Zespół autorski dr Justyna Jasiewicz dr hab., prof. SWPS Mirosław Filiciak dr Anna Mierzecka Kamil Śliwowski Andrzej Klimczuk dr hab. Małgorzata Kisilowska dr Alek Tarkowski Jacek Zadrożny Ramowy katalog kompetencji cyfrowych 2 Spis treści 1. Wprowadzenie ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������3 2. Wymiar strategiczny kompetencji cyfrowych ����������������������������������������������������������������������5 3. Relacyjny model kompetencji cyfrowych – rys teoretyczny ������������������������������������������������5 4. Trzy poziomy kompetencji: informatyczne, informacyjne i funkcjonalne ������������������������������������7 4.1. Kompetencje informatyczne �����������������������������������������������������������������������������������������������8 4.2. Kompetencje informacyjne �������������������������������������������������������������������������������������������������9 4.3. Modele kompetencji informatycznych i informacyjnych ��������������������������������������������������10 5. Model funkcjonalny – obszary życia, korzyści i kompetencje ��������������������������������������������11 6. Ramowy katalog kompetencji cyfrowych ��������������������������������������������������������������������������15 7. Kwestie szczegółowe ����������������������������������������������������������������������������������������������������������56 7.1. Kompetencje cyfrowe a infrastruktura internetu szerokopasmowego ������������������������������56 7.2. Bezpieczeństwo w korzystaniu z technologii cyfrowych ����������������������������������������������������57 7.3. Korzystanie z e-usług ���������������������������������������������������������������������������������������������������������59 7.4. Specyfika kompetencji cyfrowych użytkowników z niepełnosprawnościami ��������������������60 3 1� Wprowadzenie Rozwój kompetencji cyfrowych jest istotny nie tylko w perspektywie ciągłego rozwoju nowych technologii, ale możliwości ich stosowania w rozmaitych obszarach życia, by efektywniej radzić sobie z różnego rodzaju wyzwaniami. Technologie cyfrowe przenikają bowiem – czy raczej należy powiedzieć: mogą przenikać – każdy aspekt naszego życia, pozwalając często na szybsze, wygodniejsze i tańsze radzenie sobie z codziennymi zadaniami: od zakupów, poprzez umawianie się na spotkanie towarzyskie, pracę zawodową, po naukę i płacenie rachunków. Jednocześnie wciąż w Polsce mamy do czynienia z bardzo liczną grupą osób (szacowaną w 2014 r. na ok. 12 mln) nie korzystających z nowych technologii, czyli osób wykluczonych cyfrowo. Osoby te nie są w stanie korzystać z możliwości, jakie oferują technologie cyfrowe w codziennym życiu. Jedynie niewielka część z nich korzysta z usług sieciowych w sposób zapośredniczony – dzięki pomocy bliskiej osoby, posiadającej odpowiednie kompetencje. Należy wyraźnie zaznaczyć, że wykluczenie cyfrowe coraz rzadziej wynika bezpośrednio z trudności finansowych lub infrastrukturalnych, czyli tzw. barier twardych. Obecnie podstawowymi barierami utrudniającymi korzystanie z technologii cyfrowych jest brak motywacji i brak odpowiednich umiejętności. Celem niniejszego raportu jest opracowanie ramowego katalogu kompetencji cyfrowych, który będzie punktem odniesienia dla działań na rzecz zapewniania i podnoszenia kompetencji cyfrowych. Ważnym założeniem katalogu jest powiązanie kompetencji cyfrowych z potrzebami użytkowników oraz korzyściami, jakie mogą odnieść w kluczowych obszarach życia. Pragniemy podkreślić, że nie należy traktować katalogu jako listy kompetencji obowiązkowych i niezbędnych dla wszystkich obywateli. Wychodzimy z założenia, że ludzie mają różnorodne potrzeby, które mogą zaspokajać z wykorzystaniem internetu i technologii cyfrowych. Katalog definiuje natomiast obszar najważniejszych kompetencji, mogący być punktem odniesienia dla indywidualnych osób chcących podnieść swoje kompetencje, trenerów i edukatorów szkolących innych, czy organizacje planujące działania na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych. Szeroki zakres kompetencji opisanych w katalogu pozwala swobodnie kształtować programy rozwoju kompetencji cyfrowych. Jednocześnie, jako wspólny punkt odniesienia, katalog może ułatwić porównywanie i ocenianie realizowanych działań. „Ramowy katalog kompetencji cyfrowych" powinien być traktowany jako dokument referencyjny przy kształtowaniu strategii interwencji w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych oraz planowaniu szkoleń i innych działań edukacyjnych w zakresie e-integracji i e-aktywizacji. Katalog nie służy natomiast walidacji lub certyfikacji posiadanych lub nabywanych kompetencji cyfrowych. Jego częścią składową nie są bowiem narzędzia pomiaru kompetencji. W oparciu o katalog można natomiast w przyszłości takie narzędzia opracować. Katalog zawiera szeroki zakres kompetencji związanych ze wszystkimi sferami życia. Jednocześnie ma on charakter ogólny i nie ma na celu definiowania kompetencji specjalistycznych czy zaawansowanych. Przykładowo, brak w katalogu zaawansowanych kompetencji programistycznych czy też szczegółowych kompetencji cyfrowych potrzebnych w biznesie. Modułowy charakter katalogu oznacza jednak, że może on być z łatwością rozbudowany o dodatkowe, specjalistyczne katalogi – pod warunkiem, że zachowają one przyjętą w niniejszym katalogu strukturę opisu kompetencji. 4 Niniejszy katalog jest wynikiem wspólnej pracy zespołu łączącego doświadczenia dydaktyczne i trenerskie z refleksją akademicką. Korzystaliśmy z dorobku instytucji wcześniej pracujących nad podobnymi katalogami – ważnymi punktami odniesienia są dla nas: „Cyfrowa Przyszłość. Katalog kompetencji medialnych i informacyjnych" przygotowany przez Fundację Nowoczesna Polska oraz katalog kompetencji i inne materiały, opracowane w ramach projektu DIGCOMP przez Institute for Prospective Technological Studies, Oxford Internet Institute. Ważnym punktem odniesienia była również ekspertyza „Taksonomia funkcjonalnych kompetencji cyfrowych oraz metodologia pomiaru poziomu funkcjonalnych kompetencji cyfrowych osób z pokolenia 50+" przygotowana przez Centrum Cyfrowe Projekt: Polska na zamówienie Stowarzyszenia Miasta w Internecie, w ramach „Projektu systemowego – działania na rzecz rozwoju szerokopasmowego Internetu", realizowanego przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji oraz Stowarzyszenie „Miasta w Internecie" pod hasłem „Polska cyfrowa równych szans". Ekspertyza ta była pierwszą próbą wypracowania praktycznego katalogu kompetencji w oparciu o koncepcję funkcjonalnych kompetencji cyfrowych. Główną różnicą jest ujęcie w niniejszym katalogu kompetencji cyfrowych odpowiednich dla wszystkich dorosłych Polaków – wcześniejsza ekspertyza dotyczyła wyłącznie osób starszych. Przy tworzeniu niniejszego katalogu opieraliśmy się też na teoretycznym modelu opracowanym w ramach projektu „Poza stare i nowe media. Kompetencje komunikacyjne Polaków", realizowanego przez Centrum Cyfrowe w latach 2012-2013. Przygotowany przez nas katalog jest komplementarny wobec katalogu „Cyfrowa Przyszłość. Katalog Kompetencji Medialnych i informacyjnych" (wraz z aktualizacjami), przygotowanego przez Fundację Nowoczesna Polska, szczególnie zaś jego części dotyczącej kompetencji dzieci i młodzieży. Katalog „Cyfrowa Przyszłość" jest po pierwsze katalogiem kompetencji medialnych i informacyjnych – które z naszej perspektywy są jedynie podstawą dla posiadania funkcjonalnych kompetencji cyfrowych. Po drugie, skupia się na kompetencjach przekazywanych w ramach systemu edukacji – podczas gdy nasz katalog przyjmuje perspektywę uczenia się przez całe życie, także w ramach edukacji pozaformalnej i nieformalnej. W „Ramowym katalogu kompetencji cyfrowych" przyjęliśmy wreszcie relacyjne podejście, które łączy korzystanie z technologii cyfrowych z różnymi aktywnościami i potrzebami tak indywidualnych osób, jak i grup społecznych. W tym ujęciu korzystanie z technologii cyfrowych jest włączone w obręb różnych sfer aktywności, a nie sytuowane obok innych zespołów umiejętności. Przyjęcie teoretycznej koncepcji relacyjności kompetencji skutkuje ujęciem ich w sposób funkcjonalny, jako nakierowanych na uzyskiwanie różnorodnych korzyści w różnych obszarach życia. Zdajemy sobie sprawę, że definicja „kompetencje" zakłada ich praktyczny charakter. Używając terminu „kompetencje funkcjonalne" chcemy podkreślić tę cechę kompetencji cyfrowych – w sytuacji, gdy zbyt często korzystania z technologii cyfrowych jest w programach szkoleniowych traktowane jako cel sam w sobie. Te funkcjonalnie ujęte kompetencje cyfrowe bazują przede wszystkim na węższych kompetencjach informatycznych i informacyjnych. Przekrojowy charakter mają też zagadnienia i kompetencje związane z bezpieczeństwem, korzystaniem z e-usług oraz dostępnością dla osób o różnych ograniczeniach korzystania. Te bazowe umiejętności umożliwiają sprawne korzystanie z technologii cyfrowych, ale nie są tożsame z posiadaniem kompetencji niezbędnych do realizowania różnorodnych celów życiowych z pomocą technologii cyfrowych. Traktujemy niniejszy katalog kompetencji cyfrowych jako jeden z elementów wytycznych umożliwiających standaryzację działań na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych, a przez to skuteczniejsze realizowanie celów strategicznych związanych z budową społeczeństwa cyfrowego. 5 Dalsze prace powinny objąć stworzenie, w nawiązaniu do katalogu, narzędzi i standardów walidacji i certyfikacji kompetencji. W tym celu katalog powinien zostać powiązany z Krajowymi Ramami Kwalifikacji. Jest to szczególnie istotne w przypadku bardziej zaawansowanych kompetencji, przede wszystkim tych związanych z działalnością zawodową i prowadzeniem własnego przedsiębiorstwa. W tym celu należy uzupełnić ten ramowy katalog o dodatkowe, specjalistyczne listy kompetencji – pozwala na to modułowa struktura katalogu i jasno określona struktura opisu kompetencji. Katalog powinien być wreszcie regularnie aktualizowany, tak by zestaw ramowych kompetencji cyfrowych odpowiadał zmieniającym się realiom społecznym i technologicznym. W tym celu rekomendujemy, by poniższy katalog był raz do roku konsultowany i odpowiednio zmieniany lub uzupełniany. Jedną z koncepcji, jakie w swoich pracach od lat 80. XX wieku rozwijał Amartya Sen, indyjski ekonomista i filozof nagrodzony Noblem, jest tzw. perspektywa możliwości (capabilities approach). Zajmujący się ekonomią dobrobytu Sen zauważa, że wspierając jednostkę musimy porzucić uniwersalistyczną Strategia Rozwoju Kraju 20201 opiera rozwój społeczeństwa cyfrowego w Polsce na wzmocnieniu trzech filarów: infrastruktury, podaży treści i usług oraz popytu. Ten ostatni wymaga przede wszystkim zagwarantowania podstawowych kompetencji osobom wykluczonym oraz podnoszenia kompetencji osób już korzystających z internetu i związanych z nim technologii cyfrowych. Kompetencje należy rozumieć szeroko: jako powiązaną ze sobą wiedzę, umiejętności, motywacje i świadomość. Strategiczne znaczenie kompetencji cyfrowych wykracza poza kwestię zrównoważonego rozwoju społeczeństwa cyfrowego, poprzez budowanie trzech uzupełniających się filarów. Silne kompetencje cyfrowe w społeczeństwie, na co wskazują dokumenty strategiczne, przekładają się między innymi na kształt rynku pracy i konkurencyjność polskich pracowników, zdolność budowania kapitału społecznego i kulturowego, mogą też być źródłem znaczących oszczędności (np. dla administracji publicznej, wdrażającej bardziej efektywne rozwiązania e-administracji). Strategiczny wymiar rozwoju kompetencji cyfrowych znajduje odzwierciedlenie w różnych programach rządowych, w tym w Programie Operacyjnym Polska Cyfrowa. Jednocześnie jest to obszar, który nadal nie jest traktowany dość priorytetowo – brak na przykład dokumentu strategicznego, wyznaczającego kierunki działań, który byłby odpowiednikiem Narodowego Planu Szerokopasmowego (infrastruktura) czy Planu Zintegrowanej Informatyzacji Państwa (podaż usług publicznych). Dodatkowo, o ile rozwój kompetencji cyfrowych jest mocno i wyraźnie obecny w PO Polska Cyfrowa, to potrzeba mocniejszego zdefiniowania podobnych działań w ramach PO Wiedza, Edukacja, Rozwój oraz Regionalnych Programach Operacyjnych. Optymalnie, działania finansowane w tych dodatkowych programach będą uzupełniać i współgrać z działaniami prowadzonymi w ramach POPC. 1. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego: Strategia Rozwoju Kraju 2020. Warszawa, 2012. Dostępny: https://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_rozwoju/SRK_2020/Documents/Strategia_Rozwoju_Kraju_2020.pdf 2. Wymiar strategiczny kompetencji cyfrowych 3. Relacyjny model kompetencji cyfrowych – rys teoretyczny 6 ideę wolności i przyjrzeć się, jakie realne możliwości stają przed nią. Ze względu na indywidualne różnice, ale też na podziały społeczne, przekładające się na nierówny dostęp do różnych zasobów, nie każdy jest bowiem w stanie w podobny sposób wykorzystać zaoferowane wsparcie. To podejście zaadaptowane zostało m.in. przez ONZ, które od roku 1993 korzysta ze stworzonego przez Sena i Mahbuba ul Haqa wskaźnika rozwoju społecznego (HDI), uwzględniającego perspektywę możliwości. W przeprowadzonym przez Centrum Cyfrowe badaniu „Korzystanie z mediów a podziały społeczne"2 podejście Sena było, obok socjologii Pierre'a Bourdieu, zajmującej się m.in. kwestią nierówności społecznych, jedną z głównych inspiracji teoretycznych. Staraliśmy się w nim odpowiedzieć na dwa pytania: 1) dlaczego pomimo ogromnego zaangażowania środków publicznych poziom kompetencji medialnych Polaków w ostatnich latach niemal nie rośnie? oraz 2) jak ten stan rzeczy zmienić? Dzięki perspektywie możliwości założyliśmy, że problemem jest nie tylko sposób pomiaru, ale też szerzej – podejścia do kompetencji cyfrowych, skoncentrowany na uniwersalnej matrycy kompetencji, które powinien posiąść każdy Polak. Zgodnie z tym podejściem każda osoba, bez względu na swoje życiowe potrzeby, powinna korzystać z komputera i internetu w podobny sposób – a przecież nie są to monolityczne technologie, wykorzystywane w jednorodny sposób; raczej rozwiązania, pozwalające w plastyczny sposób wkomponować je w indywidualny styl życia. Tym samym uznaliśmy, że kompetentne użycie mediów to użycie, które podnosi jakość życia jednostki, uwzględniając jednak sposoby jej funkcjonowania w różnych obszarach. A różnią się one radykalnie – jak pokazało przeprowadzone badanie, priorytety różnych grup społecznych różnią się od siebie. Takie ujęcie kwestii kompetencji określiliśmy jako relacyjny model kompetencji cyfrowych� To zresztą dość oczywiste: inaczej z podłączonego do Sieci komputera będzie korzystać emeryt, inaczej osoba aktywna zawodowo. Inaczej wyglądać będzie usprawnienie codziennego funkcjonowania dla osoby zawodowo pracującej z komputerem, inaczej dla pracownika fizycznego. Metody pomiaru poziomu kompetencji, a przede wszystkim budowane w oparciu o nie programy interwencji publicznej i rozwoju e-usług, muszą te różnice uwzględniać. Traktowanie wszystkich w ten sam sposób jest po prostu – jak pokazały ostatnie lata i pomiary poziomu kompetencji, ale też odsetek Polaków niekorzystających z nowych technologii, opisywane choćby w „Diagnozie społecznej"3 – nieefektywne. Nie można udawać, że wszyscy posiadają takie same możliwości rozwoju – bo są one skorelowane z zasobami, jakimi dysponuje jednostka, takimi jak pieniądze, wykształcenie itp. Oczywiście takie spojrzenie komplikuje polityki społeczne. Nie unieważnia ono całkowicie podejścia uniwersalistycznego, zakładającego, że istnieje wspólny dla wszystkich zbiór istotnych e-kompetencji. Jest tak w przypadku podstawowych umiejętności dotyczących pracy z informacją czy kompetencji związanych z bezpieczeństwem w Sieci. Jednak podejście relacyjne narzuca postrzeganie korzystania z technologii cyfrowych w kontekście innych sfer aktywności. Utrudnia to zarówno planowanie interwencji, jak i pomiary oraz tworzenie wskaźników. Wymaga osadzania działań na rzecz rozwoju 2 M. Filiciak, P. Mazurek, K. Growiec: Korzystanie z mediów a podziały społeczne. Kompetencje medialne Polaków w ujęciu relacyjnym. Centrum Cyfrowe Projekt: Polska, Warszawa, 2013. Dostępny: http://ngoteka.pl/bitstream/handle/item/215/korzystanie%20z%20mediow%20a%20podzialy%20spoleczne.pdf?sequence=3 3 D. Batorski, Polacy wobec technologii cyfrowych – uwarunkowania dostępności i sposobów korzystania, [w:] Diagnoza Społeczna 2013. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, red. J. Czapiński, T. Panek, „Contemporary Economics 2013", t. 7, s. 337. 7 kompetencji cyfrowych w ramach szerszych działań edukacyjnych. Jest to podejście jak najbardziej wskazane, a jednocześnie trudniejsze od prowadzenia prostych szkoleń z e-kompetencji. Nie znaczy jednak, że uniemożliwia tworzenie spójnych modeli, co pokażemy w dalszej części tekstu. Co więcej, w podejściu relacyjnym zakłada się, że technologie cyfrowe stanowią nie tyle obszar, ile wymiar funkcjonowania obywateli. To przesunięcie w perspektywie sprawia, że umowny „Internet" (właściwie wszystkie cyfrowe technologie komunikowania) jest traktowany nie jako odrębny obszar życia, ale wymiar obecny w innych obszarach i ułatwiający funkcjonowanie w nich. We wzmiankowanym wcześniej raporcie pisaliśmy: „Kompetencję traktujemy jako umiejętność użycia medium do wsparcia obszaru, który podmiot uważa za ważny lub który zajmuje mu dużo czasu (czyli jest wskazywany przez jednostkę jako istotny obszar jego życia). Zdając sobie sprawę, że horyzont uznawanych za możliwe użyć internetu jest pochodną pozycji społecznej zakładamy, że jest powiązany również z możliwymi do zmobilizowania przez jednostkę zasobami. Tym samym chcemy pokazać, że ludzie często radzą sobie z pojawiającymi się przed nimi wyzwaniami w obrębie swoich grup społecznych, i do tego radzenia sobie wystarczać mogą im „ich" media i „ich" użycia, często różne od sposobów wykorzystania mediów przez inne, zwłaszcza uprzywilejowane grupy"4� Nie chcemy więc stygmatyzować użytkowników internetu za to, że nie robią czegoś, co w ich życiu jest po prostu nieprzydatne. Zakładamy równocześnie, że zarówno włączenie cyfrowe wykluczonych, jak i podnoszenie kompetencji osób korzystających z nowych technologii komunikowania, będzie efektywne wtedy, gdy przekazywana wiedza i umiejętności będą korespondować z codziennymi działaniami jednostek. Pisząc najprościej: chodzi o to, by pokazać ludziom, że te wszystkie rozwiązania mogą im się do czegoś przydać. Podstawową konsekwencją przyjęcia takiego relacyjnego modelu jest konieczność przedefiniowania kompetencji cyfrowych. Mają one być traktowane funkcjonalnie – ich nabywanie nie jest celem samym w sobie, leczy służy zaspokajaniu różnorodnych potrzeb i uzyskiwaniu korzyści w różnych sferach życia. 4 M. Filiciak, P. Mazurek, K. Growiec: Korzystanie z mediów a podziały społeczne..., s. 5. Przez kompetencje rozumiemy wiązkę umiejętności, wiedzy i postaw, które pozwalają efektywnie wykorzystywać technologie cyfrowe. Katalog kompetencji dotyczy przede wszystkim przekazywania umiejętności i powiązanej z nimi wiedzy. W podejściu relacyjnym przyjmujemy, że kompetencje funkcjonalne są oparte na kompetencjach informatycznych i informacyjnych, które stanowią podłoże do realizacji konkretnych działań i osiągania korzyści dzięki stosowaniu technologii cyfrowych. Kompetencje informatyczne są więc bazą dla kompetencji informacyjnych, które z kolei są niezbędne do nabywania kompetencji funkcjonalnych. Podział kompetencji na trzy poziomy służy pokazaniu części składowych katalogu. W praktyce, działania szkoleniowe i edukacyjne muszą obejmować równoległe nabywanie kompetencji na wszystkich trzech poziomach. 4. Trzy poziomy kompetencji: informatyczne, informacyjne i funkcjonalne 8 4.1. Kompetencje informatyczne Według raportu Społeczeństwo informacyjne w liczbach5 Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji (2014): „Kompetencje cyfrowe definiujemy jako zespół kompetencji informacyjnych obejmujących umiejętności wyszukiwania informacji, rozumienia jej, a także oceny jej wiarygodności i przydatności oraz kompetencji informatycznych, na które składają się umiejętności wykorzystywania komputera i innych urządzeń elektronicznych, posługiwania się internetem oraz korzystania z różnego rodzaju aplikacji i oprogramowania, a także tworzenia treści cyfrowych". Na bardziej ogólnym poziomie można zatem powiedzieć, że na kompetencje informatyczne składają się umiejętności związane z prawidłowym użytkowaniem sprzętu, oprogramowania i korzystania z internetu. Tak rozumiane kompetencje informatyczne stanowią komponent wszelkiego rodzaju kompetencji cyfrowych. Można powiedzieć, że są zarówno punktem wyjścia, jak i przenikają pozostałe typy kompetencji związanych z technologiami cyfrowymi. Obejmują one m.in. umiejętności z zakresu obsługi urządzeń, jak: włączanie komputera, posługiwanie się klawiaturą, myszką, czy ekranem dotykowym. Dotyczą korzystania z urządzeń stacjonarnych, jak i mobilnych. Nie należy zapominać, że w przypadku osób wykluczonych cyfrowo, które nie miały bliższej styczności z technologiami cyfrowymi, te podstawowe umiejętności nie muszą być oczywiste. Ponadto ograniczone zdolności motoryczne, związane np. z zaawansowanym wiekiem, mogą być poważną przeszkodą w realizacji tych czynności. Kompetencji informatyczne związane są również z prawidłowym wykorzystywaniem i instalowaniem odpowiednich aplikacji i oprogramowania. Wśród podstawowych umiejętności można wymienić przede wszystkim tworzenie treści (m.in. tworzenie 5 Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Społeczeństwo informacyjne w liczbach, Warszawa, 2014. Dostępny: https://mac.gov.pl/files/spoleczenstwo_informacyjne_w_liczbach_2014_srodek_lekki.pdf 9 plików z wykorzystaniem odpowiednich opcji programów, zapisywanie plików), organizowanie treści (porządkowanie plików w folderach), wyszukiwanie treści . Szereg kompetencji informatycznych, które wymagają szczególnej uwagi, związany jest z prawidłowym korzystaniem z internetu. Zespól holenderskich badaczy, który od lat zajmuje się badaniem kompetencji cyfrowych, w publikacji Measuring Digital Skills6 opisał, jakie kompetencje wchodzą w obręb operacyjnych kompetencji związanych z korzystaniem z internetu. W tym wypadku termin „operacyjne" ma podobne znaczenie, jak używany przez nas termin „informatyczne". Dzielą je na trzy typy kompetencji. Pierwszy typ związany jest z korzystaniem z internetu na urządzeniach mobilnych i obejmuje wiedzę o tym jak: podłączyć się do sieci Wi-Fi, ściągnąć aplikacje na urządzenie mobilne, zainstalować aplikacje na urządzeniu mobilnym, śledzić koszty korzystania z aplikacji i wyłączyć urządzenie mobilne. Drugi typ kompetencji związany jest z efektywnym funkcjonowaniem w środowisku internetu, które wymaga wiedzy o tym jak: otworzyć nowe okno w przeglądarce, cofnąć się do poprzednio przeglądanej strony, ponownie załadować przeglądaną stronę, poprawnie używać skrótów klawiaturowych (np. CTRL-C kopiowanie, CTRL-S zapisanie), dodać zakładkę do strony, ściągnąć pliki, przesłać pliki do internetu, posługiwać się ustawieniami prywatności, ściągnąć bądź przesłać zdjęcie, otworzyć ściągnięte pliki, odróżnić jakie aplikacje, programy są bezpieczne do ściągania, blokować wyskakujące okienka z reklamami, jak chronić komputer przed wirusami oraz jeśli w czasie korzystania z internetu pojawiają się problemy techniczne, w jaki sposób sobie z nimi poradzić. Jako oddzielny typ kompetencji wymienione zostały te , które dotyczą wiedzy o tym, jak otwierać strony internetowe posługując się paskiem adresu oraz jak wypełniać formularze online (Van Deursen, Helsper, & Eynon, 2014)7. Przytoczona tutaj lista kompetencji informatycznych związanych z internetem jest szczegółowa, mimo to wciąż da się znaleźć elementy, o jakie można ją uzupełnić, np. wiedza o tym jak posługiwać się takimi programami, aplikacjami jak komunikatory internetowe. 6 Van Deursen, A.J.A.M., Helsper, E.J. & Eynon, R.: Measuring Digital Skills. From Digital Skills to Tangible Outcomes project report� Oxford, 2014. Available at: www.oii.ox.ac.uk/research/projects/?id=112 7 Tamże. 4.2. Kompetencje informacyjne Kompetencje informacyjne, jako zagadnienie oraz problem badawczy, są obecne w literaturze przedmiotu od połowy lat 70. XX wieku. Początkowo były związane ze świadomym i sprawnym korzystaniem z tradycyjnych źródeł informacji oraz narzędzi ułatwiających dotarcie do nich, w tym katalogów bibliotecznych, indeksów, bibliografii itp. Wraz z rozwojem technologii cyfrowych kompetencje informacyjne częściej wiąże się ze świadomym korzystaniem z zasobów informacyjnych internetu. Warto jednak podkreślić, że świadome i efektywne korzystanie z wszelkich zasobów i źródeł informacji jest uwarunkowane odpowiednim poziomem kompetencji informacyjnych. Kompetencje informacyjne są definiowane na wiele sposobów, jednak najpełniejsza definicja opracowana została przez American Library Association w 1989 r. Zgodnie z nią kompetencje informacyjne są rozumiane jako zespół umiejętności pozwalających użytkownikowi stwierdzić, kiedy informacja jest potrzebna oraz wyszukać, ocenić i wykorzystać informacje pochodzące z rozmaitych źródeł8. Rozszerzona definicja kompetencji informacyjnych opiera się na zespole praktycznych umiejętności pozwalających: 8 Presidential Committee on Information Literacy: Final Report, 1989. Dostępny: http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/acrl/publications/whitepapers/presidential.cfm 10 • • • • • określić rodzaj i zakres potrzeby informacyjnej, zapewnić sobie efektywny dostęp do źródeł informacji, krytycznie ocenić informację i jej źródła oraz zintegrować wyselekcjonowaną informację z dotychczas posiadaną wiedzą i systemem wartości, selektywnie wykorzystać informację w sposób sprzyjający realizacji określonego celu, określić i zrozumieć społeczne, ekonomiczne, prawne aspekty dostępu do informacji i korzystania z niej9� Wyszukiwanie informacji stanowi jedną z zasadniczych aktywności realizowanych w środowisku internetowym, jednocześnie przenikając wszelkie obszary innych działań prowadzonych online� Założenie lokaty bankowej, wybór hotelu i trasy dojazdu do niego, zrobienie zakupów, czy nawet upieczenie ciasta jest coraz częściej związane z wcześniejszym korzystaniem z informacji dostępnych w sieci. W związku z powyższym kompetencje informacyjne nabierają szczególnego znaczenia w obliczu rozwoju technologii cyfrowych oraz powszechnego dostępu do ogromnych zasobów informacji elektronicznych. Jednocześnie, umiejętności te warunkują działanie w niemal wszystkich obszarach korzystania z technologii cyfrowych. Dlatego też stanowią one – obok kompetencji informatycznych, kwestii bezpieczeństwa oraz korzystania z technologii przez osoby z różnego rodzaju niepełnosprawnościami – zagadnienie horyzontalne, przenikające wszystkie wyszczególnione w katalogu obszary życia, korzyści i kompetencje. 9 Information Literacy Competency Standards for Higher Education, American Library Association, 2000. Dostępny: http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/acrl/standards/standards.pdf 4.3. Modele kompetencji informatycznych i informacyjnych W 2014 roku Institute for Prospective Technological Studies (IPTS) Komisji Europejskiej opracował, w ramach projektu DIGCOMP, całościowy model kompetencji informatycznych i informacyjnych. Model Digital Competence Framework (DIGCOMP)10 syntetyzuje dotychczasowe modele, rozwijając je jednocześnie do postaci złożonego modelu, który dzieli 21 kluczowych kompetencji na 5 obszarów i różne poziomy zaawansowania. Model DIGCOMP jest załączony w formie aneksu do niniejszego opracowania. Zalecamy jego stosowanie jako katalogu bazowych kompetencji informatycznych i informacyjnych, niezbędnych dla budowania funkcjonalnych kompetencji cyfrowych. Biorąc pod uwagę szeroki zakres kompetencji ujętych w modelu DIGCOMP, istnieje potrzeba zdefiniowania węższego standardu podstawowych kompetencji cyfrowych. Chodzi o minimalny zestaw umiejętności, niezbędnych do wykorzystywania podstawowych funkcji technologii sieciowych. Katalog taki jest szczególnie potrzebny do pracy z osobami wykluczonymi, które dotychczas często były szkolone z nadmiernie zaawansowanych kompetencji. Spełnienie warunku posiadania tych podstawowych kompetencji jest przy tym dużo lepszym wskaźnikiem korzystania z internetu niż przyjęta tradycyjnie miara: korzystanie z internetu przynajmniej raz w tygodniu. Przykładem takiego katalogu podstawowych kompetencji jest 10 Digital Competence Framework, 2013. http://is.jrc.ec.europa.eu/pages/EAP/DIGCOMP.html 11 opracowany w Wielkiej Brytanii model Basic Digital Skills11, obejmujący następujące kompetencje dla indywidualnych użytkowników (model uwzględnia też podstawowe kompetencje pracowników MŚP oraz organizacji pozarządowych): • • • • • • • wysyłanie poczty elektronicznej wyszukiwanie treści przeglądanie stron WWW wypełnianie formularzy online identyfikacja i usuwanie spamu określanie, którym serwisom można zaufać określanie ustawień prywatności. Pragniemy podkreślić, że szkolenia z podstawowych kompetencji powinny także przyjmować perspektywę funkcjonalną – zaznaczając, że nabywanie tych kompetencji nie jest celem samym w sobie. Rekomendujemy przyjęcie w Polsce modeli DIGCOMP i Basic Digital Skills jako standardów, po ewentualnych konsultacjach mających na celu ich weryfikację w polskich warunkach. 11 Basic Digital Skills, b.d. http://www.go-on.co.uk/basic-digital-skills/ 5. Model funkcjonalny – obszary życia, korzyści i kompetencje Aby móc skojarzyć kompetencje z obszarami aktywności użytkowników internetu, niezbędne jest wyszczególnienie tych obszarów. Podczas badania „Korzystanie z mediów..." na bazie wywiadów pogłębionych z osobami rekrutowanymi z grup o bardzo różnej pozycji w społecznych stratyfikacjach, skonstruowaliśmy listę jedenastu obszarów, przestawionych na poniższym wykresie nr 1. Wykres 1. Istotne obszary życia Polaków. Źródło: Opracowanie własne na podstawie: M. Filiciak, P. Mazurek, K. Growiec, Korzystanie z mediów a podziały społeczne. Centrum Cyfrowe Projekt: Polska, Warszawa 2013. 12 W prezentowanym tu „Ramowym katalogu kompetencji cyfrowych", jak również w opracowanej wcześniej na potrzeby Stowarzyszenia Miasta w Internecie „Taksonomii funkcjonalnych kompetencji cyfrowych", definiujemy osiem kluczowych obszarów. Są to: 1) praca i rozwój zawodowy, 2) relacje z bliskimi, 3) realizacja zainteresowań, 4) zdrowie, 5) finanse, 6) religia i potrzeby duchowe, 7) sprawy codzienne, 8) zaangażowanie obywatelskie. Następnie, wewnątrz każdego wyszczególnionego obszaru życia zidentyfikowaliśmy korzyści, jakie mogą odnosić osoby wspomagające swoją aktywność w poszczególnych obszarach technologiami cyfrowymi. W ostatniej kolejności określiliśmy, jakie kompetencje cyfrowe są potrzebne, by odnieść daną korzyść. Katalog ma zatem strukturę drzewa: istotne obszary życia -> korzyści wynikające ze stosowania technologii cyfrowych -> kompetencje cyfrowe. Na poniższym schemacie nr 1. zaprezentowano wybrany fragment katalogu kompetencji ujęty właśnie w strukturze drzewa – jest to fragment obszaru „sprawy codzienne". Schemat 1. Zasada budowy ramowego katalogu kompetencji cyfrowych. Źródło: Opracowanie własne. 13 W efekcie otrzymujemy macierz, w której konkretne kompetencje są opisane w obrębie szerszych korzyści, które można osiągnąć. Te z kolei są nałożone na kluczowe obszary życia. Dla każdej kompetencji proponujemy też bardziej szczegółowy, praktyczny opis. Katalog ten może być podstawą dla dalszych kroków służących standaryzacji procesu szkolenia i podnoszenia kompetencji cyfrowych. Po pierwsze, może służyć sporządzeniu „mapy usług" – publicznych, niepublicznych i komercyjnych – wiążących się z kluczowymi kompetencjami i pozwalającymi te kompetencje wykorzystać. Po drugie, może być podstawą utworzenia narzędzi pomiaru kompetencji, na przykład certyfikatu posiadanych kompetencji cyfrowych. Katalog ten można rozwijać poprzez powiązanie z innymi katalogami i modelami kompetencji. W poprzedniej części zaprezentowaliśmy model łączący kompetencje funkcjonalne z informatycznymi i informacyjnymi. Innym przykładem mogą być Europejskie Ramy e-Kompetencji (European e-Competence Framework, ECF). Z ich pomocą można rozwinąć obszar kompetencji zawodowych, niezbędnych dla pracowników sektora technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz, szerzej, osób wykorzystujących te technologie w pracy zawodowej. 14 RAMOWY KATALOG KOMPETENCJI CYFROWYCH W projekcie wykorzystano ikony z The Noun Project: „Check-Box", autor: Garret Knoll, „Bible", autor: Bruno Gatjens Gonzales, „Piggy-Bank", autor: PJ Souders, „Suitcase", autor: Hakan Yalcin, „People", „Family", „Bicycle", „Cardiovascular", „Men", autor: Iconsmind, „Education", autor: Gregor Črešnar – na licencji CC BY 3.0 15 6. Ramowy katalog kompetencji cyfrowych 1. Praca i rozwój zawodowy 1.1. Korzyść: Znajduję pracę Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać z serwisów pośrednictwa pracy Umiem przeglądać i wyszukiwać ogłoszenia, odpowiadać na interesujące oferty pracy Potrafię zamieścić swoją ofertę pracy w serwisie pośrednictwa pracy Umiem wprowadzić dane nt. swojego doświadczenia zawodowego, kwalifikacji itp. do serwisu pośrednictwa pracy (np. Pracuj.pl, gazetapraca. pl, praca.pl, infopraca.pl, jobs.pl) Potrafię przygotować (napisać i sformatować) swoje CV i list motywacyjny na komputerze Umiem napisać i sformatować dokument tekstowy w edytorze tekstu (np. Libre Office Writer, MS Word), dbając o jego estetykę i przejrzystość Potrafię wysłać aplikację o pracę przez internet Umiem wysłać wiadomość e-mail z załącznikiem w postaci CV i/lub listu motywacyjnego pod wskazany przez pracodawcę adres Potrafię umówić się na rozmowę kwalifikacyjną korzystając wyłączenie z internetu Umiem wymienić korespondencję mailową z potencjalnym pracodawcą, korzystając z opcji „odpowiedz" i/lub „odpowiedz wszystkim" 1.2. Korzyść: Podnoszę kwalifikacje zawodowe Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię wyszukać online informacje nt. różnych form podnoszenia kwalifikacji zawodowych Umiem znaleźć informacje na temat standardów kwalifikacji zawodowych (np. na stronie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej www.kwalifikacje.praca.gov.pl) i sposobów ich podnoszenia/nabywania Potrafię skorzystać z różnych form podnoszenia kwalifikacji zawodowych w internecie Umiem wyszukać oraz zapoznać się z materiałami szkoleniowymi dostępnymi w internecie, wspierając w ten sposób swój rozwój zawodowy (e-learning, np. Akademia PARP www.akademiaparp.gov.pl) 16 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć i uczestniczyć w grupach dyskusyjnych dotyczących podnoszenia i/lub zdobywania nowych kwalifikacji zawodowych Umiem wyszukać grupę dyskusyjną poświęconą interesującemu mnie zagadnieniu, dołączyć do niej oraz aktywnie w niej uczestniczyć (dodawać wypowiedzi, odpowiadać innym, komentować) Potrafię znaleźć w internecie informacje na temat źródeł finansowania różnych form podnoszenia kwalifikacji zawodowych Umiem znaleźć informacje na temat różnych sposobów finansowania rozmaitych form podnoszenia kwalifikacji zawodowych, np. przez Powiatowy Urząd Pracy lub pracodawcę Potrafię wykorzystywać media społecznościowe w celu budowania swojego profilu zawodowego i nawiązywania kontaktów zawodowych online Umiem komunikować się w celach zawodowych z innymi użytkownikami serwisów i społeczności dedykowanych rozwojowi zawodowemu (Goldenline, Linkedin, Facebook) 1.3. Korzyść: Dbam o swoją karierę Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć informacje nt. sposobów finansowania mojej działalności zawodowej Umiem dotrzeć do instytucji oferujących wsparcie finansowe (dotacje, granty, kredyty inwestycyjne), uzyskać potrzebne informacje oraz złożyć wniosek online Potrafię znaleźć, wypełnić i przesłać odpowiednie formularze/dokumenty związane z kształtowaniem mojej kariery zawodowej w miejscu pracy Umiem wyszukać, wypełnić i przesłać drogą elektroniczną druki i formularze dotyczące mojej pracy (formularze umów, powiadomienia itp.) Potrafię wyszukać w internecie porady w zakresie prawa pracy Umiem wyszukać informacje z zakresu prawa pracy, związane z interesującym mnie zagadnieniem, zapoznać się z nimi i wykorzystać zgodnie z potrzebami Potrafię znaleźć stronę / forum / grupę dyskusyjną podejmującą zagadnienia zawodowe, które mnie interesują Umiem wyszukać grupę dyskusyjną poświęconą interesującemu mnie zagadnieniu, dołączyć do niej oraz aktywnie w niej uczestniczyć (dodawać wypowiedzi, odpowiadać innym, komentować) Potrafię nawiązać kontakt z osobami mającymi podobne zadania w miejscu pracy Umiem nawiązać kontakt online (np. na forach internetowych) z osobami, które mogą udzielić mi wsparcia 17 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć wsparcie w trudnych sprawach związanych z życiem zawodowym Umiem wyszukać informacje nt. praw przysługujących mi w trudnej sytuacji (np. mobbing, trudności z uzyskaniem zasłużonego awansu, dyskryminacja, nierówności itp.), umiem skontaktować się z osobami i/ lub instytucjami udzielającymi wsparcia 1.4. Korzyść: Zakładam i prowadzę działalność gospodarczą Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać ze źródeł informacji prawnej, finansowej, podatkowej, ubezpieczeniowej itp. w celu aktualizowania wiedzy i postępowania zgodnie z obowiązującymi przepisami w zakresie zakładania i prowadzenia firmy Umiem znaleźć w internecie wiarygodne źródła informacji prawnej oraz informacji publicznej, udostępniane przez właściwe instytucje, a także z nich skorzystać (znaleźć potrzebne treści) Potrafię założyć i prowadzić stronę WWW firmy, konto firmowe w mediach społecznościowych oraz w serwisach / katalogach / bazach teleadresowych / branżowych, właściwych dla obszaru mojej działalności Umiem udostępniać informacje o swojej firmie w różnych mediach sieciowych, w tym także definiować zakres i odbiorców tych informacji, dbając o bezpieczeństwo firmy i jednocześnie o jej promocję Potrafię za pośrednictwem internetu składać dokumenty związane z prowadzeniem firmy Znam serwisy i procedury umożliwiające składanie dokumentów przez internet (np. Elektronicznej Skrzynki Podawczej urzędu); potrafię sprawdzić, czy taka usługa jest bezpieczna Potrafię uzyskać podpis elektroniczny i korzystać z niego w pracy zawodowej Posiadam (wiem, w jaki sposób uzyskać) podpis elektroniczny i z niego korzystam w sytuacjach, gdzie jest to możliwe Potrafię korzystać z serwisów pośredniczących w sprzedaży produktów lub usług jako sprzedawca Posiadam konto w serwisach tego typu (uniwersalnych i/lub specjalistycznych), umiem zamieścić informacje o produktach lub usługach mojej firmy, komunikować się z kupującymi i przeprowadzić transakcję jako sprzedawca 1.5. Korzyść: Zatrudniam pracowników Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać z serwisów pośrednictwa pracy jako potencjalny pracodawca Potrafię zamieszczać ogłoszenia o wolnych miejscach pracy, monitorować zgłoszenia oraz kontaktować się z kandydatami do pracy 18 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię wypełniać i wysyłać przez internet dokumenty związane z zatrudnianiem pracowników Umiem korzystać z kanałów elektronicznej wymiany dokumentów związanych ze sprawami pracowniczymi: znajdować je, wypełniać i przekazywać do właściwych instytucji (np. ZUS, NFZ, US) Potrafię przeprowadzić rozmowę kwalifikacyjną za pośrednictwem internetu Potrafię umówić się z kandydatami na termin rozmowy, korzystając z narzędzi sieciowych; umiem przeprowadzić rozmowę kwalifikacyjną z użyciem wybranego komunikatora internetowego Potrafię znaleźć i wybrać dla pracowników potrzebne im formy doskonalenia zawodowego (e-learning) Umiem znaleźć ofertę e-learningową w potrzebnym zakresie, ocenić jej jakość i wiarygodność oraz zapisać pracownika na kurs 1.6. Korzyść: Pracuję sprawniej, wygodniej, szybciej Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię wykorzystywać nowe technologie, w tym rozwiązania chmurowe w realizacji obowiązków zawodowych Umiem korzystać w pracy zawodowej z poczty e-mail, elektronicznych kanałów tworzenia i wymiany dokumentów, usług płatności i fakturowania online itd� Potrafię pracować w zespołach rozproszonych, realizując obowiązki zawodowe za pośrednictwem internetu Umiem korzystać z narzędzi umożliwiających komunikację online (np. Skype – połączenia konferencyjne) oraz wspólną pracę (np. dokumenty Google, Etherpad), dodając swoje treści przy jednoczesnym uszanowaniu wkładu intelektualnego innych osób Potrafię pracować w zespołach zróżnicowanych kulturowo z poszanowaniem występujących różnic Potrafię, wykorzystując narzędzia wspomagające pracę zdalną, dostosować się do różnic wkładu innych osób wynikających np. z różnicy czasu lub różnic kulturowych Potrafię wykonywać swoje obowiązki zawodowe poza miejscem pracy, jeśli jest taka potrzeba Umiem obsłużyć służbową pocztę e-mail, odebrać lub wysłać dokumenty drogą elektroniczną, wykorzystując urządzenie mobilne (smartfon, tablet) lub komputer by zalogować się do odpowiednich serwisów 19 2. Relacje z bliskimi 2.1. Korzyść: Wykonuję swoje obowiązki rodzicielskie Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię zapisać dziecko do wybranej placówki oświatowej na kolejnych etapach edukacji Wiem, gdzie szukać serwisu rekrutacyjnego, umiem z niego korzystać, znam terminy i procedury Potrafię korzystać z informacji publikowanych na stronach internetowych szkół lub przedszkoli Znam i korzystam ze strony internetowej placówki edukacyjnej, znajduję tam informacje dotyczące edukacji mojego dziecka, funkcjonowania przedszkola/szkoły (terminarze, nauczyciele, ogłoszenia itp.) Potrafię korzystać z dziennika elektronicznego jako rodzic Posiadam konto rodzica i z niego korzystam, sprawdzam informacje zamieszczane w e-dzienniku i komunikuję się tą drogą z nauczycielami Potrafię zadbać o bezpieczeństwo dziecka w internecie, odpowiednio do jego wieku i kompetencji Wiem, z jakich zasobów sieciowych korzysta moje dziecko, monitoruję jego aktywność w internecie, umiem korzystać z możliwości kontroli rodzicielskiej np. w przeglądarce internetowej, konsoli do gier, często towarzyszę dziecku w jego poszukiwaniach, jestem jego „przewodnikiem", uczę bezpiecznych zachowań w internecie Potrafię w razie potrzeby pomóc dziecku w założeniu konta na wybranych portalach edukacyjnych Umiem przeprowadzić dziecko przez procedurę rejestracji na portalu edukacyjnym (np. w wydawnictwach edukacyjnych, dla potrzeb kształceniowych, odrabiania pracy domowej), z zachowaniem zasad bezpieczeństwa w sieci (kontrolując i/lub ucząc je przestrzegania tych zasad) Potrafię zapisać dziecko do odpowiedniego specjalisty, w razie potrzeby – lekarza, psychologa, pedagoga itp. Potrafię znaleźć w internecie informację o dostępnych usługach oraz w miarę potrzeb zapisać dziecko na wizytę, w tym np. wypełnić odpowiednie formularze Potrafię znaleźć dziecku zajęcia dodatkowe i zapisać je na nie przez internet Umiem znaleźć i ocenić ofertę zajęć dodatkowych dostępną na stronach własnych instytucji i firm prowadzących taką działalność bądź w portalach tematycznych; potrafię porównać te oferty, dokonać wyboru i zapisać dziecko na zajęcia 20 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię pomóc dziecku w spędzaniu wolnego czasu i realizowaniu zainteresowań z pomocą internetu Umiem znaleźć i ocenić jakość serwisów, aplikacji, treści i gier skierowanych do dzieci i młodzieży, oraz dobrać je pod kątem zainteresowań dziecka. 2.2. Korzyść: Utrzymuję stosunki towarzyskie Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię utrzymywać i rozwijać relacje z bliskimi (rodziną, przyjaciółmi, znajomymi) za pośrednictwem Sieci Umiem wykorzystywać różne narzędzia komunikacji elektronicznej (np. Facebook, Gadu-gadu, Skype, Messenger) z bliskimi w zależności od potrzeb Potrafię korzystać z narzędzi umożliwiających rozmowę lub inne formy komunikacji online (np. Facebook, Gadu-gadu, Skype, Messenger) w celu rozwijania i utrzymywania relacji z bliskimi Umiem nawiązać połączenie głosowe, rozmawiać (z wideo lub bez), a następnie zakończyć rozmowę; umiem korzystać z komunikatorów tekstowych wysyłając i odbierając wiadomość w czasie rzeczywistym Potrafię wykorzystywać narzędzia komunikacji online (np. Facebook, Gadu-gadu, Skype, Messenger), by wymieniać się informacjami bieżącymi Umiem wysyłać krótkie informacje, umawiać się na spotkania, informować o najważniejszych wydarzeniach Potrafię korzystać z serwisów dedykowanych poznawaniu osób (np. edarling, Badoo) Umiem założyć konto, dodać do niego odpowiednie treści oraz wykorzystywać je w nawiązywaniu nowych znajomości, również tych o charakterze prywatnym Potrafię komunikować się z nowo poznaną osobą wykorzystując funkcjonalności serwisów (edarling.pl, sympatia.pl), dbając o własne bezpieczeństwo i prywatność Umiem odbierać i czytać otrzymywane wiadomości oraz odpowiadać na nie w zależności od potrzeb, umiem korzystać z funkcjonalności serwisów wspierających komunikację („zaczepianie", wysyłanie uśmiechów itp.) 2.3. Korzyść: Dbam o prywatność Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię zadbać o bezpieczeństwo swoich aktywności w sieci Rozumiem rolę oprogramowania (antywirus, firewall) zabezpieczającego posiadany sprzęt przed najczęstszymi zagrożeniami w sieci i potrafię z niego korzystać zależnie od potrzeb; umiem rozpoznawać zagrożenia w sieci (np. phishing, niezabezpieczone połączenia i elementy śledzące na stronach WWW) i ich wiem, jak ich unikać 21 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać z ustawień prywatności w serwisach społecznościowych Umiem skonfigurować ustawienia prywatności w serwisach społecznościowych (np. Facebook, nk.pl, Goldenline, YouTube, Google+) zgodnie z moimi potrzebami Potrafię korzystać z trybu prywatnego w przeglądarkach internetowych w zależności od potrzeb Umiem przejść w prywatny tryb przeglądarki internetowej (np. Mozilla Firefox, Google Chrome, MS Internet Explorer, Opera), kierując się dbałością o swoją prywatność, gdy mam taką potrzebę Potrafię zarządzać historią przeglądanych stron w przeglądarce internetowej Umiem skorzystać z historii przeglądanych stron chcąc wrócić do interesującej mnie strony lub skasować ją, gdy mam taką potrzebę; potrafię usnąć swoje dane z przeglądarki (historię, hasła, „ciasteczka") Potrafię zarządzać treściami publikowanymi przez innych w serwisach społecznościowych Umiem zareagować, gdy publikowane przez innych treści nie odpowiadają mi lub np. propagują mowę nienawiści (korzystając z takich opcji serwisu, jak ukrywanie postów, blokowanie innych użytkowników) lub gdy chcę je widzieć zawsze (obserwowanie) 2.4. Korzyść: Zarządzam swoim wizerunkiem i informacjami o mnie Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię kształtować swój wizerunek w internecie w zależności od potrzeb i odbiorców Umiem zdecydować, które z zamieszczanych przeze mnie treści są/ powinny być dostępne dla znajomych i przyjaciół, a które dla kolegów z pracy i przełożonych, kierując się przede wszystkim dbałością o swoją prywatność Potrafię rozpoznać zagrożenia wynikające z cyfrowego obiegu treści i reagować na nie Umiem reagować w sieci na niepożądane treści i ograniczać ryzyka związane z publikowaniem treści, które mogłyby naruszać dobra innych osób Potrafię zarządzać treściami publikowanymi przeze mnie w serwisach społecznościowych Umiem określić, kto może widzieć publikowane przeze mnie treści (wszyscy, znajomi, wybrane osoby) korzystając z możliwości serwisu 22 3. Edukacja 3.1. Korzyść: zdobywam nowe kwalifikacje Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię wyszukać online informacje nt. różnych form kształcenia, w tym studiów wyższych, kursach, szkoleniach (internetowych i tradycyjnych) Umiem znaleźć informacje nt. różnych form kształcenia oraz sposobów korzystania z nich na stronach instytucji je prowadzących (np. na stronie Uniwersytetu Jagiellońskiego www.uj.edu.pl) Potrafię świadomie wybrać formę kształcenia z użyciem technologii cyfrowej, na jaką się decyduję Umiem wybrać jedną z form edukacji w sieci, biorąc pod uwagę własne oczekiwania, możliwości i preferencje, np. e-learning, e-coaching, m-learning, blended-learning, samokształcenie online itp� Potrafię podnosić swoje kwalifikacje przez Internet i uzyskiwać ich potwierdzenie Umiem zapisać się na kurs internetowy lub inną formę doskonalenia online i uzyskać certyfikat jego ukończenia, np. zaświadczenie, odznakę itp� Potrafię zdawać egzaminy w formie cyfrowej Umiem wypełnić formularz egzaminacyjny potwierdzający poziom wiedzy zdobytej podczas kursu internetowego lub innej formy kształcenia, np. poprzez wypełnienie testu wyboru Potrafię oceniać efekty swojej nauki w Internecie, śledzić postępy i rozpoznawać braki Umiem określić efektywność uczenia się online, oceniając przebieg i intensywność procesu dydaktycznego, dobór narzędzi i metod oraz zdobytą wiedzę i umiejętności 3.2. Korzyść: uczę się przez internet Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać z różnych form, metod i narzędzi uczenia się wykorzystujących technologie cyfrowe Umiem świadomie wybrać formę, metodę lub narzędzie uczenia się najlepiej odpowiadające moim potrzebom, np. e-learning realizowany metodą projektową, webinarium, itd. i skorzystać z niego Potrafię uczestniczyć w procesach dydaktycznych online Umiem aktywnie brać udział w wybranych formach edukacji online, np. zabierając głos w dyskusjach podczas webinariów lub dodając treści do dokumentów powstających w środowisku sieciowym 23 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć inne osoby uczące się podobnych rzeczy, czerpać z ich doświadczenia oraz wspierać w razie potrzeby Umiem znaleźć i skorzystać z forów, grup dyskusyjnych lub innych narzędzi skupiających osoby rozwijające swoją wiedzę i umiejętności na podobne tematy Potrafię wspierać innych w korzystaniu z cyfrowych form zdobywania wiedzy Umiem skorzystać z ich doświadczenia oraz wspierać ich aktywność, np. poprzez odsyłanie ich do odpowiednich materiałów instruktażowych 3.3. Korzyść: tworzę zasoby edukacyjne i dzielę się nimi Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię tworzyć treści cyfrowe ważne dla mojej edukacji, wykorzystując także w tym celu istniejące zasoby Potrafię tworzyć własne zasoby cyfrowe (np. teksty, grafiki, zdjęcia, prezentacje, filmy), wykorzystując w tym celu także istniejące już materiały, utworzone przez inne osoby i instytucje Potrafię rozpoznać stan prawnoautorski treści, w tym różne typy otwartych licencji Rozumiem, jak licencjonowane są treści, czym są otwarte licencje i czym skutkuje ich zastosowanie oraz jakie zasoby są dostępne w domenie publicznej Potrafię dzielić się zasobami edukacyjnymi i świadomie korzystać w tym celu z otwartych licencji Potrafię udostępniać w internecie tworzone przez siebie treści edukacyjne, stosując w tym celu odpowiednie serwisy internetowe oraz otwarte licencje 4. Realizacja zainteresowań / Odpoczynek i hobby 4.1. Korzyść: Zapełniam wolny czas Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć informacje o ofercie kulturalnej i rozrywkowej w mojej okolicy Potrafię sprawdzić w internecie aktywność ośrodków, które odpowiadają moim zainteresowaniom i skorzystać z ich oferty: spotkań, koncertów, pokazów filmowych itp. Potrafię znaleźć w internecie serwisy wideo i filmowe, muzyczne, radio i telewizję internetową oraz sklepy z audiobookami i ebookami W zależności od swoich zainteresowań potrafię znaleźć w internecie serwisy, gdzie legalnie i bezpłatnie (bądź uiszczając odpowiednie opłaty) będę mógł mieć dostęp do treści kulturowych 24 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć w internecie ofertę instytucji kultury – bibliotek, muzeów, archiwów, itd. W zależności od swoich zainteresowań potrafię znaleźć w internecie serwisy internetowe prowadzone przez lokalne, regionalne lub narodowe instytucje kultury. Potrafię korzystać z katalogów i kolekcji cyfrowych bibliotek, muzeów i innych instytucji kultury Potrafię kupić lub zarezerwować przez internet bilety na wydarzenia kulturalne Potrafię znaleźć w internecie serwisy oferujące bilety do teatru, kina, filharmonii, na koncert, wydarzenie kulturalne, sportowe, itd. oraz dokonać zakupu Potrafię znaleźć rozrywkę online Potrafię znaleźć w internecie gry towarzyskie online, zarejestrować się i wybrać odpowiednią dla mnie grę 4.2. Korzyść: Rozwijam swoje hobby Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć strony i serwisy z informacjami dotyczącymi moich zainteresowań Potrafię znaleźć strony w internecie zawierające treści zgodne z moimi zainteresowaniami, np. dotyczące gotowania, wędkarstwa; śledzić informacje pojawiające się na tych stronach (za pomocą subskrypcji powiadomień w mediach społecznościowych lub newsletterów, kanałów RSS) Potrafię znaleźć i uczestniczyć w społecznościach osób podzielających moje zainteresowania Potrafię znaleźć strony internetowe, na których mogę nawiązać relację z osobami podzielającymi moje zainteresowania, np. zarejestrować się i umieszczać wpisy na forach internetowych Potrafię kupić online sprzęt, materiały i pomoce (np. książki) potrzebne dla rozwijania moich zainteresowań Potrafię nabyć przez internet produkty, które pozwalają mi rozwijać moje zainteresowania: znaleźć odpowiedni sklep, sfinalizować transakcje zgodnie z zasadami bezpiecznego przeprowadzania transakcji w internecie; znam przysługujące mi prawa związane ze zwrotem produktów zakupionych przez internet 25 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię tworzyć treści dotyczące moich zainteresowań i publikować je w Sieci Potrafię stworzyć w internecie miejsce, gdzie opublikuję treści (np. Dokumentacja fotograficzna, filmy instruktażowe, porady) związane z moimi zainteresowaniami: profile, kanały w mediach społecznościowych, strony lub blogi tematyczne; potrafię prawidłowo stworzyć taki profil oraz potrafię publikować na nim treści odpowiednio ustawiając zasięg ich widoczności w internecie (publiczny, widoczny dla określonego grona odbiorców) 4.3. Korzyść: Dbam o rozwój osobisty Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię prowadzić profil / wydarzenie / kanał w mediach społecznościowych, dotyczący interesującej mnie tematyki Posiadam konto na portalach społecznościowych, umieszczam tam treści, obserwuję interesujące mnie strony, komentuję wypowiedzi innych dotyczące interesującej mnie tematyki, moderuję i odpowiadam na komentarze innych użytkowników Potrafię śledzić w mediach cyfrowych interesujące mnie zagadnienia Posiadam konta na portalach społecznościowych, obserwuję interesujące mnie strony, komentuję wypowiedzi innych Potrafię zdobywać wiedzę w interesujących mnie obszarach Umiem znaleźć serwisy i strony internetowe dotyczące interesujących mnie zagadnień, zapoznawać się z informacjami na nich dostępnymi oraz wykorzystywać je zgodnie z moimi potrzebami Potrafię znaleźć źródła informacji nt. kursów i zajęć w interesujących mnie obszarach Umiem znaleźć w Sieci informacje o kursach i zajęciach na interesujące mnie tematy; nawiązać kontakt z ich organizatorami i się na nie zapisać Potrafię skorzystać z rozmaitych materiałów edukacyjnych dostępnych online Umiem znaleźć w Sieci materiały edukacyjne dotyczące interesujących mnie zagadnień, takie jak materiały wideo, instruktarze, prezentacje, wykłady itp. i skorzystać ich w zależności od moich potrzeb 26 5. Zdrowie 5.1. Korzyść: Prowadzę zdrowy tryb życia Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię porównać wyniki moich badań z „optymalnymi" dla mojej sytuacji zdrowotnej i grupy wiekowej Umiem znaleźć strony (np. medonet.pl, poradnikzdrowie.pl) podające wiarygodne informacje na temat poprawnych wartości wyników badań kontrolnych, umiem znaleźć kalendarz badań okresowych właściwy dla mojej sytuacji zdrowotnej (np. ciąża) i grupy wiekowej Potrafię znaleźć w internecie informacje na temat zdrowego trybu życia, w tym zdrowego odżywiania Umiem znaleźć informacje dotyczące zdrowego stylu życia, w tym zdrowego odżywiania, ocenić ich przydatność w mojej sytuacji zdrowotnej, wybrać odpowiednie do wykorzystania Potrafię korzystać z aplikacji mobilnych rejestrujących moją aktywność fizyczną; publikuję te dane na moim profilu/blogu Znam aplikacje mobilne pozwalające rejestrować aktywność fizyczną (np. Fit App, Runtastic Me), korzystam z wybranych narzędzi tego rodzaju, publikuję uzyskane wyniki w mediach społecznościowych Potrafię znaleźć, wybrać, zapisać się w internecie na zajęcia sportowe/ ruchowe odpowiednie dla mojego stanu zdrowia i preferencji Umiem znaleźć strony firm/klubów prowadzących zajęcia sportowe (np. sportowa.warszawa.pl, senior.fit.pl), potrafię wybrać ofertę pasującą do moich potrzeb, umiem zapisać się na takie zajęcia online Potrafię wymieniać się informacjami na temat zdrowego trybu życia Wypowiadam się na temat zdrowego stylu życia w mediach społecznościowych różnego typu: publikuję posty, odpowiadam na komentarze, moderuję dyskusję Potrafię prowadzić bloga, w którym piszę tylko lub także o zdrowym trybie życia (ewentualnie: stronę, serwis) Prowadzę bloga/stronę dotyczącą zdrowego trybu życia: umieszczam posty, moderuję komentarze, organizuję treści, komunikuję się z czytelnikami 5.2. Korzyść: Korzystam z systemu opieki zdrowotnej Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć placówkę opieki zdrowotnej, z której usług mogę korzystać bezpłatnie/odpłatnie Potrafię znaleźć placówkę opieki zdrowotnej – publiczną lub niepubliczną – odpowiadającą moim potrzebom zdrowotnym 27 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać z e-usług oferowanych przez system opieki zdrowotnej Umiem uzyskać Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego; umiem korzystać ze Zintegrowanego Informatora Pacjenta Potrafię znaleźć lekarza / specjalistę / placówkę opieki zdrowotnej, w której można skorzystać z usług płatnych przez NFZ Umiem znaleźć placówkę/lekarza, którzy mają podpisany kontrakt z NFZ, według moich potrzeb zdrowotnych Potrafię znaleźć informacje dotyczące dostępności bezpłatnych badań i szczepień, wskazanych w mojej sytuacji Umiem znaleźć informacje dotyczące zalecanych w mojej sytuacji badań i szczepień, umiem znaleźć informacje o dostępności bezpłatnych badań i szczepień Potrafię zapisać się do lekarza / na badania (specjalistyczne) / zabiegi rehabilitacyjne / do sanatorium Umiem znaleźć informację/stronę oraz zapisać się (wypełnić formularz) na poszukiwaną usługę (badania, rehabilitacja, sanatorium) Potrafię publikować posty lub komentarze – pomagam innym znaleźć odpowiedniego lekarza / placówkę / usługę / zabiegi / badania Publikuję posty dotyczące dostępności opieki medycznej, publikuję komentarze/ odpowiadam na komentarze osobom poszukującym różnych form opieki medycznej Potrafię korzystać z wybranych form i urządzeń e-opieki Umiem znaleźć informacje na temat usług teleopieki, korzystam z teleopieki, np. zdalnego przekazu wyników monitorowania pracy serca 5.3. Korzyść: Uzyskuję informacje i samopomoc zdrowotną Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć informacje na temat obserwowanych u siebie lub bliskich objawów oraz ocenić ich wiarygodność Umiem nazwać obserwowane objawy, umiem znaleźć wiarygodne informacje na ich temat w Sieci Potrafię znaleźć informacje dotyczące zagrożeń wynikających z niezdrowych zachowań Umiem nazwać zagrożenia wynikające z niezdrowych zachowań, znam konsekwencje niezdrowych zachowań, umiem znaleźć informacje dotyczące zagrożeń z tym związanych w Sieci Potrafię znaleźć informacje potrzebne w sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia Umiem znaleźć informacje dotyczące pierwszej pomocy w różnych sytuacjach zagrożenia, umiem ocenić ich wiarygodność Potrafię znaleźć informacje na temat działania leków, które mam przyjmować (terapii/zabiegów, którym mam się poddać) Umiem znaleźć szczegółowe informacje na temat leków/terapii, której mam się poddać, umiem ocenić ich wiarygodność 28 5.4. Korzyść: dbam o zdrowie osób, którymi się opiekuję (dzieci, osób starszych, chorych, z niepełnosprawnościami) Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć usługę / lekarza / placówkę / badania odpowiednie dla potrzeb osoby, która podlega mojej opiece Potrafię znaleźć placówkę opieki zdrowotnej – publiczną lub niepubliczną – odpowiadającą potrzebom zdrowotnym osób pozostających pod moją opieką Potrafię znaleźć informacje dotyczące prawidłowego rozwoju lub niepokojących objawów zdrowotnych u dziecka Umiem znaleźć strony podające wiarygodne informacje na temat danego etapu rozwoju dziecka lub obserwowanych objawów; umiem ocenić jakość przedstawianych tam informacji i porównać je z innymi źródłami, biorąc pod uwagę ich wiarygodność Potrafię wymieniać się informacjami z osobami w podobnej sytuacji – rodzicami, opiekunami osób starszych, chorych, z ograniczeniami sprawności Umiem skonsultować swoją wiedzę z osobami w podobnej sytuacji – opiekującymi się innymi – korzystając z różnych źródeł i narzędzi sieciowych (portale społecznościowe, blogi, komunikatory itp.) 6. Finanse 6.1. Korzyść: Zarządzam swoimi finansami Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię sprawdzić stan konta bankowego online Potrafię za pomocą strony internetowej, aplikacji mobilnej bądź bankomatu sprawdzić środki znajdujące się na moim rachunku bankowym Potrafię wykonać przelew krajowy, zagraniczny lub cykliczny online Potrafię za pomocą strony internetowej bądź aplikacji mobilnej przelać środki finansowe na inny rachunek krajowy lub zagraniczny oraz ustawić przelew cykliczny Potrafię ustawić/odwołać polecenie zapłaty W przypadku stałych płatności, których wysokość ulega zmianie potrafię załatwić formalności związane z ustawieniem polecenia zapłaty i aktywowania/dezaktywowania go online na stronie banku lub w aplikacji mobilnej Potrafię założyć/zerwać e-lokatę Potrafię za pomocą strony internetowej bądź aplikacji mobilnej założyć/ zerwać e-lokatę 29 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć informacje o korzystnych metodach inwestowania pieniędzy: funduszach, lokatach, kursach giełdowych Potrafię znaleźć w internecie strony z informacjami na temat korzystnych sposobów lokowania pieniędzy i skorzystać z pomocy własciwych osób/ instytucji, aby ocenić wiarygodność zawartych tam informacji i skorzystać z pomocy osób/instytucji Potrafię wymienić walutę online Potrafię wymienić walutę korzystając z kantorów internetowych – założyć konto w danym serwisie oraz zlecić zakup waluty zachowując reguły bezpiecznych operacji finansowych w internecie Potrafię dokonywać płatności internetowych za pomocą przelewu online, karty kredytowej lub „cyfrowych portfeli" Potrafię dokonać płatności online z pomocą strony własnego banku lub serwisów umożliwiających e-płatności, takich jak Paypal, Payu, Skycash� 6.2. Korzyść: Kupuję taniej Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć i porównać ceny różnych produktów w internecie, wykorzystując odpowiednie narzędzia Potrafię korzystać z serwisów porównujących ceny produktów w internecie, aby znaleźć najkorzystniejszą cenę interesującego mnie przedmiotu 6.3. Korzyść: Zarabiam online Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię sprzedać przedmioty poprzez serwisy internetowe lub aukcyjne Potrafię korzystać z serwisów internetowych lub aukcyjnych, aby sprzedawać przedmioty z zachowaniem zasad bezpieczeństwa transakcji finansowych w internecie: potrafię założyć konto na wybranym serwisie, wystawić przedmiot, sfinalizować transakcję Potrafię prowadzić sklep internetowy Potrafię wstawić zdjęcia i opisy przedmiotów, które chcę sprzedać w internecie na stronę sklepu internetowego, potrafię prowadzić niezbędną korespondencję mailową z klientami, potrafię sfinalizować transakcję w internecie z zachowaniem zasad bezpieczeństwa, potrafię sformułować i przestrzegać regulamin sklepu internetowego (zgodny z obowiązującym prawem) 30 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię zamieścić ogłoszenia/reklamy na temat moich produktów, usług w interencie Potrafię zredagować/zamówić przygotowanie reklamy moich usług/ produktów i umieścić ją w internecie, tak aby trafiła do potencjalnych klientów 7. Religia i potrzeby duchowe 7.1. Korzyść: zaspokajam potrzeby duchowe/religijne Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię odnajdować i pozyskiwać materiały wspierające rozwój duchowy/ religijny (np. teksty, filmy, ale też informacje o spotkaniach itp.) Znam strony poświęcone rozwojowi duchowemu i religijnemu, potrafię też dotrzeć do informacji o działalności grup i wspólnot, do których należę lub chciałbym należeć Potrafię aktywnie korzystać z forów internetowych i serwisów społecznościowych związanych z rozwojem duchowym lub religijnym Znam fora i grupy tematyczne oraz obowiązujące w nich normy komunikacyjne, potrafię zabrać głos, udzielać odpowiedzi, itp. 8. Sprawy codzienne 8.1. Korzyść: załatwiam sprawy urzędowe bez wychodzenia z domu Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Wypełniam i składam zeznanie podatkowe (PIT) Umiem wypełnić i złożyć deklarację podatkową online korzystając z odpowiedniego oprogramowania Potrafię sprawdzić czy interesująca mnie usługa jest dostępna jako e-usługa oraz skorzystać z niej Potrafię odnaleźć elektroniczne wersje usług oferowanych przez administrację publiczną poprzez Sieć oraz z nich skorzystać Potrafię znaleźć, wypełnić i wysłać odpowiednie formularze, tak aby załatwić sprawę za pośrednictwem e-usługi Po znalezieniu odpowiedniej e-usługi, potrafię wypełnić formularz i sprawdzić status sprawy online Potrafię znaleźć w internecie dane teleadresowe i godziny funkcjonowania interesującej mnie instytucji/urzędu Potrafię sformułować zapytanie do wyszukiwarki internetowej lub za pośrednictwem lokalnej strony, np. gminy, potrafię znaleźć serwis potrzebnego urzędu, a w nim informacje o godzinach pracy 31 8.2. Korzyść: robię zakupy online Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać ze sklepów internetowych Umiem znaleźć w internecie sklep internetowy z interesującą mnie ofertą, porównywarkę cenową lub serwis aukcyjny; umiem znaleźć interesujące mnie produkty w tych serwisach, wiem na jakie informację powinienem zwrócić uwagę, aby dokonać zakupów u wiarygodnych sprzedawców Potrafię bezpiecznie zapłacić kartą/przelewem w internecie Umiem dokonać płatności w wybranym przez siebie sklepie internetowym lub serwisie aukcyjnym Potrafię zasięgnąć porady na temat/znaleźć recenzje produktów, które mnie interesują Potrafię znaleźć w internecie opinie i recenzje konsumenckie, w tym innych użytkowników; umiem ocenić wiarygodność tych recenzji, potrafię zadać pytanie na temat produktu na odpowiednim forum/stronie 8.3. Korzyść: Planuję przejazdy i podróże Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć w internecie, za pośrednictwem wyszukiwarki lub serwisów geolokacyjnych, adres miejsca, w które chcę dotrzeć; jeśli jest ono dostępne, potrafię też obejrzeć zdjęcie lokalizacji Potrafię sformułować prawidłowe zapytanie w wyszukiwarce, znam też adresy serwisów geolokacyjnych i ich funkcjonalności Potrafię wyznaczyć trasę przejazdu komunikacją publiczną bądź innym środkiem transportu Potrafię znaleźć stronę przewoźnika i informacje na niej, ale też potrafię skorzystać z niezależnych od przewodników serwisów wspomagających korzystanie z transportu publicznego oraz serwisów geolokalizacyjnych Potrafię sprawdzić miejsce przystanku komunikacji publicznej i rozkład jazdy Potrafię wyszukać stronę przewoźnika, odnaleźć na niej rozkład jazdy i lokalizację przystanku Potrafię sprawdzić ceny biletów komunikacji publicznej i kupić bilety przez internet Potrafię znaleźć odpowiedni lub ogólnopolski serwis z informacjami o biletach i – jeśli istnieje taka możliwość – dokonać zakupu online (wybrać bilet, uregulować płatność, zapisać bilet elektroniczny) 32 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię korzystać z funkcji GPS w smartfonie Potrafię znaleźć aplikację z mapami w serwisie Google Play lub AppStore, potrafię ją pobrać i zainstalować; potrafię wyszukać potrzebną lokalizację, wyznaczyć trasę do niej i korzystać z nawigacji podczas drogi; potrafię korzystać z serwisów ułatwiających unikanie korków Potrafię korzystać z serwisów, aplikacji turystycznych Potrafię znaleźć stronę lub aplikację z opisem lokalnych atrakcji/restauracji i zasad korzystania z nich oraz dojazdem; potrafię skorzystać z internetu, aby sprawdzić opinie innych użytkowników o tym miejscu Potrafię korzystać z serwisów, aplikacji pozwalających na rezerwację noclegu online Potrafię znaleźć stronę lub aplikację pozwalającą na rezerwacje noclegu w danej okolicy zgodną z moimi upodobaniami oraz możliwościami finansowymi; potrafię skorzystać z internetu, aby sprawdzić opinie innych użytkowników o tym miejscu 9. Zaangażowanie obywatelskie 9.1. Korzyść: Zdobywam wiedzę o gminie, kraju i świecie Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć i korzystać z serwisów informacyjnych, w tym z serwisów lokalnych Umiem znaleźć i korzystać z serwisów urzędu gminnego lub miejskiego, lokalnych instytucji kulturalnych i społecznych (np. szkół, domów kultury i bibliotek) oraz serwisów informacyjnych, w których zamieszczane są informacje m.in. a temat wydatków i zamówień publicznych Potrafię znaleźć informacje o interesujących mnie wydarzeniach bieżących Umiem znaleźć i korzystać z serwisów informacyjnych z wiadomościami z kraju i ze świata oraz z lokalnych serwisów informacyjnych Potrafię znaleźć program telewizyjny i radiowy Umiem korzystać z programu telewizyjnego lub radiowego, dostępnego na stronie nadawcy lub w serwisach telewizyjnych, umiem obejrzeć lub posłuchać wybranych audycji online, jeśli są dostępne 33 9.2. Korzyść: Uczestniczę w życiu obywatelskim Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię skorzystać z platformy e-PUAP i platform regionalnych Umiem zarejestrować się w serwisie e-PUAP oraz korzystać z usług dostępnych online Potrafię znaleźć stowarzyszenia i fundacje działające na moim obszarze lub w interesującym mnie obszarze tematycznym Potrafię korzystając z wyszukiwarek tak sformułować zapytanie, aby znaleźć strony czy informacje o interesujących mnie organizacjach Potrafię nawiązać kontakt ze stowarzyszeniami i fundacjami (np. poprzez e-mail lub serwis społecznościowy) Umiem odnaleźć informacje kontaktowe wybranych organizacji lub ich konta w serwisach społecznościowych i z ich pomocą kontaktować się z organizacją Potrafię znaleźć informacje o bieżących wydarzeniach i spotkaniach w mojej okolicy Umiem znaleźć informacje o bieżących wydarzeniach, na stronach (lub na kontach w serwisach społecznościowych) m.in. urzędu gminnego lub miejskiego, lokalnych instytucji kulturalnych i społecznych (np. szkół, domów kultury i bibliotek) oraz serwisów informacyjnych Potrafię korzystać z technologii cyfrowych w działalności na rzecz organizacji 3. Sektora Umiem wykorzystać technologie cyfrowe (serwisy społecznościowe, tablice ogłoszeń itd.) w promocji, zarządzaniu i prowadzeniu działań na rzecz organizacji pozarządowej / pożytku publicznego / podmiotów ekonomii społecznej Potrafię organizować i nagłaśniać/promować organizowane przeze mnie wydarzenia społeczne Umiem wykorzystać technologie cyfrowe (serwisy społecznościowe, tablice ogłoszeń itd.) do organizacji i promocji różnego rodzaju wydarzeń, w tym organizowanych na potrzeby społeczności lokalnej 9.3. Korzyść: Uczestniczę w życiu politycznym Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię znaleźć strony instytucji publicznych działających w mojej okolicy Umiem znaleźć i korzystać z serwisów urzędu gminnego lub miejskiego, lokalnych instytucji kulturalnych i społecznych (np. szkół, domów kultury i bibliotek) oraz serwisów informacyjnych 34 Kompetencje funkcjonalne Rozszerzony opis kompetencji Potrafię nawiązać kontakt z politykami online (np. poprzez e-mail lub serwis społecznościowy) Umiem znaleźć strony lub konta w serwisach społecznościowych interesujących mnie polityków oraz nawiązać z nimi kontakt m.in. przez e-mail lub serwisy społecznościowe, w których są obecni Potrafię znaleźć informacje wyborcze Umiem znaleźć informacje wyborcze m.in. na stronie Państwowej Komisji Wyborczej, na stronach lokalnych instytucji oraz na stronach partii i organizacji politycznych Uzupełnieniem poniższego katalogu kompetencji cyfrowych w ujęciu funkcjonalnym jest model DIGCOMP, zawierający katalog kompetencji bazowych: informatycznych i informacyjnych. 35 DIGCOMP – Digital Competence Framework Analiza dotychczasowych ram kompetencji cyfrowych, przeprowadzona w ramach unijnego projektu DIGCOMP, pozwoliła przygotować ramy kompetencji informatycznych i informacyjnych (Digital Competence Framework), które – w naszym odczuciu – zawierają wszystkie obszary kompetencji warunkujących efektywne korzystanie ze sprzętu i z oprogramowania w zakresie technologii informacyjno-komunikacyjnych. Model ten jest oparty na syntetyzującej analizie kilkunastu wcześniejszych modeli kompetencji cyfrowych12. Ramy kompetencji cyfrowych przygotowane w ramach tego projektu są podzielone na: • • pięć ogólnych obszarów: informacja, komunikacja, tworzenie treści, bezpieczeństwo, rozwiązywanie problemów (dimension 1), dwadzieścia jeden kompetencji wyróżnionych w tych obszarach (dimension 2), które podlegają ocenie: – – – na trzech poziomach: podstawowy – średni – zaawansowany (dimension 3), z uwzględnieniem przykładów (dimension 4), i z uwzględnieniem zastosowań do konkretnych celów (dimension 5)13� 1. Informacja Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji Identyfikacja, lokalizacja, wyszukiwania, zapisywanie, organizacja informacji cyfrowej – w zależności od istotności i potrzeb. Poziom podstawowy Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji Umiem wyszukiwać informacje online, korzystając z wyszukiwarek internetowych, wiem, że różne wyszukiwarki mogą generować różne wyniki. Poziom średni Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji Umiem przeglądać informacje w Internecie i wyszukiwać informacje online, umiem wyrazić swoje potrzeby informacyjne, umiem selekcjonować właściwe informacje pośród wyników wyszukiwania. Poziom zaawansowany Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji Umiem korzystać z szerokiego zakresu strategii podczas przeglądania i wyszukiwania informacji online, umiem selekcjonować i śledzić otrzymywane informacje, wiem, kogo obserwować w elektronicznych platformach wymiany informacji (na przykład na mikroblogach). Przykłady – wiedza Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji • Zna różne wyszukiwarki internetowe 12 A. Ferrari, Digital competence in practice: An analysis of frameworks, „JRC Technical Reports", Joint Research Centre for the European Commission, Luxembourg 2012, s. 4. 13 Ibidem, s. 5–6. 36 • • Wie, które wyszukiwarki (bazy danych) są odpowiednie do uzyskania konkretnych informacji Wie, jak wyszukiwać informacje za pomocą różnych urządzeń i mediów Przykłady – umiejętności Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji • • • Umie korzystać z linków i czytać nielinearnie Umie korzystać z filtrów i agentów Umie szukać za pomocą słów ograniczających liczbę uzyskiwanych wyników Przykłady – postawy Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji • • • Przejawia aktywną postawę wobec poszukiwania informacji Poszukuje informacji potrzebnych do osiągania różnych celów życiowych Jest zainteresowany systemami informacji i ich działaniem Zastosowania do konkretnych celów Przeglądanie, szukanie i filtrowanie informacji • • • Poziom podstawowy – umiem skorzystać z wyszukiwarki, aby dowiedzieć się więcej na temat wybranego rodzaju energii cieplnej Poziom średni – umiem znaleźć wiele źródeł informacji na temat wybranego rodzaju energii cieplnej przez wprowadzenie odpowiednich słów kluczowych, mogę stosować wyszukiwanie zaawansowane, żeby zlokalizować najbardziej odpowiednie źródła informacji Poziom zaawansowany – umiem znaleźć wiele źródeł informacji na temat wybranego rodzaju energii cieplnej za pomocą różnych wyszukiwarek i zaawansowanego wyszukiwania, umiem korzystać z baz danych online przez powiązane odnośniki Ocena informacji Gromadzenie, przetwarzanie, rozumienie i krytyczna ocena informacji. Poziom podstawowy Ocena informacji Wiem, że nie wszystkie informacje w Internecie są wiarygodne. Poziom średni Ocena informacji Umiem porównać różne źródła informacji. Poziom zaawansowany Ocena informacji Jestem krytyczny wobec informacji, umiem sprawdzić i ocenić jej ważność i wiarygodność. Przykłady – wiedza Ocena informacji • • • Wie, jak ocenić i przeanalizować otrzymane informacje Wie, jak ocenić zawartość komunikatów medialnych Wie, jak ocenić ważność wiadomości znalezionych online lub w mediach i jak je zinterpretować 37 Przykłady – umiejętności Ocena informacji • • • Jest w stanie poradzić sobie z natłokiem informacji Ocenia przydatność, aktualność, dokładność i kompletność informacji Odróżnia informacje pochodzące z wiarygodnych i z niewiarygodnych źródeł Przykłady – postawy Ocena informacji • • • Jest świadomy, że nie wszystkie informacje można znaleźć w Internecie Jest krytyczny wobec informacji znalezionych online Zdaje sobie sprawę, że mimo globalizacji niektóre kraje są bardziej reprezentowane w Internecie niż inne Zastosowania do konkretnych celów Ocena informacji • • • Poziom podstawowy – znalazłem informacje na temat społeczeństwa w XVI wieku, pochodzące z różnych źródeł, ale nie jestem pewien, jak ocenić ich wartość Poziom średni – znalazłem informacje na temat społeczeństwa w XVI wieku, pochodzące z różnych źródeł, i sprawdziłem w oryginalnych materiałach ich wiarygodność Poziom zaawansowany – znalazłem informacje na temat społeczeństwa XVI wieku, pochodzące z różnych źródeł, sprawdziłem oryginalne źródła i część z nich odrzuciłem, ponieważ ich akademickie pochodzenie jest niejasne, sprawdziłem szczegóły w różnych źródłach, aby się upewnić co do ich wiarygodności Przechowywanie i wyszukiwanie informacji Zapisywanie i przechowywanie informacji w celu łatwiejszego wyszukiwania i organizowania informacji i danych. Poziom podstawowy Przechowywanie i wyszukiwanie informacji Wiem, jak zapisać pliki i treści (na przykład teksty, zdjęcia, muzykę, pliki wideo i strony internetowe). Wiem, jak wrócić do zapisanych plików i treści. Poziom średni Przechowywanie i wyszukiwanie informacji Wiem, jak zapisać, przechowywać i tagować pliki, treści i informacje, mam swoje strategie przechowywania plików i treści. Wiem, jak organizować zapisane pliki i treści oraz jak nimi zarządzać. Poziom zaawansowany Przechowywanie i wyszukiwanie informacji Umiem stosować różne metody i narzędzia organizowania plików, treści i informacji, umiem zastosować strategie pobierania treści, które zostały zapisane przeze mnie lub przez inne osoby. Przykłady – wiedza Przechowywanie i wyszukiwanie informacji • • • Wie, jak przechowywać informacje na różnych urządzeniach Wie, jakie są różne media służące przechowywaniu informacji Wie, że są różne sposoby przechowywania informacji, i umie wybrać właściwą 38 Przykłady – umiejętności Przechowywanie i wyszukiwanie informacji • • • Porządkuje i kategoryzuje informacje w zależności od przyjętej metody Korzysta z różnych sposobów kategoryzowania przechowywanych informacji Umie tagować informacje Przykłady – postawy Przechowywanie i wyszukiwanie informacji • • • Wie, jakie znaczenie ma tworzenie zapasowych kopii danych Rozumie znaczenie wypracowania zrozumiałego i pragmatycznego sposobu przechowywania danych Jest świadomy konsekwencji przechowywania informacji w formacie publicznym i prywatnym Zastosowania do konkretnych celów Przechowywanie i wyszukiwanie informacji • • • Poziom podstawowy – stworzyłem notatki o ciałach stałych i zapisałem tekst oraz ilustracje na pulpicie Poziom średni – stworzyłem notatki o ciałach stałych i zapisałem je w różnych formatach, w odpowiednio nazwanych folderach Poziom zaawansowany – stworzyłem notatki o ciałach stałych i zapisałem je w odpowiednio nazwanych folderach na dysku oraz w sieci (na dysku sieciowym), tak aby łatwy dostęp do nich mieli inni użytkownicy i żebym ja równie łatwo mógł korzystać z tych materiałów 2. Komunikacja Komunikowanie się w środowisku sieciowym, dzielenie się zasobami z wykorzystaniem narzędzi sieciowych, kontakt i współpraca z innymi osobami za pośrednictwem mediów cyfrowych, interakcja i partycypacja w społecznościach i sieciach, świadomość międzykulturowa. Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji Interakcja przez różne urządzenia i aplikacje cyfrowe, rozumienie, jak przebiega komunikacja w środowisku cyfrowym, umiejętność wyboru właściwych narzędzi komunikacji elektronicznej, poruszanie się między różnymi formatami komunikacji elektronicznej, dostosowywanie strategii komunikacji do potrzeb odbiorców. Poziom podstawowy Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji Umiem kontaktować się z innymi osobami za pośrednictwem narzędzi komunikacji elektronicznej (telefony komórkowe, VoIP, czat, poczta elektroniczna.) Poziom średni Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji Umiem korzystać z kilku narzędzi komunikacji elektronicznej, aby kontaktować się z innymi osobami, stosując bardziej zaawansowane funkcje tych narzędzi. Poziom zaawansowany Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji Angażuję się w korzystanie z szerokiego zakresu narzędzi komunikacji elektronicznej (poczta elektroniczna, czat, blogi, mikroblogi, komunikatory), umiem zastosować narzędzia komunikacji 39 elektronicznej, dostosowując je do celu działania, umiem dostosować narzędzia komunikacji do potrzeb odbiorców, umiem odbierać różne rodzaje komunikatów. Przykłady – wiedza Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji • • • Wie, jak wiadomości i maile są przechowywane i wyświetlane Wie, jakie są funkcje kilku pakietów komunikacji elektronicznej Wie, jakie są zalety i wady poszczególnych kanałów komunikacji, i wybiera odpowiedni w danej sytuacji komunikacyjnej Przykłady – umiejętności Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji • • • Umie wysłać maila, esemesa, pisać bloga Umie wyszukać i skontaktować się z innymi użytkownikami programu Umie filtrować otrzymywane komunikaty Przykłady – postawy Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji • • • Czuje się pewnie i komfortowo w komunikacji online Zdaje sobie sprawę z zagrożeń związanych z komunikowaniem się online z obcymi osobami Jest zaangażowany w komunikację online Zastosowania do konkretnych celów Komunikacja z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i aplikacji • • • Podstawowy – korzystam z poczty elektronicznej i telefonu komórkowego, aby skontaktować się z innymi osobami i ustalić szczegóły podróży służbowej Średni – podczas ustalania szczegółów podróży służbowej korzystam głównie z telefonu komórkowego, ale również z poczty elektronicznej i rozmów VoIP, umiem nawiązać połączenie telekonferencyjne (z kilkoma osobami), korzystając z rozmów VoIP Zaawansowany – podczas podróży korzystam z wielu narzędzi komunikacji (telefon komórkowy, VoIP, czat, poczta elektroniczna), umiem nawiązać połączenie telekonferencyjne (z kilkoma osobami), korzystając z rozmów VoIP i używając różnych funkcji (nagrywanie rozmowy, udostępnienie plików i ekranów), umiem prowadzić telekonferencję i moderować jej przebieg Dzielenie się informacjami i zasobami Dzielenie się z innymi informacjami i zasobami, aktywna postawa wobec dzielenia się wiedzą, materiałami, zasobami i występowania jako pośrednik, umiejętność cytowania i włączania nowych informacji do posiadanego zasobu wiedzy. Poziom podstawowy Dzielenie się informacjami i zasobami Umiem dzielić się plikami i treściami z innymi osobami za pośrednictwem prostych narzędzi (poczta elektroniczna, przesyłanie załączników). Poziom średni Dzielenie się informacjami i zasobami Umiem uczestniczyć w networkingu i komunikacji sieciowej, przekazując wiedzę, treści i informacje. 40 Poziom zaawansowany Dzielenie się informacjami i zasobami Umiem aktywnie dzielić się informacją, treściami i zasobami z innymi osobami w komunikacji sieciowej, pracy zdalnej i na platformach dedykowanych współpracy online� Przykłady – wiedza Dzielenie się informacjami i zasobami • • • Wie, które treści (zasoby, informacje) mogą być publicznie udostępnione Wie, kiedy należy podać źródło, z którego zaczerpnięto dane informacje Wie, jak ocenić wartość źródeł i informacji Przykłady – umiejętności Dzielenie się informacjami i zasobami • • • Umie sprawdzić regulacje w zakresie prawa autorskiego danych treści Umie dzielić się treściami sieciowymi (na przykład przez ich udostępnienie w serwisach społecznościowych) Umie wykorzystać potencjał mediów społecznościowych, aby lansować wyniki swojej pracy Przykłady – postawy Dzielenie się informacjami i zasobami • • • Przyjmuje aktywną postawę wobec dzielenie się zasobami, treściami i wiedzą Jest świadom regulacji w zakresie prawa autorskiego Ma ugruntowaną wiedzę i opinię na temat praktyk dzielenia się zasobami, zalet, wad i ograniczeń tego procesu Zastosowania do konkretnych celów Dzielenie się informacjami i zasobami • • • Podstawowy – dzielę się dokumentami z innymi osobami w firmie, przesyłając je jako załączniki do maili Średni – dzielę się dokumentami z innymi osobami w firmie, przesyłając je jako załączniki do maili lub udostępniam na platformach współpracy Zaawansowany – dzielę się dokumentami z innymi osobami w firmie i jej otoczeniu, dostosowując strategie udostępniania do okoliczności Aktywność obywatelska online Uczestniczenie w życiu obywatelskim przez zaangażowanie online, poszukiwanie okoliczności sprzyjających rozwijaniu i wzmacnianiu kompetencji cyfrowych, świadomość możliwości wykorzystania technologii do aktywności obywatelskiej. Poziom podstawowy Aktywność obywatelska online Wiem, że można wykorzystywać TIK w dostępie do usług publicznych i z niektórych pasywnie korzystam. Poziom średni Aktywność obywatelska online Aktywnie korzystam z podstawowych funkcjonalności usług online (urząd, szpital, bankowość, usługi e-governance). 41 Poziom zaawansowany Aktywność obywatelska online Aktywnie uczestniczę w przestrzeniach online, wiem, jak się zaangażować w działalność obywatelską online, umiem korzystać z wielu różnych serwisów. Przykłady – wiedza Aktywność obywatelska online • • Wie, jak TIK może być wykorzystywane w zaangażowaniu w społeczeństwie demokratycznym (lobbowanie, petycje, parlament) Wie, jak TIK i media mogą wspierać różne formy zaangażowania obywatelskiego Przykłady – umiejętności Aktywność obywatelska online • • • Umie dołączyć do ważnych serwisów sieciowych w zależności od potrzeb i celów Umie znaleźć właściwe stowarzyszenia, sieci i serwisy społecznościowe odpowiadające własnym potrzebom i zainteresowaniom Umie skorzystać z różnych funkcjonalności TIK, mediów i e-usług Przykłady – postawy Aktywność obywatelska online • • • Ma świadomość, jaki jest potencjał TIK i mediów dla zaangażowania obywatelskiego Krytycznie podchodzi do mediów społecznościowych, networkingu i społeczności online Angażuje się w media uczestniczące Zastosowania do konkretnych celów Aktywność obywatelska online • • • Poziom podstawowy – przeglądam czasami strony związków zawodowych reprezentujących moje interesy pracownicze i czytam wiadomości tam zamieszczone Poziom średni – złożyłem online aplikację do związku zawodowego, korzystam z e-usług, na przykład news feed, regularnie czytam wiadomości dostępne w ten sposób Poziom zaawansowany – aktywnie uczestniczę w tworzeniu zasobów portalu związku zawodowego, angażuję się w działalność obywatelską (na przykład wysyłam petycje) i korzystam z usług online Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych Wykorzystanie TIK i mediów do pracy zespołowej, wspólnego tworzenia wiedzy, treści i zasobów. Poziom podstawowy Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych Umiem współpracować z innymi osobami, korzystając z ograniczonych możliwości TIK (na przykład poczta elektroniczna). Poziom średni Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych Umiem tworzyć i zmieniać wyniki pracy zespołowej, korzystając z prostych narzędzi pracy online� Poziom zaawansowany Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych Często korzystam z narzędzi współpracy cyfrowej, czuję się pewnie w tym obszarze, wspierając w ten sposób wspólny proces tworzenia zasobów, treści i wiedzy. 42 Przykłady – wiedza • • • Wie, że proces współpracy pozytywnie wpływa na tworzenie treści Wie, kiedy współpraca może pozytywnie, kiedy zaś negatywnie wpłynąć na tworzenie treści Wie, jaka jest dynamika współpracy online i jakie znaczenie ma dzielenie się opiniami na temat jej wyników Przykład – umiejętności Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych • • • Umie dzielić się (dawać i przyjmować) opiniami na temat wyników pracy online Umie pracować zdalnie Umie wykorzystywać media społecznościowe w celach związanych z pracą Przykłady – postawy Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych • • • Chętnie się dzieli i współpracuje z innymi Jest gotowy być częścią zespołu Poszukuje nowych form współpracy, które niekoniecznie są oparte na modelu pracy twarzą w twarz Zastosowania do konkretnych celów Współpraca z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych • • • Poziom podstawowy – wiem, że mogę skorzystać z TIK podczas pracy nad dokumentami finansowymi z innymi osobami w mojej firmie Poziom średni – stworzyłem projekt dokumentu finansowego i udostępniłem go innym osobom, aby mogły dodawać do niego treści i komentarze Poziom zaawansowany – stworzyłem projekt dokumentu finansowego i udostępniłem go innym osobom w chmurze, abyśmy mogli nad nim pracować wspólnie, będę otrzymywał powiadomienia o wprowadzanych zmianach, żeby pracować równolegle Netykieta Świadomość i znajomość norm obowiązujących w interakcjach online, świadomość różnic kulturowych, umiejętność ochrony siebie i innych osób przed zagrożeniami mogącymi wynikać z komunikacji w sieci, umiejętność wypracowania strategii radzenia sobie z niewłaściwymi zachowaniami w komunikacji online. Poziom podstawowy Netykieta Znam podstawowe normy obowiązujące w kontaktach z innymi online� Poziom średni Netykieta Znam zasady netykiety i umiem je zastosować we własnych zachowaniach. Poziom zaawansowany Netykieta Umiem zastosować różne aspekty netykiety w rozmaitych przestrzeniach komunikacyjnych online, mam wypracowane strategie radzenia sobie z niewłaściwymi zachowaniami w komunikacji online� 43 Przykłady – wiedza Netykieta • • • Wie, jakie są (będą) konsekwencje własnego zachowania Zna kwestie etyczne związane z korzystaniem ze środowiska cyfrowego, na przykład cyberprzemoc, narażenie się na niebezpieczne treści Wie, że w różnych kulturach obowiązują odmienne praktyki komunikacyjne Przykłady – umiejętności Netykieta • • • Umie ochronić siebie i innych przed zagrożeniami wynikającymi z komunikacji online Umie zgłosić nadużycie i zagrożenie Umie stosować strategie radzenia sobie z cyberprzemocą i niewłaściwym zachowaniem online Przykłady – postawy Netykieta • • • Przestrzega zasad etycznych związanych z korzystaniem i publikowaniem informacji Dostosowuje się do zmieniających się warunków komunikacji elektronicznej Akceptuje i docenia różnorodność Zastosowania do konkretnych celów Netykieta • • • Poziom podstawowy – wiem, że komentarze zamieszczane na stronie firmowej nie powinny być obraźliwie Poziom średni – zawsze kilka razy czytam wiadomości na stronie firmowej, aby się upewnić, że nie ma tam obraźliwych lub nieetycznych komentarzy, umiem zablokować możliwość dodawania obraźliwych lub nieetycznych komentarzy ich nadawcom Poziom zaawansowany – znam oficjalny materiał na temat etycznych praktyk, biorę udział w sesjach online, aby być na bieżąco ze wszystkimi nowymi zagadnieniami, które się pojawiają, szczególnie w zakresie biznesu i handlu Zarządzanie tożsamością cyfrową Tworzenie i kształtowanie tożsamości cyfrowej (jednej lub kilku) oraz zarządzania nią, umiejętność ochrony własnej reputacji, umiejętność zarządzania danymi dostępnymi przez różne konta i aplikacje. Poziom podstawowy Zarządzanie tożsamością cyfrową Wiem, jakie są zalety i zagrożenia związane z tożsamością cyfrową. Poziom średni Zarządzanie tożsamością cyfrową Umiem kształtować własną tożsamość wirtualną i śledzić moje ślady w sieci. Poziom zaawansowany Zarządzanie tożsamością cyfrową Umiem zarządzać kilkoma tożsamościami wirtualnymi w zależności od okoliczności i celu, umiem śledzić informacje online pochodzące z różnych serwisów, jakie powstają podczas interakcji z innymi osobami, wiem jak dbać o swój wizerunek w sieci. Przykłady – wiedza Zarządzanie tożsamością cyfrową • Wie, jakie są korzyści posiadania więcej niż jednej tożsamości cyfrowej 44 • Rozumie połączenia między światem online i offline Przykłady – umiejętności Zarządzanie tożsamością cyfrową • • • Umie chronić siebie i innych przed zagrożeniami dla wizerunku online Umie prowadzić profil odpowiadający własnym potrzebom Umie śledzić informacje pozostawiane przez siebie online Przykłady – postawy Zarządzanie tożsamością cyfrową • • • Ma świadomość zalet i zagrożeń związanych z utrzymywaniem tożsamości cyfrowej Nie boi się udostępniać pewnych informacji o sobie online Rozważa różne możliwości prezentowania swojego wizerunku online Zastosowania do konkretnych celów Zarządzanie tożsamością cyfrową • • • Poziom podstawowy – wiem, że mogę mieć profil publiczny dostępny w serwisach społecznościowych poświęconych rozwojowi zawodowemu Poziom średni – mam profil w serwisie społecznościowym, którego używam w celach zawodowych, i zamieszczam tam wyłącznie profesjonalne informacje Poziom zaawansowany – zarządzam swoim profilem profesjonalnym i korzystam z usług sieciowych, aby śledzić postępy w projektach, w jakie się angażuję 3. Tworzenie treści Tworzenie treści Tworzenie treści w różnych formatach, w tym multimedialnych, edytowanie i poprawianie treści stworzonych samodzielnie lub przez innych, twórcze wyrażanie siebie przez media i technologie cyfrowe. Poziom podstawowy Tworzenie treści Umiem tworzyć proste treści cyfrowe (na przykład tekst, tabela, obrazy, nagrania audio). Poziom średni Tworzenie treści Umiem tworzyć treści cyfrowe w różnych formatach, w tym multimedialne (na przykład tekst, tabela, obrazy, nagrania audio). Poziom zaawansowany Tworzenie treści Umiem tworzyć treści cyfrowe w różnych formatach, na różnych platformach i w różnych środowiskach, umiem wykorzystać różnorodne narzędzia cyfrowe, aby tworzyć oryginalne treści cyfrowe. Przykłady – wiedza Tworzenie treści • • • Wie, że treści cyfrowe mogą być tworzone w różnych formatach Wie, które programy i aplikacje służą do obróbki poszczególnych typów komunikatów Wie, jak jest nadawane znaczenie przez multimedia 45 Przykłady – umiejętności Tworzenie treści • • • Umie korzystać z podstawowych pakietów oprogramowania do tworzenia treści w różnych formatach (tekst, zdjęcia, audio, wideo) Umie prezentować wiedzę, na przykład w formie map wiedzy lub diagramów, korzystając z nowych mediów Umie korzystać z różnych mediów, aby twórczo wyrażać siebie Przykłady – postawy Tworzenie treści • • • Poznaje nowe sposoby zapisu treści cyfrowych Docenia znaczenie TIK dla procesu poznawania i tworzenia Krytycznie podchodzi do procesu produkowania i konsumowania wiedzy za pośrednictwem technologii informacyjno-komunikacyjnych Zastosowania do konkretnych celów Tworzenie treści • • • Poziom podstawowy – muszę zaprezentować swoje pomysły w szkole i mogę wykorzystać w tym celu nowe technologie Poziom średni – muszę zaprezentować swoje pomysły w szkole i mogę w tym celu wykorzystać odpowiednie programy, ilustracje, wideo i muzykę, aby twórczo wykonać to zadanie Poziom zaawansowany – muszę zaprezentować swoje pomysły w szkole i wiem, jak stworzyć film, wykorzystując tekst, audio, ilustracje i muzykę Integracja i przetwarzanie treści Zmienianie, przewarzanie i łączenie istniejących treści w celu stworzenia nowego, oryginalnego i relewantnego przekazu. Poziom podstawowy Integracja i przetwarzanie treści Umiem wprowadzać podstawowe zmiany do treści stworzonych przez innych. Poziom średni Integracja i przetwarzanie treści Umiem edytować, przetwarzać i modyfikować treści stworzone przeze mnie lub przez innych. Poziom zaawansowany Integracja i przetwarzanie treści Umiem łączyć istniejące treści, aby tworzyć nowe przekazy. Przykłady – wiedza Integracja i przetwarzanie treści • • • Wie, że zasoby można tworzyć ze zróżnicowanych i z rozproszonych zasobów informacji Wie, że różne bazy i zasoby mogą być łączone i ponownie wykorzystywane Wie, że należy odwoływać się do wykorzystanych źródeł informacji Przykłady – umiejętności Integracja i przetwarzanie treści • • Umie skorzystać z podstawowych funkcji służących modyfikowaniu treści Umie tworzyć prezentacje wiedzy, na przykład mapy wiedzy lub diagramy, korzystając z mediów cyfrowych 46 • Umie skorzystać z właściwej licencji upowszechniania treści Przykłady – postawy Integracja i przetwarzanie treści • • • Krytycznie wybiera informacje i zasoby do dalszego wykorzystania Ocenia i ceni pracę innych osób Jest świadomy istnienia cyfrowych repozytoriów Zastosowania do konkretnych celów Integracja i przetwarzanie treści • • • Poziom podstawowy – umiem edytować swoją pracę, wprowadzając poprawki nauczyciela umieszczone w trybie śledzenia zmian Poziom średni – podczas przygotowywania pracy często wykorzystuję materiały (ilustracje, tabele) stworzone przez inne osoby, wspierając swoje argumenty Poziom zaawansowany – podczas przygotowywania pracy korzystam z oprogramowania, które pozwala mi na zamieszczanie danych z istniejących źródeł bez konieczności zapisywania ich, kopiowania i wklejania Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji Rozumienie, jakie jest zastosowanie prawa autorskiego i licencji do informacji i treści. Poziom podstawowy Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji Wiem, że jakaś część treści, z których korzystam, może być objęta prawem autorskim. Poziom średni Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji Posiadam podstawową wiedzę na temat praw autorskich i własności intelektualnej, umiem zastosować wybrane licencje do tworzonych przeze mnie treści. Poziom zaawansowany Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji Wiem, w jaki sposób różne rodzaje licencji wpływają na informacje i zasoby, których używam i które tworzę. Przykłady – wiedza Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji • • • Zna przepisy prawa autorskiego i prawa dotyczącego licencji Wie, że istnieją różne sposoby licencjonowania tworzonych treści Wie, jakie są różnice między prawem autorskim, dozwolonym użytkowaniem, otwartymi licencjami i „copyleft" Przykłady – umiejętności Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji • • Wie, jak licencjonować wyniki własnej pracy w środowisku cyfrowym Wie, gdzie znaleźć informacje na temat prawa autorskiego i licencji Przykłady – postawy Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji • • Przyjmuje krytyczną postawę wobec regulacji prawnych w zakresie własności intelektualnej Jest niezależny i bierze odpowiedzialność za własne wybory i zachowanie 47 Zastosowania do konkretnych celów Przestrzeganie prawa autorskiego i licencji • • • Podstawowy – wiem, że pewne zachowania (na przykład pobieranie treści chronionych prawem autorskim bez zezwolenia) jest nielegalne Średni – zdaję sobie sprawę, które z wykorzystywanych przeze mnie źródeł są objęte prawem autorskim i jak należy się do nich odnieść Zaawansowany – umiem zastosować różne licencje do materiałów, które tworzę, dokładnie przeanalizowałem dostępne online informacje na temat nielegalnych praktyk edukacyjnych Programowanie Wprowadzanie ustawień, programowanie zmian, programowanie aplikacji, tworzenie oprogramowania, programowanie urządzeń, rozumienie zasad programowania, rozumienie, co kryje się pod pojęciem programowania. Poziom podstawowy Programowanie Umiem zmieniać proste funkcje oprogramowania i aplikacji (ustawienia podstawowe). Poziom średni Programowanie Umiem wprowadzić pewne zmiany do oprogramowania i aplikacji (ustawienia zaawansowane, podstawowe zmiany w programach). Poziom zaawansowany Programowanie Umiem wprowadzać zmiany w (otwartym) oprogramowaniu, zmieniać, modyfikować, pisać kod źródłowy, umiem kodować i programować w kilku językach, znam i rozumiem, jakie są funkcje w programach. Przykłady – wiedza Programowanie • • • Wie, jak działa system cyfrowy Wie, jak działa oprogramowanie Wie, jak działa ekosystem technologiczny Przykłady – umiejętności Programowanie • • • Umie tworzyć złożone modele, symulacje i wizualizacje rzeczywistości, korzystając z informacji cyfrowych Umie programować i kodować urządzenia cyfrowe Umie zmienić podstawowe ustawienia Przykłady – postawy Programowanie • • Ma świadomość, że może wprowadzić zmiany do większości istniejącego oprogramowania Jest zainteresowany, jaki jest potencjał TIK dla programowania i tworzenia Zastosowania do konkretnych celów Programowanie • Podstawowy – umiem zmienić style formatowania w używanym przeze mnie edytorze tekstu 48 • • Średni – umiem używać otwartego oprogramowania, aby tworzyć własną bibliotekę odniesień Zaawansowany – umiem stworzyć nowe oprogramowanie i dostosować je do moich potrzeb 4. Bezpieczeństwo Bezpieczeństwo własne, ochrona danych, ochrona wizerunku sieciowego, ustawienia bezpieczeństwa, bezpieczne i zrównoważone użytkowanie technologii informacyjno-komunikacyjnych. Narzędzia służące ochronie Ochrona własnych urządzeń, świadomość zagrożeń i niebezpieczeństw online, znajomość ustawień bezpieczeństwa. Poziom podstawowy Narzędzia służące ochronie Umiem wdrożyć podstawowe czynności, aby chronić moje urządzenie (na przykład używać oprogramowania antywirusowego, stosować hasła). Poziom średni Narzędzia służące ochronie Wiem, jak chronić swoje urządzenia cyfrowe, rozwijam znane mi sposoby dbania o bezpieczeństwo. Poziom zaawansowany Narzędzia służące ochronie Często rozwijam znane mi sposoby dbania o bezpieczeństwo, umiem się zachować, gdy urządzenie jest w jakiś sposób zagrożone. Przykłady – wiedza Narzędzia służące ochronie • • • Wie, że jest wiele ryzyk związanych z korzystaniem z technologii informacyjnokomunikacyjnych Wie, jakie są aktualne sposoby unikania ryzyk związanych z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych Rozumie ryzyka związane z korzystaniem z sieci Przykłady – umiejętności Narzędzia służące ochronie • • Umie zainstalować program antywirusowy Umie chronić różne urządzenia przed zagrożeniami Przykłady – postawy Narzędzia służące ochronie • Ma pozytywny, ale jednocześnie realistyczny, stosunek do korzyści i zagrożeń związanych z nowymi technologiami Przykłady konkretnych zastosowań Narzędzia służące ochronie • • Podstawowy – mam silne hasło na komputerze w pracy, dlatego tylko ja mogę z niego korzystać Średni – instalując oprogramowanie pobrane z sieci, korzystam z serwisów, w których 49 mogę przeskanować plik online • Zaawansowany – korzystając z usług w chmurze, szyfruję pliki zawierające najbardziej poufne wyniki pracy Ochrona danych osobowych Rozumienie warunków świadczenia usług, aktywna ochrona danych osobowych, szanowanie danych osobowych innych osób, ochrona przed oszustwami, zagrożeniami i przemocą online� Poziom podstawowy Ochrona danych osobowych Wiem, że mogę dzielić się tylko pewnymi informacjami osobowymi (moimi lub innych osób) w środowisku sieciowym. Poziom średni Ochrona danych osobowych Umiem zadbać o ochronę swoją i innych osób, rozumiem ogólne zasady ochrony danych osobowych i mam podstawowe rozeznanie, w jaki sposób moje dane są zbierane i wykorzystywane. Poziom zaawansowany Ochrona danych osobowych Często zmieniam domyślne ustawienia prywatności online, aby podnieść poziom ochrony, mam szeroką wiedzę i odpowiednie zrozumienie spraw związanych z prywatnością w sieci, wiem, jak moje dane są gromadzone i wykorzystywane. Przykłady – wiedza Ochrona danych osobowych • • • Wie, że wiele serwisów wykorzystuje informacje o nim w komunikacji reklamowej lub mniej widocznych kanałach Rozumie zagrożenia związane z kradzieżą tożsamości online Wie, jak chronić dane osobowe innych osób z otoczenia (jako pracownik, rodzic, nauczyciel) Przykłady – umiejętności Ochrona danych osobowych • • • Umie zachowywać się rozważnie w sprawach związanych z ochroną danych osobowych Umie śledzić informacje na swój temat Umie usunąć lub zmodyfikować informacje na swój temat, za które jest odpowiedzialny Przykłady – postawy Ochrona danych osobowych • • • Jest świadom zasad prywatności online – własnych i innych osób Jest świadom trwałości i wpływu informacji zamieszczanych na własny temat online Krytycznie podchodzi do udostępniania informacji na własny temat online Zastosowania do konkretnych celów Ochrona danych osobowych • • • Podstawowy – wiem, których informacji na swój temat nie powinienem udostępniać Średni – mam intuicyjne rozeznanie, jak informacje będą przechowywane przez firmę, wybieram więc odpowiednie ustawienia prywatności podczas komunikacji prowadzonej na zewnątrz Zaawansowany – wiem, jak dane są przetwarzane w mojej firmie i jakie są zasady dotyczące prywatności, często sprawdzam i zmieniam swoje ustawienia prywatności, 50 oprogramowanie służące ochronie danych aktualizowane jest automatycznie, w razie zagrożenia wiem, z kim się skontaktować Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Unikanie zagrożeń zdrowia wynikających z korzystania z TIK – w wymiarze zdrowia zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Poziom podstawowy Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Wiem, jak unikać cyberprzemocy, wiem, że nowe technologie mogą negatywnie wpłynąć na moje zdrowie, jeśli są używane niewłaściwie. Poziom średni Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Wiem, jak chronić siebie i innych przed cyberprzemocą, rozumiem ryzyka dla zdrowia wynikające z korzystania z TIK (od ergonomii do uzależnienia od technologii). Poziom zaawansowany Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Wiem, jak właściwie korzystać z TIK, aby unikać zagrożeń dla zdrowia, wiem, jak zachować równowagę między światem online i offline. Przykłady – wiedza Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych • • Wie, jakie są konsekwencje nadmiernego korzystania z technologii informacyjnokomunikacyjnych Wie o uzależniających aspektach korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Przykłady – umiejętności Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych • • Umie poradzić sobie z rozproszeniem podczas pracy online Umie podjąć działania mające na celu ochronę zdrowia własnego i innych osób, za które jest odpowiedzialny Przykłady – postawy Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych • Zachowuje zrównoważone podejście do korzystania z technologii informacyjnokomunikacyjnych Zastosowania do konkretnych celów Ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego przed zagrożeniami wynikającymi z korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych • • • Podstawowy – mam świadomość, że korzystanie z TIK może uzależniać Średni – rozumiem, jakie są pozytywne i negatywne aspekty korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Zaawansowany – czytałem na temat pozytywnych i negatywnych aspektów korzystania TIK i rozmawiałem na ten temat z innymi osobami Ochrona środowiska Świadomość wpływu TIK na środowisko naturalne. 51 Poziom podstawowy Ochrona środowiska Staram się oszczędzać energię. Poziom średni Ochrona środowiska Rozumiem pozytywne i negatywne skutki korzystania z TIK dla środowiska naturalnego. Poziom zaawansowany Ochrona środowiska Jestem poinformowany na temat wpływu TIK na życie codzienne, konsumpcję i środowisko naturalne. Przykłady – wiedza Ochrona środowiska • • Rozumie, jak działa środowisko cyfrowe Wie, jaki jest wpływ komputerów i innych urządzeń na środowisko naturalne Przykłady – umiejętności Ochrona środowiska • • Umie wykorzystywać TIK, jednocześnie nie będąc od nich całkowicie zależnym Wie, jak korzystać z TIK efektywnie pod względem czasu i kosztów Przykłady – postawy Ochrona środowiska • • • Ma pozytywny, ale realistyczny stosunek do korzyści i zagrożeń związanych z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych Zdaje sobie sprawę, że wykorzystywane środowisko technologiczne może pozytywnie lub negatywnie wpływać na różne sprawy, skutek zaś zależy od tego, jak TIK są wykorzystywane Jest świadom związku między TIK a środowiskiem naturalnym Zastosowania do konkretnych celów Ochrona środowiska • • • Podstawowy – wyłączam komputer, gdy wychodzę z biura Średni – rozumiem, że moje potrzeby posiadania nowych urządzeń do pracy mogą mieć wpływ na środowisko Zaawansowany – poszukuję najlepszych dostępnych urządzeń i najlepszego dostępnego oprogramowania, zanim poproszę o nowy komputer do pracy 5. Rozwiązywanie problemów Określanie potrzeb i zasobów cyfrowych niezbędnych do podejmowania świadomych decyzji o wyborze najbardziej odpowiednich narzędzi cyfrowych w zależności od celów i zapotrzebowania, rozwiązywanie problemów koncepcyjnych za pomocą środków cyfrowych, twórcze wykorzystanie technologii, rozwiązywanie problemów technicznych, podnoszenie kompetencji własnych i innych osób. Rozwiązywanie problemów technicznych Identyfikowanie problemów technicznych i ich rozwiązywanie (od drobnych problemów po złożone trudności). 52 Poziom podstawowy Rozwiązywanie problemów technicznych Umie poprosić o wsparcie techniczne, kiedy TIK nie działają zgodnie z oczekiwaniami albo kiedy korzysta z nowych programów, urządzeń lub aplikacji. Poziom średni Rozwiązywanie problemów technicznych Umie rozwiązywać proste problemy, gdy TIK nie działają zgodnie z oczekiwaniami. Poziom zaawansowany Rozwiązywanie problemów technicznych Umie rozwiązywać złożone problemy wynikające z wykorzystywania technologii informacyjnokomunikacyjnych. Przykłady – wiedza Rozwiązywanie problemów technicznych • • • Wie, jak jest zbudowany komputer lub inne urządzenie Wie, gdzie szukać rozwiązania problemów Wie, jakie są źródła informacji i gdzie znaleźć pomoc w rozwiązywaniu prostych problemów z technologiami informacyjno-komunikacyjnymi Przykłady – umiejętności Rozwiązywanie problemów technicznych • • Umie korzystać ze zrównoważonego zespołu technologii cyfrowych i analogowych w różnych sytuacjach i jest w stanie zmieniać go dynamicznie w czasie Jest w stanie rozwiązać problem techniczny lub podjąć decyzję, co zrobić, gdy TIK nie działają zgodnie z oczekiwaniami Przykłady – postawy Rozwiązywanie problemów technicznych • • • Przyjmuje aktywną postawę wobec rozwiązywania problemów Chętnie korzysta z rad podczas rozwiązywania problemów Sięga po rozwiązania będące alternatywą w sytuacji, gdy musi coś zrobić, problemu z TIK nie można zaś rozwiązać Zastosowania do konkretnych celów Rozwiązywanie problemów technicznych • • • Podstawowy – umiem wyjaśnić problem osobie pracującej w pomocy technicznej, gdy coś nie działa Średni – umiem rozwiązać około połowy pojawiających się problemów z TIK, czerpiąc z własnych doświadczeń lub korzystając z pomocy technicznej Zaawansowany – jest niewiele problemów, z którymi nie umiem sobie w ogóle poradzić, ale gdy takie się pojawiają, kontaktuję się z pomocą techniczną Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów Ocena własnych potrzeb w zakresie zasobów, narzędzi i rozwoju kompetencji, umiejętność dopasowania potrzeb i możliwych rozwiązań, dostosowanie narzędzi do indywidualnych potrzeb, krytyczna ocena możliwych rozwiązań i narzędzi cyfrowych. Poziom podstawowy Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów Umie korzystać z TIK przy rozwiązywaniu problemów w ograniczonym zakresie, umie wybrać narzędzia cyfrowe do wykonywania rutynowych zadań. 53 Poziom średni Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów Rozumie ograniczenia TIK, umie rozwiązywać nietypowe problemy, korzystając z możliwości TIK, umie wybrać odpowiednie narzędzie w zależności od celu i ocenić skutki jego wykorzystania. Poziom zaawansowany Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów Umie podejmować świadome decyzje o wyborze narzędzi, urządzeń, aplikacji, oprogramowania przy realizacji nowych zadań, jest świadom rozwoju TIK, rozumie, jak działają TIK, krytycznie ocenia zastosowanie poszczególnych narzędzi do osiągania różnych celów i realizacji rozmaitych zadań. Przykłady – wiedza Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów • • • Wie, że urządzenia i zasoby cyfrowe mają zarówno potencjał, jak i ograniczenia Wie, jakie zadania mogą być wykonane z wykorzystaniem technologii informacyjnokomunikacyjnych Wie, jakie są najbardziej odpowiednie i najbardziej popularne programy i urządzenia wykorzystywane przez innych Przykłady – umiejętności Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów • • Umie podejmować świadome decyzje o tym, czy i jak wykorzystywać TIK w wykonywaniu określonych zadań Umie dobrać najlepsze rozwiązanie technologiczne do danego problemu Przykłady – postawy Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów • • Jest zainteresowany nowymi technologiami Krytycznie ocenia możliwe rozwiązania wykorzystujące technologie informacyjnokomunikacyjne Zastosowania do konkretnych celów Rozpoznawanie potrzeb i narzędzi niezbędnych do rozwiązywania problemów • • • Podstawowy – korzystam z zasobów sieciowych do wykonywania pewnych (rutynowych) zadań Średni – przystępując do realizacji nowego lub nie do końca zdefiniowanego zadania, umiem wybrać spośród kilku możliwości najlepsze rozwiązanie w zakresie narzędzia lub technologii Zaawansowany – pracując, wybieram i zamawiam technologie czy narzędzia najbardziej odpowiednie do zaspokojenia moich potrzeb zawodowych, umiem wybrać spośród kilku produktów taki, który będzie najlepiej służył moim potrzebom, planuję i monitoruję podjęte działania Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii Innowacyjne podejście do TIK, aktywne uczestniczenie we wspólnym tworzeniu nowych technologii i multimediów, wyrażanie siebie z wykorzystaniem mediów cyfrowych, tworzenie wiedzy i rozwiązywanie problemów przy wsparciu technologii informacyjno-komunikacyjnych. Poziom podstawowy Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii Wiem, że TIK mogą być twórczo używane, i umiem je tak wykorzystywać w pewnym zakresie. 54 Poziom średni Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii Umiem twórczo wykorzystywać TIK w rozwiązywaniu problemów, współpracuję przy tworzeniu innowacyjnych i kreatywnych rozwiązań, ale nie przyjmuję roli lidera. Poziom zaawansowany Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii Umiem rozwiązywać problemy koncepcyjne, korzystając z technologii i narzędzi cyfrowych, uczestniczę w tworzeniu wiedzy za pośrednictwem TIK, mogę brać udział w działaniach innowacyjnych i aktywnie współpracować z innymi przy tworzeniu innowacyjnych i kreatywnych rozwiązań. Przykłady – wiedza Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii • • • Korzysta ze zrównoważonego zespołu rozwiązań cyfrowych i analogowych, sięgając po różne możliwości rozwiązania problemu Wie, jak rozwiązać problem, korzystając z narzędzi cyfrowych Wie, jak znaleźć relewantne informacje przydatne do rozwiązania danego problemu Przykłady – umiejętności Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii • • Umie korzystać z potencjału TIK w procesie przedstawiania i rozwiązywania problemów Umie znaleźć właściwe rozwiązanie problemu, korzystając z potencjału technologii informacyjno-komunikacyjnych Przykłady – postawy Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii • • • Chętnie zapoznaje się z możliwościami oferowanymi przez technologie informacyjnokomunikacyjne Przyjmuje aktywną postawę podczas poszukiwania rozwiązań problemów Przyjmuje aktywną postawę podczas wspólnego rozwiązywania problemów Zastosowania do konkretnych celów Innowacyjność i twórcze wykorzystywanie technologii • • • Podstawowy – umiem korzystać z prostego oprogramowania w mojej firmie w sposób wykraczający poza podstawowe zastosowania Średni – umiem korzystać z oprogramowania wspierającego zarządzenie projektami (aby planować i organizować zasoby oraz zarządzać nimi), umiem korzystać z oprogramowania i aplikacji wspierających wizualizację i organizację złożonych zadań Zaawansowany – wiem, że TIK mogą pomóc mi lepiej zrozumieć, jak zarządzać zasobami (ludzkimi, finansowymi, czasem), i korzystam z wyspecjalizowanego oprogramowania, aby planować przyszłość mojego zespołu i projektu Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych Rozumienie, które obszary własnych kompetencji wymagają rozwinięcia, wspieranie innych osób w rozwijaniu ich kompetencji, bycie na bieżąco z rozwojem technologii informacyjno-komunikacyjnych. Poziom podstawowy Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych Mam podstawową wiedzę, ale zdaję sobie sprawę z moich ograniczeń w zakresie korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych. 55 Poziom średni Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych Wiem, jak się uczyć nowych zastosowań technologii informacyjno-komunikacyjnych. Poziom zaawansowany Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych Często podnoszę swoje kompetencje cyfrowe. Przykłady – wiedza Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych • • • Wie, jak szeroki jest zakres TIK, wyrażający się jako aspekt globalizacji i networkingu Wie, jak powstają TIK, w jakich celach i kto pracuje nad ich rozwojem Ma wiedzę ekspercką na temat kluczowych rozwiązań technologicznych stosowanych w obszarze swoich zainteresowań Przykłady – umiejętności Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych • • • Umie podnosić swoje kompetencje cyfrowe Umie zarządzać procesem zdobywania przez siebie kompetencji w zakresie korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych Umie zdobywać nową wiedzę na temat TIK i integrować ją z posiadanymi kompetencjami Przykłady – postawy Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych • • • Jest pozytywnie nastawiony do poznawania wzrastających możliwości technologii informacyjno-komunikacyjnych Rozwija kompetencje cyfrowe zgodnie z własnymi potrzebami Jest świadom najważniejszych tendencji w zakresie TIK, nawet jeśli nie jest ich użytkownikiem Zastosowania do konkretnych celów Rozpoznawanie braków w zakresie kompetencji cyfrowych • • • Podstawowy – wiem, że w mojej firmie pracownicy wspierają swoją pracę przez TIK w sposób, z którego ja nie korzystam Średni – wiem, że są kursy online, podczas których się dowiem, jak wspierać swoją pracę przez technologie informacyjno-komunikacyjne Zaawansowany – oczekuje się, że przynajmniej raz w roku będę uczestniczyć w dobrym kursie, podczas którego nauczę się lepiej wykorzystywać TIK w swojej pracy 56 7. Kwestie szczegółowe Jako uzupełnienie modelu i ramowego katalogu kompetencji cyfrowych prezentujemy trzy kwestie szczegółowe, zasługujące na szczególną uwagę w procesie rozwijania kompetencji cyfrowych. Są to kwestie: bezpieczeństwa w korzystaniu z technologii cyfrowych, kompetencji nakierowanych na wykorzystanie e-usług oraz specyfikę korzystania przez osoby z różnego rodzaju ograniczeniami i niepełnosprawnościami. W każdym z trzech przypadków kluczowe znaczenie ma powiązanie rozwoju kompetencji z innymi aspektami budowania społeczeństwa informacyjnego. Rozwiązanie wyzwań w tych trzech obszarach wymaga równocześnie na przykład podaży odpowiednich rozwiązań i usług, stworzenia regulacji prawnych czy nawet zapewnienia odpowiedniego sprzętu. 7.1. Kompetencje cyfrowe a infrastruktura internetu szerokopasmowego Jak już wcześniej zaznaczyliśmy, jednym z kluczowych elementów ramowego katalogu kompetencji są podstawowe kompetencje sprzętowe, czyli kompetencje informatyczne. Wiążą się one nie tylko z wykorzystaniem sprzętu i oprogramowania, ale też samego internetu, łącznie z podstawowymi narzędziami sieciowymi (takimi jak przeglądarki, wyszukiwarki, komunikatory czy programy pocztowe). Ponieważ posiadanie dostępu do internetu jest niezbędnym warunkiem korzystania z technologii cyfrowych, kompetencje związane z posiadaniem odpowiedniego dostępu do sieci mają istotne znaczenie. W przypadku osób nie posiadających stałego dostępu do internetu, np. w domu lub pracy, podstawową kompetencją jest umiejętność uzyskania dostępu. Chodzi np. o posiadanie świadomości, że instytucje publiczne (biblioteki, urzędy gminy, itd.) zapewniają dostęp do internetu. Kolejną kompetencją jest umiejętność pozyskania dostępu, o parametrach odpowiednich do własnych potrzeb, dla swojego domu, organizacji czy przedsiębiorstwa. Kompetencje te obejmują zrozumienie parametrów dostępu do internetu (w szczególności przepustowości łącza) oraz korzyści związanych z internetem szerokopasmowym. W dalszej kolejności, jest to umiejętność dobrania odpowiedniej przepustowości łącza; umiejętność wybrania różnych form dostępu (np. dostęp od operatora kablowego, operatora mobilnego, itd.). Dalsze niezbędne kompetencje mają wymiar konsumencki i obejmują umiejętność oceny, która oferta jest najkorzystniejsza. Istotne umiejętności obejmują również zdolność testowania przepustowości i rozwiązywania podstawowych problemów z łączem internetowym. Kompetencje te są szczególnie istotne dla instytucji publicznych, zarówno w wymiarze praktycznym – obsługi technologii – jak i strategicznym – zapewnienia instytucji odpowiedniego dostępu szerokopasmowego. Wiele instytucji, takich jak szkoły, biblioteki, domy kultury, nie posiadają dzisiaj odpowiedniej jakości łącza, odpowiadającego ich potrzebom. To kwestia zarówno dostępności odpowiedniej oferty, kosztów jak i świadomości osób decyzyjnych. Mając na uwadze wzrost wykorzystania internetu szerokopasmowego oraz zwiększenie popytu na tego rodzaju usługi, należy dbać nie tylko o kompetencje cyfrowe, ale także o stronę podażową. Dostawcy usług szerokopasmowych powinni zapewniać jasne informacje na temat dostępnych 57 łączy szerokopasmowych, pomagać klientom dokonywać świadomego wyboru usługi, oraz wspierać działania mające na celu upowszechnienie wykorzystania internetu (w tym technologii szerokopasmowych). 7.2. Bezpieczeństwo w korzystaniu z technologii cyfrowych Bezpieczeństwo każdej osoby korzystającej z Internetu zależy nie tylko od jej wiedzy, kompetencji oraz uważności, ale również od ogólnego poziomu bezpieczeństwa usług, z których korzysta oraz dbałości o bezpieczeństwo innych użytkowników sieci. W każdej grupie wiekowej zauważalne jest stopniowe zastępowanie tradycyjnych usług przez cyfrowe. Dla osób, które z nowych technologii zaczynają korzystać dopiero teraz, bywa to szczególnie trudną zmianą, wymagającą nie tylko pozyskania nowych umiejętności i wiedzy, ale również zrozumienia, często zupełnie odmiennych sposobów funkcjonowania tych technologii. Upowszechnianie wykorzystania nowych technologii cyfrowych do takich czynności jak korzystanie z usług administracji publicznej oraz usług komercyjnych oznacza udostępnianie w sieci większej ilości informacji o nas, często danych osobowych, a nawet danych wrażliwych (np. informacji o zdrowiu). Popularność usług komercyjnych (np. zakupy w sieci, bankowość internetowa) oraz serwisów oferujących możliwości rozwoju osobistego i komunikacji społecznościowej (serwisy społecznościowe, randkowe) uniemożliwia łatwe ograniczenie katalogu kompetencji do umiejętności obsługi najpopularniejszych usług i narzędzi, które zmieniają się nieustająco. Przenosząc do sieci zarządzanie tak kluczowymi sferami jak finanse, informacje o zdrowiu czy relacjach osobistych musimy pamiętać, że konsekwencje utraty kontroli nad nie mają w sieci ograniczeń (nie da się w praktyce usunąć udostępnionych czy wykradzionych danych), a zaawansowane zabezpieczenia wymagają częstszych zmian niż te, do których jesteśmy przyzwyczajeni w analogowych wersjach bankowości czy handlu. Takie kwestie jak tworzenie mocnych haseł i zarządzanie nimi, umiejętność rozróżniania bezpiecznych i szyfrowanych połączeń (np. bezpiecznych połączeń SSL podczas przesyłania takich danych jak hasła), ograniczone zaufanie wobec usług i komunikatów w sieci (mogących być np. atakiem phishingowym), świadomość nadzorowania większości kanałów komunikacji przez dostawców usług (powszechność profilowania reklam i treści i śledzenia aktywności w sieci) dotyczą nie jednej, ale wszystkich obszarów korzystania z internetu. Łączenie danych ze sobą jest w sieci wyjątkowo proste dlatego dbałość o bezpieczeństwo naszych danych i świadome nimi zarządzanie (również na poziomie ochrony własnej prywatności) jest problemem przekrojowym. Promując Internet wśród osób wykluczonych cyfrowo i wspierając ich w wykorzystywaniu nowoczesnych e-usług musimy zadbać nie tylko o wysokie bezpieczeństwo tych usług, ale co ważniejsze, o umiejętności krytycznej oceny sytuacji w sieci przez te osoby. Bez świadomości zagrożeń, oceny ryzyka oraz wiedzy na temat podstawowych zasad bezpieczeństwa oraz tego, jak je samodzielnie rozwijać, osoby rozpoczynające korzystanie z sieci mogą stawać się znacznie łatwiej niż inne grupy, ofiarami cyfrowych zagrożeń zamiast beneficjentami korzyści z nich płynących. Te uwagi dotyczą także wielu osób już korzystających z internetu, które mimo to nie posiadają odpowiedniej wiedzy i umiejętności dotyczących bezpiecznego korzystania. Bezpieczne korzystanie z tej rosnącej oferty wymaga nabycia podobnych umiejętności i intuicji jak zasady higieny osobistej czy ograniczonego zaufania w ruchu drogowym. Niestety zagrożenia w sieci są najczęściej niewidoczne, ich konsekwencje odłożone w czasie, a ewentualni przestępcy 58 czy przyczyny problemów bardzo często ulokowani poza granicami kraju, a tym samym poza jego jurysdykcją. Dlatego kompetencje cyfrowe, w szczególności w zakresie bezpiecznego, świadomego i krytycznego korzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych, wymagają również wsparcia prawnego, m.in. poprzez wzmacnianie ochrony obywateli przed nadużyciami ich danych przez podmioty komercyjne oraz poprzez wspieranie przez państwo wysokich standardów ochrony danych przez podmioty publiczne i prywatne. Kompetencje cyfrowe w zakresie bezpiecznego korzystania z technologii cyfrowych można sprowadzić do czterech głównych obszarów, które prezentujemy poniżej. Ochrona prywatności i wizerunku Zależnie od sytuacji i potrzeb użytkownicy powinni być świadomi różnic między komunikacją prywatną i publiczną. Oznacza to umiejętność oceny sytuacji oraz narzędzi wykorzystywanych w danym momencie, a dalej podejmowanie odpowiednich decyzji o ich użyciu lub zmianie ustawień (np. ustawień prywatności w portalach społecznościowych, użyciu alternatywnego oprogramowania, blokowaniu śledzenia przez ciasteczka, rezygnacji z usługi, której regulamin jest niekorzystny etc.). Anonimowość i nadzór w sieci Korzystając z sieci, wbrew pozorom jesteśmy mniej anonimowi niż na ulicy. Użytkownicy powinni być świadomi, że obserwacja ich aktywności w sieci jest bardzo prosta i dość powszechna. Korzystając z internetu powinni zarówno umieć zwiększyć swoją anonimowość zależnie od potrzeb, jak i rozumieć jej ograniczenia (np. możliwość identyfikacji autora po wielu czynnikach, takich miejsca, urządzenia i łącza, z których korzysta). Mimo częstego postrzegania życia wirtualnego jako czegoś osobnego od działań poza siecią, jest ono częścią naszego prawdziwego życia i podlega tym samym prawom, dlatego w sieci działają również formy nadzoru uzasadnione np. walką z cyberprzestępczością. Bezpieczeństwo komunikacji, pracy i transakcji Rosnąca popularność cyfrowych usług komunikacyjnych i finansowych generuje nowe rodzaje zagrożeń, a tym samym nowe zasady higieny i bezpieczeństwa pracy w sieci. Umiejętności rozpoznawania oszustw i zagrożeń cyfrowych takich jak phishing, spam, click-bait'y są podstawą codziennego obcowania z cyfrowymi informacjami. Poza nimi musimy również dbać o odpowiednie zabezpieczanie naszych danych (m.in. poprzez zarządzanie i silne hasła), komunikacji (wybór bezpiecznych narzędzi komunikacji zależnie od sytuacji) oraz połączeń (np. rozpoznawanie bezpiecznych połączeń HTTPS dla przesyłu ważnych danych). Zagrożenia w sieci mają czasem również bardziej indywidualny wymiar (np. stalking), a radzenie sobie z nimi wymaga nie tylko umiejętności technicznych, ale również zrozumienia jak reagować na takie działania. Uzależnienia i higiena korzystania z mediów Korzystanie z sieci wymaga nie tylko nabycia umiejętności i nawyków, które podniosą nasze bezpieczeństwo, ale również takich, które uchronią nas przed negatywnymi konsekwencjami psychologicznymi, które towarzyszą nadmiernemu lub nieracjonalnemu korzystaniu z dowolnej technologii czy formy spędzania czasu. Należy umiejętnie oceniać zarówno własne praktyki, jak i być wsparciem dla innych osób, pomagając im obserwować oznaki zagrożenia uzależnieniem i uzyskać pomoc specjalisty. Negatywne skutki może mieć nie tylko uzależnienie od sieci, ale również 59 korzystanie z niej bez etycznej oceny zachowań, naszych oraz obserwowanych u innych osób (np. publikacji treści mogących szkodzić czyjemuś wizerunkowi, nękaniu w sieci). 7.3. Korzystanie z e-usług Program Operacyjny Polska Cyfrowa ujmuje, w celu szczegółowym 5., korzystanie z e-usług jako kluczowy aspekt korzystania z internetu. Podejście takie jest zgodne z założeniami przyjętymi w Strategii Rozwoju Kraju 2020. Zgodnie z nimi należy równocześnie rozwijać kompetencje cyfrowe i umiejętności korzystania (strona popytowa) oraz usługi i produkty online (strona podażowa). Jednoczesny rozwój podaży i popytu na treści i usługi sieciowe może potencjalnie stworzyć spiralę pozytywnych oddziaływań: rosnąca ilość atrakcyjnych usług zachęca obywateli do korzystania z internetu, a rosnąca liczba kompetentnych cyfrowo obywateli jest uzasadnieniem dla rozwijania elektronicznej administracji. Założenie Strategii może zostać zrealizowane przy jednoczesnej realizacji działań z osi priorytetowej II: E-administracja i otwarty rząd oraz osi priorytetowej III: Cyfrowe kompetencje społeczeństwa. Nakierowanie rozwoju e-kompetencji na korzystanie z e-usług jest zgodne z podejściem relacyjnym. Przyjmuje się bowiem, że proces edukacyjny ma na celu przekazanie praktycznych umiejętności wykorzystania określonych, pożytecznych usług publicznych. Związek ten jest również korzystny z perspektywy rozwoju e-usług, nakłania bowiem administrację publiczną do tworzenia rozwiązań w duchu projektowania zorientowanego na użytkownika (user-centered design). Dowody przyjmowania takiego podejścia widać już obecnie, w ramach prac nad wytycznymi dla konkursów w ramach POPC, prowadzonych przez Komitet Monitorujący Programu. Pragniemy jednak wskazać wyzwania wynikające z wiązania kwestii rozwoju kompetencji cyfrowych i rozwoju e-administracji. Podstawowym wyzwaniem jest dostępność odpowiednich e-usług, warunkująca możliwość skutecznej realizacji założeń celu szczegółowego 5. Polska wypada relatywnie dobrze w unijnych statystykach rozwoju e-administracji. Dane z „9th Benchmark Measurement" z 2010 roku, cytowane w raporcie „Społeczeństwo informacyjne w liczbach 2013", pokazują, że 80% z 20 podstawowych usług administracji publicznej jest już dostępne online. Polska zbliża się do średniej unijnej w 4 kategoriach wyróżnionych w „11th Benchmark Measurement" z 2014 roku. Jednak bardziej szczegółowa analiza pokazuje, że tylko co trzeci urząd udostępnia usługi elektroniczne i pozwala załatwić przynajmniej niektóre sprawy w pełni elektronicznie. Wskaźnik ten jest szczególnie niski wśród administracji samorządowej i urzędów gminnych – a więc na szczeblu, na którym obywatele najczęściej załatwiają sprawy i potrzebują kontaktu z urzędem. Znaczącymi symptomami problemów z cyfryzacją urzędów są dane dotyczące posiadania planów, programów lub dokumentów strategicznych (90% urzędów ich nie posiada) i przekonania o tym, że e-administracja usprawnia i przyspiesza pracę urzędów (uważa tak 5% urzędników). Wskaźnik cząstkowy świadczenia i rozwijania usług e-administracji wynosił 34% (w 2012 roku). Wyzwaniem jest również jakość usług e-administracji. Dowodem problemów może być jeszcze niższy wskaźnik posiadania użytecznej strony WWW – wyniósł on 12% (w 2012 roku). Biorąc pod uwagę niską podaż i jakość usług, nie zaskakuje równie niski poziom popytu. W 2014 roku 27% Polaków deklarowało interakcję online z administracją publiczną, a formularz online wypełniło 15% obywateli. Jak czytamy w raporcie „Społeczeństwo informacyjne w liczbach 2013", „Głównym powodem nieskorzystania z e-administracji jest niski poziom zaawansowania usług elektronicznych oraz skromna oferta usług". 60 Praktycznym wyzwaniem dla programów rozwoju e-kompetencji, nakierowanych na korzystanie z e-usług, może więc być dostępność odpowiednich usług. Należy przy tym uniknąć rozwoju kompetencji na bazie usług testowych czy symulacji prawdziwych usług – tworzonych w sytuacji ich braku. Niezbędnym krokiem jest więc zmapowanie odpowiednich, istniejących e-usług, odpowiadających poszczególnym kompetencjom z katalogu. Mogą to być usługi na szczeblu narodowym, regionalnym lub lokalnym – te ostatnie są szczególnie pożądane. Lokalne e-usługi powinny też być mapowane na terenie gmin objętych projektami z działania 3.1 podczas fazy przygotowawczej do realizacji szkoleń (na przykład podczas opracowywania lokalnego dokumentu strategicznego). Należy także pamiętać, że korzystanie z e-usług nie jest celem samym w sobie, nie należy więc szkolić osób z korzystania z usług dla nich nieprzydatnych (np. emerytom nie jest potrzebna umiejętność złożenia deklaracji PIT online, nawet jeśli jest ona publicznie dostępna). Można więc również wskazać pakiet e-usług, które mogą być przydatne i atrakcyjne, a jednocześnie są dostępne. Należą do nich na pewno serwisy i usługi oferowane online przez publiczne instytucje kultury. Szczególnie istotne jest też zmapowanie publicznych e-usług o dużym znaczeniu w życiu codziennym – związanych ze zdrowiem, edukacją i tak dalej. Mniej istotne, z punktu widzenia uczenia e-kompetencji w modelu relacyjnym, są e-usługi umożliwiające realizację przez obywateli obowiązków biurokratycznych. Na koniec pragniemy zwrócić uwagę na cztery kwestie szczegółowe: • • • • Po pierwsze, wykorzystanie e-usług jest często stosunkowo zaawansowaną kompetencją, szczególnie biorąc pod uwagę jakość tych usług (utrudniającą często ich zrozumienie i wykorzystanie). Należy więc odpowiednio skonstruować program tych działań, które dotyczą osób wykluczonych i z minimalnymi dotychczasowymi umiejętnościami. Po drugie, kluczowym czynnikiem z punktu widzenia korzystania z e-usług jest ich dostępność (accessibility) – warunkuje ona możliwość korzystania z usług przez wielu użytkowników, niezależnie od ich kompetencji. Po trzecie, z punktu widzenia potrzeby prowadzenia tego rodzaju e-integracji nakierowanej na korzystanie z e-usług, istotne jest tworzenie przystępnych i dostępnych w sposób otwarty materiałów edukacyjnych i szkoleniowych. Powinien to być obowiązkowy element każdego projektu tworzenia usług e-administracji. Po czwarte, jeśli jest to możliwe, należy angażować urzędników i pracowników administracji publicznej w działania szkoleniowe dotyczące e-ułsug. Przykładem może być włączenie bibliotekarzy w uczenie korzystania z oferty online instytucji kultury. 7.4. Specyfika kompetencji cyfrowych użytkowników z niepełnosprawnościami Na pełne uczestnictwo osób z niepełnosprawnościami w społeczeństwie sieciowym składają się trzy elementy: 1. specjalistyczny sprzęt i oprogramowanie (technologie asystujące), 2. kompetencje w korzystaniu z technologii, 3. dostępne interfejsy i treść w sieci. 61 Korzystanie z serwisów internetowych wymaga od części osób z niepełnosprawnościami używania technologii asystujących. Technologie asystujące to rozwiązania kompensujące ograniczenia wynikające z niepełnosprawności, na przykład programy odczytu ekranu dla osób niewidomych, programy powiększające dla osób słabowidzących, specjalne klawiatury i myszy dla osób niesprawnych ruchowo itp. Nie wszystkie osoby z niepełnosprawnościami muszą korzystać z technologii asystujących, ale dla dużej części są one niezbędne. Co więcej – ich używanie wymusza również pewną specyfikę sposobu pracy, na przykład korzystanie z czytnika ekranu wymusza pracę za pomocą klawiatury. Kompetencje cyfrowe osób z niepełnosprawnościami obejmują – oprócz standardowych ujętych w katalogu także specyficzne kompetencje. Dotyczą one używania technologii asystujących oraz doboru aplikacji spełniających wymagania dostępności. Z tego powodu struktura używanego oprogramowania jest nieco inna niż dla ogółu społeczeństwa. Czasami uczenie osoby z niepełnosprawnością konkretnego rozwiązania technicznego będzie nieskuteczne lub nieefektywne. Osoba szkoląca takiego użytkownika powinna znać technologie asystujące oraz sposoby pracy z nią, a także znać metody komunikowania się z osobami z niepełnosprawnością. Dotyczy to w szczególności osób niesłyszących oraz z niepełnosprawnością intelektualną. Dostępność interfejsów i treści dla osób niepełnosprawnych oznacza spełnienie wymagań zawartych w specyfikacji WCAG 2.0. Bez tej zgodności serwis internetowy może być trudny lub niemożliwy do obsłużenia przez osobę z niepełnosprawnościami. Użytkownik nie ma też żadnego wpływu na dostępność serwisu, a zatem może być wykluczony z jego używania pomimo spełnienia innych warunków, to znaczy posiadania odpowiednich technologii oraz kompetencji. Wykluczenie może być całkowite lub częściowe, na przykład obejmujące część funkcji oferowanych przez serwis. Niekiedy możliwe jest znalezienie funkcjonalnego zamiennika dla serwisu, na przykład użycie wersji mobilnej tego samego serwisu lub znalezienie innego serwisu o analogicznej funkcjonalności. Jednak dokonanie oceny dostępności nie jest rzeczą trywialną i może to uczynić tylko osoba posiadająca odpowiednią wiedzę.