mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 1 2013-11-20 16:29:05 R a d a R e d a k c y j n a Henryk Anzulewicz (Bonn) Pavel Blažek (Praga) Bogdan Dembiński Juliusz Domański Andrzej Dumała Michel Fattal (Grenoble) Władysław Seńko Mikhail Khorkov (Moskwa) Agnieszka Kijewska Krystyna Krauze-Błachowicz Włodzimierz Zega R e d a k c j a Mikołaj Olszewski (redaktor naczelny) Zbigniew Nerczuk (zastępca redaktora naczelnego) Dorota Zygmuntowicz (sekretarz redakcji) Seweryn Blandzi Dariusz Kubok Hanna Wojtczak P r o j e k t o k ł a d k i Alicja Szubert-Olszewska Copyright © by Instytut Filozofi i i Socjologii PAN and Instytut Filozofi i Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2013 Wydawnictwo Instytutu Filozofi i i Socjologii PAN 00-330 Warszawa, ul. Nowy Świat 72, tel. 657 28 61 Objętość X ark. wyd., X ark. druk. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 2 2013-11-20 16:29:40 Studia Antyczne i Mediewistyczne 11 [46] (2013) PL ISSN 0039–3231 ARTYKUŁY – ARTIKEL – ARTICLES GORGIASZ Z LEONTINOI OBRONA PALAMEDESA1 [1] Oskarżenie i obrona2 nie rozstrzygają o śmierci. Śmierć bowiem natura w jawnym3 głosowaniu wszystkim uchwaliła śmiertelnym w dniu ich narodzin4. Sprawa 1 Tłumaczenie oparte na wydaniu zawartym w: H. Diels, W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Griechisch und Deutsch von Hermann Diels, herausgegeben von Walther Kranz, Zweiter Band, Dublich/Zürich 196913, s. 294–303, skonfrontowanym z propozycjami rozumienia tekstu w wydaniach T. Buchheima, D. Spatharasa i w licznych przekładach mowy Gorgiasza. 2 Według M. Untersteinera (Sofisti. Testimonianze e frammenti, a cura di M. Untersteiner, Milano 2009, s. 308) jest to pierwsze odnotowane w literaturze wystąpienie terminu a )pologi/a. 3 Słowo „jawny" (fanero /v) występuje w Obronie Palamedesa dziesięciokrotnie (w par. 1; 8; 10; 12; 24; 35; 36 – trzykrotnie). Ponadto, trzykrotnie pojawia się synonimiczny przymiotnik safh /v (3; 5 dwukrotnie; 33) i raz e )mfanh /v (4). „To, co jawne" występuje w znaczeniu tego, co „łatwe do zauważenia", „postrzegalne zmysłowo", „widoczne", „oczywiste" w sensie zmysłowym, ale również w znaczeniu tego, co oczywiste rozumowo (np. będąc konieczne ze względu na prawo natury czy stanowiąc wynik argumentacji), bądź też „znane" czy „pewne". Antyteza tego, co jawne i niejawne, zaznacza się również w Pochwale Heleny (B 11, 13) w odniesieniu do sfery mniemania, która – wiązana przez Gorgiasza z filozofami przyrody (meteorologami), dysputami sądowymi i dyskusjami filozofów – dotyczy spraw określanych mianem „niejawnych" (a ]). Ta dominująca u Gorgiasza frazeologia „widoczności", „jawności", „oczywistości" jest z pewnością zależna od koncepcji wiedzy opartej na bezpośrednim poznaniu empirycznym (por. przypis 21). Opozycja „jawne – niejawne" odnosi się nie tylko do badania przyczyn rzeczy czy też tego, co stanowiło przedmiot dociekań w znaczeniu fizykalnym (por. Pochwała Heleny), ale również niejawnych zdarzeń rozstrzygających o czyjejś winie lub niewinności (por. Obrona Palamedesa). Na temat Platońskiej polemiki z Gorgiaszową koncepcję poznania w dialogu Gorgiasz por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda. Problem sztuki w dyskusji między Gorgiaszem a Platonem, Wrocław 2002. 4 Wprawdzie motyw nieuchronności śmierci jest toposem literackim, to jednak nie wydaje się przypadkiem, że pojawia się również w Obronie Sokratesa u Platona i Ksenofonta, zważywszy na zależności pomiędzy Obroną Palamedesa a obiema apologiami, na jakie wskazują badacze. Wspólnymi motywami mów są: 1) śmierć jest nieuchronna, zatem nie jest prawdziwym nieszczęściem (Platon, Apol. 38cd; Xen., Apol. 27); 2) nieszczęściem jest dopiero śmierć niesprawiedliwa (Platon, Apol. 34e–35c; Xen., Apol. 28). To lekceważenie śmierci jako czegoś nieuchronnego odpowiada też stanowisku Sokratesa w Gorgiaszu (por. np. 522e), w którym Sokrates dowodzi, że to nie lęk przed śmiercią winien decydować o działaniach, ale troska o dobro. Motyw nieuchronności śmierci pojawia się również w żywocie Sokratesa u Diogenesa Laertiosa (II 35). Na temat wątku śmierci w literaturze greckiej zob. M. E. Moran, The Consolations of Death in mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 3 2013-11-20 16:29:40 GORGIASZ Z LEONTINOI4 toczy się o niesławę5 i sławę, o to, czy mam umrzeć sprawiedliwie, czy też umrzeć wskutek gwałtu wśród największych obelg i w wyniku oskarżenia o to, co najwstrętniejsze6. [2] Gdy dwie są możliwości, w waszej władzy jest jedna całość, druga w mojej: sprawiedliwość w mojej, a gwałt w waszej7. Jeśli zechcecie, zabić mnie będziecie mogli z łatwością; władzę bowiem macie nad tym, nad czym ja żadnej władzy nie mam. Ancient Greek Literature, Washington D.C., 1917. Problematykę podobieństw treściowych, konstrukcyjnych i leksykalnych zachodzących między Gorgiaszową Obroną Palamedesa a Obroną Sokratesa Platona porusza szereg prac: H. Gomperz, Sophistik und Rhetorik, Leipzig 1912, s. 9–11, J. Morr, Die Entstehung der Platonischen Apologie, „Schriften der Deutschen Wissenschaftlichen Gesellschaft in Reichenberg", Heft 5 (1929), s. 29–34, A. H. Chroust, Socrates, Man and Myth, London 1957, s. 216–218, G. Calogero, Gorgias and the Socratic Principle „Nemo sua sponte peccat", „Journal of Hellenic Studies" 77 (1957), s. 12–17, J. A. Coulter, The Relation of the Apology of Socrates to Gorgias' Defence of Palamedes and Plato's Critique of Gorgianic Rhetoric, „Harvard Studies in Classical Philology", 68 (1964), s. 269–303, D. D. Feaver, J. E. Hare, The Apology as an Inverted Parody of Rhetoric, „Aretusa" 14 (1981), s. 205–216, Z. Nerczuk, Retoryczność platońskiej „Obrony Sokratesa", „Studia Antyczne i Mediewistyczne", 3 [38] (2005), s. 43–48. 5 Niesława (a )timi/a) była jedną ze zwyczajowych kar. 6 S. Melikoff-Tolstoj (Zu Gorgias ‚Palamedes', „Hermes" 64 (1929), s. 389–390) zauważa, że zwrot dikai /wv a )poqanei =n i biai /wv a )poqanei =n są jonizmami i wyrażają przeciwstawienie śmierci naturalnej oraz śmierci wskutek „gwałtu", czyli niesprawiedliwego wyroku (przeciw tej interpretacji por. D. Spatharas, Gorgias: an edition of the extant texts and fragments with commentary and introduction, Glasgow 2001, s. 220). Oba wyrażenia odzwierciedlają cechy stylu typowe dla Gorgiasza: określenie śmierci naturalnej mianem sprawiedliwej przypomina definicję tragedii (DK 82 B 23), gdzie w równie nietypowy sposób Gorgiasz posługuje się terminem „sprawiedliwy". Pobrzmiewa w nich również antyteza natury i kultury, tak silnie zaznaczająca się w myśli sofistów. Śmierć z wyroku ludzkiego określana jest jako „gwałt", „przemoc" – w przeciwieństwie do naturalnej śmierci „sprawiedliwej". To podkreślenie zgodności z naturą przy wykorzystaniu antytezy fu /siv – no /mov występuje u Gorgiasza również w Pochwale Heleny (6) w kontekście tego, co nieuniknione: słabszy musi ulec silniejszemu. Zważywszy na znaczenie tej antytezy u Gorgiasza, z pewnością nie jest przypadkiem, że antyteza natury i kultury jest kluczowym motywem mowy Kalliklesa w Platońskim Gorgiaszu (482c n.) 7 Tekst nie jest w tym miejscu jasny i jest uzupełniany oraz interpretowany na różne sposoby. Próba wyjaśnienia, dlaczego gwałt przysługiwać ma sędziom, a sprawiedliwość Palamedesowi, przedstawiona przez D. Spatharasa (Gorgias, s. 209) wydaje mi się mało przekonująca. Bardziej prawdopodobne byłoby czytanie: „w waszej władzy jest całość, cząstka w mojej – sprawiedliwość w mojej, a <sprawiedliwość> i gwałt w waszej". Bez względu na przyjęte rozwiązanie słuszna zdaje się ogólna uwaga R. Turasiewicza (Sofista Gorgiasz w kręgu wielkomocarstwowej polityki Aten, „Meander" 25 [1970], s. 320), który sądzi, że są to gorzkie słowa prawdy na temat sądów ateńskich – procesów o zdradę toczonych przed Zgromadzeniem Ludowym, w których niejednokrotnie zapadały wyroki niesprawiedliwe. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 4 2013-11-20 16:29:40 OBRONA PALAMEDESA 5 [3] Gdyby oskarżyciel Odyseusz8 albo jasno wiedząc (safw=v e)pista/menov), że zdradziłem9 Helladę10 dla barbarzyńców11, albo w pewien sposób mniemając (doca/zwn g< a(mh=)12, że rzecz tak się ma, wniósł oskarżenie powodowany miłością do Hellady, byłby najlepszym mężem. Jak bowiem <nie>13 [miałby być nim ktoś], kto ratuje ojczyznę, rodziców, całą Helladę14, nadto mszcząc się jeszcze na zbrodniarzu? Jeśli jednak wniósł 8 Wskazanie na Odyseusza jako oskarżyciela oraz wzmianka o zasługach Palamedesa (por. par. 30) są jedynymi elementami mowy, które pozwalają rozpoznać oskarżonego. Pominięte zostają okoliczności całego wydarzenia, a szczegóły pojawiają się jedynie w formie aluzji (por. np. wzmianka o liście, który Odyseusz jakoby znalazł u Palamedesa [par. 6, przypis 26]). W równie ogólny sposób konstruowana jest obrona Heleny w Pochwale Heleny, wskutek czego badacze wskazują, że jest ona obroną dowolnej niewiernej małżonki (L. Braun, Die schöne Helena, wie Gorgias und Isokrates sie sehen, „Hermes" 110 [1982], s. 164). Ten uniwersalny charakter argumentacji świadczy o tzw. „modelowym" charakterze obu mów. 9 W przeciwieństwie do Pochwały Heleny, w której w ogóle nie pada słowo „zdrada", a opis całego wydarzenia prowadzony jest tak, by w żaden sposób nie sugerować winy Heleny, wysunięty przez Odyseusza zarzut zdrady jest wielokrotnie w mowie przywoływany i odrzucany przez broniącego się Palamedesa (par. 6; 8; 17; 19; 21 i inne). 10 R. Turasiewicz (Sofista Gorgiasz, s. 319–325) wskazuje, że mowa zawiera elementy, które odsyłają do realiów ateńskich V wieku p.n.e. Są to: nawiązanie do procesów o zdradę toczonych przed Zgromadzeniem Ludowym, aluzje do panhellenizmu o zabarwieniu ateńskim (3), potępienie szerzącego się w Atenach donosicielstwa, wzmianka o praktyce torturowania niewolników w celu wydobycia z nich zeznań (11), mowa o fałszywych świadkach (23), przywołanie motywu zasług (30). 11 R. Turasiewicz (Sofista Gorgiasz, s. 319) pisze: „Operowanie antyno mią „Grecy – barbarzyńcy" ukazuje pod każdym względem wyższość Greków i nawiązuje niejako do myśli i idei, które rozwija mówca z całą mocą w swych panhellenistycznych wystąpieniach – w Mowie pogrze bowej i Mowie olimpijskiej". Por. ponowne użycie tej antytezy w par. 7–8 (przypis 28). Przeciwstawienie Greków i barbarzyńców pojawia się również w Pochwale Heleny (7). 12 Opozycja wiedzy i mniemania zawarta w tym zdaniu decyduje o strukturze logicznej i treściowej mowy (różnej od retorycznej): oskarżyciel albo wie, albo mniema. Możliwość, że oskarżyciel posiada wiedzę, zostaje odparta krótko na początku par. 5 przy pomocy argumentu, że jedynie Palamedes posiada wiedzę, a nie może jej posiadać Odyseusz, ponieważ niemożliwe jest posiadanie wiedzy o czymś, co się nie wydarzyło (przypis 22). Pozostaje, że Odyseusz kieruje się mniemaniem: cała dalsza część argumentacji zawarta w apodeixis zmierza do wykazania, że mniemanie Odyseusza jest błędne (6–21). Antyteza wiedzy i mniemania, która zaznacza się w tym miejscu, stanowi jeden z głównych motywów twórczości Gorgiasza. Jak twierdzi retor w Pochwale Heleny, ό jest „zwodnicza" (ά) i „nietrwała" (a)be/b), ponieważ tym, którzy się na niej opierają, nie zapewnia trwałej pomy ślności. Jednak sfera mniemania obejmuje szeroki zakres rzeczywistości, obejmujący sprawy „nadziemskie", stanowiące przedmiot dociekań „meteorologów", sprawy związane z sądami oraz dyskusje filozoficzne (13). J. A. Coulter (The Relation), wskazujący na zależności zachodzące pomiędzy Obroną Palamedesa a Platońską Obroną Sokratesa, zwraca uwagę również na to, że przeciwstawienie wiedzy i mniemania jest jednym z wiodących motywów Platońskiej Obrony (np. Apol., 21d–e). Antyteza wiedzy i wiary (mniemania) jest także głównym elementem dyskusji prowadzonej przez Platona z Gorgiaszem w dialogu Gorgiasz. Por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda. 13 Add. Stephanus – Blass. 14 Warto zwrócić uwagę na wyliczenie trzech znaczących wartości, jakimi są ojczyzna, rodzice i Hellada. Rozdzielenie ojczyzny i Hellady zrozumiałe jest z perspektywy dominujących w V w. p.n.e. w Atenach ideałów panhelleńskich (por. przypisy 10 i 11). W Obronie Palamedesa mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 5 2013-11-20 16:29:40 GORGIASZ Z LEONTINOI6 to oskarżenie z zawiści, nikczemnego zamysłu czy przebiegłości15, to jak ze względu na tamte byłby mężem najlepszym, tak ze względu na te mężem najgorszym16. [4] Od czego mam zacząć mowę w tej sprawie? Co powiedzieć na początku? W którą stronę skierować obronę? Oskarżenie niepoparte dowodami wywołuje jawne przerażenie17; z przerażenia musi braknąć słów18, nawet gdybym uzyskał naukę od samej prawdy i bieżącej konieczności, skoro to nauczyciele bardziej niebezpieczni niż dostarczający pomysłów19. takich wyliczeń uznanych dóbr jest kilka: 1) w par. 13–19 (przypis 42), gdzie wykluczone zostają ewentualne korzyści, które miałaby przynieść zdrada (władza, bogactwo, sława, bezpieczeństwo, pomoc przyjaciołom, chęć uniknięcia strachu); 2) w par. 13 (przypis 44), gdzie wymienia się cnoty przodków, pieniądze, czyny wojenne, moc rozumu, władza nad państwami; 3) w par. 19 (przypis 64): zdrada Hellady byłaby zdradą samego siebie, rodziców, przyjaciół, dobrego imienia przodków, ojczystych świątyń, grobów, ojczyzny największej w Helladzie. 15 Jak można sądzić, jest to wskazanie na trzy popularne w czasach Gorgiasza motywy oskarżeń w sądach. Również Sokrates w Obronie u Platona wskazuje na „zawiść" tłumów jako na przyczynę swojego ewentualnego skazania (Apol., 28a). 16 Palamedes w tym miejscu sugeruje, że o ocenie Odyseusza winny decydować intencje jego działania. W dalszej części mowy wątek złych czy dobrych intencji zostaje zmarginalizowany, a Palamedes rozważa raczej kwestię tego, czy Odyseusz kieruje się wiedzą czy mniemaniem. Por. przypis 84. 17 Warto zwrócić uwagę, że jest to ewidentne odwrócenie powszechnie przyjętego przekonania: oskarżenie niepoparte dowodami, jako bezpodstawne winno być postrzegane jako łatwe do odparcia i nie powinno wywoływać przerażenia. Pod tym względem Obrona Palamedesa różni się od Pochwały Heleny (8), w której mówi się o tym, że nietrudno jest obronić się przed słowem, wpojonym przez fałszywe mniemanie. 18 Wyraz podobnemu stanowi ducha daje również Sokrates na początku Platońskiej Obrony, który wspomina, że „sam prawie siebie zapomniał" pod wpływem siły perswazji oskarżycieli (17a). To wskazanie na przerażenie wynikające z zaistniałej sytuacji jest wyrazem przejawianego przez Gorgiasza, a typowego dla sofistyki, zainteresowania ludzkimi stanami. 19 Tekst jest w tym miejscu bardzo niejasny. Przyjmuję, tak jak J. A. Coulter, że Palamedes głosi tezę, wedle której przedstawienie prawdy nie zawsze jest pomocne w skutecznej obronie. Wydaje się, że pojawiają się tu motywy III tezy traktatu O niebycie: sama prawda, której posiadaczem jest Palamedes, nie wystarczy do przekonania sędziów o niewinności (jest to związane z trudnościami w przekazaniu prawdy, znanymi już z III tezy traktatu O niebycie [por. J. A. Coulter, The Relation, s. 281 nn.]). Według Palamedesa do przekonania sędziów potrzebne jest coś więcej niż sama prawda, a mianowicie umiejętna argumentacja oparta na retoryce! Palamedes nie ma złudzeń, że uda mu się przekazać prawdę o zdarzeniu i pouczyć sędziów, pozostaje mu tylko nadzieja, że jest w stanie wytworzyć przekonanie. Być może w opozycji do tego Sokrates rozpoczyna mowę u Platona od deklaracji, że ma zamiar opierać się wyłącznie na samej prawdzie, a mówić retorycznie nie umie (Apol., 17b n.). Ta różnica między obiema mowami stanowi punkt centralny argumentacji przedstawianej przez J. A. Coultera. Wedle tego badacza Gorgiasz w Obronie Palamedesa sugeruje wyższość wiary (pi/stiv) nad prawdą i wiedzą, czemu sprzeciwiać się ma Platon w Obronie Sokratesa (na temat tego problemu w dialogu Gorgiasz por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda). Na marginesie warto zauważyć, że w obu przypadkach – zarówno mitycznym Palamedesa, jak i historycznym Sokratesa – ani wiara w retorykę, ani wiara w prawdę nie przekonały sędziów: tak heros, jak i filozof zostali skazani. Do tego nawiązuje Platon w Gorgiaszu w wywodach zwanych vaticinatio post eventum: Sokrates mówi tam, że nie dbałby o to, gdyby miał zginąć z powodu braku wymowy (Gorg., 486a n.). mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 6 2013-11-20 16:29:40 OBRONA PALAMEDESA 7 [5] Że oskarżyciel oskarża mnie, chociaż niczego jasno nie <wie>20 (ou) safw=v <ei)dw=v>), jasno wiem (safw=v oi)=da). To ja bowiem wiem jasno (su/noida ga\r e)maut%= safw=v), że niczego takiego nie uczyniłem21, a nie wiem, w jaki sposób ktoś mógłby wiedzieć o tym, co się nie stało (o[pwv a]n ei)dei/h tiv o]n to\ mh\ geno/menon)22. Jeśli zaś wniósł oskarżenie mniemając (oi)o/menov), że sprawa tak się przedstawia, to wykażę na dwa sposoby, że nie mówi prawdy; albowiem ani, choćbym chciał, nie miałbym możności, ani, choćbym mógł, nie chciałem dopuścić się takich czynów23. [6] Najpierw przystępuję do wykazania, że nie miałem możności, by to uczynić. Musiał przecież zaistnieć jakiś początek zdrady, a początkiem byłoby słowo (h( de\ a)rxh\ lo/gov a}n ei]h)24. Słowa bowiem z konieczności poprzedzają przyszłe czyny25. 20 Zawartość tego paragrafu decyduje o konstrukcji mowy (por. wyżej przypis 12). Palamedes, zwracając się do sędziów, stwierdza, że Odyseusz kieruje się wiedzą lub mniemaniem. Skoro nie może opierać się na wiedzy (zostaje to wykazane przy pomocy dwu argumentów w par. 5), to pozostaje, że wniósł oskarżenie na podstawie mniemania. Następna część mowy (apodeiksis, 6–21) ma na celu wykazanie, że mniemanie Odyseusza jest fałszywe. Powrót do zagadnienia wiedzy i mniemania następuje w par. 22–26, gdzie Palamedes, zwracając się do oskarżyciela, bardziej szczegółowo wywodzi, że Odyseusz nie opiera się na wiedzy, tylko na mniemaniu (por. przypis 72). 21 W Obronie Palamedesa wyraźnie zaznacza się koncepcja poznania sprowadzająca się do tezy, że prawda jest wynikiem bezpośredniego poznania empirycznego (por. par. 15, gdzie sędziowie wiedzą, bo znają życie Palamedesa [przypis 51] czy rozwinięcie tego w par. 22, przypis 73). T. Buchheim pisze (Gorgias von Leontinoi, Reden, Fragmente und Testimonien, herausgegeben mit Über setzung und Kommentar von T. Buchheim, Hamburg 1989, s. 178), że dla Gorgiasza istnieje tylko „knowledge by acquaintance" (w znaczenie B. Russella), a nie ma „knowledge by description". Jest to według T. Buchheima wynikiem przekonań na temat logos, przedstawionych w III tezie traktatu O niebycie. Prymat bezpośredniego doświadczenia jest zgodny z poglądami przypisywanymi przez Platona Protagorasowi w Teajtecie i odpowiada nastawieniu wielu sofistów. Ten sam motyw prymatu autopsji pojawia się w odniesieniu do procesów sądowych w Teajtecie, gdzie Sokrates mówi (201b): „Kiedy sędziom sprawiedliwy sąd zostanie wmówiony w sprawie, o której wiedzieć coś może jedynie tylko ten, który ją widział, i nikt inny i oni wtedy rzecz ze słyszenia rozstrzygną, wówczas uchwycą i wydadzą sąd prawdziwy, ale bez wiedzy" (tłum W. Witwicki). 22 Niemożność posiadania wiedzy o czymś, co nie jest (dosł. uznać za będące to, co się nie stało), to jedno z wielu nawiązań do eleatyzmu obecnych w twórczości Gorgiasza. Problem wywodzi się od Parmenidesa, który głosił niemożność orzekania czy posiadania wiedzy o niebycie. Zyskał on duże znaczenie u Gorgiasza (por. rozważania w traktacie O niebycie). Jest on zresztą fundamentalny dla sofistyki, ponieważ na bazie tego twierdzenia sofiści głosili niemożność fałszu (na ten temat por. Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, Toruń 2009, s. 128–134). Por. par. 23, gdzie wątek ten zostaje rozwinięty (przypis 79). 23 T. Buchheim w komentarzu do miejsca (Gorgias, s. 177, przypis 10) uważa, że podobną technikę „doppelter oder mehrfacher Widerlegung" Gorgiasz stosuje także w O niebycie. 24 Na temat rozważań dotyczących logosu w sofistyce por. Z. Nerczuk, Koncepcja logosu w sofistyce, [w:] Postacie i funkcje logosu w filozofii greckiej, red. naukowa D. Kubok, D. Olesiński, Bielsko-Biała 2011, s. 19–26). Chociaż z pewnością nie ma tu żadnej bezpośredniej zależności, warto zwrócić uwagę na podobieństwo zwrotu użytego przez Gorgiasza do słów otwierających IV Ewangelię e)n a)rxh\ h)=n o( lo/gov. 25 Gorgiasz nawiązuje do popularnej antytezy logos – ergon, głosząc pierwszeństwo słowa przed czynem. Na temat tej antytezy por. W. Wróblewski, Spór o nowy ideał wychowawczy na mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 7 2013-11-20 16:29:41 GORGIASZ Z LEONTINOI8 Jak zaś mogłyby zaistnieć słowa, skoro nie było żadnego kontaktu? A w jaki sposób kontakt mógłby mieć miejsce, skoro ani tamten nie przysłał do mnie nikogo, ani ode mnie <nikt> do niego nie przybył? Bez posłańca nie dociera przecież nawet przekaz na piśmie26. [7] Lecz jest to możliwe poprzez słowo (t% = lo /g%). A zatem kontaktuję się i on się kontaktuje: on ze mną, a z nim ja 27. W jaki sposób? Jako kto z kim? Hellen z barbarzyńcą28! W jaki sposób rozumiejąc i mówiąc? Czy sam na sam? Lecz nie będziemy znali swoich języków! A przez tłumacza? A zatem ktoś trzeci jest świadkiem tego, co winno być ukryte! [8] Lecz niech i tak będzie, chociaż tak nie było29. Po rozmowach trzeba było zdobyć zaufanie i samemu zawierzyć. Co miałoby być podstawą zaufania30? Czy przysięga? Któż chciał zaufać mnie – zdrajcy? A zakładnicy? Jacy? Mógłbym wydać brata (nie miałem nikogo innego)31, a barbarzyńca któregoś z synów32; byłaby to najpewniejsza poręka – dla mnie od niego i dla niego ode mnie. przełomie V i IV w. przed Chr. w Atenach. Pomiędzy ergon i logos, „Collectanea Classica Thorunensia" IX, Toruń 1987, s. 141–170. Por. przypis 116. 26 Być może jest to aluzja do przekazu, wedle którego Odyseusz miał sfabrykować list pochodzący od Priama, z którego treści wynikała zdrada Palamedesa (P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1990, s. 270). Byłaby to zatem jedna z niewielu wzmianek w mowie Gorgiasza odnoszących się do szczegółów rzekomej zdrady (por. przypis 8). 27 W tym miejscu rozpoczyna się argumentacja oparta na ustępstwach, określana przez B. Cassin „structure de recul hypothétique" (Si Parmenide. Le traité anonyme De Melisso Xenophane Gorgia. Edition critique et commentaire, Lille 1980, s. 430), a przez T. Buchheima (Gorgias, s. 177, w przypisie 12) „die stufenweise Konzession". Na tej konstrukcji oparta jest struktura traktatu O niebycie (por. M. Migliori, La filosofia di Gorgia, Milano 1973 oraz O. Gigon, Gorgias „Über das Nichtsein", „Hermes", 71 (1936), s. 186–213). Kolejne ustępstwa mają miejsce w par. 8; 11; 20. 28 Tym barbarzyńcą jest Priam, z którym Palamedes wedle oskarżenia Odyseusza miał się kontaktować. Na temat antytezy Grek – barbarzyńca w kontekście panhellenizmu Gorgiasza por. przypis 11. Gorgiasz wykorzystuje tu niewątpliwie topos: jak pisze G. B. Kerferd (Sophistic movement, Cambridge 1981, s. 156–157), Grecy mieli silne poczucie wyższości nad barbarzyńcami (por. DL I 33; Państwo Platona, 469b–471c). Antyteza ta odgrywa szczególnie dużą rolę w argumentacji obronnej Palamedesa, ponieważ niższość barbarzyńców i ich obcość czyni niewiarygodnym fakt zdrady dokonanej na ich rzecz (por. par. 13; 14) 29 Drugie „ustępstwo", por. przypis 27. 30 Zagadnienie wiedzy, wiary i mniemania jest centralnym tematem w twórczości Gorgiasza (w Obronie Palamedesa, por. wyżej przypisy 12; 20; 22). Pojawia się w Pochwale Heleny (2; 10–13) (por. Z. Nerczuk, Pochwała Heleny Gorgiasza z Leontinoi, „Studia Antyczne i Mediewistyczne" 10 [45] 2012, s. 17–36) oraz odgrywa znaczącą rolę w dyskusji Sokratesa z Gorgiaszem w Platońskim Gorgiaszu, gdzie Leontyńczyk przyznaje, że retoryka jest sztuką wywoływania pistis czy peitho (453a), której wynikiem jest wiara, a nie wiedza. Szeroko na temat relacji retoryki i prawdy w myśli Gorgiasza oraz w Platońskim dialogu por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda. 31 Palamedes miał dwu braci: Oiaksa i Nausimedona, z których pierwszy, wedle przekazów, miał brać udział w wojnie trojańskiej (D. Spatharas, Gorgias, s. 231–232). 32 Priam miał ich pięćdziesięciu. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 8 2013-11-20 16:29:41 OBRONA PALAMEDESA 9 Gdyby zaś tak się stało, byłoby jawne33 wam wszystkim. [9] Powie ktoś, że poręczyliśmy sobie pieniędzmi, on dając, a ja przyjmując. Czy niewielkimi? Lecz nie jest prawdopodobne34, by w zamian za wielkie usługi przyjmować niewielkie pieniądze. A dużymi? Jakiż to byłby orszak? Jak <jeden człowiek> mógłby dostarczyć? Może wielu? Przy wielkim orszaku byłoby wielu świadków spisku, gdyby zaś jeden wiózł, nie byłoby tego, co wiezione, wiele. [10] Czy dostarczyli za dnia czy w nocy? Lecz są przecież liczne i gęste straże, przed którymi nie można się ukryć. A za dnia? Wtedy jednak światło jest temu wrogiem. Dobrze! Czy ja zatem przyjąłem idąc do niego, czy też on przyszedł tutaj przynosząc? I jedno, i drugie bardzo trudne. A gdybym wziął, jak mógłbym ukryć przed tymi wewnątrz i tymi na zewnątrz? Gdzie umieściłbym? W jaki sposób strzegłbym? Gdybym używał, ujawniłbym się35, gdybym nie używał, jaki miałbym z nich pożytek?36 [11] Lecz niech i tak będzie, chociaż tak nie było37. Spotkaliśmy się, rozmawialiśmy, porozumieliśmy się, wziąłem od niego pieniądze, wziąłem potajemnie, ukryłem. Trzeba było jednak zrobić to, ze względu na co miało to miejsce. A to jeszcze trudniejsze od tego, co powiedziałem dotychczas. Skoro zrobiłem, to czy zrobiłem to sam, czy też wraz z innymi? Lecz nie dla jednego to czyn! Może wraz z innymi? Z kim? Oczywiście z towarzyszami. Czy z wolnymi, czy z niewolnikami? Spośród wolnych obcuję z wami. Który z was wiedział? Niech powie. Z niewolnikami? Jak mogłoby to nie być niegodne zaufania? Oskarżają albo dobrowolnie dla wolności, albo z konieczności na mękach!38 [12] Jak zaś czyn ten mógłby się dokonać? Oczywiście, trzeba by wprowadzić wrogów silniejszych od was; to jest jednak niemożliwe. 33 Por. przypis 3. 34 Gorgiasz posługuje się tu pojęciem prawdopodobieństwa (eikos), wywodzącym się z retoryki sycylijskiej i silnie zaznaczającym się w jego twórczości (por. Pochwała Heleny [5] oraz Obrona Palamedesa [9; 28]). 35 Kolejny przykład toposu „jawności", „otwartości", którym posługuje się w mowie Gorgiasz (por. przypis 3). 36 T. Buchheim (Gorgias, s. 177, przypis 15) uważa tę potrzebę korzystania z majątku za sofistyczny topos (por. DK 82 B 20, DK 87 B 53; 54, DK 89, 7 [1]–[3]. W Obronie Palamedesa kategoria zysku, pożytku, bogactwa odgrywa wiodącą rolę w argumentacji. Por. par. 13 (przypis 41). 37 Trzecie ustępstwo. 38 Por. przypis 10 na temat ateńskich realiów mowy. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 9 2013-11-20 16:29:41 GORGIASZ Z LEONTINOI10 Jak więc miałbym wprowadzić? Czy przez bramy? Ale nie ja je zamykam czy otwieram, lecz dowódcy stojący na ich straży. Zatem przez mury <po> drabinach? Czy nie <zostałbym wykryty>? Wszędzie pełno straży39. A rozbijając mury? Dla wszystkich byłoby to jawne. Żyjemy pod bronią pod gołym niebem (przecież to obóz wojskowy), gdzie <wszyscy> wszystko widzą i wszyscy są widziani przez wszystkich40. Bym zrobił to wszystko, całkowicie i w ogóle nie było możliwe. [13] Zastanówcie się wespół i nad tym. Z jakiego powodu miałbym chcieć to uczynić, nawet gdybym mógł najbardziej ze wszystkich? Nikt nie chce za darmo narażać się na największe niebezpieczeństwa ani też być najbardziej zły największym złem41. A z jakiego powodu? (zaraz do tego przejdę)42. Może, by zostać tyranem? Waszym czy barbarzyńców? Waszym byłoby niemożliwe, skoro jest was tak wielu i tak wielkich, a należy do was wszystko, co największe: cnoty przodków43, wielkie pieniądze, znakomite czyny wojenne, moc rozumu, władza nad państwami44. 39 Por. Homer, Iliada X 56 i IX 80–88. 40 Odwołując się do tej frazeologii „jawności", Palamedes zmierza do utrwalenia obrazu przejrzystości swojego działania (por. przypis 3). 41 Jest to kolejny przykład znaczenia kategorii korzyści i zysku w argumentacji Palamedesa (por. przypis 36). Wedle Palamedesa: (1) Niebezpieczne działania podejmuje się dla jakiegoś celu, więc należałoby wskazać cel tego działania i związaną z nim korzyść. (2) Jeśli ktoś staje się wskutek działań zły, to podejmuje takie działania dla jakiejś korzyści! Sugeruje to związane z handlem słowo proi=ka („za darmo"). Ten ewentualny zysk miałby być związany ze zdobyciem władzy, bogactwa, chwały, bezpieczeństwa albo wsparciem przyjaciół i zaszkodzeniem wrogom czy też z uniknięciem strachu. Przekonanie, że wszelkie działanie podlega regule korzyści i strat, zostaje wyrażone w par. 19 (por. przypis 60). G. Calogero (Gorgias, s. 12–17) uważa, że formuła, którą posługuje się tu Gorgiasz, odpowiada sokratejskiej zasadzie Nemo sua sponte peccat (zob. polemikę ze stanowiskiem G. Calogero w: J. A. Coulter, Relation, s. 301). Sformułowania zbliżone sensem do tej sokratejskiej formuły pojawiają się w Obronie Palamedesa pięciokrotnie (par. 18, przypis 58; par. 19, przypis 62; par. 20, przypis 69; par. 26, przypis 87). 42 Wszystkie motywy wymieniane przez Palamedesa w par. 13–19 są realistyczne i psychologicznie zasadne: lista ewentualnych przyczyn zdrady wskazuje na zainteresowanie Gorgiasza typowym dla sofistyki zagadnieniem motywacji ludzkich czynów (władza, bogactwo, sława, bezpieczeństwo, pomoc przyjaciołom, chęć uniknięcia strachu); wyżej wyliczane były wartości, takie jak ojczyzna, rodzice, Hellada (por. par. 3, przypis 14). 43 Cnota jest pojęciem kluczowym zarówno dla sofistów, jak i dla Sokratesa. Występuje w Pochwale Heleny (1) oraz czterokrotnie w Obronie Palamedesa (13; 16; 20; 32). W tym miejscu pojawia się w znaczeniu zwyczajowym: cnota polega na dobrym pochodzeniu. Wiemy jednak, że Gorgiasz rozwijał własną koncepcję cnoty. Na temat Gorgiaszowej koncepcji cnoty por. np. W. Wróblewski, Pojęcie arete w II połowie V wieku p.n.e. Protagoras-Gorgiasz-Demokryt, Toruń 1979, s. 77–133. 44 Jest to kolejne wyliczenie tradycyjnych dóbr (por. przypisy 14 i 42). Wzmiankowana w tym miejscu lista jest niemalże identyczna z zestawem przedstawionym w Pochwale Heleny mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 10 2013-11-20 16:29:41 OBRONA PALAMEDESA 11 [14] Lecz może <barbarzyńców>? Któż by mi władzę powierzył? Jaką mocą zdobytą? Hellen nad barbarzyńcami, sam jeden nad tak wieloma! Przekonując czy siłą przymuszając (pei/sav h] biasa/menov)45? Ani oni nie chcieliby dać się przekonać, ani ja nie mógłbym ich siłą przymusić. A może oddadzą [władzę] chętnie chętnemu, wypłacając nagrodę za zdradę? Lecz głupotą byłoby w to uwierzyć i przyjąć. Kto bowiem wybrałby niewolę zamiast królestwa, najgorsze zamiast najlepszego46? [15] Mógłby ktoś powiedzieć, że dopuściłem się tego z miłości do bogactwa i pieniędzy. Jednak pieniędzy posiadam tyle, ile trzeba47, nie potrzebuję dużo. Dużo pieniędzy potrzebują ci, którzy wiele wydają: nie ci, którzy panują nad naturalnymi przyjemnościami, lecz ci, którzy są niewolnikami przyjemności i usiłują zdobyć zaszczyty przy pomocy bogactwa i wystawności48. (4), w której wymienia się: wielkie dzieła, bogactwo, chwałę dawnego rodu, własną siłę, potęgę mądrości (brakuje tam tylko „władzy nad państwami"). R. Turasiewicz (Sofista Gorgiasz, s. 319–325) wskazuje na to, że wymienione tu dobra są również wzmiankowane w Mowie pogrzebowej Peryklesa u Tukidydesa, oraz rozwija znaczenie każdego z wymienionych dóbr z perspektywy realiów ateńskich. 45 Antyteza namowy (peiqw/) i przemocy (bi/a) jest wątkiem odgrywającym pierwszorzędną rolę w Pochwale Heleny i w Platońskim Gorgiaszu. T. Buchheim (Gorgias, s. 178) zauważa, że w Pochwale Heleny nie są one dla Gorgiasza dysjunktywne, ale między namową a przemocą zachodzi analogia. Wskazuje na słowo jako na wielkiego mocarza, które pełnić może dwojaką rolę: pomocną i szkodliwą. To ono dokonało gwałtu na Helenie, zmuszając ją do ucieczki od męża. Słowo w swym negatywnym działaniu może więc być tożsame z przemocą. Inna relacja zawarta jest w Obronie Palamedesa, gdzie oba pojęcia uzyskują charakter antynomiczny. Bia w Obronie Palamedesa jest kojarzona z siłą fizyczną („przymuszać siłą"), podczas gdy peitho związana jest ze słowną perswazją. Oba pojęcia odgrywają fundamentalną rolę w dyskusji z Gorgiaszem w Platońskim dialogu Gorgiasz. Wiąże je ze sobą sam Gorgiasz, wprowadzając wątek mistrza retoryki jako nauczyciela sztuki walki (456c n.), który łączy namowę z dobrem, rozumianym jako korzyść dla tego, kto się retoryką posługuje, silnie jednak zaznaczając, że użycie mocy słowa winno być powiązane ze sprawiedliwością (457bc). Chociaż Gorgiasz w dialogu wskazuje na możliwość dobrego i złego użycia słowa (jak w Pochwale Heleny), to zdecydowanie przeciwstawia namowę poprzez słowo (peiqw/) przemocy (bi/a) zarówno fizycznej, jak i słownej. 46 To jedna z najważniejszych tez z perspektywy dyskusji Platona z Gorgiaszem! Nawiązanie do niej znajdujemy w dialogu Gorgiasz, w którym sofista wychwala retorykę jako źródło władzy nad innymi (452de). Uwielbienie władzy, które przejawia Gorgiasz, nie może być wedle Platona bezgraniczne. W polemice z Polosem i Kalliklesem, w których przekonaniu władza urasta do rangi głównego dobra, Sokrates dowodzi, że władza sama w sobie nie jest żadną wartością, gdy nie jest powiązana z dobrem. Z tej perspektywy władza nie jest tym, co najlepsze, tak jak niewola nie jest tym, co najgorsze. Platon zarzuca zatem Gorgiaszowi oraz jego zwolennikom zapomnienie o dobru i posługiwanie się złą hierarchią wartości. 47 Por. typowo greckie przekonanie o umiarkowaniu jako cnocie (np. Platon, Gorgiasz, 491d; Platon, Państwo, 430e–431a; Xen., Cyr., 8.1.32). 48 Spotykamy tu opozycję dwu modeli życia: umiarkowanego i oddanego przyjemności. T. Buchheim (Gorgias, s. 178) pisze, że oddanie się przyjemnościom, skontrastowane z panomediewistyka2013_KSIAZKA.indb 11 2013-11-20 16:29:41 GORGIASZ Z LEONTINOI12 Mnie to jednak nie dotyczy. Że zaś mówię prawdę, przedstawię wiarygodnego świadka – moje dotychczasowe życie49. Świadkami świadka wy bądźcie50, ponieważ ze mną obcujecie, więc o tym wiecie51. [16] A takich czynów dla chwały nie dopuściłby się nawet człowiek umiarkowanie mądry. Chwała rodzi się bowiem z cnoty, a nie ze szpetoty; jak zaś mógłby cieszyć się chwałą zdrajca Hellady? Ponadto, nie brakowało mi chwały. Cieszyłem się chwałą wśród cieszących się największą chwałą u cieszących się największą chwałą – u was dzięki mądrości52. [17] I nikt nie uczyniłby tego dla bezpieczeństwa. Zdrajca jest bowiem wrogiem wszystkich: prawa, sprawiedliwości, bogów, większości ludzi. Przekracza prawo, gwałci sprawiedliwość, psuje tłum53, nie oddaje czci bóstwu54. Życie takiego człowieka pełne jest największych niebezpieczeństw, nie jest on bezpieczny55. waniem nad samym sobą. stanowi topos w literaturze tego okresu (por. Protagoras = DK 80 B 9 i Antyfont = DK 87 B 58 i 59). Stanowisko Palamedesa jest bliskie Sokratesowemu. Zarzut nieumiarkowania wytaczany jest przez Platona w Gorgiaszu, gdzie typowo sokratejskie umiarkowanie (bi/ov qewretiko/v) przeciwstawiane jest hedonizmowi Kalliklesa (bi/ov praktiko/v). 49 Przedstawianie świadka (nierzadko fałszywego) było rzeczą powszednią w sądach ateńskich (por. R. Turasiewicz, Sofista Gorgiasz, s. 321). Wielką rolę świadków w sądach potwierdza Platońska Obrona Sokratesa, w której filozof wielokrotnie przywołuje świadków (np. Apol., 31c). Warto zwrócić uwagę, że Sokrates w Gorgiaszu jest wyraźnie krytyczny w stosunku do tej praktyki (471e). Wątek dokonań życiowych Palamedesa, które mają świadczyć o niewinności herosa, rozwinięty zostaje w par. 28 nn. 50 Wątek świadectwa rozwinięty zostaje w platońskiej tzw. „trzeciej" Akademii. Karneades (III–II w. p.n.e.) rozróżnia trzy rosnące stopnie wiarygodności: zeznanie świadka o rzeczy, zeznanie świadków o świadku, zeznanie świadków o świadkach (Sekstus Empiryk, Adversus Mathematicos, VII 184). 51 Por. rozumienie „wiedzy" w Obronie Palamedesa: par. 5 (por. przypis 21) i niżej par. 22–26 (por. przypis 101). 52 Palamedes wzmiankuje tu po raz pierwszy o swoich zasługach, mówiąc o swojej „mądrości" (obszerniej w par. 30 w postaci wyliczenia wynalazków). Wątek mądrości odgrywa fundamentalną rolę również w Platońskiej Obronie Sokratesa. Jednak w przeciwieństwie do Palamedesa Sokrates zdecydowanie się jej wypiera (Apol. 20e n.) – być może w opozycji do postawy Palamedesa. 53 Por. oskarżenie „psucia młodzieży" wytoczone przeciw Sokratesowi (Apol. 24c): tou\v te ne/ouv diafqei/ronta. Można się domyślać, że zdrajca „psuje tłum" przez dawanie złego przykładu i osłabianie morale. 54 Por. ten sam zarzut przedstawiony Sokratesowi w zbliżonym brzmieniu (Apol. 24b). Również ten zarzut nie ma bezpośredniego związku ze zdradą, a jest raczej przejawem moralnej degeneracji. 55 Przekonanie, że życie człowieka niegodziwego jest podłe, pojawia się w Platońskim Gorgiaszu w opozycji do tez Polosa i Kalliklesa, którzy wiążą szczęście z posiadaniem bezwzględnej władzy (por. zachwyt Polosa nad żywotem Archelaosa [471a]). mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 12 2013-11-20 16:29:41 OBRONA PALAMEDESA 13 [18] A [może dopuściłem się tego], chcąc wesprzeć przyjaciół albo zaszkodzić wrogom56? Są to bowiem powody, dla których można by się dopuścić zbrodni57; dla mnie jednak wynik był przeciwny – wyrządziłem krzywdę przyjaciołom, wrogom pomogłem. Czyn więc nie przyniósł niczego dobrego. Nikt nie postępuje nikczemnie (panourgei=) w pragnieniu, by samemu doznać zła58. [19] Pozostaje, że uczyniłem to, unikając jakiegoś strachu, trudu czy zagrożenia59. Nikt jednak nie mógłby powiedzieć, że któreś z nich mnie dotyczy. Z dwu bowiem następujących powodów wszyscy wszystko robią: albo dążąc do jakiegoś zysku (ke/rdov ti), albo dla uniknięcia straty60; a to, co z innych powodów czyni się nikczemnie (panourgei=- =tai)***61 nie jest niejawne, że wyrządziłbym krzywdę sobie samemu, gdybym to uczynił62. 56 Pomaganie przyjaciołom i szkodzenie wrogom jest dla Gorgiasza, jak pisze T. Buchheim (Gorgias, s. 179), „Rechtsprinzip" (por. DK 82 B 6). Zasada ta jest poddawana pod dyskusję u Platona. Pojawia się na początku rozmowy Sokratesa z Kefalosem w I ks. Państwa (332), potem zostaje skrytykowana (np. 335e) i znowu wykorzystana (375c). Wariacje na temat tej zasady zostają przedstawione w Gorgiaszu w podsumowaniu dyskusji z Polosem (480b): pomoc przyjaciołom polega na przyczynieniu się do tego, by ponieśli zasłużoną karę, gdyby zrobili coś złego, podczas gdy szkodzenie wrogom polegałoby na pomocy w uniknięciu kary. 57 Według T. Buchheima (Gorgias, s. 179) zasada wspomagania przyjaciół i szkodzenia wrogom legitymizuje i tłumaczy niesprawiedliwość (por. 82 DK B 21), ponieważ daje prawo do działania niesprawiedliwego względem wrogów (por. tę samą myśl w Dissoi logoi, 3.6). 58 Gorgiasz po raz kolejny nawiązuje do wątku motywów ludzkiego działania (por. wyżej par. 10, przypis 36, oraz par. 13, przypis 41), posługując się kategoriami dobra i zła. Zasada w tej postaci bardzo przypomina Sokratesową dewizę nemo sua sponte peccat. 59 Jest to kolejne nawiązanie do bardzo ważnego w twórczości Gorgiasza wątku, jakim jest zagadnienie ludzkich stanów (pa /qh), wpływ emocji na ludzkie działania oraz ogólnie: motywacji ludzkich działań. Wątek ten bardzo silnie zaznacza się w Pochwale Heleny w postaci nawiązań do możliwości wzbudzania emocji przy pomocy słów, w szczególności poezji (8–9), do symptomów cielesnych powiązanych z emocjami (9), wątku sympatheia (9), wpływu emocji na zachowanie na przykładzie strasznych i przyjemnych obrazów wzrokowych (16–17). 60 W paragrafie tym Gorgiasz podsumowuje rozważania z par. 13–19. Jest to rozwinięcie wątku motywów ludzkich działań. Wedle Gorgiasza rzeczy podłe robi się tylko dla korzyści lub z obawy przed stratą. Biorąc pod uwagę tę regułę, przypisywanie zdrady Palamedesowi jest niedorzeczne, ponieważ heros, dopuszczając się zdrady, niczego by nie zyskał, a przeciwnie: wszystko by stracił. Interesujące jest użycie przez Gorgiasza frazeologii związanej z handlem: zysku – straty i korzyści – szkody. Już wcześniej znalazła ona wyraz w zapowiedzi celu całej argumentacji w par. 13, w której Gorgiasz udowadnia, że nikt nie podejmuje działań „za darmo", „bez zysku" (proi=ka) (por. przypis 41). To przejaw nie tylko pewnej tradycji czy utartego przekonania, ale ogólnie – pragmatyzmu czy utylitaryzmu sofistyki. Jest to zasada obecna również w etyce Sokratesa, dla którego dobro jest związane z zyskiem indywidualnym (tzw. egoizm etyki sokratejskiej). Różnica, jak podkreśla Platon w Gorgiaszu czy I ks. Państwa, pomiędzy Sokratesowym a sofistycznym rozumieniem tej zasady, polega jednak na tym, że dla Polosa, Kalliklesa czy Trazymacha największy zysk osiąga się postępując niegodziwie, podczas gdy zdaniem Sokratesa żadne niegodziwe działanie zysku nie przynosi. 61 Wydaje się, że w tym miejscu konieczne jest przyjęcie lacuny (wbrew opinii T. Buchheima, Gorgias, s. 26). Tekst jest uzupełniany na różne sposoby (por. D. Spatharas, Gorgias, s. 245–6). Można tylko przypuszczać, że następowało tu wyjaśnienie motywacji człowieka w przypadku podjęcia przez niego złych działań. 62 Kolejny raz pojawia się tu zasada przypominająca sokratejską regułę Nemo sua sponte peccat (por. wyżej par. 13, przypis 41). mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 13 2013-11-20 16:29:41 GORGIASZ Z LEONTINOI14 Gdybym zdradził Helladę, zdradziłbym samego siebie63, rodziców, przyjaciół, dobre imię przodków, ojczyste świątynie, groby, ojczyznę – największą w Helladzie64. To, co wszyscy cenią najwyżej, powierzyłbym krzywdzicielom65. [20] Rozważcie i to! Jak bardzo nie do życia byłoby dla mnie życie, gdybym to uczynił66. Dokąd bowiem miałbym się zwrócić? Czy do Hellady? Ponosząc karę z rąk skrzywdzonych? Kto spośród tych, którzy doznali zła, zaniechałby zemsty na mnie67? [Miałbym] zatem pozostać wśród barbarzyńców? Porzuciwszy wszystko, co największe, pozbawiony najpiękniejszej chwały, wiodąc żywot w najohydniejszej niesławie, zaprzepaszczając wysiłki, które podejmowałem dla cnoty wcześniej w życiu68? I to sam, [miałbym popełnić to], co najwstrętniejsze dla męża: unieszczęśliwić siebie samego69! [21] Jednak nie ufano by mi również wśród barbarzyńców. Jak bowiem [mogliby mi zaufać] ci, którzy wiedzieliby, że dopuściłem się tego czynu najbardziej podważającego zaufanie, że wydałem przyjaciół wrogom. Życie tego, kto pozbawiony jest zaufania, niewarte życia70! Gdyby ktoś stracił pieniądze, <albo> został pozbawiony władzy tyrana, albo uciekł z ojczyzny, mógłby to odzyskać. Straconego zaufania odzyskać już by nie mógł! Że więc zdradzić Helladę ani nie chciałem <mogąc, ani nie mogłem chcąc>, wynika z wypowiedzianych przeze mnie słów. [22] Po tych słowach chcę zwrócić się do oskarżyciela71. Czemu właściwie wierząc, będąc kimś tak znamienitym, oskarżasz kogoś tak znamienitego? Warto bowiem dowiedzieć się, kim będąc, mówisz takie rzeczy niczym niegodny niegodnemu. 63 Jest to kolejny przejaw zainteresowania stanami psychologicznymi. 64 Palamedes ponownie przedstawia wyliczenie dóbr (por. wyżej przypisy 14; 42, 44). Wzmianka o ojczyźnie, największej w Helladzie, jest jednym z przejawów realiów ateńskich przewijających się w mowie. Ojczyzna i rodzice w gronie dóbr wymienieni już zostali w par. 3 (przypis 14); chęć niesienia pomocy przyjaciołom jako zasada moralna – w par. 18. 65 Tekst mowy jest niejasny: wbrew H. Dielsowi czy T. Buchheimowi przyjmuję toi=v a)dikh/sasin (krzywdzącym) a nie toi=v a)dikhqei=sin (skrzywdzonym). 66 To kolejny (4. w mowie) argument oparty na schemacie ustępstwa (por. par. 7, przypis 27). Tu i w par. 21 pojawia się zbliżona konstrukcja a)bi/wtov h)=n o( bi/ov moi pra/canti tau=ta, potem (w par. 21) bi/ov de\ ou) biwto\v pi/stewv e)sterhme/n%. Konstrukcja ta przypomina zwrot, którym posługuje się Sokrates w Obronie: o( de\ a)nece/tatov bi/ov ou) biwto\v a)nqrw/p% (Apol., 38a) i stanowi jedno z wielu podobieństw zachodzących pomiędzy obiema mowami. 67 Całkowicie odmienna koncepcja sprawiedliwości, wbrew tradycji odrzucająca zemstę jako akt sprawiedliwości, przedstawiona zostaje w Platońskim Gorgiaszu w rozmowach z Polosem i Kalliklesem. 68 Również Sokrates odrzuca możliwość wygnania (Apol., 37c–e). 69 Por. Sokratesową zasadę Nemo sua sponte peccat (por. wyżej par. 13, przypis 41). 70 Por. przypis 66. Podobieństwo tych zwrotów w Obronie Palamedesa i Obronie Sokratesa jest różnie interpretowane. Zarówno dla Gorgiasza, jak i Sokratesa życie nie jest wartością najwyższą. Jednak J. A. Coulter (The Relation, s. 294) uważa, że w Obronie Sokratesa jest to „wyzwanie i poprawka" w odniesieniu do wypowiedzi Gorgiasza. Warto zwrócić uwagę, że przekonanie, iż samo życie nie jest najwyższą wartością, odgrywa wielką rolę w argumentacji Sokratesa w rozmowie z Kalliklesem w Gorgiaszu (np. 512d–e; 522d–e). 71 Zwrot do oskarżyciela również w: Plat., Apol., 12 nn. i Xen., Apol., 19 nn. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 14 2013-11-20 16:29:41 OBRONA PALAMEDESA 15 Czy oskarżasz mnie dokładnie wiedząc, czy mniemając72? Jeśli wiedząc, to wiesz, gdyż widziałeś albo byłeś wspólnikiem, albo dowiedziałeś się od <wspólnika>73. Jeśli widziałeś, wskaż wszystkim <sposób>74, miejsce, czas, kiedy, gdzie, jak zobaczyłeś75! Jeśli byłeś wspólnikiem, {jeden}76 podlegasz tym samym oskarżeniom. Jeśli słyszałeś od wspólnika, kim on jest? Niech przybędzie, zjawi się, niech świadczy! Poświadczone oskarżenie będzie dzięki temu bardziej wiarygodne77. Jednak żaden z nas jak dotąd nie przedstawił świadka! [23] Powiesz może, że równym jest, gdy ty nie przedstawiasz świadków, jak mówisz, wydarzeń, które się wydarzyły, a ja tych, które się nie wydarzyły. Jedno nie jest jednak równe drugiemu; nie można bowiem świadczyć o tym, co się nie wydarzyło (ta\ me\n ga\r a)ge/nhta/)78, natomiast o tym, co się wydarzyło, nie tylko nie jest niemożliwe, lecz nawet łatwo, a nie tylko łatwo, lecz <i jest konieczne79. 72 To kolejny przejaw antytezy wiedzy i mniemania (por. wyżej par. 3, przypis 12). Niewiedza Odyseusza została wykazana już w par. 5 (przypis 22). Palamedes, zwracając się do sędziów, odrzucił tam roszczenia Odyseusza posługując się argumentem: skoro Palamedes posiada wiedzę, a twierdzenia Palamedesa i Odyseusza są sprzeczne, to teza Odyseusza nie jest prawdziwa. Zatem nie może on dysponować wiedzą, ale opiera się na mniemaniu. Teraz Palamedes zwraca się do samego oskarżyciela, dowodząc, że opiera się on w swym oskarżeniu tylko na mniemaniu (22–26). 73 Rozwinięty zostaje w tym miejscu wątek zaznaczony w par. 5 (przypis 21): Palamedes wie, Odyseusz nie może wiedzieć. Warto zwrócić uwagę na trzy źródła wiedzy wskazywane tu przez Palamedesa: naoczność, współudział, informację od świadka. Dwa pierwsze odpowiadają temu, co nazwaliśmy wyżej wiedzą bezpośrednią (przypis 21), trzecie jest poznaniem pośrednim opartym na słowach osoby, która uczestniczyła w zdarzeniu. W tym miejscu poznanie przy pomocy słów stawiane jest przez Gorgiasza na równi z poznaniem bezpośrednim, chociaż w świetle III tezy traktatu O niebycie i wywodów w Pochwale Heleny winno być to świadectwo niższej rangi. Dwa pierwsze sposoby czerpią swoje potwierdzenie z empirii. Por. polemikę Platona z Gorgiaszem w dialogu Gorgiasz, w postaci zawartej w dialogu krytyki poznania opartego na doświadczeniu (Z. Nerczuk, Sztuka a prawda, s. 128–139). 74 Add. Blass. 75 T. Buchheim (Gorgias, s. 180) zauważa, że wszystkie te określania mogą być odnalezione wśród kategorii Arystotelesa (Cat., IV 1b nn.). Trudno jednak stwierdzić jakiś jednoznaczny związek, chociaż warto pamiętać o tym, że Arystoteles cytuje Polosa, ucznia Gorgiasza, i jego empiryczną tezę na początku Metafizyki (981a4). 76 Przyjmuję ei ) = (jesteś) zamiast ei"v (jeden). 77 Por. motyw świadectwa w par. 15 (przypis 50). 78 Jest to kolejne nawiązanie do tezy Parmenidesa, wedle której nie można posiadać wiedzy o niebycie, czyli o tym, co nie jest (por. przypis 22). Por. występowanie terminu a )ge /nhton w przypisywanym Arystotelesowi traktacie MXG, w którego ostatniej części parafrazowany jest traktat Gorgiasza O niebycie, oraz u Sekstusa w drugiej zachowanej parafrazie traktatu (AM VII 69). 79 Por. argumentację w par. 5 (przypis 22). Ten argument zostaje tu powtórzony i rozwinięty. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 15 2013-11-20 16:29:41 GORGIASZ Z LEONTINOI16 Jednak>80 ty <nie tylko>81 nie jesteś w stanie znaleźć świadków, lecz nawet fałszywych świadków, podczas gdy ja w ogóle nie mam możliwości znalezienia ani jednych, ani drugich82. [24] Jasne jest, że nie posiadasz wiedzy o tym, o co mnie oskarżasz. Pozostaje, że mniemasz <nie>83 wiedząc84. Dalej, najczelniejszy ze wszystkich ludzi, ufając mniemaniu, rzeczy całkowicie niegodnej zaufania, nie znając prawdy, masz czelność nastawać na życie męża!? Masz wiedzę o kimś, kto dopuścił się takiego czynu? Wszystkim jest wspólne mniemać o wszystkim85 i w tym nie jesteś mądrzejszy od innych. Lecz ani nie należy ufać mniemającym, lecz tym, którzy wiedzą, ani też nie [należy] uważać mniemania za godniejsze zaufania od prawdy, a przeciwnie – prawdę od mniemania86. 80 Add. Diels. 81 Add. Diels. 82 Odyseusz nie może znaleźć świadków prawdziwych ani fałszywych, chociaż twierdzi, że zdrada miała miejsce (a zatem znalezienie świadka jest logicznie możliwe). Palamedes natomiast z konieczności nie może znaleźć ani świadka prawdziwego (bo musiałby on świadczyć o czymś, co nie miało miejsca), ani świadka fałszywego, potwierdzającego nieprawdę: można się domyślać, że ze względu na to, iż, zgodnie z tezą Parmenidesa powtórzoną przez Gorgiasza w traktacie, o czymś, co się w ogóle nie wydarzyło, nie można świadczyć ani prawdziwie, ani fałszywie (por. przypisy 22; 78; 79). 83 Add. Sauppe. 84 Tak silnie zaznaczające się w mowie przeciwstawienie wiedzy i mniemania (por. przypisy 12 i 22) znajduje teraz swoje rozwinięcie w postaci krytyki doksa i działania podjętego na jej podstawie. Warto zwrócić uwagę na to, że motyw zawiści czy niechęci, jako źródła Odyseuszowego oskarżenia, jest w Obronie Palamedesa zmarginalizowany (złe intencje Odyseusza wzmiankowane są tylko w par. 27, ale Palamedes nie chce opierać obrony na oskarżeniu Odyseusza). Gorgiasz przenosi dyskusję w sferę poznania, wkładając w usta Palamedesa sugestię, że Odyseusz przejawia dobrą wolę, a oskarżenie jest wyłącznie wynikiem zawierzenia błędnemu mniemaniu! Jest to więc zarzut nie natury moralnej, ale epistemologicznej. Warto zwrócić uwagę, że krytyka mniemania przedstawiona w tym paragrafie, znajduje rozwinięcie w Platońskim Gorgiaszu. Deklaracje Gorgiasza w Obronie Palamedesa kontrastują bowiem ze słowami wypowiadanymi przez retora w dialogu, w których chwali on retorykę jako sztukę wytwarzania wiary i mniemania. Platon zarzuca w ten sposób Gorgiaszowi odstępstwo od głoszonych przez siebie reguł, a zatem odstąpienie w swej praktyce retorycznej od dążenia do prawdy i oparcia się na wiedzy, które tak silnie zaznaczają się w Obronie Palamedesa, na rzecz wzbudzania przekonania i posługiwania się namową nie opartą na wiedzy. 85 Jest to paragraf paralelny do krytyki mniemania zawartej w Pochwale Heleny (11), w której przedstawione zostaje przekonanie o ludzkich ograniczeniach poznawczych („dlatego większość w większości spraw przydaje duszy mniemania w roli doradcy"). Radykalizm tej tezy, przypominający radykalizm tezy Ksenofanesa (DK 21 B 34) czy II tezy traktatu Gorgiasza O niebycie, ma raczej wymiar retoryczny. Palamedes nie głosi przecież w mowie poglądu, że wiedza w ogóle nie jest możliwa do zdobycia (por. wyżej par. 22). Wskazuje tylko na trudność przekazania prawdy o zdarzeniu przy pomocy słowa. 86 To ogromnie ważna deklaracja Gorgiasza z perspektywy dyskusji w Platońskim dialogu Gorgiasz. Przedstawiony w Obronie Palamedesa postulat zawierzenia tym, którzy wiedzą, a nie tym, którzy tylko mniemają, zostaje tam przytoczony przeciwko retorowi (459b –c). Sokrates sugeruje w dialogu, że koncepcja Gorgiasza dopuszcza sytuację, w której – retor pozbawiony mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 16 2013-11-20 16:29:42 OBRONA PALAMEDESA 17 [25] Oskarżasz zaś mnie wypowiedzianymi słowy o dwa największe przeciwieństwa – mądrość i szaleństwo, które nie mogą przysługiwać temu samemu człowiekowi87. Gdy więc mówisz, że jestem biegły w sztukach, utalentowany i pomysłowy88, stawiasz zarzut mądrości89, gdy zaś mówisz, że zdradziłem Helladę, szaleństwa; szaleństwem jest bowiem zabierać się za dzieła niemożliwe do realizacji90, nieprzynoszące pożytku91, szpetne, którymi zaszkodzi się przyjaciołom, pomoże wrogom92, uczyni się własne życie niegodziwym i błędnym (sfalero\n)93. Jak zatem można ufać człowiekowi, który, wygłaszając tę samą mowę do tych samych ludzi o tych samych sprawach, mówi rzeczy całkowicie przeciwne94? wiedzy – tworzy wrażenie większej wiarygodności wypowiedzi od tych, którzy wiedzą dysponują. Można się domyślać, że wedle Platona praktyka retoryczna Gorgiasza sprzeciwia się jego własnym deklaracjom i przestrogom. Warto odnieść tę deklarację do stanowiska Sokratesa w Obronie Sokratesa. I Platon, i Gorgiasz przyznają tę samą wartość prawdzie: jednak podczas gdy Gorgiaszowy Palamedes nie wierzy w to, że sama prawda może zapewnić powodzenie w sądzie (por. par. 4, przypis 19), to Platoński Sokrates w Obronie manifestuje swoje całkowite oparcie się na prawdzie (Apol., 17a–18a)! 87 Argument oparty na opozycji szaleństwa i rozumu występuje również w Pochwale Heleny (15–19) na przykładzie szału miłosnego, który pchnął Helenę do działania wbrew prawu i rozumowi. Gorgiasz wskazuje tam, że szaleństwo jest chorobą, czymś, co powoduje działania niezgodne z rozumem i, co za tym idzie, własnym dobrem. Takie rozumienie szaleństwa zostaje również przedstawione w Obronie Palamedesa (par. 25, przypis 93) nie tylko jako tego, co wyklucza się z rozumem, ale prowadzi również do działania niekorzystnego, niezgodnego z własnym dobrem. Por. Sokratesową zasadę Nemo sua sponte peccat (por. wyżej par. 13, przypis 41). 88 Por. niżej par. 30–32, w których Palamedes obszerniej przypomina sędziom o swoich dokonaniach. T. Buchheim (Gorgias, s. 180) uważa, że epitety, które w tym miejscu padają, są szczególnie związane z sofistyką, i odsyła do Platońskiej Uczty (203d), gdzie odniesione zostają do Erosa. 89 Można się domyślać, że jest to odpowiedź na pojawiający się w oskarżeniu Odyseusza zarzut „mądrości" czy raczej „przebiegłości" Palamedesa. Por. Platońską Obronę Sokratesa (18b– –23b), gdzie Sokrates poświęca dużo miejsca obronie przed stawianym mu zarzutem „mądrości". 90 Por. argumentację w par. 6–12 (nie był w stanie, choćby chciał). 91 Por. par. 13–21 (mogąc, nie chciał). 92 Teza ta pojawiła się już wyżej w par. 18 (por. przypis 56). 93 Por. wyrażenie w Pochwale Heleny (11): h( de\ do/ca sfalera\ kai\ a)be/baiov ou)=sa. Teraz w zbliżonym kontekście: życie oparte na mniemaniu jest narażone na błąd, niepewne (sfalero /v). Z szaleństwem (mani/a) – podobnie jak w Pochwale Heleny (por. wyżej przypis 87) – jest zatem wiązane przez Gorgiasza działanie niekorzystne, generujące skutki nieprzynoszące korzyści, ale stratę. Jest to aplikacja zasady z par. 19 (przypis 60), w którym mowa jest o wszelkich ludzkich działaniach motywowanych albo dążeniem do zysku, albo uniknięciem straty! Zasada zysku w argumentacji Palamedesa okazuje się zatem wyznaczać działanie racjonalne, a postępowanie wbrew korzyści oznacza szaleństwo. Mądrość – racjonalność polega na działaniu dla własnego dobra, podczas gdy szaleństwo prowadzi do zachowań wbrew własnemu interesowi, czyli przeciw sobie! Jest to teza w gruncie rzeczy sokratejska (por. przypis 95). Wątek korzyści i sukcesu jest bardzo mocno podkreślany przez Platona w jego przedstawieniach sofistów: Polosa, Kalliklesa czy Trazymacha. Odzwierciedla to pewnie historyczny rys myśli sofistycznej zorientowanej na pożytek i sukces. 94 Por. ten sam zarzut w Obronie Sokratesa (27a). Zdanie Palamedesa brzmi jak krytyka związanej z sofistami metody antylogicznej, polegającej na głoszeniu dwu sprzecznych twierdzeń o tej samej rzeczy. Metoda ta była bardzo mocno krytykowana w literaturze tego okresu mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 17 2013-11-20 16:29:42 GORGIASZ Z LEONTINOI18 [26] A od ciebie chciałbym dowiedzieć się, czy ludźmi mądrymi nazywasz głupców czy rozsądnych. Jeśli głupców, wywód to nowy, ale nieprawdziwy; jeśli zaś rozsądnych, to nie wypada, by rozsądni popełniali największe występki i wybierali zło zamiast posiadanego dobra. Jeśli więc jestem mądry, to nie popełniłem występku, jeśli popełniłem, to nie jestem mądry95. A zatem w obydwu wypadkach myliłbyś się96. [27] Chociaż mogę, nie chcę występować z oskarżeniem przeciwko tobie, który dokonałeś licznych i wielkich czynów, niegdyś i teraz; nie <chcę> bowiem uwalniać się od tego oskarżenia wyliczaniem twoich czynów złych, lecz moich dobrych97. Tyle chciałem ci powiedzieć. [28] Wam, sędziowie, chciałbym rzec o sobie słowa budzące zawiść, ale prawdziwe, które, chociaż nie przystoją komuś <nie>98 oskarżanemu, stosowne [są] dla kogoś oskarżanego. Do was należy bowiem rachuba i ocena mojego dotychczasowego życia. Proszę więc was, gdy przypomnę wam o jakimś uczynionym przeze mnie dobru, by nikt [z was] pod wpływem moich słów nie doznał uczucia zawiści, lecz by uznał za konieczne99, że, oskarżony o fałszywe czyny straszne, mówię o prawdziwych czynach dobrych100, chociaż je znacie101. Tym [sprawicie] mi największą przyjemność. [29] Pierwsze, drugie i najważniejsze [jest to, że] zawsze, od początku do końca, moje minione życie było nienaganne, wolne od wszelkiej winy. Nikt bowiem nie mógłby prawdziwie obwinić mnie wobec was o żadne zło. Nawet sam oskarżyciel nie przedstawił żadnego dowodu na to, co powiedział102. W ten sposób jego mowa ma moc zniewagi nie popartej argumentacją103. (por. Z. Nerczuk, Metoda „dwu mów" w świetle świadectw przedplatońskich, „Studia Antyczne i Mediewistyczne" 10 [45] 2012, s. 37–50) i postrzegana jako przejaw sofistycznej amoralności. W tym samym etycznym duchu krytykę takiego postępowania przedstawia Palamedes. 95 Po raz kolejny cały ten wywód budzi skojarzenia z sokratejską dewizą Nemo sua sponte peccat (por. par. 13 przypis 41). G. Calogero (Gorgias, s. 14–15) zestawia ten fragment z Apol., 25d i podkreśla, że „passage, even taken by itself, is completely Socratic in its content". 96 Por. zbliżone wyrażenie w Platońskiej Obronie Sokratesa (Apol., 26a): w[ste su/ ge kat< a)mfo/tera yeu/dei. 97 To jedyne miejsce w mowie, w którym Palamedes zdecydowanie wskazuje na złe intencje Odyseusza (por. przypis 84). 98 Add. Blass. 99 T. Buchheim (Gorgias, s. 181) uważa, że tak silne akcentowanie konieczności przez Palamedesa jest wynikiem „Zwang der Lage": parou=sa a)na/gkh (4), parw/n kairo\v h)na/gkase (32) czy to\ de/on (6). 100 Jest to charakterystyczne dla Parmenidesowego i Platońskiego myślenia utożsamienie prawdziwości z realnością i fałszu z tym, co nierzeczywiste. 101 Palamedes już wcześniej zaznaczał, że sędziowie dobrze znają jego życie (por. par. 15, przypis 51). 102 Odyseusz nie przedstawił świadków, chociaż, gdyby oskarżenie było prawdziwe, miałby taką możliwość (por. argumentacja w par. 22 i 23). 103 Palamedes sugeruje ponownie (por. przypis 97) złe intencje Odyseusza, określając oskarżenie niepoparte argumentem mianem „obmowy". mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 18 2013-11-20 16:29:42 OBRONA PALAMEDESA 19 [30] Mógłbym powiedzieć, a mówiąc nie kłamałbym, ani nie zostałbym odparty, że jestem nie tylko wolny od jakiejkolwiek winy, lecz jestem wielkim dobroczyńcą waszym i Hellenów, i wszystkich ludzi, nie tylko nam współczesnych, ale <i> potomnych104. Kto bowiem uczynił życie ludzkie dostatnim z niedostatniego i pełnym ładu z bezładnego105, wynajdując szyki wojenne – najważniejsze w odniesieniu sukcesu, spisane prawa – strażników sprawiedliwości106, pismo – narzędzie dla pamięci107, miary i wagi – wygodnych pośredników w wymianach108, liczbę – strażnika pieniędzy, sygnały 104 Palamedes sięga tu po argument wykraczający ponad zwyczajowy podział na Greków i barbarzyńców i oznajmia, że jest dobroczyńcą wszystkich ludzi. Por. Obronę Sokratesa (30c), w której Sokrates twierdzi, że jest dobroczyńcą Ateńczyków. Na temat motywu przywoływania przez mówcę zasług por. R. Turasiewicz, Uwagi nad topos eugeneias u mówców attyckich, „Eos" LV (1965), s. 260–270. 105 Wyliczone w tym miejscu wynalazki Palamedesa są szczególnie ważne w działalności sofistów, zakreślając szerokie pole ich zainteresowań – od zagadnienia rozwoju kultury, przez prawodawstwo, strategię, literaturę (pismo) po problem techne (wraz z podstawową dla niego kwestią „liczby, miary i wagi"). Palamedes wskazuje na dostatek i porządek jako na dwa główne elementy zmiany związanej z rozwojem kultury. Dostatek powiązany jest z kategorią zysku i korzyści, tak silnie obecną w mowie Palamedesa. Drugi z terminów, ko/smov (porządek, ład), pojawia się w Pochwale Heleny (1) w znaczeniu tego, co stanowi „ozdobę" ludzi, ciała, duszy, czynu i mowy. Sam termin jest w tym okresie kojarzony z postępem i rozwojem, który dokonuje się poprzez przejście od tego, co bezładne, do tego, co uporządkowane. Z pojęciem tym blisko związany jest wątek techne (wraz z nieodzownymi dla technai kategoriami liczby, miary i wagi) jako elementu kulturotwórczego (por. przypis 108). Termin kosmos oraz jego przeciwieństwo, akosmia, odgrywa ważną rolę w argumentacji Platońskiej, zawartej w dyskusji toczącej się między Sokratesem a Kalliklesem w dialogu Gorgiasz (504a–507a; 507e–508a). Przywołanie tego terminu jest z jednej strony wynikiem obecności wpływów pitagorejskich w myśli Platona, ale z drugiej, jak można sądzić, polemicznym nawiązaniem do słów Gorgiasza z Pochwały Heleny oraz Obrony Palamedesa. 106 Świadectwem zainteresowania sofistów prawodawstwem jest powierzenie Protagorasowi przez Peryklesa zadania ułożenia praw dla zakładanej kolonii Thurioi (DK 80 A 1). Ze względu na tę aktywność prawodawczą sofistów Sokrates w Gorgiaszu określa ironicznie sofistykę jako eidolon prawodawstwa (465c). 107 Platon nawiązuje do tego zdania w opowieści o Teucie i Tamuzie w dialogu Fajdros (274c– –275b), przedstawiając krytykę pisma (na ten temat por. J. Derrida, Farmakon, w: Pismo filozofii, przeł. K. Matuszewski, Kraków 1993, s. 43–69). Uważa się, że wątek Platońskiej krytyki pisma stanowi reakcję na zmianę kulturową w postaci przejścia od oralności do retoryki, która dokonała się w tym czasie (Por. E. Havelock, Preface to Plato, Oxford 1963; krytyka poglądów E. Havelocka w: J. Halverson, Havelock on Greek Orality and Literacy, „Journal of the History of Ideas", 53, 1 (1992), s. 148–163 oraz: C. G. Thomas and E. K. Webb, From orality to rhetoric: an intellectual transformation, w: Persuasion: Greek Rhetoric in Action, edited by Ian Worthington, London and New York 1994, s. 3–25. 108 Kategorie miary i wagi (wraz z wymienioną poniżej kategorią liczby) związane są z ogromnie ważnym dla sofistyki zagadnieniem techne (por. R. Heinimann, Mass-Gewicht-Zahl, „Museum Helveticum" 32 [1975], s. 183–196 oraz Eine vorplatonische Theorie der TEXNH, „Museum Helveticum" 18 [1961], s. 127–169). Element wymiany, związany z zyskiem i korzyścią, który stanowi dla sofistów jeden z elementów postępu cywilizacyjnego, dla Platona jest jednym z motywów krytyki, jakiej poddaje sofistykę (por. np. podziały w Sofiście, w których wielokrotnie wiąże się sofistykę z zarobkiem, handlem, sprzedażą etc.). mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 19 2013-11-20 16:29:42 GORGIASZ Z LEONTINOI20 ogniowe – najwspanialszych i najszybszych posłańców, warcaby – beztroską rozrywkę wolnego czasu? Po co jednak przypominam wam o tym wszystkim? [31] Wyjaśniam, że wspominam o tych rzeczach, przedstawiając je jako znak, że nie mam nic wspólnego z czynami wstrętnymi i złymi. Kto bowiem oddaje się pierwszym, nie może oddawać się drugim109. Sądzę zaś, że jeśli sam w żaden sposób was nie krzywdzę, to i przez was nie powinienem zostać skrzywdzony110. [32] Ani też z powodu innych zajęć nie zasługuję na nic złego, czy to ze strony młodszych, czy to starszych. Starszym bowiem nie przysparzam trosk, młodszym jestem pomocny, nie zazdroszcząc tym, którym się powodzi, współczując tym, którym się nie powiodło. Nie pogardzam ubóstwem, nie przedkładam bogactwa nad cnotę, lecz cnotę nad bogactwo111. Nie jestem nieprzydatny w radzie ani gnuśny w bitwach, spełniając rozkazy, będąc posłuszny dowódcom112. Lecz nie moja to rzecz chwalić siebie samego; obecna sytuacja (parw\n kairo\v)113 zmusiła, bym bronił się na różne sposoby, skoro jestem oskarżany o takie rzeczy. [33] Pozostaje, bym skierował mowę o was do was, a gdy ją wypowiem, zakończę obronę. Płacz i błagania, i przywoływanie przyjaciół [jest] przydatne, gdy tłum wydaje wyrok114. Gdy staje się przed wami, którzy pierwszymi jesteście z Hellenów i za takich 109 Wątek rozłączności dobra i zła brzmi bardzo sokratejsko. 110 Jest to kolejna zasada etyczna o charakterze ogólnym przedstawiana przez Palamedesa. T. Buchheim (Gorgias, s. 181) uważa, że to kolejny przejaw „Universalgesetzes der Entsprechung", i wskazuje na krytykę tej zasady u Platona (np. Państwo, 359 nn). D. Spatharas (Gorgias, s. 261) wskazuje na obecność tej zasady w Pochwale Heleny (7) i w Mowie pogrzebowej (DK 82 B 6). 111 Wątek cnoty, o którym wiemy, że stanowił ważny przedmiot zainteresowań Gorgiasza (por. przypis 43), nie jest rozwijany szerzej w Obronie Palamedesa. 112 Palamedes wskazuje tu na swoje zalety, które mogą stanowić zaprzeczenie głównych wad wiązanych z sofistami. Przypisuje sobie szacunek dla tradycji moralnej (szacunek dla starszych, pomoc młodszym, wyższość cnoty nad pieniędzmi, troska o męstwo), a unika wiązanej z „nową modą" zniewieściałości i przeintelektualizowania (por. ideały tzw. nowej paidei i zarzuty wobec niej, jakie przedstawia Arystofanes w Chmurach (985 nn.). Zestaw zalet wyliczanych przez Palamedesa w pewnej mierze pokrywa się również z opisem zalet Ateńczyków z Mowy Peryklesa w II ks. Wojny peloponeskiej Tukidydesa (II 35–46). 113 Kairos jest kategorią retoryczną, przypisywaną Gorgiaszowi, oznaczającą umiejętność dostosowania mowy do okoliczności. D. Spatharas (Gorgias, s. 216) uważa za prawdopodobne, że Gorgiasz napisał traktat kategorii tej poświęcony. 114 Dążenie do wzbudzenia litości w sędziach jest podstawowym zabiegiem wielu mów sądowych tego okresu. W Pochwale Heleny (8) Gorgiasz wskazuje na zabieg wzmagania litości jako na jeden z najważniejszych argumentów za wielką mocą słowa. O popularności tego zabiegu świadczy uwaga Platona o Trazymachu (Plat., Phaedr. 267c, DK 85 B 6): "Ale mistrzem w lamentach i jękach przed sądem, w artystycznym wywlekaniu starości i ubóstwa, w tym celował ten atleta z Chaldedonu. O, ten mąż pysznie umiał wywoływać oburzenie, a potem je, powiada, czarem wymowy uśmierzał. Znakomicie umiał oczerniać kogo bądź albo odpierać potwarze wszelkiego rodzaju" (tłum. W. Witwicki, s. 107–108). Świadoma rezygnacja z tego zabiegu ma miejsce również w Platońskiej Obronie Sokratesa (34c). Przykłady wzbudzania litości w literamediewistyka2013_KSIAZKA.indb 20 2013-11-20 16:29:42 OBRONA PALAMEDESA 21 jesteście uważani, nie wolno przekonywać was powołując się na przyjaciół ani błaganiami czy płaczem, lecz powinienem uwolnić się od tego oskarżenia metodą w oczywisty sposób sprawiedliwą: pouczając o prawdzie, a nie tworząc złudę (dida/canta ta)lhqe/v, ou)k a)path/santa)115. [34] Wy zaś nie powinniście baczyć bardziej na słowa niż na czyny116 ani przedkładać oskarżeń nad argumenty obronne, ani uważać krótkiego czasu za mądrzejszego sędziego niż czas długi117, ani obmowę za wiarygodniejszą od doświadczenia (th=v pei/rav pistote/ran)118. Dobrzy mężowie najbardziej powinni wystrzegać się popełniania błędów, a tym bardziej nieuleczalnych niż uleczalnych119; dla przezornych to wykonalne (pronoh/sasi me\n turze tego okresu przedstawia R. Turasiewicz, Czynnik litości w sądach ateńskich, „Meander", 20 (1965), s. 35–41. 115 Por. Platon, Gorg. 454e–455a. Platon wykorzystuje to rozróżnienie w dialogu, w którym Gorgiasz przystaje na zaproponowany przez Sokratesa podział namowy (peiqw/) na dwa rodzaje: „namowę nauczającą" (peiqw/ didaskalikh/) i „namowę przekonującą" (peiqw/ pisteutikh/). Gorgiasz przyznaje w dialogu, że retoryka posługuje się namową prowadzącą do wytworzenia wiary, a zatem mniemania, które może być prawdziwe lub fałszywe. Mimo pewnej odpowiedniości obu rozróżnień zgoda Gorgiasza w Platońskim dialogu na to, że je go retoryka sprzyja wywoływaniu peiqw/ pisteutikh/, a nie peiqw/ didaskalikh/, nie jest zgodna z deklaracją Palamedesa, optującego za prawdziwością mowy. Rację wydaje się mieć tutaj J. A. Coulter (The Relation, s. 287), który określa to jako nadmierne uproszczenie rozróżnienia, które znajdujemy w Obronie Palamedesa „and a consequent misrepresentation of his attitude toward the use of the truth itself" (por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda, s. 72–78). Do rozróżnienia pomiędzy nauczaniem a wytwarzaniem przeko nań dających wiarę Platon powraca w Fajdrosie (277e8–9), w którym Sokrates mówi o mowach napisanych „bez rozgarnienia i bez nauki, byle tylko działać na dusze" (a]neu a)nakri/sewv kai\ didaxh=v peiqou=v e[neka). W Teajtecie (201a8) ponadto czytamy, że mówcy „wywołują sądy ludzkie a nie uczą nikogo. Wywołują sądy, jakie chcą" (pei/qousin ou) dida/skontev a)lla\ doca/zein poiou=ntev a[ a]n bou/lwntai, przeł. W. Witwicki). Rozróżnienie między nauczaniem a przekonywaniem ponownie pojawia się w Polityku (304c10), gdzie Obcy z Elei określa sferę retoryki jako „zdolność nakłaniania mas i tłumów z po mocą opowiadania baśni, ale nie z pomocą nauczania" (to\ peistiko\n ... plh/qouv te kai\ o]xlon dia\ muqologi/av a)lla\ mh/ dia\ didaxh=v, przeł. W. Witwicki). 116 Przeciwstawienie czynów i słów występuje już na początku mowy (przypis 25). Odyseusz może opierać się tylko na słowach, podczas gdy za Palamedesem świadczą czyny (por. par. 29–32). Argument z erga przeciwstawianych logoi, bardzo popularny w literaturze tego okresu, pojawia się również w Platońskiej Obronie Sokratesa (Apol., 32a –e). 117 Zarzut pośpiechu i niemożności rzetelnego omówienia problemu (problem „krótkiego czasu") jest wielokrotnie podnoszony przez Platona w odniesieniu do retoryki sądowej, której Platon przeciwstawia wolną od pośpiechu i zmierzającą do gruntownego rozpatrzenia problemu metodę dialektyczną (por. Gorgiasz, 455a; Teajtet, 172d; Obrona Sokratesa, 19 i 37a–b). 118 Obmowie (diabolh/), która oznacza tylko słowa oskarżenia pozbawione dowodu, przeciwstawiane jest „doświadczenie" (pei=ra), bliskie czy tożsame wiedzy, której źródłem jest autopsja lub świadectwo innych, jak to definiuje Palamedes (w par. 22). To zaufanie do zmysłów wyraźnie zaznacza się u Gorgiasza i sofistów w ogóle (por. przypis 21), czego dowodem jest krytyka tej koncepcji poznania w Platońskim Gorgiaszu oraz Teajtecie. 119 Kategorie chorób uleczalnych i nieuleczalnych mogą stanowić nawiązanie do medycznych zainteresowań Gorgiasza, które widoczne są w Pochwale Heleny (9; 14). Por. Z. Nerczuk, Pochwała Heleny, s. 33, przypis 57. mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 21 2013-11-20 16:29:42 GORGIASZ Z LEONTINOI22 dunata/), ale dla myślą spóźnionych nieodwracalne (metanoh/sasi de\ a)ni/ata)120. Do takich zaś należy, gdy mężowie o męża życiu i śmierci rozstrzygają, jak to teraz ma miejsce. [35] Gdyby więc prawda o czynach poprzez słowa stawała się dla słuchających przejrzysta <i> jawna, łatwo byłoby wydać wyrok na podstawie tego, co powiedziano121. Skoro jednak tak nie jest, otoczcie moje ciało opieką, poświęćcie więcej czasu122, wydajcie wyrok zgodny z prawdą! Przed wami bowiem wielkie niebezpieczeństwo, jeśli okażecie się niesprawiedliwi, stracicie jedno miano, a zyskacie inne. Dla dobrych mężów bardziej godna wyboru śmierć od złego imienia123. Jest ona bowiem kresem życia, to drugie życia chorobą. [36] Jeśli zaś zabijecie mnie niesprawiedliwie, to wszystkim będzie to jawne. <Nie> jestem bowiem kimś nieznanym, wasza niegodziwość będzie znana i jawna wszystkim Hellenom. To wy ściągniecie na siebie zewsząd jawny zarzut niesprawiedliwości – nie oskarżyciel; od was bowiem zależy wynik procesu. Nie może być większego błędu od tego! Wydając niesprawiedliwy wyrok, skrzywdzicie nie tylko mnie i moich rodziców, lecz zrozumiecie sami, że popełniliście straszny, bezbożny, niesprawiedliwy, gwałcący prawo czyn, zabijając współtowarzysza broni, potrzebnego wam, dobroczyńcę Hellady, Hellenowie Hellena, nie udowodniwszy żadnej jawnej niesprawiedliwości ani wiarygodnej winy124! [37] Powiedziałem tyle, teraz skończę. Przypominanie pokrótce tego, co zostało powiedziane w długiej mowie, ma sens wobec marnych sędziów; niegodne jest zaś sądzić, że pierwsi Hellenowie z pierwszych Hellenów125 nie słuchają bacznie ani nie pamiętają wypowiedzianych słów. Przełożył Zbigniew Nerczuk 120 Dobór słów (pronoh/sasi .... metanoh/sasi) budzi skojarzenia z imionami Prometeusza i Epimeteusza z mowy Protagorasa w Platońskim dialogu Protagoras (320d i nn.). 121 Palamedes ma na myśli swoje precyzyjne argumentacje, przeciwstawione pozbawionej dowodów „obmowie" Odyseusza. Zdanie to zawiera sedno myśli Gorgiasza na temat relacji pomiędzy słowem a bytem (antynomia ergon i logos). Widać tu wyraźnie echa III tezy traktatu O niebycie, głoszącej niemożność przekazania prawdy o bytach przy pomocy słów. 122 Por. wyżej par. 34, przypis 117. 123 Ta sama myśl również w Apol. (38e–39b) oraz w mowie Peryklesa u Tukidydesa (Wojna peloponeska, II 43): „Dla męża dumnego boleśniejsza jest przecież niesława niż śmierć". 124 Por. Platon, Apol., 38, gdzie Sokrates również ostrzega, że w wypadku skazania i śmierci niesława spadnie na tych, którzy do tego dopuścili. 125 Podobny zwrot pojawia się w Pochwale Heleny (3). mediewistyka2013_KSIAZKA.indb 22 2013-11-20 16:29: