Recenzenci Marek Sikora, Krzysztof Szlachcic c  Copyright by Mateusz Kotowski & Polskie Forum Filozoficzne 2016 Opracowanie graficzne, edytorskie i redakcyjne Zespó≥ Korekta Pawe≥ Jarnicki Wydawca Oficyna Naukowa PFF Polskie Forum Filozoficzne ul. Osiedlowa 25 54–614 Wroc≥aw www.forumfilozoficzne.org ISBN 978–83–933495–11–9 Spis treúci O         9 W     11 C     I: W                                       17 I.1. Spór o realizm naukowy: podstawowe rozstrzygniÍcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 I.1.1. Specyfika sporu o realizm naukowy . . . . . 17 I.1.2. Obserwowalne a nieobserwowalne . . . . . . 22 I.2. èród≥a wspó≥czesnego antyrealizmu: empiryzm i instrumentalizm . . . . . . . . . . . . . . . 25 I.3. Rozwój realizmu w XX wieku . . . . . . . . . . . . . 30 I.3.1. Realizm w obliczu historycznej niestabilnoúci wiedzy naukowej . . . . . . . . . . . . . . . 30 I.3.2. Wyrafinowany realizm Henriego Poincarégo i Pierre'a Duhema . . . . . . . . . . . . . . 33 I.3.3. Realizm dla krytycznego racjonalisty . . . . . 39 I.3.4. Rozwój argumentacji z sukcesu nauki . . . . 43 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu . . . . . . . . . 50 I.4.1. Rewolucje naukowe i niewspó≥miernoúÊ znaczeÒ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 I.4.2. Pesymistyczna indukcja . . . . . . . . . . . . 57 I.4.3. Problemy z wnioskowaniem do najlepszego wyjaúnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 I.4.4. Niedookreúlenie teorii przez dane doúwiadczenia . . . . . . . . . . . . . . . . 62 I.4.5. Koniec realizmu konwergentnego? . . . . . . 66 C     II: R       I    H        69 II.1. Teoretycyzm a eksperymentalizm . . . . . . . . . . 71 II.2. Filozofia eksperymentu . . . . . . . . . . . . . . . . 77 II.2.1. Czy teoria musi poprzedzaÊ eksperyment? . 77 II.2.2. Wymiary praktyk teoretycznych . . . . . . . 82 II.2.3. Eksperyment jako wytwarzanie zjawiska . . 84 II.3. Realizm w stosunku do przedmiotów . . . . . . . . 86 II.3.1. Dwa realizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 3 4 Spis treúci II.3.2. Argumenty za realizmem . . . . . . . . . . . 90 II.3.2.1. Realizm w mikroskopii . . . . . . . 90 II.3.3.2. Argument eksperymentalny . . . . 94 II.3.4. Koincydencja a interakcja . . . . . . . . . . . 99 II.4. Realizm w stosunku do przedmiotów wobec tradycyjnych wyzwaÒ . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 II.4.1. Argumenty Hackinga a wnioskowanie do najlepszego wyjaúnienia . . . . . . . . . . . 100 II.4.2. Przedmioty teoretyczne a niewspó≥miernoúÊ znaczeÒ i problem zmiany teoretycznej . . 104 II.4.3. RealnoúÊ przedmiotów teoretycznych a problem empirycznego niedookreúlenia . . 114 II.5. Nie tylko fizyka: realizm Iana Hackinga a róønorodnoúÊ nauk przyrodniczych . . . . . . . 117 II.5.1. Przedmioty teoretyczne astrofizyki . . . . . 119 II.5.2. Przedmioty teoretyczne chemii . . . . . . . 124 II.5.3. Historyczne nauki przyrodnicze: przypadek biologii ewolucyjnej . . . . . . . 127 II.5.4. Pewne niebezpieczeÒstwa deskryptywizmu 132 II.6. Pluralizm w naukach i style rozumowania . . . . . 135 II.6.1. NiejednoúÊ nauki . . . . . . . . . . . . . . . 135 II.6.2. Style rozumowania naukowego . . . . . . . 142 II.6.3. Nauki laboratoryjne jako przyk≥ad samouzasadniajπcego siÍ stylu rozumowania naukowego . . . . . . . . . . 147 II.7. Rozstrzygajπce wπtpliwoúci . . . . . . . . . . . . . . 151 II.7.1. Zdania o faktach i schematy pojÍciowe . . . 152 II.7.2. Historyczna niestabilnoúÊ wiedzy raz jeszcze 154 II.8. Nowy poczπtek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 C     III: R                                  161 III.1. Oddalanie zarzutu pesymistycznej indukcji . . . . 167 III.2. Co pozwala teoriom dzia≥aÊ? Stanowisko Philipa Kitchera (i Stathisa Psillosa) . . . . . . . . . . . . . 173 III.3. Nie przedmioty, lecz struktury: realizm strukturalny179 III.3.1. Epistemiczny realizm strukturalny Johna Worralla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 III.3.2. Ontyczny realizm strukturalny Jamesa Ladymana i Stevena Frencha . . . . . . . . 188 III.4. Semirealizm Anjana Chakravartty'ego . . . . . . . 190 III.5. Po semirealizmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 III.5.1. Niedookreúlenie i abdukcja w kontekúcie specyfiki sporu o realizm naukowy . . . . 200 Spis treúci 5 III.5.2. Niedostrzeøone alternatywy i „nowa indukcja" Kyle'a Stanforda . . . . . . . . . 201 III.5.3. Semirealizm a problem niedookreúlenia . . 204 III.5.4. W stronÍ ontologicznie neutralnego realizmu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Z           211 B            215 I             

RODZICOM

Od autora Monografia ta stanowi poprawionπ wersjÍ mojej rozprawy doktorskiej Filozofia lana Hackinga a spór o realizm naukowy napisanej pod kierunkiem dr. hab. Damiana LeszczyÒskiego, obronionej w 2014 r. na Uniwersytecie Wroc≥awskim. Øaden rozdzia≥ ksiπøki nie zosta≥ dotychczas opublikowany, niemniej korzysta- ≥em z jej ustaleÒ w przygotowywanych równolegle z niπ artyku- ≥ach o podobnej tematyce. Artyku≥y te obejmujπ: O pesymistycznej indukcji (Granice nauki, Z. Pietrzak (red.), „Lectiones & Acroases Philosophicae" VI, 1 (2013)), Status wiedzy naukowej w filozofii konwencjonalistycznej (Wiedza, D. LeszczyÒski (red.), Wroc≥aw 2013), Do we need one scientific realism? (Spory o realizm, M. Kotowski, M. Ma≥ek (red.), „Lectiones & Acroases Philosophicae" VII, 1 (2014)) oraz O rozwoju realizmu naukowego jako selektywnego sceptycyzmu („Filozofia nauki" XII, 3 (2014)). PragnÍ podziÍkowaÊ wszystkim tym, którzy na róøne sposoby pomogli mi w przygotowaniu tej ksiπøki. Szczególne wyrazy wdziÍcznoúci kierujÍ zaú pod adresem Damiana LeszczyÒskiego, Marka Sikory oraz Krzysztofa Szlachcica, których uwagi krytyczne i sugestie pomog≥y mi uniknπÊ wielu b≥Ídów. Za wszystkie b≥Ídy, które siÍ osta≥y odpowiedzialnoúÊ ponoszÍ wy≥πcznie ja sam.

WstÍp O ferowany przez nauki obraz úwiata przyrody powaønie róøni siÍ od tego, jaki tworzymy sobie, poznajπc ten úwiat zmys≥ami. Biurko, przed którym siedzÍ, postrzegam jako twarde i czarne. Tymczasem w úwietle wspó≥czesnej fizyki to samo biurko pozbawione jest tych cech i sk≥ada siÍ g≥ównie z pustej przestrzeni i rozsianych w niej atomów. To niemal - jak sugerowa≥ w swoim s≥ynnym przyk≥adzie Arthur Eddington - jakbym siedzia≥ przed dwoma biurkami. PojÍcie pierwszego wytworzy≥em sobie na drodze poznania zmys≥owego. PojÍcie drugiego to rezultat formu≥owania teorii o niedostÍpnych nam zmys≥owo obszarach rzeczywistoúci fizycznej. Opisywany przez najbardziej zaawansowane teorie naukowe úwiat przyrody wype≥niajπ fascynujπce, lecz nieobserwowalne zmys≥owo obiekty, takie, jak choÊby neutrina, których oko≥o szeúÊdziesiπt miliardów w przeciπgu sekundy przelatuje przez jeden klawisz mojej klawiatury. Co wiÍcej, obiekty te zachowujπ siÍ nieraz w sposób na pozór sprzeczny ze zdrowym rozsπdkiem i na przyk≥ad zdajπ siÍ przebywaÊ w dwóch miejscach jednoczeúnie. Badajπcy je naukowcy czÍsto wyraøajπ siÍ o tych nieobserwowalnych przedmiotach w sposób tak naturalny, jakby ich realnoúÊ nie budzi≥a najmniejszych wπtpliwoúci, a poniewaø przemawiajπ z pozycji autorytetu, ich s≥owa sπ na ogó≥ bezrefleksyjnie przyjmowane przez laików, czyli zdecydowanπ wiÍkszoúÊ z nas. Nie da siÍ równieø ukryÊ, øe za autorytetem uczonych stojπ stulecia postÍpu w formu≥owaniu teorii umoøliwiajπcych przewidywanie nieznanych wczeúniej zjawisk oraz w tworzeniu coraz bardziej zaawansowanych wynalazków, konstruowanych w oparciu o twierdzenia dotyczπce niepoznawalnych zmys≥owo cech i struktury materii. „Postmodernistyczni myúliciele - pisa≥ w innym kontekúcie John Gray - mogπ kwestionowaÊ postÍp nauki, ale jest on niezaprze12 Realizm zreformowany czalny"1. Ca≥kowicie innym pytaniem jest jednak, czy jest to postÍp poznawczy. Chociaø do wiÍkszoúci z nas intuicyjnie przemawia poglπd, øe nauki przyrodnicze odkrywajπ prawdÍ zarówno o obserwowalnych, jak i nieobserwowalnych czÍúciach rzeczywistoúci fizycznej, wystarczy krótkie spojrzenie na historiÍ ich rozwoju, aby to zdroworozsπdkowe przekonanie uleg≥o zachwianiu. Uczeni wszak niejednokrotnie siÍ mylili, postulujπc na przyk≥ad istnienie przedmiotów, które z czasem uznawali za fikcje. Nie trzeba byÊ takøe szczególnie bystrym obserwatorem úwiata wspó≥czesnej nauki, aby spostrzec, øe róøni uczeni mówiπ nieraz róøne rzeczy o (rzekomo) tych samych aspektach, niedostÍpnego nam w poznaniu zmys≥owym, úwiata. Juø samo to wystarczy, aby w przynajmniej co bardziej krytycznych umys≥ach pojawi≥ siÍ cieÒ zwπtpienia w zdolnoúci poznawcze nauki. Dlaczego mamy wierzyÊ, øe obecnie akceptowane teorie sπ poprawne, skoro dopiero co zachÍcano nas, abyúmy to samo myúleli o teoriach, które w úwietle dzisiejszych uchodzπ za fa≥szywe? Czy nie by≥oby poznawczo bezpieczniej przyjπÊ, øe postÍpujπcy sukces nauki nie idzie w parze z coraz lepszym poznaniem niedostÍpnych zmys≥owo obszarów úwiata przyrody? Niniejsza praca prezentuje oraz poddaje krytycznej analizie wspó≥czesne próby uzasadnienia negatywnej odpowiedzi na tego typu pytania stawiane w kontekúcie filozoficznego sporu o realizm naukowy. W najszerszym rozumieniu jest to w≥aúnie spór o to, czy nauka jest nam w stanie dostarczyÊ - a jeúli tak, to w jakim stopniu - prawdziwych opisów zarówno obserwowalnych, jak i nieobserwowalnych obszarów niezaleønego od naszego poznania úwiata fizycznego. Poniewaø zaú dotyczy samej moøliwoúci poznania naukowego, nie powinno dziwiÊ, øe problem realizmu naukowego stanowi jeden z najwaøniejszych sporów w filozofii nauki, od koÒca XIX wieku wzniecajπcy øywe debaty2. Realizm naukowy na przestrzeni XX i poczπtku XXI wieku rozwinπ≥ siÍ na tyle, øe jest on dziú odleg≥y od stanowiska, jakim by≥ jeszcze kilkadziesiπt lat temu. Za rozwój ten odpowiedzialna by≥a 1 J. Gray, Heresies: Against Progress and Other Illusions, London 2004, s. 3. Jeúli nie zaznaczono inaczej, wszystkie cytaty z prac anglojÍzycznych przywo≥ujÍ w t≥umaczeniu w≥asnym. 2 Oczywiúcie poczπtków samego sporu o status poznawczy wiedzy naukowej moøna upatrywaÊ duøo wczeúniej, wskazujπc np. na spór o poprawnoúÊ teorii heliocentrycznej i debaty kardyna≥a Bellarmina z Galileuszem. Jednak, jak bÍdÍ wskazywa≥, wspó≥czesny charakter sporu o realizm naukowy ma swoje üród≥a przede wszystkim w filozoficznych koncepcjach prze≥omu modernistycznego oraz w kryzysie nauk fizycznych koÒca XIX wieku. WstÍp 13 z jednej strony silna i postÍpujπca krytyka ze strony stanowisk antyrealistycznych, z drugiej formu≥owanie coraz bardziej oryginalnych propozycji obrony realizmu naukowego. Jednπ z propozycji, która wywar≥a znaczπcy wp≥yw na wspó≥czesny rozwój stanowisk realistycznych, by≥a koncepcja realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych przedstawiona przez kanadyjskiego filozofa Iana Hackinga w opublikowanej w 1983 roku pracy Representing and Intervening. Rozwaøajπc problem realizmu naukowego w kontekúcie bardzo silnej ówczeúnie krytyki tego stanowiska ze strony antyrealizmu z jednej strony oraz faktycznego charakteru wspó≥czesnych praktyk naukowych z drugiej, ów kanadyjski filozof wyszed≥ od odrzucenia moøliwoúci obrony „klasycznych" stanowisk realistycznych, utrzymujπcych, øe teorie nauk przyrodniczych mówiπ nam (przynajmniej w przybliøeniu) prawdÍ na temat nieobserwowalnych czÍúci przyrody. Zaproponowa≥ zastπpiÊ je stanowiskiem realistycznym, które ogranicza≥oby siÍ wy≥πcznie do uznawania realnego istnienia okreúlonych przedmiotów teoretycznych przy jednoczesnym odrzuceniu realistycznych wyk≥adni postulujπcych ich istnienie teorii. Broniπc takiej formy realizmu naukowego, Hacking odwo≥ywa≥ siÍ do analizy praktyk eksperymentalnych, których rola - zarówno w uzasadnianiu naszych przekonaÒ o realnoúci tego, co nieobserwowalne, jak i w samym rozwoju nauk przyrodniczych - nie zosta≥a jego zdaniem wystarczajπco doceniona. Przedstawiona przez autora Representing and Intervening obrona realizmu naukowego mia≥a zasadnicze znaczenie dla najnowszej historii rozwoju tego stanowiska i ostatecznie pozwoli≥a uczyniÊ je duøo bardziej wyrafinowanym i odpornym na krytykÍ ze strony antyrealizmu. Konstatacja ta stoi u podstaw tej ksiπøki, której g≥ównym celem jest w≥aúnie ukazanie znaczenia koncepcji Hackinga dla rozwoju, jaki realizm naukowy przeszed≥ podczas najnowszej ods≥ony sporu o prawomocnoúÊ i charakter poznania naukowego, oraz ukazanie wybranych stanowisk realistycznych formu≥owanych w ramach tego sporu. Ksiπøka sk≥ada siÍ z trzech czÍúci. W pierwszej zarysowujÍ ogólnie specyfikÍ sporu o realizm naukowy w jego wspó≥czesnym rozumieniu, omawiam podstawowe pojÍcia z nim zwiπzane i dokonujÍ poglπdowej, lecz moøliwie syntetycznej, prezentacji rozwoju sporu w kszta≥cie, jaki przybiera≥ do momentu wystπpienia kanadyjskiego filozofa. W tym celu omawiam wybrane stanowiska odpowiedzialne za wspó≥czesne kontrowersje wokó≥ zagadnienia realizmu naukowego, a takøe wskazujÍ podstawowe 14 Realizm zreformowany zarzuty, z jakimi musi siÍ zmierzyÊ dziú kaøda próba obrony tego stanowiska. Jednoczeúnie chcia≥bym zaznaczyÊ, øe dobór sk≥adajπcych siÍ na tÍ czÍúÊ wπtków, a nieraz sam sposób ich prezentacji, podyktowane by≥y przede wszystkim zakresem problemów, wokó≥ których koncentrujπ siÍ kolejne czÍúci pracy. Druga, najbardziej rozbudowana czÍúÊ ksiπøki obejmuje w pierwszej kolejnoúci prezentacjÍ filozofii nauki Hackinga, w której skupi≥em siÍ przede wszystkim na tych jej wπtkach, które wiπøπ siÍ bezpoúrednio z problematykπ realizmu naukowego, do niezbÍdnego minimum natomiast ograniczy≥em omówienie pozosta≥ych. (Dlatego teø na przyk≥ad sygnalizujÍ jedynie wk≥ad Hackinga w nurt tzw. nowego eksperymentalizmu, kojarzony w polskiej literaturze przedmiotu z jego nazwiskiem, a jego filozofiÍ eksperymentu omawiam jedynie szkicowo). Sformu≥owane przez kanadyjskiego filozofa stanowisko realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych poddajÍ nastÍpnie krytycznej analizie, w ramach której konfrontujÍ je z wysuwanymi pod jego adresem zarzutami oraz wskazujÍ na problemy dotyczπce moøliwoúci jego obrony. Analizy te pozwolπ ukazaÊ stanowisko Hackinga jako oryginalnπ i opartπ na wielu trafnych diagnozach, lecz ostatecznie nie dajπcπ siÍ utrzymaÊ, propozycjÍ obrony realizmu naukowego. W ostatniej czÍúci dokonujÍ przeglπdu wybranych, formu≥owanych po wystπpieniu Hackinga z 1983 roku, wersji realizmu naukowego, okreúlonych wspólnym mianem selektywnego sceptycyzmu, czyli stanowiska, najogólniej mówiπc, interpretujπcego w sposób realistyczny jedynie wybrane elementy wiedzy naukowej o tym, co nieobserwowalne. Staram siÍ pokazaÊ, na ile realizm naukowy, rozwijajπc siÍ jako selektywny sceptycyzm, umocni≥ siÍ wzglÍdem przynajmniej czÍúci antyrealistycznych zarzutów, oraz øe kluczowπ rolÍ w tym rozwoju odgrywa≥y idee, które w kontekúcie wspó≥czesnego sporu o realizm naukowy po raz pierwszy znalaz≥y wyraz w filozofii nauki Hackinga. W przyjÍtej przy rekonstruowaniu i analizowaniu prezentowanych w pracy zagadnieÒ oraz stanowisk perspektywie badawczej nacisk zosta≥ po≥oøony na kwestie epistemologiczne przy jednoczesnym ograniczeniu do niezbÍdnego minimum rozwaøaÒ o charakterze bardziej metafizycznym. Takie roz≥oøenie akcentów stanowi w znacznej mierze naturalnπ konsekwencjÍ specyfiki wspó≥czesnego sporu o realizm naukowy, w którym podstawowy problem dotyczy tego, czy wiedza o postulowanych przez naukÍ przedmiotach i procesach jest w ogóle moøliwa. W poWstÍp 15 dobny sposób konsekwencjπ specyfiki najnowszej ods≥ony sporu o realizm naukowy (oraz uczynieniu z filozofii nauk przyrodniczych Hackinga osi noúnej niniejszej pracy) jest nieobecnoúÊ niektórych zagadnieÒ, które w polskiej literaturze przedmiotu kojarzone sπ z problematykπ realizmu naukowego. Przyk≥adem takiego zagadnienia jest ogólny problem reprezentacji poznawczej. Co prawda z jednej strony problem ten moøe siÍ wydawaÊ dla realizmu naukowego kluczowy, gdyø wiÍkszoúÊ wersji tego stanowiska upatruje w teoriach (lub okreúlonych ich czÍúciach) mniej lub bardziej trafne opisy, a wiÍc reprezentacje okreúlonych aspektów niezaleønej od podmiotu rzeczywistoúci. Z drugiej strony ogólny problem reprezentacji poznawczej nie dotyczy realizmu naukowego bardziej niø realizmu jako stanowiska uznajπcego poznawalnoúÊ przedmiotów codziennego doúwiadczenia, które to stanowisko (jak bÍdÍ wskazywa≥) jest na ogó≥ - implicite lub explicite - zwyczajnie zak≥adane na gruncie wspó≥czesnego sporu o status poznawczy nauki. Gdyby jednak nawet uznaÊ, øe kwestia reprezentacji stanowi autentyczny problem dla realizmu naukowego, faktem pozostaje, øe Hacking (podobnie jak wiÍkszoúÊ omawianych w niniejszej pracy dzisiejszych zwolenników realizmu) nie zaproponowa≥ øadnego nowatorskiego ujÍcia ani rozwiπzania tego problemu (uwaøa≥ bowiem, øe jego koncepcja realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych pozwala mu zignorowaÊ problem reprezentacji poznawczej). Trudno by≥oby zatem rozwaøaÊ w tej mierze jego wp≥yw na rozwój stanowisk realistycznych. Innym przyk≥adem nieobecnego w pracy zagadnienia jest krytyka realizmu naukowego ze strony czÍsto mu dziú przeciwstawianych stanowisk formu≥owanych w ramach nurtu tzw. konstruktywizmu spo≥ecznego. Chociaø wydawaÊ by siÍ mog≥o, øe w≥aúnie z powodu tak czÍstego dziú przeciwstawiania tego ostatniego realizmowi naukowemu, nie sposób nie uwzglÍdniÊ tego (notabene bardzo niejednorodnego) filozoficznego nurtu, rozwaøajπc najnowsze dzieje sporu o status poznawczy wiedzy naukowej, to za pominiÍciem go w przedstawianych w tej pracy analizach przemawiajπ co najmniej dwa powody. Po pierwsze, na poziomie epistemologicznym krytyka realizmu naukowego ze strony róønego rodzaju konstruktywistów spo≥ecznych nie ma do dyspozycji øadnych zasadniczo odmiennych argumentów niø te, jakimi dysponujπ pozostali krytycy tego stanowiska i jakie sam w tej pracy wyszczególniam3. Po drugie, chociaø w pracy The 3 Mówiπc dok≥adniej, na poziomie epistemologicznym konstruktywiúci spo- ≥eczni najczÍúciej wysuwajπ zarzuty odwo≥ujπce siÍ do problemu niedookreúle16 Realizm zreformowany Social Construction of What? Hacking poúwiÍci≥ ca≥y rozdzia≥ polemice z konstruktywizmem spo≥ecznym z pozycji swojego stanowiska realistycznego, to nie w tym (niezaleønie od tego, jak trafnymi argumentami siÍ nie pos≥ugiwa≥) upatrujÍ istotnego wp≥ywu jego filozofii nauk przyrodniczych na najnowszy rozwój sporu o realizm naukowy. Na koniec, aby pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieÊ przyjÍtπ perspektywÍ badawczπ, chcia≥bym zaznaczyÊ, øe praca ta pisana by≥a z realistycznego punktu widzenia. Znaczy to, øe najbardziej interesujπcym mnie pytaniem by≥o, czy moøliwe jest takie sformu≥owanie realizmu naukowego, które uczyni≥oby go spójnym oraz dajπcym siÍ broniÊ stanowiskiem w kwestii statusu poznawczego wiedzy naukowej, nie zaú pytanie, na ile spójne i uzasadnione sπ moøliwe i faktyczne ujÍcia alternatywne4. Brak takich spójnych alternatywnych stanowisk czy ich problematycznoúÊ (jak na przyk≥ad milczenie instrumentalizmu w obliczu pytania, dlaczego przyjmowanie, rzekomo pustych poznawczo, teoretycznych wyjaúnieÒ prowadzi do odkrywania nowych klas zjawisk) nie przesπdza bowiem w øadnym razie o s≥usznoúci samego realizmu naukowego, dopóki istniejπ zarzuty, na które nie jest on w stanie podaÊ satysfakcjonujπcej odpowiedzi. Czasami najrozsπdniejszπ opcjπ jest wszak zawieszenie sπdu. nia teorii przez dane doúwiadczenia jako na, ich zdaniem, ostateczne argumenty przeciwko realizmowi naukowemu. 4 Dlatego teø zamiast omawiaÊ w szczegó≥owy sposób róøne antyrealistyczne stanowiska, ograniczam siÍ na ogó≥ do wydobycia z nich tego, co ich zwolennicy uznajπ za powody przemawiajπce na rzecz odrzucenia realizmu naukowego. CzÍúÊ I WPROWADZENIE DO SPORU O REALIZM NAUKOWY I.1. Spór o realizm naukowy: podstawowe rozstrzygniÍcia I. . . S                                 Realizm naukowy to, w najogólniejszym rozumieniu, stanowisko filozoficzne uznajπce, øe nauki przyrodnicze dostarczajπ nam prawdziwych albo przynajmniej w przybliøeniu prawdziwych opisów zarówno obserwowalnych, jak teø nieobserwowalnych czÍúci úwiata fizycznego1. Realiúci naukowi twierdzπ, øe úwiat ten jest rzeczywiúcie taki (lub chociaø w przybliøeniu taki), jakim ukazujπ go teorie nauk przyrodniczych, oraz øe postulowane przez te teorie nieobserwowalne przedmioty i procesy 1 Oto dla przyk≥adu kilka ogólnych definicji czy okreúleÒ realizmu naukowego: „Podstawowa teza realizmu g≥osi, øe wiedzy naukowej przys≥uguje status poznawczy, w zwiπzku z czym moøna jπ traktowaÊ jako »opis« obiektywnej rzeczywistoúci (odpowiednich jej fragmentów lub aspektów), podlegajπcy ocenie w terminach prawdziwoúci lub fa≥szywoúci" (K. Zamiara, Realistyczne i instrumentalistyczne stanowisko wobec wiedzy naukowej, [w:] Filozofia a nauka. Zarys encyklopedyczny, Z. Cackowski, J. Kmita, K. Szaniawski (red.), Wroc≥aw 1987, s. 553); „Realiúci mówiπ nam, øe celem nauki jest posiadanie prawdziwych teorii dotyczπcych úwiata, gdzie »prawdziwy« rozumiane jest w klasycznym, korespondencyjnym sensie" (A. Musgrave, The Ultimate Argument for Scientific Realism, [w:] Relativism and Realism in Science, R. Nola (ed.), Dordrecht 1988, s. 229); „realizm naukowy: poglπd, øe dojrza≥e i wykazujπce siÍ sukcesem empirycznym teorie naleøy uznaÊ za niemal prawdziwe" (S. Psillos, Scientific Realism: How science tracks truth, London 1999, s. xv); „Realizm naukowy g≥osi, øe przedmioty, stany i procesy opisywane przez poprawne teorie istniejπ realnie" (I. Hacking, Representing and Intervening: Introductory Topics in the Philosophy of Natural Science, Cambridge 1983, s. 21); „W orientacyjnym, pierwszym przybliøeniu realizm [naukowy] to poglπd, øe nasze najlepsze teorie naukowe poprawnie opisujπ zarówno obserwowalne, jak i nieobserwowalne czÍúci úwiata" (A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism: Knowing the Unobservable, Cambridge 2007, s. xi), „Ci [filozofowie nauki], którzy przyjmujπ stanowisko realizmu naukowego, mówiπ, øe naukowe twierdzenia dotyczπce przedmiotów teoretycznych naleøy braÊ dos≥ownie [. . . ]. Powinny byÊ one traktowane jako prawdziwe lub w przybliøeniu prawdziwe twierdzenia o obiektywnej rzeczywistoúci" (H. Sankey, Scientific Realism and the Rationality of Science, Aldershot 2008, s. 11). Naleøy zaznaczyÊ, øe w dyskusjach wokó≥ realizmu naukowego przyjmowanie podobnych ogólnych definicji jest czÍsto jedynie punktem wyjúcia rozwaøaÒ, w ramach których zostajπ one opatrzone licznymi zastrzeøeniami. Uprzedzajπc nieco tok dalszych wywodów, chcia≥bym podkreúliÊ, øe podobnie jest takøe w przypadku tej pracy. 18 Spór o realizm... (a przynajmniej czÍúÊ z nich) istniejπ realnie i oddzia≥ujπ na siebie w opisywany przez te teorie sposób. Kaøde stanowisko, odmawiajπce nauce takich zdolnoúci poznawczych i przeczπce realnoúci lub moøliwoúci przekonania siÍ o realnoúci opisywanych przez teorie naukowe nieobserwowalnych bytów, moøna nazwaÊ antyrealizmem. Oczywiúcie przy takim rozumieniu antyrealistπ moøna byÊ na wiele róønych sposobów. BÍdzie nim zarówno ktoú, kto uznaje którπú z wersji klasycznie rozumianego idealizmu, przeczπcego realnoúci lub moøliwoúci poznania tego, co pozapodmiotowe, czy radykalny sceptyk, który przeczy moøliwoúci przekonania siÍ o czymkolwiek, jak i ktoú, kto stoi na stanowisku, øe chociaø moøemy posiπúÊ wiedzÍ o obserwowalnych aspektach niezaleønej od podmiotu poznajπcego rzeczywistoúci, nie jesteúmy uprawnieni do wyciπgania wniosków na temat tego, co „kryje siÍ" pod zjawiskami. Jednakøe w kontekúcie najnowszych debat wokó≥ statusu poznawczego wiedzy naukowej tylko ostatni z tych poglπdów postrzegaÊ moøna jako wyraz faktycznej opozycji wobec realizmu naukowego. Dzisiejszym realistom naukowym, podobnie jak ich oponentom, zaleøy bowiem na rozwaøaniu problemów specyficznych dla poznania naukowego, nie zaú problemów poznania w ogóle. Dlatego teø nie próbujπ oni na ogó≥ broniÊ swojego stanowiska przed radykalnym sceptycyzmem w kartezjaÒskim stylu, podobnie jak nie polemizujπ zwykle ze stanowiskami klasycznie rozumianego idealizmu, chociaø oba te stanowiska zaprzeczajπ moøliwoúci poznania i/lub niezaleønej od podmiotu poznawczego natury przedmiotów poznania naukowego. Innymi s≥owy moøna przyjπÊ, øe zdecydowana wiÍkszoúÊ filozofów faktycznie zaangaøowanych dziú w debaty wokó≥ problemu realizmu naukowego akceptuje - mniej lub bardziej jawnie - jakiú rodzaj realizmu zdroworozsπdkowego, rozumianego jako poglπd uznajπcy realnoúÊ (to jest niezaleønoúÊ od aktów naszej úwiadomoúci) i poznawalnoúÊ przedmiotów codziennego doúwiadczenia. Realiúci naukowi przyjmujπ wiÍc, øe przedmioty takie istniejπ realnie, oraz øe mamy do nich dostÍp poznawczy i to samo twierdzπ (choÊby w ograniczonym zakresie) o przedmiotach niedostÍpnych poznaniu zmys≥owemu, lecz opisywanych i postulowanych przez teorie nauk przyrodniczych. Antyrealiúci (w odniesieniu do nauki) nie kwestionujπ na ogó≥ realnoúci przedmiotów codziennego doúwiadczenia, lecz odmawiajπ uznania realnoúci i/lub przeczπ moøliwoúci poznania przedmiotów teoretyczWprowadzenie do sporu o realizm naukowy 19 nych2. PrzeciwieÒstwem wspó≥czesnego realizmu naukowego nie jest wiÍc radykalny sceptycyzm lub jakaú mniej lub bardziej tradycyjna wersja idealizmu, ile raczej stanowisko, które moøna okreúliÊ mianem lokalnego antyrealizmu - antyrealizmu naukowego3. Natomiast jeúli odwo≥aÊ siÍ do przyjmowanego zwyczajowo w odniesieniu do tradycyjnego sporu o realizm rozróønienia na dwie p≥aszczyzny: metafizycznπ, dotyczπcπ niezaleønego od aktów úwiadomoúci istnienia przedmiotów, oraz epistemologicznπ, dotyczπcπ moøliwoúci ich poznania, naleøy pamiÍtaÊ, øe choÊ równieø w odniesieniu do sporu o realizm naukowy moøna takiego rozróønienia dokonywaÊ, prowadzone w ramach niego dyskusje dotyczπ zawsze obu p≥aszczyzn naraz, gdyø realizm naukowy zak≥ada, øe opisywane przez naukÍ przedmioty i procesy zarazem istniejπ i sπ poznawalne4. Takie rozumienie specyfiki sporu o realizm naukowy, choÊ przypuszczalnie nie jest jedynym moøliwym, znajduje potwierdzenie w sposobie argumentacji wspó≥czesnych realistów naukowych. Argumentujπc za realnoúciπ przedmiotów teoretycznych, na ogó≥ otwarcie próbujπ wykazaÊ, iø sπ one (a przynajmniej czÍúÊ z nich) równie realne, co przedmioty codziennego doúwiadczenia czy teø, øe o obu klasach przedmiotów moøemy posiπúÊ (przy2 Niekoniecznie znaczy to, øe przeczπ realnoúci nieobserwowalnych przyczyn obserwowalnych zjawisk w ogóle, lecz øe twierdzπ, øe nie mamy do nich dostÍpu poznawczego. 3 Pewnych problemów natury terminologicznej nastrÍcza fakt, øe wspó≥czeúnie w filozofii anglosaskiej klasyczne pojÍcie idealizmu zosta≥o wyparte przez pojÍcie antyrealizmu. Na marginesie warto zauwaøyÊ, øe chociaø czÍsto moøna spotkaÊ siÍ ze stwierdzeniami, øe zastπpienie pojÍcia idealizmu pojÍciem antyrealizmu stanowi zmianÍ jedynie jÍzykowπ lub teø øe wspó≥czesne formy (globalnego) antyrealizmu to jedynie „odmetafizycznione" wersje tradycyjnych stanowisk realistycznych, to prawdπ jest, øe równolegle ze zmianπ nazwy nastπpi≥a równieø zmiana i sposób okreúlania niektórych podstawowych problemów typowych dla sporu realizmu z idealizmem. Na temat róønic pomiÍdzy dawnym idealizmem a wspó≥czesnym antyrealizmem zob. np. S. Judycki, Idealizm i antyrealizm [w:] Pragmatyzm i filozofia Hilarego Putnama, U. ØegleÒ (red.), ToruÒ 2001, s. 117–128. 4 Kiedy mowa jest o p≥aszczyznach sporu o realizm, wyróønia siÍ dziú czÍsto takøe trzeci poziom - semantyczny. Na tym poziomie spór toczy siÍ o to, jakie sπ warunki znaczenia naszych sπdów: prawdziwoúÊ czy sprawdzalnoúÊ. Zak≥adajπc korespondencyjnπ teoriÍ prawdy, realizm naukowy si≥π rzeczy jest zawsze takøe realizmem semantycznym, jednak warto zauwaøyÊ, øe antyrealizm w odniesieniu do nauki nie musi byÊ antyrealizmem semantycznym. Przyk≥adowo najczÍúciej przeciwstawiany dziú realizmowi naukowemu konstruktywny empiryzm jest realizmem na poziomie semantycznym. WiÍcej na temat trzech poziomów sporu o realizm w nieco bardziej klasycznym ujÍciu zob. M. Sikora, Problem prawdy w kontekúcie sporu realizmu z antyrealizmem, [w:] Prawda, D. LeszczyÒski (red.), Wroc≥aw 2011, s. 183–211. 20 Spór o realizm... najmniej w pewnym okreúlonym zakresie) równie pewnπ wiedzÍ. Jednoczeúnie za ich zgodπ co do realnoúci przedmiotów codziennego doúwiadczenia nie idπ zwykle øadne próby obrony tego przekonania. Rzadko teø moøna dziú natrafiÊ w pracach realistów naukowych na próby wyjaúnienia, jak naleøy rozumieÊ twierdzenia o realnym istnieniu przedmiotów teoretycznych wykraczajπce poza wskazywanie, øe na przyk≥ad elektrony istniejπ tak samo jak koty czy p≥oty5. Jeszcze rzadziej dzisiejsi uczestnicy sporu o realizm naukowy sk≥onni sπ zauwaøaÊ, øe jego rozumienie w scharakteryzowany wyøej sposób napotyka wyjπtki, które sπ tym liczniejsze, im dalej siÍgaÊ w przesz≥oúÊ dyskusji wokó≥ statusu poznawczego nauk przyrodniczych. PrzyjÍta tu charakterystyka sporu o realizm naukowy upowszechni≥a siÍ bowiem w ramach zwrotu realistycznego6 lat szeúÊdziesiπtych ubieg≥ego wieku i zosta≥a ugruntowana w ramach dyskusji wokó≥ sformu≥owanego przez Basa van Fraassena stanowiska konstruktywnego empiryzmu, w którym opozycja pomiÍdzy tym, co obserwowalne, a tym, co nieobserwowalne jest kluczowa. Znaczy to nie tyle, øe nie moøna mówiÊ o sporze o status poznawczy nauki w przyjÍtym wyøej rozu5 W zasadzie wy≥πcznie takie okreúlenie realnego istnienia przedmiotów teoretycznych przedstawia Hacking, który stwierdza: „Realizm naukowy g≥osi, øe przedmioty, stany i procesy opisywane przez poprawne teorie istniejπ realnie. Protony, fotony, pola si≥ i czarne dziury sπ równie realne, co paznokcie u stóp, turbiny, wiry w strumieniu i wulkany" (Representing and Intervening, s. 21). I nie jest w tym odosobniony. Dla wspó≥czesnych rzeczników realizmu pomijanie ogólnych rozwaøaÒ dotyczπcych istnienia niezaleønej od podmiotu rzeczywistoúci oraz sposobu jej poznawania, jest typowe. Na jeden z bardziej jaskrawych tego przyk≥adów natrafi≥em w pracy J. Rodzenia Czy sukcesy nauki sπ cudem? Studium filozoficzno-metodologiczne argumentacji z sukcesu nauki na rzecz realizmu naukowego (Kraków 2005), w której realizm zostaje zdefiniowany jako „stanowisko zak≥adajπce istnienie postulowanych przez udane teorie naukowe bytów, struktur czy teø mechanizmów przyrody" (s. 12). Autor tej definicji ca≥kowicie zignorowa≥ problem róønych sposobów istnienia przedmiotów, pomijajπc fakt, øe w szerszej filozoficznej perspektywie uznaje siÍ, øe w jakiú sposób moøe „istnieÊ" wszystko, a tym, co pozostaje do ustalenia, sπ sposoby istnienia przedmiotów naszego poznania. 6 W literaturze przedmiotu pojÍcia „zwrotu realistycznego" uøywa siÍ mniej lub bardziej swobodnie na okreúlenie przypadajπcego na lata szeúÊdziesiπte XX wieku momentu, w którym dosz≥o do wyraünego os≥abienia wp≥ywów logicznego empiryzmu na filozofiÍ nauki. Autorzy tego nurtu, ogólnie rzecz biorπc, traktowali teorie naukowe w sposób instrumentalistyczny i/lub starali siÍ pokazaÊ, w jaki sposób pojÍcia teoretyczne mogπ byÊ redukowane do zdaÒ odnoszπcych siÍ wy≥πcznie do tego, co obserwowalne. Natomiast w okresie zwrotu realistycznego do g≥osu zaczÍli coraz czÍúciej dochodziÊ autorzy broniπcy zdolnoúci nauk przyrodniczych do dostarczania nam prawd zarówno o tym, co obserwowalne, jak i ot tym, co nieobserwowalne. Do najbardziej znaczπcych postaci zwrotu realistycznego moøna zaliczyÊ K.R. Poppera, G. Maxwella i J.J. Smarta. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 21 mieniu w odniesieniu do wczeúniejszych dyskusji filozoficznych, ale øe im dalej siÍgaÊ w historiÍ tego sporu, tym trudniej znaleüÊ wspólny mianownik dla wystÍpujπcych w tym sporze stron. Tak wiÍc przyjÍtej charakterystyce wymyka siÍ na przyk≥ad (waøne dla rozwoju samego sporu, o czym zaraz bÍdzie mowa) stanowisko Ernsta Macha, który ogranicza≥ dostÍpnπ nam wiedzÍ do wiedzy o wraøeniach i relacjach miÍdzy nimi, przyjmujπc tym samym antyrealistycznπ postawÍ zarówno w stosunku do obserwowalnych, jak i nieobserwowalnych przedmiotów (choÊ równoczeúnie i w jego poglπdach na status wiedzy naukowej jedna z podstawowych opozycji przebiega pomiÍdzy tym, co obserwowalne, a tym, co nieobserwowalne). Wymykajπ siÍ tej charakterystyce takøe stanowiska tych, którzy w przedmiotach teoretycznych upatrywali tych realnie istniejπcych, odrzucajπc jednoczeúnie realizm zdroworozsπdkowy (jak robi≥ to na przyk≥ad Arthur Eddington), choÊ w przypadku takich poglπdów moøna s≥usznie pytaÊ, czy nie przynaleøπ one do innego porzπdku problemów filozoficznych niø stanowiska sporu o realizm w przyjÍtym wyøej rozumieniu. Przedstawianiu realizmu naukowego jako stanowiska, na którego gruncie zwyczajnie zak≥adany jest zdroworozsπdkowy realizm w stosunku do przedmiotów codziennego poznania, zdajπ siÍ równieø przeczyÊ g≥osy tych jego zwolenników, którzy bronili realizmu na obu poziomach i uwaøali, øe obrona realizmu naukowego wymaga obrony realizmu w szerszym sensie7. Wszystkie te stanowiska czy postulaty sπ oczywiúcie i dziú uprawnione, lecz, powtórzÍ, w najnowszych dyskusjach toczonych w ramach sporu o realizm naukowy sπ w zasadzie nieobecne. Nie przeczπ teø moøliwoúci rozpatrywania sporu o realizm w przyjÍtym wyøej rozumieniu, które z kolei zgodne jest z diagnozami tych (nielicznych) autorów, którzy podejmujπ wysi≥ek przedstawienia jego bardziej szczegó≥owej ogólnej charakterystyki. Tak na przyk≥ad André Kukla w Studies in Scientific Realism, rozwaøajπc róøne klasy bytów, co do których moøna przyjπÊ realistyczne bπdü antyrealistyczne stanowisko, charakteryzuje wspó≥czesny spór o realizm naukowy w≥aúnie jako spór, w którym obie strony uznajπ realizm na poziomie „zdroworozsπdkowych przed7 Przyk≥adowo J.W. Cornman, który uznawa≥, uznajπc, øe realizm naukowy ≥πczy siÍ ze zdroworozsπdkowym realizmem w stosunku do przedmiotów poznania zmys≥owego, uwaøa≥, øe obrona pierwszego wymaga obrony drugiego, a nie jedynie jego zak≥adania. Zob. J.W. Cornman, Sellars on Scientific Realism and Perceiving, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 2: Symposia and Invited Papers, Chicago 1976, s. 344–358. 22 Spór o realizm... miotów percepcji", a nie zgadzajπ siÍ co do „nieobserwowalnych przedmiotów postulowanych przez teorie naukowe"8. Uznajπc powyøsze zastrzeøenia, w dalszych czÍúciach pracy pos≥ugiwaÊ siÍ bÍdÍ pojÍciem „realizmu naukowego" (dla dogodnoúci rozwaøaÒ porzucajπc czÍsto epitet „naukowy") na oznaczenie stanowiska, które za realnie istniejπce uznaje zarówno przedmioty codziennego doúwiadczenia, jak i (przynajmniej niektóre) przedmioty, stany czy procesy teoretyczne. PojÍciem „antyrealizmu" oznaczaÊ bÍdÍ stanowiska uznajπce realnoúÊ przedmiotów codziennego doúwiadczenia i odmawiajπce realnoúci nieobserwowalnym przedmiotom teoretycznym. Natomiast do oznaczenia sporu o realizm naukowy uøywa≥ bÍdÍ czÍsto po prostu pojÍcia „sporu o realizm" (nie dookreúlajπc go jako naukowy). Kiedy mówiÊ bÍdÍ o „istnieniu" (na przyk≥ad przedmiotu teoretycznego), naleøy przez to rozumieÊ istnienie realne, przez „rzeczywistoúÊ" zaú rzeczywistoúÊ niezaleønπ od podmiotu poznajπcego. I. . . O                              Poniewaø jedna z podstawowych dystynkcji sporu o realizm naukowy dotyczy rozróønienia miÍdzy tym, co obserwowalne, a tym, co nieobserwowalne, naleøy na poczπtku nieco szerzej wyjaúniÊ, jak pojÍcia te powinny byÊ na jego gruncie rozumiane. W popularnych doniesieniach ze úwiata nauki oraz w wypowiedziach samych uczonych spotykamy nieraz stwierdzenia o „obserwacji" okreúlonych czπstek czy teø pewnego ich zachowania. Przyk≥adowo w 2012 roku úwiat obieg≥a wieúÊ o „zaobserwowaniu" d≥ugo poszukiwanego bozonu Higgsa - postulowanej juø w latach szeúÊdziesiπtych czπstki elementarnej, której istnienia nie uda≥o siÍ wczeúniej eksperymentalnie potwierdziÊ, a która z czasem zyska≥a miano „boskiej czπstki". Jednak zwykle juø pobieøne zapoznanie siÍ z tego typu doniesieniami ujawnia, øe ich autorzy pos≥ugujπ siÍ na pierwszy rzut oka bardzo swobodnym rozumieniem pojÍcia „obserwacja". Nikt wszak nie „obserwuje" czπstek elementarnych czy pól si≥ w taki sam sposób, w jaki obserwuje, powiedzmy, krzes≥a i sto≥y. Kiedy eksperymentujemy z ukrytymi pod zjawiskami przedmiotami lub kiedy próbujemy doúwiadczalnie potwierdziÊ ich istnienie, tym, co obserwujemy, sπ zawsze obserwowalne konsekwencje nieobserwowalnych procesów. Czy w zwiπzku z tym uczeni, mówiπc o obserwowaniu tego, co nieobserwowalne, nie traktujπ pojÍcia obserwowalnoúci zbyt 8 Zob. A. Kukla, Studies in Scientific Realism, New York 1998, s. 3–5. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 23 swobodnie? Niekoniecznie. Dudley Shapere, rozwaøajπc sposoby mówienia astrofizyków o „obserwacji" (a nawet „bezpoúredniej obserwacji") jπdra s≥onecznego w odniesieniu do detekcji docierajπcych na ZiemiÍ neutrin s≥onecznych, zauwaøy≥, øe uczeni i filozofowie na ogó≥ pod pojÍciem obserwacji rozumiejπ dwie róøne rzeczy. Uczeni mówiπ czÍsto o „obserwowaniu" okreúlonych nieobserwowalnych przedmiotów, kiedy sπ w stanie z nimi nawiπzaÊ jakiegoú rodzaju relacje przyczynowe przy pomocy instrumentów detekcji. Dlatego teø dla uczonych - jak wskazuje Shapere - „to, co uznawane jest za obserwacjÍ, stanowi funkcjÍ obecnego stanu wiedzy fizycznej i moøe zmieniaÊ siÍ wraz ze zmianami w tej wiedzy"9. Filozof (podobny zresztπ pod tym wzglÍdem do wiÍkszoúci uøytkowników jÍzyka) úciúle ≥πczy pojÍcie obserwacji z postrzeganiem zmys≥owym. Obserwowalnym nazywa to, co w okreúlonych okolicznoúciach jesteúmy w stanie postrzegaÊ nieuzbrojonymi zmys≥ami, do tego, co nieobserwowalne zalicza zaú wszystko, co wymyka siÍ takiej bezpoúredniej obserwacji. I takie rozumienie naleøy przyjπÊ na gruncie sporu o realizm. Nawet jeúli, jak argumentuje Shapere, pos≥ugiwanie siÍ przez uczonych swobodnym - z punktu widzenia tradycyjnego filozoficznego, jak i, w duøej mierze, potocznego leksykonu - rozumieniem pojÍcia obserwacji nie tylko nie jest bezpodstawne, lecz pozostaje w relacji do tradycyjnego rozumienia tego pojÍcia10, to istnieje niezaprzeczalna i zasadnicza epistemologiczna róønica pomiÍdzy przedmiotami, które moøemy postrzegaÊ bez9 D. Shapere, The Concept of Observation in Science and Philosophy, „Philosophy of Science" 4 (1982), s. 485–525. 10 Jak argumentuje Shapere: „Po pierwsze, chociaø praktyka jÍzykowa astrofizyków [w odniesieniu do pojÍcia obserwacji] stanowi odejúcie od zwyczajowej praktyki, jest to uzasadnione odejúcie, charakterystyczne pod tym wzglÍdem dla innych sposobów, na jakie nauka tak czÍsto prowadzi nas do odejúcia od naszych przekonaÒ. Po drugie, to, øe jest to odejúcie, nie pomniejsza faktu relacji tej praktyki do tego, co normalnie rozumiemy pod pojÍciem »obserwacji« (kiedy wiπøemy je z percepcjπ): jest to po czÍúci generalizacja tego pojÍcia, zaú ta relacja takøe ma racjonalny rodowód. I ostatecznie, owa »detekcja«, jak nakazywaliúmy to nazywaÊ, pe≥ni dok≥adnie te same podstawowe funkcje poznawcze, jakie obserwacji przypisuje tradycja empirystyczna i przynajmniej pewne aspekty zwyczajowej praktyki: stanowi podstawÍ testowania przekonaÒ i zdobywania nowej wiedzy o przyrodzie. W istocie pe≥ni te funkcje lepiej niø mog≥yby byÊ pe≥nione bez »wiedzy towarzyszπcej«, którπ nauka zgromadzi≥a i która bierze udzia≥ w naukowej obserwacji. Istnieje wiÍc wiele powodów uznania, øe s≥owo »obserwacja« jest poprawne w omówionych przeze mnie kontekstach" (ibidem, s. 511). Zauwaømy jednak, øe stwierdzenie, øe detekcja pe≥ni tÍ samπ funkcjÍ poznawczπ, co obserwacja, równa siÍ rozstrzygniÍciu, øe metody nauki stanowiπ prawomocne narzÍdzie poznania tego, co nieobserwowalne, zaú to w≥aúnie prawomocnoúÊ tych metod stanowi, jak wskazujÍ, przedmiot sporu o realizm. 24 èród≥a wspó≥czesnego antyrealizmu... poúrednio zmys≥ami, a przedmiotami, o których moøemy wy≥πcznie wnioskowaÊ na podstawie ich obserwowalnych konsekwencji. Przyk≥adowo tym, co faktycznie postrzegamy zmys≥owo, kiedy mówimy o obserwacji elektronów, sπ jedynie úlady w komorze kondensacyjnej. Uznanie, øe úlady te sπ úladami elektronu, oznacza akceptacjÍ jako prawdziwej okreúlonej teorii naukowej (a w≥aúciwie, jak bÍdzie jeszcze o tym mowa, okreúlonego systemu teoretycznego) na temat ukrytej pod zjawiskami rzeczywistoúci - teorii t≥umaczπcej pojawianie siÍ w komorze kondensacyjnej okreúlonych uk≥adów kropel cieczy przebiegiem czπstki jonizujπcej. W sporze o realizm pytanie dotyczy tego, czy jest uzasadnione epistemologicznie takie wnioskowanie od obserwowalnych konsekwencji do nieobserwowalnych przyczyn oraz zwiπzane z tym uznanie oferowanych przez teorie naukowe opisów nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej za prawdziwe (czy to w ca≥oúci, czy w przybliøeniu lub w jakimú innym ograniczonym zakresie). Natomiast kwestia, czy jest to epistemologicznie uzasadnione, pozostaje zawsze niezaleøna od tego, jakπ wagÍ poznawczπ przypisujπ uczeni swoim teoretycznym wyjaúnieniom oraz interpretacjom wyników eksperymentalnych. Samo przyjÍcie rozróønienia na przedmioty i procesy obserwowalne i nieobserwowalne to jednak, w kontekúcie refleksji nad statusem poznawczym nauk przyrodniczych, za ma≥o. Poznaniu zmys≥owemu wymykajπ siÍ bowiem (jeúli istniejπ) zarówno czπstki elementarne, pola si≥ czy stany kwantowe, jak równieø na przyk≥ad - uznawane przez niektórych filozofów i licznych matematyków za realne - byty matematyczne czy inne przedmioty, o których realnoúÊ moøna siÍ spieraÊ, lecz które postulowane sπ poza naukami przyrodniczymi. W sporze o realizm naukowy przedmiotem kontrowersji sπ wy≥πcznie przedmioty oraz procesy stanowiπce (domniemane) odniesienia pojÍÊ teorii nauk przyrodniczych. Po czÍúci z tego powodu wielu filozofów nauki pos≥uguje siÍ pojÍciem „przedmiotu teoretycznego". Co prawda, jak wskazujπ niektórzy, na przyk≥ad van Fraassen, „teoretyczne" mogπ byÊ jedynie pojÍcia natomiast przedmioty mogπ byÊ wy- ≥πcznie obserwowalne lub nie11. Jednak pojÍcie „przedmiotu" czy „procesu teoretycznego" stanowi wygodny skrót dla oznaczenia wszystkich tych przedmiotów i procesów, które figurujπ w teoriach naukowych, lecz które wymykajπ siÍ poznaniu zmys≥owemu. W takim w≥aúnie sensie bÍdÍ siÍ nimi dalej pos≥ugiwa≥. 11 Zob. B.C. van Fraassen, To Save the Phenomena, „The Journal of Philosophy" 18 (1976), s. 629. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 25 I.2. èród≥a wspó≥czesnego antyrealizmu: empiryzm i instrumentalizm Podobnie jak realizm zdroworozsπdkowy, który w ogóle nie sta≥by siÍ stanowiskiem filozoficznym, gdyby nie krytyka ludzkich zdolnoúci poznawczych, tak realizm naukowy zaistnia≥ w duøej mierze w reakcji na stanowiska kwestionujπce zdolnoúci poznawcze nauk przyrodniczych. Wspó≥czesna wersja sporu o realizm naukowy ma swoje üród≥a przede wszystkim w krytyce wiedzy i poznania naukowego formu≥owanej na prze≥omie XIX i XX wieku z pozycji empiryzmu oraz instrumentalizmu. Tak jak w przypadku wiÍkszoúci omawianych w tej pracy ogólnych stanowisk, zarówno empiryzm, jak i instrumentalizm wystÍpowa≥y zawsze w róønych sformu≥owaniach, róøniπcych siÍ miÍdzy sobπ czÍsto w bardzo istotny sposób. Na najbardziej ogólnym poziomie empiryzm jest stanowiskiem odpowiadajπcym na pytanie o üród≥a naszej wiedzy i upatrujπcym ich w doúwiadczeniu zmys≥owym. Instrumentalizm natomiast jest stanowiskiem odpowiadajπcym na pytanie o cel naszej wiedzy i kryteria jej akceptacji, których upatruje w uøytecznoúci (a nie prawdziwoúci). W wÍøszym kontekúcie filozoficznej refleksji nad naukami przyrodniczymi, oba te stanowiska przestajπ byÊ stanowiskami z dwóch róønych porzπdków. Dla empiryzmu celem teorii naukowej nie jest opis nieobserwowalnej rzeczywistoúci (który ma s≥uøyÊ wyjaúnieniu obserwowalnych zjawisk), lecz podanie skrótowego zapisu wraøeÒ i ich wzajemnych relacji. Teorie wraz z opisywanymi przez nie przedmiotami teoretycznymi naleøy traktowaÊ wy≥πcznie jako narzÍdzia myúli, które pomagajπ w ekonomizacji danych obserwacyjnych, a których nie moøna sensownie oceniaÊ w kategoriach prawdy i fa≥szu. Empiryzm nie wyklucza jednak z definicji kategorii prawdy. Wed≥ug wielu empirystów twierdzenia teoretyczne sπ z zasady przek≥adalne na zdania obserwacyjne, a ocenÍ tych ostatnich pod kπtem prawdy lub fa≥szu empiryúci dopuszczajπ - dopuszczajπ wiÍc prawdziwoúciowπ ocenÍ twierdzeÒ teoretycznych jednak dopiero po dokonaniu ich przek≥adu na zdania obserwacyjne. Inni, wπtpiπcy w faktycznπ moøliwoúÊ prze≥oøenia twierdzeÒ teoretycznych na zdania obserwacyjne, zamiast o prawdziwoúci teorii wolπ mówiÊ o jej empirycznej adekwatnoúci. Z kolei dla instrumentalizmu teorie naukowe sπ wy- ≥πcznie12 instrumentami pozwalajπcymi nam prognozowaÊ zjawi12 Podkreúlam „wy≥πcznie", poniewaø gdyby przez instrumentalizm rozumieÊ po prostu stanowisko upatrujπce w wiedzy naukowej uøytecznych narzÍ26 èród≥a wspó≥czesnego antyrealizmu... ska i wp≥ywaÊ na rzeczywistoúÊ oraz klasyfikowaÊ dane. Zgodnie z tym ogólnym poglπdem nie naleøy w ogóle pytaÊ o to, czy zdania teoretyczne sπ prawdziwe czy fa≥szywe, lecz jedynie o to, czy sπ skuteczne jako regu≥y pozwalajπce przewidywaÊ jedne obserwowalne zjawiska na podstawie innych. W takim rozumieniu oba te stanowiska bywa≥y i sπ nieraz przedstawiane jako niezaleøne. W szczególnoúci instrumentalizm uwaøany by≥ za stanowisko przeciwne nie tylko realizmowi naukowemu, lecz takøe empiryzmowi13. Jednak z historycznego punktu widzenia instrumentalizm wiπza≥ siÍ bardzo czÍsto z empiryzmem i tak by≥o w≥aúnie w przypadku jednego z pierwszych we wspó≥czesnej filozofii nauki úwiadomego i konsekwentnego wyraøenia instrumentalistycznej koncepcji nauk przyrodniczych, jakie znaleüÊ moøna w filozofii Ernsta Macha. Ten austriacki fizyk, kojarzony przede wszystkim z badaniami z dziedziny aerodynamiki, jako filozof wpisuje siÍ w tradycjÍ empiryzmu siÍgajπcπ RozwaøaÒ dotyczπcych rozumu ludzkiego Johna Locke'a. Jako skrajny empirysta Mach twierdzi≥, øe ca≥a nasza wiedza pochodzi z wraøeÒ zmys≥owych i koÒczy siÍ na wraøeniach. Jako zaú metafizyk-nominalista twierdzi≥, øe pojedyncze wraøenia (lub, jak sam wola≥ mówiÊ, „elementy") sπ wszystkim, co istnieje14. W kontekúcie obecnych rozwaøaÒ jego przekonania metafizyczne nie sπ jednak tak istotne, jak bÍdπce ich konsekwencjπ poglπdy dotyczπce moøliwoúci poznawczych i celu nauki, które to poglπdy traktowaÊ moøna w≥aúnie jako pierwsze úwiadome i konsekwentne wys≥owienie instrumentalizmu. Bezpoúredniπ konsekwencjπ nominalistycznego poglπdu austriackiego filozofa stwierdzajπcego, øe istniejπ wy≥πcznie pojedyncze fakty, by≥o ograniczenie funkcji nauk przyrodniczych do „zastÍpowania lub ocalania doúwiadczeÒ poprzez reprodukcjÍ i antycypacjÍ faktów w myúli"15. Postulowanych przez teorie naukowe tzw. praw przyrody nie moøna, jego zdaniem, uznawaÊ za opisy czegokolwiek w úwiecie przedmiotowym, poniewaø sπ one jedynie rezultatem dokonywanych przez uczonych abstrakcji od dzi prognozowania i wp≥ywania na zjawiska, trudno by≥oby znaleüÊ jakiegoú nie-instrumentalistÍ. 13 W taki sposób przedstawia instrumentalizm np. E. Nagel w Strukturze nauki. Zob. E. Nagel, Struktura Nauki: Zagadnienia logiki wyjaúnieÒ naukowych, t≥um. J. Giedymin, B. Rassalski, H. Eilstein, Warszawa 1970, s. 122–132. 14 Zob. np. W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ: Od Poincarégo do Laudana, Wroc≥aw 2000, s. 75–76. 15 Co jest, jak moøemy przeczytaÊ dalej w tym samym akapicie, ca≥ym sensem ich istnienia. E. Mach, The Science of Mechanics: A Critical and Historical Account of its Development, Chicago 1919, s. 481. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 27 pojedynczych doúwiadczeÒ, które u≥atwiajπ im zapamiÍtywanie i systematyzacjÍ wyników obserwacji. Przyk≥adowo, uczony dokonuje pewnej liczby obserwacji zjawiska za≥amania úwiat≥a i rekontruje je mentalnie za pomocπ regu≥y sin ↵/sin   = n, którπ ≥atwiej mu zapamiÍtaÊ niø niezliczonπ iloúÊ pojedynczych obserwacji stosunku kπta padania (↵) do kπta za≥amania ( ). Celem tego zabiegu jest ekonomizacja doúwiadczenia i nic wiÍcej16. Podobne zapatrywa≥ siÍ Mach na obecne w teoriach pojÍcia, które denotujπ niepoznawalne zmys≥owo przedmioty, struktury czy procesy. Twierdzi≥, øe pojÍciom tym nie moøna przypisywaÊ realnego odniesienia przedmiotowego, gdyø sπ one jedynie narzÍdziami naszego myúlenia. Dlatego w kaødej teorii, która pos≥uguje siÍ tego rodzaju pojÍciami, powinniúmy widzieÊ nie opis rzeczywistoúci fizycznej, lecz „matematyczny model wspomagajπcy reprodukcjÍ faktów w myúli"17. Przyk≥adami takich teorii by≥y dla Macha przede wszystkim teorie postulujπce istnienie eteru oraz atomizm18. Nie znaczy to jednak, øe twierdzi≥, iø teoretyczne opisy powinny ograniczaÊ siÍ do tego, co moøemy postrzegaÊ bezpoúrednio, poniewaø mia≥ úwiadomoúÊ, øe takie ograniczenie by≥oby dla nauki nadto restrykcyjne19. Postulowanie nieobserwowalnych przedmiotów czy procesów jest dopuszczalne, ale jedynie wtedy, gdy, po pierwsze, przyczynia siÍ do ekonomizacji myúlenia, po drugie zaú, kiedy zachowana zostaje „zasada ciπg≥oúci". Zgodnie z tπ zasadπ, jeúli wykazaliúmy, øe okreúlona teoria stosuje siÍ do jednego przypadku, moøemy tÍ teoriÍ rozciπgaÊ na inne przypadki, jeøeli tylko nie odejdziemy za daleko od jej podstawowych pojÍÊ20. Kiedy wiÍc, by pos≥uøyÊ siÍ przyk≥adem samego Macha, obserwujemy, øe d≥ugi metalowy prÍt wkrÍcony w imad≥o drga, a nastÍpnie zaczniemy go stopniowo skracaÊ, aø wibracje przestanπ byÊ dla nas obserwowalne, mamy nadal prawo twierdziÊ, øe prÍt drga, poniewaø ciπgle odwo≥ujemy siÍ do pierwotnego pojÍcia wibracji21. Jednak w przypadku takich przedmiotów jak atomy, kiedy postulujemy ich istnienie, przypisujemy im w≥asnoúci ca≥kowicie róøne od tych, jakie 16 Zob. ibidem, s. 485–486. 17 Ibidem, s. 492. 18 Przy czym, jak podkreúlajπ niektórzy, atak austriackiego filozofa na pojÍcia odnoszπce siÍ do nieobserwowalnych przedmiotów - atomów oraz eteru - by≥ dla niego elementem walki z pojÍciem materii. Zob. np. W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 79. 19 Zob. S. Psillos, Scientific Realism, s. 19. 20 Zob. E. Mach, The Science of Mechanics, s. 140. 21 Zob. ibidem, s. 190–192. 28 èród≥a wspó≥czesnego antyrealizmu... przypisujemy przedmiotom obserwowalnym, których zachowanie chcemy wyjaúniÊ przy pomocy pojÍcia atomu. Kiedy wnioskujemy o istnieniu atomów, porzucamy zatem zasadÍ ciπg≥oúci (tÍ „najwiÍksza zaletÍ nauki"22), przez co nasze konkluzje stajπ siÍ wπtpliwe, przybierajπc postaÊ postulatów ad hoc, przyjÍtych w celu sprostania doraünym problemom teoretycznym23. Mach, traktujπcy teorie naukowe wraz z ich prawami i przedmiotami teoretycznymi jako instrumenty czy teø narzÍdzia myúlenia, uznawa≥ zatem, øe nawet jako takie mogπ one mieÊ uzasadnione miejsce w systemie wiedzy - niezaleønie od ich wartoúci prognostycznej. Najproúciej rozumiany wspó≥czesny instrumentalizm nie potrzebuje tego rodzaju rozróønieÒ. Odmawiajπc wszystkim teoriom wartoúci poznawczych, racjÍ ich bytu okreúla wy≥πcznie na podstawie ich wartoúci prognostycznych. Wspó≥czesny instrumentalista nie pyta wiÍc na przyk≥ad, czy to bπdü inne wyjaúnienie zjawiska fotoelektrycznego jest prawdziwe, lecz które pozwala skonstruowaÊ sprawnπ fotokomórkÍ lub bateriÍ s≥onecznπ. Jeúli jednak zwrócimy uwagÍ na powody, dla których wspó≥czeúni instrumentaliúci zwykli odmawiaÊ teoriom naukowym wartoúci poznawczych, w stanowisku Macha odnajdziemy wszystkie z nich. Przede wszystkim jednak tak dla Macha, jak dla póüniejszych instrumentalistów, istnieje zasadnicza róønica pomiÍdzy wyjaúnianiem a prognozowaniem, celem zaú nauki jest jedynie to drugie, poniewaø pierwszego nie jest w stanie ona osiπgnπÊ. Juø samo to syntetyczne omówienie poglπdów austriackiego filozofa na naukÍ pozwala nam dostrzec problemy i wyzwania, z jaki musi siÍ uporaÊ kaødy antyrealizm nieograniczajπcy siÍ do sceptycyzmu. Przyk≥adowo, empiryzm Macha sugerowa≥ mu nie tylko, øe typowe dla teoretycznego dyskursu odwo≥ywanie siÍ do praw przyrody czy nieobserwowalnych przedmiotów ma wartoúÊ uøytecznπ, a nie poznawczπ, lecz takøe, øe nauka mog≥aby siÍ bez ich postulowania obejúÊ, poniewaø wszystkie teoretyczne pojÍcia dajπ siÍ przet≥umaczyÊ na jÍzyk wraøeÒ (lub, jak siÍ to przyjÍ≥o okreúlaÊ, danych zmys≥owych). Tymczasem praktyka naukowa pokazuje, øe tych uøytecznych narzÍdzi myúlenia, jakimi sπ pojÍcia teoretyczne, nie da siÍ po prostu wykluczyÊ i/lub uzgodniÊ z wymogami empiryzmu24. Co jednak waøniejsze, zasada 22 Ibidem, s. 140. 23 Zob. ibidem, s. 492–494; a takøe S. Psillos, Scientific Realism, s. 20–21. 24 Wbrew Machowi, który próbowa≥ - w swoim mniemaniu skutecznie - pokazaÊ, jak moøna pozbyÊ siÍ pojÍÊ denotujπcych przedmioty nieobserwowalne z newtonowskiej mechaniki. Zob. W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 78. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 29 ciπg≥oúci, której uznawanie, zdaniem Macha, powinno zabraniaÊ wnioskowania o wiÍkszoúci nieobserwowalnych przyczyn zjawisk, jest, jak sugeruje Stathis Psillos25, ca≥kowicie do pogodzenia z postulowaniem wielu z nieobserwowalnych przedmiotów i ich w≥asnoúci. Jeúli bowiem przez ciπg≥oúÊ rozumieÊ niemodyfikowanie sformu≥owanych i przyjÍtych w rezultacie bezpoúrednich obserwacji pojÍÊ, kiedy stosujemy je do wnioskowania o nieobserwowalnych aspektach rzeczywistoúci, naleøy uznaÊ, øe desygnatom pojÍcia atomu - które by≥o przedmiotem nieustannych ataków Austriaka - przys≥uguje wiele w≥asnoúci obiektów naszego poznania zmys≥owego. Jeøeli zaú stwierdziÊ, øe w zasadzie ciπg≥oúci chodzi raczej o ciπg≥oúÊ przyczynowπ - czyli øe postulowanie nieobserwowalnych procesów i przedmiotów jest zasadne jedynie wtedy, kiedy pozwala nam ustaliÊ ciπg≥oúÊ przyczynowo- -skutkowπ pomiÍdzy zjawiskami, to jasne jest, øe postulowanie istnienia przedmiotów takich jak atomy pe≥ni dok≥adnie tego rodzaju funkcjÍ. Dlatego „niewidzialne przedmioty stajπ siÍ »uøyteczne« w≥aúnie dlatego, øe ich postulowanie przywraca przyczynowπ ciπg≥oúÊ pomiÍdzy ontologicznie rozchodzπcymi siÍ zjawiskami i to siÍ naprawdÍ liczy"26. Postulat úcis≥ego rozgraniczenia miÍdzy prognozowaniem a wyjaúnianiem napotyka problemy w konfrontacji z praktykπ naukowπ w ramach której uczeni nie ograniczajπ siÍ jedynie do ekonomicznych opisów zjawisk, lecz takøe proponujπ ich wyjaúnienia, które okazujπ siÍ czÍsto predykcyjnie p≥odne. MiÍdzy innymi z tego powodu poglπdy Macha sta≥y siÍ przedmiotem krytyki wspó≥czesnych mu i póüniejszych przyrodników i filozofów. Ze wzglÍdu na wp≥yw na rozwój wspó≥czesnego sporu o realizm, najciekawsze wydajπ siÍ analizy dwóch m≥odszych od Austriaka o mniej wiÍcej jedno pokolenie autorów nurtu nouvelle critique des sciences - Henriego Poincarégo oraz Pierre'a Duhema. Obaj dostrzegali zarówno problemy wiπøπce siÍ z akceptowaniem (naiwnie) realistycznych interpretacji wiedzy naukowej, jak i te zwiπzane z odmawianiem naukom przyrodniczym wartoúci poznawczej. Jak za moment pokaøÍ, z ich prac filozoficznych wy≥ania siÍ idea realizmu naukowego, jednak realizmu duøo bardziej wyrafinowanego niø, stanowiπce krytykÍ Macha zbyt optymistyczne poglπdy na moøliwoúci poznawcze nauk przyrodniczych. 25 Zob. S. Psillos, Scientific Realism, s. 20–21. 26 Ibidem, s. 21. Teoria atomów pozwoli≥a – zauwaøa Psillos - np. wskazaÊ na „ciπg≥oúÊ przyczynowπ" pomiÍdzy temperaturπ a ciúnieniem gazu. 30 Rozwój realizmu... I.3. Rozwój realizmu w XX wieku I. . . R                                                             Poglπd, øe w nauce mamy do czynienia z postÍpem poznawczym, obecny jest juø w filozofii Francisa Bacona i René Descartesa. Obaj przekonani byli, øe zastosowanie w≥aúciwych - naukowych - metod z koniecznoúci prowadziÊ bÍdzie do powiÍkszania zasobów dobrze uzasadnionej wiedzy o úwiecie przyrody. Od czasów tych nowoøytnych filozofów idea postÍpu nauki znajdywa≥a wyraz w róønych filozofiach i zyskiwa≥a poparcie w faktycznym rozwoju nowoøytnych nauk przyrodniczych. Przyrodnikom prze≥omu XVIII i XIX wieku wydawaÊ siÍ mog≥o, øe rozwój nauki polegaÊ bÍdzie jedynie na dodawaniu nowych elementów do rozpoczÍtej uk≥adanki. Od ukazania siÍ Principiów Isaaca Newtona i czwartego wydania jego Optyki27, w którym zarysowany zosta≥ „program" przysz≥ego rozwoju fizyki, dyscyplina ta zdawa≥a siÍ rozwijaÊ wed≥ug bardzo skutecznego schematu. Chociaø sam Newton, jak siÍ wydaje, wola≥ mówiÊ o fizyce jako nauce o zjawiskach i relacjach pomiÍdzy nimi, nie zaú o ich przyczynach, ogromna skutecznoúÊ, z jakπ fizyka, rozwijajπc jego teorie, potrafi≥a przewidywaÊ nowe zjawiska, sk≥ania≥a nie tylko wielu przyrodników, ale i filozofów do interpretowania tych teorii jako prawdziwych opisów fizycznej rzeczywistoúci28. Odkrycie w 1846 roku nowej planety - Neptuna - której istnienie postulowano wy≥πcznie jako wyjaúnienie odchyleÒ obserwowanej trajektorii Urana od teoretycznych wyliczeÒ, by≥o spektakularnym sukcesem nowoøytnego przyrodoznawstwa, jednak by≥ to zarazem ≥abÍdzi úpiew klasycznej fizyki. W tym samym czasie ba27 Chodzi o wydanie z 1730 roku, w którym znalaz≥a siÍ s≥awna trzydziesta pierwsza „kwestia" (query). 28 Problemy interpretacyjne dotyczy≥y przede wszystkim przedstawionej w Principiach teorii grawitacji, dla której Newton nie by≥ w stanie stworzyÊ mechanicznego modelu, przez co wielu mu wspó≥czesnych zarzuca≥o mu odwo≥ywanie siÍ do qualitas occultae, z którymi, jak siÍ wydawa≥o, fizyka na dobre juø rozprawi≥a w duøej mierze dziÍki pracom szydzπcego z „w≥asnoúci tajemnych" Descartesa. Sam Newton, wbrew czÍsto przywo≥ywanemu okrzykowi hypothesis non fingo, nie by≥ najpewniej przekonany do øadnej z moøliwych interpretacji swojej teorii. Do popularyzacji realistycznej (czy teø esencjalistycznej) wyk≥adni teorii Newtona przyczyni≥y siÍ przede wszystkim wstÍp do drugiego wydania Principiów autorstwa R. Cotesa (który explicite stwierdza≥, øe skutecznoúÊ teorii Newtona przesπdza o jej prawdziwoúci) oraz - na kontynencie - Elementy filozofii Newtona Voltaire'a. W szczególnoúci drugi z nich ca≥kowicie niemal zignorowa≥ Newtona-empirystÍ i skupi≥ siÍ na Newtonie-metafizyku. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 31 dacze zaczÍli bowiem coraz czÍúciej napotykaÊ problemy, które nijak - albo jedynie z wielkim trudem i wskutek uciekania siÍ do róønego typu wybiegów w rodzaju przyjmowania hipotez ad hoc - nie dawa≥y siÍ wpasowaÊ w rozpoczÍtπ uk≥adankÍ. Przyk≥adowo prowadzone w latach dwudziestych i trzydziestych XIX wieku przez Augustina Fresnela badania nad naturπ úwiat≥a wykaza≥y, iø úwiat≥o ma naturÍ falowπ, co sta≥o w sprzecznoúci z zasadami optyki Newtona, która przypisywa≥a úwiat≥u naturÍ korpuskularnπ. Wysi≥ki podejmowane w celu wyeliminowania tej sprzecznoúci - czyli przede wszystkim przyjÍcie hipotezy o istnieniu eteru, który mia≥by byÊ oúrodkiem rozchodzenia siÍ fal úwietlnych, samemu jednoczeúnie podlegajπc prawom klasycznym - nie przynios≥y na d≥uøszπ metÍ oczekiwanych rezultatów. Podobne problemy pojawi≥y siÍ w ramach badaÒ nad naturπ elektrycznoúci prowadzonych przez Hansa Ørsteda i Andrégo Ampère'a zwieÒczonych sformu≥owaniem przez Jamesa Maxwella równaÒ teorii pola elektromagnetycznego. ChoÊ teoria ta, unifikujπc oddzia≥ywania elektryczne i magnetyczne, okaza≥a siÍ bardzo sprawnym narzÍdziem prognozowania zjawisk, to, podobnie jak w przypadku falowej teorii úwiat≥a, uczonym nie udawa≥o siÍ stworzyÊ odpowiedniego modelu eteru, w którym fale elektromagnetyczne rozchodzi≥yby siÍ w taki sposób, by moøliwe sta≥o siÍ uzgodnienie zjawisk elektromagnetycznych z zasadami newtonowskiej mechaniki29. Jeszcze inny przypadek sygnalizujπcy za≥amanie siÍ klasycznej fizyki wiπza≥ siÍ z prowadzonymi przez Rudolfa Clausiusa badaniami z dziedziny termodynamiki oraz wprowadzonym przez niego pojÍciem entropii. Podczas gdy, zgodnie z klasycznπ mechanikπ, wszystkie procesy fizyczne sπ niezaleøne od strza≥ki czasu, zgodnie z teoriπ Clausiusa podstawowπ wielkoúciπ procesów termodynamicznych jest entropia, która stale roúnie i tym samym okreúla kierunek up≥ywu czasu30. Na poczπtku paragrafu I.1.1. scharakteryzowa≥em realizm jako stanowisko, zgodnie z którym teorie nauk przyrodniczych oferujπ nam prawdziwe lub w przybliøeniu prawdziwe opisy obserwowalnych i nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci. W úwie29 Tym bardziej, øe dwa lata po úmierci Maxwella, w 1881 roku, Albert A. Michelson przedstawi≥ doúwiadczalne úwiadectwa przeczπce istnieniu eteru (poúwiadczone ponownie szeúÊ lat póüniej w ramach eksperymentu przeprowadzonego wspólnie przez Michelsona i Edwarda Morleya). 30 Na przypadki te jako przyk≥ady okryÊ prowadzπcych do kryzysu w fizyce na prze≥omie XIX i XX wieku wskazuje m.in. W. Sady, zob. jego Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 24–26. 32 Rozwój realizmu... tle úwiadectw historycznych realizm rozumiany w pierwszym z tych znaczeÒ musi siÍ wydawaÊ co najmniej naiwny. Naiwny realista - choÊ trudno powiedzieÊ, jak wielu przedstawicieli tego gatunku istnia≥o faktycznie wúród filozofów nauki31 - uznajπc prawdziwoúÊ teorii naukowych postrzeganych w danym momencie jako najlepiej potwierdzone, musi ujmowaÊ rozwój nauki jako proces, w ramach którego do juø istniejπcego korpusu wiedzy naukowej - zbioru prawd o úwiecie fizycznym - jedynie dodawane sπ, na drodze nowych obserwacji i eksperymentów, coraz to nowe prawdy. Wydarzenia, do których dosz≥o w nauce na prze≥omie XIX i XX wieku, powaønie zachwia≥y takim ujmowaniem rozwoju wiedzy naukowej. Nowo przyjmowane teorie bowiem nie tylko wzbogaca≥y wiedzÍ naukowπ o nowe prawdy, ale równoczeúnie jednoznacznie ukazywa≥y fa≥szywoúÊ wielu twierdzeÒ teoretycznych uprzednio uznawanych za niepodwaøalne, na co chÍtnie wskazywali coraz liczniejsi zwolennicy antyrealistycznych interpretacji nauki. Aby uzasadniÊ przekonanie o poznawczej wartoúci nauki, zwolennicy poglπdu, który nazywamy dziú realizmem naukowym, potrzebowali odpowiedniego ujÍcia rozwoju wiedzy naukowej. Musia≥o ono, uznajπc hipotetyczny charakter wszystkich teorii naukowych, pozwoliÊ im argumentowaÊ, øe rozwój nauki jest postÍpem poznawczym oraz øe nie dochodzi w jego ramach do radykalnego zerwania z ca≥ym korpusem uznawanej w pewnym momencie za najlepiej potwierdzonπ wiedzy naukowej. UjÍcie takie zaproponowano na gruncie poglπdu, który z czasem przyjÍ≥o siÍ ogólnie nazywaÊ realizmem konwergentnym, który rozwój nauki postrzega jako proces stopniowego „dopasowywania siÍ" wiedzy naukowej do realnych struktur i przedmiotów fizycznego úwiata i który to poglπd do dziú, choÊ w róønych formach i z róønymi zastrzeøeniami, leøy u podstaw wiÍkszoúci stanowisk realistycznych. Dlatego teø w pozosta≥ej czÍúci tego rozdzia≥u zarysujÍ niektóre z podstawowych propozycji i rozwiπzaÒ formu≥owanych na gruncie reali31 Przez naiwny realizm naukowy rozumiem poglπd akceptujπcy uznane przez uczonych teorie naukowe jako prawdziwe (a nie jedynie „w przybliøeniu" prawdziwe) opisy obserwowalnych i nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej. Tak rozumiany realizm jest raczej stanowiskiem „podrÍcznikowym" i wπtpliwe jest, aby uda≥o siÍ dziú znaleüÊ filozofa, który by siÍ pod nim podpisa≥. Z drugiej strony filozofujπcy przyrodnicy w przesz≥oúci wyg≥aszali czasami bezkrytycznie realistyczne deklaracje w stosunku do teorii i opisywanych przez nie przedmiotów, które z czasem by≥y odrzucane jako fa≥szywe. Za przyk≥ad (który zawdziÍczam K. Szlachcicowi) moøe s≥uøyÊ tu postaÊ E. Haeckla i jego poglπdy dotyczπce pewnoúci istnienia eteru oraz jego w≥aúciwoúci wyraøone w pracy Zarys filozofii monistycznej (Warszawa 1905). Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 33 zmu konwergentnego mniej wiÍcej do wczesnych lat osiemdziesiπtych ubieg≥ego wieku. I. . . W                    H        P            P     '  D      Okreúlanie Poincarégo oraz (tym bardziej) Duhema mianem realistów spotyka≥o siÍ czÍsto - i wciπø jeszcze spotyka siÍ - ze sprzeciwem. Realistycznπ orientacjÍ tych filozofów kwestionujπ jednak przede wszystkim ci - a przynajmniej moøna odnieúÊ takie wraøenie - którzy sπ albo jedynie fragmentarycznie zaznajomieni z ich poglπdami i/lub znajπ je z drugiej rÍki, albo odczytujπ ich prace przez pryzmat powszechnych i zakorzenionych stereotypów dotyczπcych tych francuskich filozofujπcych przyrodników. Obaj autorzy zaliczani sπ bowiem do nurtu francuskiego konwencjonalizmu, który tradycja filozoficzna nazbyt czÍsto traktuje jako jednorodnπ szufladkÍ w katalogu instrumentalizmu. Tymczasem, podczas gdy wszystkich francuskich konwencjonalistów prze≥omu modernistycznego (poza dwoma omawianymi naleøy wymieniÊ tutaj Gastona Milhauda oraz Éduarda Le Roy'a) ≥πczy≥o dostrzeganie konwencjonalnych aspektów wiedzy naukowej i mechanizmów jej zdobywania, dochodzili oni czÍsto do rozbieønych wniosków dotyczπcych wartoúci poznawczych nauki, które to wnioski dodatkowo niekoniecznie by≥y konsekwencjπ ich refleksji nad naukami przyrodniczymi32. Podczas gdy poglπdy Milhauda i Le Roy na wiedzÍ naukowπ moøna wiÍc bez oporów nazwaÊ instrumentalizmem, nie moøna tego powiedzieÊ o poglπdach Poincarégo i Duhema. Trudno co prawda uczyniÊ zadoúÊ wyrafinowaniu poglπdów tych dwóch francuskich filozofów na naukÍ, ograniczajπc ich omówienie do jednego paragrafu, jednak jeszcze trudniej by≥oby te poglπdy pominπÊ. Z jednej strony, wskazujπc na czÍúciowo konwencjonalny charakter wiedzy naukowej oraz niemoøliwoúÊ przyjÍcia absolutnych kryteriów potwierdzania i wyboru teorii, obaj autorzy przyczynili siÍ w duøej mierze do rozwoju antyrealistycznej krytyki. Z drugiej strony, úwiadomi z≥oøonoúci praktyk naukowych oraz wielowymiarowego charakteru wiedzy nauko32 Przyk≥adowo, Le Roy, zagorza≥y bergsonista, odmawia≥ naukom przyrodniczym wartoúci poznawczych, poniewaø uwaøa≥, øe jedynym poznaniem prawdziwym moøe byÊ bezinteresowne, czyste poznanie filozoficzne, natomiast poznanie naukowe, które jest przed≥uøeniem poznania zdroworozsπdkowego, z zasady jest niedoskona≥e. ZwiÍz≥e omówienie poglπdów Le Roy'a na naukÍ zob. np. D. LeszczyÒski, K. Szlachcic, Wprowadzenie do francuskiej filozofii nauki, Wroc≥aw 2003, s. 128–143. 34 Rozwój realizmu... wej, zaproponowali rozwiπzania, które dziú powracajπ w wyrafinowanych koncepcjach realistycznych33. Dlatego w bieøπcym paragrafie chcia≥em zaproponowaÊ skrótowy przeglπd najwaøniejszych (z punktu widzenia problematyki realizmu) wπtków ich refleksji nad naukami przyrodniczymi, przechodzπc od krytyki, jakπ obaj filozofowie kierowali pod adresem tradycyjnego czy teø scjentystycznego obrazu wiedzy naukowej i jej rozwoju, do ich poglπdów na zdolnoúÊ dojrza≥ych nauk przyrodniczych do odkrywania prawdy o rzeczywistoúci fizycznej34. Poincaré kierowa≥ swojπ krytykÍ przede wszystkim przeciwko obrazowi poznania naukowego oferowanego przez pozytywistów pokroju Macha. Przypomnijmy, øe dla Austriaka prawa naukowe by≥y jedynie abstrakcjami poszczególnych doúwiadczeÒ, s≥uøπcymi ekonomizacji myúlenia. Tymczasem dla autora Wartoúci nauki by≥o oczywiste, øe indukcja nie jest wystarczajπcym narzÍdziem tworzenia praw i teorii naukowych. Pozytywistom wydawa≥o siÍ, øe teoretyczne prawa sπ, z jednej strony, bezpoúrednio wyprowadzane z doúwiadczenia, z drugiej zaú bezpoúrednio z nim konfrontowane. Poincaré kwestionowa≥ oba cz≥ony tego twierdzenia. Nie negujπc tego, øe doúwiadczenie odgrywa kluczowπ rolÍ w formu≥owaniu praw naukowych, wskazywa≥, øe same wyniki eksperymentów i obserwacji nigdy nie pozwalajπ badaczom w prosty sposób formu≥owaÊ ogólnych praw. Chociaø pozwalajπ one uczonym dostrzec róøne proste zaleønoúci, to mogπ im w najlepszym razie jedynie sugerowaÊ kierunek dalszych dociekaÒ. W tych z kolei kluczowπ rolÍ odgrywajπ juø nie tyle dane empiryczne, ile metody i kryteria, jakimi badacze kierujπ siÍ, formu≥ujπc prawa i teorie. W praktyce naukowej uczeni 33 Np., jak bÍdzie o tym mowa w czÍúci trzeciej, J. Worrall zawdziÍcza zasadnicze tezy swojego realizmu strukturalnego poglπdowi wyraøonemu przez Poincarégo w dziesiπtym rozdziale jego Nauki i hipotezy. 34 Nieco szerszej prezentacji poruszanych w tym paragrafie wπtków, dotyczπcych statusu wiedzy naukowej w filozofii Poincarégo i Duhema uzupe≥nionych pewnymi diagnozami dotyczπcymi wp≥ywu ich ustaleÒ na rozwój antyrealizmu oraz na sam sposób uprawiania refleksji nad naukami przyrodniczymi, dokona- ≥em w artykule Status wiedzy naukowej w filozofii konwencjonalistycznej (w: Wiedza, D. LeszczyÒski (red.), Wroc≥aw 2013, s. 203–219), z którego ustaleÒ tutaj w duøej mierze korzystam. Obrony filozofii obu francuskich konwencjonalistów jako niezrywajπcej z tradycyjnymi wartoúciami kojarzonymi z aktywnoúciπ naukowπ, w tym przede wszystkim z zagadnieniem prawdy w naukach przyrodniczych, podejmuje siÍ w licznych pracach K. Szlachcic. Zob. jego prace: Filozofia nauki francuskiego konwencjonalizmu, Wroc≥aw 1992 (w szczególnoúci s. 59–96); Filozofia nauk empirycznych Pierre'a Duhema, Wroc≥aw 2011 (s. 176–199); Prawda w perspektywie konwencjonalistycznej. Pierwsze historyczne diagnozy, [w:] Prawda, D. LeszczyÒski (red.), s. 345–361. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 35 rozpoczynajπ od selekcji danych, skupiajπc siÍ na tych, które ich zdaniem sπ istotne dla rozwaøania danego problemu badawczego. Kiedy zaú juø odkryjπ pewne zaleønoúci, te dajπ siÍ zwykle opisaÊ na kilka empirycznie równowaønych sposobów. Majπc do dyspozycji dwie lub wiÍcej równowaønych hipotez, badacz zawsze zmuszony bÍdzie wybraÊ jednπ z nich, jednak poniewaø nauka nie zna øadnych absolutnych kryteriów, którymi w takim wypadku badacz powinien siÍ kierowaÊ, jego wybór zawsze bÍdzie do pewnego stopnia arbitralny35. Teorie naukowe nie sπ wiÍc, jak chcia≥ Mach, efektem prostych uogólnieÒ obserwacji oraz doúwiadczeÒ, lecz wynikiem „obrabiania" danych doúwiadczalnych przy pomocy czÍsto wymykajπcych siÍ formalizacji czy wrÍcz nieuúwiadamianych kryteriów przyjmowanych przez formu≥ujπcych je badaczy - i jako takie teorie naukowe sπ nie tyle odkrywane, ile konstruowane. Podobnπ rolÍ - znów wbrew diagnozom pozytywistów - czynniki konwencjonalne odgrywajπ w procesie weryfikacji juø wyprowadzonych z doúwiadczenia hipotez. Poincaré zauwaøa, øe, kiedy uczeni wyraøajπ fakty surowe w jÍzyku nauki, stajπ siÍ one faktami naukowymi i jako takie uwik≥ane sπ w szereg przyjmowanych przez badaczy za≥oøeÒ teoretycznych dotyczπcych badanego przedmiotu, instrumentów pomiaru itd. Kiedy wiÍc badacz - by nawiπzaÊ do przyk≥adu samego Poincarégo - obserwujπc wskazania amperomierza, stwierdza, øe w obwodzie elektrycznym p≥ynie prπd, zdaje relacjÍ ze swojej obserwacji, która jednak przetworzona zosta≥a pojÍciowo przez uznawane przez niego teorie dotyczπce natury elektrycznoúci (w przeciwnym wypadku musia≥by ograniczyÊ siÍ do stwierdzenia faktu surowego - øe „wskazówka przyrzπdu siÍ odchyli≥a"; co z kolei na poziomie wraøeÒ przybra≥oby przypuszczalnie formÍ w rodzaju „to czerwone siÍ poruszy≥o"). Poincaré dostrzeg≥ zatem to, co dla wielu wspó≥czesnych filozofów nauki sta≥o siÍ oczywistoúciπ, a mianowicie øe dane empiryczne sπ obciπøone teoretycznie. Jednoczeúnie jednak, wbrew tym, którzy chcieliby z tego wyciπgnπÊ wniosek, øe uczeni dowolnie stwarzajπ badane przez siebie fakty (czyli øe tracπ one kontakt z rzeczywistoúciπ empirycznπ), autor 35 Poincaré sugerowa≥, øe stojπc przed wyborem miÍdzy równowaønymi empirycznie hipotezami, uczeni bÍdπ sk≥onni kierowaÊ siÍ kryterium estetycznym i wybieraÊ hipotezÍ elegantszπ, czyli prostszπ. Wiπza≥o siÍ to z jego bardziej ogólnym poglπdem na naukÍ jako narzÍdzie reprodukowania piÍkna przyrody - rozumianego jako harmonijne zespolenie czÍúci - w zmatematyzowanej formie twierdzeÒ naukowych. Zob. m.in. fragment Nauki i metody w: I. Szumilewicz, Poincaré, Warszawa 1978, s. 242. 36 Rozwój realizmu... Wartoúci nauki argumentowa≥, øe fakty te sπ mimo wszystko zdeterminowane przez fakty surowe i ostatecznie przez doúwiadczenie. Wys≥owieniu faktu - czy to surowego, czy naukowego - zawsze towarzyszπ pewne konwencje, jednak dopóki jesteúmy ich úwiadomi, moøemy je oceniaÊ w kategoriach prawdy i fa≥szu, czyniπc ostatecznym arbitrem doúwiadczenie: „Godzπc siÍ [. . . ] na pewnπ umowÍ, zawsze juø bÍdÍ wiedzia≥, co mam odpowiedzieÊ na pytanie, czy taki a taki fakt jest prawdziwy - a odpowiedü tÍ narzuci mi úwiadectwo moich zmys≥ów"36. Chociaø øadna liczba doúwiadczeÒ poúwiadczajπcych s≥usznoúÊ hipotezy naukowej nie pozwoli uznaÊ jej za ostatecznie potwierdzonπ, charakter praktyk naukowych nie pozwala uczonym wiecznie trwaÊ w niepewnoúci. Kiedy wiÍc okreúlona hipoteza pomyúlnie przejdzie wystarczajπcπ - w mniemaniu badaczy - liczbÍ testów, zaczyna uniezaleøniaÊ siÍ od wyników doúwiadczeÒ, stajπc siÍ zasadπ nauki. Zyskujπc ten wyróøniony status, hipoteza-prawo zaczyna funkcjonowaÊ jako kryptodefinicja s≥uøπca przede wszystkim dedukowaniu praw doúwiadczalnych37, które pe≥niπ rolÍ bufora miÍdzy niπ a doúwiadczeniem. W przypadku wyników doúwiadczeÒ sprzecznych z przewidywaniami badacze bÍdπ wiÍc przede wszystkim modyfikowaÊ prawa doúwiadczalne lub wprowadzaÊ hipotezy ad hoc, pozostawiajπc zasady nietkniÍtymi38. Oczywiúcie historia rozwoju nauk przyrodniczych ukazuje wyraünie, øe wiele zasad z czasem traci≥o swój wyróøniony status. Nie jest bowiem tak - wskazuje Poincaré - øe zasada moøe opieraÊ siÍ wyrokom doúwiadczenia bez koÒca. Kiedy doúwiadczenie zaczyna konsekwentnie jej przeczyÊ, badacze, choÊ niezmuszeni do tego przez logikÍ, zacznπ jπ podwaøaÊ i poszukiwaÊ nowych rozwiπzaÒ teoretycznych39. 36 H. Poincaré, WartoúÊ nauki, t≥um. L. Silberstein, Warszawa 1908, s. 145. 37 Ten poglπd Poincaré zawdziÍcza najpewniej G. Milhaudowi. Zob. np. G. Milhaud, Rola matematyki w nauce, t≥um. A. Bandura, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 2 (2009), s. 183–206. 38 W. Sady zilustrowa≥ tÍ sytuacjÍ przyk≥adem - wspomnianego w poprzednim paragrafie - odkrycia Neptuna. Kiedy okaza≥o siÍ, øe trajektoria odkrytej pod koniec XVII wieku planety Uran nie zgadza siÍ z przewidywaniami, uczeni nie szukali üród≥a rozbieønoúci w b≥Ídnoúci ówczeúnie przyjmowanych zasad, lecz przyjÍli ad hoc hipotezÍ o istnieniu za Uranem kolejnej, niezaobserwowanej dotychczas planety. I faktycznie, na podstawie obliczeÒ przeprowadzonych w latach czterdziestych XIX w. przez J.C. Adamsa i U. Le Verriera, J.G. Galle zdo≥a≥ zaobserwowaÊ nowπ planetÍ - Neptuna. Zob. W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 53. 39 Jak wskazuje K. Szlachcic, chociaø w wyg≥oszonym w 1900 roku odczycie Sur les rapports de la physique expérimentale et de la physique mathématique Poincaré wyrazi≥ poglπd, øe niektóre z najbardziej fundamentalnych zasad nauki - jak Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 37 Duhem podobnie do Poincarégo diagnozowa≥rolÍ konwencji w procesie tworzenia wiedzy naukowej, jednak w jego filozofii diagnozy te zyska≥y bardziej rozwiniÍtπ formÍ. Dla autora La théorie Physique kaøda teoria fizyczna stanowi≥a efekt d≥ugotrwa- ≥ych i kolektywnych wysi≥ków uczonych, którzy, formu≥ujπc hipotezy czy klasyfikujπc dane, postÍpujπ zawsze zgodnie z historycznie wypracowanymi, niesformalizowanymi regu≥ami i opierajπ siÍ na nagromadzonej w ramach swojej dyscypliny wiedzy. Te nieformalne uwarunkowania pracy badawczej nie dajπ siÍ z niej wyeliminowaÊ, poniewaø sπ one konieczne do rozwijania systemów wiedzy naukowej. Ich tworzenie i rozwijanie nie polega na prostym wyprowadzaniu praw z danych empirycznych, a akceptacja hipotez nie odbywa siÍ na drodze prostych empirycznych testów, poniewaø zwyczajnie niemoøliwe jest skonfrontowanie pojedynczej hipotezy z doúwiadczeniem. Wiedza naukowa, jak zauwaøa≥ Duhem, nie jest zbiorem niezaleønych sπdów, lecz „organizmem, który naleøy traktowaÊ jako ca≥oúÊ. Jest to organizm, w którym nie moøna uruchomiÊ øadnej czÍúci, nie poruszajπc innych"40. Poniewaø, formu≥ujπc prawo doúwiadczalne, badacze zawsze zaprzÍgajπ do pracy szereg hipotez równoczeúnie, to w przypadku niezgodnych z przewidywaniami wynikami doúwiadczeÒ nie stojπ w obliczu logicznej koniecznoúci zaprzeczenia tylko jednej konkretnej hipotezie. Pewni mogπ byÊ wy≥πcznie tego, øe co najmniej jedna z przyjÍtych hipotez jest b≥Ídna, jednak wynik eksperymentu nie wskaøe im üród≥a b≥Ídu - muszπ oni odnaleüÊ je sami, kierujπc siÍ swoim doúwiadczeniem i profesjonalnymi intuicjami. Duhem nie twierdzi jednak, jak zresztπ i Poincaré, øe teorie naukowe sπ w pe≥ni konwencjonalne i mogπ opieraÊ siÍ wyrokom doúwiadczenia w nieskoÒczonoúÊ, podtrzymywane arbitralnymi decyzjami badaczy. Przeciwnie, utrzymywa≥, øe choÊ øadne doúwiadczenie nie jest zdolne obaliÊ teorii, ostatecznie øadna teoria fizyczna nie wytrzyma najprawdopodobniej próby czasu, poniewaø, jak ukazuje historia, uczeni zmuszeni byli porzucaÊ nawet przekonania najbardziej ugruntowane w ich praktyce41. np. zasady dynamiki Newtona - sπ po prostu nieobalalne przez doúwiadczenie, utrzymywa≥ go stosunkowo krótko i juø w wyg≥oszonym w 1904 roku odczycie L'état actuel et l'avenir de la physique mathématique uzna≥ moøliwoúÊ odrzucenia ich przez badaczy w úwietle nowych danych empirycznych. Zob. K. Szlachcic, Prawda w perspektywie konwencjonalistycznej, s. 356–357. 40 P. Duhem, Kilka refleksji na temat fizyki eksperymentalnej, t≥um. M. Sakowska, [w:] Filozofia nauki francuskiego konwencjonalizmu, K. Szlachcic (red.), Wroc≥aw 1994, s. 26. 41 Jak zauwaøa Duhem: „Czy istnia≥a na przyk≥ad bardziej jasna lub bardziej 38 Rozwój realizmu... Poniewaø Poincaré oraz Duhem formu≥owali swoje poglπdy w opozycji do - ich zdaniem mocno uproszczonego - tradycyjnego, wspieranego przez pozytywizm, ujÍcia nauki i jej rozwoju, uznajπcego, øe prawa zmatematyzowanych nauk przyrodniczych dajπ siÍ w prosty sposób wyprowadzaÊ z doúwiadczenia i z nim konfrontowaÊ oraz ignorujπcego problem pozanaukowych uwarunkowaÒ mechanizmów tworzenia wiedzy, k≥adli silny akcent w≥aúnie na wskazywane konwencjonalne aspekty nauki. W rezultacie wielu pierwszych odbiorców ich prac zaczÍ≥o upatrywaÊ w ich poglπdach wyrazu instrumentalistycznej interpretacji wiedzy naukowej. Tymczasem taki sposób odczytywania ich myúli - który w duøej mierze pokutuje do dziú - jest mocno dyskusyjny, jeúli nie po prostu b≥Ídny. Obaj autorzy, dostrzegajπc konwencjonalne komponenty wiedzy naukowej, nigdy nie wyrzekli siÍ przekonania o poznawczej wartoúci nauk przyrodniczych, czyli, ogólnie rzecz biorπc, realizmu. Ich realizm nie by≥ jednak w øadnym razie realizmem naiwnym (to jest stanowiskiem uznajπcym akceptowane teorie za ca≥kowicie prawdziwe), a obaj autorzy stali na stanowisku, które dziú okreúlone zosta≥oby ogólnym mianem realizmu konwergentnego. Przekonani o hipotetycznym charakterze kaødej teorii, nie twierdzili, øe z faktu, iø nauka nie jest w stanie w pe≥ni odwzorowaÊ ukrytych pod zjawiskami struktur, wynika, øe nie odwzorowuje ich ona w ogóle. Dla Poincarégo poszukiwanie prawdy by≥o podstawowym celem nauki. O tym zaú, øe cel ten osiπga, úwiadczy jego zdaniem jej instrumentalna skutecznoúÊ, poniewaø gdyby nauka nie by≥a skutecznym narzÍdziem poznania, by≥aby bezwartoúciowa jako narzÍdzie dzia≥ania42. Poznanie to ma jednak swoje ograniczenia i dlatego „kaøde prawo jest niedoskona≥ym i tylko prowizorycznym wypowiedzeniem, lecz bÍdzie kiedyú zastπpione przez inne, wyøsze prawo, którego grubym jest tylko obrazem"43. Rozwój wiedzy naukowej to wiÍc dla autora Wartoúci nauki rozwój ku prawdzie. I tym samym by≥ on dla Duhema, który twierdzi≥, øe pewna zasada niø ta, która uznawana by≥a przez tysiπce lat, a g≥osi≥a, øe w jednorodnym úrodowisku úwiat≥o rozchodzi siÍ po liniach prostych? [. . . ] Nadszed≥ jednak dzieÒ, w którym fizycy, zmÍczeni próbami przypisywania róønych b≥Ídów zaobserwowanym przez Grimaldiego efektom rozproszenia, postanowili odrzuciÊ prawo prostoliniowego rozchodzenia siÍ úwiat≥a i nadaÊ optyce ca≥kowicie nowe podstawy; to úmia≥e postanowienie sygnalizowa≥o niezwyk≥y postÍp teorii fizycznej"; P. Duhem, The Aim and Structure of Physical Theory, trans. P.P. Wiener, Princeton 1954, s. 212. 42 Zob. H. Poincaré, WartoúÊ nauki, s. 141. 43 Ibidem, s. 162. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 39 symbol matematyczny uøywany przez teoriÍ stosuje siÍ jak zbroja do cia≥a rycerza zakutego w øelazo. Im bardziej zbroja jest skomplikowana, tym bardziej sztywny metal zdaje siÍ nabieraÊ miÍkkoúci. WieloúÊ czÍúci, które uk≥adajπ siÍ niczym ≥uska, zapewnia coraz to doskonalszy kontakt miÍdzy stalπ oraz cz≥onkami, które chroni. Jednakøe bez wzglÍdu jak liczne by≥yby czÍúci, które tworzπ zbrojÍ, nigdy nie po≥πczy siÍ ona z cia≥em ludzkim44. Idealnym celem nauki jest stworzenie klasyfikacji naturalnej, czyli teorii jednoznacznie odwzorowujπcej strukturÍ rzeczywistoúci fizycznej. Idealny znaczy tutaj nieosiπgalny, jednak to w≥aúnie dlatego, øe uczeni dostrzegajπ w formu≥owanych przez siebie teoriach klasyfikacjÍ naturalnπ, zdolni sπ przewidywaÊ nowe prawa prognozowaÊ wyniki nieprzeprowadzanych wczeúniej eksperymentów i przez to do tego idealnego celu siÍ zbliøajπ. Podsumowujπc, moøna stwierdziÊ, øe poglπdy obu francuskich konwencjonalistów na naukÍ i jej wartoúÊ poznawczπ wyprzedzi≥y epokÍ, w której je formu≥owali. Ich diagnozy zosta≥y jednak w znacznej mierze zignorowane przez nastÍpujπcych po nich autorów broniπcych realistycznych interpretacji wiedzy naukowej, chÍtnie zaú podchwycone przez róønego rodzaju krytyków realizmu. Nie da siÍ jednak zaprzeczyÊ, øe Duhem i Poincaré, wskazujπc, iø prawa i teorie naukowe nie sπ ani jednoznacznie determinowane przez doúwiadczenie ani nie dajπ siÍ jednoznacznie z doúwiadczeniem konfrontowaÊ, jak teø akcentujπc rolÍ momentów decyzji oraz ich nieformalnych uwarunkowaÒ w procesie przyjmowania i odrzucania teorii, faktycznie dali do rÍki antyrealistom silne argumenty. Dlatego teø, choÊ stanowisko realizmu konwergentnego zyska≥o w ich poglπdach postaÊ zdecydowanie bardziej wyrafinowanπ, niø w filozofii wielu póüniejszych realistów, poglπdy te nie odegra≥y istotnej roli w rozwoju realizmu w pierwszych kilkudziesiÍciu latach XX wieku. Za jedno z klasycznych zaú wys≥owieÒ koncepcji rozwoju nauki jako zbliøania siÍ do prawdy wciπø jeszcze uchodzi czÍsto stanowisko autora nieco mniej subtelnego - Karla R. Poppera. I. . . R                                    Podobnie jak francuscy konwencjonaliúci, choÊ po czÍúci z innych wzglÍdów, Popper przeczy≥ moøliwoúci konkluzywnej weryfikacji teorii naukowych, uznajπc, øe øadna liczba doúwiadczeÒ zgodnych z przewidywaniami danej teorii nie uprawnia nas do 44 P. Duhem, La théorie physique: son objet - sa structure, Paris 1914, s. 450; cytat za: D. LeszczyÒski, K. Szlachcic, Wprowadzenie do francuskiej filozofii nauki. Od Comte'a do Foucaulta, s. 107. 40 Rozwój realizmu... stwierdzenia, øe teoria ta jest prawdziwa (czyli rozumiana jako opis úwiata przyrody spe≥nia warunki korespondencyjnej definicji prawdy). Dlatego teø niekonkluzywnπ metodÍ weryfikowania teorii zaproponowa≥ zastπpiÊ konkulzywnπ - w jego mniemaniu, lecz wbrew diagnozom francuskich konwencjonalistów45 - metodπ falsyfikacji, która na mocy prostej regu≥y modus tollendo tollens pozwala≥aby uznaÊ za fa≥szywπ, a tym samym za obalonπ, kaødπ teoriÍ, której logicznej konsekwencji przeczπ obserwacje. Przedstawiona w Logice odkrycia naukowego koncepcja falsyfikacjonizmu mia≥a charakter metodologiczny i jako taka nie by≥a wprost zaleøna od charakteru faktycznych praktyk naukowych i historycznych mechanizmów rozwoju wiedzy. Jednoczeúnie, przeczπc moøliwoúci ostatecznego potwierdzenia teorii naukowych, Popper musia≥ w punkcie wyjúcia odrzuciÊ moøliwoúÊ obrony naiwnego realizmu naukowego. Uwaøa≥ jednak, øe instrumentalistyczna interpretacja teorii naukowych jedynie jako narzÍdzi dzia≥ania, a nie poznania, jest b≥Ídna. Przekonany, øe nauka nie jest pozbawiona wartoúci poznawczych, podejmowa≥ próby przedstawienia takiego ujÍcia aktywnoúci naukowej, które, czyniπc zadoúÊ jego metodologicznym rozstrzygniÍciom, pozwala≥yby broniÊ realistycznej wyk≥adni teorii naukowych. Jeden z efektów tych prób zosta≥ przedstawiony w wyk≥adzie Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej. Popper wychodzi w nim od stwierdzenia, øe „sta≥y rozwój nauki jest warunkiem niezbÍdnym, by zachowa≥a swój charakter racjonalny i empiryczny"46. Rozwój ten jest procesem, w którym uczeni poszukujπ coraz lepszych teorii, które mogπ zastπpiÊ obecne, pod róønymi wzglÍdami niezadowalajπce teorie. Rozwój nauki nie jest wiÍc po prostu zmianπ, lecz postÍpem, a wiemy to, poniewaø dysponujemy apriorycznym kryterium postÍpu: „wiemy, czym odznaczaÊ siÍ powinna dobra teoria naukowa, nim jeszcze poddaliúmy jπ testom oraz jakiego rodzaju teoria by≥aby lepsza pod warunkiem, 45 KonkluzywnoúÊ bronionej przez Poppera metody falsyfikacji opiera siÍ na moøliwoúci przeprowadzania w nauce eksperymentów krzyøowych, czyli procedury, której stosowalnoúÊ w naukach przyrodniczych Poincaré i, przede wszystkim, Duhem podwaøyli, przeczπc nie tylko moøliwoúci ostatecznej weryfikacji hipotez naukowych, lecz i ich bezpoúredniej konfrontacji z doúwiadczeniem. Co pozostaje ciekawostkπ, Popper úwiadom by≥ tych problemów, a úwiadomoúÊ ta, w powiπzaniu z przywiπzaniem do zaproponowanej przez siebie metody, prowadzi≥a go do formu≥owania w swoich pracach wzajemnie siÍ wykluczajπcych sπdów. WiÍcej na ten temat zob. K. Szlachcic, O paradoksach Popperowskiego falsyfikacjonizmu, „Filozofia Nauki" 2 (2003), s. 117–128. 46 K.R. Popper, Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej, [w:] idem, Droga do wiedzy. Domys≥y i refutacje, t≥um. S. Amsterdamski, Warszawa 1999, s. 363. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 41 øe osta≥aby siÍ pewnym surowym testom"47. Zgodnie z tym kryterium teoriπ lepszπ jest ta, która w stosunku do swej poprzedniczki cechuje siÍ wiÍkszπ zawartoúciπ treúci empirycznej, czyli pozwala dokonywaÊ wiÍkszej liczby prognoz (i tym samym jest bardziej podatna na falsyfikacjÍ). Teoria ta zachowywaÊ powinna potwierdzonπ (niesfalsyfikowanπ) czÍúÊ treúci empirycznej swojej poprzedniczki i równoczeúnie istotnie jπ wzbogacaÊ. Kiedy pewna nowa, potencjalnie lepsza teoria faktycznie opiera siÍ coraz to nowszym surowym testom - zarówno tym, którym nie opiera≥a siÍ starsza, jak i zupe≥nie nowym - jej potencjalna „lepszoúÊ" okazuje siÍ faktycznπ i stπd w≥aúnie Popper wnosi, øe postÍp nauki jest faktem: TezÍ, øe postÍp nauki przebiega zgodnie z zaproponowanym tu kryterium, potwierdzajπ przyk≥ady historyczne. Teoria Newtona, logicznie mocniejsza i lepiej sprawdzalna, zastπpi≥a zawierajπce w sobie teorie Galileusza i Keplera; to samo dotyczy stosunku teorii Maxwella do Fresnela i Faradaya oraz teorii Einsteina do Maxwella i Newtona48. Tak zarysowany obraz postÍpu naukowego sam w sobie wydaje siÍ jednak w pe≥ni zgodny z instrumentalizmem i - czego úwiadomy by≥ sam Popper - nie zmusza nas w øaden jednoznaczny sposób do mówienia o prawdziwoúci teorii naukowych. Jednak jeúli faktycznie moøemy mówiÊ w naukach o postÍpie, o którym úwiadczy wzrost (potwierdzonej na drodze prób falsyfikacji) treúci empirycznej teorii, to faktem jest równieø, øe jest to postÍp ku teorii, która najlepiej zgadza≥aby siÍ z faktami. ZgodnoúÊ teorii z faktami - jak zauwaøa Popper - to w≥aúnie prawda i to prawda obiektywna49. Uznajπc, øe nie dysponujemy kryterium orzekania, czy jakakolwiek teoria jest faktycznie obiektywnie prawdziwa, oraz wπtpiπc, by w ogóle takπ teoriÍ uda≥o siÍ 47 Ibidem, s. 366; kursywa za orygina≥em. 48 Ibidem, s. 371, kursywa M.K. Naleøy podkreúliÊ, øe przedstawiony w omawianym artykule obraz rozwoju wiedzy naukowej jako postÍpu, w którym nowe teorie zachowujπ w sobie swoje poprzedniczki jest nieobecny we wczeúniejszych pracach Poppera, jak najbardziej dopuszczajπcych, øe rozwój nauki moøe nie byÊ procesem kumulatywnym. Takie ujÍcie rozwoju wiedzy naukowej Popper przyjπ≥ bowiem dopiero wraz ze sformu≥owaniem swojej koncepcji zbliøania siÍ do prawdy, z którym próbowa≥ po≥πczyÊ swój wczeúniejszy „realizm hipotetyczny". Zgodnie z tym wczeúniejszym stanowiskiem Poppera - jak ujπ≥ to Worrall - „Nasze obecnie najlepsze teorie sπ [. . . ] naszymi najlepszymi obecnie próbami uchwycenia prawdy [. . . ], lecz nie mamy øadnych podstaw, aby twierdziÊ, øe te najlepsze teorie sπ prawdziwe lub nawet bliøsze prawdy niø ich odrzucone poprzedniczki" (J. Worrall, Structural Realism: The Best of Both Worlds?, [w:] The Philosophy of Science, D. Papineau (ed.), Oxford 1996, s. 150). 49 Zob. K.R. Popper, Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej, s. 378–384. 42 Rozwój realizmu... nam kiedykolwiek wypracowaÊ, autor Logiki odkrycia naukowego stwierdza, øe mimo to „nie ma [. . . ] øadnego powodu, dla którego nie wolno by nam by≥o nam mówiÊ, øe jedna teoria lepiej koresponduje z faktami niø inna"50. W istocie to w≥aúnie wzrost zawartoúci treúci empirycznej pomiÍdzy nastÍpujπcymi po sobie teoriami jest tym, co pozwala nam mówiÊ, øe jedna teoria zawiera w sobie wiÍcej zdaÒ prawdziwych niø inna - choÊ wiÍc jako taka jest (przypuszczalnie) fa≥szywa, zawierajπc w sobie wiÍcej zdaÒ prawdziwych, jest bardziej do prawdy podobna. Jeúli wiÍc za Popperem nazwiemy teraz klasÍ prawdziwych logicznych konsekwencji teorii „zawartoúciπ prawdy", zaú klasÍ jej konsekwencji fa≥szywych „zawartoúciπ fa≥szu", moøemy porównywaÊ jπ z innymi teoriami - dla których równieø wyróøniamy te dwie klasy - pod wzglÍdem podobieÒstwa do prawdy: Zak≥adajπc, iø „zawartoúÊ prawdy" i „zawartoúÊ fa≥szu" dwóch teorii t1 i t2 sπ porównywalne, moøemy powiedzieÊ, iø t2 jest bardziej podobna do prawdy, czy teø lepiej odpowiada faktom niø t1, wówczas i tylko wówczas gdy albo: (a) t2przewyøsza t1 pod wzglÍdem swej zawartoúci prawdy, ale nie zawartoúci fa≥szu; albo (b) t1 przewyøsza t2 pod wzglÍdem swej zawartoúci fa≥szu, ale nie zawartoúci prawdy51. Zaproponowana przez Poppera koncepcja zbliøania siÍ do prawdy pozwala wyraünie dostrzec istotne cechy realizmu konwergentnego jako próby uzgodnienia realizmu ze zmiennoúciπ naszej wiedzy naukowej z jednej strony i z niemoøliwoúciπ ostatecznego potwierdzenia teorii naukowej (nawet gdyby by≥a ona faktycznie w klasycznym sensie prawdziwa) z drugiej. UjÍcie Poppera ukazuje równieø wyraünie, øe jego pojÍcie zbliøania siÍ do prawdy (i ogólnie wiÍkszoúÊ koncepcji prawdy aproksymacyjnej52) nie odchodzi od prawdy rozumianej klasycznie. StopnieÒ prawdziwoúci teorii - relatywny wobec teorii alternatywnych - okreúla siÍ na podstawie oceny prawdziwoúci i fa≥szywo50 Ibidem, s. 390. 51 Ibidem, s. 393, kursywa opuszczona. Warto pamiÍtaÊ, øe przedstawione przez Poppera formalne definicje (powyøsza i inne) zbliøania siÍ do prawdy spotka≥y siÍ z silnπ krytykπ. Zob. np. P. Tichý, On Popper's Definitions of Verisimilitude, „The British Journal for the Philosophy of Science" 2 (1974), s. 155–160. Krytycznych uwag nie szczÍdzi takøe w tym kontekúcie Popperowi W. Sady w pracy Spór o racjonalnoúÊ naukowπ (zob. s. 182–186). 52 Chociaø naleøy przyznaÊ, øe podczas gdy Popper rozumia≥ prawdÍ w sposób radykalnie nieepistemiczny, niektórzy broniπcy realizmu autorzy - jak np. wspominany w dalszej czÍúci tego rozdzia≥u R. Boyd - zdajπ siÍ sugerowaÊ, øe pojÍcie zbliøania siÍ do prawdy wskazuje na bardziej epistemiczne jej rozumienie. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 43 úci jej konsekwencji dokonanej w perspektywie prawdy rozumianej klasycznie. I to w≥aúnie ten w istocie prosty zabieg pozwala realiúcie mówiÊ o prawdziwoúci teorii naukowych, dopuszczajπc fa≥szywoúÊ wszystkich przesz≥ych, a nawet obecnych oraz przysz≥ych teorii. Czy jednak istotnie Popperowi uda≥o siÍ zwiπzaÊ argumentacjÍ za postÍpowym charakterem wiedzy naukowej z argumentacjπ za tym, øe jest to takøe postÍp ku prawdzie? Jest to co najmniej wπtpliwe. Chociaø Popper w róønych miejscach traktuje teorie jako opisy struktury rzeczywistoúci, co pozwala wnosiÊ, øe uwaøa je za (w przybliøeniu) prawdziwe w odniesieniu zarówno do obserwowalnych, jak i nieobserwowalnych czÍúci úwiata fizycznego, to swoje argumenty za postÍpem wiedzy opiera na stwierdzaniu rosnπcej zgodnoúci kolejnych teorii z faktami, wiÍc, ostatecznie, z danymi obserwacyjnymi. Moøna by wiÍc zgodziÊ siÍ z Popperem co do tego, øe teorie zbliøajπ nas do prawdy, jednak zaprzeczyÊ, øe jest to prawda o nieobserwowalnych aspektach rzeczywistoúci. Prawda naukowa, za którπ argumentowa≥ okaza- ≥aby siÍ wtedy w istocie jedynie empirycznπ adekwatnoúciπ teorii. Aby wykazaÊ, øe rosnπca adekwatnoúÊ empiryczna teorii úwiadczy równieø o zbliøaniu siÍ tej teorii do prawdy, Popper musia≥by odwo≥aÊ siÍ do innego rodzaju argumentacji niø ta, którπ przeciwstawia instrumentalizmowi, który zgodnie z definicjπ filozofa w ogóle wyklucza mówienie o prawdzie w nauce. Dlatego wbrew jego zapewnieniom, na gruncie jego filozofii prawda w nauce pozostaje wy≥πcznie ideπ normatywnπ, której przyjÍcie mia≥oby sprzyjaÊ bardziej owocnym badaniom i wspieraÊ rozwój nauki53. I. . . R                                   Filozofowie z szeroko pojÍtej tradycji neopozytywistycznej (do której zaliczam takøe Poppera54), w której ramach do mniej wiÍcej lat szeúÊdziesiπtych ubieg≥ego wieku prowadzono najbardziej zagorza≥e dyskusje dotyczπce charakteru rozwoju wiedzy naukowej i statusu poznawczego nauki, za oczywisty uznawali zwykle postulat odróønienia kontekstu odkrycia od kontekstu 53 Zob. K.R. Popper, Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej, s. 412–413. 54 Oczywiúcie miÍdzy Popperem a najczÍúciej kojarzonymi z nurtem neopozytywizmu autorami z krÍgu Ko≥a WiedeÒskiego istnia≥y oczywiste róønice. Np., chociaø autor Logiki odkrycia naukowego podziela≥ przekonanie pozytywistów logicznych o koniecznoúci ograniczenia filozofii nauki do logiki wiedzy, sprzeciwia≥ siÍ (jeúli nie by≥o to wyraüne w Logice. . . , sta≥o siÍ jasne w artyku≥ach zestawionych w tomie Droga do wiedzy. Domys≥y i refutacje) analizowaniu teorii naukowych jako „gotowych produktów". 44 Rozwój realizmu... uzasadnienia i uczynienia jedynie drugiego przedmiotem filozofii nauki. Dlatego teø w ich propozycjach daje siÍ czÍsto wyczuÊ napiÍcie pomiÍdzy analizami teorii naukowych i ich rozwoju jako wyidealizowanych systemów pojÍÊ i zdaÒ ustrukturyzowanych logicznie a sugestiami, øe analizy te odpowiadajπ rzeczywistym procesom w rozwoju wiedzy; w szczególnoúci zaú w filozofii Poppera napiÍcie pomiÍdzy formu≥owaniem apriorycznych norm metodologicznych a próbπ wykazania, øe o ich s≥usznoúci úwiadczy rzeczywisty postÍp nauki, w ramach którego uczeni siÍ nimi kierowali. Problem rozwoju nauk przyrodniczych i moøliwych prawid≥owoúci tego procesu przybiera≥ w tym ujÍciu formÍ pytania o logikÍ rozwoju wiedzy. Dlatego w≥aúnie podejmujπcych to zagadnienie filozofów z tradycji neopozytywistycznej bardziej niø analizy historyczne interesowa≥y moøliwe aprioryczne kryteria i normy metodologiczne umoøliwiajπce udzielenie odpowiedzi na pytanie, kiedy akceptowanπ teoriÍ moøna zastπpiÊ nowπ. W tym kontekúcie proponowano takie rozwiπzania, jak szeroko komentowana w literaturze przedmiotu zasada korespondencji lub rozwaøano problem redukcji teorii bardziej szczegó≥owej do bardziej ogólnej55. Podobnie ogólne podejúcie cechuje analizy Poppera, który broni≥ swojej koncepcji rozwoju wiedzy jako postÍpu ku prawdzie, formu≥ujπc (m.in. w komentowanym w poprzednim paragrafie artykule Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej) warunki, jakie muszπ zostaÊ spe≥nione, aby uznaÊ nowπ teoriÍ za bliøszπ prawdy i tym samym przyjπÊ jπ w miejsce dotychczasowej. Poniewaø jednak wszystkie te rozwiπzania z za- ≥oøenia mia≥y mieÊ charakter norm metodologicznych lub analiz idealnych przypadków, ci z filozofów, którzy, jak Popper, przekonani byli, øe postÍp nauki to postÍp ku prawdzie, w punkcie wyjúcia zamykali sobie drogÍ argumentacji, która pozwala≥aby im wskazywaÊ na faktyczny postÍp nauki i sukces w prognozowaniu nowych zjawisk jako poúwiadczenia aproksymacyjnej prawdziwoúci nastÍpujπcych teorii naukowych56. DrogÍ tÍ zwyk≥o siÍ nazywaÊ argumentacjπ z sukcesu nauki lub argumentacjπ „z braku 55 Jedno z klasycznych ujÍÊ problemu redukcji teorii przedstawi≥ w swojej Strukturze nauki E. Nagel (zob. s. 294–343. Szerzej na temat róønych ujÍÊ koncepcji relacji korespondencji i redukcji pomiÍdzy teoriami naukowymi zob. artyku≥y zebrane w tomie Zasada korespondencji w fizyce a rozwój nauki, W. Krajewski, W. Mejbaum, J. Such (red.), Warszawa 1974. 56 Co prawda Popper nie stroni≥ od podawania przyk≥adów faktycznych praktyk naukowych i przypadków z historii nauki, które mia≥yby potwierdzaÊ s≥usznoúÊ jego metodologicznych rozwiπzaÒ, jednak równoczeúnie na kaødy argument przedstawiany jako empiryczne obalenie jego w≥asnych diagnoz odpowiada≥, stwierdzajπc, øe metodologia nie jest naukπ empirycznπ. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 45 cudów". TÍ drugπ nazwÍ zawdziÍcza ona ukutemu przez Hilarego Putnama sloganowi: „Pozytywnym argumentem za realizmem jest to, øe jest jedynπ filozofiπ, która sukcesu nauki nie czyni cudem"57. Putnam argumentowa≥, øe jeúli wziπÊ pod uwagÍ nastÍpujπce po sobie teorie dojrza≥ych nauk58, naleøy stwierdziÊ, iø ich centralne pojÍcia posiadajπ odniesienia przedmiotowe, a same te teorie stanowiπ aproksymacyjnie prawdziwe opisy nieobserwowalnej rzeczywistoúci. StwierdziÊ cokolwiek innego to zrezygnowaÊ z jedynego dostÍpnego nam racjonalnego wyjaúnienia sukcesu nauki. Poniewaø argument z sukcesu nauki do dziú odgrywa kluczowπ rolÍ w próbach obrony realizmu, warto poúwiÍciÊ nieco miejsca na rozwiniÍcie sloganu Putnama, który nie by≥ ani pierwszym filozofem, który uczyni≥ z tego argumentu uøytek, ani tym, który najdok≥adniej go wyjaúni≥. Poniewaø to argument Putnama - w jego sloganowym sformu≥owaniu - najbardziej przyczyni≥ siÍ do spopularyzowania tego rodzaju argumentacji za realizmem we wspó≥czesnej filozofii nauki (zarówno wúród realistów, jak i ich krytyków), zapomina siÍ czÍsto, øe zwiπzki pomiÍdzy sukcesem nauki w przewidywaniu zjawisk a prawdziwoúciπ teorii naukowych przedstawiane by≥y jako argumenty za prawdziwoúciπ konkretnych teorii na d≥ugo nim problem realizmu zyska≥ swπ wspó≥czesnπ formÍ. Jak zauwaøy≥ Alan Musgrave59, juø Christoph Clavius, wskazujπc na skutecznoúÊ prognostycznπ astronomii ptolemejskiej, odwo≥ywa≥ siÍ do sukcesu nauki nie tylko, aby broniÊ s≥usznoúci realizmu - czy poglπdu, który dziú nazwalibyúmy realizmem naukowym - lecz aby wykazaÊ, øe, przynajmniej jeúli chodzi o astronomiÍ, cel nauki jako narzÍdzia odkrywania prawdy zosta≥ osiπgniÍty w teorii Ptolemeusza. Mia≥o tak byÊ, poniewaø jej wysoka skutecznoúÊ empiryczna nakazywa≥a uznaÊ, øe teoria ta jest prawdziwa, a opisywane przez niπ przedmioty - jak sfery planetarne 57 W oryginale: „The positive argument for realism is that it is the only philosophy that doesn't make the success of science a miracle". H. Putnam, What is mathematical truth, [w:] idem, Philosophical Papers, vol. I: Mathematics, Matter and Method, Cambridge 1975, s. 73. W polskim przek≥adzie tego artyku≥u zdanie nie brzmi równie chwytliwie i traci swój sloganowy charakter: „Argument pozytywny jest taki: realizm jest jedynπ filozofiπ, która nie implikuje, øe sukces w nauce trzeba widzieÊ jako cud". H. Putnam, Czym jest prawda matematyczna?, t≥um. R. Murawski, [w:] Wspó≥czesna filozofia matematyki, R. Murawski (red.), Warszawa 2002, s. 260. 58 Jak wskazujÍ w III.1, przez naukÍ dojrza≥π naleøy rozumieÊ tÍ, której teorie wy kaza≥y siÍ potwierdzonymi prognozami zjawisk, o których wiedza nie zosta≥a uøyta przy ich konstruowaniu. 59 A. Musgrave, The Ultimate Argument for Scientific Realism, s. 229–230. 46 Rozwój realizmu... oraz sfera gwiazd sta≥ych - naprawdÍ istniejπ. Wysoka empiryczna adekwatnoúÊ by≥a teø tym, co trzysta lat póüniej sk≥ania≥o do przyjÍcia realistycznej interpretacji teorii Newtona wielu przyrodników i filozofów. Natomiast podobnπ argumentacjÍ, jednak w odniesieniu nie do konkretnej teorii, lecz poznawczej wartoúci nauki w ogóle, znaleüÊ moøemy juø na przyk≥ad w Wartoúci Nauki H. Poincarégo. Argumentowa≥ on: „albo nauka nie daje moønoúci przewidywania, w takim zaú razie jest jako prawid≥o dzia≥ania - pozbawiona wszelkiej wartoúci; - albo teø pozwala nam przewidywaÊ w sposób mniej lub wiÍcej niedoskona≥y, a w takim razie nie jest bez wartoúci jako narzÍdzie poznania"60. Realistyczne intuicje nakazujπce poszukiwaÊ w skutecznoúci empirycznej oparcia dla przekonania o wartoúci poznawczej czy to konkretnych teorii, czy nauk przyrodniczych w ogóle61, obecne by≥y w filozoficznych refleksjach juø na d≥ugo przed pojawieniem siÍ tego, co dziú rozumiemy przez filozofiÍ nauki. Dopiero jednak realistyczny zwrot, jaki dokona≥ siÍ w filozofii nauki w latach szeúÊdziesiπtych ubieg≥ego wieku, ukaza≥ wagÍ tych intuicji oraz koniecznoúÊ bardziej precyzyjnego ich wys≥owienia. £πczπc prawdÍ teorii z jej „treúciwoúciπ", czyli ostatecznie jej zdolnoúciπ do formu≥owania trafnych prognoz, Popper sformu≥owa≥ swoistego rodzaju aprioryczny argument z sukcesu nauki. Jego rozumowanie streúciÊ moøna nastÍpujπco: jeúli nowa teoria pozwala prognozowaÊ zjawiska z co najmniej równπ skutecznoúciπ, co teoria stara i do tego pozwala prognozowaÊ wystπpienie zjawisk, których nie potrafi≥a przewidzieÊ teoria starsza, a prognozy te opierajπ siÍ próbom obalenia, znaczy to, øe nowa teoria stanowi bliøszy prawdy, w stosunku do starszej, opis rzeczywistoúci. Podobny, aprioryczny w swojej naturze, argument wiπøπcy sukces teorii naukowych w prognozowaniu zjawisk z realizmem, równolegle z Popperem przedstawi≥ John J.C. Smart. Dla Smarta problem sporu pomiÍdzy instrumentalizmem a realizmem by≥ kwestiπ rozstrzygniÍcia - na podstawie filozoficznego osπdu - który z tych ogólnych poglπdów na naukÍ jest bardziej wiarygodny. Jak zauwaøy≥, uznajπc instrumentalistycznπ interpretacjÍ nauki, zmuszeni jesteúmy stwierdziÊ, øe choÊ teorie naukowe nie sπ prawdziwe, to na mocy szczÍúliwego zrzπdzenia losu przewidywane przez nie zjawiska oraz projektowane w oparciu o nie 60 H. Poincaré, WartoúÊ nauki, s. 141. 61 CzÍúÊ autorów traktuje argumenty odnoszπce siÍ do sukcesu konkretnych teorii oraz te odnoszπce siÍ do sukcesu nauki w czasie jako dwa róøne typy argumentacji, jednak uwaøam, øe poza tym, iø mogπ siÍ one róøniÊ mocπ przekonywania, sπ to w istocie róøne wersje tego samego argumentu. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 47 doúwiadczenia przebiegajπ „tak jakby" by≥y prawdziwe. Realizm jest zatem pozycjπ bardziej wiarygodnπ, poniewaø nie pozostawia miejsca na tego typu „kosmiczne przypadki"62. W podobnym duchu wypowiada≥ siÍ Grover Maxwell, kiedy wskazywa≥, øe podczas gdy wraz z rozwojem naszej wiedzy naukowej i wzrostem jej zdolnoúci prognostycznych, wszelkie nierealistyczne interpretacje teorii stajπ siÍ coraz bardziej ad hoc, realizm jednym prostym stwierdzeniem pozwala siÍ nam pozbyÊ wszelkich problemów z wyjaúnieniem faktycznego sukcesu nauki63. Podstawowπ róønicπ pomiÍdzy argumentami Poppera i Smarta a póüniejszymi argumentami Putnama i - do czego zaraz przejdÍ - Boyda, jest aprioryczny charakter argumentacji tych wczeúniejszych. Wychodzπc od z góry sformu≥owanych wymogów, jakie muszπ zostaÊ spe≥nione, abyúmy mogli w uzasadniony sposób mówiÊ o postÍpie poznawczym nauki, mogli oni argumentowaÊ, øe wymogi te faktycznie zostajπ w okreúlonych przypadkach spe≥nione i tym samym, jeúli nie po prostu prawdziwoúÊ naszych najlepszych teorii, to zbliøanie siÍ kolejnych teorii do prawdy jest faktem. Jednak juø w rozwijanej w róønych miejscach argumentacji Maxwella ten aprioryczny charakter argumentu z sukcesu nauki zaczyna siÍ rozmywaÊ64, aby w sformu≥owaniu Putnama i Boyda przyjπÊ bardziej „znaturalizowanπ" formÍ, w której funkcjonuje czÍsto po dziú dzieÒ65. ChoÊ to w≥aúnie Putnamowi przypad≥a rola popularyzatora we wspó≥czesnej filozofii argumentu z sukcesu nauki na rzecz realizmu naukowego, filozof ten nie rozwinπ≥ nigdy swojej argumentacji w satysfakcjonujπcy sposób66, ograniczajπc siÍ do wskazywania sukcesu predykcyjnego teorii naukowych jako faktu 62 Zob. J.J. Smart, Philosophy and Scientific Realism, London 1963, s. 39. 63 Zob. G. Maxwell, Theories, Perceptions and Structural Realism, [w:] The Nature and Function of Scientific Theories, R. Colodny (ed.), Pittsburgh 1970, s. 12. 64 Dok≥adniejsze omówienie argumentów Smarta i Maxwella zob. S. Psillos, Scientific Realism, s. 72–78. 65 Znaturalizowanπ nie w tym sensie, øe tezy realizmu mia≥yby byÊ „naukowe" czy teø podlegaÊ empirycznym testom, lecz w tym, øe fakty dotyczπce nauki mogπ przemawiaÊ na jego korzyúÊ lub przeciwko niemu. Jak zaznacza sam Putnam: „uwaøam, øe realizm jest niczym empiryczna hipoteza w tym, øe (1) moøe byÊ fa≥szywy i (2) fakty sπ istotne dla jego podparcia (lub jego krytyki); jednak nie oznacza to, øe realizm jest naukowy (w jakimkolwiek standardowym sensie pojÍcia »naukowy«) lub øe realizm jest hipotezπ". H. Putnam, Meaning and the Moral Sciences, London 1978, s. 78–79. 66 Co nie dziwi w obliczu niesta≥oúci poglπdów filozoficznych Putnama, który z pozycji obroÒcy realizmu przeszed≥ na stanowisko „realizmu wewnÍtrznego" (który jest w zasadzie formπ idealizmu), aby jeszcze póüniej zaczπÊ broniÊ poglπdu, o którym sam mówi jako realizmie pragmatycznym czy zdroworozsπd48 Rozwój realizmu... w wystarczajπcy sposób przemawiajπcego za przyjÍciem realizmu. Duøo bardziej rozwiniÍtπ formÍ argument ten przybra≥ natomiast w pracach jego studenta, Boyda (któremu notabene Putnam mia≥ zawdziÍczaÊ swoje sformu≥owanie argumentu z sukcesu nauki). W przeciwieÒstwie do Putnama, Boyd nie porzuci≥ realizmu i rozwija≥ swoje koncepcje w ramach tego stanowiska przez kolejne kilkadziesiπt lat. Poniewaø jednak w tym miejscu interesuje mnie rozwój stanowisk realistycznych do poczπtku lat osiemdziesiπtych, pragnÍ pokrótce przyjrzeÊ siÍ argumentacji Boyda przedstawianej w opublikowanym w≥aúnie na poczπtku lat osiemdziesiπtych artykule Realism and Naturalistic Epistemology. Zaproponowany przez Boyda sposób argumentacji za realizmem odwo≥ujπcy siÍ do sukcesu nauki jest, jak sugerowa≥em, bardziej rozwiniÍty niø argument Putnama, a sformu≥owany zosta≥ w ramach szerzej zakrojonego programu filozoficznego - naturalistycznej epistemologii nauki. Przyjmujπc za jedno z podstawowych zadaÒ swojego programu udzielenie odpowiedzi na pytanie, dlaczego metoda naukowa prowadzi do uznawania instrumentalnie skutecznych teorii (to jest takich, które pozwalajπ skutecznie prognozowaÊ zjawiska), Boyd, podobnie jak jego poprzednicy, znajduje jedynπ racjonalnπ odpowiedü na to pytanie w realizmie naukowym67. Jednoczeúnie, w przeciwieÒstwie do Smarta czy Maxwella, Boyd odrzuca moøliwoúÊ sformu≥owania jakiegoú apriorycznego filozoficznego kryterium lub metody, które, niezaleønie od samych metod naukowych, pozwala≥oby odpowiedzieÊ na pytania, przed jakimi stawia nas nauka oraz jej historyczny rozwój (stπd wymóg znaturalizowania epistemologii nauki). Zarówno metody, jak i jÍzyk nauki sπ teoretycznie obciπøone. W≥aúciwe pytanie brzmi zatem, jak wyjaúniÊ fakt, øe te teoretycznie obciπøone metody pozwalajπ nam formu≥owaÊ i uznawaÊ skuteczne instrumentalnie teorie? Jedynym przekonujπcym wyjaúnieniem jest, jego zdaniem, twierdzenie, øe wiedza o nieobserwowalnych przyczynach obserwowalnych zjawisk jest moøliwa, a nauki faktycznie pozwalajπ jπ osiπgnπÊ. Jednoczeúnie wiedza ta „zdobywana jest w procesie stopniowej aproksymacji: typowo i z biegiem czasu zastosowanie metody naukowej skutkuje kowym. Na temat trzech faz filozofii Putnama zob. M. Baghramian, „From Realism Back to Realism": Putnam's Long Journey, „Philosophical Topics" 1 (2008), s. 17–35. 67 To, øe „wiedza instrumentalna" nie tylko jest osiπgalna, lecz faktycznie osiπgana oraz øe przynajmniej niektóre z metod naukowych pozwalajπ nam tÍ instrumentalnπ wiedzÍ z powodzeniem zdobywaÊ, Boyd uznaje za kwestiÍ bezspornπ i uznawanπ zarówno przez zwolenników realistycznej, jak i antyrealistycznej - w tym przede wszystkim empirystycznej - interpretacji nauki. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 49 przyjmowaniem teorii, które dostarczajπ coraz bardziej dok≥adnych opisów przyczynowej struktury úwiata"68. Co siÍ tyczy wiedzy naukowej, tyczy siÍ takøe jÍzyka nauki, który - równieø w procesie stopniowej aproksymacji - modyfikowany jest tak, aby umoøliwiÊ nam najlepsze odwzorowanie tej struktury przyczynowej, metod oraz „epistemologicznych zasad" s≥uøπcych zdobywaniu wiedzy, które w ramach rozwoju teorii, od których zaleøπ, stajπ siÍ coraz skuteczniejsze. Sam rozwój nauki jest zaú procesem w dwójnasób dialektycznym. Z jednej strony fakt, øe wiedza naukowa staje siÍ z czasem coraz skuteczniejsza, zwiπzany jest z faktem, øe nowe teorie nadbudowywane sπ zwykle na teoriach starszych jako ich modyfikacje, udoskonalenia czy teø uogólnienia. Z drugiej strony dialektyczne sπ zwiπzki pomiÍdzy trzema wyróønionymi wymiarami nauki - teoriami, jÍzykiem i metodologiπ - poniewaø „te trzy procesy akomodacji ujawniajπ dialektyczne powiπzanie wzajemnej zaleønoúci: nowa wiedza teoretyczna prowadzi do ulepszeÒ w jÍzyku naukowym oraz w metodologii; lepsza metodologia prowadzi do lepszej wiedzy teoretycznej i tak dalej"69. ZwróÊmy uwagÍ na pierwszy z tych dialektycznych procesów, poniewaø stwierdzony zostaje tu konwergentny proces rozwoju nauki, który wymaga obrony, jeúli realizm jako poglπd wskazujπcy na zbliøanie siÍ do prawdy naszych teorii naukowych ma mieÊ postaÊ stanowiska uzasadnionego, a nie jedynie za≥oøonego. Na gruncie swojej naturalistycznej filozofii nauki Boyd moøe uzasadniÊ ciπg≥oúÊ rozwoju wiedzy naukowej wprost. Jak by≥a o tym mowa, problem ciπg≥oúci rozwoju nauki rozwaøano wczeúniej albo proponujπc róøne aprioryczne kryteria, pozwalajπce oceniaÊ, czy w sytuacji zmiany teoretycznej faktycznie dochodzi do zachowania skutecznych mechanizmów dotychczasowej teorii w nowej, albo formu≥ujπc metodologiczne zasady nakazujπce uczonym dπøyÊ do formu≥owania takich teorii, które zachowywa≥yby skutecznπ treúÊ teorii starszych. Naturalistyczne nastawienie Boyda wraz z uznaniem nieuniknionego teoretycznego obciπøenia metod nauki, pozwala mu broniÊ kluczowej dla realizmu konwergentnego tezy o ciπg≥oúci wiedzy naukowej, odwo≥ujπc siÍ do praktyk samych uczonych. Oczywiúcie samo stwierdzenie faktu postÍpujπcej skutecznoúci prognostycznej nastÍpujπcych po sobie teorii daje siÍ, jak juø wskazywa≥em, uzgodniÊ z antyreali68 R. Boyd, Realism and Naturalistic Epistemology, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 2: Symposia and Invited Papers, Chicago 1980, s. 613. 69 Ibidem, s. 615. 50 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu stycznymi interpretacjami wiedzy naukowej, poniewaø w øaden sposób nie implikuje tego, øe nastÍpujπce po sobie teorie muszπ ze sobπ korespondowaÊ (to jest, øe nowe teorie muszπ zachowywaÊ prawa starszych jako przypadki graniczne lub chociaøby zachowywaÊ wczeúniej uznawane pojÍcia teoretyczne). Dlatego instrumentalista sprowadzajπcy wartoúÊ teorii naukowych do ich skutecznoúci, czyli ostatecznie empirycznej adekwatnoúci, moøe zwróciÊ uwagÍ, øe w procesie teoretycznej zmiany waøne jest to, czy nowa teoria cechuje siÍ wyøszπ adekwatnoúciπ empirycznπ, a nie to, czy zachowuje teoriÍ starszπ. Jednak, jak argumentuje Boyd, w rzeczywistej praktyce naukowej „traktujemy na powaønie jedynie te teorie, które sπ doúÊ podobne do naszych istniejπcych teorii pod wzglÍdem ich ontologicznych za≥oøeÒ oraz zawartych w nich praw"70. Dlatego stojπc przed wyborem teorii o równej skutecznoúci empirycznej71, uczeni preferowaÊ bÍdπ tÍ z nich, która operuje znanymi juø przedmiotami teoretycznymi (czy choÊby proponuje nowe na ich miejsce) i której prawa pozwalajπ nam t≥umaczyÊ waønoúÊ praw teorii poprzedniej. I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu Odwo≥ujπc siÍ do argumentacji z sukcesu nauki, zwolennicy róønych wersji realizmu konwergentnego próbowali wykazaÊ, øe postÍpujπcy prognostyczny sukces nauki jest faktem przemawiajπcym na rzecz realistycznej interpretacji nauki, poniewaø stanowi ona najlepsze wyt≥umaczenie tego sukcesu. Jednoczeúnie realizm mia≥ wed≥ug nich oferowaÊ rozwiπzanie problemów, z jakimi konfrontuje nas wiedza naukowa i jej rozwój, a z którymi nie radzπ sobie alternatywne podejúcia generujπce problemy, któ70 Ibidem, s. 618. 71 Zagadnienie to wiπøe siÍ úciúle z problemem niedookreúlenia teorii przez dane empiryczne, na który Boyd próbowa≥ „uodporniÊ" realizm juø w swoich najwczeúniejszych pracach. Poniewaø zagadnienie to zostanie w skrócie omówione w kolejnym rozdziale wraz z zestawem innych, standardowych antyrealistycznych zarzutów, nie rozwijam tutaj tego wπtku. Warto jednak zwróciÊ uwagÍ na poruszanπ przez Boyda (za Putnamem) kwestiÍ, øe podczas gdy, chÍtnie wskazujπcy na problem niedookreúlenia teorii przez dane, instrumentaliúci wskazujπ, øe brak nam narzÍdzi wyboru pomiÍdzy empirycznie równowaønymi teoriami, nie dostrzegajπ faktu, øe w praktyce naukowej uczeni nie stojπ zwykle przed takim wyborem. Z jednej bowiem strony sami zawÍøajπ spektrum moøliwych do przyjÍcia teorii do tych, które dajπ siÍ uzgodniÊ z teoriami dotychczas uznawanymi, z drugiej zaú adekwatnoúÊ empiryczna stwierdzana jest na podstawie eksperymentalnych testów, do których dochodzi juø po wyborze nowej teorii. Zob. ibidem, s. 619. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 51 rych rozwiπzaÊ nie sπ w stanie. Tymczasem zastπpienie postulatu prawdziwoúci teorii naukowych postulatem ich prawdziwoúci aproksymacyjnej, choÊ z pewnoúciπ stawia≥o realistów w lepszej pozycji, w konfrontacji z problemem historycznej niestabilnoúci wiedzy teoretycznej, nie by≥o samo w sobie wystarczajπce, aby faktycznie oddaliÊ antyrealistycznπ krytykÍ. Wraz ze wzrostem zainteresowania problematykπ realizmu oraz rozwijanymi w jego duchu interpretacjami statusu poznawczego nauki g≥os coraz czÍúciej zaczÍli zabieraÊ takøe krytycy takiego podejúcia. W bieøπcym rozdziale odejdÍ od wzglÍdnie chronologicznego porzπdku dotychczasowych rozwaøaÒ i przedstawiÍ skrótowy przeglπd standardowych antyrealistycznych zarzutów, które do dziú napÍdzajπ dyskusje realistów z antyrealistami. Poniewaø dominujπcy w XX wieku szeroko pojÍty realizm konwergentny zak≥ada ciπg≥oúÊ procesu rozwoju nauki, omówienie to rozpocznÍ od przywo≥ania pracy, która, choÊ nie by≥a pomyúlana jako bezpoúrednia krytyka realizmu, bez wπtpienia przyczyni≥a siÍ do podwaøania tego stanowiska, uderzajπc w tezÍ o ciπg≥oúci rozwoju nauki i raz jeszcze postawi≥a realizm w obliczu problemu historycznie niestabilnego charakteru wiedzy naukowej. I. . . R                                            Kiedy Popper argumentowa≥, øe problem zmiennego charakteru naszej wiedzy o úwiecie przyrody moøna rozwiπzaÊ odwo≥ujπc siÍ do kategorii zbliøania siÍ do prawdy, niewielu kwestionowa≥o leøπce u podstaw jego argumentacji za≥oøenie dotyczπce ciπg≥oúci procesu rozwoju wiedzy naukowej. Tymczasem nim jeszcze wyg≥oszone przez Poppera wyk≥ady, sk≥adajπce siÍ na tekst Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej doczeka≥y siÍ publikacji, na rynku idei ukaza≥a siÍ Struktura rewolucji naukowych Thomasa S. Kuhna - praca, która problem zmiany w systemach wiedzy uczyni≥a prawdziwπ bolπczkπ wielu dwudziestowiecznych filozofów nauki. Ma≥o kto sk≥onny bÍdzie zaprzeczyÊ, øe pojawienie siÍ tej ksiπøki z rewolucjπ w tytule samo w sobie by≥o czymú rewolucyjnym72. Chociaø praca ta szybko sta≥a siÍ przedmiotem ostrej kry72 Fakt, øe by≥a to praca rewolucyjna, nie znaczy jednak, øe jej tezy by≥y szczególnie oryginalne. W. Sady, który przyznaje, øe „øadna ksiπøka w dziejach filozofii nauki nie zdoby≥a dotπd takiego rozg≥osu", zauwaøa równoczeúnie, øe „przedstawiony w niej obraz nauki nie by≥ szczególnie odkrywczy". PrzyczynÍ popularnoúci Struktury. . . - w przeciwieÒstwie do nik≥ej popularnoúci prac, wobec których by≥a w duøej mierze wtórna (chodzi przede wszystkim o ksiπøkÍ L. Flecka Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myúlowym i kolek52 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu tyki licznych filozofów, faktem pozostaje, øe Kuhn doprowadzi≥ do przeformu≥owania wielu zasadniczych problemów filozofii nauki - i innych dziedzin poddajπcych refleksji nauki przyrodnicze i ich rozwój - do tego stopnia, øe, piszπc w póünych latach osiemdziesiπtych, Ronald N. Giere stwierdzi≥: „Spoglπdajπc wstecz, moøemy podzieliÊ dwudziestowiecznπ filozofiÍ i socjologiÍ nauki na dwa okresy, rozdzielone rosnπcym w latach szeúÊdziesiπtych wp≥ywem Struktury rewolucji naukowych Kuhna"73. Poniewaø praca ta, jej wp≥yw, problematycznoúÊ wielu jej tez oraz ewolucja, jaka pod wp≥ywem krytyki zasz≥a w poglπdach samego Kuhna, by≥y - takøe w polskiej literaturze przedmiotu - wielokrotnie komentowane i analizowane, nie ma potrzeby poúwiÍcania tutaj tym wπtkom miejsca; tym bardziej, øe zasadnicze tezy samej pracy, jak i kontrowersje, jakie wywo≥a≥o ich og≥oszenie, wiπza≥y siÍ z realizmem jedynie poúrednio74. Poniewaø jednak - w ostatecznym rozrachunku - wp≥yw Struktury. . . na zagadnienie realizmu by≥ nie mniejszy niø na inne problemy filozofii nauki, naleøy poúwiÍciÊ nieco miejsca wyjaúnieniu, dlaczego tak by≥o. U podstaw Struktury. . . leøy przekonanie, øe pozytywistyczny czy szerzej - scjentystyczny obraz nauki jest nie tyle uproszczony, co przek≥amany75. Jak wskazuje Kuhn, obraz ten oferuje nam w gruncie rzeczy wigowskπ historiÍ rozwoju nauki jako drogi z koniecznoúci niemal prowadzπcej badaczy - wolnych od uprzedzeÒ oraz ideologicznych, spo≥ecznych i religijnych uwarunkowaÒ - ku prawdzie. Poniewaø zaú podejúcie to sprowadza ostatecznie treúÊ nauki do zbioru „faktów i metod przedstawianych w aktualnych podrÍcznikach"76, postÍp nauki przedstawia siÍ w nim jako konsekwentne, stopniowe dok≥adanie elementów do tego zbioru. Przypomnijmy, øe choÊ dla naiwnego realisty tywie myúlowym (t≥um. M. Tuszkiewicz, Lublin 1986) oraz artyku≥y publikowane w latach trzydziestych na ≥amach „Erkenntnis" przez K. Ajdukiewicza) - t≥umaczy m.in. zmianπ klimatu intelektualnego, a konkretnie odejúciem od dominujπcego przed II wojnπ úwiatowπ scjentyzmu, z którym Kuhn polemizowa≥. Zob. W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 187–188. 73 R.N. Giere, Explaining Science: A Cognitive Approach, Chicago 1988, s. 22. 74 PrzystÍpne i rzetelne omówienie poglπdów Kuhna moøna znaleüÊ np. w: W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 187–227. 75 Gwoli úcis≥oúci naleøy zauwaøyÊ, øe Kuhn nie kierowa≥ swojej krytyki przeciwko którejú z konkretnych rozwijanych przed jego wystπpieniem koncepcji w ramach filozofii nauki, lecz raczej, jak zauwaøa Sady, przeciwko „obiegowemu scjentyzmowi" i leøπcej u jego podstaw metodologii indukcjonistycznej (zob. W. Sady, Spór o racjonalnoúÊ naukowπ, s. 191–196). 76 T.S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, t≥um. H. OstromÍcka, Warszawa 2009, s. 18. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 53 problemem staje siÍ juø sam fakt, øe teorie niegdyú uznawane za prawdziwe obecnie traktowane sπ jako w oczywisty sposób fa≥szywe, do lat szeúÊdziesiπtych ubieg≥ego wieku realistom wydawa≥o siÍ, øe odwo≥ujπc siÍ do tak czy inaczej rozumianej koncepcji aproksymacyjnej prawdziwoúci nastÍpujπcych po sobie teorii, znaleüli siÍ na dobrej drodze, aby uczyniÊ z tego problemu jedynie historycznπ ciekawostkÍ. Mogli twierdziÊ, øe stare teorie zastÍpowane sπ nowymi, pod wieloma wzglÍdami istotnie róøniπcymi siÍ teoriami, jednak mia≥o to byÊ jedynie skutkiem zwiÍkszania siÍ naszej wiedzy czy teø tego, øe staje siÍ ona coraz bardziej precyzyjna czy dopasowana do z≥oøonego wszak úwiata przyrody. Nowe teorie akceptujemy nie tyle dlatego, øe uznajemy je za prawdziwe w przeciwieÒstwie do teorii, które zastÍpujπ, lecz dlatego, øe uznajemy je za bliøsze prawdy niø ich poprzedniczki. O tym zaú, øe rzeczywiúcie takie sπ, úwiadczyÊ ma fakt, øe nowe teorie nie tylko rozwiπzujπ stare problemy, ale i oferujπ rozwiπzania nowych. Tymczasem na rysowanym w Strukturze. . . obrazie nauki badacze nieoczekiwanie stajπ siÍ ludümi z krwi i koúci, kierujπcymi siÍ prywatnymi motywami, podlegajπcymi wp≥ywom szeroko rozumianego otoczenia, walczπcymi o uznanie i przekonujπcymi innych do swoich racji, indoktrynujπcymi swoich uczniów i bÍdπcymi indoktrynowanymi przez swoich nauczycieli (nie powinno dziwiÊ, dlaczego na pracÍ tÍ jako prze≥omowπ wskazujπ nie tylko filozofowie i historycy, lecz takøe socjologowie wiedzy77). Co jednak waøniejsze, na obrazie tym rozwój nauki przestaje byÊ procesem ciπg≥ym, a mówiπc dok≥adniej, ciπg≥oúÊ przys≥uguje mu jedynie w pewnych okresach - tzw. nauki normalnej - pomiÍdzy którymi mamy do czynienia z radykalnym zerwaniem w wiedzy teoretycznej i samych sposobach uprawiania nauki78. 77 Wp≥yw tez i analiz Kuhna na socjologiÍ nauki zosta≥ zauwaøony bardzo szybko. Zob. np. J. Urry, Thomas S. Kuhn as Sociologist of Knowledge, „The British Journal of Sociology" 4 (1973), s. 462–473. 78 Dla wygody, omawiajπc przedstawiony w Strukturze. . . obraz rozwoju naukowego, piszÍ na ogó≥ o nauce - „rozwoju nauki" czy „nauce normalnej" - w liczbie pojedynczej. ChoÊ w taki sposób wypowiada≥ siÍ czÍsto sam Kuhn, zdajπc siÍ traktowaÊ nauki przyrodnicze jako coú jednego, warto podkreúliÊ, øe z zarysowanego przez niego obrazu rozwoju nauk przyrodniczych wy≥ania siÍ raczej obraz nauki jako przedsiÍwziÍcia bardzo niejednorodnego, w którym obok siebie istniejπ róøne „nauki normalne" i róøne paradygmaty. Dodatkowych problemów nastrÍcza to, øe sam Kuhn zdawa≥ siÍ nie dostrzegaÊ tej niejednoznacznoúci swojego ujÍcia nauki. Jak natomiast komentowa≥ S. Amsterdamski: „gdy zadajemy sobie pytanie, o rozwoju czego w≥aúciwie traktuje ksiπøka Kuhna, stajemy przed doúÊ k≥opotliwym problemem. Gdy autor mówi o potrzebie nowego filozoficznego spojrzenia na rozwój wiedzy, ma niewπtpliwie na myúli naukÍ jako takπ [. . . ]. 54 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu Nauka normalna jest okresem wzglÍdnej stabilnoúci w prowadzeniu badaÒ, które sprowadzajπ siÍ - jak okreúli≥ to sam Kuhn - do rozwiπzywania z góry zadanych przez paradygmat „≥amig≥ówek". Przez paradygmat rozumie siÍ w Strukturze. . . pewien wzorzec lub zestaw wzorców, który samemu bÍdπc skutecznym rozwiπzaniem jakiegoú problemu, stanowi dla uczonych niejako obietnicÍ sukcesu i zachÍtÍ do rozwijania i uszczegó≥awiania podjÍtych w nim i - zwykle jedynie po≥owicznie rozwiπzanych - problemów: Paradygmaty uzyskujπ swój status dziÍki temu, øe okazujπ siÍ bardziej skuteczne od konkurentów w rozwiπzywaniu niektórych problemów uznanych przez grono praktyków za palπce. Nie znaczy to jednak, øe paradygmaty sπ ca≥kowicie skuteczne, gdy chodzi o rozwiπzanie pojedynczego problemu czy, tym bardziej, wiÍkszej ich liczby. Sukces paradygmatu - czy to bÍdzie Arystotelesowska analiza ruchu, Ptolemeuszowe obliczenie po≥oøeÒ planet, zastosowanie wagi przez Lavoisiera czy matematyzacja pola elektromagnetycznego przez Maxwella - to poczπtkowo przede wszystkim obietnica sukcesu, na jaki liczy siÍ, majπc do dyspozycji tylko wybrane i niepe≥ne przyk≥ady79. Próbujπc urzeczywistniÊ tÍ obietnicÍ, uczeni w okresie nauki normalnej skupiajπ siÍ na badaniu zjawisk, które w ramach danego paradygmatu uznane zosta≥y za istotne. Ich praca w duøej mierze polega wiÍc na „próbie wt≥oczenia przyrody do gotowych juø i wzglÍdnie sztywnych szufladek"80. Przez wiÍkszπ czÍúÊ rozwoju nauki jako nauki normalnej zjawiska wymykajπce siÍ takiemu szufladkowaniu nie sπ przez nich w ogóle dostrzegane. W ramach nauki normalnej uczeni dzia≥ajπ w przeúwiadczeniu, øe wiedzπ, jaki jest úwiat. Dlatego teø „Nauka normalna czÍsto na przyk≥ad t≥umi zasadnicze innowacje, gdyø podwaøajπ one fundamentalne dla niej przeúwiadczenia"81. Jednoczeúnie „w tej Kiedy natomiast Kuhn analizuje rewolucje naukowe [. . . ], mówi on z regu≥y o tym, co i jak siÍ dzieje w poszczególnych dyscyplinach. Jego rewolucje nie sπ rewolucjami w nauce, lecz rewolucjami w poszczególnych dyscyplinach. Analogicznie pojÍcie nauki normalnej nie dotyczy sposobu uprawiania nauki w ogóle, lecz sposobu rozwijania poszczególnych dyscyplin, przy czym w≥aúciwie nie bardzo wiadomo, co Kuhn ma na myúli, gdy mówi o jakiejú dyscyplinie: czasem ujmuje je bardzo szeroko i mówi o rewolucji w astronomii, w fizyce czy w chemii, czasem zaú bardzo wπsko i okazuje siÍ, øe nawet odkrycie promieni Roentgena traktowane jest jako z≥amanie pewnego paradygmatu w wπskiej specjalnoúci", MiÍdzy doúwiadczeniem a metafizykπ, Warszawa 1973, s. 172–173. 79 T.S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, s. 52. 80 Ibidem, s. 53. 81 Ibidem, s. 24. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 55 mierze, w jakiej przeúwiadczenia te zachowujπ element arbitralnoúci, sama natura badaÒ normalnych gwarantuje, øe innowacji nie bÍdzie siÍ t≥umiÊ zbyt d≥ugo"82. Dlatego wraz z rozwojem nauki normalnej zaczynajπ nawarstwiaÊ siÍ anomalie, czyli fakty, problemy i konsekwencje nowych teoretycznych rozwiπzaÒ, które wydajπ siÍ nie do uzgodnienia z dominujπcymi w ramach paradygmatu przekonaniami badaczy o úwiecie oraz swojej w≥asnej dzia≥alnoúci, co ostatecznie prowadzi do kryzysu nauki normalnej. Chociaø i w tym momencie g≥ówny nurt nauki staraÊ siÍ bÍdzie deprecjonowaÊ ich znaczenie, stopniowo coraz wiÍcej badaczy oddawaÊ siÍ bÍdzie tzw. nadzwyczajnym badaniom, których celem nie bÍdzie uzgadnianie nowych faktów z przyjÍtymi wczeúniej za≥oøeniami, lecz wypracowanie ca≥kowicie nowych za≥oøeÒ i praktyk badawczych - innymi s≥owy, wypracowanie nowego paradygmatu. Toteø kiedy na rynku idei pojawia siÍ koncepcja, która moøe pretendowaÊ do miana nowego paradygmatu, wspó≥zawodnictwo pomiÍdzy róønymi frakcjami uczonych doprowadza ostatecznie do rewolucji w nauce. Rewolucja zaú nie polega jedynie na odrzuceniu starej teorii i przyjÍciu w jej miejsce nowej, lecz na przewartoúciowaniu podstawowych profesjonalnych przekonaÒ badaczy. Odrzucenie starego paradygmatu nie pozwala uczonym odpowiedzieÊ na stare pytania w lepszy sposób, poniewaø nowy paradygmat zadaje im do rozwiπzania zupe≥nie róøny zestaw pytaÒ i moøliwych na nie odpowiedzi: Historyk nauki, który bada dawne prace naukowe z punktu widzenia wspó≥czesnej historiografii, moøe nabraÊ przekonania, øe kiedy paradygmat ulega zmianie, wraz z nim zmienia siÍ i úwiat. Kierujπc siÍ nowym paradygmatem, uczeni stosujπ nowe przyrzπdy i widzπ nowe obszary rzeczywistoúci. Co waøniejsze, w okresie rewolucji naukowej, pos≥ugujπc siÍ dobrze znanymi przyrzπdami i badajπc obszary, które badali dawniej, dostrzegajπ coú zupe≥nie innego. Wyglπda to tak, jak gdyby zawodowa spo≥ecznoúÊ uczonych przenios≥a siÍ nagle na innπ planetÍ, gdzie przedmioty dobrze znane ukazujπ siÍ w innym úwietle, wraz z innymi wczeúniej nieznanymi. Oczywiúcie nic takiego siÍ nie dzieje - nie nastÍpuje przeniesienie w przestrzeni, poza laboratorium wydarzenia codzienne biegnπ zazwyczaj dawnym trybem. A jednak zmiany paradygmatu rzeczywiúcie sprawiajπ, øe uczeni inaczej widzπ úwiat, który jest przedmiotem ich badania. W tej mierze, jakiej majπ do czynienia ze úwiatem jako uczeni, chcia≥oby siÍ powiedzieÊ, øe po rewolucji øyjπ oni w innymi úwiecie83. 82 Ibidem. 83 Ibidem, s. 195–196. 56 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu I tu dochodzimy do najwaøniejszej - z punktu widzenia problemu realizmu – konsekwencji przedstawionego przez Kuhna obrazu rozwoju nauki. Rewolucje zmieniajπ charakter wiedzy i praktyk naukowych do tego stopnia, øe czyniπ mówienie o historycznej ciπg≥oúci i akumulacji wiedzy naukowej - poza okresami nauki normalnej - w gruncie rzeczy bezsensownym, poniewaø teorie z dwóch róønych paradygmatów mówiπ róønymi jÍzykami84. Rezultatem jest niewspó≥miernoúÊ teorii naukowych. Samo pojÍcie niewspó≥miernoúci wywodzi siÍ od staroøytnych matematyków, dla których oznacza≥o po prostu brak wspólnej miary. Niewspó≥mierna wiÍc by≥a na przyk≥ad d≥ugoúÊ przekπtnej kwadratu do d≥ugoúci jego boków, poniewaø zwyczajnie brak nam wspólnej miary, aby wyraziÊ te dwie wielkoúci. Dla Kuhna niewspó≥miernoúÊ miÍdzy teoriami róønych paradygmatów oznacza przede wszystkim zerwanie komunikacyjne. Poniewaø uczeni przed i po rewolucji naukowej „øyjπ w innym úwiecie", nie sπ zdolni siÍ z sobπ porozumiewaÊ, a w kaødym razie nie moøe byÊ mowy o pe≥nym porozumieniu pomiÍdzy badaczami, których dzieli rewolucja85. Naleøy podkreúliÊ, øe mowa jest o moøliwoúci porozumienia, nie jedynie moøliwoúci zgody. Konsekwencjπ rewolucji jest bowiem to, øe badacze z dwóch róønych paradygmatów nie sπ w ogóle w stanie okreúliÊ, w czym siÍ ze sobπ zgadzajπ, a w czym nie: Nie naleøy sπdziÊ, øe ci, którzy wyszydzali ogólnπ teoriÍ wzglÍdnoúci, mylili siÍ, czy teø nie mieli racji. [. . . ] Aby przejúÊ do wszechúwiata Einsteina, trzeba by≥o przekszta≥ciÊ ca≥π siatkÍ pojÍciowπ uplecionπ z przestrzeni, czasu materii, si≥ itd., a potem ponownie na≥oøyÊ jπ na ca≥oúÊ przyrody. Tylko ci, którzy wspólnie przeszli tÍ 84 CzÍsto powielana opinia dotyczπca poglπdów Kuhna na rozwój nauki g≥osi, øe teorie róønych paradygmatów sπ nieporównywalne. I faktycznie, sama lektura Struktury. . . zdaje siÍ wspieraÊ takπ interpretacjÍ z tym zastrzeøeniem, øe Kuhn nie przeczy≥ moøliwoúci porównywania róønych teorii w ogóle, lecz temu, øe istniejπ jakieú niezmienne metanaukowe czy metodologiczne standardy, które pozwa≥aby nam porównywaÊ teorie dowolnych okresów. ChoÊ úwiadomie pomijam kwestiÍ ewolucji poglπdów Kuhna, warto zauwaøyÊ, øe wielokrotnie podkreúla≥ on, øe niewspó≥miernoúÊ nie implikuje nieporównywalnoúci oraz øe nie jest tak - jak sugerowali to liczni krytycy - øe w rezultacie wybór pomiÍdzy teoriami zaleøy wy≥πcznie od subiektywnych, pozanaukowych wzglÍdów. Zob. np. „Postscriptum" do Struktury. . . , za≥πczone w cytowanym polskim t≥umaczeniu pracy Kuhna (s. 295–353, a w szczególnoúci s. 335–349). 85 Podobnie jak w przypadku samej Struktury. . . , Kuhna koncepcja niewspó≥miernoúci (i samo uøycie tego terminu) nie by≥a w pe≥ni oryginalna. Otwarcie o niewspó≥miernoúci pojÍÊ naukowych mówi≥ juø przywo≥any jako prekursor Kuhna - Fleck. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 57 metamorfozÍ, bπdü teø ci, którzy nie zdo≥ali jej przejúÊ, potrafiliby dok≥adnie stwierdziÊ, w czym siÍ ze sobπ zgadzali bπdü nie zgadzali86. ChoÊ teorie z okresów przedi porewolucyjnych bÍdπ nieraz zdawa≥y siÍ wyjaúniaÊ te same zjawiska przy pomocy w duøej mierze tych samych pojÍÊ, w rzeczywistoúci obie bÍdπ mówiÊ coú zupe≥nie innego o czymú zupe≥nie innym. Poniewaø wik≥aÊ bÍdπ uczonych w inny sposób postrzegania úwiata, nie sposób bÍdzie dokonaÊ pomiÍdzy nimi przek≥adu. PojÍcia teoretyczne, takie jak czas, energia, si≥a czy czπstka „nabierajπ pe≥nego znaczenia dopiero w powiπzaniu z innymi pojÍciami naukowymi omawianymi w podrÍczniku czy innej systematycznej prezentacji i w powiπzaniu z postÍpowaniem laboratoryjnym i zastosowaniami paradygmatu"87. Jeúli wiÍc uznaÊ trafnoúÊ zaproponowanego w Strukturze. . . ujÍcia rozwoju nauki, naleøy równoczeúnie stwierdziÊ, øe realiúci nie majπ racji, kiedy odwo≥ujπ siÍ do koncepcji zbliøania siÍ przez kolejne teorie naukowe ku prawdzie. Nowej teorii oddzielonej od starej rewolucjπ nie moøna traktowaÊ jako po prostu lepszej czy dok≥adniejszej (w sensie bliskoúci do prawdy). Na przyk≥ad wed≥ug Poppera o zbliøaniu siÍ do prawdy moøemy mówiÊ, kiedy nowsza teoria rozwiπzuje problemy, które rozwiπzywa≥a stara, lecz takøe pozwala rozwiπzaÊ te, z którymi wczeúniejsza sobie nie radzi≥a. Wed≥ug Kuhna, kiedy dochodzi do zmiany paradygmatu, zmienia siÍ sam zestaw problemów i sposób ich formu≥owania - co w starym paradygmacie uznane by≥o za problem do rozwiπzania, moøe byÊ w nowym paradygmacie ca≥kowicie ignorowane i vice versa. Co wiÍcej, w rewolucyjnym ujÍciu rozwoju nauki, radykalnym zmianom podlegajπ same pojÍcia teoretyczne. Realista pragnie mówiÊ o opisywanych przez teorie nauki przedmiotach nieobserwowalnych jako realnie istniejπcych. Jeúli jednak nasze pojÍcia, odnoszπce siÍ do przedmiotów teoretycznych, majπ czerpaÊ swoje znaczenie z teoretycznego kontekstu, w jakim wystÍpujπ, mówienie, øe uczeni po rewolucji mówiπ o tych samych przedmiotach, staje siÍ co najmniej problematyczne88. 86 T.S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, s. 255–256. 87 Ibidem, s. 245. 88 åwiadomie pomijam w tym paragrafie rozwijane równolegle w stosunku do prac Kuhna ujÍcie problemu niewspó≥miernoúci teorii naukowych Paula Feyerabenda. Dla Feyerabenda, który po raz pierwszy pos≥uøy≥ siÍ pojÍciem niewspó≥miernoúci w opublikowanym w tym samym roku, w którym ukaza≥a siÍ Struktura. . . , artykule Wyjaúnianie, redukcja i empiryzm, kwestia niewspó≥miernoúci by≥a - jak zauwaøajπ niektórzy komentatorzy - osiπ noúnπ ca58 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu I. . . P                      Jeúli teorie nauk przyrodniczych sπ rzeczywiúcie niewspó≥mierne, wszelkie ujÍcia rozwoju wiedzy naukowej jako procesu zbliøania siÍ do prawdy okazujπ siÍ nie do utrzymania, poniewaø zak≥adajπ zdolnoúÊ do porównywania nastÍpujπcych po sobie teorii pod kπtem ich stopnia podobieÒstwa do prawdy. W úwietle ustaleÒ Kuhna porównywaÊ ich w ten sposób nie jesteúmy w stanie przede wszystkim dlatego, øe ich pojÍcia teoretyczne uzyskujπ swoje znaczenie dopiero w kontekúcie teorii, w której wystÍpujπ. Dostrzegajπc, øe diagnozy wskazujπce na niewspó≥miernoúÊ pojÍÊ teoretycznych zak≥adajπ okreúlonπ teoriÍ znaczenia, realiúci starali siÍ oddaliÊ zarzuty oparte na problemie niewspó≥miernoúci poprzez odwo≥ywanie siÍ do innych, referencyjnych lub przyczynowych teorii znaczenia, które uniezaleøniajπ przedmiot odniesienia pojÍÊ od pozosta≥ej ich treúci. Poniewaø tego typu obrona realizmu przed problemem niewspó≥miernoúci bÍdzie jednym z przedmiotów rozwaøaÒ w drugiej czÍúci pracy, nie bÍdÍ rozwija≥ tu tego wπtku. Waøniejsze jest dla mnie w tym momencie, øe nie trzeba zgadzaÊ siÍ w pe≥ni z przedstawionym w Strukturze. . . ujÍciem rozwoju nauki, aby argumentowaÊ, øe propozycja realistów konwergentnych, aby traktowaÊ rozwój wiedzy jako zbliøanie siÍ do prawdy, nie rozwiπzuje problemu efemerycznego charakteru naszych teorii i pojÍÊ naukowych. Co najmniej od momentu opublikowania przez Larry'ego Laudana klasycznego juø dziú tekstu A Confutation of Convergent Realism, sta≥o siÍ jasne, øe nie trzeba powo≥ywaÊ siÍ na øadne wyrafinowane koncepcje rozwoju nauki, by pokazaÊ, øe realizm konwergentny w postaci, jaka upowszechni≥a siÍ do lat osiemdziesiπtych, trudno pogodziÊ z historycznymi faktami dotyczπcymi zmian w teoriach. Zarzut Laudana na dobre zagoúci≥ wúród antyrealistycznych argumentów i - jak pokaøÍ w trzeciej czÍúci pracy - wywar≥ on byÊ moøe najwiÍkszy wp≥yw na rozwój samego re- ≥ej jego filozofii nauki i krytyki kierowanej przeciwko róønym formom „konceptualnego konserwatyzmu" (zob. E. Obenheim, P. Hoyningen-Huene, The Incommensurability of Scientific Theories, [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2013 Edition), Edward N. Zalta (ed.), plato.stanford.edu/archives/spr2013/entries/incommensurability). Podstawowπ róønicπ pomiÍdzy oboma ujÍciami (zanim obaj filozofowie nie zaczÍli rozwijaÊ ich w róønych kierunkach) by≥o to, øe podczas gdy Kuhn analizowa≥ problem niewspó≥miernoúci na róønych p≥aszczyznach, mówiπc o niewspó≥miernoúci na poziomie metod, pojÍÊ i problemów badawczych nauki, Feyerabend skupi≥ siÍ przede wszystkim na problemie niewspó≥miernoúci pojÍÊ teoretycznych. W kontekúcie rozwaøaÒ tej pracy ta oraz inne róønice nie sπ jednak na tyle istotne, aby poúwiÍcaÊ miejsce omówieniu obu koncepcji. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 59 alizmu. Omówienie tego argumentu jest wiÍc tutaj szczególnie waøne nie tyle dlatego, øe jest on bardziej przekonujπcy niø inne argumenty podwaøajπce twierdzenia realistów, ile dlatego, øe jak øaden inny odpowiedzialny jest za kszta≥t wielu wspó≥czesnych sformu≥owaÒ realizmu89. O ile Kuhn nie polemizowa≥ z konkretnymi stanowiskami (a tym bardziej nie z konkretnymi stanowiskami realistycznymi), lecz z ogólnym przeúwiadczeniem o ciπg≥oúci czy kumulatywnym charakterze procesu rozwoju wiedzy naukowej, o tyle Laudan, jak sugeruje tytu≥ jego artyku≥u, podjπ≥ siÍ próby podwaøenia czy odparcia ogólnie rozumianego konwergentnego realizmu, czyli poglπdu odwo≥ujπcego siÍ do koncepcji zbliøania siÍ naszych teorii naukowych do prawdy jako najlepszego racjonalnego wyjaúnienia sukcesu predykcyjnego nauki. W odpowiedzi na tego typu tezy realistów Laudan przedstawi≥ w istocie prosty, lecz bardzo przekonujπcy argument90. Jak zauwaøy≥, realiúci upatrujπcy w sukcesach nauki argumentu na rzecz swojego stanowiska w odniesieniu do teorii naukowych, prezentujπ je jako potwierdzone empirycznie. Jeøeli jednak zgodziÊ siÍ, øe poglπdy filozoficzne podlegajπ weryfikacji lub falsyfikacji, realizm konwergentny naleøy w obliczu faktów z historii nauki uznaÊ za stanowisko sfalsyfikowane. Historia ta pokazuje nam bowiem, øe liczne teorie, które w swoim czasie uznawano powszechnie za prawdziwe i które wykazywa≥y siÍ wysokπ empirycznπ skutecznoúciπ, by≥y uznawane - w úwietle póüniejszych - za fa≥szywe, postulowane przez nie ontologie za b≥Ídne, a centralne pojÍcia, na których siÍ opiera≥y, za pozbawione odniesienia przedmiotowego. Jednoczeúnie szereg teorii, których pojÍcia (z perspektywy teorii wspó≥czeúnie uznawanych) posiada≥y odniesienie w úwiecie realnym, nie by≥o zdolnych wykazaÊ siÍ satysfakcjonujπcymi zdolnoúciami prognostycznymi i na tej podstawie by≥y powszechnie odrzucane. Z tego powodu jesteúmy nie tylko uprawnieni do wyciπgniÍcia wniosku stwierdzajπcego, øe jest ca≥kiem moøliwe, 89 W pozosta≥ej czÍúci tego paragrafu korzystam z fragmentu rekonstrukcji przedstawionej w moim artykule O pesymistycznej indukcji opublikowanego w tomie Granice nauki, Z. Pietrzak (red.), „Lectiones & Acroases Philosophicae" 1 (2013), s. 131–148. 90 Rekonstruujπc argument Laudana, opieram siÍ przede wszystkim na A Confutation of Convergent Realism („Philosophy of Science" 1 (1981), s. 19–49). O swoich wynikach Laudan pisze takøe m.in. w: Explaining the Success of Science: Beyond Epistemic Realism and Relativism, [w:] Science and Reality, J. Cushing, C.F. Delaney, G.M. Gutting (eds.), Notre Dame 1984, s. 83–105 (w szczególnoúci s. 90–92), Discussion: Realism without the Real, „Philosophy of Science" 1 (1984), s. 156–162 (w szczególnoúci s. 157). 60 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu iø nasze obecne teorie takøe okaøπ siÍ fa≥szywe, a postulowane przez nie przedmioty teoretyczne uznane zostanπ za fikcje, lecz musimy przyznaÊ, øe sukces teorii, to jest jej skutecznoúÊ w prognozowaniu zjawisk, nie uprawomocnia tezy, øe jest ona w jakikolwiek sposób aproksymacyjnie prawdziwa. Na poparcie swojego ogólnego wniosku Laudan przywo≥uje przede wszystkim listÍ niegdyú akceptowanych i skutecznych empirycznie teorii, które z czasem uznane zosta≥y za fa≥szywe, a ich pojÍcia za pozbawione odniesienia. Na liúcie tej znajdujemy m.in.: teoriÍ sfer krystalicznych staroøytnej i úredniowiecznej astronomii, katastrofizm w geologii, teoriÍ flogistonu, teoriÍ cieplika, fizjologicznπ teoriÍ si≥ øyciowych, teoriÍ elektromagnetycznego eteru, teoriÍ optycznego eteru i teorie samorództwa91. Wyliczanka Laudana to dla niego jedynie garúÊ najbardziej wyrazistych przypadków wspierajπcych jego tezÍ, poniewaø listÍ tÍ moøna, jak twierdzi, rozszerzaÊ do znudzenia. Jeøeli sobie to uúwiadomimy, ≥atwo dojdziemy do wniosku, øe „Jeøeli ktoú wyobraøa sobie, øe teorie, które na przestrzeni historii nauki odnosi≥y sukcesy, by≥y jednoczeúnie tymi, których centralne pojÍcia posiada≥y odniesienie przedmiotowe, znaczy to, øe studiowa≥ jedynie bardziej »wigowskie« wersje historii nauki (to jest te, które traktujπ wy≥πcznie o tych przesz≥ych teoriach, które podobne sπ - jeøeli idzie o przedmioty ich odniesienia - do obecnie uznawanych)"92. Obalenie realizmu to zatem dla Laudana kwestia prostej indukcji. Mamy aø nadto przyk≥adów na to, øe nasza wiedza naukowa podlega≥a radykalnym rewizjom. Rewizje te sπ zaú na tyle daleko idπce, øe ontologie postulowane przez najlepiej potwierdzone przesz≥e teorie uznawane sπ dziú za fa≥szywe. Stπd zasadnie moøemy wnioskowaÊ, øe podobny los przypuszczalnie spotka takøe najlepiej potwierdzone z naszych wspó≥czesnych teorii. Tym samym twierdzenie realistów o zbliøaniu siÍ nauki do prawdy pozbawione zostaje podstaw: byÊ moøe niektóre z naszych teorii sπ aproksymacyjnie prawdziwe, jednak faktu, øe odnoszπ sukcesy (øe sπ skuteczne empirycznie), nie moøna traktowaÊ jako argumentu na poparcie tej tezy. Sprawa wydaje siÍ wiÍc prosta - jeøeli Laudan ma racjÍ, realiúci muszπ siÍ myliÊ. I. . . P                                                   Powo≥ywanie siÍ przez realistów na szeroko rozumiany argument z sukcesu nauki jako argument za uznaniem realistycznych 91 Zob. L. Laudan, A Confutation of Convergent Realism, s. 33. 92 Ibidem, s. 33–34. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 61 wyk≥adni teorii - czy to klasycznie rozumianej prawdziwoúci naszych obecnych, najlepiej potwierdzonych teorii, czy aproksymacyjnej prawdziwoúci teorii nastÍpujπcych po sobie - napotyka na jeszcze inny, bardziej ogólny problem. Otóø argument ten formu≥owany jest czÍsto otwarcie w formie wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia93 (zwanego takøe za Charlesem S. Peirce'em abdukcjπ). W najogólniejszym rozumieniu metoda wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia, jak referuje Adam Grobler, „polega na tym, by w obliczu zaskakujπcego zjawiska szukaÊ hipotezy, z której moøna dedukcyjnie wyprowadziÊ, øe takie zjawisko zajdzie [. . . ]. Gdy takich hipotez jest wiÍcej niø jedna, naleøy wybraÊ tÍ, która dostarcza lepszego wyjaúnienia niø inne"94. Dla powo≥ujπcych siÍ na argument z cudu realistów, „zaskakujπcym zjawiskiem" jest wysoka (i rosnπca) skutecznoúÊ empiryczna teorii naukowych, zaú za najlepsze jego wyjaúnienie uznajπ to, øe teorie te sπ przynajmniej w przybliøeniu prawdziwe (i do prawdy siÍ coraz bardziej zbliøajπ). Krytycy takiego uzasadniania realizmu zwrócili jednak uwagÍ, øe w konfrontacji z instrumentalizmem, przeciw któremu jest kierowane, zawodzi. Moøliwe odpowiedzi instrumentalizmu na argument z sukcesu nauki streszcza zwiÍüle w swoim artykule Piecemeal Realism Arthur Fine. Zauwaøa, po pierwsze, øe choÊ rzecznicy tego argumentu za oczywistπ uznajπ potrzebÍ wyjaúnienia postÍpujπcego sukcesu nauki, nie t≥umaczπ, dlaczego sukces ten wymaga wyjaúnienia. Instrumentalista moøe wszak odrzuciÊ samπ tÍ potrzebÍ, odrzucajπc jednoczeúnie ten argument95. Po drugie, moøna podaÊ w wπtpliwoúÊ samo eksplanandum, poniewaø na kaødy sukces nauki przypada wiele jej niepowodzeÒ. Jeúli wiÍc coú wymaga wyjaúnienia - zauwaøa Fine - to raczej to, dlaczego tak zawodne metody czasem prowadzπ do sukcesu. Po trzecie, kaøda obrona realizmu odwo≥ujπca siÍ do wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia opiera siÍ na b≥Ídnym kole. Przedmiotem sporu jest bowiem to, czy empiryczny sukces nauki 93 Np. Putnam otwarcie prezentuje swój argument jako oparty na tej metodzie wnioskowania. 94 A. Grobler, Metodologia Nauk, Kraków 2006, s. 102. 95 Van Fraassen pos≥uguje siÍ w tym kontekúcie analogiπ do ewolucyjnego przystosowywania siÍ organizmów: „Nie pytaj, dlaczego mysz ucieka przed swoim wrogiem. Gatunki, które nie radzi≥y sobie ze swoimi naturalnymi wrogami wyginÍ≥y. Dlatego istniejπ jedynie te, które sobie radzπ. Z dok≥adnie tych samych powodów twierdzÍ, øe sukces teorii naukowych nie jest øadnym cudem. [. . . ] Jednie te teorie, które odnios≥y sukces, mogπ przetrwaÊ - te, które faktycznie uchwyci≥y rzeczywiste regularnoúci w przyrodzie" B.C. van Fraassen, The Scientific Image, Oxford 1980, s. 39–40. 62 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu daje podstawy do uznania realizmu, tymczasem realiúci przedstawiajπ go jako argument na rzecz swojego stanowiska. W punkcie wyjúcia zak≥adajπ wiÍc to, czego chcπ dowieúÊ. Wreszcie, po czwarte, jeúli uznaÊ, øe argument ten jest skierowany przeciw instrumentalizmowi oraz øe instrumentalizm uznaje samo pytanie o wyjaúnienie sukcesu nauki za sensowne, jest on zwyczajnie nieskuteczny. Instrumentalista (czy, szerzej, antyrealista), przyznajπc, øe metoda naukowa prowadzi do instrumentalnego sukcesu, moøe nadal twierdziÊ, øe jest tak, poniewaø teorie naukowe cechujπ siÍ wysokπ - i w perspektywie historycznej rosnπcπ - wartoúciπ instrumentalnπ - i nic wiÍcej. Instrumentalista, jak twierdzi Fine, dysponuje wiÍc alternatywnym ujÍciem sukcesu nauki, który nie wik≥a go w problemy, w które wik≥ajπ siÍ realiúci96. To streszczenie moøliwych odpowiedzi na argument z sukcesu nauki jako opartego na wnioskowaniu do najlepszego wyjaúnienia moøe sprawiÊ wraøenie, øe problemy z wnioskowaniem do najlepszego wyjaúnienia dotykajπ jedynie okreúlonego sposobu uzasadniania realistycznych przekonaÒ. W rzeczywistoúci jednak sprawa jest duøo powaøniejsza, poniewaø, jak zosta≥o powiedziane, przedmiotem sporu jest to, czy wnioskowanie do najlepszego wyjaúnienia daje podstawy do uznania realizmu. Zdaniem instrumentalistów problem polega wiÍc na tym, øe wnioskowanie do najlepszego wyjaúnienia to jedyne narzÍdzie, jakie pozwala nam cokolwiek powiedzieÊ o nieobserwowalnej rzeczywistoúci. Dlatego w≥aúnie realista, który pragnie twierdziÊ, øe rzeczywistoúÊ ta jest dla nas poznawalna, powinien wykazaÊ, øe wnioskowanie do najlepszego wyjaúnienia jest prawomocnπ metodπ wnioskowania - a przynajmniej, øe jest prawomocnπ metodπ wnioskowania o nieobserwowalnej rzeczywistoúci. £atwo zauwaøyÊ, øe, aby to zrobiÊ, realista musia≥by w pierwszej kolejnoúci wykazaÊ, øe wúród wszystkich wyjaúnieÒ, jakie ma do dyspozycji, znajduje siÍ wyjaúnienie poprawne. To zaú zdaniem niektórych jest w kontekúcie wiedzy naukowej niemoøliwe, poniewaø moøna argumentowaÊ, øe dla kaødego zjawiska jesteúmy w stanie podaÊ róøne wyjaúnienia, cieszπce siÍ równowaønπ empirycznπ skutecznoúciπ. Problem ten wiπøe siÍ z zagadnieniem niedookreúlenia teorii przez dane doúwiadczenia. 96 Zob. A. Fine, Piecemeal Realism, „Philosophical Studies" 61 (1991), s. 82–83. Szersze omówienie zagadnieÒ zwiπzanych z metodπ wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia zob. P. Lipton, Inference to the Best Explanation, London 2004. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 63 I. . . N                                               Rozwaøajπc moøliwoúci przeprowadzania eksperymentów krzyøowych w naukach fizycznych Pierre Duhem zauwaøy≥, øe w fizyce nigdy nie moøemy mieÊ pewnoúci, øe wszystkie hipotezy, jakie jesteúmy zdolni w danym momencie sformu≥owaÊ wyczerpujπ zbiór wszystkich wyobraøalnych wyjaúnieÒ zjawiska: W odróønieniu od redukcji do absurdu, do jakiej odwo≥ujπ siÍ geometrzy, eksperymentalna sprzecznoúÊ nie jest w stanie przekszta≥ciÊ hipotezy fizycznej w niekwestionowanπ prawdÍ. Aby by≥a to w stanie uczyniÊ, konieczne by≥oby wyliczenie wszystkich róønych hipotez, traktujπcych o okreúlonej grupie zjawisk. Jednak fizyk nie jest nigdy pewny, czy wyczerpa≥ wszystkie wyobraøalne moøliwoúci. O prawdzie teorii fizycznej nie decyduje nigdy orze≥ czy reszka97. Przyk≥adowo, to prawda, øe falowa teoria úwiat≥a zastπpi≥a korpuskularnπ, gdyø úwiadectwa eksperymentalne przemawia≥y - jak to interpretowali liczni dziewiÍtnastowieczni fizycy - na korzyúÊ pierwszej, a przeciwko drugiej. Jednak chociaø dla wielu zwolenników teorii falowej ówczesne úwiadectwa stanowi≥y poúwiadczenie jej prawdziwoúci, dalsze badania doprowadzi≥y do odrzucenia teorii traktujπcej úwiat≥o jako ruch wibracyjny rozchodzπcy siÍ w podlegajπcym prawom mechaniki eterze, teoriπ elektromagnetycznπ opisujπcπ úwiat≥o bez odwo≥ywania siÍ do tego rodzaju medium, czyli oferujπcπ satysfakcjonujπce wyjaúnienie, którego nie brano pod uwagÍ w momencie akceptacji teorii falowej. SugestiÍ Duhema - nazwanπ z czasem tezπ o niedookreúleniu teorii przez dane doúwiadczenia - øe zawsze mogπ istnieÊ alternatywne wyjaúnienia okreúlonych zjawisk, podjπ≥ w ostatnich dziesiÍcioleciach Bas van Fraassen. Jak wskazywa≥, dla kaødej teorii moøemy stworzyÊ teoriÍ alternatywnπ, która róøniÊ siÍ bÍdzie pod pewnymi istotnymi wzglÍdami od pierwowzoru, jednak bÍdzie cechowaÊ siÍ równowaønπ empirycznπ adekwatnoúciπ, czyli pozwalaÊ bÍdzie z równπ trafnoúciπ przewidywaÊ zjawiska. Weümy na przyk≥ad, proponuje autor The Scientific Image, teoriÍ Newtona, to jest jego teorie mechaniki i grawitacji, wraz z przyjmowanym przez Anglika za≥oøeniem, øe úrodek grawitacji Uk≥adu S≥onecznego znajduje siÍ w stanie spoczynku. £atwo zauwaøyÊ, øe odrzucenie tego za≥oøenia i przyjÍcie, øe úrodek ten porusza siÍ ruchem jednostajnym, w øaden sposób nie 97 P. Duhem, The Aim and Structure. . . , s. 190. 64 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu wp≥ynie na zdolnoúci prognostyczne teorii98. Równoczeúnie úciúle realistyczne interpretacje obu teorii (a w zasadzie nieskoÒczenie wielu teorii, gdyø nieskoÒczona jest liczba moøliwych hipotez o dok≥adnej prÍdkoúci úrodka grawitacji) bÍdπ siÍ wzajemnie wykluczaÊ. Sama zdolnoúÊ danej teorii do dokonywania trafnych prognoz empirycznych to zatem, jak siÍ okazuje, za ma≥o, aby uznaÊ, øe oferowane przez niπ wyjaúnienie ukrytej pod zjawiskami rzeczywistoúci jest prawdziwe. Jak argumentowa≥ van Fraassen - na gruncie stanowiska, które nazwa≥ konstruktywnym empiryzmem - chociaø teorie powinniúmy rozumieÊ jako zamierzone opisy zarówno obserwowalnych, jak i nieobserwowalnych czÍúci úwiata fizycznego, sukces predykcyjny danej teorii nie jest wystarczajπcym powodem uznania, øe opisy te sπ trafne. Moøe on nas co najwyøej utwierdziÊ w przekonaniu, øe teoria jest empirycznie adekwatna - zaú empiryczna adekwatnoúÊ teorii to w≥aúnie, ogólnie mówiπc, jej zdolnoúÊ do poprawnego prognozowania obserwowalnych zjawisk. Poniewaø, jak wskazywa≥ autor The Scientific Image, zawsze moøemy sformu≥owaÊ alternatywnπ, lecz empirycznie równowaønπ (czyli pozwalajπcπ dokonywaÊ równie dobrych prognoz empirycznych) teoriÍ - lub konstruowaÊ empirycznie równowaøne modele tej samej teorii - nie jesteúmy nigdy uprawnieni do stwierdzenia, øe okreúlony model okreúlonej teorii prawid≥owo opisuje rzeczywistoúÊ fizycznπ. Tym samym teza o niedookreúleniu teorii wydaje siÍ na pierwszy rzut oka znosiÊ wszelkie argumenty za przyjÍciem realistycznej wyk≥adni jakiejkolwiek teorii naukowej odwo≥ujπce siÍ do jej zdolnoúci predykcyjnej, w szczególnoúci zaú znosiÊ omawiany argument z sukcesu nauki wskazujπcy na coraz wyøsze zdolnoúci predykcyjne nastÍpujπcych po sobie teorii jako najlepsze poúwiadczenie tego, øe konsekwentnie zbliøajπ siÍ one do prawdy. * * * Na marginesie warto zauwaøyÊ - tym bardziej, øe jest to przedmiotem licznych nieporozumieÒ - øe argument Duhema, który moøna traktowaÊ jako wys≥owienie twierdzenia o niedookreúleniu teorii przez dane doúwiadczenia jest niezaleøny od tzw. tezy Duhema (z czasem zyskujπcej nazwÍ tezy Duhema-Quine'a), o niemoøliwoúci przeprowadzania w fizyce negatywnych (tj. fal98 Innymi s≥owy, sprawdzanie prognoz empirycznych nie pozwoli badaczom odróøniÊ obu teorii i wykazaÊ przewagi jednej z nich. Zob. B.C. van Fraassen, The Scientific Image, s. 44–46. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 65 syfikujπcych okreúlonπ hipotezÍ99) eksperymentów krzyøowych, która jest úciúle zwiπzana z jego holistycznym ujÍciem wiedzy naukowej. Jak referowa≥em w paragrafie I.3.2. Duhem przeczy≥ moøliwoúci konfrontowania pojedynczych hipotez z doúwiadczeniem, gdyø, jak wskazywa≥, projektujπc eksperyment i interpretujπc jego wyniki uczeni przyjmujπ ca≥y szereg za≥oøeÒ teoretycznych i twierdzeÒ pomocniczych. Tym samym, jeúli wynik eksperymentu okazuje siÍ negatywny, dowodzi to co najwyøej tego, øe przynajmniej jedna z uznawanych hipotez jest b≥Ídna. Jednπ z konsekwencji jest fakt, øe w przypadku negatywnego wyniku eksperymentu, uczeni mogπ próbowaÊ - i zwykle próbujπ - uzgodniÊ jego wynik z akceptowanym systemem wiedzy naukowej, a poniewaø system ten stanowi swego rodzaju organicznπ ca- ≥oúÊ, nie moøna mieÊ gwarancji, øe uzgodnienie to oznacza eliminacjÍ b≥Ídnej hipotezy. Innymi s≥owy, uczeni mogπ utrzymywaÊ b≥Ídnπ hipotezÍ niezaleønie od wyników eksperymentalnych, jeúli tylko dokonajπ odpowiednich zmian w systemie nauk fizycznych100. Myúl francuskiego filozofujπcego przyrodnika podjπ≥ w pracy Dwa dogmaty empiryzmu Willard V. Quine, przyrównujπc wiedzÍ naukowπ do pola si≥, które jedynie na swojej krawÍdzi styka siÍ z doúwiadczeniem. Jak wskazywa≥, kiedy na krawÍdzi pola dochodzi do konfliktu wiedzy z doúwiadczeniem, pole si≥ musi ulec modyfikacji. Modyfikacja ta nie jest jednak w jednoznaczny sposób zdeterminowana. Zmieniajπc jeden element w uznawanym systemie wiedzy naukowej, uczeni muszπ zmieniÊ takøe niektóre pozosta≥e, jednak wybór tego, które z elementów naleøy zmodyfikowaÊ, pozostawiony jest w znacznej mierze ich arbitralnej decyzji101. 99 Pod koniec XIX w. metodolodzy na ogó≥ nie bronili juø tezy, øe poprawnie przeprowadzony eksperyment krzyøowy pozwala wskazaÊ fa≥szywoúÊ jednej z konkurujπcych hipotez i jednoczeúnie wskazaÊ prawdziwoúÊ drugiej. Wciπø jednak panowa≥ poglπd, øe eksperyment krzyøowy jest w stanie wskazaÊ fa≥szywoúÊ okreúlonej hipotezy (stπd okreúlenie „negatywny eksperyment krzyøowy). 100 Naleøy przy tym pamiÍtaÊ, øe - jak stara≥em siÍ pokazaÊ przy okazji omawiania poglπdów Duhema - mimo tej diagnozy dotyczπcej niemoøliwoúci konfrontacji pojedynczej hipotezy z doúwiadczeniem, jak i innych aspektów jego filozofii, które zasili≥y z czasem antyrealistycznπ krytykÍ, sam Duhem pozosta≥ realistπ. 101 Zob. W.V. Quine, Dwa dogmaty empiryzmu, [w:] idem, Z punktu widzenia logiki, t≥um. B. Stanosz, Warszawa 2000, s. 71–75. Jak wskazuje K. Szlachcic, róønica pomiÍdzy tezami Duhema a Quine'a sprowadza siÍ przede wszystkim do zakresu ich stosowalnoúci: podczas gdy Duhem formu≥uje jπ w odniesieniu do wspó≥czesnych nauk fizycznych, Quine mówi o nauce jako ca≥oúci. Równoczeúnie Szlachcic sprzeciwia siÍ interpretacjom (proponowanym m.in. przez P. Qu66 I.4. Wyzwania dla klasycznego realizmu Moøna argumentowaÊ, øe rysowany przez Duhema i Quine'a obraz nauki stanowi dla realisty wyzwanie. Jeúli bowiem uczeni zawsze majπ pewnπ dowolnoúÊ w sposobie uzgadniania akceptowanego przez siebie systemu teoretycznego z wynikiem eksperymentu, rezultat tych uzgodnieÒ nie jest jednoznacznie okreúlony przez dane eksperymentalne. Innym pytaniem jest jednak, czy moøna mówiÊ w tym przypadku o tego samego rodzaju niedookreúleniu, co w przypadku prezentowanym powyøej. Wielu autorów sugeruje tu odpowiedü twierdzπcπ. Przyk≥adowo Anjan Chakravartty mówi o tezie Duhema-Quine'a jako „kanonicznym" sformu≥owaniu twierdzenia o niedookreúleniu teorii przez dane doúwiadczenia102. Problem z takim - oraz podobnymi - stwierdzeniami jest jednak, miÍdzy innymi, taki, øe jeúli trzymaÊ siÍ úciúle samych sformu≥owaÒ Duhema i Quine'a i jeúli zgodziÊ siÍ, øe oferujπ one argument za niedookreúleniem, bÍdzie to niedookreúlenie ca≥ej fizyki (Duhem) czy ca≥ej wiedzy (Quine), nie zaú jedynie poszczególnych, konkretnych teorii. Trafniej by≥oby wiÍc, byÊ moøe, argumentowaÊ, øe teza Duhema-Quine'a uwiarygodnia w pewien sposób twierdzenie o niedookreúleniu teorii103. Twierdzenie, øe problem holizmu jest toøsamy lub choÊby blisko zwiπzany problemem niedookreúlenia teorii przez dane doúwiadczenia, jest równie nieuzasadnione, co stwierdzenie, øe nie p≥ynπ z niego øadne wnioski dla rozwaøania tego problemu. Niemniej niezaleønie od moøliwych rozstrzygniÍÊ tej kwestii, chcia≥bym w tym, co nastÍpuje, zarezerwowaÊ pojÍcie niedookreúlenia teorii przez dane doúwiadczenia dla tezy o moøliwoúci sformu- ≥owania wiÍcej niø jednej teorii pozwalajπcej dokonywaÊ równowaønych empirycznie prognoz, uznajπc tezÍ Duhema(-Quine'a) i jej moøliwe konsekwencje za niezaleøne zagadnienie. I. . . K                             ? Przedstawiony w tym rozdziale przeglπd antyrealistycznych zarzutów wydaje siÍ rysowaÊ dalsze losy realizmu w ciemnych inna i A. Grünbauma, w polskiej literaturze przedmiotu zaú rozwijanymi ostatnio przez T. RzepiÒskiego) tez Duhema i Quine'a jako dwóch róønych i niewynikajπcych jedna z drugiej tez, z których jedna przeczy moøliwoúci eksperymentalnego podwaøenia pojedynczej hipotezy, druga natomiast stwierdza, øe dowolnπ hipotezÍ moøna utrzymywaÊ niezaleønie od wyników doúwiadczenia. Zob. K. Szlachcic, Filozofia nauk empirycznych. . . , s. 108–110, 120–124. 102 Zob. A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 6. 103 Rozjaúnieniu tej kwestii nie s≥uøy fakt, øe czÍúÊ autorów, traktujπc o zwiπzkach tezy o niedookreúleniu z holizmem Duhema i/lub Quine'a nie przywiπzuje nadmiernej wagi do wyraünego odróøniania faktycznych twierdzeÒ tych autorów od tego, co z tych twierdzeÒ wynika - lub od tego, co zdaniem tych autorów z tych twierdzeÒ wynika. Wprowadzenie do sporu o realizm naukowy 67 barwach. Jeúli faktycznie argument z sukcesu nauki ma byÊ, jak sugerujπ niektórzy (na przyk≥ad Musgrave), najwyøszym czy ostatecznym argumentem za realizmem, i jeúli przez realizm rozumieÊ - za Putnamem czy (przynajmniej wczesnym) Boydem - poglπd g≥oszπcy, øe teorie nauk przyrodniczych oferujπ nam co najmniej w przybliøeniu prawdziwy opis obserwowalnych i nieobserwowalnych czÍúci úwiata fizycznego, zaú w sekwencji nastÍpujπcych po sobie teorii stajπ siÍ one coraz bliøsze prawdy, stanowisko to moøe siÍ wydawaÊ pozbawione racjonalnych podstaw. I faktycznie, jak bÍdÍ stara≥ siÍ pokazaÊ w kolejnych czÍúciach, wielu realistów uzna≥o znacznπ czÍúÊ antyrealistycznej krytyki za zasadnπ. Nie znaczy to jednak, øe uznali to za koniec realizmu jako dajπcego siÍ broniÊ ujÍcia statusu poznawczego wiedzy naukowej. Uznali oni jedynie, øe realizm naukowy musi zostaÊ istotnie zmodyfikowany, by staÊ siÍ stanowiskiem z jednej strony oddajπcym sprawiedliwoúÊ faktycznym wspó≥czesnym praktykom nauk przyrodniczych, z drugiej dajπcym siÍ uzgodniÊ z faktami dotyczπcymi rozwoju nauk przyrodniczych na przestrzeni historii. Jednym z pierwszych (jeúli nie pierwszym) w najnowszej ods≥onie sporu o realizm naukowy obroÒców realizmu, którzy to zrozumieli, by≥ Ian Hacking, którego koncepcjom jako podstawowemu przedmiotowi niniejszej pracy poúwiÍcona jest kolejna, najbardziej rozbudowana jej czÍúÊ.

CzÍúÊ II REALIZM IANA HACKINGA Zasugerowa≥em, koÒczπc omawianie podstawowych zarzutów przeciwko realizmowi, øe pozbawiajπ one podstaw nie tylko naiwny (jeúli tak by≥ w ogóle traktowany kiedyú powaønie w szerszych krÍgach filozoficznych), lecz takøe róøne wersje konwergentnego realizmu naukowego, który rozumiany jest ogólnie jako poglπd g≥oszπcy, øe nauka z powodzeniem i konsekwentnie dπøy do odkrycia prawdy o fizycznym úwiecie, a nastÍpujπce po sobie teorie naukowe oferujπ nam coraz bardziej przybliøone opisy tego úwiata. I istotnie, gdyby historiÍ sporu o status poznawczy wiedzy naukowej zakoÒczyÊ w okolicach prze≥omu lat siedemdziesiπtych i osiemdziesiπtych XX wieku, naleøa≥oby przyznaÊ, øe spór zakoÒczy≥ siÍ na korzyúÊ krytyków realizmu, a sam realizm okaza≥ siÍ w znacznej mierze wyrazem nadmiernego optymizmu co do zdolnoúci poznawczych nauk przyrodniczych. Jak jednak równieø zasugerowa≥em, aktywni od lat osiemdziesiπtych zwolennicy realizmu, nie tylko nie ulegli krytyce, lecz zaczÍli coraz czÍúciej w taki sposób przeformu≥owywaÊ i precyzowaÊ w≥asne poglπdy, aby zabezpieczyÊ siÍ przed wysuwanymi przeciw nim argumentami. Tym samym wczesne lata osiemdziesiπte przynios≥y nie koniec sporu o realizm, lecz poczπtek jego nowej ods≥ony. Jak pokaøÍ, w ramach tej nowej - i trwajπcej do dziú - fazy sporu dosz≥o do daleko idπcego ograniczenia i przeformu≥owania podstawowych tez realizmu, pewne z nowo zaproponowanych wersji tego stanowiska zaú, choÊ zdecydowanie skromniejsze w swoich roszczeniach, okaza≥y siÍ duøo lepiej zabezpieczone przed krytykπ ze strony antyrealizmu. Aby jednak móg≥ przyjúÊ na nie czas, realizm musia≥ przejúÊ przez kilka kluczowych faz. Jednym ze zwolenników realizmu, którzy jako pierwsi zaczÍli budziÊ siÍ z dogmatycznej drzemki, by≥ Ian Hacking, który przedstawi≥ swoje stanowisko w pracy Representing and Intervening. Pozycja ta stanowi w bogatym dorobku kanadyjskiego filozofa najwaøniejszπ pracÍ z dziedziny filozofii nauki oraz jedynπ ksiπøkÍ w ca≥oúci poúwiÍconπ naukom przyrodniczym. Chociaø porusza wiele istotnych dla filozoficznej refleksji nad naukami zagadnieÒ, poúwiÍcona jest przede wszystkim dwóm z nich: realizmowi oraz praktykom eksperymentalnym. Wbrew wieszczom koÒca realizmu pokroju Laudana czy van Fraassena, kanadyjski 70 Spór o realizm... filozof podjπ≥ próbÍ skonstruowania takiej jego wersji, która, odrzucajπc co prawda wiÍkszoúÊ tez bardziej tradycyjnych realistów, by≥aby jednoczeúnie odporna na coraz silniejszπ krytykÍ ze strony antyrealizmu. Wychodzπc od konstatacji, øe dotychczasowe stanowiska realistyczne zorientowane by≥y na obronÍ prawdziwoúci teorii jako opisów rzeczywistoúci, przez co wik≥a≥y siÍ w nierozstrzygalne problemy zwiπzane z zagadnieniem reprezentacji1, zaproponowa≥ sposób obrony realizmu na gruncie praktyk eksperymentalnych. W laboratorium - twierdzi≥ - realizm staje siÍ nieunikniony. Realizm Hackinga - jak bÍdzie o tym mowa - nie odnosi siÍ do teorii, lecz jedynie do niektórych z przedmiotów teoretycznych przez nie postulowanych (przez co koncepcja ta bywa≥a okreúlana mianem trzeciej drogi pomiÍdzy realizmem a antyrealizmem2). Zagadnienie eksperymentalnego wymiaru aktywnoúci naukowych nie funkcjonuje jednak w filozofii Hackinga jako istotne przez wzglπd na problem realizmu, lecz, jak bÍdÍ wskazywa≥, jest raczej odwrotnie, a otwarcie deklarowanym celem autora Representing and Intervening by≥o przyznanie eksperymentowi naleønej mu roli w filozofii nauki zdominowanej przez analizy teoretycznego wymiaru praktyk naukowych. Wπtki realizmu i praktyk eksperymentalnych sπ w filozofii Hackinga úciúle ze sobπ splecione, jednak nie zmienia to faktu, øe sπ dwoma odrÍbnymi wπtkami oraz øe oba wywar≥y róønego rodzaju wp≥yw na rozwój filozofii nauki. Representing and Intervening zalicza siÍ zwykle do jednej z prac, które zainicjowa≥y tzw. nowy eksperymentalizm, czyli nurt w filozofii nauki skupiajπcy siÍ na analizach faktycznych praktyk naukowych i k≥adπcy nacisk na rolÍ, jakπ odgrywajπ w nich praktyki eksperymen1 Trudno jednoznacznie stwierdziÊ, co dok≥adnie w zagadnieniu reprezentacji Hacking uznawa≥ za problem dla realizmu. Charakter jego argumentacji wskazuje, iø - jak sugerowa≥em we wstÍpie - naleøy tu raczej myúleÊ o problemach, na jakie teorie naukowe traktowane jako opisy rzeczywistoúci fizycznej - a nie jedynie jako narzÍdzia s≥uøπce prognozowaniu zjawisk - napotykajπ ze strony tego rodzaju antyrealistycznych zarzutów, na które wskazywa≥em w poprzedniej czÍúci, nie zaú problemach zwiπzanych z tradycyjnym ogólnym problemem reprezentacji. W kaødym razie takie rozumienie przyjmujÍ w úwietle prac Hackinga poúwiÍconych problemowi realizmu. 2 Tak stanowisko Hackinga traktowali np. R. Reiner oraz R. Pierson (w artykule Hacking's Experimental Realism: An Untenable Middle Ground, „Philosophy of Science" 1 (1995), s. 60–69). Jednak, co ukaøe trzecia czÍúÊ tej pracy, okreúlanie ograniczonych w swoich roszczeniach wersji realizmu mianem „trzeciej drogi" czy „kompromisu" pomiÍdzy obiema stronami sporu traci dziú sens, poniewaø „ca≥oúciowy" realizm zasadniczo przesta≥ byÊ uznawanym stanowiskiem na gruncie wspó≥czesnych dyskusji prowadzonych w ramach sporu o realizm. Realizm Iana Hackinga 71 talne3. Wyróønikiem filozofów z tego nurtu nie sta≥ siÍ jednak sposób obrony realizmu naukowego ani nawet podzielanie realistycznych przekonaÒ, lecz raczej przeúwiadczenie, iø, jak okreúli≥ to Pawe≥ Zeidler, „naleøy uprawiaÊ filozoficznπ refleksjÍ nad naukami empirycznymi, wychodzπc od analizy ich praktyki eksperymentalnej i w jej kontekúcie rozpatrywaÊ teoretycznπ oraz technologicznπ praktykÍ naukowπ"4. Tym samym, choÊ moøna mówiÊ o Hackingu jako o jednym z g≥ównych inicjatorów eksperymentalistycznego nurtu w filozofii nauki, wp≥yw jego poglπdów na kszta≥towanie siÍ realizmu naukowego jest juø duøo mniej bezpoúredni. Zasadnicza idea realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych doczeka≥a siÍ raczej krytyki niø kontynuacji. Jednoczeúnie wiele z formu≥owanych po Representing and Intervening propozycji obrony realizmu naukowego (najwaøniejsze z nich zostanπ omówione w czÍúci trzeciej) ukazujπ, jak waøny by≥ wykonany przez Hackinga krok w kierunku realizmu w stosunku do jedynie niektórych aspektów wiedzy naukowej oraz sformu≥owanie argumentu odnoszπcego siÍ do praktyk eksperymentalnych. To z kolei – jak postaram siÍ pokazaÊ - pozwala mówiÊ o Hackingu jako o jednej z kluczowych postaci dla wspó≥czesnego rozwoju sporu o realizm5. Poniewaø nie zamierzam tutaj rozwaøaÊ wp≥ywu filozofii Hackinga na rozwój filozofii eksperymentu, nie bÍdÍ szczegó- ≥owo omawia≥ jego poglπdów na charakter i rolÍ praktyk eksperymentalnych (ani tym bardziej poglπdów innych nowych eksperymentalistów). Jednoczeúnie prezentacja realistycznego stanowiska kanadyjskiego filozofa z pominiÍciem przynajmniej niektórych wπtków jego filozofii eksperymentu by≥aby niekompletna. Dlatego przed przejúciem do omówienia sformu≥owanej przez Hackinga obrony realizmu, przedstawiÍ syntetyczny przeglπd tych w≥aúnie wπtków. 3 Danuta SobczyÒska jako inicjatorów nowego eksperymentalizmu wskazuje - poza Hackingiem - P. Galisona oraz A. Franklina, przy czym Hackinga nazywa „liderem grupy i twórcπ g≥ównych jej za≥oøeÒ filozoficznych". D. SobczyÒska, Nowy eksperymentalizm i jego miejsce w refleksji nad eksperymentem naukowym, [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 67. 4 P. Zeidler, Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm: Spór o przedmiot i sposób uprawiania filozofii nauki, [w:] Nowy eksperymentalizm. . . , s. 88. 5 Np. P. Zeidler wskazuje na I. Hackinga Representing and Intervening jako na pracÍ, która obok How the Laws of Physics Lie Nancy Cartwright oraz The Scientific Image Basa van Fraassena zapoczπtkowa≥a „nowπ fazÍ »starego« sporu realistów z antyrealistami". P. Zeidler, Homo experimentator a spór o realizm laboratoryjny, [w:] Homo experimentator, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 2003, s. 105. 72 Teoretycyzm a eksperymentalizm II.1. Teoretycyzm a eksperymentalizm Jednym z podstawowych wyróøników filozofii Hackinga jest, jak wskaza≥em, nacisk, jaki k≥adzie on na rolÍ praktyk eksperymentalnych w naukach przyrodniczych i ich rozwoju. Prze≥om, jaki w okolicach lat osiemdziesiπtych dokona≥ siÍ w filozofii nauki za sprawπ takich autorów, jak Ian Hacking, Peter Galison, Alan Franklin, Margaret Morrison, Bruno Latour czy Steve Woolgar, pozwala mówiÊ o powstaniu nowego paradygmatu filozofii nauki. Paradygmat ten moøna okreúliÊ mianem eksperymentalizmu6. W opozycji do niego bardziej tradycyjny oraz do dziú powszechny sposób refleksji nad naukπ, zorientowany przede wszystkim na analizÍ teorii naukowych, nazywaÊ moøna teoretycyzmem7. Teoretycyzm jako paradygmat uprawiania filozofii nauki panowa≥ niemal niepodzielnie od XIX oraz przez wiÍkszπ czÍúÊ wieku XX. Ujmowanie aktywnoúci naukowej jako aktywnoúci przede wszystkim teoretycznej by≥o typowe juø chociaøby dla omawianych w poprzedniej czÍúci francuskich konwencjonalistów. Skupiajπc siÍ na okreúlaniu relacji miÍdzy teoriπ a doúwiadczeniem, filozofowie ci niejako deprecjonowali praktyki doúwiadczalne8 (a juø na pewno przyczynili siÍ do ich deprecjonowania przez póüniejszych filozofów nauki). Uwydatniali problem teoretycznego obciπøenia obserwacji i wiπøπcego siÍ z tym konwencjonal6 O eksperymentalizmie jako nurcie bπdü paradygmacie w filozofii nauki moøna mówiÊ przynajmniej w dwóch róønych znaczeniach. W szerszym znaczeniu pojÍcie to odsy≥a nas do wszystkich autorów - tworzπcych poczπwszy od lat siedemdziesiπtych ubieg≥ego wieku – którzy (przynajmniej w niektórych swoich pracach) g≥ównym przedmiotem swojej refleksji nad naukami przyrodniczymi uczynili praktyki eksperymentalne i dostrzegli ich autonomiczny, wobec praktyk teoretycznych, charakter. W wÍøszym znaczeniu, dla którego rezerwujÍ nazwÍ „nowy eksperymentalizm", pojÍcie to moøna rozumieÊ jako odnoszπce siÍ do szko≥y autorów, których prace moøna okreúliÊ jako kontynuacjÍ podejúcia do praktyk eksperymentalnych zaproponowanego w Representing and Intervening. W tym znaczeniu pojÍcie „nowy eksperymentalizm" zosta≥o prawdopodobnie ukute przez R. Ackermanna, w jego recenzji ksiπøki A. Franklina The Neglect of Experiment (Zob. R. Ackermann, The New Experimentalism, „The British Journal for the Philosophy of Science, 2 (1989), s. 185–190). Zwaøywszy na te rozróønienia, z wymienionych powyøej autorów, Latour oraz Woolgar zas≥ugujπ na miano eksperymentalistów, lecz nie zaliczajπ siÍ do „nowych eksperymentalistów". 7 P. Zeidler pisze w tym kontekúcie o teoretycyzmie i eksperymentalizmie jako stanowiskach w filozofii nauki, jednak poniewaø wyróønikiem jest tu raczej podejúcie do analizowania nauk przyrodniczych, nie zaú jakieú wspólnie podzielane przez filozofów eksperymentu poglπdy, pojÍcie paradygmatu lub nurtu wydaje mi siÍ trafniejsze. 8 ChoÊ naleøy zauwaøyÊ, øe z omawianych w poprzedniej czÍúci francuskich autorów odnosi siÍ to w wiÍkszym stopniu do Poincarégo niø Duhema. Realizm Iana Hackinga 73 nego charakteru wiedzy naukowej oraz niekonkluzywnego charakteru eksperymentów w potwierdzaniu i obalaniu teoretycznych hipotez. Z ich filozofii wy≥ania siÍ tym samym okreúlona hierarchia poziomów aktywnoúci naukowej, w której pierwszeÒstwo przys≥uguje teorii, dla której eksperyment jest jedynie uzupe≥nieniem. Innymi s≥owy, uznanie za podstawowy komponent nauki teorii prowadzi≥o do postrzegania praktyk eksperymentalnych jako ca≥kowicie podporzπdkowanych praktykom teoretycznym. I istotnie, juø krótki przeglπd poglπdów Poincarégo czy Duhema, jaki zosta≥ w przedstawiony w poprzedniej czÍúci, pozwala stwierdziÊ, øe historyczny rozwój nauki traktowali oni jako sekwencjÍ nastÍpujπcych po sobie teorii, a podstawowym filozoficznym problemem czynili okreúlenie regu≥ rzπdzπcych tym procesem. Filozofia francuskich konwencjonalistów, choÊ w szczegó≥ach szybko zapomniana i wypaczona w odbiorze, wywar≥a bezdyskusyjnie znaczπcy wp≥yw na rozwój refleksji nad naukami przyrodniczymi. Równieø w tym przypadku zarysowany przez nich obraz rozwoju poznania naukowego przejÍty zosta≥ przez póüniejszych filozofów. Po tym, jak Hans Reichenbach dokona≥ rozróønienia pomiÍdzy kontekstem odkrycia i kontekstem uzasadnienia i jedynie ten drugi uczyni≥ przedmiotem zainteresowania filozofii, paradygmat teoretycyzmu zyska≥ dodatkowπ legitymacjÍ. Z kolei po wzmocnieniu, jakiego teoretycyzm dozna≥ w filozofii weryfikacjonizmu i hipotetyzmu, jego podstawowe intuicje sta≥y siÍ ostatecznie niemal oczywistoúciπ dla filozofów analizujπcych problemy wspó≥czesnych zmatematyzowanych nauk empirycznych i zyska≥y w dwudziestowiecznej filozofii nauki postaÊ „ogólnie przyjÍtego podejúcia"9. Podejúcie to, w którego formowaniu siÍ kluczowπ rolÍ odegra≥a filozofia neopozytywistyczna, postrzega teoriÍ naukowπ jako twór jÍzykowy i praktycznie ogranicza filozofiÍ nauki do roli analizy wynikania logicznego pomiÍdzy zdaniami teorii a zdaniami obserwacyjnymi. Uwidacznia siÍ to w szczególnoúci w pracach Rudolfa Carnapa, w których podejúcie to „przyjÍ≥o tzw. kanoniczny model teorii empirycznej, zgodnie z którym jest ona koniunkcjπ postulatów teoretycznych oraz regu≥ korespondencji nadajπcych teorii treúÊ empirycznπ"10. Takøe Karl Popper w swojej Logice odkrycia naukowego, uznajπc s≥usznoúÊ dokonanego przez Reichenbacha rozróønienia, argu9 PojÍcie to przejπ≥em za P. Zeidlerem, na którego artykule Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm w duøej mierze opieram siÍ w mojej prezentacji teoretycyzmu. 10 P. Zeidler, Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm, s. 90. 74 Teoretycyzm a eksperymentalizm mentowa≥ na rzecz sprowadzenia filozoficznej refleksji nad naukπ do logiki wiedzy, której zadaniem jest odnalezienie odpowiedzi na pytania o prawomocnoúÊ teorii naukowych rozumianych jako sformalizowane systemy zdaÒ, z których dedukowane mogπ byÊ zdania obserwacyjne. Sam eksperyment by≥ w jego rozumieniu „zaplanowanym dzia≥aniem, gdzie kaødym krokiem steruje teoria"11. W kontekúcie rozwaøaÒ nad sporem o realizm naukowy za istotny niektórzy uwaøajπ fakt, øe ogólnie przyjÍte podejúcie wiπza≥o siÍ z zagadnieniem reprezentacji. Jeøeli bowiem, zauwaøa za Hackingiem Zeidler, uznamy reprezentowanie za podstawowπ i pierwotnπ funkcjÍ wyraøeÒ jÍzykowych, to naleøy uznaÊ je takøe za podstawowπ i pierwotnπ funkcjÍ rozumianych jako twory jÍzykowe teorii naukowych12. Realizm naukowy przybiera wiÍc w tym ujÍciu postaÊ stanowiska uznajπcego, øe teorie naukowe sπ symbolicznymi reprezentacjami niezaleønej od poznania rzeczywistoúci, z którπ korespondujπ, co moøe prowadziÊ do sprowadzenia siÍ sporu o realizm naukowy do obrony i podwaøania teorii reprezentacji13. Teoretycyzm nie ogranicza≥ siÍ jednak do samej filozofii nauki. Jak zauwaøa Hacking, z uprzedzeniem do praktyk eksperymentalnych czy inøynierii przy jednoczesnym wychwalaniu teorii mamy do czynienia, z drobnymi wyjπtkami (Bacon, Leibniz), w zasadzie od czasów staroøytnych14. W efekcie nie tylko filozo11 K.R. Popper, Logika odkrycia naukowego, t≥um. U. Niklas, Warszawa 2002, s. 278. 12 Zob. P. Zeidler, Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm, s. 90. 13 Zob. moje uwagi na temat niejednoznacznoúci tego, co na myúli mia≥ sam Hacking stwierdzajπc, øe realizm w stosunku do teorii wik≥a siÍ w problemy reprezentacji w przypisie 1, s. 70. Chcia≥bym teø przypomnieÊ w tym miejscu mój komentarz na temat tego, øe wspó≥czeúnie ogólny problem reprezentacji nie jest szczególnie dyskutowany w ramach sporu o realizm naukowy. Oczywiúcie niezaleønie od tego moøna by s≥usznie zauwaøyÊ, øe gdyby chcieÊ traktowaÊ ten problem jako faktyczne wyzwanie dla realizmu naukowego, to nie doczeka≥ siÍ on øadnego przekonujπcego rozwiπzania na gruncie tego stanowiska, natomiast Hacking oraz ci, którzy siÍ w tym z nim zgadzali, mylili siÍ, uwaøajπc, øe ta czy inna wersja realizmu moøe od tego problemu uciec - w rzeczywistoúci moøe go jedynie ignorowaÊ i to siÍ w≥aúnie dziú na ogó≥ dzieje. 14 W jednym miejscu Hacking pisze: „Platon i Arystoteles uczÍszczali do Akademii w Atenach. Jej budynek po≥oøony jest po jednej strony agory czy rynku. Znajduje siÍ niemal tak daleko, jak to tylko moøliwe od Herculaneum, úwiπtyni poúwiÍconej bogini ognia, patronce metalurgów. Jest »po drugiej stronie torów«" (Representing and Intervening, s. 150). To b≥yskotliwe spostrzeøenie úwietnie ilustrowa≥oby stosunek wielu filozofów do teorii oraz praktyki gdyby nie to, øe opiera siÍ na nieporozumieniu. Herculaneum jest nazwπ úwiπtyni Herkulesa, czyli rzymskiego odpowiednika greckiego Heraklesa - úwiπtynia jemu Realizm Iana Hackinga 75 fia, lecz takøe historia nauki najwyøej ceni teoriÍ, na co do dziú moøna znaleüÊ liczne úwiadectwa. Widoczne jest to chociaøby w kontraúcie pomiÍdzy powszechnπ obecnoúciπ we wspó≥czesnej literaturze postaci Roberta Boyle'a, „teoretyka, który takøe eksperymentowa≥", a wzglÍdnπ nieobecnoúciπ wspó≥czesnego mu oraz z pewnoúciπ nie mniej zas≥uøonego dla nauk przyrodniczych Roberta Hooke'a, „eksperymentatora, który takøe teoretyzowa≥"15. Innym ciekawym przyk≥adem podawanym w tym kontekúcie przez Hackinga jest przypadek Francisa Everitta, który przygotowywa≥ dla Dictionary of Scientific Biography biografie Fritza i Heinza Londonów. Pierwszy by≥ fizykiem teoretykiem, drugi eksperymentatorem z tej samej dyscypliny (to jest fizyki niskich temperatur). Kiedy jednak pos≥a≥ teksty do redakcji, redaktor (notabene by≥ nim Kuhn) odes≥a≥ jeden z nich do skrócenia - ten dotyczπcy Heinza. Teoretyczna orientacja historyków nauki prowadzi czasami wrÍcz do „przepisywania historii". Wiele potwierdzajπcych okreúlone teorie eksperymentów i obserwacji (o niektórych bÍdzie jeszcze mowa) nie by≥o projektowanych z myúlπ o weryfikacji tych teorii, lecz stanowi≥o czÍúÊ ca≥kowicie niezaleønych badaÒ. Czasami jedynie szczÍúliwy zbieg okolicznoúci sprawia≥, øe wyniki badaÒ nad jednym problemem dostrzegane by≥y przez badaczy innego. Jednak kiedy fakty stajπ siÍ historiπ, okazuje siÍ, øe celem tych eksperymentów by≥o potwierdzenie konkretnych teorii. Zwaøywszy na zarysowany wyøej kontekst, pojawienie siÍ w latach siedemdziesiπtych i osiemdziesiπtych filozofii eksperymentu moøna postrzegaÊ jako powstanie nurtu alternatywnego dla teoretycznie zorientowanej refleksji nad naukπ. Punktem wyjúcia tradycyjnej filozofii nauki by≥o uznanie s≥uøebnej roli eksperymentu wobec teorii. Eksperymentalizm wyszed≥ natomiast w równym stopniu od docenienia roli doúwiadczeÒ w rozwoju nauki oraz dostrzeøenia znacznej niezaleønoúci praktyk eksperymentalnych od praktyk teoretycznych i ich swoistego charakteru. Moøna by rzec, øe pytajπc o charakter poznania naukowego, Hacking oraz inni filozofowie eksperymentu opuúcili pluszowe fopoúwiÍcona nazywa siÍ Herakleion. Herakles jednak nie by≥ w øadnym wypadku „patronkπ metalurgów", gdyø ci za swego patrona mieli Hefajstosa. Jego úwiπtynia, która faktycznie znajduje siÍ w Atenach, po≥oøona by≥a ca≥kiem niedaleko Akademii. Trudno powiedzieÊ, jak Hacking móg≥ pomyliÊ te wszystkie fakty i byÊ moøe naleøa≥oby øyczliwie powstrzymaÊ siÍ od przytaczania tego fragmentu, lecz czyniÍ to tutaj w celu zwrócenia uwagi, iø czytajπc jego prace, warto pamiÍtaÊ, øe zdarza mu siÍ przedk≥adaÊ b≥yskotliwoúÊ wypowiedzi nad jej rzetelnoúÊ. 15 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 150–151. 76 Teoretycyzm a eksperymentalizm tele i udali siÍ do laboratorium. Tam, przyglπdajπc siÍ øywej nauce, skonstatowali, øe to eksperymentowanie, a nie teoretyzowanie jest podstawowym rodzajem aktywnoúci naukowej; øe nauka, zw≥aszcza obecnie, to przede wszystkim konsekwentne próby kontrolowanego ingerowania w úwiat, zaú zasadnicze problemy wspó≥czesnych nauk ustalane sπ nie przy biurku, lecz w laboratorium. Tylko tam bowiem badacze mogπ „chwytaÊ byka za rogi" - dok≥adnie tak, jak chcia≥ tego Francis Bacon. Dostrzegajπc trafnoúÊ wielu spostrzeøeÒ autora Novum Organum, kanadyjski filozof uczyni≥ go niejako patronem nowej filozofii eksperymentu. Bacon jest bez wπtpienia jednπ z kluczowych postaci kojarzonych z rozwojem idei eksperymentu. Chociaø nie by≥ w øadnym razie jednym z pierwszych nowoøytnych przyrodników eksperymentatorów (przeprowadza≥ jedynie doúwiadczenia w rodzaju s≥ynnego nadziewania kury úniegiem - które, jak g≥osi legenda, mia≥o przyprawiÊ go o zapalenie p≥uc i przyspieszyÊ jego úmierÊ - i powszechnie przyjÍ≥o siÍ uwaøaÊ za dyletanta w dziedzinie nauk przyrodniczych, dla których stworzyÊ chcia≥ podstawy), wicehrabia St. Alban by≥ jednym z pierwszych filozofów, którzy zrozumieli i docenili znaczenie eksperymentu dla rozwoju ludzkiego poznania przyrody. Swojπ filozofiÍ kierowa≥ zarówno przeciwko scholastykom, którzy jego zdaniem prawdy o naturze poszukujπ w ksiπøkach lub próbujπ wyprowadziÊ jπ z pierwszych zasad, jak i przeciw tym, którzy, jak alchemicy, w bezmyúlny sposób majstrujπ przy naturze. Twierdzi≥, øe aby poznaÊ przyrodÍ, naleøy w niπ ingerowaÊ, jednak jednoczeúnie ingerencja taka musi byÊ úwiadoma. Aby nasza wiedza o úwiecie mog≥a siÍ rozwijaÊ, teoria i eksperyment muszπ iúÊ ze sobπ w parze, wzajemnie siÍ prowadzπc16. 16 To podejúcie Bacona dobrze ilustruje aforyzm 95 z pierwszej ksiÍgi Novum Organum, w którym pisze on: „Ci, co zajmowali siÍ naukami, byli albo empirykami, albo dogmatykami. Empirycy, podobnie jak mrówki zbierajπ tylko i uøywajπ. Racjonaliúci na wzór pajπków sami z siebie snujπ wπtek. Natomiast pszczo≥a postÍpuje w sposób poúredni: zbiera wprawdzie materia≥ z kwiatów ogrodu i pola, lecz w≥asnymi si≥ami przerabia go i kszta≥tuje. Nie inne teø jest prawdziwe zadanie filozofii: nie opiera siÍ ona bowiem wy≥πcznie na si≥ach umys≥u, nie sk≥ada teø materia≥u dostarczonego przez historiÍ naturalnπ i eksperymenty mechaniczne w pamiÍci w stanie surowym, lecz zmieniwszy i ukszta≥towawszy go uprzednio w rozumie. Dlatego w úciúlejszym i niez≥omnym przymierzu miÍdzy tymi dwiema w≥adzami, eksperymentalnπ i rozumowπ - w przymierzu, jakiego dotπd nigdy nie by≥o - naleøy pok≥adaÊ jak najlepsze nadzieje". F. Bacon, Novum Organum, t≥um. J. Wikarjak, Warszawa 1955, s. 125–126. ZwiÍz≥e omówienie poglπdów Bacona w kontekúcie rewolucji naukowej moøna znaleüÊ np. w: A.C. Crombie, Nauka úredniowieczna i poczπtki nauki nowoøytnej, t. 2: Nauka w póünym Realizm Iana Hackinga 77 Swojπ filozofiπ eksperymentu Hacking pragnπ≥ przywróciÊ wspó≥czesnoúci intuicje Bacona i dostosowaÊ je do obecnego stanu oraz charakteru nauk przyrodniczych. Representing and Intervening prezentuje praktyki eksperymentalne jako w znacznej mierze autonomiczne - jako nie tyko niezaleøne, czy zaleøne jedynie w nieznacznym stopniu, od praktyk teoretycznych, ale nieraz je poprzedzajπce, inicjujπce. Chociaø teoretycyzm pozostaje do dziú doúÊ powszechnπ orientacjπ filozofów i historyków nauki, filozofia eksperymentu Hackinga zapoczπtkowa≥a nurt czy teø paradygmat uprawiania filozofii nauki, który, z jednej strony, stanowi dla teoretycyzmu wyraünπ alternatywÍ, zaú z drugiej, coraz czÍúciej prowadzi do przyjmowania bardziej ca≥oúciowego podejúcia, doceniajπcego zarówno rolÍ praktyk teoretycznych, jak teø eksperymentalnych. Przyjrzyjmy siÍ zatem najwaøniejszym wπtkom tego wymiaru filozofii autora Representing and Intervening. II.2. Filozofia eksperymentu II. . . C                                     ? Jednπ ze wskazanych wczeúniej zasadniczych cech teoretycznie zorientowanej filozofii nauki by≥o uznawanie tezy o pierwotnej roli teorii wobec eksperymentu. Teza ta by≥a nie tyle przedmiotem dyskusji, co jej punktem wyjúcia, pe≥ni≥a wiÍc niejako funkcjÍ osi noúnej ca≥ego paradygmatu. Tym samym, jak to bywa nieraz z powszechnie akceptowanymi przekonaniami, nie by≥a ona zwykle w wystarczajπcy sposób precyzowana. Jak zauwaøa Hacking, twierdzenie, øe teoria poprzedza eksperyment jest niejasne. Kiedy siÍ mu przyjrzymy, moøemy wyróøniÊ co najmniej dwie jego wersje - s≥abπ i silnπ. W myúl pierwszej przed przystπpieniem do eksperymentowania badacz musi posiadaÊ pewne koncepcje dotyczπce przedmiotu badaÒ - okreúlonych czÍúci przyrody - oraz funkcjonowania narzÍdzi, przy pomocy których ma zamiar badania prowadziÊ. W przeciwnym razie jego dzia≥ania by≥yby „ca≥kowicie bezmyúlnym majsterkowaniem przy przyrodzie, pozbawionym zrozumienia i zdolnoúci do interpretowania wyników, które niczego nie mog≥oby nas nauczyÊ"17. Natomiast zgodnie z silnπ wersjπ twierdzenia o pierwszeÒstwie teorii eksperyment pe≥ni wy≥πcznie funkcjÍ probierza teorii. Jedynymi úredniowieczu i na poczπtku czasów nowoøytnych w okresie XIII–XVII w., Warszawa 1960, s. 348–406 (w szczególnoúci s. 353–365). 17 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 153. 78 Teoretycyzm a eksperymentalizm sensownymi eksperymentami sπ te, które s≥uøπ testowaniu okreúlonych hipotez. O ile s≥usznoúci s≥abszej tezy trudno zaprzeczyÊ - toteø Hacking akceptuje jπ bez wiÍkszych zastrzeøeÒ18 - o tyle silna wersja jest poglπdem trudnym do utrzymania. Oczywiúcie historia nauki zaúwiadcza o licznych eksperymentach i obserwacjach, które pomyúlane by≥y wy≥πcznie w celu potwierdzenia (bπdü obalenia) teorii (do dziú nazwisko Arthura Eddingtona wiπzane jest z najg≥oúniejszym przypadkiem takiej obserwacji19). Jednak nie mniej znaleüÊ moøna w historii przypadków wartoúciowych obserwacji i eksperymentów, które nie s≥uøy≥y weryfikacji teorii. Niektóre doúwiadczenia poprzedza≥y i inicjowa≥y teorie, inne stymulowa≥y ich rozwój, a jeszcze inne prace eksperymentalne prowadzone by≥y zwyczajnie niezaleønie od dzia≥alnoúci teoretycznej i s≥uøy≥y przede wszystkim celom praktycznym, dopiero po czasie ujawniajπc swojπ wartoúÊ dla okreúlonych teorii. Za przyk≥ad serii obserwacji i doúwiadczeÒ prowadzπcych do sformu≥owania teorii mogπ s≥uøyÊ badania nad ulubionym przez filozofów i historyków nauki minera≥em - szpatem islandzkim. Jest to przeüroczysta odmiana kalcytu, którego nazwa pochodzi od miejsca, skπd przywoøono go do Europy. Niezwyk≥π jego w≥aúciwoúciπ jest dwój≥omnoúÊ, czyli zdolnoúÊ do podwójnego za≥amania úwiat≥a (umieszczony na tej kartce sprawi, øe litery wydawaÊ siÍ bÍdπ podwójne). Kiedy pod koniec lat osiemdziesiπtych XVII wieku Rasmus Bartholin opisa≥ swoje obserwacje zwiπzane z przywiezionym z Islandii kryszta≥em, zjawisko „zwyczajnego" za≥amania úwiat≥a by≥o juø powszechnie znane i opisane. Tym bardziej zjawisko zaobserwowane przy pomocy szpatu spotka≥o siÍ ze znacznym zaskoczeniem i zaowocowa≥o licznymi - 18 Stwierdzajπc jednak, øe nawet s≥aba wersja nie jest taka oczywista, Hacking, nieco øartobliwie, przywo≥uje postaÊ fizyka G. Darwina, który „zwyk≥ powiadaÊ, øe raz na jakiú czas powinno siÍ przeprowadziÊ ca≥kowicie szalony eksperyment, polegajπcy na przyk≥ad na trπbieniu na tulipany kaødego ranka przez miesiπc. Najprawdopodobniej nic siÍ nie stanie, ale jeøeli juø coú siÍ stanie, bÍdzie to niezwyk≥e odkrycie" (Representing and Intervening, s. 154). Moøna wspomnieÊ jeszcze, øe s≥abπ wersjÍ tezy o uteoretycznieniu eksperymentu wydawa≥ siÍ uznawaÊ takøe bohater Hackinga, Bacon, dla którego eksperyment by≥, jak wskazywa- ≥em, úwiadomym ingerowaniem w bieg natury. 19 W 1919 r. Eddington zorganizowa≥ wyprawÍ na WyspÍ KsiπøÍcπ, gdzie w czasie ca≥kowitego zaÊmienia s≥oÒca dokona≥ pomiarów potwierdzajπcych przewidziane przez sformu≥owanπ w 1915 r. teoriÍ Einsteina odginanie siÍ promieni úwietlnych w polu grawitacyjnym. Dostarczy≥ tym samym jednej z dwóch (obok wyjaúnienia anomalii orbity Merkurego) kluczowych przes≥anek empirycznych, które doprowadzi≥y do powszechnego zaakceptowania ogólnej teorii wzglÍdnoúci. Realizm Iana Hackinga 79 od Huygensa, przez Hooke'a i Newtona, po Fresnela - badaniami i próbami teoretycznego jego uchwycenia. W ten sposób przypadkowe w zasadzie odkrycie okaza≥o siÍ kamieniem milowym rozwoju optyki. Oczywiúcie badajπcy w≥asnoúci szpatu islandzkiego uczeni nie byli „bezmyúlnymi empirystami pozbawionymi jakichkolwiek koncepcji"20, bez wπtpienia jednak przypadek ten pokazuje, øe obserwacje i doúwiadczenia mogπ poprzedzaÊ wszelkie teoretyczne spekulacje21. Samo istnienie tego typu obserwacji i doúwiadczeÒ nie pozwala zakwestionowaÊ silnej wersji tezy o pierwszeÒstwie teorii. Jej rzecznik móg≥by wszakøe przyznaÊ, øe pewne obserwacje poprzedzajπ teoriÍ, jednak pe≥niπ jedynie funkcjÍ inicjatora póüniejszych, systematycznych badaÒ nad zjawiskiem, które zdominowane sπ - powiedzmy na wzór Popperowskiego hipotetyzmu - przez teorie. Przyk≥adowo, David Brewster, badajπc zachowanie siÍ úwiat≥a, zdolny by≥ sformu≥owaÊ m.in. prawa odbicia i za≥amania siÍ spolaryzowanego úwiat≥a. Swoje wyniki opublikowa≥ na piÍÊ lat przed tym, jak znalaz≥y swoje teoretyczne ujÍcie w teorii falowej Fresnela. Jednakøe Brewster, sam przekonany, øe, jak uwaøa≥ Newton, úwiat≥o ma naturÍ korpuskularnπ, nie interpretowa≥ wyników swoich doúwiadczeÒ w úwietle newtonowskiej optyki, czy jakiejkolwiek teorii: Brewster kurczowo trzyma≥ siÍ „b≥Ídnej" teorii, kreujπc jednoczeúnie zjawiska, które zrozumieÊ moøna jedynie na gruncie „w≥aúciwej" teorii, dok≥adnie tej, którπ stanowczo odrzuca≥. Nie „interpretowa≥" swoich eksperymentalnych odkryÊ w úwietle swojej „b≥Ídnej" teorii. Wytworzy≥ zjawiska, które ostatecznie kaøda teoria bÍdzie musia≥a wyjaúniÊ22. Hacking zwraca takøe uwagÍ, øe doúwiadczenia, które prowadzone sπ niezaleønie od jakiejkolwiek teorii, okazujπ siÍ nieraz dostarczaÊ wyników potwierdzajπcych teoretyczne spekulacje. Przyk≥adowo w latach 1964–1965 Arno Penzias wraz z Robertem W. Wilsonem prowadzili przy pomocy radioteleskopu badania nad üród≥ami docierajπcych z kosmosu sygna≥ów mikrofalo20 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 156. 21 Niezaprzeczalnie jednak, jak zauwaøa Hacking, wiele zdumiewajπcych i obiecujπcych obserwacji okazywa≥o siÍ z czasem pozbawionych teoretycznego znaczenia. Np. R. Brown poúwiÍci≥ bardzo wiele energii, prowadzπc badania nad zaobserwowanym przez siebie przez mikroskop zjawiskiem ruchu czπsteczek py≥ku kwiatowego w zawiesinie wodnej, jednak nie doszed≥ do øadnego satysfakcjonujπcego ich wyjaúnienia - na to trzeba by≥o czekaÊ aø do poczπtku XX wieku. Zob. ibidem, s. 158. 22 Ibidem, s. 157. 80 Teoretycyzm a eksperymentalizm wych. W trakcie badaÒ spostrzegli, øe ich obserwacje wskazujπ na istnienie energii równomiernie rozdystrybuowanej po ca≥ym wszechúwiecie. Rezultat ten uznali poczπtkowo za b≥πd aparatury, lecz po wyeliminowaniu wszystkich potencjalnych üróde≥ zak≥óceÒ wyniki nadal wskazywa≥y na istnienie promieniowania o temperaturze trzech stopni Kelvina. Opublikowanie tych wyników zbieg≥o siÍ w czasie z teoretycznymi spekulacjami snutymi przez grupÍ fizyków skupionych w Princeton wokó≥ Roberta Dicka (czyli przede wszystkim Davida T. Wilkinsona i Petera Rolla), zgodnie z którymi, jeøeli teoria wielkiego wybuchu mia≥aby byÊ prawdziwa, ca≥y wszechúwiat powinno wype≥niaÊ jednorodne promieniowanie o temperaturze w≥aúnie trzech Kelvinów23. Wyniki Penziasa i Wilsona okaza≥y siÍ zatem, zupe≥nie przypadkowo, potwierdzaÊ teoriÍ wielkiego wybuchu. Hacking potrzebuje tego typu przyk≥adów z historii nauki, aby ukazaÊ, øe paradygmat teoretycyzmu - zarówno w filozofii, jak i historii nauk przyrodniczych - b≥Ídnie rozpoznaje relacje miÍdzy badaniami eksperymentalnymi oraz teoretycznymi spekulacjami. Teoretycznie ukierunkowana filozofia i historia nauki prowadzi≥a badaczy do mniej lub bardziej uúwiadamianego przekonania o bezwzglÍdnym pierwszeÒstwie teorii przed eksperymentem. Autor Representing and Intervening nie proponuje jednak øadnego alternatywnego ujÍcia precyzyjnie okreúlajπcego „w≥aúciwy" wzajemny stosunek obu typów praktyk naukowych. Ukazuje to z jednej strony, øe jego filozofia eksperymentu nie jest po prostu naiwnym odwróceniem teoretycyzmu. Z drugiej strony fakt, øe cel jego analiz jest nieraz przede wszystkim negatywny - to jest s≥uøπ one obalaniu pewnych mitów i ukazywaniu zwodniczych tendencji powszechnych w filozofii nauki - powoduje, øe jego intuicje „rozpraszajπ siÍ" w komentarzach do licznych przyk≥adów z historii nauki. To z kolei utrudniaÊ moøe nieraz zrozu23 Hacking (zob. ibidem, s. 159–160) stwierdza, øe Penzias i Wilson opublikowali swoje wyniki w czasie, kiedy w Princeton krπøy≥ artyku≥ sugerujπcy w≥aúnie tÍ konsekwencjÍ wielkiego wybuchu. Nieco mylnie sugeruje to, øe spekulacje takie by≥y czymú nowym. Tymczasem istnienie promieniowania t≥a zasugerowali po raz pierwszy w 1948 roku R. Alpher oraz R. Herman (zob. np. R.A. Alpher, R.C. Herman, On the Relative Abundance of the Elements, „Physical Review" 12 (1948), s. 1737–1742). Okreúlili wtedy promieniowanie t≥a na oko≥o 5 K, jednak dwa lata póüniej zrewidowali swoje wnioski, sugerujπc temperaturÍ 28 K. W latach szeúÊdziesiπtych XX w. hipoteza ta „odøy≥a" w duøej mierze dziÍki niezaleønym pracom bia≥oruskiego uczonego J. Zeldowicza oraz amerykaÒskiego fizyka R. Dicka. Nie znaczy to jednak oczywiúcie, øe Penzias i Wilson byli zaznajomieni z tymi hipotezami - wszystko wskazuje, øe nie byli oraz øe ich odkrycie rzeczywiúcie by≥o przypadkowe. Realizm Iana Hackinga 81 mienie jego pozytywnych rozstrzygniÍÊ. Przyk≥adowo, komentujπc omawiany tu moment filozofii Hackinga, Pawe≥ Zeidler stwierdza, øe Przedstawienie poglπdów Hackinga na relacje, jakie zachodzπ pomiÍdzy dzia≥alnoúciπ teoretycznπ uczonych a dzia≥alnoúciπ eksperymentalnπ, nie jest ≥atwe, gdyø poglπdy te charakteryzuje wyraüny brak spójnoúci. Przyjmujπc skrajnπ interpretacjÍ jego stanowiska, moøna nawet twierdziÊ, øe zrywa on zwiπzek pomiÍdzy eksperymentem a teoriπ naukowπ24. Trudno mi siÍ z tym zgodziÊ, gdyø problem polega, moim zdaniem, na tym, øe Hacking jako historycznie úwiadomy filozof nauki dostrzega ryzyko, jakie wiπøe siÍ ze wszelkimi generalizacjami (bÍdzie to tym bardziej dostrzegalne przy szczegó≥owym omówieniu jego rozumienia realizmu). Rozumie, øe kiedy rozwaøa siÍ relacjÍ teorii do eksperymentu, ≥atwo moøna daÊ siÍ uwieúÊ intuicjom i tezom filozofów pokroju Poppera czy Carnapa, jednak naleøy pamiÍtaÊ, øe rysowany przez tego rodzaju autorów obraz nauki by≥ nie tylko powaønie uproszczony, lecz wrÍcz zafa≥szowany. Relacja eksperymentu do teorii nie jest prosta i uniwersalna, lecz zmienia siÍ w zaleønoúci od stadium rozwoju danej dyscypliny naukowej, a twierdzenie, øe teoria musi zawsze poprzedzaÊ eksperyment, jest równie fa≥szywe, co twierdzenie, øe eksperyment zawsze poprzedza teoriÍ. Nic natomiast nie wskazuje, by poglπdy Hackinga moøna by≥o interpretowaÊ w tak skrajny sposób, imputujπc mu poglπd o ca≥kowicie autonomicznej roli praktyk eksperymentalnych - pewne eksperymenty i systematyczne obserwacje by≥y (przynajmniej w poczπtkowych fazach) przeprowadzane w pe≥niej niezaleønoúci od teorii, inne zaú mniej lub bardziej ≥πczy≥y siÍ z okreúlonymi praktykami teoretycznymi. Wniosek p≥ynπcy z analiz Hackinga jest wiÍc raczej taki, øe, raz jeszcze, historycznie úwiadomy filozof powinien zachowaÊ duøπ ostroønoúÊ, kiedy generalizuje - nie istnieje bowiem coú takiego, jak praktyki teoretyczne i praktyki eksperymentalne, lecz tylko ich poszczególne przypadki. Takπ interpretacjÍ poglπdów Hackinga wspiera dodatkowo fakt, øe nie tylko ukazuje on problematycznoúÊ dotychczasowego rozumienia relacji eksperyment - teoria, lecz dostrzega ryzyko wiπøπce siÍ z samym stawianiem pytania o tÍ relacjÍ, zauwaøajπc, øe stawianie pytaÒ w kategoriach eksperymentu i teorii moøe 24 P. Zeidler, Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm, s. 97–98. Gwoli úcis≥oúci Zeidler ostatecznie nie opowiada siÍ za tak skrajnπ interpretacjπ stanowiska Hackinga. 82 Teoretycyzm a eksperymentalizm samo w sobie byÊ zwodnicze. Sugeruje siÍ bowiem w ten sposób, øe teoretyzowanie i eksperymentowanie to róøne rodzaje wewnÍtrznie jednorodnych praktyk naukowych25. Jednakøe w rzeczywistoúci pojÍcia teorii oraz eksperymentu wskazujπ na bardzo zróønicowane formy aktywnoúci. Omawiane w tym rozdziale przyk≥ady róønych praktyk doúwiadczalnych jedynie z trudem da≥yby siÍ opisaÊ jako szczególne przypadki jednego i tego samego rodzaju aktywnoúci naukowej. Czym innym jest doúwiadczenie rozumiane jako úwiadoma obserwacja zjawisk26, czym innym sπ praktyki dπøπce do doskonalenia wynalazków technicznych, czym innym znowu projektowanie eksperymentów z myúlπ o potwierdzeniu jakiejú ogólnej teoretycznej hipotezy. Analogicznie, nie istnieje coú takiego jak jednorodna praktyka teoretyczna. Dlatego nim przejdÍ do omówienia dalszych aspektów filozofii eksperymentu kanadyjskiego filozofa, chcia≥bym zwróciÊ uwagÍ na niektóre spostrzeøenia Hackinga dotyczπce natury praktyk teoretycznych. II. . . W                             Kiedy rozwaøamy z dzisiejszej perspektywy przesz≥e teorie, analizujemy je zwykle w sposób synchroniczny i postrzegamy je jako jednolite ca≥oúci. Przedmiotem naszej refleksji stajπ siÍ wtedy albo zrekonstruowane wersje tych teorii, albo ich najbardziej dojrza≥e formy. Kiedy jednak zaczniemy analizowaÊ je w sposób diachroniczny i zwrócimy uwagÍ na sekwencje faktycznych aktywnoúci eksperymentalnych i teoretycznych, których dojrza≥e oraz (przynajmniej wzglÍdnie) spójne teorie sπ produktem finalnym, moøemy dostrzec, øe w róønych stadiach tego procesu charakter aktywnoúci teoretycznych (i w zasadzie takøe eksperymentalnych) moøe siÍ istotnie od siebie róøniÊ. Analizujπc w≥aúnie tego typu sekwencjÍ, która prowadzi≥a do wyjaúnienia efektu Faradaya, Hacking podzieli≥ jπ na szeúÊ faz odpowiadajπcym róønym „poziomom" aktywnoúci teoretycznej. Od 1821 roku Michael Faraday prowadzi≥ badania z zakresu raczkujπcej jeszcze ówczeúnie nauki o elektrycznoúci, które doprowa25 Zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 162. 26 Zasadniczo poza dychotomiπ teoria - eksperyment istnieje teø silna tradycja mówienia o relacji teorii do obserwacji. W Representing and Intervening Hacking poúwiÍca wiele uwagi ukazaniu, øe samo pojÍcie obserwacji jest niejasne, poniewaø - tak jak w przypadku jego ujÍcia praktyk eksperymentalnych - nie istnieje, jego zdaniem, coú takiego, jak aktywnoúÊ zwana obserwacjπ. Same obserwacje takøe mogπ zatem byÊ róønego typu. Ciekawπ analizÍ charakteru i roli róønych typów obserwacji w naukach przyrodniczych przedstawia w dziesiπtym rozdziale Representing and Intervening. Realizm Iana Hackinga 83 dzi≥y go m.in. do odkrycia zjawiska indukcji elektromagnetycznej i samoindukcji oraz do skonstruowania pierwszego w historii modelu silnika elektrycznego. Od poczπtku swej pracy naukowej Faraday by≥ przekonany o wzajemnym powiπzaniu wszystkich zjawisk fizycznych. (1) Przekonanie to sugerowa≥o mu, øe musi istnieÊ jakiú zwiπzek pomiÍdzy elektromagnetyzmem a úwiat≥em. W 1819 roku David Brewster odkry≥, øe pewne rodzaje szk≥a poddane dzia≥aniu odpowiedniej si≥y pozwalajπ zaobserwowaÊ zjawisko polaryzacji úwiat≥a. (2) Faraday wyprowadzi≥ z tego analogiÍ, która wpierw zasugerowa≥a mu potrzebÍ zbadania tego, czy elektrycznoúÊ nie bÍdzie rozchodzenia siÍ úwiat≥a zaburzaÊ w podobny sposób, kiedy zaú kolejne próby zaobserwowania takiego zjawiska koÒczy≥y siÍ fiaskiem, zaczπ≥ w podobny sposób eksperymentowaÊ z magnetyzmem. Kiedy w 1845 roku - po kolejnych nieudanych doúwiadczeniach - uøy≥ szk≥a borokrzemowego, uda≥o mu siÍ zaobserwowaÊ zjawisko polegajπce na skrÍcaniu p≥aszczyzny polaryzacji liniowo spolaryzowanego úwiat≥a przechodzπcego przez skierowane równolegle do wiπzki úwiat≥a pole magnetyczne. Chociaø eksperyment ten potwierdza≥ istnienie zaleønoúci pomiÍdzy úwiat≥em a magnetyzmem, Faraday nie posiada≥ øadnej konkretnej teorii t≥umaczπcej odkryte zjawisko. (3) Jednak juø w 1846 roku George B. Airy zaproponowa≥ (wprowadzajπc ad hoc nowe terminy) matematycznπ reprezentacjÍ tego zjawiska, zaú dziesiÍÊ lat póüniej (4) lord Kelvin stworzy≥ jego model fizyczny, zgodnie z którym pole magnetyczne wprawia moleku≥y szk≥a w ruch wokó≥ osi równoleg≥ych do linii si≥ pola magnetycznego. (5) Model ten zaadaptowa≥ nastÍpnie pracujπcy nad teoriπ elektromagnetyzmu Maxwell, który uzgodni≥ go z wynikami prac eksperymentalnych prowadzonych przez Émile'a Verdeta. (6) Ostatecznie uznawane dzisiaj wyjaúnienie odkrytego przez Faradaya efektu poda≥ Hendrik Lorentz, który wykorzysta≥ wzory teorii Maxwella w swojej teorii elektronowej, zgodnie z którπ za zjawisko to odpowiedzialny jest ruch elektromagnetycznie indukowanych elektronów wokó≥ linii pola si≥. Jak wspomnia≥em, powyøsze fazy procesu prowadzπcego od odkrycia do ostatecznego wyjaúnienia efektu Faradaya reprezentujπ dla Hackinga róøne wymiary aktywnoúci teoretycznej czy - jak sam to nazywa - „róøne poziomy teorii", które „nie sπ jedynie poziomami wiÍkszej ogólnoúci albo mocy dedukcyjnej, lecz raczej róønymi rodzajami spekulacji"27. Spekulacja jest dla niego 27 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 212. Naleøy zaznaczyÊ, øe tak jak w przypadkach analiz innych procesów z historii nauki, Hacking unika ge84 Teoretycyzm a eksperymentalizm zresztπ, obok kalkulacji, jednπ z dwóch podstawowych typów aktywnoúci teoretycznej28. Przez spekulacjÍ rozumia≥ poszukiwania intelektualnej reprezentacji prowadzπce do podania przynajmniej jakoúciowego wyjaúnienia danego zjawiska. Sπ to zatem wszelkie - z punktu widzenia rozwiniÍtej teorii zwykle wstÍpne - próby wypracowania podstawowych pojÍÊ czy wyidealizowanych modeli pozwalajπcych w ogóle zrozumieÊ przedmiot badaÒ. Po spekulacji przychodzi czas na kalkulacjÍ, która polega nie tyle na dokonywaniu obliczeÒ, co na znalezieniu odpowiedniego rachunku matematycznego, pozwalajπcego do obliczeÒ przystπpiÊ. Jest ona zatem tym rodzajem aktywnoúci teoretycznej, która pozwala uzgodniÊ bardziej ogólne spekulacje z rzeczywistym úwiatem. Przyk≥adowo, Newton spekulowa≥ wpierw na temat ruchu planet, a nastÍpnie stworzy≥ rachunek róøniczkowy, dziÍki któremu moøliwe by≥o ujÍcie wyników tych spekulacji w formie matematycznej i w rezultacie dedukowanie konsekwencji, które mog≥yby je potwierdziÊ. II. . . E                                     W úwietle wniosków p≥ynπcych z wczeúniejszych rozwaøaÒ dotyczπcych teoretycyzmu jako sposobu uprawiania filozofii nauki nie bÍdzie duøπ przesadπ stwierdzenie, øe Representing and Intervening by≥o jednπ z prze≥omowych prac dla dostrzeøenia przez wspó≥czesnπ filozofiÍ nauki faktycznego charakteru i roli eksperymentów w naukach przyrodniczych. WystÍpujπc jako ten, który przywraca filozofii zagadnienie praktyk eksperymentalnych i arneralizowania i podkreúla, øe pracom nad róønymi problemami badawczymi odpowiadajπ zwykle róøne rodzaje poziomów teorii. Róøna moøe byÊ teø kolejnoúÊ odkrycia - w przypadku efektu Faraday mieliúmy najpierw do czynienia z odkrytym eksperymentalnie zjawiskiem (chociaø pewne „teoretyczne przekonania" zainicjowa≥y próby jego zaobserwowania), a dopiero nastÍpnie z przyjmowaniem coraz bardziej ogólnych wyjaúnieÒ teoretycznych. Historia nauki zna jednak takøe przypadki, których to najbardziej ogólna teoria poprzedza≥a póüniejsze prace badawcze zarówno na poziomie teoretycznym, jak i eksperymentalnym. 28 Dok≥adnie Hacking zamiast o mówiÊ tradycyjnej dychotomii teoria - eksperyment, preferuje trójpodzia≥ praktyk naukowych na spekulacje, kalkulacje oraz eksperymentowanie (zob. Representing and Intervening, s. 212). Sugerowa- ≥oby to, øe spekulacja i kalkulacja nie sπ róønymi aktywnoúciami teoretycznymi, lecz raczej po prostu dwiema róønymi aktywnoúciami praktyki naukowej. Poniewaø jednak poza tym stwierdzeniem Hacking nie przyjmuje tego trójpodzia≥u w wiÍkszoúci swoich rozwaøaÒ nad charakterem, rolπ i funkcjπ praktyk teoretycznych i eksperymentalnych, wydaje mi siÍ, øe s≥usznie moøna mówiÊ, øe spekulacja i kalkulacja sπ dwoma rodzajami aktywnoúci teoretycznej i tym samym nie porzucaÊ tradycyjnej dychotomii. Takiego zdania wydaje siÍ byÊ takøe P. Zeidler, który w podobny sposób klasyfikuje powyøsze typy aktywnoúci naukowej (zob. P. Zeidler, Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm, s. 98–99). Realizm Iana Hackinga 85 gumentuje za poúwiÍcaniem naleønej im uwagi, Hacking uczyni≥ swojπ myúl niezwykle wielowπtkowπ. W niniejszej pracy, jak juø podkreúla≥em, interesuje mnie jednak przede wszystkim sformu- ≥owana przez niego wersja realizmu naukowego i jej wp≥yw na dalszy rozwój stanowisk realistycznych. Si≥π rzeczy zatem pomijam szereg istotnych i interesujπcych podnoszonych przez Hackinga kwestii takich, jak na przyk≥ad problem pomiaru czy obserwacji jako umiejÍtnoúci. Na koniec tego rozdzia≥u chcia≥bym wspomnieÊ natomiast o jednym z najwaøniejszych z punktu widzenia problemu realizmu naukowego aspektów przedstawionej w Representing and Intervening filozofii eksperymentu: koncepcji eksperymentu jako wytwarzania zjawiska. Samo pojÍcie zjawiska, jeøeli chcemy pozostaÊ na gruncie filozofii nauk przyrodniczych, naleøy rozumieÊ neutralnie. Zjawisko to nie „to, co siÍ jawi" (przeciwieÒstwo „tego, co jest"), jak chcia≥o tego szereg staroøytnych filozofów, to teø nie Husserlowskie fenomeny. Dla fizyka - oraz w sensie, w jakim pojÍciem tym pos≥uguje siÍ Hacking - zjawisko (fenomen) to „coú publicznego, prawdopodobnie prawo-podobnego, lecz byÊ moøe wyjπtkowego"29. Zjawiskami zwyk≥o siÍ nazywaÊ pewne mniej lub bardziej wykrywalne regularnoúci w úwiecie przyrody. Zarówno staroøytni, jak teø nowoøytni astronomowie formu≥owali prawa i teorie majπce na celu uchwycenie obserwowanych regularnoúci cia≥ niebieskich. Przyk≥adowo, od czcigodnego Bedy przez Galileusza po Newtona uczeni próbowali zrozumieÊ i wyjaúniÊ zjawisko p≥ywów, czyli regularnego podnoszenia siÍ i opadania poziomu wody w morzach i oceanach. Zjawiska tego typu by≥y niejako z góry dane, to jest moøna by≥o je odkryÊ, zwyczajnie przyglπdajπc siÍ uwaønie otaczajπcemu úwiatu przyrody. Z drugiej strony, od mniej wiÍcej poczπtków XIX wieku przyrodnicy coraz czÍúciej zaczÍli uøywaÊ pojÍcia „efekt". Mówili o efekcie Halla, efekcie Zeemana czy znanym z poprzedniego paragrafu efekcie Faradaya30. Pod pojÍciem efektu zaczÍto rozumieÊ szczególnie interesujπce i pouczajπce zjawisko, którego istnienia wczeúniej nie podejrzewano. Z jednej strony zjawiska i efekty to dwa oblicza tego samego - czegoú, co regularnie manifestuje siÍ w okreúlo29 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 222. 30 Polska terminologia nie czyni tego tak ewidentnym, jak anglojÍzyczna, gdyø pozwala nam mówiÊ o efektach naprzemiennie ze zjawiskami. Przyk≥adowo, w polskiej literaturze przedmiotu pojÍcie „zjawisko Faradaya" wystÍpuje naprzemiennie z pojÍciem „efekt Faradaya"; w jÍzyku angielskim zaú, chociaø moøna czasem spotkaÊ siÍ z pojÍciem „Faraday phenomenon", w powszechnym uøyciu jest pojÍcie „Faraday e ect". 86 Teoretycyzm a eksperymentalizm nych okolicznoúciach. Z drugiej strony, jeøeli przypomnimy sobie, co zosta≥o powiedziane wczeúniej o odkryciu Faradaya, ≥atwo dostrzeøemy róønicÍ. Faraday nie by≥ po prostu bystrym obserwatorem uwaønie przyglπdajπcym siÍ przyrodzie, lecz zaobserwowane przez siebie zjawisko musia≥ najpierw wytworzyÊ. Teoretycznie zorientowana filozofia nauki patrzy nieraz na zjawiska jako na coú, co zosta≥o zapisane w ksiÍdze przyrody i czeka na swoje odkrycie. Tymczasem tak rozumiane zjawiska z punktu widzenia badaÒ wspó≥czesnej nauki sπ czymú niezwykle rzadkim. WiÍkszoúÊ badanych przez uczonych zjawisk nie istnia≥a, zanim nie zosta≥a sztucznie wytworzona w laboratorium. Stwierdzenie takie moøe siÍ wydaÊ na pierwszy rzut oka niedorzeczne. Przyrodnicy formu≥ujπ swe prawa jako uniwersalne. Jeøeli prawdπ jest, øe, powiedzmy, dwa cia≥a przyciπgajπ siÍ z si≥π rosnπcπ wraz z iloczynem ich mas, zaú malejπcπ wraz z kwadratem odleg≥oúci pomiÍdzy nimi, jest i bÍdzie to prawdπ dla kaødych przesz≥ych i przysz≥ych dwóch cia≥. Jeøeli efekt Faradaya zachodzi, to zachodzi zawsze w okreúlonych warunkach. Kanadyjski filozof zwraca jednak uwagÍ, øe zdecydowana wiÍkszoúÊ zjawisk bÍdπcych przedmiotem badaÒ wspó≥czesnych nauk przyrodniczych nie wystÍpuje poza laboratorium, poniewaø w przyrodzie nie istniejπ warunki, w których mog≥yby zachodziÊ. Za kaødym razem, kiedy przepuúcimy liniowo spolaryzowane úwiat≥o przez znajdujπcy siÍ w polu magnetycznym oúrodek równolegle do jego pola si≥, jego p≥aszczyzna polaryzacji ulegnie skrÍceniu. W naturze jednak takie okolicznoúci same z siebie zwykle nie wystÍpujπ. Aby zaobserwowaÊ zachodzenie efektu, okolicznoúci potrzebne do jego wystπpienia naleøy zaaranøowaÊ; naleøy dysponowaÊ odpowiedniπ technologiπ lub jπ stworzyÊ. Dopiero wtedy moøemy obserwowaÊ efekty w czystej formie i projektowaÊ dalsze zwiπzane z nimi doúwiadczenia. Mówiπc o wytwarzaniu zjawisk, Hacking nie przeczy zatem w øaden sposób ich realnemu istnieniu. Zachodzenie zjawisk zaleøy wy≥πcznie od istnienia pewnych cech úwiata przyrody. Jednak, jak zauwaøa≥ juø Bacon, pojÍcie sekretów natury naleøy rozumieÊ doúÊ dos≥ownie - przyroda nie wyjawia ≥atwo swoich tajemnic, trzeba je jej wyrwaÊ. To zaú wymaga sztucznego w niπ ingerowania. II.3. Realizm w stosunku do przedmiotów Sformu≥owana przez Hackinga propozycja obrony realizmu naukowego jest blisko zwiπzana z jego filozofiπ eksperymentu. Twierdzi≥ wrÍcz, øe celem napisania Representing and Intervening Realizm Iana Hackinga 87 by≥o przede wszystkim odzyskanie dla praktyk eksperymentalnych naleønej im pozycji w filozofii nauki. Coraz bardziej zaú wówczas popularny problem realizmu zapewnia≥ jedynie odpowiedni kontekst i gwarantowa≥ uwagÍ. Dystans kanadyjskiego filozofa do problemu realizmu ujawnia siÍ juø we wprowadzeniu do jego pracy. Na pierwszych stronach zauwaøa on, øe problemy racjonalnoúci oraz realizmu sπ dwiema osiami noúnymi wspó≥czesnej filozofii nauki, jednak powπtpiewa, czy sπ to problemy waøne31. W dwanaúcie lat po ukazaniu siÍ Representing and Intervening podtrzyma≥tÍ opinie, stwierdzajπc: Nadal w to wπtpiÍ. Kiedy pracowa≥em w 1980 roku nad ksiπøkπ, prawie nikogo nie interesowa≥a filozofia, historia czy praktyka eksperymentalna. Dlatego wykorzysta≥em øywo dyskutowany temat - realizm naukowy - w formie úrodka retorycznego, wokó≥ którego zbudowa≥em ksiπøkÍ32. Niemniej wielu filozofów potraktowa≥o propozycjÍ Hackinga jak najbardziej powaønie. åledzπc literaturÍ przedmiotu, trudno dziú stwierdziÊ, którym z wπtków jego filozofii nauki - eksperymentalizmem czy realizmem - bardziej przejÍli siÍ tworzπcy po 1983 roku autorzy. Takøe sam Hacking nigdy z tematem tym siÍ do koÒca nie poøegna≥ - zagadnienie realizmu przewija siÍ zarówno w jego artyku≥ach z lat osiemdziesiπtych i dziewiÍÊdziesiπtych, jak i wydanej w 1999 roku The Social Construction of What? - chociaø z czasem poúwiÍca≥ mu coraz mniej uwagi. Wbrew deklaracjom wydawa≥ siÍ zatem uznawaÊ temat za istotny. Niezaleønie od tego, jaki by≥ oraz jest stosunek kanadyjskiego filozofa do problemu realizmu i do jego propozycji rozstrzygniÍcia tego problemu, niniejsza praca sytuuje siÍ w nurcie traktujπcym oba zagadnienia na powaønie. Uwaøam zagadnienie realizmu naukowego za filozoficznie istotne, a propozycjÍ Hackinga za jednπ z najbardziej wp≥ywowych koncepcji realistycznych ostatnich kilkudziesiÍciu lat. W nadchodzπcych rozdzia≥ach w pierwszej kolejnoúci przedstawiÍ realistyczne stanowisko autora Representing and Intervening, omówiÍ jego stosunek do klasycznych antyrealistycznych zarzutów i rozwaøÍ zakres stosowalnoúci samej koncepcji, po czym przedstawiÍ i rozwaøÍ pewne problemy, na jakie napotyka realizm Hackinga, które, moim zdaniem, spra31 Zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 2. Nieco wczeúniej na tej samej stronie Hacking stwierdza, øe zagadnienie realizmu naukowego s≥uøy≥o mu g≥ównie do usystematyzowania zagadnieÒ poruszanych w pracy. 32 I. Hacking, Scientific Realisms about Some Chemical Entities. Comments on Zeidler & SobczyÒska's Paper, „Foundations of Science" 4 (1995/1996), s. 538. 88 Teoretycyzm a eksperymentalizm wiajπ, øe stanowisko to staje siÍ ostatecznie nie do utrzymania. Problemy te, jak bÍdÍ podkreúla≥, nie przeczπ jednak wp≥ywowi omawianej koncepcji na rozwój realizmu. Pokazanie, dlaczego tak jest, bÍdzie juø jednak tematem czÍúci trzeciej. II. . . D            W toku rozwaøaÒ czÍúci pierwszej realizm naukowy rozumiany by≥ przede wszystkim jako stanowisko w stosunku do teorii naukowych. Tak rozumiany realizm g≥osi≥, øe teorie sπ prawdziwymi lub w przybliøeniu prawdziwymi opisami zarówno obserwowalnych, jak nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej. Jak widzieliúmy, wobec takiego realizmu wysuwaÊ moøna powaøne zastrzeøenia. Chociaø wydawaÊ siÍ moøe, øe realista naukowy musi przyjmowaÊ tak czy inaczej rozumianπ realistycznπ wyk≥adniÍ teorii naukowych, Hacking stara≥ siÍ pokazaÊ, øe tak nie jest. Wiadomo juø z poprzedniego rozdzia≥u, jaki nacisk k≥ad≥ on na rozróønienie pomiÍdzy teoretycznym a eksperymentalnym wymiarem praktyki naukowej (przy czym naleøy pamiÍtaÊ, øe øaden z tych wymiarów nie jest w jego ujÍciu spójnym, jednolitym typem praktyk). Jego rozwaøania nad rolπ eksperymentu w naukach przek≥adajπ siÍ na sposób, w jaki podchodzi on do zagadnienia realizmu. Samo pojÍcie realnoúci wskazuje wed≥ug niego w dwóch róønych kierunkach. Po pierwsze moøemy mówiÊ o realnoúci w kontekúcie reprezentacji. Pytamy wówczas, czy ta bπdü inna teoria oferuje nam prawdziwπ (w klasycznym sensie) reprezentacjÍ rzeczywistoúci lub teø czy mamy podstawy, aby dokonywaÊ przejúcia od reprezentacji do rzeczywistoúci. Pytania te dotyczπ prawdy. O czymú realnym moøemy mówiÊ jednak takøe w innym znaczeniu. Realne jest to, z czym mogÍ coú zrobiÊ, na co mogÍ wp≥ynπÊ lub co moøe wp≥ywaÊ na mnie33. Oba znaczenia pojÍcia realnoúci moøna traktowaÊ jako zupe≥nie niezaleøne i oba ≥πczπ siÍ z róønymi moøliwymi pytaniami w kontekúcie realizmu naukowego. Tym samym „istniejπ dwa rodzaje realizmu, jeden w stosunku do teorii, a drugi w stosunku do przedmiotów"34. Tradycyjny realizm naukowy poruszaÊ siÍ mia≥, zdaniem Hackinga, w kontekúcie reprezentacji i twierdziÊ, ze teorie sπ prawdziwymi (lub aproksymacyjnie prawdziwymi) reprezentacjami zarówno obserwowalnych, jak i nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej. Punktem wyjúcia realizmu w sto33 Zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 146. 34 Ibidem, s. 26. Realizm Iana Hackinga 89 sunku do przedmiotów teoretycznych jest natomiast zwπtpienie w moøliwoúÊ rozstrzygniÍcia tego pytania i zwrócenia siÍ ku samym przedmiotom. Realizm w stosunku do przedmiotów uznaje wiÍc, øe opisywane przez nasze najlepsze teorie naukowe przedmioty - a przynajmniej czÍúÊ z nich - istniejπ realnie. Przedmiotem realizmu pierwszego rodzaju jest prawda, drugiego istnienie. W kontekúcie nauk przyrodniczych problemy te mogπ siÍ zdawaÊ nie do oddzielenia. Jeøeli uznajemy, øe pewna teoria jest prawdziwa, musimy przyznaÊ, øe opisywane przez niπ przedmioty istniejπ - i odwrotnie. Realizm pytajπcy o prawdÍ i ten pytajπcy o istnienie by≥yby wtedy dwiema stronami tego samego stanowiska. Hacking uwaøa jednak, øe nieroz≥πcznoúÊ tych dwóch rodzajów realizmu jest jedynie pozorna. Jak przyk≥adowo wskazuje, Bertrand Russell by≥ realistπ w stosunku do teorii, jednak antyrealistπ w stosunku do przedmiotów teoretycznych - ogranicza≥ bowiem sens pojÍcia denotujπcego przedmiot teoretyczny do jego obserwowalnych konsekwencji. Z kolei niektórzy Ojcowie Koúcio≥a, uznajπc istnienie Boga, przeczyli moøliwoúci jego poznania35. Realizm w stosunku do przedmiotów uznaje, øe wiele z przedmiotów teoretycznych istnieje niezaleønie od obserwatora oraz øe moøemy siÍ o tym przekonaÊ. Przeczy jednoczeúnie, øe moøliwe jest podanie w pe≥ni poprawnego teoretycznego opisu takiego przedmiotu. Podstawowe jego za≥oøenie g≥osi wiÍc, øe „moøna byÊ przekonanym co do istnienia okreúlonych przedmiotów i jednoczeúnie pozostawaÊ nieprzekonanym co do jakiejkolwiek konkretnej teorii, w której sπ osadzone"36. Przed przystπpieniem do omówienia, w jaki sposób przekonanie to moøna wed≥ug Hackinga uzasadniÊ, warto przypomnieÊ, jak naleøy rozumieÊ samo pojÍcie przedmiotu teoretycznego. Jak wskazywa≥em, na gruncie sporu o realizm naukowy przez pojÍcie przedmiotu teoretycznego (i, analogicznie, procesu, stanu itp.), naleøy rozumieÊ wszelkie przedmioty, których realne istnienie postulowane jest przez teorie nauk przyrodniczych, lecz które wymykajπ siÍ bezpoúredniemu poznaniu zmys≥owemu. PojÍcie przedmiotu teoretycznego stanowi tym samym wygodny skrót pojÍciowy dla oznaczania tego rodzaju nieobserwowalnych obiektów, w odróønieniu od innych moøliwych nieobserwowalnych bytów, których realne istnienie moøe byÊ postulowane poza obrÍ35 Zob. ibidem, s. 27. Ten ostatni przyk≥ad wykracza oczywiúcie poza kontekst nauk przyrodniczych, logika pozostaje jednak ta sama. 36 Ibidem, s. 29. 90 Teoretycyzm a eksperymentalizm bem nauk przyrodniczych. I w takim w≥aúnie sensie pos≥ugiwa≥ siÍ tym pojÍciem autor Representing and Intervening, który z resztπ nigdy nie troszczy≥ siÍ zanadto o jego precyzyjne zdefiniowanie. Formu≥ujπc swoje stanowisko realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych, pod pojÍciem tym rozumia≥ „ca≥y ten miszmasz postulowany przez teorie naukowe, którego nie moøemy obserwowaÊ"37. Widzieliúmy jednak, øe úwiadectwa historyczne dobitnie poúwiadczajπ, øe samo wystÍpowanie w teorii, nawet najlepiej potwierdzonej, pojÍcia denotujπcego domniemanπ klasÍ nieobserwowalnych przedmiotów nie jest gwarantem jej realnoúci. Dlatego teø, Hacking ogranicza siÍ do postulowania ich realnoúci. Realista w stosunku do przedmiotów teoretycznych potrzebuje czegoú innego niø sukces predykcyjny teorii postulujπcej okreúlone przedmioty, aby uzasadniÊ swoje przekonania o ich istnieniu. Przyjrzyjmy siÍ sposobom, w jakie kanadyjski filozof argumentuje za swojπ koncepcjπ, aby przekonaÊ siÍ, o jakie „coú innego" chodzi. II. . . A                      Koncepcja realizmu Hackinga kojarzona jest zwykle z tzw. argumentem eksperymentalnym na rzecz realizmu naukowego, odwo≥ujπcym siÍ do naszych zdolnoúci wykorzystywania okreúlonych przedmiotów teoretycznych jako narzÍdzi w praktyce laboratoryjnej. Nie powinno to dziwiÊ, gdyø argument ten jest bardzo sugestywny i z pewnoúciπ to jego obecnoúÊ w Representing and Intervening uczyni≥a z Hackinga jednego z najczÍúciej przywo- ≥ywanych filozofów w kontekúcie najnowszej historii sporu o realizm. Naleøy jednak pamiÍtaÊ, øe w swojej pracy z 1983 roku przedstawi≥ on dwa argumenty za realizmem. Pierwszy dotyczy≥ przedmiotów mikroskopowych, czyli tych, które moøna „zaobserwowaÊ" przy pomocy mikroskopu, drugi zaú tych przedmiotów teoretycznych, które nie poddajπ siÍ takiej „obserwacji". Chociaø niektórzy uwaøajπ, iø argumenty te naleøy traktowaÊ jako niezaleøne38, sπdzÍ, øe stanowiπ one zastosowanie tych samych intuicji do rozwaøania dwóch odmiennych klas przedmiotów. Niemniej dla porzπdku omówiÍ oba argumenty osobno. II.3.2.1. Realizm w mikroskopii Jedno z najczÍúciej rozwaøanych przez realistów pytaÒ (choÊ nie zawsze explicite formu≥owane) dotyczy sposobu odróøniania 37 Ibidem, s. 26. 38 Zob. R. Reiner, R. Pierson, Hacking's Experimental Realism, s. 61. Realizm Iana Hackinga 91 „jedynie" narzÍdzi myúli od pojÍÊ odnoszπcych siÍ do realnych, lecz nieobserwowalnych przedmiotów. Pytajπc w tytule swojego artyku≥u Czy widzimy przez mikroskop?39, Hacking stawia jednak pytanie o to, jak odróøniÊ rzeczywisty obraz preparatu „oglπdanego" przez mikroskop od artefaktów widzenia generowanych przez sam proces obserwacji mikroskopowej. Wπtpliwoúci, czy obrazy postrzegane przez mikroskopy pokazujπ przedmioty takimi, jakie sπ, lecz po prostu w powiÍkszeniu, nie by≥y (i nie sπ) domenπ filozofów, lecz takøe (a pierwotnie przede wszystkim) samych naukowców. Przez ponad dwieúcie lat od wynalezienia mikroskopu optycznego wynalazek ten w nieznacznym stopniu przyczyni≥ siÍ do rozwoju nauki i poszerzania naszej wiedzy, lecz sta≥ siÍ przede wszystkim rozrywkπ arystokracji, która zamawia- ≥a mikroskopy wraz z zestawami gotowych preparatów. Aby mikroskop móg≥ staÊ siÍ narzÍdziem dla, na przyk≥ad, histologów, musia≥ doczekaÊ siÍ szeregu technicznych udoskonaleÒ, których celem by≥o zminimalizowanie podstawowych aberracji. Oprócz skonstruowania odpowiednich uk≥adów soczewek czy kondensorów úwiat≥a potrzebne by≥y odpowiednie sposoby barwienia i preparowania badanych okazów. Nawet jednak po pojawieniu siÍ w drugiej po≥owie XIX wieku mikroskopów o odpowiedniej rozdzielczoúci narzÍdziom tym nie ufano, poniewaø uwaøano, øe widzenie przez mikroskop jest zupe≥nie innego rodzaju procesem niø widzenie przy pomocy nieuzbrojonych zmys≥ów: „Po Abbem nawet mikroskop wymagajπcy konwencjonalnego úwiat≥a jest w istocie syntezatorem Fouriera z dyfrakcjπ pierwszego lub nawet drugiego rzÍdu. Musimy zatem zmodyfikowaÊ nasze pojÍcie widzenia lub za≥oøyÊ, øe nigdy nie widzimy przez prawdziwy mikroskop"40. Zasadnicza wπtpliwoúÊ co do wiarygodnoúci obrazów oglπdanych przez mikroskopy dotyczy wiÍc teoretycznego zapoúredniczenia obserwacji - kiedy patrzymy przez mikroskop optyczny i interpretujemy to, co widzimy, jako obrazy realnych przedmiotów, nasze obserwacje obciπøone sπ teoriami z dziedziny optyki. Czy jednak powinno nas to prowadziÊ do twierdzenia, øe obrazy dostrzegane przez mikroskop nie sπ obrazami realnych przedmiotów? Hacking zwraca uwagÍ na dwa 39 I. Hacking, Do we See through a Microscope?, [w:] Images of Science, P.M. Churchland, C.A. Hooker (eds.) Chicago 1985, s. 132–152; polski przek≥ad: Czy widzimy przez mikroskop?, t≥um. E. Pakszys, [w:] Nowy eksperymentalizm. . . , s. 31–55. TreúÊ artyku≥u zasadniczo pokrywa siÍ z jedenastym rozdzia≥em Representing and Intervening (s. 186–209). 40 I. Hacking, Czy widzimy przez mikroskop?, s. 43. 92 Teoretycyzm a eksperymentalizm podstawowe powody, dla których sceptycyzm taki by≥by zbyt pospieszny. Przede wszystkim badania prowadzone przy uøyciu mikroskopów nie polegajπ po prostu na patrzeniu „przez nie". „Filozofowie zdajπ siÍ patrzeÊ na mikroskopy niczym na czarne skrzynki ze üród≥em úwiat≥a na jednym koÒcu oraz otworem do patrzenia na drugim"41, tymczasem aby coú przez mikroskop dostrzec, potrzebna jest wprawa. Tej nabiera siÍ zaú nie na drodze „zwyk≥ego" patrzenia w okular mikroskopu (lub, w zaleønoúci od typu mikroskopu, na ekran, zdjÍcie itp.) lecz dzia≥ajπc, wchodzπc w fizyczne interakcje z badanymi przedmiotami. Kiedy patrzÍ przez mikroskop, moøe mi siÍ wydawaÊ, øe widzÍ po prostu powiÍkszony, lecz poza tym wierny, obraz realnego przedmiotu, powiedzmy, komórki. Kiedy jednak jednoczeúnie wprowadzam pod mikroskop ig≥Í i wstrzykujÍ przez úcianÍ komórkowπ barwnik, moja pewnoúÊ, øe to, co widzÍ, jest realne, niewπtpliwie roúnie. Uøywajπc mikroskopu do wielu obserwacji i badaÒ, moøna nabraÊ praktycznej wprawy, która pozwala odróøniaÊ to, co w obrazie jest artefaktem, od tego, co faktycznym, powiÍkszonym obrazem okazu. Teoria, która potrzebna by≥a do skonstruowania mikroskopu, a nawet do zrozumienia moøliwych zaburzeÒ oglπdanego przezeÒ obrazu, staje siÍ zbÍdna, kiedy mikroskop trafia do laboratorium: „Do zbudowania mikroskopu potrzebna jest teoria. Nie trzeba nam jednak teorii, by go uøywaÊ"42. Po drugie, dysponujemy obecnie nie jednym, lecz wieloma typami róønych mikroskopów - poza optycznym sπ to chociaøby mikroskop elektronowy, fluorescencyjny, kontrastowo-fazowy, polaryzacyjny czy spektroskopowy - i moøemy konfrontowaÊ ze sobπ wyniki obserwacji prowadzonych z uøyciem poszczególnych z nich. Dlatego teø w praktyce badawczej obserwacja tej samej próbki przy wykorzystaniu mikroskopów dzia≥ajπcych w oparciu o róøne zasady fizyki jest jednym z podstawowych sposobów rozstrzygania, czy pewne odkryte na jej obrazie cechy nie sπ jedynie artefaktami samych narzÍdzi. Hacking podaje w tym kontekúcie przyk≥ad rozstrzygania problemu istnienia w czerwonych krwinkach tzw. cia≥ek gÍstych. Cia≥ka te zosta≥y nazwane gÍstymi, gdyø przy pomocy mikroskopu elektronowego moøna je dostrzec bez potrzeby odpowiedniego preparowania okazu - czerwonej krwinki. Mikroskop optyczny nie pozwala zaobserwowaÊ cia≥ek gÍstych, jednak ujawniajπ siÍ one w obserwacji przy 41 Ibidem, s. 36. 42 Ibidem, s. 38. Realizm Iana Hackinga 93 pomocy mikroskopu fluorescencyjnego. Po sporzπdzeniu mikrografów tych samych preparatów obserwowanych przy pomocy wspomnianych dwóch typów mikroskopów okaza≥o siÍ, øe cia≥ka gÍste widoczne sπ na obu. To w zasadzie przesπdzi≥o sprawÍ. Jeøeli dysponujπc dwoma mikroskopami, których dzia≥anie opiera siÍ na dwóch róønych procesach fizycznych (to jest transmisji elektronów oraz reemisji fluorescencyjnej), dostrzegamy zasadniczo to samo, stajemy przed wyborem - albo obserwowane struktury nie sπ artefaktami, albo dosz≥o do niesamowitego zbiegu okolicznoúci. Dodatkowo, im wiÍcej kolejnych badaÒ innego typu przeprowadzanych na odkrytym przedmiocie (po odkryciu cia≥ek gÍstych prowadzono na nich m.in. badania spektroskopowe oraz przeprowadzano doúwiadczenia biochemiczne) potwierdza jego istnienie, tym zbieg okolicznoúci musia≥by byÊ wiÍkszy. Argument ten moøna jeszcze wzmocniÊ, jeúli zwróci siÍ uwagÍ, øe przez mikroskop obserwowaÊ moøna równieø przedmioty, które sami wytworzyliúmy. W przypadku wielu badaÒ wykorzystuje siÍ mikroskopijne siatki, na których umieszcza siÍ okazy. Aby wyprodukowaÊ takπ siatkÍ, naleøy najpierw wykreúliÊ jπ tuszem w duøych rozmiarach, nanoszπc przy okazji stosowne oznaczenia, a nastÍpnie pomniejszyÊ fotograficznie do mikroskopijnych rozmiarów w celu naniesienia na mikrograf metalu (piszÍ tu o siatce w liczbie pojedynczej, jednak naleøy podkreúliÊ, øe przedmioty te sπ masowo produkowane na drodze dobrze ustalonych i rozumianych procesów). Takπ gotowπ juø siatkÍ moøemy umieúciÊ w dowolnym mikroskopie - Hacking mówi o trzynastu róønych ich typach - aby zobaczyÊ to samo, co widzieliúmy w powiÍkszeniu, te same litery i te same kszta≥ty. „Aby pozostaÊ antyrealistπ w przypadku tej siatki, trzeba by przywo≥aÊ z≥oúliwego, kartezjaÒskiego demona mikroskopu"43. Argumentacja Hackinga w stosunku do przedmiotów mikroskopowych jest zatem z≥oøona oraz sprowadza siÍ zasadniczo do dwóch argumentów - z koincydencji oraz z ingerencji. Sama mikroskopia, jak przyznaje, koÒczπc swój artyku≥ (i rozdzia≥), nie rozstrzyga problemu realizmu jako takiego. Jednoczeúnie badania wykorzystujπce mikroskopy dostarczajπ silnych úwiadectw na rzecz realnoúci wielu z badanych przedmiotów mikroskopowych. Kiedy jakiú przedmiot ujawnia siÍ jedynie w obserwacji przy uøyciu mikroskopu jednego typu, moøemy s≥usznie wπtpiÊ w jego istnienie. Kiedy jednak ten sam przedmiot obserwujemy przy pomocy róønych mikroskopów konstruowanych wed≥ug innych 43 Ibidem, s. 49. 94 Teoretycyzm a eksperymentalizm zasad i za kaødym razem ujawnia on tÍ samπ strukturÍ, wiemy, øe to, co widzimy, istnieje. Moøemy „przetestowaÊ" tÍ zbieønoúÊ obserwacji na stworzonych przez nas samych przedmiotach - nasza pewnoúÊ, øe potrafimy odróøniaÊ artefakty od obrazów rzeczywistych przedmiotów, wzrasta wtedy jeszcze bardziej. Ostatecznie zaú moøemy oddzia≥ywaÊ na te przedmioty, a to w≥aúnie oddzia≥ywanie, wchodzenie w interakcje z tym, co nieobserwowalne, dostarcza zawsze najsilniejszych úwiadectw za uznaniem czegoú za istniejπce. II.3.3.2. Argument eksperymentalny Odwo≥ania do oddzia≥ywania czy teø wchodzenia w interakcje z badanym nieobserwowalnym bezpoúrednio przedmiotem cechujπ przede wszystkim drugi, zdecydowanie waøniejszy ze sformu≥owanych w Representing and Intervening argumentów na rzecz istnienia przedmiotów teoretycznych. Argument ten sam Hacking nazwa≥ eksperymentalnym argumentem za realizmem naukowym. Jak bowiem twierdzi≥, kiedy analizujemy praktykÍ naukowπ jako praktykÍ eksperymentalnπ, realizm staje siÍ stanowiskiem nieuniknionym. Przed przedstawieniem samego argumentu warto przywo≥aÊ opis pewnego doúwiadczenia, które to, jak twierdzi kanadyjski filozof, uczyni≥o z niego realistÍ. Celem tego eksperymentu przeprowadzanego na Uniwersytecie Stanforda by≥o wykrycie wolnych kwarków. Odkπd w 1897 Joseph J. Thomson stwierdzi≥, øe promieniowanie katodowe, z którym eksperymentowa≥, sk≥ada siÍ w rzeczywistoúci z ujemnie na≥adowanych czπstek, a w 1908 roku Robert A. Millikan eksperymentalnie potwierdzi≥ istnienie elektronów, czπstki te uwaøano powszechnie za noúnik podstawowego ≥adunku elektrycznego. Jednak w 1964 roku Murray Gell-Mann oraz George Zweig niezaleønie od siebie zaproponowali hipotezÍ, zgodnie z którπ hadrony (czyli m.in. protony i neutrony, z których zbudowane sπ jπdra atomowe) sk≥adajπ siÍ z mniejszych, niepodzielnych czπstek nazwanych kwarkami. Zgodnie z rozwijanymi w kolejnych latach teoriami postulowano istnienie trzech rodzajów kwarków - górnego, dolnego oraz dziwnego - oraz trzech ich antyczπstek (dzisiaj uznaje siÍ, øe istnieje w sumie szeúÊ kwarków i øe kaødemu przys≥uguje antyczπstka). Najwaøniejsze dla nas tutaj jest to, øe postulowany ≥adunek tych czπstek mia≥ wynosiÊ   13e lub + 23e (gdzie e oznacza ≥adunek elektronu). Chociaø uznawano, øe kwarki wystÍpujπ jedynie w stanie zwiπzanym, projektowano róøne doúwiadczenia majπce na celu potwierdzenie ich istnienia. Jedna z serii takich eksperymentów zapoczπtkowana zosta≥a na Realizm Iana Hackinga 95 Uniwersytecie Stanforda przez George'a LaRue'a, Williama Fairbanka i Arthura Hebarda. W ramach zaprojektowanego przez nich eksperymentu umieszczano siÍ w polu magnetycznym waøπcπ mniej niø 10 4 grama i sch≥odzonπ poniøej dziewiÍciu stopni kelwina kulkÍ niobu. Zmieniajπc wartoúÊ pola magnetycznego, moøna wp≥ywaÊ na ruch kulki, wykorzystujπc zaú magnetometr, moøna dok≥adnie okreúliÊ jej po≥oøenie i prÍdkoúÊ. Stopniowo zmieniajπc ≥adunek kulki, eksperymentatorzy starajπ siÍ okreúliÊ, czy przejúcie z ≥adunku pozytywnego do negatywnego dokonuje siÍ przy zerze, czy przy   13e lub + 2 3e. W tych ostatnich przypadkach moøna by wnioskowaÊ, øe na kulce musia≥ znaleüÊ siÍ wolny kwark44. Czy oznacza≥oby to, øe kwarki istniejπ? Dla Hackinga úwiadectwo takie jest niewystarczajπce. Moøna by bowiem stwierdziÊ, øe e nie jest podstawowym ≥adunkiem elektrycznym i jednoczeúnie zaprzeczyÊ realnoúci kwarków. Jednakøe ten sam eksperyment pokazuje, jego zdaniem, øe nie moøemy powiedzieÊ tego samego o elektronach. Aby manipulowaÊ ≥adunkiem kulki niobu, badacze rozpylajπ na niπ, w zaleønoúci od przebiegu doúwiadczenia, elektrony lub ich antyczπstki, pozytony. Znaczy to, øe istniejπ standardowe narzÍdzia s≥uøπce do rozpylania elektronów, w które niejako wbudowana jest nasza wiedza o przyczynowych w≥asnoúciach tych czπstek. Pos≥ugujπc siÍ tπ wiedzπ, badacze zdolni sπ wp≥ywaÊ na inne przedmioty. Elektrony i pozytony stajπ siÍ dla nich narzÍdziami takimi jak mikroskopy, wirówki czy elektrody i z tego wzglÍdu nie sposób odmówiÊ im istnienia w takim samym sensie, w jaki przypisujemy je innym przedmiotom, z jakich w laboratorium badacze czyniπ uøytek. Jak podsumowuje Hacking: „jeøeli moøna je rozpylaÊ, sπ realne"45. Uogólniajπc swoje spostrzeøenia zwiπzane z powyøszym eksperymentem, Hacking stwierdzi≥, øe odkπd postulowany przez teoriÍ przedmiot staje siÍ „przedmiotem eksperymentatorów" - czyli wiedza o jego w≥asnoúciach wykorzystywana jest przez badaczy do konstruowania rozmaitych precyzyjnych instrumentów s≥uøπcych do oddzia≥ywania na inne czÍúci nieobserwowalnej rzeczywistoúci - nie moøemy przeczyÊ jego istnieniu. Przyjrzyjmy siÍ bliøej strukturze jego argumentu. £atwo moøna spostrzec, øe argumentacja Hackinga opiera siÍ na ogólnej przes≥ance wskazujπcej na wyróøniony status kontak44 Zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 22–24. Relacja autora jest jednak nieco nieprecyzyjna. Przypisuje on kwarkom ≥adunek   13 e lub + 2 3 e i w rezultacie pisze o zmianie ≥adunku przy ± 13 e - co k≥óci siÍ ze standardowπ wiedzπ fizycznπ, z którπ stara≥em siÍ uzgodniÊ powyøsze omówienie. 45 Ibidem, s. 23, kursywa opuszczona. 96 Teoretycyzm a eksperymentalizm tów przyczynowo-skutkowych jako relacji poúwiadczajπcej istnienie okreúlonych przedmiotów. Zauwaømy, øe przedmioty bezpoúredniego poznania zmys≥owego uznajemy za realne dlatego, øe z nimi obcujemy. Kiedy pozostajemy na poziomie przedfilozoficznym, twierdzimy zwykle, øe przedmioty te istniejπ, poniewaø je postrzegamy - widzimy, dotykami ich, s≥yszymy je. Kiedy jednak przychodzi nam uzasadniÊ nasze przekonania odnoszπce siÍ do istnienia tych przedmiotów, odwo≥ujemy siÍ do naszych kontaktów przyczynowych z nimi. Zanurzone do po≥owy w wodzie wios≥o wydaje mi siÍ z≥amane, jednak dziÍki temu, øe mogÍ je wyjπÊ i ponownie zanurzyÊ oraz sprawiÊ przy jego pomocy, aby ≥ódü p≥ynÍ≥a, wiem, øe jest proste. O realnoúci przedmiotów przekonujemy siÍ wiÍc przede wszystkim nie na drodze obserwacji zmys≥owej, lecz przez wchodzenie z nimi w relacje o charakterze przyczynowo-skutkowym. To w≥aúnie epistemiczna waga tego typu relacji jest kluczem do realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych. Sam argument moøna przedstawiÊ wiÍc jako nastÍpujπce wnioskowanie: Poniewaø (A) o realnoúci przedmiotów naszego poznania przekonujemy siÍ, wchodzπc z nimi w relacje o charakterze przyczynowym oraz (B) z niektórymi przedmiotami nieobserwowalnymi, jednak postulowanymi przez teorie naukowe, jesteúmy w stanie wchodziÊ w tego typu relacje, to (W) realne istnienie tych przedmiotów powinno byÊ dla nas równie pewne, co istnienie innych przedmiotów codziennego poznania. Na gruncie stanowisk ogólnie rozumianego realizmu konwergentnego przedstawiano skutecznoúÊ empirycznπ teorii naukowych jako najwaøniejszy argument za s≥usznoúciπ interpretowania ich na sposób realistyczny. Jak jednak wskazywa≥em, omawiajπc antyrealistyczne zarzuty, sama skutecznoúÊ empiryczna teorii nie musi prowadziÊ ani do uznania jej za prawdziwy opis nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci, ani do uznania, øe opisywane przez niπ przedmioty rzeczywiúcie istniejπ. Teorie, wraz z obecnymi w nich pojÍciami odnoszπcymi siÍ do domniemanych nieobserwowalnych przedmiotów, moøna uznaÊ bowiem jedynie za „narzÍdzia myúli" pomagajπce nam systematyzowaÊ fakty i instrumenty przewidywania zjawisk oraz przeczyÊ, øe mamy Realizm Iana Hackinga 97 podstawy, aby uznawaÊ je za coú wiÍcej. Dlatego - inaczej niø w przypadku problemu przedmiotów mikroskopowych - Hacking, argumentujπc za istnieniem przedmiotów teoretycznych, musi przede wszystkim zaproponowaÊ i uzasadniÊ sposób odróøniania ich, to jest realnych przedmiotów, od - byÊ moøe - jedynie narzÍdzi myúli46. Jednoczeúnie sposób ten nie moøe byÊ zaledwie przeniesieniem realistycznego argumentu z sukcesu (empirycznej skutecznoúci) na poziom praktyk eksperymentalnych. Innymi s≥owy, gdyby Hacking twierdzi≥, øe przedmioty teoretyczne istniejπ, poniewaø jedynie przyjÍcie tego za≥oøenia pozwala nam t≥umaczyÊ wyniki eksperymentów, lub zachowanie naszej aparatury, nie by≥by w duøo lepszej sytuacji niø wczeúniejsi realiúci w stosunku do teorii, których przekonania kwestionuje. Jednak, co podkreúla, antycypujπc tego typu zarzut, w praktyce eksperymentalnej kolejnoúÊ jest zwykle odwrócona - nie zak≥adamy przedmiotów, aby wyt≥umaczyÊ dzia≥anie aparatury, lecz (nieraz) konstruujemy aparaturÍ w oparciu o za≥oøenie istnienia przedmiotów czy teø po prostu przy ich uøyciu. Przyk≥adem na taki stan rzeczy jest szeroko omówiona w Representing and Intervening historia konstruowania polaryzacyjnego dzia≥a elektronowego PEGGY II47. Podstawowym celem skonstruowania PEGGY II by≥y badania majπce wykryÊ naruszenie parzystoúci w s≥abych oddzia≥ywaniach neutralnych. Do mniej wiÍcej drugiej po≥owy lat piÍÊdziesiπtych XX wieku fizycy kwantowi przekonani byli, øe zasada zachowania parzystoúci stanowi powszechne prawo przyrody. W ramach badaÒ z zakresu fizyki wysokich energii odkryto jednak, øe zasada ta jest naruszana w przypadku oddzia- ≥ywaÒ s≥abych (jednych z czterech podstawowych - obok elektromagnetycznego, grawitacyjnego i silnego - typów oddzia≥ywaÒ fizycznych przenoszonych przez bozony). Pierwotnie zaburzenie parzystoúci wykryto wy≥πcznie dla czπstek (noúników oddzia≥ywania, czyli bozonów) na≥adowanych. Zgodnie z zapro46 Oczywiúcie w eksperymentach z zakresu np. fizyki czπstek takøe mamy do czynienia z artefaktami. Hacking wiele miejsca poúwiÍca opisom samego konstruowania aparatury badawczej i eliminowania jej niedoskona≥oúci. Mimo to w przypadku badaÒ nad czπstkami elementarnymi problem artefaktów jest z punktu widzenia realizmu naukowego drugorzÍdny. 47 Zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 266–271 lub: idem, Experimentation and Scientific Realism, [w:] Scientific Realism, J. Leplin (ed.), Berkeley 1984, s. 252–256; polskie t≥umaczenie: Eksperymentowanie a realizm naukowy, t≥um. D. SobczyÒska, [w:] Nowy eksperymentalizm. . . , PoznaÒ 1994, s. 9–30. Artyku≥ ten w znacznej mierze (za wyjπtkiem trzech paragrafów) pokrywa siÍ z 16 rozdzia≥em Representing and Intervening. 98 Teoretycyzm a eksperymentalizm ponowanym pod koniec lat szeúÊdziesiπtych XX wieku modelem Weinberga-Salama, naruszenie parzystoúci dotyczyÊ powinno takøe s≥abych oddzia≥ywaÒ neutralnych. Podstawowy problem polega≥ na tym, øe, zgodnie z przewidywaniami modelu, zaburzenie parzystoúci powinno byÊ jedynie nieznaczne. Dok≥adniej w eksperymencie, w ramach którego bombardowa≥oby siÍ elektronami okreúlony cel (np. jπdro deuteru), róønica wzglÍdnej czÍstotliwoúci pomiÍdzy rozproszeniem lewoa prawoskrÍtnych elektronów powinna wynieúÊ 110000 . DostÍpne akceleratory czπstek nie pozwala≥y na obserwacje tak nieznacznych róønic. Urzπdzeniem majπcym rozwiπzaÊ ten problem by≥a w≥aúnie PEGGY II. W tym dziale elektronowym kluczowe jest wykorzystanie kryszta≥u arsenku galu jako üród≥a liniowo spolaryzowanych elektronów. Aby kryszta≥ ten emitowa≥ elektrony w zadowalajπcej iloúci, powinien zostaÊ pokryty cienkπ warstwπ odpowiedniej substancji (w PEGGY II uøyto nadtlenku cezu), a nastÍpnie oúwietliÊ go wiπzkπ spolaryzowanego ko≥owo úwiat≥a, którego üród≥em w tym przypadku jest wiπzka czerwonego úwiat≥a laserowego przepuszczona przez polaryzator z kalcytu, a nastÍpnie przez tzw. komórkÍ Pockelsa. Ostatecznie wyniki uzyskane dziÍki PEGGY II okaza≥y siÍ w przekonujπcy dla fizyków sposób potwierdzaÊ przewidywane zaburzenie parzystoúci w obojÍtnych oddzia≥ywaniach s≥abych. Jednak nie wyniki badaÒ nad tymi oddzia≥ywaniami s≥uøπ Hackingowi w argumentacji za jego realizmem, lecz fakt, øe „PEGGY II skonstruowano w sposób zgo≥a nieteoretyczny"48. O sukcesie eksperymentu zadecydowa≥y w pierwszej kolejnoúci umiejÍtnoúci techniczne i pewien poziom zmyúlnoúci samych konstruktorów urzπdzenia, którzy metodπ prób i b≥Ídów usuwali usterki oraz niwelowali zak≥ócenia. Oczywiúcie bez teorii zaprojektowanie i przeprowadzenie eksperymentu takøe nie by≥oby moøliwe, naleøy jednak pamiÍtaÊ, øe nie istnieje po prostu jedna teoria wyjaúniajπca dzia≥anie ca≥ej aparatury. Nie wszystkie znane zjawiska (w tym przypadku na przyk≥ad fakt, øe wbrew teorii przewidujπcej, øe po≥owa emitowanych przez arsenek galu elektronów powinna byÊ spolaryzowana, w rzeczywistoúci nie uzyskano wartoúci wiÍkszej niø 37%) zgadzajπ siÍ w pe≥ni z opisujπcymi je teoriami. „W tej grze nie by≥o øadnej gwarancji, øe poszczególne elementy bÍdπ do siebie pasowaÊ"49. 48 I. Hacking, Eksperymentowanie a realizm naukowy, s. 25. 49 Ibidem. Realizm Iana Hackinga 99 Wracajπc do realizmu. Powyøsza historia jest miÍdzy innymi historiπ wykorzystywania elektronów wraz z ich pewnymi dobrze znanymi w≥asnoúciami przyczynowymi w celu prowadzenia badaÒ nad innymi teoretycznymi zjawiskami. Wiedza o elektronach zosta≥a niejako wbudowana w konstrukcjÍ PEGGY II. Moøna wπtpiÊ w istnienie wielu postulowanych przez wspó≥czesne teorie przedmiotów. Kiedy jednak, jak w przypadku elektronów, przedmiotami tymi moøemy na róøne sposoby manipulowaÊ, mamy do dyspozycji silne úwiadectwa poúwiadczajπce ich realnoúÊ. Jak podsumowuje Hacking: Najlepszym uzasadnieniem realnoúci przedmiotu postulowanego lub wydedukowanego jest to, øe moøemy zaczπÊ go mierzyÊ lub w inny sposób zrozumieÊ jego dzia≥anie przyczynowe. Najlepszym zaú potwierdzeniem tego rodzaju zrozumienia jest projektowanie i budowa maszyn, które bÍdπ pracowaÊ w sposób godny zaufania, z wykorzystaniem okreúlonych ciπgów przyczynowych. Z tego powodu to inøynieria, nie teoretyzowanie, jest najlepszym uzasadnieniem realizmu naukowego co do przedmiotów hipotetycznych50. II. . . K                         Pierwszy z omówionych argumentów - za realnoúciπ obiektów badanych przy pomocy mikroskopów - bazowa≥ na dwóch podstawowych przes≥ankach. Pierwsza stwierdza≥a zbieønoúci obserwacji prowadzonych przez mikroskopy róønego typu. Druga dotyczy≥a zdolnoúci do wchodzenia w interakcje z tymi obiektami. Poprzedni paragraf powinien uczyniÊ jasnym, øe Hacking duøo wiÍkszπ wagÍ przywiπzuje do drugiego typu sposobu uzasadniania naszych przekonaÒ odnoúnie istnienia bezpoúrednio nieobserwowalnych przedmiotów. Nie znaczy to jednak, øe przypadków koincydencji nie uznaje za úwiadectwo przemawiajπce za istnieniem okreúlonych przedmiotów. Hacking - nawiπzujπcy w tym kontekúcie do wniosków Nancy Cartwright przedstawionych w pracy How the Laws of Physics Lie - podkreúla niejednokrotnie, øe w fizyce mamy czÍsto do czynienia z wykorzystywaniem róønych teorii i modeli w eksperymentalnych badaniach nad tymi samymi przedmiotami. Z jednej strony fakt ten wydaje siÍ potwierdzaÊ s≥usznoúÊ jego propozycji odrzucenia realizmu w stosunku do teorii i ograniczenia go jedynie do stwierdzania istnienia niektórych przedmiotów teoretycznych. Z drugiej strony koincydencja, z jakπ mamy do czynienia, kiedy jeden 50 Ibidem, s. 29. 100 Teoretycyzm a eksperymentalizm rodzaj przedmiotu postulowany jest przez kilka czasami wykluczajπcych siÍ teorii, z pewnoúciπ dostarcza jakiegoú poparcia, øe przedmiot ten realnie istnieje, a nie jest jedynie „narzÍdziem myúli". Nie jest to jednak najlepszy dostÍpny argument. Zawsze moøemy siÍ spodziewaÊ, øe w przysz≥oúci zjawiska ujÍte w tych modelach znajdπ ca≥kowicie odmiennπ teoretycznπ interpretacjÍ wykluczajπcπ istnienie tego przedmiotu. Kiedy jednak przedmioty teoretyczne stajπ siÍ przedmiotami eksperymentatorów, przestajπ byÊ narzÍdziami myúli i zaczynajπ byÊ narzÍdziami dzia≥ania. ByÊ moøe nie wszystkie przedmioty postulowane przez naukÍ - wspó≥czesnπ i przysz≥π - mogπ staÊ siÍ takimi przedmiotami, jednak tylko w stosunku do przedmiotów eksperymentatorów moøemy mieÊ pewnoúÊ, øe sπ realne - i nie zmieniπ tego zmiany w teoriach je opisujπcych. I nie jest tutaj waøne, czy elektrony sπ czπstkami, chmurami czy pobudzeniem pola kwantowego - czymkolwiek sπ, zawsze bÍdziemy mogli rozpÍdzaÊ je w akceleratorach i bombardowaÊ nimi inne czπstki. II.4. Realizm w stosunku do przedmiotów wobec tradycyjnych wyzwaÒ W pierwszej czÍúci pracy przedstawione zosta≥y klasyczne zarzuty wysuwane przeciwko dominujπcemu przez znacznπ czÍúÊ dwudziestego wieku ogólnie rozumianemu realizmowi konwergentnemu. W bieøπcym rozdziale powracam do tych klasycznych zarzutów, aby rozwaøyÊ, na ile koncepcja Hackinga potrafi im sprostaÊ. II. . . A         H                                                  Sceptycyzm co do argumentów na rzecz realizmu naukowego opartych na wnioskowaniu do najlepszego wyjaúnienia by≥ jednym z powodów, dla których sam Hacking odrzuca≥ realizm w stosunku do teorii. Naleøy wiÍc wnosiÊ, øe jego zdaniem argumenty tego typu51 nie pozwalajπ równieø w przekonujπcy sposób 51 Hacking czyni rozróønienie na trzy typy argumentów opartych na wnioskowaniu do najlepszego wyjaúnienia: z prostej inferencji, z kosmicznego przypadku oraz z sukcesu nauki. KwestiÍ tÍ pomijam, gdyø zaproponowany podzia≥, poza tym, øe s≥uøy partykularnym celom wywodu Hackinga, nie wnosi wiele do tematu, gdyø rozwaøane przez niego argumenty to w zasadzie wersje tego samego argumentu - pierwszy odnosiÊ mia≥by siÍ do jednej teorii, jednego zjawiska oraz jednego przedmiotu teoretycznego, drugi do jednej teorii t≥umaczπcej róøne zjawiska lub jednego przedmiotu postulowanego przez róøne teorie, ostatni zaú do ca≥ej nauki jako konwergujπcej ku prawdzie (zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 52–57). Realizm Iana Hackinga 101 argumentowaÊ za istnieniem przedmiotów teoretycznych. Autor Representing and Intervening zauwaøa, øe gdyby nawet uznaÊ, øe abdukcja daje nam rzeczywiste podstawy, aby uznaÊ opis teoretyczny za prawdziwy, moøna twierdziÊ, øe istnienie przedmiotów teoretycznych nie stanowi czÍúci wyjaúnienia. Moøna na przyk≥ad rozumowaÊ, øe jeúli istnieÊ ma efekt fotoelektryczny, istnieÊ muszπ fotony. Jednak „DodawaÊ po Einsteinie »i fotony sπ realne«, nie dodaje nic do rozumienia. W øaden sposób nie wzbogaca to ani nie wzmacnia wyjaúnienia"52. Tego typu rozstrzygniecie problemu moøe wzbudziÊ wúród wielu sprzeciw – Einstein zdo≥a≥ bowiem wyjaúniÊ zachodzenie efektu fotoelektrycznego przez odwo≥anie siÍ do pojÍcia fotonu. Czyniπc to, zak≥ada≥, øe fotony sπ realne. Jednakøe - podkreúla Hacking - pytanie sporu o realizm dotyczy w≥aúnie tego, czy empiryczna adekwatnoúÊ teorii Einsteina wymaga realnoúci fotonów. O ile jednak drugie z tych stwierdzeÒ jest zrozumia≥e, o tyle pierwsze trudno jest zaakceptowaÊ. Wielu antyrealistów stwierdzi bowiem, øe teoria fotonowa, chociaø empirycznie adekwatna, nie wymaga uznania realnoúci fotonów, nie dlatego, øe istnienie nie stanowi czÍúci wyjaúnienia, lecz dlatego, øe - i tutaj bÍdπ siÍ zgadzaÊ z Hackingiem - teorie nauk przyrodniczych akceptowane sπ i powinny byÊ na podstawie ich zdolnoúci predykcyjnych, a nie eksplanacyjnych. Jednoczeúnie kiedy chcemy pozostaÊ na poziomie wyjaúniania, trudno stwierdziÊ, jak rozumieÊ naleøa≥oby wyjaúnienie g≥oszπce, øe za efekt fotoelektryczny odpowiedzialne sπ fotony, wstrzymujπc siÍ jednoczeúnie od przesπdzania o ich istnieniu. Pomijajπc problematycznoúÊ poglπdów Hackinga na to, co stanowi, a co nie, czÍúÊ teoretycznego wyjaúnienia zjawiska, moøna zasadnie pytaÊ, czy w≥asne argumenty Hackinga nie sπ przypadkami wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia. Rozwaøajπc zagadnienie przedmiotów badanych przez mikroskop, kanadyjski filozof explicite przeczy, jakoby jego wersja argumentu z koincydencji by≥a przypadkiem wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia podobnym do Reichenbachowskiego argumentu ze wspólnej przyczyny. Po pierwsze bowiem „nie dotyczy on opisu obserwacyjnego czy teoretycznego"53, poniewaø to, czy istnieje, czy nie istnieje teoria dotyczπca cia≥ek gÍstych nie zmienia faktu, øe istniejπ takie przedmioty, które ujawniajπ siÍ w obserwacjach krwinek czerwonych prowadzonych przy pomocy mikroskopu elektronowego. Po drugie nie ma w nim mowy o wyjaúnianiu. Po 52 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 54. 53 I. Hacking, Czy widzimy przez mikroskop?, s. 48. 102 Teoretycyzm a eksperymentalizm trzecie, nie odwo≥uje siÍ on do wartoúci prognostycznych teorii - „nie dysponujemy teoriπ, która przewiduje dostatecznie szeroki zestaw zjawisk"54. Wreszcie, po czwarte, nie chodzi w nim o odróønianie realnych przedmiotów od narzÍdzi myúli. Jak jednak zauwaøajπ Richard Reiner oraz Robert Pierson, argument Hackinga, nawet jeúli nie podziela wielu cech innych argumentów konstruowanych w formie wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia, nie opiera siÍ na niczym innym, jak na odwo≥aniu do wyjaúnienia jako podstawy dla prawdziwoúci sπdu. Kanadyjski filozof stwierdza, øe „widzimy takie same konstelacje punktów, zarówno uøywajπc mikroskopu elektronowego, jak teø stosujπc barwienie fluorescencyjne, i nie jest »wyjaúnieniem« mówienie, øe pewien rodzaj rzeczy (o nieznanej jeszcze naturze) jest odpowiedzialny za uporczywe pojawianie siÍ (danego) uk≥adu punktów"55. Jak jednak s≥usznie spostrzegajπ Reiner i Pierson, „jest to wyjaúnienie - obserwowanych zjawisk - jeøeli mówimy, czy zjawiska te powodowane sπ przez realny przedmiot, czy sπ artefaktami"56. ZbieønoúÊ obserwacji prowadzonych przy pomocy róønych mikroskopów nie stanowi≥a jednak jedynego przedstawionego w Representing and Intervening argumentu za istnieniem przedmiotów mikroskopii (przeciwnie, rozstrzygajπcy argument dotyczy≥ ingerencji), a w przypadku „argumentu eksperymentalnego" koincydencja odgrywa≥a zdecydowanie mniejszπ rolÍ. To ingerowanie - jak wskazywa≥em - czyni Hacking fundamentem swojego realizmu w stosunku do przedmiotów. Reiner i Pierson to dostrzegajπ, lecz twierdzπ zarazem, øe przypadek drugiego z argumentów nie róøni siÍ wcale tak bardzo - co do jego zaleønoúci od abdukcji - od pierwszego. Hacking argumentuje, øe dostÍp do przedmiotów teoretycznych moøliwy jest przede wszystkim nie za poúrednictwem teorii, lecz w znacznej mierze ateoretycznych praktyk eksperymentalnych i inøynieryjnych. Reiner i Pierson zauwaøajπ jednak, øe praktyki te nie dajπ nam dostÍpu do nieobserwowalnych przedmiotów oraz procesów, jakim podlegajπ, lecz jedynie pozwalajπ nam zaobserwowaÊ pewne ich obserwowalne skutki: Jedynie na drodze wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia moøemy dojúÊ do przekonania, øe te obserwowalne znaki wskazujπ na obecnoúÊ przyczynowych interakcji, øe te interakcje nie sπ artefak54 Ibidem. 55 Ibidem. 56 R. Reiner, R. Pierson, Hacking's Experimental Realism, s. 64. Realizm Iana Hackinga 103 tami i øe odpowiedzialne sπ za nie przedmioty. Co wiÍcej, jedynie poprzez dodatkowe wnioskowanie do najlepszego wyjaúnienia moøemy uznaÊ te úwiadectwa jako wspierajπce przekonanie o istnieniu dok≥adnie jednego rodzaju przedmiotów raczej niø dwóch lub tysiÍcy rodzajów57. Wydaje siÍ, øe Reiner i Pierson nie podzielajπ sceptycyzmu Hackinga w odniesieniu do wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia jako obrony realizmu, lecz uwaøajπ czyniπce z niego uøytek argumenty za równie dobre, jak inne. Hacking twierdzi≥ jednak, øe wnioskowanie do najlepszego wyjaúnienia nie moøe uzasadniÊ naszego przekonania o istnieniu przedmiotów teoretycznych i jednoczeúnie, øe jego argumenty nie sπ od niego zaleøne. Nie ma wiÍkszych wπtpliwoúci, øe Reiner i Pierson zdo≥ali pokazaÊ, øe siÍ myli≥. WyciπgnÍli stπd wniosek, øe argument Hackinga jest zbÍdny oraz øe w konsekwencji zaproponowana przez Hackinga „trzecia droga" pomiÍdzy silnym antyrealizmem a silnym realizmem jest nie do utrzymania. Przejúcie do tego ostatniego wniosku jest w wywodzie tych autorów raczej problematyczne, lecz poniewaø znaczna czÍúÊ tego, o czym w tej pracy bÍdzie jeszcze mowa, przeczyÊ bÍdzie zasadnoúci uznawania tego typu bipolarnych opozycji w sporze realizmu z antyrealizmem, nie bÍdÍ w tym miejscu rozwija≥ tej kwestii. W obecnym kontekúcie waøniejsze wydaje mi siÍ skomentowanie pewnej ogólnej tendencji przebijajπcej z omawianej krytyki realizmu w stosunku do przedmiotów. Reiner i Pierson s≥usznie dostrzegli, øe od wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia trudno jest uciec. Dla czÍúci antyrealistycznych krytyków fakt ten oznacza koniec dyskusji, poniewaø kwestionujπ oni prawomocnoúÊ wszelkich wnioskowaÒ abdukcyjnych. Równa siÍ to jednak uznaniu, øe wszystkim abdukcyjnym argumentom przys≥uguje taka sama moc przekonywania. Argument, øe elektrony istniejπ, poniewaø zachodzi efekt fotoelektryczny, jest przypadkiem wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia. Tak samo jak argument, øe elektrony istniejπ, poniewaø moøemy nimi niemal dowolnie manipulowaÊ i wywieraÊ wp≥yw na inne obszary rzeczywistoúci - w tym moøemy emitowaÊ je przy pomocy dzia≥ elektronowych i podobnych urzπdzeÒ w celu bombardowania nimi innych nieobserwowalnych przedmiotów. Z obydwoma wnioskami moøemy siÍ nie zgadzaÊ - istotnie antyrealizm ma siÍ tutaj ca≥kiem dobrze - lecz nie sposób zaprzeczyÊ, øe charakteryzujπ siÍ one róønπ wagπ epistemicznπ. Pod57 Ibidem, s. 67. 104 Teoretycyzm a eksperymentalizm czas gdy pierwszy opiera przekonanie o istnieniu okreúlonej klasy przedmiotów teoretycznych na oferowanym przez za≥oøenie jej realnoúci wyjaúnieniu okreúlonych zjawisk, drugi odwo≥uje siÍ do zdolnoúci do wchodzenia z przedmiotami z tej klasy w kontakt przyczynowy. Moøna oczywiúcie twierdziÊ, øe mamy dostÍp jedynie do obserwowalnych konsekwencji, które pozwalajπ twierdziÊ wy≥πcznie, øe wiele naszych eksperymentów przebiega „tak jakby" elektrony istnia≥y. Jednak przy pewnej - choÊ a priori nie do okreúlenia - liczbie róønego typu eksperymentów z przedmiotem teoretycznym, odwo≥ujπcych siÍ - jak chce tego Hacking - do róønych teorii i modeli, nasze przekonanie w odniesieniu do jego realnoúci staje siÍ nie mniej uzasadnione niø nasze przekonania o realnoúci obserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej, które ostatecznie takøe uzasadniamy na drodze wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia. Kiedy w pierwszej czÍúci pracy przybliøa≥em samo pojÍcie realizmu naukowego oraz charakteryzowa- ≥em spór realizmu z antyrealizmem, podkreúla≥em, øe w obrÍbie tego sporu zak≥ada siÍ zwykle realnoúÊ przedmiotów codziennego doúwiadczenia. W przypadku Hackinga nie moøna mieÊ wπtpliwoúci, øe jego celem jest ukazanie, øe istnienia niektórych nieobserwowalnych przedmiotów moøemy byÊ równie pewni, co istnienia wielu obserwowalnych - i nic wiÍcej. Idπc tym tropem, nie powinno nas dziwiÊ, øe argumenty za istnieniem przedmiotów nieobserwowalnych mogπ byÊ pod pewnymi wzglÍdami nie lepsze niø argumenty za istnieniem przedmiotów, które obserwujemy. Uwaøam, øe to jest jedyny prawomocny wniosek, jaki moøna wyprowadziÊ ze stwierdzenia, øe eksperymentalny argument stanowi przypadek wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia. II. . . P                                                                               Przypomnijmy, øe w ramach ogólnie rozumianego realizmu konwergentnego rozwój wiedzy naukowej postrzegany by≥ jako proces konsekwentnego zbliøania siÍ przez teorie naukowe do prawdziwego (w sensie klasycznym) opisu obserwowalnych oraz nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej. Zgodnie z tym stanowiskiem w sekwencji nastÍpujπcych po sobie teorii dojrza≥ej nauki58 ich prawdziwa treúÊ jest zachowywana i wzbogacana o nowπ, fa≥szywa zaú prÍdzej czy póüniej jest odrzucana. 58 O tym, co dok≥adnie realista powinien rozumieÊ pod pojÍciem dojrza≥oúci teorii, bÍdzie mowa w czÍúci trzeciej pracy. Realizm Iana Hackinga 105 Wszelkie tego typu tezy opierajπ siÍ na za≥oøeniu bardziej ogólnego obrazu rozwoju nauki jako procesu ciπg≥ego; jeøeli tego rodzaju postÍp naukowy ma zachodziÊ, nastÍpujπce po sobie teorie powinny podejmowaÊ te same problemy. Na poziomie fundamentalnych za≥oøeÒ realizm konwergentny opiera≥ siÍ zatem na przekonaniu, øe kiedy teoria nowsza zastÍpuje starszπ, zachowuje rozwiπzania problemów teorii starszej oraz rozwiπzuje problemy, z którymi ta nie by≥a sobie w stanie poradziÊ. Jeszcze w 1961 roku, na rok przed ukazaniem siÍ Struktury rewolucji naukowych, Ernest Nagel, rozwaøajπc problem racjonalnoúci zmiany teoretycznej, wskazywa≥, øe zmiana taka jest racjonalna, kiedy teoria T* zastÍpujπca teoriÍ T wyjaúnia i pozwala prognozowaÊ wszystkie te zjawiska, które wyjaúnia≥a i prognozowa≥a T, i dodatkowo albo odrzuca fa≥szywπ treúÊ T, albo (a najlepiej oraz) pozwala wyjaúniÊ i przewidywaÊ wiÍkszπ liczbÍ (klas) zjawisk59. PrzystÍpujπc do porównywania teorii - czy to pod kπtem zawartoúci prawdziwej treúci, czy to pytajπc o racjonalnoúÊ przejúcia od jednej do drugiej - zak≥ada siÍ, øe nastÍpujπce po sobie teorie moøna w ogóle porównywaÊ. Jak jednak by≥a o tym mowa, co najmniej od momentu ukazania siÍ Struktury. . . moøliwoúÊ dokonywania tego typu porównaÒ zaczÍ≥a byÊ kwestionowana. Jedna z kluczowych tez bronionych przez Kuhna w tej pracy g≥osi≥a bowiem, øe przynajmniej w niektórych przypadkach teoretycznej zmiany mamy w istocie do czynienia ze zmianπ sposobu postrzegania úwiata. W takich przypadkach nowa teoria nie tyle oferuje nowe odpowiedzi na stare pytania, ile stawia zupe≥nie nowe pytania. Chociaø pozornie mamy do czynienia z ciπg≥oúciπ - poniewaø nowa teoria wyjaúnia wiele zjawisk, które próbowa≥a wyjaúniÊ teoria starsza - w rzeczywistoúci wiele ze starszych problemów ulega zapomnieniu. PojÍcia, które wydajπ siÍ zachowane, zaczynajπ znaczyÊ dla badaczy coú innego. Wszystko to sprawia, øe teorii starszych nie jesteúmy w stanie porównywaÊ z wspó≥czesnymi, poniewaø albo nie potrafimy ich zrozumieÊ, albo zwyczajnie „brak nam wspólnej miary". Omawiajπc problem niewspó≥miernoúci, prezentowa≥em go jako powaøne wyzwanie dla realizmu w stosunku do teorii (jakim by≥ realizm konwergentny). By≥o nim dlatego, øe niewspó≥miernoúÊ, jeøeli zgodziÊ siÍ, øe zachodzi, w oczywisty sposób uniewaønia wszelkie twierdzenia o zbliøaniu siÍ kolejnych teorii do prawdy. To samo tyczy siÍ jednak równieø twierdzeÒ o istnieniu 59 Zob. E. Nagel, Struktura nauki, s. 294–343. Na rozstrzygniÍcia Nagela wskazuje w tym kontekúcie Hacking, zob. Representing and Intervening, s. 67–69. 106 Teoretycyzm a eksperymentalizm postulowanych przez teorie przedmiotów. Jeøeli bowiem pojÍcia odnoszπce siÍ do przedmiotów teoretycznych mogπ znaczyÊ co innego w róønych teoriach, zasadnie moøna wπtpiÊ, czy w ogóle odnoszπ siÍ do tych samych przedmiotów. Przyk≥adowo, odkπd w latach dziewiÍÊdziesiπtych XIX wieku George J. Stoney uku≥ nazwÍ „elektron", pojawi≥ siÍ szereg teorii dotyczπcych elektronów. Uznajπc tezÍ o niewspó≥miernoúci, moøna by wiÍc twierdziÊ, øe kolejni badacze, mówiπc o elektronach, jedynie pozornie mówili o tych samych przedmiotach. Dostrzegajπc ten problem, Hacking wiele miejsca w Representing and Intervening poúwiÍca w≥aúnie omówieniu problemu niewspó≥miernoúci. Jak stwierdza, d≥uga dyskusja, jaka toczy≥a siÍ wokó≥ tego zagadnienia po publikacji Struktury. . . , wskazuje na wystÍpowanie pojÍcia niewspó≥miernoúci w trzech róønych znaczeniach: niewspó≥miernoúci problemów czy teø tematów, dysocjacji oraz niewspó≥miernoúci znaczeÒ. W pierwszym sensie wiπøe siÍ ono z odrzuceniem obrazu rozwoju nauki, w którym kolejne teorie zachowujπ i rozwiπzujπ problemy teorii poprzednich. Kiedy bowiem przyznamy racjÍ Kuhnowi w tym, øe historia nauki ukazuje nam, øe w przypadkach paradygmatycznej zmiany wiele z problemów, takøe tych rozwiπzanych, ulega zapomnieniu, musimy zgodziÊ siÍ co do tego, øe taki obraz nauki jest zwyczajnie fa≥szywy. Przyk≥adowo, kiedy tlenowa teoria spalania zastπpi≥a teoriÍ flogistonu, nie by≥a w stanie, przynajmniej poczπtkowo, wyjaúniÊ wielu problemów, które znajdowa≥y swoje wyjaúnienie w teorii flogistonu. Tego typu spostrzeøenia, rewolucyjne w momencie, kiedy wypowiada≥ je Kuhn (czy Feyerabend), sπ dla Hackinga po prostu historycznymi faktami, z którymi trzeba siÍ pogodziÊ. Niemniej sprzeciwia siÍ on czÍsto przyjmowanej na podstawie tego typu faktów konsekwencji, øe zmiana teoretyczna (czy teø paradygmatyczna) sprawiaÊ musi, øe przesz≥e teorie stajπ siÍ dla nas niezrozumia≥e. Jak bowiem zauwaøa, student matematyki stosowanej, jeøeli tylko poúwiÍci wystarczajπco wiele czasu i energii, bÍdzie w stanie czytaÊ ze zrozumieniem Traktat o mechanice nieba Laplace'a, mimo øe zawiera on odniesienia do teorii cieplika. Chociaø teoria ta uznawana jest obecnie za fa≥szywπ, zrozumienie myúli Laplace'a nie sprawia nam wiÍkszych problemów. Z drugiej strony faktycznie istniejπ przypadki, w których zerwanie pomiÍdzy teoriami jest na tyle powaøne, øe rzeczywiúcie pociπga za sobπ przejúcie do radykalnie róønego stylu rozumowania. Bariery, jakπ stawia przed nami odmiennoúÊ stylu rozumowania, doúwiadczymy na przyk≥ad, kiedy Realizm Iana Hackinga 107 spróbujemy zmierzyÊ siÍ z pismami Paracelsusa. Ich zrozumienie wymaga≥oby bowiem przyjÍcia ca≥ego systemu obcych nam kategorii. Bez tego moøemy czytaÊ s≥owa szesnastowiecznego lekarza, moøemy imitowaÊ jego styl, jednak nie zrozumiemy jego myúli. Nie chodzi tutaj o to, øe uwaøamy jego twierdzenia za fa≥szywe, lecz o to, øe nie jesteúmy w stanie w ogóle oceniaÊ ich w kategoriach fa≥szu i prawdy60. Takie radykalne zerwanie jest w≥aúnie tym, co Hacking nazwa≥ dysocjacjπ. Powyøsze dwa sensy pojÍcia niewspó≥miernoúci wyznaczajπce dwa róøne sposoby rozumienia tezy o niewspó≥miernoúci autor Representing and Intervening traktuje raczej jako oczywistoúÊ wspó≥czesnej myúli i problem bardziej dla historyków, których rolπ jest wskazywanie na ciπg≥oúÊ bπdü nieciπg≥oúÊ problemów badawczych i stylów rozumowania. Inaczej sprawa siÍ ma z niewspó≥miernoúciπ rozumianπ w trzecim z wyróønionych sensów. Jak bowiem juø by≥a o tym mowa, zgodnie z tezπ o niewspó≥miernoúci pojÍcia zawdziÍczajπ swoje znaczenie przede wszystkim miejscu, jakie zajmujπ w teorii. Chociaø pojÍcie masy obecne jest zarówno w mechanice Newtona, jak i w mechanice relatywistycznej, w obu teoriach znaczy coú innego. Gdyby nawet pewne twierdzenie dotyczπce masy by≥o dla obu teorii prawdziwe, to wyraøajπce je na gruncie obu teorii zdania bÍdπ de facto nieporównywalne. Tego typu niewspó≥miernoúÊ Hacking nazywa w≥aúnie niewspó≥miernoúciπ znaczeÒ. W úwietle tezy o tak rozumianej niewspó≥miernoúci nie tylko niemoøliwe jest porównywanie teorii, lecz takøe obecnych w nich pojÍÊ odnoszπcych siÍ do przedmiotów teoretycznych. Aby rozwaøyÊ zasadnoúÊ tej tezy, naleøy zaczπÊ od odpowiedzi na bardziej podstawowe pytanie dotyczπce kwestii znaczenia. Co prawda autor Representing and Intervening zdaje siÍ bagatelizowaÊ problem, stwierdzajπc, øe „gdyby tylko filozofowie nauki nie zaczÍli nigdy przejmowaÊ siÍ zagadnieniem znaczenia, nie powsta≥aby doktryna niewspó≥miernoúci znaczeÒ"61. Zauwaøa jednak, øe odpowiednio skonstruowana teoria znaczenia mog≥aby rozwiπzaÊ tego typu wπtpliwoúci wysuwane pod adresem realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych. Dobry punkt wyjúcia oferuje tutaj jego zdaniem teoria znaczenia przedstawiona przez Hilarego Putnama w pracy Znaczenie wyrazu „znaczenie"62. 60 Wπtek ten powróci podczas omawiania Hackinga koncepcji stylów rozumowania naukowego. 61 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 75. 62 Zob. H. Putnam, Znaczenie wyrazu „znaczenie", [w:] idem, Wiele twarzy realizmu i inne eseje, Warszawa 1998, t≥um. A. Grobler, s. 93–184. Referencyjny mo108 Teoretycyzm a eksperymentalizm Zgodnie z zaproponowanym przez Putnama tzw. referencyjnym modelem znaczenia, znaczenie kaødego pojÍcia moøna rozumieÊ jako ciπg bπdü wektor, na który sk≥adajπ siÍ cztery elementy. Sπ to kolejno: znacznik sk≥adniowy, znacznik semantyczny, stereotyp oraz ekstensja. Pierwszy okreúla czÍúÊ mowy, pod jakπ podpada dane pojÍcie, drugi kategoriÍ, do której przynaleøπ oznaczane przez nie rzeczy, trzeci konwencjonalne konotacje, jakie uøytkownicy jÍzyka przypisujπ danemu pojÍciu, klisze, przyk≥ady zastosowania itp., zaú czwarty odnosi siÍ do konkretnych rzeczy denotowanych przez pojÍcie, jeøeli takie istniejπ (jeøeli nie, miejsce ekstensji zajmuje zbiór pusty)63. Skupmy siÍ na dwóch ostatnich. Kluczowe jest bowiem to, øe w ujÍciu tym stereotyp, rozumiany jako tradycyjne wyobraøenie uøytkowników jÍzyka na temat odniesienia przedmiotowego pojÍcia, moøe byÊ nietrafny lub zwyczajnie fa≥szywy. Przyk≥adowo, dla kogoú, kto przyswoi≥ sobie w jÍzyku polskim pojÍcie „tygrys", na stereotyp tego pojÍcia sk≥adaÊ siÍ bÍdzie m.in. stwierdzenie, øe tygrysy sπ prÍgowane. Nie znaczy to jednak, øe gdyby tygrysy w wyniku ewolucji utraci≥y swoje prÍgi, przesta≥yby byÊ tygrysami - choÊ nadal zapewne „prÍgowatoúÊ" pozostawa≥aby koniecznym elementem stereotypu. Poza tym wraz z postÍpem naszej wiedzy lub zmianπ powszechnej opinii dotyczπcej oznaczanej rzeczy stereotyp moøe byÊ rewidowany. Inaczej rzecz ma siÍ z ekstensjπ, która wyznacza zbiór przedmiotów denotowanych przed dane pojÍcie. Ekstensjπ pojÍcia „tygrys" sπ wszystkie przesz≥e, obecne i przysz≥e tygrysy, niezaleønie od tego, jakie stereotypy wiπzaliúmy lub bÍdziemy z nim wiπzaÊ. Teoria znaczenia Putnama ma pewne istotne braki (o czym bÍdzie za moment mowa) zauwaøalne w szczególnoúci, kiedy próbujemy zastosowaÊ jπ do pojÍÊ oznaczajπcych przedmioty teoretyczne. Zas≥ugπ Putnama wed≥ug Hackinga nie sπ jednak jego szczegó≥owe rozwiπzania - autor Representing and Intervening uwaøa, øe filozofowie nauki przeceniajπ rolÍ teorii znaczenia, lecz wπtpi, aby sformu≥owanie kompletnej teorii znaczenia w ogóle by≥o moøliwe - ale to, øe, proponujπc swój model znaczenia, ukaza≥, øe „powaøna dyskusja o przedmiotach wydedukowanych nie musi d≥uøej pogrπøaÊ nas w pseudoproblemach niewspó≥del znaczenia Putnama i jego znaczenie dla zagadnienia realizmu w stosunku do obiektów teoretycznych omawia Hacking w Representing and Intervening (s. 75–91) oraz w artykule Eksperymentowanie a realizm naukowy (s. 13–16). 63 Zob. H. Putnam, Znaczenie wyrazu „znaczenie", s. 180–181 oraz I. Hacking, Eksperymentowanie a realizm naukowy, s. 13–14 lub Representing and Intervening, s. 76–77. Realizm Iana Hackinga 109 miernoúci i zmiany teorii"64. Jeøeli bowiem zgodziÊ siÍ, øe znaczenie kaødego pojÍcia zaleøy przede wszystkim od jego ekstensji, stwierdzenie, øe wraz ze zmianπ teorii zmieni siÍ znaczenie terminów, naleøy uznaÊ za absurdalne. Chociaø nieraz poczπtkowe koncepcje uczonych dotyczπce dedukowanych przez nich przedmiotów mogπ byÊ fa≥szywe, wraz z postÍpem danej dyscypliny stawaÊ siÍ mogπ coraz bardziej trafne - zmienia siÍ wtedy stereotyp, jednak ekstensja pozostaje ta sama, poniewaø denotowane rzeczy pozostajπ tymi samymi rzeczami. To, jak Putnamowski model znaczenia „dzia≥a" w odniesieniu do pojÍÊ oznaczajπcych przedmioty teoretyczne, dobrze ilustruje historia odkrycia i rozwoju teorii elektronu. NazwÍ „elektron" na oznaczenie naturalnej jednostki elektrycznoúci zasugerowa≥ jako pierwszy w 1891 roku Stoney. W kilka lat póüniej nazwÍ tÍ przejπ≥ Joseph J. Thomson i odniós≥ jπ do subatomowych czπstek, z których, jak wykazywa≥, sk≥ada siÍ promieniowanie katodowe i których masÍ uda≥o mu siÍ doúÊ dok≥adnie oszacowaÊ. W 1908 roku Robertowi Millikanowi uda≥o siÍ eksperymentalnie okreúliÊ ≥adunek elektronu. Chociaø Thomson oraz Millikan wiπzali z elektronem róøne wyobraøenia, absurdem by≥oby, zdaniem Hackinga, twierdziÊ, øe elektron, którego masÍ oznacza≥ Thomson, by≥ innym elektronem niø ten, którego ≥adunek oznacza≥ Millikan. Historia odkrycia elektronu nie jest odosobnionym przypadkiem z historii nauki. Nim przedmiot teoretyczny staje siÍ przedmiotem eksperymentatorów - to jest zanim jego w≥asnoúci zostajπ na tyle poznane, øe moøna zaczπÊ wykorzystywaÊ go w praktyce naukowej do badania i wytwarzania innych zjawisk - znaczenie denotujπcego ten przedmiot pojÍcia, a dok≥adnie jego stereotyp, ulega licznym zmianom. PojÍcie takie funkcjonuje w róønych teoriach, które przypisujπ domniemanemu przedmiotowi, przynajmniej po czÍúci, róøne w≥asnoúci, a on sam jest przedmiotem eksperymentów majπcych na celu okreúlenie poszczególnych jego cech. Kiedy jednak udaje siÍ nawiπzaÊ z przedmiotem wystarczajπco silne relacje przyczynowe, nie tylko moøemy twierdziÊ, øe przedmiot ten istnieje, lecz takøe, øe to w≥aúnie on by≥ desygnatem wczeúniejszych, mniej doskona≥ych wersji jego pojÍcia. Gdyby historie odkryÊ wszystkich innych przedmiotów teoretycznych przebiega≥y analogicznie do historii odkrycia elektronu, moøna by uznaÊ, øe teoria znaczenia Putnama jest dok≥adnie tym, czego potrzebuje realista w stosunku do przedmiotów, aby odda64 I. Hacking, Eksperymentowanie a realizm naukowy, s. 15. 110 Teoretycyzm a eksperymentalizm liÊ wszelkie problemy zwiπzane z niewspó≥miernoúciπ znaczeÒ. Hacking przyznaje jednakøe, iø historia nauki zna takøe szereg przypadków, które ukazujπ niedoskona≥oúci modelu referencyjnego. Przyjrzyjmy siÍ pokrótce dwóm z nich, omówionym w Representing and Intervening. Jednym z czÍsto przywo≥ywanych w debatach nad realizmem naukowym przyk≥adem teoretycznego pojÍcia pozbawionego przedmiotu odniesienia jest cieplik. Zgodnie z proponowanymi pod koniec XVIII i przez czÍúÊ XIX wieku teoriami ciep≥o zaczÍto pojmowaÊ jako niezniszczalnπ substancjÍ, która zdolna jest przemieszczaÊ siÍ bez øadnych strat pomiÍdzy cia≥ami. SubstancjÍ tÍ nazwano w≥aúnie cieplikiem (fr. calorique), a jej obecnoúÊ lub nieobecnoúÊ w danym ciele mia≥a odpowiadaÊ za jego temperaturÍ. Przyk≥adowo, zgodnie z teoriπ cieplika wyjaúnieniem faktu stygniÍcia stojπcej przede mnπ na biurku kawy jest stopniowe uchodzenie zawartego w niej cieplika do ch≥odniejszego, otaczajπcego jπ powietrza, które jednoczeúnie staje siÍ przez to cieplejsze. Teoria cieplika niemal od poczπtku konkurowa≥a z kinetycznπ teoriπ ciep≥a oraz konfrontowana by≥a z licznymi sprzecznymi z niπ zjawiskami. Humphry Davy pyta≥na przyk≥ad, dlaczego dwie kostki lodu pocierane o siebie topniejπ, skoro nie ma w nich ciep≥a. Niemniej za≥oøenie istnienia ciep≥a jako substancji pozwala≥o wyt≥umaczyÊ pewne bardziej skomplikowane niø przypadek stygniÍcia kawy zjawiska, a takøe formu≥owaÊ trafne prognozy dotyczπce innych. W tym kontekúcie Hacking (jak i liczni inni autorzy) wskazuje na rolÍ teorii cieplika w pracy Laplace'a, któremu uznanie teorii cieplika mia≥o pozwoliÊ poprawiÊ obliczenia Newtona dotyczπce prÍdkoúci rozchodzenia siÍ düwiÍku w atmosferze65. Pod koniec XIX wieku teoria cieplika by≥a juø jednak historycznπ ciekawostkπ, po której pozosta≥o pojÍcie kalorii oznaczajπce jednostkÍ ciep≥a. Sam cieplik uznany zaú zosta≥ za przedmiot fikcyjny. Zgodnie z modelem znaczenia Putnama, zajmujπcy siÍ teoriπ cieplika Lavoisier i Laplace, a takøe uczeni tacy jak Claude Berthollet czy Jean Biot mówili o tym samym, czyli o niczym (zgodnie z dzisiejszym stanem wiedzy miejsce ekstensji w znaczeniu pojÍcia cieplika powinniúmy wszak pozostawiÊ puste). Jednoczeúnie, na co zwraca uwagÍ Hacking, uczeni ci, po65 Zob. I. Hacking, Representing and Intervening, s. 86–67. Warto zauwaøyÊ, øe niektórzy autorzy mocno sprzeciwiajπ siÍ interpretacjom, zgodnie z którymi teoria cieplika odgrywa≥a istotnπ rolÍ w wyjaúnianiu i obliczaniu prÍdkoúci düwiÍku przez Laplace'a. Przyk≥adowo, Psillos argumentuje, øe wyjaúnienie Laplace'a nie by≥o zaleøne od - faktycznie przez niego uznawanej - hipotezy o istnieniu cieplika. Zob. S. Psillos, Scientific Realism, s. 119–121. Realizm Iana Hackinga 111 siadajπc róøne wyobraøenia dotyczπce cieplika (czyli posiadajπcy róøne stereotypy pojÍcia), byli w stanie wymieniaÊ siÍ poglπdami i - mimo wszystko - mówiÊ o tej samej rzeczy. Wszyscy teø byli zgodni, øe nie mówiπ o flogistonie, który takøe jest pojÍciem pozbawionym ekstensji. Pokazuje to zatem, øe uzaleønianie znaczenia pojÍcia wy≥πcznie od jego ekstensji nie jest w stanie zdaÊ sprawy z przypadków postulowania nieistniejπcych przedmiotów teoretycznych, a „gra jÍzykowa w nazywanie hipotetycznych przedmiotów moøe czasami dzia≥aÊ ca≥kiem dobrze, nawet kiedy nazywana rzecz nie istnieje"66. Ciekawszy jeszcze jest inny z analizowanych przez Hackinga przyk≥adów podajπcych w wπtpliwoúÊ referencyjny model znaczenia. Dotyczy on przypadku, w którym pojÍcie ukute na oznaczenie jednej rzeczy zosta≥o przejÍte w celu oznaczenia innej. W 1936 roku - w dwa lata po publikacji artyku≥u autorstwa Hansa A. Bethego i Waltera H. Heitlera, w którym zosta≥a sformu≥owana zasada dotyczπca promieniowania hamowania (czyli promieniowania powstajπcego, kiedy na≥adowana czπstka znajdzie siÍ w polu jπdra atomowego) - odkryto, øe na≥adowane czπstki w promieniach kosmicznych nie zachowujπ siÍ zgodnie z tπ zasadπ (nazwanπ od nazwiska jej autorów zasadπ Bethego-Heitlera). Poniewaø prawa elektrodynamiki kwantowej by≥y juø w tym czasie dobrze potwierdzone, uznano, øe czπstki zaobserwowane w promieniowaniu kosmicznym to zupe≥nie nowe przedmioty67. Natomiast poniewaø masÍ tych czπstek okreúlono na poziomie dwustukrotnoúci masy elektronu (czyli jednoczeúnie na znacznie mniej niø wynosiÊ ma masa protonu), nazwano je mezotronami, co po skróceniu da≥o termin mezon. Mniej wiÍcej w tym samym czasie japoÒski fizyk Hideki Yukawa pracowa≥ nad teoretycznym ujÍciem problemu oddzia≥ywaÒ pomiÍdzy protonami a neutronami. W opublikowanej w 1935 roku pracy postulowa≥ istnienie nieznanej wczeúniej czπstki, której masa powinna byÊ mniejsza od masy protonu, zaú wiÍksza od masy elektronu68. Ówczeúni fi66 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 87. 67 Taka interpretacja wyników badaÒ nad promieniowaniem kosmicznym zosta≥a przedstawiona przez S.H. Neddermeyera i C.D. Andersona (Note on the Nature of Cosmic-Ray Particles, „Physical Review" 51 (1937), s. 884–886) oraz osobno przez J.C. Streeta oraz E.C. Stevensona (New Evidence for the Existence of a Particle of Mass Intermediate Between the Proton and Electron, „Physical Review" 52 (1937), s. 1003–1004). 68 Zob. H. Yukawa, On the Interaction of Elementary Particles, „Proceedings of the Physico-Mathematical Society of Japan" 17 (1935). Hacking podkreúla, øe badajπcy promieniowanie kosmiczne Anderson, Neddermeyer, Street i Stevenson nie byli najprawdopodobniej zaznajomieni z wynikami Yukawy oraz z proble112 Teoretycyzm a eksperymentalizm zycy stosunkowo szybko dostrzegli zwiπzek pomiÍdzy teoretycznymi wynikami Yukawy a wynikami doúwiadczeÒ z promieniowaniem kosmicznym. Za≥oøyli, øe odkryta czπstka jest w rzeczywistoúci czπstkπ, której istnienie postulowa≥ japoÒski fizyk. Za≥oøenie to napotka≥o jednak na liczne problemy. Przede wszystkim rzeczywisty czas rozpadu mezonu okaza≥ siÍ odbiegaÊ znacznie od teoretycznych wyliczeÒ. Kiedy wiÍc w 1947 roku zespó≥ badaczy z Uniwersytetu w Bristolu odkry≥ w promieniowaniu kosmicznym nowπ czπstkÍ, szybko ustalono, øe to ona jest w≥aúnie tπ przewidzianπ przez YukawÍ. Nazwano jπ ⇡-mezonem (inaczej pionem), natomiast dla czπstki odkrytej w 1936 roku przyjÍto nazwÍ μ-mezonu. Dalsze badania pokaza≥y jednak, øe obie czπstki nie majπ ze sobπ nic wspólnego - to jest, øe sπ to dwa kompletnie róøne rodzaje czπstek - i w konsekwencji przyjÍto dla μ-mezonu nazwÍ mion. Zgodnie z teoriπ Putnama nazwa uzyskuje znaczenie w momencie ustalenia jej ekstensji. Ekstensja jest jednoczeúnie osiπ noúnπ znaczenia ca≥ego pojÍcia. Historia odkrycia mezonów oraz mionów nie daje siÍ jednak pogodziÊ z takπ teoriπ znaczenia. Dla badaczy lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku pojÍcie mezonu nie tyle odnosi≥o siÍ do konkretnej czπstki, ile raczej oznacza≥o „cokolwiek, co spe≥nia hipotezÍ Yukawy"69. Tym samym funkcjonowanie w ówczesnej fizyce pojÍcia mezonu lepiej daje siÍ opisaÊ przy pomocy teorii znaczenia Gottloba Fregego czyniπcej rozróønienie pomiÍdzy sensem a odniesieniem. Koncepcja Putnama wydaje siÍ dobrze spe≥niaÊ swojπ funkcjÍ teorii znaczenia dla realisty w stosunku do przedmiotów teoretycznych w tych (ca≥kiem licznych) przypadkach, w których pierwotnie nadana przedmiotowi teoretycznemu nazwa zosta≥a z czasem zachowana, a której przedmiot odniesienia nie okaza≥ siÍ fikcyjny. Jednoczeúnie, jak pokaza≥y omówione przyk≥ady, kiedy funkcjonowanie pojÍcia w czasie nie przedstawia siÍ w tak prosty sposób, ujawniajπ siÍ ograniczenia tej teorii. Jak szereg innych teorii znaczenia, okazuje siÍ ona zwyczajnie zbyt abstrakcyjna, aby oddaÊ sprawiedliwoúÊ faktom i rzeczywistym zachowaniom uøytkowników jÍzyka. Z drugiej strony Hacking nie oczekiwa≥ nigdy, øe jakakolwiek teoria znaczenia bÍdzie w stanie w pe≥ni sprostaÊ mem silnych si≥. Jest to dla niego takøe kolejny przyk≥ad tego, jak „teoretycznie zorientowani" historycy zwykli traktowaÊ fakty. Jak pisze: „W historii przedmiotu sugeruje siÍ teraz, øe Anderson i in. w rzeczywistoúci poszukiwali przedmiotu potwierdzajπcego hipotezÍ Yukawy - hipotezÍ, o której nawet nie s≥yszeli!" (Representing and Intervening, s. 90). 69 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 90. Realizm Iana Hackinga 113 problemom praktyki nazywania przedmiotów teoretycznych i rozwijania ich pojÍÊ. Przeciwnie, poúwiÍcajπc tak duøo uwagi koncepcji Putnama, chcia≥ jedynie pokazaÊ, øe moøliwe jest stworzenie teorii znaczenia, którπ stosowaÊ moøna do bardzo wielu rzeczywistych przypadków funkcjonowania pojÍÊ w praktykach nauk przyrodniczych i która jednoczeúnie pozwala mówiÊ o znaczeniach pojÍÊ bez przyznawania racji tezie, øe wszystkie pojÍcia znaczπ coú jedynie w kontekúcie konkretnych teorii. Chociaø takie oddalenie problemu niewspó≥miernoúci znaczeÒ nie przekona zapewne tych, którzy wymagajπ od realisty podania kompletnej teorii znaczenia, posiada ono jednak znacznπ moc przekonywania. ZwaøyÊ bowiem naleøy na to, øe o ile nie istnieje kompletna teoria znaczenia, która da≥aby siÍ uzgodniÊ z wszystkimi, istotnymi w kontekúcie realizmu, problemami, o tyle nie istnieje øadna inna teoria, która pe≥ni≥aby analogicznπ funkcjÍ na gruncie antyrealizmu. Analizy lingwistycznego wymiaru praktyki naukowej sugerujπ raczej, øe - jak chcia≥ tego Hacking - realista nie potrzebuje øadnej specjalnej teorii znaczenia, øadna zaú teoria znaczenia nie uczyni nikogo realistπ. * * * Podsumowujπc powyøsze rozwaøania, moøna stwierdziÊ, øe tym, co zdaniem Hackinga chroni jego realizm przed zarzutami odwo≥ujπcymi siÍ do ustaleÒ Kuhna dotyczπcych niewspó≥miernoúci znaczeÒ pojÍÊ teoretycznych oraz nieciπg≥ego rozwoju wiedzy naukowej, jest pewnoúÊ sta≥oúci odniesienia pojÍÊ odnoszπcych siÍ do tych nieobserwowalnych przedmiotów, z którymi badaczom uda≥o siÍ nawiπzaÊ odpowiedniego rodzaju relacje przyczynowe. Nietrudno zauwaøyÊ, øe odpowiedü Hackinga na problemy zadane przez Kuhna - jeúli jπ uznaÊ - znajduje takøe zastosowanie w odniesieniu do innego spoúród antyrealistycznych zarzutów odwo≥ujπcych siÍ do niestabilnego charakteru wiedzy teoretycznej, a mianowicie do omówionej w czÍúci pierwszej tzw. pesymistycznej indukcji w sformu≥owaniu Larry'ego Laudana. Autor ten argumentowa≥ bowiem, øe chociaø w róønych okresach uczeni przekonani byli o realnoúci okreúlonych przedmiotów teoretycznych, z czasem, kiedy teorie, w których te pojÍcia figurowa≥y, by≥y odrzucane jako fa≥szywe, jako nieistniejπce odrzucane by≥y równieø te domniemane przedmioty. Stπd, na mocy narzucajπcego siÍ indukcyjnego wniosku, moøemy spodziewaÊ siÍ, øe przedmioty postulowane przez uznawane obecnie teorie takøe mogπ okazaÊ siÍ fikcjami. Jak jednak przed momentem wskaza- ≥em, zdaniem Hackinga przedmiot teoretyczny, który - jak na 114 Teoretycyzm a eksperymentalizm przyk≥ad elektron - sta≥ siÍ przedmiotem eksperymentatorów, ma zapewnione sta≥e miejsce w naszych naukowych ontologiach niezaleønie od tego, jak radykalnym zmianom podlegaÊ bÍdπ jego teoretyczne opisy. Tak wiÍc jeúli argumentacja Hackinga faktycznie oferuje skuteczne odparcie historycznych zarzutów odwo≥ujπcych siÍ do diagnoz Kuhna, oferuje równoczeúnie skuteczne odparcie pesymistycznej indukcji i vice versa. Niemniej, uprzedzajπc nieco tok wywodu, chcia≥bym podkreúliÊ, øe kwestia moøliwoúci odparcia zarzutu pesymistycznej indukcji na gruncie koncepcji Hackinga okaøe siÍ, jak bÍdÍ wskazywa≥, jednym z podstawowych problemów realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych. Dlatego zagadnienie to powróci w ostatnim rozdziale tej czÍúci. II. . . R                                                                         W czÍúci pierwszej czÍúci wskaza≥em cztery ogólne rodzaje antyrealistycznych argumentów, które uzna≥em za podstawowe dla wspó≥czesnych dyskusji wokó≥ realizmu. Poza wyøej omówionymi pozosta≥ jeszcze problem niedookreúlenia teorii przez dane doúwiadczenia. Chociaø, podobnie jak w przypadku pesymistycznej indukcji, autor Representing and Intervening nie podjπ≥ tego zagadnienia wprost, ustalenia tej pracy pozwalajπ rozwaøyÊ tu pokrótce moøliwπ odpowiedü, jakπ w tym kontekúcie moøna by udzieliÊ na gruncie i w imieniu jego stanowiska. Uwagi Hackinga czynione przy okazji rozwaøania nauk laboratoryjnych jako przyk≥adu samostabilizujπcego siÍ stylu rozumowania naukowego (zagadnienie do poruszam w dalszych partiach bieøπcej czÍúci) wskazujπ na to, øe nie uznawa≥ on problemu niedookreúlenia za kwestiÍ, którπ filozofowie nauki powinni siÍ zanadto przejmowaÊ. Zauwaøa≥ bowiem, øe uczonym zwykle trudno jest sformu≥owaÊ choÊby jedno teoretyczne wyjaúnienie, które zgadza≥oby siÍ z faktami, wiÍc nie stojπ na ogó≥ przed problemem wyboru pomiÍdzy równowaønymi empirycznie hipotezami. Wπtpliwe jest jednak, aby tego typu zdroworozsπdkowa odpowiedü satysfakcjonowa≥a antyrealistycznych krytyków, a nawet co bardziej krytycznych zwolenników realizmu. Fakt, øe uczeni nie rozwaøajπ na ogó≥ moøliwych alternatyw, lecz skupiajπ siÍ na doskonaleniu jednej teorii dotyczπcej okreúlonej klasy zjawisk, nie wyklucza zachodzenia niedookreúlenia. Warto wiÍc siÍ zastanowiÊ, czy realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych sytuuje realistÍ w lepszej pozycji wobec tego problemu niø bardziej klasyczny realizm konwergentny. PrzypomnijRealizm Iana Hackinga 115 my, øe odwo≥ujπcy siÍ do problemu empirycznego niedookreúlenia antyrealistyczny zarzut g≥osi, ogólnie mówiπc, øe adekwatnoúÊ empiryczna teorii nie uprawomocnia twierdzenia, øe teoria ta oferuje nam prawdziwy lub w przybliøeniu prawdziwy opis nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej, gdyø te same dane doúwiadczenia mogπ byÊ ujmowane przez istotnie róøne, lecz empirycznie równowaøne, opisy teoretyczne. Jak sugerowa- ≥em, omawiajπc wczeúniej ten zarzut, stanowi on powaøne wyzwanie dla bardziej „klasycznych" wersji realizmu, czyli, jak powiedzia≥by Hacking, róønych wersji realizmu w stosunku do teorii. Zarzut ten nietrudno jednak przeformu≥owaÊ w taki sposób, aby próbowaÊ podwaøaÊ realizm w stosunku do przedmiotów. Rozwaømy wiÍc pokrótce, w jaki sposób zarzut ten moøna traktowaÊ jako wyzwanie dla stanowiska Hackinga oraz czy daje siÍ ono przed nim broniÊ. Przedmiotem teoretycznym nazwano uprzednio kaødy przedmiot, którego istnienie postulujπ teorie nauk przyrodniczych, lecz który wymyka siÍ bezpoúredniemu poznaniu zmys≥owemu. Antyrealista pokroju van Fraassena70, odwo≥ujπc siÍ do problemu empirycznego niedookreúlenia, stwierdza, øe teorie powinniúmy akceptowaÊ ze wzglÍdu na ich zdolnoúci prognostyczne, których jednak nie moøna traktowaÊ jako potwierdzenia prawdziwoúci teorii w jakimkolwiek interesujπcym realistÍ sensie. Dla autora The Scientific Image oczywiste jest, øe to samo zastrzeøenie w tym 70 Stanowisko van Fraassena jest wersjπ antyrealizmu najczÍúciej chyba przeciwstawianπ róønym koncepcjom realistycznym (w tym stanowisku Hackinga). Przypomnijmy równieø, øe autor ten podwaøa moøliwoúÊ uzasadniania naszych przekonaÒ odnoúnie zarówno do prawdziwoúci teorii jako opisu nieobserwowalnej rzeczywistoúci, jak i odnoúnie do realnego istnienia i w≥asnoúci nieobserwowalnych przedmiotów (w skrócie: moøliwoúÊ bezpoúredniej obserwacji jest dla niego warunkiem koniecznym orzekania o istnieniu). W swojej argumentacji czyni w znacznej mierze uøytek z zagadnienia niedookreúlenia empirycznego, jednak eksponuje takøe problem uwik≥ania realistów we wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia i kwestionuje wyróøniony status wnioskowaÒ przyczynowych. Jednak ze wzglÍdu w≥aúnie na tÍ wielowπtkowoúÊ jego argumentacji za antyrealizmem (a dok≥adnie, trzymajπc siÍ jego w≥asnej terminologii, konstruktywnym empiryzmem), jak i na to, øe by≥a ona przedmiotem licznych omówieÒ - takøe w kontekúcie realizmu w stosunku do przedmiotów - nie bÍdzie ona w tej pracy szczegó≥owo omawiana. Konfrontacji stanowiska van Fraassena ze stanowiskiem Hackinga P. Giza poúwiÍci≥ swojπ pracÍ Realizm Iana Hackinga a konstruktywny empiryzm Bas C. van Fraassena (Lublin 1990). Sformu≥owana przez tego autora krytyka - miejscami, moim zdaniem, idπca nieco za daleko - stanowiska van Fraassena, w szczególnoúci jego argumentów przeciwstawianych poglπdom N. Cartwright, I. Hackinga oraz P.M. Churchlanda - dobrze pokazuje problematycznoúÊ tego stanowiska i jego nieskutecznoúÊ jako próby podwaøania realizmu w stosunku do przedmiotów. 116 Teoretycyzm a eksperymentalizm samym stopniu tyczy siÍ orzekania o realnoúci postulowanych przez teorie naukowe nieobserwowalnych przedmiotów. Wprowadzanie do teorii naukowych pojÍÊ denotujπcych te domniemane przedmioty pozwala nam nieraz z wiÍkszπ skutecznoúciπ prognozowaÊ zjawiska, jednak nie moøemy z tego wnosiÊ, øe przedmioty te istniejπ. Podobnie jak moøemy sobie zawsze wyobraziÊ równowaøne sposoby teoretycznego ujÍcia tych samych zjawisk, tak moøemy sobie równieø wyobraziÊ, øe te same zjawiska mogπ zostaÊ wyjaúnione poprzez postulowanie zupe≥nie róønych nieobserwowalnych przedmiotów. (Co wiÍcej, jak by≥a o tym mowa przy okazji omawiania pesymistycznej indukcji, sytuacji takich nie trzeba sobie nawet wyobraøaÊ, poniewaø los taki spotka≥ wiele przesz≥ych przedmiotów, takich jak flogiston, cieplik czy wszelkie rodzaje eteru). Czy zatem istnienie przedmiotu teoretycznego jest w równym stopniu empirycznie niedookreúlone jak same teorie? Podejmujπc siÍ próby udzielenia na gruncie stanowiska Hackinga przeczπcej odpowiedzi na powyøsze pytanie, warto zaakcentowaÊ wskazywane przez autora Representing and Intervening róønice pomiÍdzy róønymi rodzajami úwiadectw, jakie mamy do dyspozycji, kiedy argumentujemy za realnoúciπ danych przedmiotów teoretycznych. Wszak na gruncie jego stanowiska nie naleøy podchodziÊ do wszystkich przedmiotów teoretycznych w ten sam sposób (czy, innymi s≥owy, Hacking nie traktuje naszych przekonaÒ o istnieniu róønych przedmiotów jako w równym stopniu uzasadnionych). Przedmioty teoretyczne pojawiajπ siÍ w ontologiach postulowanych przez teorie naukowe jako byty hipotetyczne, których istnienie ma albo pozwoliÊ wyjaúniÊ pewne obserwowane zjawiska, albo wynika z róønych obliczeÒ dokonywanych w ramach okreúlonej teorii (przy czym czÍsto mamy do czynienia z oboma przypadkami jednoczeúnie). W ten sposób elektrony „zaistnia≥y" jako noúniki najmniejszej naturalnej porcji ≥adunku elektrycznego, a czarne dziury jako rozwiπzania równaÒ ogólnej teorii wzglÍdnoúci. Jednak elektrony sta≥y siÍ z czasem „przedmiotami eksperymentatorów", zaú czarne dziury - chociaø powszechnie uwaøa siÍ dziú, øe istniejπ - nadal pozostajπ bytami hipotetycznymi. Dlatego Hacking argumentuje za uznaniem realnoúci pierwszych i (jak pokaøÍ dalej) przeciw uznawaniu realnoúci drugich. Ograniczenie zakresu realizmu do „przedmiotów eksperymentatorów" nie czyni go jednak automatycznie odpornym na problem niedookreúlenia. Z jednej strony, kiedy jakiú przedmiot wykorzystywany jest w praktykach eksperymentalnych i inøynierii do systematycznego wywierania wp≥ywu Realizm Iana Hackinga 117 w innych obszarach nieobserwowalnej rzeczywistoúci i kiedy dodatkowo - jak siÍ to czÍsto dzieje, co podkreúla Hacking - w ramach tych praktyk funkcjonuje on jako przedmiot róønych, niekoniecznie zgodnych z sobπ teorii i modeli, trudno wyobraziÊ sobie, jak moøe on nagle zniknπÊ z naukowych ontologii. Z drugiej strony wszÍdzie tam, gdzie mamy do czynienia z wnioskowaniem do najlepszego wyjaúnienia - a, jak wskazywa≥em, argumenty Hackinga stanowiπ przypadki takiej formy wnioskowania - jest miejsce dla niedookreúlenia. Dlatego teø argumentacja na rzecz realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych moøe byÊ w tym kontekúcie jedynie bardziej lub mniej przekonujπca, ale nigdy rozstrzygajπca. II.5. Nie tylko fizyka: realizm Iana Hackinga a róønorodnoúÊ nauk przyrodniczych Realiúci naukowi powszechnie argumentujπ na rzecz swoich stanowisk, odwo≥ujπc siÍ przede wszystkim do przyk≥adów z fizyki. Jednoczeúnie zdajπ siÍ nieraz sugerowaÊ, øe ich wnioski stosujπ siÍ takøe do innych nauk przyrodniczych, takich jak na przyk≥ad biologia czy chemia71. To, czy róøne rodzaje nauk przyrodniczych konstytuujπ rzeczywiúcie na tyle zunifikowany rodzaj aktywnoúci, czy teø sπ na tyle do siebie podobne pod wzglÍdem metod prowadzenia badaÒ, aby taka ekstrapolacja by≥a uzasadniona, budziÊ moøe uzasadnione wπtpliwoúci. Problem by nie istnia≥, gdyby realiúci naukowi, argumentujπc na rzecz swoich poszczególnych stanowisk i odwo≥ujπc siÍ do przyk≥adów jedynie z zakresu, powiedzmy, fizyki wysokich energii, ograniczali swój realizm wy≥πcznie do teorii lub przedmiotów tej w≥aúnie dziedziny. W rzeczywistoúci poszczególni autorzy bardzo rzadko wskazujπ, jaki dok≥adnie zakres ma ich stanowisko i na jakich podstawach moøna go okreúliÊ. Podobnie jest w przypadku Hackinga. Omawiajπc róøne aspekty jego filozofii nauki, przywo≥ywa≥em szereg przyk≥adów z dalszej i bliøszej historii badaÒ naukowych, na które on sam wskazywa≥ w celu zilustrowania i poparcia swoich tez. Jego zasadniczy argument za realizmem w stosunku do niektórych przedmiotów teoretycznych opiera siÍ na naszej zdolnoúci do ustanawiania z nimi okreúlonych relacji o charakterze przyczynowo-skutkowym, co moøliwe jest w ramach praktyk eksperymentalnych. Na poparcie tej tezy przywo≥ywa≥ m.in. opis 71 Oczywiúcie nietrudno znaleüÊ dziú filozofów rozpatrujπcych problem realizmu w kontekúcie róønych nauk przyrodniczych, jednak wciπø zasadnicza wiÍkszoúÊ dyskusji koncentruje siÍ na przyk≥adach czerpanych z fizyki. 118 Teoretycyzm a eksperymentalizm doúwiadczenia z zakresu fizyki czπstek elementarnych, w konsekwencji stwierdzajπc, iø w przypadku tego rodzaju przedmiotów to zdolnoúÊ manipulowania nimi czy oddzia≥ywania przy ich pomocy na inne czÍúci przyrody jest najbardziej przekonujπcym úwiadectwem przemawiajπcym za uznaniem ich realnoúci. Naleøy przyznaÊ, øe Hacking nie sprecyzowa≥ nigdy w zadowalajπcy sposób swoich realistycznych poglπdów w odniesieniu do przedmiotów teoretycznych dyscyplin naukowych innych niø fizyka czπstek (w szczególnoúci tyczy siÍ to jego rozwaøaÒ z Representing and Intervening, które to wszak wzbudzi≥y najszerszy oddüwiÍk). Jednoczeúnie czÍste odwo≥ywanie siÍ do zdolnoúci manipulacji przedmiotem jako úwiadectwa poúwiadczajπcego jego istnienie pozostawi≥o wraøenie, øe w≥aúnie zdolnoúÊ manipulowania jest jego zdaniem uniwersalnym kryterium dla realizmu naukowego. Wszystko to sprawia, øe stanowisko Hackinga moøe budziÊ dwojakiego rodzaju wπtpliwoúci w obliczu prób zastosowania go do orzekania o realnym istnieniu przedmiotów teoretycznych innych niø badane przez fizykÍ. Po pierwsze gdyby uznaÊ, øe to zdolnoúÊ manipulowania jest ostatecznym i uniwersalnym kryterium dla realizmu, moøna wysuwaÊ wπtpliwoúci, czy nie jest ono zbyt restrykcyjne lub czy zwyczajnie znajduje zastosowanie w praktykach eksperymentalnych innych nauk. Po drugie niezaleønie od tego, czy Hacking faktycznie zaproponowa≥ úcis≥e kryterium, pozostaje pytanie, jak odnieúÊ jego rozwaøania i ustalenia do innych dziedzin nauk przyrodniczych. W bieøπcym rozdziale spróbujÍ odpowiedzieÊ na oba rodzaje wπtpliwoúci. W pierwszej kolejnoúci rozwaøÍ moøliwoúÊ zastosowania realizmu Hackinga w dwóch róønych dziedzinach nauk przyrodniczych. Pierwszy przypadek - omówiony przez samego Hackinga w szeúÊ lat po opublikowaniu Representing and Intervening - dotyczyÊ bÍdzie przedmiotów teoretycznych astrofizyki i ukaøe, øe na gruncie jego rozstrzygniÍÊ w odniesieniu do przedmiotów teoretycznych astrofizyki wskazane jest przyjÍcie postawy antyrealistycznej. Drugi przypadek dotyczyÊ bÍdzie moøliwoúci zastosowania realizmu Hackinga do praktyk eksperymentalnych chemii rozwaøanej przez polskich badaczy, DanutÍ SobczyÒskπ oraz Paw≥a Zeidlera. Omówienie tego przypadku powinno pokazaÊ, dlaczego zdolnoúci manipulowania nie naleøy uznawaÊ za uniwersalne kryterium orzekania o realnoúci. NastÍpnie, wychodzπc od krytyki koncepcji Hackinga przedstawionej przez Alana G. Grossa, wskazujπcej na niemoøliwoúÊ zastosowania analiz kanadyjskiego filozofa w kontekúcie historycznych Realizm Iana Hackinga 119 nauk przyrodniczych, omówiÍ w bardziej ogólny sposób pewne wπtpliwoúci wiπøπce siÍ z relacjπ realizmu Hackinga do innych dziedzin. II. . . P                                  Od czasów úwietnoúci babiloÒskiej astronomii podstawowπ metodπ tej dziedziny nauk by≥a obserwacja. Systematyczne obserwowanie nieba w celu okreúlania trajektorii cia≥ niebieskich i wykrywania nowych regularnoúci pozwala≥o uczonym dokonywaÊ prawo-podobnych uogólnieÒ, a w konsekwencji proponowaÊ modele wszechúwiata. Przez wiÍkszoúÊ historii astronomii jej przedmioty by≥y przedmiotami obserwowalnymi w dos≥ownym sensie tego s≥owa. Niewiele wπtpliwoúci - poza relatywnie krótkim okresem - budzi≥y takøe obserwacje prowadzone przy pomocy teleskopów optycznych. Kiedy obserwujemy odleg≥e cia≥o niebieskie, moøemy siÍ myliÊ co do róønych przypisywanych mu w≥asnoúci, jednak nie wπtpimy na ogó≥, øe cia≥o to istnieje (lub, zwaøywszy na ograniczonπ prÍdkoúÊ rozchodzenia siÍ úwiat≥a, istnia≥o), poniewaø jesteúmy przekonani, øe úwiat≥o do nas docierajπce musia≥o mieÊ swoje üród≥o. Kiedy przestajemy jedynie obserwowaÊ cia≥a niebieskie i opisywaÊ ich ruch, lecz próbujemy podaÊ jego fizycznπ interpretacjÍ, wtedy wchodzimy na grunt astrofizyki. Wspó≥czesna astrofizyka pe≥na jest zaú przedmiotów, których istnienia nie da siÍ stwierdziÊ, jedynie spoglπdajπc w niebo. Przyk≥adowo, nikt nie zaobserwowa≥ czarnej dziury, jednak zak≥adajπc istnienie takich obiektów, jesteúmy w stanie t≥umaczyÊ niezrozumia≥e w innym przypadku zjawiska - „obserwacje" radiowe wykaza≥y bowiem, øe w centrach galaktyk powinny istnieÊ obiekty o masie rzÍdu miliona mas s≥oÒca i bardzo ma≥ym promieniu. Chociaø wydaje siÍ, øe tego typu obserwacje wspierajπ nasze przekonania o istnieniu czarnych dziur, nie zmienia to faktu, øe obiekty te pozostajπ jedynie inferowanymi z teorii obiektami, których ani nie da siÍ bezpoúrednio zaobserwowaÊ, ani nawiπzaÊ z nimi relacji przyczynowych. Tymczasem dla Hackinga najwaøniejszym argumentem na rzecz realizmu naukowego by≥ argument eksperymentalny, ufundowany w≥aúnie na naszych zdolnoúciach do wchodzenia z przedmiotami teoretycznymi w relacje o charakterze przyczynowo-skutkowym. Mimo to, koÒczπc Representing and Intervening, kwestiÍ takich przedmiotów teoretycznych, z którymi, jak z przedmiotami astrofizyki, nie moøemy nawiπzywaÊ relacji o charakterze przyczynowo-skutkowym, pozostawi≥ niejako otwartπ, piszπc: 120 Teoretycyzm a eksperymentalizm MuszÍ przyznaÊ siÍ teraz do pewnego sceptycyzmu w odniesieniu do, powiedzmy, czarnych dziur. Podejrzewam, øe moøe istnieÊ inna reprezentacja wszechúwiata, która by≥aby tak samo zgodna ze zjawiskami, lecz która nie dopuszcza≥aby istnienia czarnych dziur. DziedziczÍ po Leibnizu pewnπ niechÍÊ do mocy tajemnych. Przypomnijmy sobie, jak pomstowa≥ na grawitacjÍ Newtona jako moc tajemnπ. Trzeba by≥o dwóch wieków, aby pokazaÊ, øe mia≥ racjÍ. Nie mniej tajemny by≥ Newtonowski eter. Wiele nas nauczy≥ . Maxwell umieúci≥ w eterze swoje fale elektromagnetyczne, a Hertz potwierdzi≥ jego istnienie, odkrywajπc fale radiowe. Michelson wymyúli≥, jak moøemy wejúÊ z eterem w interakcje. Sπdzi≥, øe jego eksperyment potwierdzi teoriÍ unoszonego eteru Stokesa, jednak ostatecznie okaza≥ siÍ jednπ z tych wielu rzeczy, która sprawi≥a, øe eter wyzionπ≥ ducha. Taki sceptyk jak ja sk≥onny jest wyciπgnπÊ z tego skromny indukcyjny wniosek. Przez d≥ugi czas uznawane przedmioty teoretyczne, którymi nie udaje siÍ w koÒcu manipulowaÊ, czÍsto okazujπ siÍ wspania≥ymi b≥Ídami72. Wyraøone tu wπtpliwoúci w opublikowanym szeúÊ lat póüniej tekúcie zamieniajπ siÍ jednak w pewnoúÊ. PewnoúÊ, øe przedmioty teoretyczne astrofizyki zawsze pozostanπ jedynie hipotetyczne. W artykule Extragalactic Reality: The Case of Gravitational Lensing73, Hacking otwarcie argumentuje juø za antyrealizmem w odniesieniu do takich w≥aúnie przedmiotów na przyk≥adzie wzglÍdnie niedawnego - w momencie powstawania artyku≥u - odkrycia tzw. soczewek grawitacyjnych. Przyjrzyjmy siÍ jego argumentacji w moøliwie zwiÍz≥y sposób. O zjawisku soczewkowania grawitacyjnego mówimy, kiedy miÍdzy obserwatorem a üród≥em úwiat≥a znajduje siÍ masywne cia≥o niebieskie, którego pole grawitacyjne powoduje zakrzywienie promieni úwietlnych. W rezultacie moøe dochodziÊ do skupienia siÍ tych promieni i do powiÍkszenia, zwielokrotnienia lub obrócenia obrazu obserwowanego cia≥a niebieskiego . Cia≥a, które wywo≥ujπ takie efekty, nazywa siÍ soczewkami grawitacyjnymi. Pierwsze sugestie, øe pewne cia≥a niebieskie mogπ wywo≥ywaÊ zjawisko soczewkowania, pojawi≥y siÍ nied≥ugo po tym, jak w 1919 roku podczas wyprawy Eddingtona potwierdzono prze72 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 275. Moøe siÍ wydawaÊ, øe wypowiedü ta stoi w kontraúcie do akapitu, który otwiera pierwszπ czÍúÊ, w którym Hacking pisa≥: „Realizm naukowy stwierdza, øe przedmioty, stany i procesy opisywane przez poprawne teorie naukowe rzeczywiúcie istniejπ" (s. 21). Naleøy jednak pamiÍtaÊ, øe w tym miejscu Hacking pisa≥ raczej o tym, za co uchodzi realizm naukowy, nie zaú o swojej jego wersji. 73 I. Hacking, Extragalactic Reality: The Case of Gravitational Lensing, „Philosophy of Science" 4 (1989), s. 555–581. Realizm Iana Hackinga 121 widziany przez teoriÍ wzglÍdnoúci fakt odginania siÍ promieni úwietlnych w polu grawitacyjnym. Na pierwsze doniesienia o moøliwoúci rzeczywistego odkrycia takich obiektów trzeba by≥o jednak poczekaÊ aø do lat siedemdziesiπtych XX wieku. W 1979 roku zespó≥ z≥oøony z Dennisa Walsha, Boba Carswella oraz Raya Weymanna, prowadzπcy badania w Narodowym Obserwatorium Kitt Peak w stanie Arizona, poinformowa≥ o odkryciu pierwszego obiektu, którego obraz zaburzony jest w rezultacie soczewkowania grawitacyjnego74. Obiektem tym mia≥ byÊ kwazar75 0957+561 A/B, o którym pierwotnie sπdzono, øe stanowi dwa odrÍbne cia≥a (kwazar 0957 oraz kwazar 561). Od tego momentu ontologiÍ astrofizyków zaczÍ≥o wype≥niaÊ coraz wiÍcej tego typu obiektów. ChoÊ sami badacze mówiπ o „obserwowaniu" soczewek grawitacyjnych, czy raczej soczewkowanych cia≥, pojÍcia obserwacji nie moøna rozumieÊ tutaj w øadnym wypadku w dos≥ownym sensie. Jak zatem stwierdzajπ, øe majπ do czynienia z tym w≥aúnie zjawiskiem? W przypadku doniesieÒ z 1979 roku przedstawione zosta≥y nastÍpujπce argumenty: po pierwsze oba cia≥a znajdowa≥y siÍ bardzo blisko siebie (dok≥adnie w odleg≥oúci 5,7 sekund kπtowych); po drugie mia≥y takπ samπ wielkoúÊ, po trzecie zaú mia≥y ten sam wspó≥czynnik przesuniÍcia ku czerwieni; po czwarte - i najwaøniejsze - oba mia≥y niemal takie same widma. W skrócie próby wyjaúnienia tych wykrytych w≥asnoúci obu obiektów bez odwo≥ywania siÍ do hipotezy soczewkowania grawitacyjnego wymaga≥yby w przekonaniu uczonych zgody na zbyt wielkπ liczbÍ zbiegów okolicznoúci76. Argumentacja przebiega≥a wobec tego zgodnie z klasycznπ liniπ wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia i - jak gdyby 74 Zob. D. Walsh, B. Carswell, R. Weymann, 0957 + 561 A, B: Twin QuasiStellar Objects or Gravitational Lens?, „Nature" 279 (1979), s. 381–384. 75 W zasadzie - i na co uwagÍ zwraca Hacking - cia≥a popularnie nazywane kwazarami stosowniej nazywaÊ obiektami gwiazdopodobnymi (z ang. quasi-stellar object, w skrócie QSO). Jest to o tyle istotne, øe nazwa kwazar sugeruje, øe mamy do czynienia z rodzajem naturalnym, gdy tymczasem kwazary róøniπ siÍ od siebie pod wzglÍdem róønych w≥asnoúci; np. jedynie 10% z nich emituje silne promieniowanie radiowe. Jak zauwaøa≥ Hacking, moøe to znaczyÊ, øe kwazary sπ nie rodzajem naturalnym, lecz kilkoma róønymi rodzajami obiektów (zob. Extragalactic Reality, s. 558). Z drugiej strony pewne teoretyczne spekulacje sugerujπ, øe kwazary, wraz z innymi obiektami (m.in. blazarami), sπ w rzeczywistoúci tymi samymi rodzajami obiektów, jednak obserwowanymi pod róønymi kπtami (zob. np. R. Antonucci, Unified Models for Active Galactic Nuclei and Quasars, „Annual Reviews in Astronomy and Astrophysics" 1 (1993), s. 473–521). 76 Hacking oczywiúcie przyglπda siÍ temu zagadnieniu w bardziej szczegó- ≥owy sposób. Zob. Extragalactic Reality, s. 566–568. 122 Teoretycyzm a eksperymentalizm w zgodnoúci z myúlπ Peirce'a - wniosek abdukcyjny potraktowano tu nie jako rozstrzygniÍcie, lecz jako motywacjÍ do dalszych badaÒ. Jednym z pozosta≥ych zadaÒ by≥o wykrycie obiektu, który odpowiedzialny jest za efekt soczewkowania. Pog≥Íbione obserwacje doprowadzi≥y szybko do okreúlania rodzaju cia≥a, które mog≥oby wywo≥ywaÊ efekt zniekszta≥cenia obrazu i w konsekwencji do wyznaczenia pozycji odpowiedzialnej za soczewkowanie galaktyki77. Do tego momentu historia odkrycia soczewkowania grawitacyjnego prezentuje siÍ jak historia tryumfu „metody naukowej". Kiedy jednak nadszed≥ czas teoretycznego modelowania zjawiska, pojawi≥y siÍ pierwsze wπtpliwoúci co do wiarygodnoúci odkrycia. Przyk≥adowo, pierwsze, tworzone jeszcze d≥ugo przed odkryciem grupy Walsha, modele traktowa≥y odpowiedzialne za soczewkowanie cia≥a jako punkty materialne, jednak szybko okaza≥o siÍ, øe jest to b≥Ídne podejúcie. Kiedy z kolei potencjalnie soczewkujπce galaktyki zaczÍto traktowaÊ jako transparentne cia≥a z równomiernie rozdystrybuowanπ masπ, symulacje sugerowa≥y, øe iloúÊ docierajπcych do obserwatora obrazów soczewkowanego cia≥a powinna byÊ nieparzysta. Zarówno jednak uk≥ad soczewkowy z 1979 roku, jak i cztery odkryte po nim w latach osiemdziesiπtych, generowa≥y parzystπ liczbÍ obrazów. AnomaliÍ tÍ t≥umaczπ róøne hipotezy. Wnioskuje siÍ przyk≥adowo, øe brakujπce obrazy sπ za s≥abe, aby moøna by≥o je dostrzec, lub teø øe galaktyki nie sπ ca≥kowicie transparentne i poch≥aniajπ czÍúÊ promieni úwietlnych emitowanych przez soczewkowane cia≥o. Mamy tu zatem do czynienia z klasycznym przypadkiem uzgadniania obserwacji z faktami na drodze formu≥owania hipotez ad hoc, z których øadna nie jest w pe≥ni przekonujπca. Oczywiúcie przyk≥ady podobnych historii domys≥ów-weryfikacji-wπtpliwoúci moøna opowiadaÊ dla odkryÊ róønych dyscyplin naukowych. Istnienie róønych czπstek elementarnych postulowano przed jakimikolwiek próbami empirycznego potwierdzenia ich istnienia, teorie zaú ich dotyczπce takøe uzgadniaÊ trzeba by≥o z nowymi danymi. Zarówno elektrony, jak i soczewki grawitacyjne nie sπ przedmiotami bezpoúrednio obserwowalnymi, lecz 77 W 1980 roku P. Young, J.E. Gunn, J. Kristian, J.B. Oke i J.A. Westphal opublikowali artyku≥(The Double Quasar Q0957 + 561 A, B: A Gravitational Lens Image Formed By A Galaxy AT z = 0.39, „The Astrophysical Journal" 241 (1980), s. 507–520), w którym donosili o wykryciu odpowiedzialnej za podwojenie obrazu kwazaru galaktyki. W tym samym roku A. Stockton (The Lens Galaxy of the Twin QSO 0957 + 561, „The Astrophysical Journal" 242 (1980), s. L141–L144.) dok≥adnie wyznaczy≥ jej pozycjÍ. Realizm Iana Hackinga 123 jedynie inferowanymi. Na jakiej zatem podstawie, moøna zapytaÊ, Hacking pozostaje realistπ w stosunku do jednych, zaú antyrealistπ w stosunku do drugich? Odpowiedü jest w zasadzie rozwiniÍciem wπtpliwoúci wyraøonych w przytoczonym wczeúniej akapicie zamykajπcym Representing and Intervening. Jeøeli przypomnimy sobie, øe najsilniejszym, jego zdaniem, argumentem za realizmem w stosunku do przedmiotów teoretycznych by≥a zdolnoúÊ nawiπzywania z nimi relacji o charakterze przyczynowo- -skutkowym, sprawa staje siÍ oczywista: z przedmiotami teoretycznymi astrofizyki nie sposób eksperymentowaÊ. Sformu≥owanie „zachowaÊ zjawiska" wiπzane jest we wspó≥czesnej filozofii nauki z nazwiskami Duhema oraz - obecnie przede wszystkim - van Fraassena. Drugi z wymienionych autorów twierdzi≥, øe celem nauki nie jest poznawanie tego, co nieobserwowalne, lecz jedynie formu≥owanie empirycznie adekwatnych praw, to jest takich, które pozwalajπ trafnie prognozowaÊ obserwowalne zjawiska. W Representing and Intervening Hacking przeczy≥ takiemu poglπdowi, zwracajπc uwagÍ na to, øe metody nauk przyrodniczych uleg≥y dog≥Íbnym zmianom, a celem nauki jest ingerowanie i manipulowanie elementami úwiata, takøe tymi ukrytymi pod zjawiskami. Jednoczeúnie samo sformu≥owanie „zachowaÊ zjawiska" siÍga czasów staroøytnej i úredniowiecznej astronomii i znaczy dok≥adnie: uzgodniÊ teoriÍ z faktami, które jej przeczπ. Od Ptolemeusza do Kopernika badajπcy ruchy cia≥ niebieskich uczeni doskonalili model geocentryczny, wzbogacajπc go o kolejne epicykle i deferenty w≥aúnie po to, aby uzgodniÊ go z ruchami gwiazd i planet, które odbiega≥y od tych, które wynika≥y z przeprowadzanych na podstawie modelu obliczeÒ. Po rewolucji kopernikaÒskiej (choÊ jeszcze nie w samym systemie Kopernika) epicykle i deferenty zniknÍ≥y z modeli kosmosu, jednak ogólny charakter badaÒ astronomicznych zasadniczo siÍ nie zmieni≥. I chociaø dziú technologia i sposoby dokonywania obliczeÒ w astronomii i astrofizyce powaønie róøniπ siÍ od tych stosowanych w przesz≥oúci, jej podstawowa metoda nadal pozostaje ta sama - jest niπ obserwowanie cia≥ niebieskich, tworzenie modeli i uzgadnianie ich z obserwacjami78. Dlatego w≥aúnie astronomia oraz astrofizyka pozosta≥y jedynymi byÊ moøe dziedzinami nauk przyrodniczych, w odniesieniu do których sformu≥owanie „zachowaÊ zjawiska" nadal moøna s≥usznie stosowaÊ. Podczas gdy rozwój wiÍkszoúci nauk przyrodniczych doprowadzi≥ do zmiany jakoúciowej - ze spekulatywnych sta≥y siÍ na78 Zob. I. Hacking, Extragalactic Reality, s. 577. 124 Teoretycyzm a eksperymentalizm ukami eksperymentalnymi - rozwój metod astronomii i astrofizyki zaowocowa≥ - z drobnymi wyjπtkami, jak na przyk≥ad badanie planet przy pomocy sond kosmicznych - zmianami o charakterze jedynie róønicy stopnia. Hacking zdaje siÍ wrÍcz byÊ sk≥onny przyznaÊ, øe ze wzglÍdu na tÍ róønicÍ pomiÍdzy metodami astronomii i astrofizyki a metodami innych nauk przyrodniczych, dziedzin tych nie naleøa≥oby w ogóle uznawaÊ za nauki przyrodnicze, lecz spekulatywne79. II. . . P                             Zagadnienie stosowalnoúci realizmu Hackinga w kontekúcie orzekania o przedmiotach teoretycznych chemii rozpatrywali w opublikowanym w 1994 roku artykule Danuta SobczyÒska oraz Pawe≥ Zeidler80. Wπtpliwoúci autorów wzbudzi≥ wspomniany wczeúniej fakt, øe argumentujπc na rzecz swojej wersji realizmu, Hacking odwo≥uje siÍ w zasadzie wy≥πcznie do przyk≥adów z fizyki eksperymentalnej (dotyczy to takøe póüniejszych eksperymentalistów, Galisona i Franklina). Tymczasem - jak s≥usznie zauwaøajπ - praktyki eksperymentalne róøniπ siÍ nieraz znacznie w zaleønoúci od dyscypliny. Co wiÍcej, kiedy zwróciÊ uwagÍ w≥aúnie na praktyki eksperymentalne chemii, naleøy stwierdziÊ, øe odgrywajπ one w tej dyscyplinie duøo waøniejszπ rolÍ i tym samym chemia zdaje siÍ duøo lepiej przystawaÊ do przedstawionego w Representing and Intervening obrazu nauk przyrodniczych jako nauk eksperymentalnych. Ogromna liczba badanych przez chemików zwiπzków oraz procesów (reakcji chemicznych), które prowadzπ do ich powstania, nie istnieje w przyrodzie, lecz musia≥a zostaÊ wytworzona w sztucznych warunkach laboratorium. Dodatkowo, eksperymenty prowadzπce do odkrycia nowych 79 Zob. ibidem, s. 577–578. W innym miejscu Hacking przyznaje, øe astronomia i astrofizyka korzystajπ z metod nawet nie nauk eksperymentalnych, lecz nauk laboratoryjnych: „[. . . ] odkry≥em, øe wielu ludzi [. . . ] twierdzi, øe astronomia i astrofizyka sta≥y siÍ naukami laboratoryjnymi. Do pewnego stopnia mogÍ siÍ z tym zgodziÊ. Kosmologia obejmuje wiele pracy laboratoryjnej, takiej jak badania nad grawitacjπ czy domniemanπ piπtπ si≥π [. . . ] Projekty w ramach fizyki wysokich energii zamierzone na symulowanie niektórych ze skurczów porodowych wszechúwiata sprowadzajπ czÍúÊ kosmologii na ZiemiÍ, wiÍøπc jπ w bardzo duøym szwajcarskim czy teksaÒskim laboratorium" (I. Hacking, The Self-Vindication of the Laboratory Sciences, [w:] Science as Practice and Culture, A. Pickering (ed.), Chicago 1992, s. 34). Ostatecznie jednak stwierdza, øe astronomia i astrofizyka jako takie daleko wykraczajπ poza jedynie stosowanie metod nauk laboratoryjnych i nie powinny byÊ do nich zaliczane. Zob. ibidem, s. 34–35. 80 Chodzi o artyku≥Koncepcja realizmu w nowym eksperymentalizmie a problem istnienia przedmiotów teoretycznych chemii, [w:] Nowy eksperymentalizm. . . , s. 175–195. Realizm Iana Hackinga 125 zwiπzków i typów reakcji, chociaø nie projektowane bez udzia≥u jakichkolwiek teoretycznych przes≥anek, bardzo czÍsto znajdujπ teoretyczne wyt≥umaczenie dopiero ex post. Czy jednak oparta w znacznej mierze na analizie przypadków praktyki eksperymentalnej fizyki koncepcja realizmu Hackinga znajduje zastosowanie w odniesieniu do chemii? Odpowiedü na to pytanie polscy autorzy uzaleøniajπ od tego, na ile zdolnoúÊ do manipulowania przedmiotem teoretycznym81 uznawana jest przez chemików eksperymentatorów za kryterium orzekania o ich istnieniu. Przedstawione przez nich wnikliwe analizy rzeczywistych praktyk badawczych oraz problemów, na które napotykajπ chemicy, próbujπc na przyk≥ad rozpoznaÊ strukturÍ czπstki chemicznej, sugerujπ odpowiedü negatywnπ. Jak by- ≥a juø o tym mowa, Hacking czyni≥ rozróønienie pomiÍdzy eksperymentowaniem na przedmiocie - czyli przede wszystkim doúwiadczeniami pozwalajπcymi okreúliÊ róøne jego w≥asnoúci - a manipulowaniem przedmiotem - czyli eksperymentami, w których przedmiot ten wykorzystywany jest do wywierania wp≥ywu na coú innego. SobczyÒska i Zeidler zauwaøajπ, øe chociaø takøe w chemii moøna próbowaÊ (nie bez pewnych problemów) rozróøniaÊ pomiÍdzy dwoma rodzajami eksperymentów82, podzia≥ ten nie odzwierciedla poziomu przekonaÒ chemików co do realnoúci badanych przedmiotów teoretycznych. W reakcjach, w których czπsteczki jednych zwiπzków wykorzystywane sπ 81 Chociaø wyróønienie przedmiotów teoretycznych chemii - jak zauwaøajπ polscy autorzy - nie jest sprawπ oczywistπ, bez wik≥ania siÍ w powaøniejsze problemy moøna uznaÊ za takie czπsteczki zwiπzków chemicznych. Pewne k≥opoty rodzπ juø jednak próby zdefiniowania pojÍcia czπsteczki. W zaleønoúci od funkcjonowania tego pojÍcia w kontekúcie praktyk teoretycznych i eksperymentalnych jego definicja bÍdzie siÍ róøniÊ. Wynika to z tego, øe teoretycy rozwaøajπ stabilne i izolowane uk≥ady, eksperymentaliúci zaú majπ zawsze do czynienia z konkretnymi przedmiotami, czyli czπsteczkami wchodzπcymi w róønego typu interakcje z otoczeniem. W zaleønoúci od specyfiki prowadzonych przez siebie badaÒ, chemicy eksperymentalni bÍdπ raczej sk≥onni przyjmowaÊ w≥asne, robocze definicje odnoszπce siÍ do istotnych dla nich w danym momencie w≥asnoúci. SobczyÒska i Zeidler stwierdzajπ jednak, øe „jÍzyk chemii jest na tyle bogaty, øe ewentualne trudnoúci zwiπzane z trafnπ klasyfikacjπ niektórych obiektów kwantowo-chemicznych nie wp≥ywajπ w istotny sposób na prowadzone badania" (ibidem, s. 178). 82 SobczyÒska i Zeidler preferujπ odpowiadajπcy z grubsza przyjmowanemu przez Hackinga podzia≥ zaproponowany przez W.J. McKinneya, tj. rozróønienie pomiÍdzy „eksperymentowaniem na" a „eksperymentowaniem z" (zob. ibidem, s. 181 oraz W.J. McKinney, Experimenting on and Experimenting with: Polywater and Experimental Realism, „British Journal for the Philosophy of Science" 3 (1991), s. 295–307 [w szczególnoúci s. 295–296]). Aby nie mnoøyÊ terminologii ponad potrzebÍ, pozostajÍ przy nomenklaturze Hackinga. 126 Teoretycyzm a eksperymentalizm w celu uzyskania nowego zwiπzku (moøna zatem mówiÊ o manipulowaniu), czπsteczki substratów uwaøa siÍ zwykle za realnie istniejπce, jednak w innych przypadkach kryterium „manipulowalnoúci" uznane moøe zostaÊ za niewystarczajπce. Z drugiej strony chemicy sk≥onni sπ w wielu przypadkach za realne uznawaÊ czπsteczki zwiπzków „jedynie" w rezultacie eksperymentów majπcych na celu ich identyfikacjÍ. Doceniajπc Hackinga za „zmianÍ perspektywy, w której rozpatruje siÍ spór o realizm"83, SobczyÒska i Zeidler stwierdzajπ, øe jego rozstrzygniÍÊ nie da siÍ w prosty sposób rozciπgnπÊ na praktyki eksperymentalne chemii. Zauwaøajπ bowiem, øe w praktykach tych „»manipulacyjne« kryterium istnienia jest jedynie jednym z kilku stosowanych"84. Jednak Hacking nie twierdzi≥ nigdy, øe zdolnoúÊ manipulowania przedmiotem jest jedynym i uniwersalnym kryterium orzekania o jego istnieniu. Komentujπc analizy polskich autorów, wyraünie to podkreúli≥, stwierdzajπc, øe istniejπ jedynie róøne rodzaje úwiadectw, które lepiej lub gorzej pozwalajπ uzasadniÊ nasze przekonanie o istnieniu danych przedmiotów, natomiast zdolnoúÊ manipulowania przedmiotem jest jego zdaniem po prostu úwiadectwem najbardziej przekonujπcym85. Oddajπc jednak sprawiedliwoúÊ polskim autorom, naleøy przyznaÊ, øe sposób, w jaki kanadyjski filozof prezentuje i rozwija w Representing and Intervening swojπ argumentacjÍ za realizmem naukowym, moøe ≥atwo sugerowaÊ, øe wprowadza w≥aúnie zdolnoúÊ manipulacji jako kryterium orzekania o istnieniu przedmiotów teoretycznych. Uzaleønienie stosowalnoúci jego realizmu do innych poza fizykπ dyscyplin nauk przyrodniczych, choÊ to zabieg nieuprawniony, by≥o wiÍc ca≥kiem naturalne. Pomijajπc tÍ kwestiÍ, analizy przedstawione przez SobczyÒskπ i Zeidlera stanowiπ znakomity przyk≥ad zastosowania podstawowych idei filozofii eksperymentu oraz rozstrzygniÍÊ realizmu Hackinga do rozwaøania statusu przedmiotów teoretycznych w naukach przyrodniczych innych niø fizyka. Ich wniosek, øe „identyfikacja przedmiotu teoretycznego i uznanie go za przedmiot istniejπcy nastÍpuje [. . . ] w rezultacie eksperymentalnego »kontaktu« badacza z tym przedmiotem"86 jest zasadniczo zgodny z poglπdem Hackinga, øe eksperymentowanie dostarcza 83 D. SobczyÒska, P. Zeidler, Koncepcja realizmu w nowym eksperymentalizmie. . . , s. 194. 84 Ibidem, s. 193. 85 Zob. I. Hacking, Scientific Realisms about Some Chemical Entities, s. 538–540. 86 D. SobczyÒska, P. Zeidler, Koncepcja realizmu w nowym eksperymentalizmie. . . , s. 193. Realizm Iana Hackinga 127 najlepszych úwiadectw na rzecz realizmu. Jednoczeúnie polscy badacze ukazujπ problemy, na jakie moøe napotkaÊ realizm ograniczajπcy siÍ do stwierdzania samego istnienia przedmiotów i zachowujπcy sceptycyzm w stosunku do prawdziwoúci naszej teoretycznej wiedzy o ich w≥asnoúciach. Przyk≥adowo, jak zauwaøajπ, w praktykach chemii, aby w ogóle zidentyfikowaÊ przedmiot teoretyczny, naleøy rozpoznaÊ pewne jego w≥asnoúci, które jednoczeúnie przesπdzajπ o jego toøsamoúci. Czπsteczki zwiπzków chemicznych okreúla zarówno sk≥ad, jak i struktura. Jednak o ile wyznaczenie sk≥adu nie stanowi dla badaczy problemu, o tyle rozpoznanie struktury juø tak. Chemicy nie dysponujπ øadnπ jednolitπ koncepcjπ struktury chemicznej - „Wybór teoretycznego sposobu reprezentowania struktury jest [. . . ] zaleøny od rodzaju eksperymentu, za pomocπ którego tÍ strukturÍ siÍ bada"87. Na gruncie realizmu Hackinga zidentyfikowanie przedmiotu powinno byÊ warunkiem rozstrzygania o jego istnieniu, fakt zaú, øe jesteúmy w stanie identyfikowaÊ go równie dobrze, stosujπc wykluczajπce siÍ teorie czy modele, wspiera jedynie nasze przekonanie. To istnienia przedmiotu moøemy byÊ pewni, a nie tego, øe prawid≥owo okreúliliúmy jego w≥asnoúci. Analizy polskich autorów sugerujπ jednak, øe zidentyfikowanie przedmiotu teoretycznego chemii moøe byÊ zwyczajnie niemoøliwe bez teoretycznej interpretacji i reprezentacji wyników eksperymentu. Zagadnienie to sygnalizuje bardziej ogólny problem, któremu nieco wiÍcej miejsca poúwiÍcÍ w dalszej czÍúci pracy. Hacking chcia≥ bowiem oddzieliÊ nasze przekonania o istnieniu przedmiotów teoretycznych od przekonaÒ dotyczπcych istnienia ich w≥asnoúci. Analiza Polaków pokazuje, øe byÊ moøe taki dokonany juø w punkcie wyjúcia konstruowanej w Representing and Intervening formy realizmu zabieg by≥ nieuprawniony, co zawaøyÊ moøe na ca≥ej koncepcji. II. . . H                             :                                Problem moøliwoúci zastosowania realizmu Hackinga w odniesieniu do dyscyplin innych niø fizyka eksperymentalna stanowi jednπ z podstawowych kwestii podnoszonych w mocno krytycznym - wbrew tytu≥owi - artykule Alana G. Grossa Reinventing Certainty: The Significance of Ian Hacking Realism88. Przed87 Ibidem, s. 190. 88 A.G. Gross, Reinventing Certainty: The Significance of Ian Hacking Realism, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 1: Contributed Papers, Chicago 1990, s. 421–431. 128 Teoretycyzm a eksperymentalizm stawiona tam krytyka przejawia co prawda podobnπ wadÍ, jaka cechuje omówione w poprzednim punkcie rozwaøania SobczyÒskiej i Zeidlera, gdyø opiera siÍ w znacznej mierze na przypisywaniu Hackingowi sformu≥owania uniwersalnego kryterium orzekania o istnieniu przedmiotów teoretycznych. Kryterium tym ma byÊ „wykorzystywanie przedmiotów nieobserwowalnych jako narzÍdzi w eksperymentach"89. Nie bÍdÍ powtarza≥ w tym miejscu moich uwag z poprzedniego rozdzia≥u (problemowi temu poúwiÍcÍ jeszcze kilka s≥ów w kolejnym paragrafie) i od razu przejdÍ do tego, co w argumentacji Grossa jest z punktu widzenia bieøπcych rozwaøaÒ najbardziej interesujπce. Otóø rozwaøajπc koniecznoúÊ odwo≥ywania siÍ przez realistÍ do eksperymentalnych úwiadectw w celu uzyskania pewnoúci co do istnienia okreúlonych przedmiotów i procesów teoretycznych, Gross przywo≥a≥ m.in. przyk≥ad odkrycia dokonanego w latach osiemdziesiπtych w dziedzinie biologii ewolucyjnej. W rezultacie ukaza≥ pewne niezaprzeczalne ograniczenia stosowalnoúci koncepcji Hackinga w odniesieniu do dziedzin, które na potrzeby wywodu nazwÍ „historycznymi naukami przyrodniczymi". Aby uczyniÊ jego przyk≥ad bardziej zrozumia≥ym, uzupe≥niÍ go najpierw w skrócie o historyczne t≥o. Pierwsza po≥owa XX wieku to w biologii ewolucyjnej okres bezdyskusyjnej dominacji neodarwinowskich teorii, zgodnie z którymi specjacja (proces powstawania nowych gatunków) zachodzi w sposób stopniowy na drodze utrwalania w wyniku naturalnej selekcji drobnych zmian w fenotypie gatunku. Juø jednak w 1954 roku Ernst Mayr, Amerykanin niemieckiego pochodzenia, zaproponowa≥ model specjacji allopatrycznej, zgodnie z którym zmiany genetyczne prowadzπce do powstawania nowych gatunków moøliwe sπ jedynie w ramach wyodrÍbnionych geograficznie populacji. Zgodnie z jego teoriπ, w obrÍbie g≥ównego obszaru wystÍpowania gatunku liczba jego przedstawicieli jest zbyt duøa, aby mutacje genów mia≥y szansÍ na utrwalenie. Kiedy jednak pewna ma≥a czÍúÊ populacji zostaje odgrodzona od pozosta≥ej jakπú fizycznπ barierπ - na przyk≥ad w wyniku powstania rzeki - prawdopodobieÒstwo powstania i utrwalenia siÍ nowych wariacji genetycznych powaønie siÍ zwiÍksza. Czerpiπc z prac Mayra, Niels Eldredge oraz Stephen J. Gould sformu≥owali teoriÍ punktualizmu (z ang. punctuated equilibrium), którπ przedstawili w artykule opublikowanym w 1972 roku90. W myúl zaproponowa89 Ibidem, s. 424. 90 N. Elredge, S.J. Gould, Punctuated equilibria: an alternative to phyletic graduRealizm Iana Hackinga 129 nego przez nich modelu, specjacja nie jest procesem zachodzπcym stopniowo w czasie, lecz „skokowo". Innymi s≥owy, gatunki przez d≥ugie okresy charakteryzujπ siÍ zdumiewajπcπ wrÍcz - z punktu widzenia neodarwinizmu - stabilnoúciπ fenotypów, aby nastÍpnie, w relatywnie krótkim czasie, przejúÊ radykalne zmiany. Chociaø model ten pozwala≥ m.in. wyt≥umaczyÊ, dlaczego odkrywane skamienia≥oúci, czasami róøniπce siÍ wiekiem o miliony lat, nie pozwala≥y nieraz stwierdziÊ øadnych zmian91, nie zosta≥ entuzjastycznie przyjÍty. Uczonym trudno by≥o porzuciÊ czy chociaø podaÊ w wπtpliwoúÊ dominujπcy gradualizm. Jak relacjonuje Donald Prothero: „Od 1972 roku wielu tradycjonalnych paleontologów zaprzecza≥o jego [punktualizmowi Eldredgea i Goulda] waønoúci i wyciπga≥o swoje ulubione przyk≥ady stopniowej ewolucji. Wiele z tych »klasycznych« przyk≥adów, po ponownych krytycznych badaniach, okaza≥o siÍ wπtpliwymi lub faktycznie wskazywa≥y raczej na punktualizm niø gradualizm"92. Poniewaø jednak analizy skamienia≥oúci pozwala≥y argumentowaÊ zarówno za gradualizmem, jak i za punktualizmem, podstawowe pytanie brzmia≥o: czy któraú z tych form ewolucji przewaøa? Prowadzone w ciπgu dwudziestu lat od ukazania siÍ artyku≥u z 1972 roku badania pozwoli≥y ujawniÊ pewne prawid≥owoúci. Stwierdzono, øe w przypadku mikroskopijnych protistów (to jest wszystkich eukariotów - organizmów, których komórki posiadajπ jπdra z chromosomami - których nie zalicza siÍ do roúlin, zwierzπt ani grzybów) dominujπcy jest gradualizm, zaú w przypadku bardziej skomplikowanych organizmów punktualizm. åwiadectwami przemawiajπcymi na rzecz przyjÍcia jednego bπdü drugiego modelu ewolucji w odniesieniu do okreúlonych organizmów sπ oczywiúcie w kaødym przypadku przede wszystkim skamienia≥oúci tych samych gatunków z róønych okresów. W tym miejscu wchodzi na scenÍ przywo≥any przez Grossa P.G. Williamson, którego badania by≥y jednymi z kilku najistotniejszych wúród dostarczajπcych dowodów na poparcie punktualizmu. Williamson przebada≥ skamienia≥oúci miÍczaków z ery alism, [w:] Models in Paleobiology, T.J. Schopf (ed.), San Francisco 1972, s. 82–115. Artyku≥ ten jest takøe jednym z kamieni milowych wspó≥czesnej paleontologii. PrzystÍpne, choÊ nieco juø przestarza≥e przeglπdowe omówienie dyskusji zwiπzanych z punktualizmem w≥aúnie z punktu widzenia tej dyscypliny oferuje artyku≥ D.R. Prothero, Punctuated Equilibrium at Twenty: A Paleontological Perspective, „Skeptic" 3 (1992), s. 38–47. 91 O wielu tego typu „lukach" w odkrywanych skamienia≥oúciach wiedziano juø w XIX wieku! 92 D.R. Prothero, Punctuated Equilibrium at Twenty, s. 41. 130 Teoretycyzm a eksperymentalizm kenozoicznej odnajdywane w basenie Jeziora Turkana w Kenii i odkry≥, øe ujawniajπ one d≥ugotrwa≥π sta≥oúÊ fenotypów przerywanπ okresowymi, gwa≥townymi zmianami. Jak zauwaøy≥ Gross, nikt nie kwestionowa≥ tych odkryÊ, wπtpiono natomiast, czy rzeczywiúcie wskazujπ one na prawdziwoúÊ punktualizmu. W obliczu wskazujπcych w róønych kierunkach úwiadectw - od skamienia≥oúci po laboratoryjne badania na muchach owocówkach - pytanie nadal pozostaje otwarte. Problem, który wydawaÊ by siÍ mog≥o powinien byÊ rozstrzygalny empirycznie, okazuje siÍ byÊ uwik≥any w ca≥y „≥aÒcuch analogii", które dopiero pozwalajπ okreúliÊ, jakπ moc dowodowπ naleøy przypisywaÊ poszczególnym úwiadectwom empirycznym93. ChoÊ badania laboratoryjne wskazujπ na gradualizm, wπtpliwe jest - przynajmniej w tym wypadku - by wyniki uzyskane w laboratorium pozwala≥y wyciπgaÊ konkluzywne wnioski co do zachodzenia analogicznych procesów w przyrodzie. Jak podsumowuje problem Gross: To, czy punktualizm zas≥uguje na przetrwanie, jest kwestiπ, którπ moøna pozostawiÊ do rozstrzygniÍcia biologom ewolucyjnym. Niemniej filozofowie powinni zwróciÊ uwagÍ, øe realnoúÊ neodarwinowskiej specjacji zaleøy od ≥aÒcucha argumentów opartych na analogii. £aÒcuch ten moøna wyd≥uøaÊ [. . . ]. £aÒcuch ten moøna skracaÊ [. . . ]. Jednak nie moøna go wyeliminowaÊ: ostatecznie musimy opisaÊ seriÍ zdarzeÒ, dla której nie ma úwiadków, seriÍ, której nie poddaje siÍ eksperymentowaniu. Jeøeli zastosowaÊ kryterium Hackinga, zdarzenia rekonstruowane przez biologów ewolucyjnych permanentnie pozbawione bÍdπ realnoúci. Równie pozbawione realnoúci bÍdπ rzekome procesy przyczynowe, w efekcie których zdarzenia te wykazujπ pewne regularnoúci i dochodzi do ewolucji przez naturalnπ selekcjÍ. Ontologii tego procesu nie da siÍ zredukowaÊ do jednego z przedmiotów, poniewaø samych tych przedmiotów nie da siÍ wyjaúniÊ bez odwo≥ywania siÍ do tego procesu [. . . ]. Jeøeli jednak ewolucji nie da siÍ zredukowaÊ do przedmiotów rzekomo jπ konstytuujπcych, nie moøe ona byÊ narzÍdziem; nie moøna jej wbudowaÊ w potencjalny mechanizm w sposób, w jaki elektrony wbudowane zosta≥y w PEGGY II [. . . ]. Jeøeli zastosowaÊ kryterium Hackinga, procesy ewolucyjne permanentnie pozbawione bÍdπ realnoúci"94. Rozumowanie Grossa wydaje siÍ przybieraÊ nastÍpujπcπ postaÊ: jeøeli przyjmiemy zaproponowany przez Hackinga realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych, bÍdziemy musieli wykreúliÊ z naszej listy rzeczywiúcie istniejπcych przedmiotów 93 A.G. Gross, Reinventing Certainty, s. 427. 94 Ibidem, kursywa moja. Realizm Iana Hackinga 131 wszystkie te, które badane sπ przez historyczne nauki przyrodnicze. Jeøeli natomiast nie chcemy tego robiÊ, musimy zrezygnowaÊ z realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych. Gdyby tak zrozumieÊ tÍ krytykÍ, naleøa≥oby stwierdziÊ, øe jest ona co najmniej niesprawiedliwym potraktowaniem koncepcji kanadyjskiego filozofa, który najprawdopodobniej zgodzi≥by siÍ z poczynionπ w innym miejscu omawianego artyku≥u uwagπ Grossa, øe dla historycznych nauk przyrodniczych realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych jest nieistotny, czy teø zwyczajnie ich nie dotyczy95. Hacking skupi≥ siÍ na argumentacji za realizmem w naukach, w których eksperyment sta≥ siÍ dominujπcπ formπ praktyki. W tym kontekúcie twierdzi≥, øe zdolnoúÊ wchodzenia w interakcje z okreúlonπ klasπ przedmiotów - manipulowanie nimi czy teø wbudowywanie naszej wiedzy o nich w aparaturÍ badawczπ - dostarcza najlepszych úwiadectw na rzecz ich istnienia. Nie twierdzi≥ nigdy (podkreúlÍ to raz jeszcze), øe tego typu úwiadectwa sπ jedynymi wiarygodnymi, ani øe wiarygodnoúÊ róønego typu úwiadectw nie bÍdzie siÍ róøniÊ pomiÍdzy dyscyplinami, które z za≥oøenia stosujπ inne metody badawcze. Pytanie, czy zaproponowany przez Hackinga realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych stosuje siÍ do nauk typu biologii ewolucyjnej, tylko pozornie jest s≥uszne. W rzeczywistoúci oparte jest na pewnym nieporozumieniu co do zakresu stosowalnoúci pojÍcia przedmiot teoretyczny. Przed przystπpieniem do odpowiedzi na nie naleøa≥oby (dok≥adnie tak, jak uczynili to SobczyÒska i Zeidler, pytajπc o stosowalnoúÊ realizmu Hackinga do orzekania o przedmiotach teoretycznych chemii) odpowiedzieÊ na pytanie, czym dla takiej nauki jest przedmiot teoretyczny. Jeøeli w ogóle w przypadku takich nauk sensownie moøna mówiÊ o ich przedmiotach teoretycznych, znaczenie tego pojÍcia bÍdzie radykalnie róøne od tego, jakie pojawia siÍ w Representing and Intervening, juø choÊby dlatego, øe odnosi≥o siÍ ono kaødorazowo do przedmiotów i procesów istniejπcych obecnie, nie zaú przesz≥ych. To prawda, øe mankamentem argumentacji Hackinga jest ograniczenie przyk≥adów do fizyki eksperymentalnej, jednak kiedy próbujemy przenieúÊ jego rozstrzygniÍcia na grunt nauk takich, jak chemia czy, powiedzmy, biologia molekularna, moøemy z powodzeniem stosownie je modyfikowaÊ, aby odpowiada≥y indywidualnemu charakterowi tych nauk. Na pewnym, bardziej fundamentalnym poziomie metody tych nauk wykazujπ bowiem szereg podobieÒstw. Natomiast stosowanie sformu≥owanych przez 95 Ibidem, s. 426. 132 Teoretycyzm a eksperymentalizm Hackinga argumentów za realizmem na gruncie nauk, które z istoty róøniπ siÍ co do metod badawczych, przypomina uøywanie úrubokrÍta do wbijania gwoüdzi. Z drugiej strony dopiero zaoferowany przez Grossa przyk≥ad pozwala zrozumieÊ te ograniczenia realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych. Ograniczenia, na które Hacking powinien zwróciÊ uwagÍ inaczej, niø jedynie z góry zabezpieczajπc siÍ przed podobnymi zarzutami, mówiπc o najlepszych, lecz nie jedynych úwiadectwach. Z tego punktu widzenia g≥os Grossa wydaje siÍ nie do przecenienia. Argumentacja Grossa zwiπzana ze stosowalnoúciπ realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych do orzekania o przedmiotach i procesach opisywanych przez historyczne nauki przyrodnicze wywo≥uje pewnπ waønπ, ale nie postawionπ przez niego, kwestiÍ: czy realizm naukowy jako realizm stosowalny do wszystkich nauk przyrodniczych jest potrzebny oraz czy w ogóle jest moøliwy? Wydaje mi siÍ, øe odpowiedziπ jest tutaj dwukrotne nie. PojÍcie „nauki przyrodnicze" to wygodna etykietka, która sugeruje, øe wszystkie dyscypliny naukowe pod niπ podpadajπce posiadajπ jakiú wspólny zestaw cech, który pozwala jednoczeúnie odróøniÊ je od innych dyscyplin, które go nie posiadajπ. W rzeczywistoúci pod pojÍciem tym - którego znaczenie jest raczej konsekwencjπ gry jÍzykowej - kryjπ siÍ dyscypliny o czÍsto niekompatybilnych metodologiach i wzajemnie wykluczajπcych siÍ idea≥ach badawczych. Poniewaø róønice w sposobie traktowania przedmiotów badaÒ róøniπ siÍ pomiÍdzy tymi dyscyplinami nieraz radykalnie, nie tylko nie naleøy oczekiwaÊ sformu≥owania realizmu, który w taki sam sposób stosowa≥by siÍ do kaødej z nich, lecz wrÍcz z nieufnoúciπ podchodziÊ do kaødej propozycji, która tego typu uniwersalizm stara siÍ forsowaÊ. II. . . P                                      Jednπ ze zmian, jaka dokona≥a siÍ w filozofii nauki w drugiej po≥owie XX wieku, by≥o odejúcie od nadmiernie normatywnego podejúcia do praktyk naukowych w stronÍ podejúcia bardziej deskryptywnego. Mniej wiÍcej od lat trzydziestych do lat szeúÊdziesiπtych ubieg≥ego wieku filozofia nauki by≥a w znacznej mierze metodologiπ nauk przyrodniczych. Uznajπc rozróønienie pomiÍdzy kontekstami odkrycia i uzasadnienia i uznajπc jedynie drugi z nich za przedmiot swojego zainteresowania, filozofowie pytali o aprioryczne warunki uznawania lub odrzucania twierdzeÒ naukowych czy racjonalnoúci zmiany teoretycznej, nie zwaøajπc przy tym zbytnio na rzeczywiste przekonania i praktyki saRealizm Iana Hackinga 133 mych naukowców. Mniej wiÍcej od lat szeúÊdziesiπtych ubieg≥ego wieku tendencja ta zaczÍ≥a siÍ odwracaÊ wraz z tym, jak zaczÍto stawiaÊ pytania o pozanaukowe uwarunkowania nauki. Prace takich filozofów jak Kuhn i Feyerabend czy autorów zwiπzanych z tzw. mocnym programem socjologii wiedzy w duøej mierze pozwoli≥y badaczom nauki dostrzec rolÍ spo≥ecznych, kulturowych czy politycznych czynników w procesie tworzenia wiedzy naukowej. Z kolei wraz z pojawieniem siÍ na prze≥omie lat siedemdziesiπtych i osiemdziesiπtych filozofów eksperymentu, badacze nauki coraz czÍúciej zaczÍli zwracaÊ uwagÍ równieø na naukowe motywacje96 uczonych i problemy ich rzeczywistej praktyki badawczej. Moøna powiedzieÊ wrÍcz, øe w latach osiemdziesiπtych filozofowie nauki weszli do laboratorium i odkryli, øe takøe w wymiarze naukowym, nauki przyrodnicze to duøo bardziej z≥oøone przedsiÍwziÍcie, niø im siÍ wydawa≥o. Ta zmiana tendencji w sposobie uprawiania filozofii nauki uznawana jest zwykle za zjawisko pozytywne, gdyø sprowadzi≥a jπ z „nieba" abstrakcyjnych i wydumanych problemów i paradoksów na „ziemiÍ" konkretnych wyzwaÒ, przed jakimi na co dzieÒ stajπ przyrodnicy. I nie da siÍ zaprzeczyÊ, øe, w odniesieniu do rozwaøaÒ nad wieloma z aspektów praktyki i rozwoju nauki, ta zmiana tendencji by≥a bardzo owocna i uczyni≥a spory filozofii nauki mniej ja≥owymi. Jednak zbyt daleko posuniÍty deskryptywizm niesie ze sobπ ryzyko eliminacji filozofii z filozofii nauki. Krytyczne komentarze w odniesieniu do realizmu Hackinga pozwalajπ dostrzec pewne ryzyko zwiπzane z nadmiernym skupieniem siÍ na faktycznych praktykach i przekonaniach naukowców. SobczyÒska i Zeidler, rozwaøajπc problem istnienia przedmiotów teoretycznych chemii, poszukujπ odpowiedzi w przekonaniach badaczy. Z kolei krytyka Grossa sprowadza siÍ w znacznej mierze do wykazania niewystarczalnoúci „kryterium Hackinga" poprzez zwracanie uwagi na sytuacje, w których przyrodnicy dochodzπ do przekonania o realnoúci postulowanych przedmiotów, chociaø nie sπ w stanie nimi manipulowaÊ. Postawa polskich badaczy i wπtpliwoúci wysuwane przez Grossa zdajπ siÍ tym samym sugerowaÊ, øe odpowiedzi na podstawowe pytania realizmu naukowego naleøy szukaÊ nie w filozofii, lecz w samych naukach. Podejúcie takie wydaje mi siÍ jednak nie do zaakcepto96 Przez motywacje naukowe mam na myúli róønego typu normy metodologiczne i idea≥y badawcze, uznawane przez uczonych i ugruntowane w praktykach naukowych, w odróønieniu od pozanaukowych - psychologicznych, spo≥ecznych, kulturowych, politycznych czy ideologicznych czynników motywujπcych badaczy. 134 Teoretycyzm a eksperymentalizm wania, i to z dwóch powodów. Po pierwsze wymaga znajomoúci rzeczywistych przekonaÒ badaczy oraz pewnej kolektywnej zgodnoúci w ich utrzymywaniu. Po drugie, i, co duøo waøniejsze, ignoruje filozoficzne znaczenie zagadnienia realizmu, czyniπc zeÒ problem rozstrzygalny empirycznie - zapytajmy badaczy, które przedmioty uznajπ za realne, a bÍdziemy wiedzieÊ, w odniesieniu do czego pozostaÊ realistami! Analizy praktyk naukowych, przekonania badaczy i sposoby ich uzasadniania mogπ i faktycznie wnoszπ bardzo wiele do rozwaøaÒ wspó≥czesnej filozofii nauki. Jednoczeúnie powinny one w kaødym przypadku stanowiÊ jedynie punkt wyjúcia filozoficznych dociekaÒ. Dla d≥ugowiecznego sporu filozoficznego pomiÍdzy realizmem a idealizmem nie jest istotne, øe wiÍkszoúÊ ludzi realistycznie podchodzi do przedmiotów codziennego doúwiadczenia. Zasadnicze pytanie tego sporu brzmi bowiem: czy mamy podstawy, aby twierdziÊ, øe przedmioty te istniejπ niezaleønie od nas? Kiedy przechodzimy na grunt sporu o realizm naukowy, zmienia siÍ przedmiot sporu, lecz jego istota pozostaje ta sama - kiedy pytamy o realnoúÊ przedmiotów teoretycznych czy prawdziwoúÊ teorii naukowych, nie pytamy o to, co uczeni - czy to teoretycy, czy eksperymentatorzy - sπdzπ o istnieniu przedmiotów swoich badaÒ, lecz o epistemiczne racje, jakie mogπ te sπdy wspieraÊ. Stwierdzenie, øe uczeni powszechnie uznajπ, øe, powiedzmy, czarne dziury istniejπ, nie zmusza w øaden sposób filozofa do przyjÍcia takiego przekonania. Interesujπ go bowiem (lub powinny interesowaÊ) nie faktyczne przekonania, lecz moøliwe sposoby ich uzasadnienia. Po tej ogólnej uwadze pozostaje pytanie, na ile konstruujπc swój realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych, Hacking zdo≥a≥ oddzieliÊ jedno od drugiego. Nie ma wπtpliwoúci, øe jego rozwaøania ugruntowane sπ w refleksji nad faktycznymi praktykami naukowymi. Naleøy teø przyznaÊ, øe jego sposób argumentacji sugeruje nieraz, øe jego wersja realizmu odpowiada w znacznej mierze przekonaniom uczonych-eksperymentatorów. Co wiÍcej, jak zauwaøajπ Reiner i Pierson, argumentacja Hackinga staje siÍ momentami „jawnie psychologiczna"97. Kanadyjski filozof mówi nam, øe eksperymentatorzy sπ realistami w stosunku do okreúlonych przedmiotów teoretycznych i øe wrÍcz nie potrafiπ nimi nie byÊ. Równoczeúnie ma jednak úwiadomoúÊ, øe „nawet jeúli eksperymentaliúci sπ realistami w stosunku do przed97 R. Reiner, R. Pierson, Hacking's Experimental Realism, s. 65 Realizm Iana Hackinga 135 miotów, nie wynika z tego, øe majπ racjÍ"98. Twierdzi jedynie, øe kiedy idzie o orzekanie o istnieniu przedmiotów teoretycznych fizyki czπstek - kiedy na przyk≥ad eksperymentatorzy twierdzπ, øe elektrony istniejπ i nie przesπdzajπ, czy istniejπ neutralne bozony - tak siÍ sk≥ada, øe ich faktyczne przekonania sπ równoczeúnie przekonaniami uzasadnionymi. Jego recepta dla realizmu - wierz w to, z czym jesteú w stanie nawiπzywaÊ relacje przyczynowe, aby wywieraÊ wp≥yw na coú innego - ma ostatecznie charakter aprioryczny, chociaø nie jest oczywiúcie normπ, którπ chcia≥by narzuciÊ samym uczonym, lecz jedynie sugestiπ dla realisty, jak odróøniaÊ to, co warte jest jego przekonania, od tego, w co powinien wπtpiÊ. II.6. Pluralizm w naukach i style rozumowania PorzuÊmy na moment tok rozwaøaÒ ostatnich rozdzia≥ów, aby przyjrzeÊ siÍ pewnym bardziej ogólnym uwagom kanadyjskiego filozofa na temat charakteru aktywnoúci naukowych. Filozofia nauki Hackinga przywo≥uje zwykle na myúl jego filozofiÍ eksperymentu oraz realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych. U pod≥oøa tej filozofii leøy jednak okreúlony sposób zapatrywania siÍ na nauki, który w znacznej mierze wyznacza t≥o jego bardziej znanych, szczegó≥owych koncepcji. Poniewaø Hacking nie jest w øadnym wypadku filozofem systemowym, t≥o to przypomina bardziej rozrzuconπ uk≥adankÍ, co moøe sprawiaÊ wraøenie, øe poszczególne elementy nie sπ ze sobπ w øaden sposób zwiπzane. Dopiero wiÍc przyjrzenie siÍ wszystkim elementom pozwala stwierdziÊ ich wzajemne powinowactwo. Dlatego teø uwaøam, øe poglπdy na naukÍ autora Representing and Intervening wyraøane w takich tekstach jak The Disunities of the Sciences czy Language, Truth and Reason, chociaø zasadniczo niezwiπzane z problem realizmu naukowego i jedynie luüno zwiπzane z jego filozofiπ eksperymentu, pozwalajπ zrozumieÊ wiele z przekonaÒ wyraøanych przy okazji jego rozwaøaÒ nad bardziej szczegó≥owymi - i w perspektywie tej pracy bardziej interesujπcymi - zagadnieniami. II. . . N                W poprzednim rozdziale wskaza≥em, iø realizm Hackinga nie powinien byÊ rozumiany jako stanowisko uniwersalne, lecz øe raczej zdaje siÍ sugerowaÊ, iø róøne dyscypliny naukowe wymagajπ 98 I. Hacking, Representing and Intervening, s. 165. 136 Teoretycyzm a eksperymentalizm róønych form realizmu i metod jego uzasadniania (jeúli dana dyscyplina w ogóle pozwala na uzasadnienie realistycznych przekonaÒ co do przedmiotów jej badaÒ). Pewne potwierdzenie tej diagnozy oferujπ, moim zdaniem, poglπdy na ideÍ jednoúci nauki wyraøone w artykule Niejednoúci nauk99. Kanadyjski filozof wychodzi w nim od spostrzeøenia, øe wspó≥czeúnie zwykliúmy mówiÊ o filozofii, historii czy socjologii nauki, traktujπc naukÍ, jakby by≥a zunifikowanym przedsiÍwziÍciem. Tymczasem u progu powstania dyscyplin specjalizujπcych siÍ w analizie nauk przyrodniczych autorzy woleli mówiÊ o nauce w liczbie mnogiej. Zarówno History of Inductive Sciences Williama Whewella, jak i powstajπcy w tym samym czasie (w latach trzydziestych XVIII w.) Kurs filozofii pozytywnej Augusta Comte'a traktowa≥y o naukach, a nie o nauce. Nie chodzi jednak o to, øe autorzy ci nie potrafili wyobraziÊ sobie czegoú takiego, jak filozofia nauki, lecz øe postrzegali takπ dyscyplinÍ jako wysoce niepraktycznπ. Whewell pisa≥: „Filozofia nauki [. . . ] by≥aby niczym innym, jak wyczerpujπcym badaniem samej istoty i warunków kaødej rzeczywistej wiedzy oraz prezentowaniem najlepszych metod odkrywania nowych prawd"100. Jego zdaniem dyscyplina taka, zamiast skupiaÊ siÍ na analizie istniejπcych metod badawczych wykorzystywanych w róønych naukach, by≥aby pogoniπ za mrzonkπ, jakπ jest jedna, pewna wiedza. Podobny wydüwiÍk mia≥y koncepcje Comte'a, który pragnπ≥ usystematyzowaÊ istniejπce nauki jako róøne i rzπdzπce siÍ swoistymi regu≥ami przedsiÍwziÍcia, nie zaú jako system, w którym wszystko wynika z jakichú podstawowych praw natury. Idea nauki zjednoczonej równieø nie wydawa≥a mu siÍ czymú niewyobraøalnym, lecz zwyczajnie nieosiπgalnym dla ludzkiego umys≥u. Niemniej z czasem filozofowie zaczÍli mówiÊ nie o naukach, lecz o nauce. Przekonanie, øe istnieje coú takiego, jak jedna nauka, podziela≥o - i nadal czÍsto podziela - szereg tych, którzy badajπ naukÍ, jak i tych, którzy jπ uprawiajπ. Oczywiúcie przekonania filozofów bÍdπ w tym kontekúcie wskazywa≥y w innym kierunku niø przekonania uczonych. Pierwszych prawie zawsze bardziej 99 I. Hacking, The Disunities of the Sciences, [w:] The Disunity of Science: Boundaries, Contexts, and Power, P. Galison, D.J. Stump (eds.), Stanford 1996, s. 37–74; polski przek≥ad: Niejednoúci nauk, t≥um. M. Wróbel, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 1 (2008), s. 149–180. Przez wzglπd na problematycznoúÊ polskiego t≥umaczenia cytowane fragmenty przytaczam za orygina≥em w t≥umaczeniu w≥asnym. 100 W. Whewell, The Philosophy of Inductive Sciences, Founded Upon Their History, t. 1, s. 1; cytat za: I. Hacking, The Disunities of the Sciences, s. 38. Realizm Iana Hackinga 137 pociπga≥a idea jednoúci (jako bycia czymú pojedynczym), zaú drugich idea harmonii. Obie sπ aspektami jednoúci, jednak wskazujπ w róøne strony. Podczas gdy idea jednoúci nauki jako harmonijnego zespolenia jej dyscyplin i przedmiotów ich badaÒ nakazuje naukowcom poszukiwaÊ wspólnych wyjaúnieÒ dla pozornie róønych zjawisk, filozofom sugeruje, øe na przyk≥ad wszystkie prawa przyrody dajπ siÍ sprowadziÊ w jakimú sensie do zestawu praw fundamentalnych. JednoúÊ jednak - i to majπc na wzglÍdzie oba jej aspekty - moøna rozumieÊ na wiele sposobów i, by siÍ tak wyraziÊ, stwierdzaÊ jπ na róønych p≥aszczyznach. Jak sugeruje tytu≥ artyku≥u Hackinga, tak samo jak o jednoúci nauki moøna mówiÊ na róøne sposoby, tak samo moøna mówiÊ o jej niejednoúci. Kanadyjski filozof kwestionuje typowe dla róønego typu orÍdowników jednoúci nauki przekonanie, øe „albo istnieje jeden sposób, w jaki nauki sπ lub powinny zostaÊ zunifikowane, albo istnieje prosta hierarchia coraz mocniejszych tez o jednoúci nauki"101. Dodatkowo w punkcie wyjúcia podkreúla, øe jednoúÊ nie jest predykatem. Jeúli wiÍc nawet nauka jest lub moøe zostaÊ zunifikowana, niektórzy mogπ postrzegaÊ to jako coú dobrego, ale nie bÍdzie to w≥asnoúciπ samej nauki, poniewaø nie dodaje niczego do jej treúci. Czy zatem naukÍ moøna traktowaÊ jako zunifikowane przedsiÍwziÍcie? Hacking twierdzi, øe pod wieloma wzglÍdami moøna, jednak naleøy ustaliÊ, co siÍ przez to rozumie. Wskazuje, øe pojÍcie jednoúci nauki odsy≥a nas do trzech podstawowych rodzin twierdzeÒ (i, jak zobaczymy, w przypadku kaødej z nich teza o jednoúci natrafia na problemy). Pierwsza jest metafizyczna i obejmuje róøne koncepcje odnoszπce siÍ do tego, co jest. U jej pod≥oøa leøy pewien metafizyczny sentyment, na gruncie którego formu≥owane sπ liczne twierdzenia, które jednak niekoniecznie wynikajπ z niego lub wiπøπ siÍ ze sobπ nawzajem. Drugπ tworzy zbiór praktycznych zaleceÒ czy zasad odnoszπcych siÍ do metod i celów nauki luüno zwiπzanych z tezami metafizycznymi. Trzeciπ niezaleønπ od pozosta≥ych rodzinÍ tworzπ twierdzenia odnoszπce siÍ do rozumowania naukowego i zwiπzane z logikπ oraz metodologiπ. Twierdzenia metafizyczne wyrastajπ z przekonania, øe dla nauki istnieje tylko jedna rzeczywistoúÊ102 oraz jeden rodzaj prawd 101 I. Hacking, The Disunities of the Sciences, s. 40. 102 Przez co naleøy rozumieÊ, øe nauka ma do czynienia tylko z jednym rodzajem rzeczywistoúci, nie zaú øe tylko nauka jest prawomocnym narzÍdziem badania rzeczywistoúci, czy teø øe to nauka dostarczyÊ ma ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czym jest rzeczywistoúÊ. 138 Teoretycyzm a eksperymentalizm do odkrycia. Moøna rozróøniÊ trzy zasadnicze tezy wyp≥ywajπce z tego przekonania. Pierwsza dotyczy wzajemnego powiπzania wszystkich procesów zachodzπcych w úwiecie przyrody. Ze wszystkich tez o jednoúci ta w≥aúnie w najwiÍkszym stopniu porusza samych uczonych. Przyk≥adowo, to przekonanie, øe úwiat≥o i magnetyzm muszπ byÊ w jakiú sposób powiπzane z sobπ, motywowa≥o Faradaya do prowadzenia ca≥ymi latami badaÒ majπcych to wykazaÊ, Einsteina zaú podobnego rodzaju przekonania doprowadzi≥y do sformu≥owania teorii wiπøπcej energiÍ z materiπ, a nastÍpnie powiπzania czasu, przestrzeni i materii103. Filozofowie z kolei sk≥onni sπ raczej wskazywaÊ na innπ tezÍ, zgodnie z którπ prawdy o úwiecie przyrody tworzπ pewnπ hierarchicznπ strukturÍ, u podstaw której znajdujπ siÍ najbardziej fundamentalne prawa (dla tradycyjnych metafizyków elementy tej struktury powiπzane sπ przyczynowo, zaú filozofowie z tradycji pozytywistycznej wolπ mówiÊ o logicznych relacjach pomiÍdzy prawami). Trzecia z wyróønionych przez Hackinga tez metafizycznych dotyczy taksonomii i wyraøa siÍ w przekonaniu, øe istniejπ rodzaje naturalne. Tezy te moøna ze sobπ uzgadniaÊ, jednak w rzeczywistoúci sπ one „odmiennymi aspektami pewnej idei metafizycznej"104 i jako takie nie muszπ siÍ wcale ze sobπ ≥πczyÊ. Gdyby, powiedzmy, uczeni wykazali, øe jakieú dwa zjawiska nie sπ w øaden sposób z sobπ powiπzane, czyli zaprzeczyli tezie o wzajemnym powiπzaniu, pozosta≥e dwie tezy moøna by nadal utrzymywaÊ, chociaø byÊ moøe nie w najsilniejszych ich sformu- ≥owaniach. Mimo tego braku powiπzania metafizyczne tezy majπ pewne prze≥oøenie na praktyczne zalecenia dla nauki. Teza o wzajemnym powiπzaniu zjawisk sugeruje badaczom, øe naleøy poszukiwaÊ wspólnych wyjaúnieÒ róønych zjawisk. Filozofowie zaú, podobnie jak w przypadku tez metafizycznych, zwykli przejmowaÊ siÍ raczej koncepcjπ zredukowania praw róønych nauk do jednego systemu fundamentalnych twierdzeÒ. Przy czym sam redukcjonizm moøe mieÊ dwa oblicza - globalne i lokalne. Wyraøane przez wielu pozytywistów pragnienie sprowadzenia wszystkich nauk do fizyki by≥o wyrazem globalnego redukcjonizmu. Redukcjonizm lokalny takøe zaleca poszukiwanie fundamentalnych zasad, jednak nie dla wszystkich nauk, lecz dla okreúlonych ich ro103 Tego typu przekonanie metafizyczne wspó≥czeúnie przypuszczalnie najsilniej wyraøa siÍ w twierdzeniach wielu fizyków o moøliwoúci sformu≥owania tzw. teorii wszystkiego, czyli teorii, która w spójny sposób ujmowa≥aby wszystkie zjawiska fizyczne. 104 I. Hacking, The Disunities of the Sciences, s. 47. Realizm Iana Hackinga 139 dzin. Trzecie wyróønione przez Hackinga zalecenie dotyczy idei jednego jÍzyka nauki. Wiπøe siÍ ona luüno z koncepcjπ rodzajów naturalnych, poniewaø sugeruje, øe nasze róøne sposoby klasyfikacji powinny daÊ siÍ sprowadziÊ do jednego systemu105. Ostatnia z wyróønionych rodzin odsy≥a nas do metodologii oraz logiki. Logiczna teza g≥osi, øe istnieje jeden uniwersalny dla nauk sposób uprawomocniania hipotez naukowych, natomiast teza metodologiczna, øe istnieje coú takiego, jak metoda nauki, czyli jeden najlepszy sposób poznawania úwiata. Tezy te sπ niezaleøne, a akceptacja jednej nie pociπga koniecznie akceptacji drugiej. Przyk≥adowo, Reichenbach, czyniπc jedynie kontekst uzasadnienia przedmiotem filozoficznej refleksji, uznawa≥ tezÍ logicznπ, jednak przeczy≥, aby istnia≥a jakaú metoda dokonywania odkryÊ naukowych. Po drugiej stronie moøna znaleüÊ Imre Lakatosa, który odrzuca≥ przekonanie o jednym standardowym sposobie potwierdzania lub odrzucania hipotez naukowych, jednoczeúnie postulujπc istnienie jednej metodologii (metodologii programów badawczych). Z pewnoúciπ da siÍ wskazaÊ jeszcze inne sensy, w jakich moøna mówiÊ o jednoúci nauki, jednak powyøsze rozróønienia Hackinga w zupe≥noúci wystarczajπ, aby ukazaÊ z≥oøonoúÊ samego pytania o jednoúÊ (lub niejednoúÊ) nauki. Koncepcja nauki zjednoczonej najczÍúciej przywo≥uje na myúl wspominanych pozytywistów logicznych i ich ruch na rzecz jednoúci nauki pod szyldem Macha: „JednoúÊ nauki bez metafizyki". Postulowana przez nich jednoúÊ nauki ogranicza≥a siÍ jednak jedynie do przekonania, øe prawa wszystkich nauk dajπ siÍ sprowadziÊ do jednej, fundamentalnej nauki, która mówiÊ bÍdzie jednym jÍzykiem i jednπ logikπ. JednoúÊ metody naukowej (jako metody odkrycia naukowego) nie by≥a juø dla nich tak oczywista. Jednak Hacking zwraca uwagÍ, øe takøe przeciwnicy pozytywistów (jak na przyk≥ad Adorno polemizujπcy w latach szeúÊdziesiπtych z Popperem), którzy twierdzili, øe róøne nauki wymagajπ róønych metodologii, podzielajπ zwykle sentyment tych, których krytykujπ, twierdzπc, øe istnieje jedna metoda dla nauk przyrodniczych, jedna dla spo- ≥ecznych itd. „Nie spotka≥em siÍ - pisze kanadyjski filozof - z sugestiπ, øe, przyk≥adowo, istnieje nieokreúlona liczba w znacz105 Idea taka wyraøa≥a siÍ najwyraüniej w najbardziej przejÍtym jÍzykiem nauki nurcie filozofii - pozytywizmie logicznym. Zgodnie z wyraøanπ przez niektórych filozofów tego nurtu postulatem zredukowania wszystkich dyscyplin naukowych do jednej, wszystkie dyscypliny powinny takøe zaczπÊ mówiÊ jednym jÍzykiem. 140 Teoretycyzm a eksperymentalizm nej mierze niezaleønych metodologii, z których korzystaÊ moøna na gruncie nauk przyrodniczych lub spo≥ecznych"106. Gdyby jednak nie przestawaÊ traktowaÊ idei nauki zjednoczonej na powaønie, naleøy stwierdziÊ, øe idea ta napotyka szereg problemów w kaødym z wyróønionych sensów. ChoÊ jesteúmy sk≥onni traktowaÊ wszystkie poszczególne dyscypliny oraz subdyscypliny naukowe jako przejawy jednej aktywnoúci poznawczej zwanej naukπ, nie da siÍ zaprzeczyÊ, øe takie rozumienie ufundowane jest raczej na naszych grach jÍzykowych, a nie na jakichú szczególnych cechach, które wspólne sπ wszystkim naukom i których inne, nienaukowe rodzaje aktywnoúci jednoczeúnie nie przejawiajπ. Historia poucza nas o wielu przypadkach szczÍúliwego zakoÒczenia prób zunifikowania dwóch lub kilku róønych szczegó≥owych dziedzin. Maxwellowi uda≥o siÍ na przyk≥ad wykazaÊ, øe magnetyzm i elektrycznoúÊ to dwa przejawy tego samego zjawiska i tym samym badania nad elektrycznoúciπ i badania nad magnetyzmem sta≥y siÍ czymú jednym. Jednak skupianie siÍ historyków i filozofów nauki na tego typu szczÍúliwych zakoÒczeniach zaciemnia obraz problemu i sprawia, øe sk≥onni jesteúmy twierdziÊ, øe przynajmniej lokalny redukcjonizm po prostu dzia≥a. Tymczasem we wspó≥czesnych naukach mamy bardzo bliskie siebie dyscypliny, które niemniej nie dajπ siÍ sprowadziÊ jedna do drugiej. Przyk≥adowo, jak zauwaøa cytowany przez Hackinga Freeman Dyson: „Nawet chemia kwantowa mimo swej bliskoúci wzglÍdem mechaniki kwantowej jest i pozostanie w istocie autonomicznπ dyscyplinπ"107. Problemów pierwszej zwyczajnie nie da siÍ rozwiπzaÊ, stosujπc do nich podstawowe prawa drugiej. Nie istnieje takøe jeden jÍzyk nauki i nigdy nie bÍdzie istnia≥, gdyø by≥by najpewniej tak bardzo niepraktyczny, øe wrÍcz niemoøliwy do zastosowania. W naukach panuje pluralizm i postÍpujπca specjalizacja i nie ma w tym nic dziwnego, øe wspó≥czeúnie specjaliúci w jednej dziedzinie zwyczajnie nie sπ w stanie czytaÊ ze zrozumieniem prac naukowych z innych dziedzin. Na poziomie jÍzyka unifikacja nauk jest nie tylko niemoøliwa, lecz wrÍcz niepoøπdana. Dotyczy to zarówno poziomu globalnego, jak i lokalnych unifikacji - tak jak nie da siÍ pogodziÊ jÍzyka neuropsychiatrów z jÍzykiem mechaników kwantowych, tak nie da siÍ pogodziÊ jÍzyka mechaników kwantowych z kwantowymi chemikami. 106 I. Hacking, The Disunities of the Sciences, s. 52. 107 F. Dyson, Infinite in All Directions, New York 1985, s. 5; cytat za: I. Hacking, The Disunities of the Sciences, s. 60. Realizm Iana Hackinga 141 PojÍcie metody naukowej jako wspólnego mianownika wszystkich nauk równieø wtedy okazuje siÍ sprawiaÊ powaøne trudnoúci, kiedy odnieúÊ je do faktycznych praktyk naukowych. Hacking przywo≥uje przyk≥ad prac badawczych zespo≥u pod kierunkiem Lap-Chee Tsuiego, dziÍki którym uda≥o siÍ rozpoznaÊ gen odpowiedzialny za mukowiscydozÍ: Odpowiedü na pytanie, jakich (naukowych) metod uøywali, moøna znaleüÊ w gazecie, która stara≥a siÍ ukazaÊ, jak ciÍøko pracowa≥ zespó≥. Analiza genetycznego pokrewieÒstwa. Elektroforeza pulsacyjna. Pionierska metoda skoków chromosomowych. Mapowanie wysycenia. Rekombinacja. Oznaczanie bia≥ek zwierzÍcych [. . . ]. NastÍpnie niekoÒczπca siÍ praca z bibliotekπ DNA. Wreszcie ≥aÒcuchowa reakcja polimerazy. Nieporozumieniem by≥oby powiedzieÊ, øe uøywali oznaczania bia≥ek zwierzÍcych, reakcji ≥aÒcuchowej polimerazy oraz metody naukowej. Gdzie wiÍc jest ów wspania≥y wyróønik nauki, metoda naukowa?108 Hacking zauwaøa, øe zwolennicy idei jednoúci nauki postrzegajπ tÍ jednoúÊ jako coú dobrego. W jednym z pierwszych paragrafów swojego artyku≥u stwierdza, øe has≥o jednoúci nauki (tak jak rozumieli je Neurath, Helmholtz czy Mach) by≥o konsekwencjπ przyjmowania przez nich okreúlonych wartoúci - jednoúÊ uwaøali za coú dobrego, tak samo nauki, i stπd wynika≥o ich zalecenie, zgodnie z którym naleøy dπøyÊ do zjednoczenia nauk. Nauki nie sπ jednak po prostu czymú jednym. Przynajmniej nie w øadnym z oczywistych sensów: Nie istnieje zbiór cech charakterystycznych dla wszystkich nauk i tylko przez nie posiadanych. Nie ma zbioru warunków koniecznych i wystarczajπcych bycia naukπ. Istnieje wiele podobieÒstw rodzinnych pomiÍdzy naukami. Co waøne, istnieje wiele róønych rodzajów „unifikatorów"109. Owymi róønymi „unifikatorami" nauki sπ na przyk≥ad narzÍdzia. Niegdyú narzÍdziem takim by≥a matematyka, dziú czÍúciej sπ to komputerowe analizy danych i symulacje. Oczywiúcie i tutaj powinniúmy raczej mówiÊ o matematykach - rachunek róøniczkowy mechaniki klasycznej, rachunek tensorów teorii wzglÍdnoúci etc. - oraz róønych sposobach wykorzystania komputerów. Przywiπzujπcy zawsze duøπ uwagÍ do roli praktyk eksperymentalnych oraz inøynierii Hacking zauwaøa, øe istotnπ jednoczπcπ rolÍ ogrywajπ wspó≥czeúnie wynalazki, które powstajπ w wyniku 108 I. Hacking, The Disunities of the Sciences, s. 64. 109 Ibidem, s. 68. 142 Teoretycyzm a eksperymentalizm wyodrÍbniania i ≥πczenia zjawisk, które czÍsto umoøliwiajπ dalsze odkrycia czasami w zupe≥nie innych dziedzinach niø te, w ramach których zaistnia≥y. II. . . S                           Zamiast wskazywaÊ na metodÍ, niektórzy wolπ mówiÊ o typowym dla nauki stylu myúlenia lub rozumowania. Steven Weinberg oraz Noam Chomsky spopularyzowali pojÍcie stylu Galileuszowego (jako jego üród≥o wskazujπc prace Edmunda Husserla), który polega na „tworzeniu abstrakcyjnych modeli wszechúwiata, którym fizycy [. . . ] przypisujπ wyøszy stopieÒ realnoúci niø zwyczajnemu úwiatu wraøeÒ zmys≥owych"110. Hacking zauwaøa jednak, øe takie podejúcie zwyczajnie nie wytrzymuje konfrontacji z rzeczywistoúciπ badaÒ naukowych (na przyk≥ad z mnogoúciπ metod wykorzystywanych przez zespó≥ Tsuiego). Jednoczeúnie samo pojÍcie stylu rozumowania pozwala wed≥ug niego lepiej zrozumieÊ charakter praktyk naukowych. Naleøy jednak zapomnieÊ o liczbie pojedynczej - nauka nie zna jednego stylu, lecz wiele. O koncepcji stylów rozumowania kanadyjski filozof wspomina w omawianych w poprzednim paragrafie Niejednoúciach nauk, gdzie s≥uøy mu ona w≥aúnie do zanegowania poglπdów tych, którzy chcieliby doszukiwaÊ siÍ jednoúci nauki w jednoúci jej metod. Jednak najwiÍcej miejsca poúwiÍca jej w artyku≥ach Language, Truth and Reason111 oraz „Style" for Historians and Philosophers112. PojÍcie stylu zapoøycza od Alistaira C. Crombiego, który pisa≥ o typowych dla tradycji zachodniej stylach myúlenia naukowego113, 110 Ibidem, s. 64. Chomskiemu powo≥ywanie siÍ na koncepcjÍ stylu Galileuszowego w rozumieniu Weinberga s≥uøy≥o w duøej mierze do uzasadniania jego podejúcia do lingwistyki i pozwala≥o mu przyjπÊ „zasadÍ tolerancji epistemologicznej", zgodnie z którπ naleøy tolerowaÊ pewne rozbieønoúci pomiÍdzy teoriπ a danymi, aby nie rezygnowaÊ zbyt pospiesznie z mocy wyjaúniajπcej, jakπ dana teoria oferuje. 111 I. Hacking, Language, Truth and Reason, [w:] idem, Historical Ontology, Cambridge 2004, s. 159–177. Jest to poprawiona wersja artyku≥u pod tym samym tytu≥em opublikowanego pierwotnie w 1982 r. w tomie Rationality and Relativism, M. Hollis, S. Lukes (eds.), Oxford 1982, s. 48–66. Przypisy odnosiÊ siÍ bÍdπ do nowszej wersji. 112 I. Hacking, „Style" for Historians and Philosophers, [w:] idem, Historical Ontology, s. 178–199. Jest to poprawiona wersja artyku≥u opublikowanego pod tym samym tytu≥em w 1992 r. w „Studies in History and Philosophy" 23, s. 1–20. Przypisy odnosiÊ siÍ bÍdπ do nowszej wersji. 113 Stylom myúlenia Crombie poúwiÍci≥ swojπ trzytomowπ pracÍ Styles of Scientific Thinking in the European Tradition (London 1994). Chociaø praca ta ukaza≥a siÍ w pe≥nej wersji w dwa lata po drugim z wspomnianych wyøej artyku≥ów Realizm Iana Hackinga 143 jednak w odróønieniu od Crombiego woli mówiÊ o stylach rozumowania. Wskazuje, øe po pierwsze myúlenie jest prywatne, zaú rozumowanie rozumieÊ moøna zarówno jako coú prywatnego, jak i publicznego - kiedy mamy do czynienia nie tyle z wnioskowaniem, co formu≥owaniem przekonujπcych argumentów. Po drugie pojÍcie rozumowania przywo≥uje na myúl KrytykÍ czystego rozumu. Dla Hackinga, jak zaraz zobaczymy, styl rozumowania jest tym, co wprowadza warunki obiektywnoúci. Dlatego swojπ (i w znacznej mierze Crombiego) ideÍ postrzega jako swoistπ kontynuacjÍ projektu Kanta, którego celem by≥o odpowiedzenie na pytanie, jak moøliwa jest obiektywnoúÊ. Podstawowπ róønicπ pomiÍdzy koncepcjπ filozofa z Królewca a koncepcjami Crombiego i Hackinga ma byÊ to, øe „Kant nie myúla≥o rozumie naukowym jako o kolektywnym i historycznym produkcie. My zaú tak o nim myúlimy"114. Analizujπc rozwój europejskich tradycji naukowych oraz róønych metod w ramach nich wykorzystywanych, Crombie wskaza≥ na szeúÊ nastÍpujπcych po sobie, lecz nie znoszπcych siÍ stylów myúlenia. Na jego liúcie znalaz≥y siÍ: (a) metoda aksjomatyczna, typowa dla staroøytnych matematyków; (b) wykorzystywanie eksperymentów w celu odkrywania nowych faktów oraz zaleønoúci pomiÍdzy zjawiskami; (c) konstruowanie hipotetycznych modeli poprzez analogiÍ; (d) porzπdkowanie tego, co róønorodne poprzez taksonomie i porównania; (e) statystyczne analizy regularnoúci w populacjach oraz rachunek prawdopodobieÒstwa; (f) historyczna analiza rozwoju genetycznego115. Listy tej, podkreúla Hacking, nie naleøy traktowaÊ jako wyczerpujπcej. Wszystkie wymienione przez Crombiego style, chociaø wyodrÍbni≥y siÍ i ustabilizowa≥y w róønych historycznych momentach, pozostajπ øywe do dzisiaj. Idπc tropem Crombiego, moøemy równieø próbowaÊ wskazywaÊ na style myúlenia poprzedzajπce myúl Hackinga, Crombie porusza≥ wiele z omawianych w niej zagadnieÒ w licznych pracach naukowych oraz na konferencjach, w których bra≥ udzia≥ kanadyjski filozof, przez co - jak podkreúla - mia≥ okazjÍ zapoznaÊ siÍ ze znacznπ czÍúciπ treúci trzytomowego dzie≥a na d≥ugo przed jego ukoÒczeniem. ZwiÍz≥e wys≥owienie koncepcji stylów myúlowych w rozumieniu jej autora moøna znaleüÊ m.in. w: A.C. Crombie, Designed in the Mind: Western Visions of Science, Nature and Humankind, [w:] idem, Science, Art. and Nature in Medieval and Modern Thought, London 1996, s. 1–12). Pewne pojÍcie o niej moøna wyrobiÊ sobie takøe na podstawie treúci dwóch pierwszych artyku≥ów z opublikowanego w jÍzyku polskim tomu Crombiego Style myúli naukowej w poczπtkach nowoøytnej Europy. 114 I. Hacking, „Style" for Historians and Philosophers, s. 181. 115 Zob. A.C. Crombie, Designed in the Mind, s. 10–12; Czym jest historia nauki?, [w:] idem, Style myúli naukowej. . . , s. 15–17; I. Hacking, Language, Truth and Reason, s. 161; „Style" for Historians and Philosophers, s. 181–182. 144 Teoretycyzm a eksperymentalizm greckπ, jak choÊby obliczeniowe metody babiloÒskich astronomów. Moøemy teø odnaleüÊ inne style w okresie rozwaøanym przez Crombiego, które jednak nie przetrwa≥y, jak równieø spojrzeÊ na czasy bardziej wspó≥czesne i próbowaÊ nazywaÊ nowe, wy≥aniajπce siÍ style. Moøemy wreszcie rozwaøaÊ teø kombinacje dwóch lub wiÍcej stylów, które razem tworzyÊ mogπ nowπ jakoúÊ (czyli zasadniczo odrÍbny styl). Z takim przypadkiem mamy zdaniem autora Representing and Intervening do czynienia, kiedy rozwaøamy kombinacjÍ stylów (b) i (c), którπ nazwaÊ moøna stylem laboratoryjnym: „charakteryzujπcym siÍ konstruowaniem aparatury w celu generowania zjawisk, w odniesieniu do których hipotetyczne modele mogπ byÊ prawdziwe lub fa≥szywe, lecz przy wykorzystaniu innej p≥aszczyzny modelowania, a dok≥adnie modelów tego, jak dzia≥a sama aparatura i instrumenty"116. Zagadnienie stylu laboratoryjnego i jego samostabilizacji zostanie podjÍte w kolejnym paragrafie, kiedy siÍgnÍ do innego z artyku≥ów kanadyjskiego filozofa. W tym momencie chcia≥bym przedstawiÊ w ogólny sposób, jak rozumie on samo zagadnienie stylu rozumowania naukowego. Przede wszystkim naleøy zaznaczyÊ, øe chociaø Crombiego, a za nim Hackinga, zajmowa≥ przede wszystkim problem metod nauki, ich rozumienie „rozumowania" dalekie jest od tego, co rozumieÊ chcπ przez nie przejÍci logikπ, rozumowaniami indukcyjnymi oraz dedukcyjnymi metodolodzy. Indukcja i dedukcja „nie znalaz≥yby siÍ na øadnej liúcie w stylu tej przedstawionej przez Crombiego"117. Rolπ logiki jest bowiem zachowanie prawdy118. Dedukcja pozwala nam przenosiÊ prawdziwoúÊ jednego sπdu na inny. Indukcja, choÊ tutaj oczywiúcie sprawa nie jest taka prosta, takøe pragnie pe≥niÊ podobnπ rolÍ. Tymczasem, i to jest najwaøniejszy moment koncepcji Hackinga, styl rozumowania jest tym, co w ogóle wprowadza moøliwoúÊ mówienia o prawdzie lub fa≥szu sπdów. Niektórzy filozofowie, na przyk≥ad wspominany przez kanadyjskiego filozofa Quine, twierdzili, øe wartoúÊ logiczna kaødego sπdu zaleøy od schematu pojÍciowego, w ramach którego jest on wypowiadany. Dla autora Dwóch dogmatów empiryzmu schemat pojÍciowy wyznaczony jest przez zdania uznawane za prawdziwe, znajdujπce siÍ w jego centrum. Poniewaø nie podlegajπ one 116 I. Hacking, „Style" for Historians and Philosophers, s. 184. 117 I. Hacking, Language, Truth and Reason, s. 168. 118 FunkcjÍ logiki jako przede wszystkim narzÍdzia zachowania prawdy Hacking podkreúla≥ juø w artykule What is Logic?, napisanym w 1970 r., a w ostatecznej wersji opublikowanym w „The Journal of Philosophy" 6 (1979), s. 285–319. Realizm Iana Hackinga 145 bezpoúredniej konfrontacji z doúwiadczeniem (to moøliwe jest jedynie w przypadku zdaÒ z „peryferii" schematu, które sπ jednoczeúnie tymi najbardziej naraøonymi na odrzucenie), niezwykle rzadko podlegajπ rewizji. Kiedy wiÍc dwa schematy róøniπ siÍ znaczπco co do rdzenia - czyli zestawu podstawowych, prawdziwych sπdów - mamy do czynienia z dwoma róønymi schematami pojÍciowymi. Zdanie prawdziwe w jednym schemacie musi byÊ w ramach niego prawdziwe, jednak w innym schemacie moøe byÊ fa≥szywe. Dodatkowy problem polega jednak na tym, øe, jak argumentowa≥ Quine, poniewaø nie dysponujemy kryterium wyboru odpowiedniej metody translacji, nie jesteúmy w stanie oceniÊ poprawnoúci przek≥adu pomiÍdzy nimi. Tym samym dane zdanie z jednego schematu moøemy przet≥umaczyÊ na nieskoÒczonπ liczbÍ czÍsto wzajemnie wykluczajπcych siÍ zdaÒ drugiego. Schemat pojÍciowy Quine'a jest tym, co niejako „zadaje prawdÍ". Styl rozumowania Hackinga jest tym, co wprowadza moøliwoúÊ prawdy i fa≥szu. Przedstawiciele tego samego stylu rozumowania mogπ nie zgadzaÊ siÍ co do wartoúci logicznej zdania, jednak obaj bÍdπ zgadzaÊ siÍ, øe zdanie jest albo fa≥szywe, albo prawdziwe. Co wiÍcej, obaj bÍdπ uwaøaÊ problem za przedmiotowy oraz obiektywnie rozstrzygalny i obaj bÍdπ - przynajmniej zasadniczo - zgadzaÊ siÍ co do sposobów jego rozstrzygania: „Kaødy styl rozumowania wprowadza wiele nowoúci, w tym nowe rodzaje: przedmiotów; úwiadectw; zdaÒ; nowe sposoby, na które stajπ siÍ kandydatami do bycia prawdziwymi lub fa≥szywymi; prawa, a w kaødym razie modalnoúci; moøliwoúci"119. Rozwaøanie i spieranie siÍ na przyk≥ad o to, czy elektrony istniejπ, czy raczej sπ hipotecznymi przedmiotami, których obecnoúÊ w teorii pozwala nam porzπdkowaÊ dane i dokonywaÊ trafnych prognoz, ma sens na gruncie obecnie uznawanego (lub uznawanych) stylu rozumowania, w ramach którego w ogóle moøna rozwaøaÊ takie przedmioty, jak nieobserwowalne czπstki elementarne. Jednak dla przedstawiciela radykalnie róønego stylu rozumowania, dajmy na to renesansowego lekarza pokroju Paracelsusa, nasz problem bÍdzie niezrozumia≥y120. Jego i nasz styl sπ niewspó≥mierne. Jednak nie w sensie Quine'owskiego problemu 119 I. Hacking, „Style" for Historians and Philosophers, s. 189. 120 W artykule Crombiego Nauka doúwiadczalna i artysta racjonalny w Europie w poczπtkach ery nowoøytnej napotkaÊ moøemy z kolei na przypadek polemiki Keplera z R. Fluddem jako przyk≥ad braku porozumienia pomiÍdzy, jak okreúli≥ to Crombie, „absolutnie odmiennymi úwiatami umys≥owymi". Zob. A.C. Crombie, Nauka doúwiadczalna i artysta racjonalny, [w:] idem, Style myúli naukowej. . . , s. 52. 146 Teoretycyzm a eksperymentalizm niezdeterminowania przek≥adu, lecz raczej w sensie, w jakim pojÍciem tym pos≥ugiwali siÍ Kuhn i Feyerabend121. Quine twierdzi≥, øe pomiÍdzy dwoma schematami pojÍciowymi istnieje nieskoÒczenie wiele moøliwych przek≥adów, natomiast Kuhn oraz Feyerabend przeczyli moøliwoúci dokonania jakiegokolwiek przek≥adu. Naleøy jednak zaraz podkreúliÊ, øe dla Hackinga to nie moøliwoúÊ przek≥adu jest problemem. Przyznaje, øe nie jesteúmy w stanie zrozumieÊ wypowiedzi powsta≥ych w niektórych obcych nam stylach rozumowania - na przyk≥ad renesansowej medycynie, alchemii czy astrologii - jednak „nie o to chodzi, øe wypowiedzi te nie wspó≥grajπ z naszymi wspó≥czesnymi naukami, lecz raczej o to, øe sposób, w jaki sπ formu≥owane i bronione, jest nam ca≥kowicie obcy"122. Zrozumienie obcego stylu rozumowania wymaga wiÍc nie tyle odnalezienia w≥aúciwej metody translacji, lecz nauki ca≥kowicie róønego sposobu rozumowania123. Dopiero zrozumienie stylu od wewnπtrz pozwala orzec, jakie wypowiedzi moøna uznaÊ za prawdziwe lub fa≥szywe - i nie bÍdπ to wypowiedzi typowe dla naszego pierwotnego stylu rozumowania, gdyø te utracπ dla nas w≥asnoúÊ pozytywnoúci124. Naleøy jednak podkreúliÊ, øe nie ma tutaj mowy o tym, øe øadne zdanie nie jest ani prawdziwe ani fa≥szywe, nim zostanie wypowiedziane w ramach okreúlonego stylu. Przeciwnie, o wiÍkszoúci z naszych 121 Podstawowa róønica pomiÍdzy Kuhnem a Feyerabendem w tym wzglÍdzie polega na tym, øe drugi z filozofów zwraca≥ uwagÍ na bardziej radykalne przypadki zerwania. 122 I. Hacking, Language, Truth and Reason, s. 170. 123 Tego typu ujÍcie problemu moøe wywo≥ywaÊ skojarzenia z tezami Kuhna o niewspó≥miernoúci paradygmatów. I istotnie, chociaø Hacking pisze tak, jakby autor Struktury rewolucji naukowych przywiπzywa≥ duøπ wagÍ do metod translacji, jego wypowiedzi o niemoøliwoúci zrozumienia obcego stylu bez nauczania siÍ jego sposobów rozumowania, formu≥owania i dowodzenia twierdzeÒ itp. bardzo dobrze wspó≥brzmiπ z wieloma wypowiedziami Kuhna. Nie znaczy to jednak, øe koncepcja stylów Crombiego-Hackinga jest zasadniczo toøsama z koncepcjπ paradygmatów. Podstawowa róønica pomiÍdzy nimi polega na tym, øe w przeciwieÒstwie do autora Struktury rewolucji naukowych Crombie i Hacking nie postrzegali stylów myúlenia/rozumowania jako nastÍpujπcych po sobie i nawzajem siÍ wypierajπcych. Pojawienie siÍ nowego stylu rozumowania nie musi oznaczaÊ zmierzchu poprzedniego. Przeciwnie, style mogπ ze sobπ wspó≥istnieÊ, a jeúli nie sπ sobie totalnie obce, moøna siÍ poruszaÊ pomiÍdzy nimi, czy wrÍcz „istnieÊ" w kilku naraz. 124 Wskazujπc na Comte'a oraz Dummetta, Hacking dokonuje rozróønienia pomiÍdzy pozytywnoúciπ a dwuwartoúciowoúciπ. Zdanie jest pozytywne, kiedy w ramach naszego stylu uznajemy je za prawdziwe albo fa≥szywe, lecz niekoniecznie wiemy, jak okreúliÊ jego wartoúÊ logicznπ. Dwuwartoúciowym zdanie moøe staÊ siÍ dopiero wtedy, kiedy posiadamy dowód jego prawdziwoúci - lub jesteúmy pewni, øe wiemy jak go otrzymaÊ. Zob. I. Hacking, Language, Truth and Reason, s. 164–167. Realizm Iana Hackinga 147 rutynowych wypowiedzi o faktach czy o zdaniach obserwacyjnych moøna powiedzieÊ, øe sπ „przed-stylowe". Tego typu zdania nie wymagajπ interpretacji w ramach stylów rozumowania, a co do ich prawdy i fa≥szu (lub przynajmniej statusu jako prawdziwych lub fa≥szywych) zgadzaÊ siÍ mogπ przedstawiciele róønych, takøe radykalnie obcych stylów125. Kiedy jednak porzucamy codziennoúÊ i zwracamy siÍ ku naukom, wiÍkszoúÊ tego, co wypowiadamy, wypowiadamy juø w ramach okreúlonego stylu rozumowania. Poniewaø to ten styl decyduje, jakie sπdy uznajemy za posiadajπce wartoúÊ logicznπ oraz jak o niej rozstrzygamy, jest on tym, co wprowadza (umoøliwia) obiektywnoúÊ. Ta cyrkularnoúÊ odpowiedzialna jest za stabilnoúÊ stylów. Chociaø w ramach danego stylu róøne czÍúci wiedzy mogπ byÊ i sπ z biegiem czasu odrzucane jako fa≥szywe i zastÍpowane innymi, sam styl nie jest podatny na refutacjÍ. Aby uznaÊ coú za prawdziwe albo fa≥szywe, naleøy siÍ bowiem odwo- ≥aÊ do stylu rozumowania, jednak w przypadku samych stylów „nie istnieje øaden wyøszy standard, któremu mog≥yby bezpoúrednio podlegaÊ"126. II. . . N                                                                                     Mowa o stabilnoúci nauki moøe na pierwszy rzut oka brzmieÊ dla wspó≥czesnego czytelnika anachronicznie. Owszem jeszcze w pierwszej po≥owie zesz≥ego wieku postrzegano powszechnie rozwój wiedzy naukowej jako proces kumulatywny, jednak dziú, po takich pracach jak kilkukrotnie przywo≥ywana juø Struktura rewolucji naukowych, przyzwyczailiúmy siÍ do sporów o róøne przypadki zerwania w rozwoju nauki. Trudno jednak zaprzeczyÊ, øe, niejako wbrew Kuhnowskiemu obrazowi nauki, rozwój nauk laboratoryjnych od XVII wieku charakteryzowa≥a zaskakujπca zgo- ≥a stabilnoúÊ. Fakt ten moøna zdaniem Hackinga t≥umaczyÊ - co w kontekúcie poprzedniego paragrafu powinno nasuwaÊ siÍ samo - samouzasadniajπcym siÍ charakterem stylu rozumowania laboratoryjnego. Jednak przed wyjaúnieniem, na czym w tym 125 Pomijam jako nieistotne dla dalszych wywodów problemy, jakie mogπ siÍ z tym wiπzaÊ. OgraniczÍ siÍ jedynie do spostrzeøenia, øe Hacking znalaz≥by siÍ byÊ moøe w bezpieczniejszej pozycji, gdyby zamiast o zdaniach „przed-stylowych" mówi≥o stylu zdroworozsπdkowym. 126 I. Hacking, „Style" for Historians and Philosophers, s. 192. 148 Teoretycyzm a eksperymentalizm przypadku polega samostabilizacja, naleøy przyjrzeÊ siÍ cechom samych nauk laboratoryjnych, które jπ umoøliwiajπ127. Hacking co prawda twierdzi, iø nie pragnie wdawaÊ siÍ w dyskusjÍ na temat dok≥adnego okreúlenia tego, czym sπ nauki laboratoryjne, jednak wiele miejsca poúwiÍca ich charakterystyce. Przede wszystkim zaznacza, øe zakres pojÍcia nauk laboratoryjnych jest wÍøszy niø zakres pojÍcia nauk eksperymentalnych. Dojrza≥e nauki laboratoryjne to bowiem w jego rozumieniu te, które „badajπ zjawiska, które rzadko lub nigdy nie zachodzπ poza laboratorium"128. Wiele nauk korzystajπcych z eksperymentalnych metod naukowych nie zas≥uguje wiÍc na miano laboratoryjnych, poniewaø nie badajπ zjawisk w izolacji, lecz raczej korzystajπ z eksperymentów w celu pog≥Íbionej obserwacji wczeúniej zaobserwowanych zjawisk, tworzenia klasyfikacji itp. Dlatego do nauk laboratoryjnych moøna zaliczyÊ na przyk≥ad fizjologiÍ roúlin, poniewaø, ogólnie rzecz biorπc, bada ona zazwyczaj procesy øyciowe roúlin w sztucznie wytworzonych warunkach i ingeruje w nie. Z kolei paleontologii, chociaø korzysta ona z metod eksperymentalnych - choÊby z datowania radiowÍglowego - do nauk laboratoryjnych zaliczaÊ siÍ nie powinno, gdyø nie jest ona w stanie ingerowaÊ w przedmiot swoich badaÒ129. PojÍcie nauk laboratoryjnych wiπøe zatem Hacking úciúle ze swojπ koncepcjπ eksperymentu jako wytwarzania zjawiska. Nie powinno to dziwiÊ w úwietle podkreúlania przezeÒ faktu, øe dopiero w laboratorium badacze mogπ ingerowaÊ w bieg przyrody i tworzyÊ zjawiska, jakie poza sztucznymi warunkami laboratorium de facto nie mog≥yby zaistnieÊ. Jednoczeúnie sama ta charakterystyka to za ma≥o, aby zrozumieÊ istotÍ nauk laboratoryjnych. Kiedy bowiem mówimy o naukach laboratoryjnych, ≥atwo postrzegaÊ je jako pewien jednolity rodzaj aktywnoúci badawczej. Tymczasem taki ich obraz nie bÍdzie duøo trafniejszy niø pojÍcie nauk przyrodniczych jako czegoú jednego, któremu, jak widzieli127 W paragrafie tym rekonstruujÍ najwaøniejsze, moim zdaniem, wπtki cytowanego juø artyku≥u Hackinga The Self-Vindication of the Laboratory Sciences. Podstawπ tego artyku≥u jest tekst streszczajπcy wystπpienie Hackinga z 1988 roku opublikowany jako On the Stability of the Laboratory Sciences w „Journal of Philosophy" 85 (1988), s. 507–514. 128 I. Hacking, The Self-Vindication of the Laboratory Sciences, s. 33. W poprzedzajπcym zdaniu Hacking pisze zaú: „»Nauka laboratoryjna« to radykalna kategoria w sensie Lako a; nauki, które nazwa≥by on »prototypicznymi« naukami laboratoryjnymi, to te, których twierdzenia o prawdzie uzaleønione sπ przede wszystkim od pracy wykonywanej w laboratorium". 129 Z zastrzeøeniem, øe niektóre z zasady nielaboratoryjne nauki mogπ stawaÊ siÍ w wπskim zakresie laboratoryjnymi. Zob. przypis 79, s. 124. Realizm Iana Hackinga 149 úmy, kanadyjski filozof siÍ sprzeciwia≥. Nauki laboratoryjne wymagajπ zaprzÍgania do pracy róønego rodzaju praktyk eksperymentalnych, teoretycznych czy inøynieryjnych, i mówienie o jakichú oczywistych ich wyróønikach by≥oby zbyt daleko posuniÍtym uproszczeniem. Jednoczeúnie wydaje siÍ, øe istnieje pewien zestaw elementów, które, choÊ w róønym stopniu, obecne sπ niemal we wszystkich rodzajach laboratoryjnych praktyk eksperymentalnych. Mówiπc o róønych elementach praktyk laboratoryjnych, Hacking dzieli je na trzy podstawowe rodzaje: elementy intelektualne, materialne oraz znaki130. Pierwszy rodzaj obejmuje teoretyczny wymiar praktyk laboratoryjnych, na który sk≥adajπ siÍ: pytania dotyczπce przedmiotu badaÒ, wiedza towarzyszπca, systematyczna teoria, hipotezy przewodnie oraz teoretyczne modelowanie instrumentów. Na drugi sk≥adajπ siÍ wszelkie materialne elementy praktyk laboratoryjnych, czyli: sam badany przedmiot, üród≥a modyfikacji (czyli narzÍdzia s≥uøπce ingerowaniu w badany materia≥), detektory, narzÍdzia (rozumiane jako podstawowe akcesoria wykorzystywane w laboratorium) oraz generatory danych. Ostatni rodzaj obejmuje dane na róønym poziomie zinterpretowania oraz same procesy ich interpretowania; dok≥adnie Hacking znów wymienia tutaj piÍÊ elementów, czyli: dane, proces oceniania danych, ograniczanie iloúci danych, analizÍ danych oraz interpretacjÍ danych (w kontekúcie teorii - przynajmniej najniøszego, fenomenalnego poziomu). Hacking proponuje wiÍc taksonomiÍ, w której odnajdujemy w sumie piÍtnaúcie elementów praktyk laboratoryjnych. Zaznacza jednak, øe listy tej nie naleøy traktowaÊ jako absolutnej oraz wyczerpujπcej. Co wiÍcej naleøy oczekiwaÊ, øe wszystkie te elementy bÍdπ w róønym stopniu obecne w róønych rodzajach nauk laboratoryjnych, a granice pomiÍdzy nimi wcale nie muszπ byÊ ostre. O wielu z tych elementów zwyk≥o siÍ mówiÊ nieraz jako o z góry danych i nie podlegajπcych rewizji - przyk≥adowo, dla Poincarégo taki niewzruszony status zyskiwa≥y niektóre prawa nauki - jednak kanadyjski filozof podkreúla, øe modyfikacji mogπ w ramach konkretnych badaÒ podlegaÊ wszystkie te elementy: „Wiele rzeczy jest »ustanawianych« przed eksperymentem - nie 130 I. Hacking, The Self-Vindication of the Laboratory Sciences, s. 43–44. Dok≥adnie Hacking pisze tutaj o ideach (ideas), rzeczach (things) oraz znakach (signs). Mówienie o elementach intelektualnych oraz materialnych wydaje mi siÍ jednak dogodniejsze niø o ideach i rzeczach. W ten sposób pisa≥ teø o nich R. Kazibut; zob. jego Proces doskonalenia siÍ instrumentarium badawczego nauk laboratoryjnych, „Nauka" 2 (2012), s. 115–116. 150 Teoretycyzm a eksperymentalizm tylko wiedza, lecz takøe narzÍdzia i metody analizy statystycznej. Jednak øadna z nich nie jest ustanawiana jako niezmienna"131. Tym, co wzglÍdnie trwa≥e w praktykach nauk laboratoryjnych, nie sπ teorie (któregokolwiek poziomu), narzÍdzia czy szczegó- ≥owe metody selekcji i interpretacji danych, lecz pewne ogólne intuicje i sposób zapatrywania siÍ na przedmiot badaÒ: „Mamy oczekiwania odnoúnie tego, jaki jest úwiat i praktyki rozumowania o nim. To one rzπdzπ w równym stopniu naszymi teoriami oraz interpretowaniem danych"132. S≥owem trwa≥e jest wszystko to, o czym w ogólny sposób mowa by≥a jako o stylu rozumowania naukowego. Pora wyjaúniÊ, co zdaniem Hackinga pozwala stylowi laboratoryjnemu utrzymaÊ swój trwa≥y charakter. Przypomnijmy z czÍúci pierwszej tezÍ Duhema stwierdzajπcπ, øe kiedy teoria nie zgadza siÍ z danymi, badacze mogπ modyfikowaÊ jπ (lub róøne hipotezy pomocnicze), aby „zachowaÊ zjawiska". W kontekúcie nauk laboratoryjnych Hacking proponuje rozciπgnπÊ tÍ tezÍ na wszystkie piÍtnaúcie wyróønionych przez niego elementów. Kaødy z nich bowiem jest na swój sposób plastyczny i moøe byÊ modyfikowany i dopasowywany w miarÍ potrzeb do innych. Toteø w ramach badaÒ laboratoryjnych uczeni mogπ równie dobrze modyfikowaÊ róøne elementy teoretyczne - ≥πcznie z samym pytaniem wyznaczajπcym cel badaÒ - lecz mogπ teø zmieniaÊ metody selekcji i interpretacji danych. PomiÍdzy wszystkimi elementami praktyk laboratoryjnych toczy siÍ zatem nieustanna „gra", co w istocie oznacza, øe nie tyle uzgadniamy „plastycznπ" wiedzÍ teoretycznπ z „twardymi" danymi, lecz raczej „Tworzymy narzÍdzia generujπce dane, które potwierdzajπ teorie" i równoczeúnie „oceniamy narzÍdzia na podstawie ich moøliwoúci produkowania odpowiadajπcych nam danych"133. Chociaø pierwsze intuicje sugerowaÊ mogπ, øe ten „nadmiar wolnoúci" powinien raczej przyczyniaÊ siÍ do niestabilnoúci nauk laboratoryjnych, w rzeczywistoúci nadmiar prowadzi tutaj do istotnych ograniczeÒ: Wszystkie z wymienionych piÍtnastu elementów, a nawet wiÍcej, mogπ podlegaÊ modyfikacji, jednak kiedy wszystkie sπ do siebie dopasowane tak, øe nasze dane, narzÍdzia i myúli wspó≥grajπ, majstrowanie przy jednym powoduje, øe wszystkie inne przestajπ dzia- ≥aÊ. Niesamowicie trudno jest wiÍc dojúÊ do jednego spójnego wy131 I. Hacking, The Self-Vindication of the Laboratory Sciences, s. 50 132 Ibidem. 133 Ibidem, s. 54. Realizm Iana Hackinga 151 jaúnienia, zaú sformu≥owanie kilku moøe przekraczaÊ nasze moøliwoúci134. PrzejÍci kwestiπ niedookreúlenia filozofowie zajmujπ siÍ wiÍc problemem, z którym dojrza≥e nauki empiryczne w praktyce niemal nigdy nie majπ do czynienia. Proces dojrzewania nauk laboratoryjnych to równoleg≥y rozwój wszystkich wymiarów ich praktyk, w którym doskonalenie teorii idzie w parze z doskonaleniem instrumentarium, które dostarcza teorii potrzebnych danych. Kiedy elementy intelektualne, materialne oraz znaki udaje siÍ wreszcie do siebie dopasowaÊ, nauki laboratoryjne stabilizujπ siÍ, poniewaø same dostarczajπ sobie uzasadnienia. StabilnoúÊ nauk laboratoryjnych okazuje siÍ zatem czymú zgo- ≥a przygodnym. Po prostu pewne fakty dotyczπce z jednej strony nas i naszego sposobu badania przyrody, zaú z drugiej strony samej przyrody ten stan rzeczy umoøliwi≥y. Hacking zwraca jednak uwagÍ, øe ciekawszy jest równie przygodny fakt, iø stabilnoúÊ nauk laboratoryjnych (czy stylu laboratoryjnego) dopuszcza ich wewnÍtrznπ dynamikÍ, to jest, øe nie sπ tego typu przedsiÍwziÍciem, które popada w stagnacjÍ, w rezultacie której moøna je jedynie odrzuciÊ, a nie zmodyfikowaÊ. W naukach laboratoryjnych niezgodnoúÊ z teoriπ nowych, generowanych przez dok≥adniejsze instrumenty danych t≥umaczy siÍ zwykle brakiem precyzji uznawanej teorii, co sugeruje potrzebÍ stworzenia nowej, dok≥adniejszej. Tworzy siÍ przez to miejsce „dla wspólnego dojrzewania nowej teorii oraz eksperymentu bez odrzucania juø ustanowionej, dojrza≥ej teorii, która nadal pozostaje prawdziwa dla dostÍpnych w jej domenie danych"135. II.7. Rozstrzygajπce wπtpliwoúci Do tej pory, omawiajπc róøne aspekty realizmu Hackinga oraz zwracajπc uwagÍ na wπtpliwoúci oraz zarzuty, które moøna by formu≥owaÊ lub które faktycznie by≥y pod jego adresem formu≥owane, stara≥em siÍ z jednej strony pozostawiaÊ g≥os samemu Hackingowi, a z drugiej stosowaÊ, gdzie to moøliwe, strategiÍ øyczliwej interpretacji. Tym samym róøne wπtpliwoúÊ i niejasnoúci stara≥em siÍ rozstrzygaÊ, kiedy tylko nie by≥o to naduøyciem, na korzyúÊ kanadyjskiego filozofa i zaproponowanej przez niego formy realizmu. Odtπd w duøej mierze odchodziÊ bÍdÍ od tej strategii. Podstawowym celem tej pracy jest ukazanie wp≥ywu, jaki przedstawiona w Representing and Intervening koncepcja realizmu w sto134 Ibidem, s. 55. 135 Ibidem, s. 56. 152 Teoretycyzm a eksperymentalizm sunku do przedmiotów teoretycznych wywar≥a na rozwój sporu o realizm naukowy, a dok≥adnie na sposób, w jaki niektórzy realiúci po wystπpieniu Hackinga formu≥owali swoje poglπdy, zabezpieczajπc je coraz lepiej przed zarzutami ze strony antyrealizmu. TwierdzÍ, øe koncepcja ta by≥a jednym z kamieni milowych rozwoju realizmu naukowego. Nie znaczy to jednak, øe uwaøam jπ za ca≥kowicie trafnπ czy nieproblematycznπ. Podobnie jak najlepsze teorie naukowe rodzπ siÍ zwykle z waønych, lecz pod róønymi wzglÍdami istotnie b≥Ídnych intuicji, koncepcje filozoficzne takøe nie powstajπ z niczego. Przedstawiona w tym rozdziale krytyka nie ma zatem na celu zanegowania wp≥ywu realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych na niektóre z waøniejszych, „posthackingowskich" wersji realizmu naukowego. Jednak problemy, na które napotyka koncepcja Hackinga, sπ na tyle powaøne, øe nie moøna ich pominπÊ, omawiajπc jπ z perspektywy trzech dekad, jakie minÍ≥y od momentu jej sformu≥owania. Dostrzeøenie i zrozumienie tych problemów jest takøe waøne dla zrozumienia kierunku, w jakim rozwinÍ≥y siÍ realistyczne koncepcje prezentowane w trzeciej czÍúci pracy. Podstawowe problemy zarysowanej w Representing and Intervening propozycji obrony realizmu wiπøπ siÍ, moim zdaniem, z postulowanym przez Hackinga w punkcie wyjúcia ograniczeniem realizmu do stwierdzania jedynie istnienia przedmiotów teoretycznych. Wprowadzenie takiego ograniczenia pozwala≥o mu, jak uwaøa≥, m.in. zabezpieczyÊ realizm naukowy przed klasycznymi zarzutami odwo≥ujπcymi siÍ na róøne sposoby do faktu zmiennoúci naszej wiedzy. Oddzielajπc kwestiÍ istnienia przedmiotów teoretycznych od róønych problemów zwiπzanych z naszπ teoretycznπ o nich wiedzπ, Hacking móg≥ twierdziÊ, øe chociaø zmieniaÊ siÍ mogπ teorie i nasza wiedza o przedmiocie, nasza wiedza o tym, øe przedmiot ten istnieje - jeúli zdolni jesteúmy wchodziÊ z nim w relacje o charakterze przyczynowo-skutkowym i uøywaÊ go niczym narzÍdzia w praktykach laboratoryjnych - siÍ nie zmieni. Zabieg taki moøe budziÊ jednak pewne uzasadnione wπtpliwoúci. Moøna pytaÊ bowiem, czy charakter wiedzy naukowej w ogóle pozwala nam na oddzielenie kwestii istnienia od pozosta≥ej teoretycznej wiedzy dotyczπcej przedmiotu. II. . . Z                                     Jednym z krytyków, którzy zwrócili na to uwagÍ, by≥ Hilary Putnam. Utrzymywa≥, øe aby zdanie stwierdzajπce fakt mia≥o sens, musi zostaÊ ujÍte w ramach jakiegoú schematu pojÍciowego. W rezultacie, kiedy pragniemy mówiÊ o przedmiotach opisywaRealizm Iana Hackinga 153 nych przez teorie nauk przyrodniczych, musimy pamiÍtaÊ, øe fakty i teorie przenikajπ siÍ nawzajem136. Hackinga propozycja odróønienia twierdzeÒ dotyczπcych istnienia przedmiotu od pozosta≥ej wiedzy teoretycznej oparta jest jego zdaniem na nieporozumieniu co do moøliwoúci dokonania takiego zabiegu. Przywo≥ujπc opis eksperymentu z Representing and Intervening, w którym kulka niobu pokrywana by≥a elektronami i pozytonami, Putnam stwierdza, øe „w pisarstwie Hackinga »rzeczywisty« to po prostu komfortowy düwiÍk, pozbawiony wszelkich zwiπzków pojÍciowych z ponownym identyfikowaniem, policzalnoúciπ, przypisywaniem po≥oøenia itd.137. Putnam nie przeczy temu, øe elektrony i pozytony istniejπ, jednak jego zdaniem kanadyjski filozof nie dostrzeg≥, øe nasze przekonanie, iø tak jest, posiada treúÊ pojÍciowπ jedynie dlatego, øe „mamy pewien schemat pojÍciowy - bardzo dziwny, taki, który nie w pe≥ni rozumiemy, lecz mimo to skuteczny - dziÍki któremu wiemy, co i kiedy mówiÊ o pozytonach"138. Propozycja, jakπ jest realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych, skazana jest wiÍc na niepowodzenie, poniewaø øadna próba radykalnego odgraniczenia faktów od teorii nie moøe siÍ powieúÊ. Ta krótka, lecz treúciwa krytyka na pierwszy rzut oka wydaje siÍ rozstrzygajπca. Jednak w úwietle przedstawionego omówienia filozofii autora Representing and Intervening naleøy przyznaÊ, øe jest w duøej mierze chybiona. Przede wszystkim Hacking nie twierdzi≥ nigdy, øe sπdy dotyczπce istnienia przedmiotów teoretycznych mogπ byÊ wypowiadane poza jakimikolwiek schematami pojÍciowymi. Przeciwnie, zgodnie z jego koncepcjπ stylów rozumowania naukowego zdaniom typu „elektrony istniejπ" moøna przypisaÊ sens wy≥πcznie, kiedy sπ wypowiadane w ramach okreúlonego stylu lub stylów rozumowania. Poniewaø zaú pojÍcie stylu rozumowania ma duøo szersze znaczenie niø pojÍcie schematu pojÍciowego, pozostaniemy w pe≥nej zgodzie z filozofiπ Hackinga, jeúli stwierdzimy, øe styl rozumowania, w ramach którego wypowiadamy siÍ na temat przedmiotów teoretycznych, zadaje schemat pojÍciowy, który czyni te wypowiedzi sensownymi139. Naleøy oczywiúcie podkreúliÊ, øe w samym 136 Zob. H. Putnam, Pragmatyzm: pytania otwarte, t≥um. B. ChwedeÒczuk, Warszawa 1999, s. 86–87. 137 Ibidem, s. 89; kursywa za orygina≥em. 138 Ibidem. 139 Podstawowa róønica pomiÍdzy poglπdami Putnama i Hackinga wydaje siÍ dotyczyÊ kwestii tego, czy w ogóle istniejπ zdania, które moøna ujπÊ poza schematem pojÍciowym. Chociaø z wypowiedzi Putnama trudno wyciπgaÊ jed154 Teoretycyzm a eksperymentalizm Representing and Intervening nie ma mowy o schematach pojÍciowych, natomiast Putnam, który swojπ krytykÍ realizmu Hackinga opiera≥ na tej w≥aúnie pracy, nie musia≥ wcale znaÊ wyraøanych gdzie indziej poglπdów kanadyjskiego filozofa. Niemniej przedstawiona przez Putnama prezentacja realizmu Hackinga pozwala podejrzewaÊ, øe Putnam nie zapozna≥ siÍ dok≥adnie nawet z tπ jednπ pracπ, do której nawiπzuje. Ogranicza siÍ bowiem do przedstawionego w poczπtkowej czÍúci (w pierwszym rozdziale) opisu eksperymentu z kulkπ niobu i propozycji rozdzielenia realizmu w stosunku do teorii od realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych. Tymczasem kluczowy dla koncepcji z Representing and Intervening „eksperymentalny argument za realizmem" przedstawiony jest w ostatnim rozdziale. Hacking podtrzymuje tam swój poglπd o moøliwoúci oddzielania twierdzeÒ o przedmiotach od wypowiedzi dotyczπcych ogólnych teorii je opisujπcych, lecz juø nie od wszelkiej wiedzy teoretycznej o nich. Chociaø - jak bÍdÍ wskazywa≥ - sposób, w jaki Hacking traktuje relacjÍ pomiÍdzy stwierdzaniem istnienia, a pozosta≥π wiedzπ dotyczπcπ przedmiotów teoretycznych faktycznie przesπdza o niepowodzeniu jego propozycji, nie dzieje siÍ tak z powodów, na które wskazuje Putnam. II. . . H                                            Rzeczywisty problem, jaki, moim zdaniem, wiπøe siÍ z propozycjπ oddzielania wiedzy o istnieniu przedmiotu teoretycznego od teoretycznej wiedzy o tym przedmiocie, daje siÍ ujπÊ w formie duøo bardziej zdroworozsπdkowego - gdyø nie wymagajπcego odwo≥aÒ do schematów pojÍciowych, stylów rozumowania i tym podobnych idei - zastrzeøenia. Otóø w przypadku naszej naukowej wiedzy o przedmiotach teoretycznych, wiedzy o istnieniu danego przedmiotu (danej klasy przedmiotów) nie da siÍ - w kontekúcie uzasadniania naszych przekonaÒ - odnoznaczne wnioski, wydaje siÍ, øe przeczy on takiej moøliwoúci. Hacking z kolei, jak by≥a o tym mowa, dopuszcza istnienie zdaÒ sensownych poza jakimkolwiek stylem rozumowania. Nie dostrzeg≥ tego, jak siÍ wydaje, M. Sikora, który z jednej strony uzna≥ argumenty Putnama za trafne, a z drugiej stwierdzi≥, øe Hacking sprzeciwia siÍ tym, którzy twierdzπ, øe zdania o faktach zawsze muszπ byÊ ujmowane w ramach jakiegoú schematu pojÍciowego, sugerujπc tym samym, øe Hacking traktowa≥ zdania o istnieniu przedmiotów teoretycznych jako wypowiedzi sensowne poza schematami pojÍciowymi (zob. M. Sikora, Problem reprezentacji poznawczej w nowoøytnej i wspó≥czesnej refleksji filozoficznej, PoznaÒ 2007, s. 159–161). Innπ sprawπ jest, czy dopuszczanie przez Hackinga jakichkolwiek zdaÒ „przed-stylowych" daje siÍ utrzymaÊ i czy nie powinien on mówiÊ raczej, jak sugerowa≥em w przypisie 125, s. 147, o stylu zdroworozsπdkowym. Realizm Iana Hackinga 155 dzieliÊ od przynajmniej czÍúci wiedzy teoretycznej o tym przedmiocie traktujπcej, gdyø jest ona niezbÍdna, aby uzasadniÊ przekonanie realisty, øe przedmiot ten istnieje. Jeøeli wiÍc przyk≥ad z rozpylaniem elektronów na kulkÍ niobu uznaÊ za argument na rzecz istnienia tych czπstek, naleøy uznaÊ, øe jest to równoczeúnie argument na rzecz istnienia elektronów jako przedmiotów posiadajπcych negatywny ≥adunek elektryczny o wartoúci e. Innymi s≥owy, nie moøna w kontekúcie tego przyk≥adu twierdziÊ, øe nasze przekonanie o tym, øe elektrony posiadajπ negatywny ≥adunek elektryczny o takiej to a takiej wartoúci - oraz pewien zestaw innych w≥asnoúci - jest lepiej lub gorzej uzasadnione od przekonania, øe elektrony istniejπ. I bÍdzie to zasadniczo prawdπ o wszystkich przedmiotach teoretycznych, których istnienie bÍdziemy próbowali uzasadniÊ, odwo≥ujπc siÍ do relacji przyczynowych, jakie udaje siÍ nam z nimi nawiπzaÊ w ramach praktyk eksperymentalnych. Wiedzy o istnieniu przedmiotu teoretycznego zawsze bÍdzie wiÍc towarzyszyÊ wiedza o pewnych jego w≥asnoúciach i z tego powodu punkt wyjúcia realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych - odróønienie realizmu w stosunku do przedmiotów od realizmu w stosunku do teorii - napotyka na problem, któremu øadne dalsze wybiegi nie sπ w stanie sprostaÊ. Nie oznacza to jednak, øe - jak chcieli tego Reiner i Pierson - moøliwa jest jedynie albo jakaú wersja realizmu ca≥oúciowego, albo ca≥oúciowy antyrealizm. Tak samo jak moøna twierdziÊ, øe moøemy mieÊ uzasadnione przekonanie co do istnienia jedynie okreúlonych przedmiotów teoretycznych, moøemy twierdziÊ, øe tylko czÍúÊ wiedzy teoretycznej zas≥uguje na uznanie realisty. W How the Laws of Physics Lie Nancy Cartwright opowiada≥a siÍ za antyrealizmem w stosunku do teorii („praw teoretycznych") przy jednoczesnym uznaniu realistycznej interpretacji szczegó≥owych praw instrumentalnych - praw fenomenologicznych. Jej rozróønienie na dwa rodzaje praw nie odnosi siÍ jednak do tradycyjnego podzia≥u, w którym to, co fenomenologiczne, moøna by≥o w znacznej mierze utoøsamiaÊ z tym, co obserwowalne, to zaú, co teoretyczne, z tym, do czego mamy dostÍp jedynie za poúrednictwem teorii. Podstawπ rozróønienia staje siÍ bowiem w tym wypadku odmienna rola, jakπ te dwa typy praw pe≥niπ w praktyce naukowej. Funkcjπ praw teoretycznych - o których uczeni mówiπ jako o fundamentalnych - jest wyjaúnianie, natomiast funkcjπ praw fenomenologicznych - opis. Pierwsze pozwalajπ uchwyciÊ duøo wiÍkszπ liczbÍ zjawisk, jednak jedno156 Teoretycyzm a eksperymentalizm czeúnie dzieje siÍ to kosztem ich adekwatnoúci empirycznej. Do teoretycznych moøna zaliczyÊ takie prawa jak zasady dynamiki Newtona czy równanie Schrödingera. Wspólnπ cechπ tego typu praw jest to, øe powsta≥y w wyniku idealizacji. To w≥aúnie zabieg idealizacji pozwala im objπÊ swoim zakresem szerokie klasy zjawisk i jednoczeúnie sprawia, øe sπ fa≥szywe w odniesieniu do konkretnych sytuacji, w których zjawiska te zachodzπ. Aby eleganckie formalizmy ogólnych teorii da≥o siÍ zastosowaÊ do konkretnych przypadków praktyki eksperymentalnej, konieczne jest wprowadzenie „poúredników" miÍdzy nimi a zjawiskami. FunkcjÍ tÍ pe≥niπ prawa fenomenologiczne. Stosujπ siÍ one jedynie do bardzo wπskiej klasy zjawisk, ale pozwalajπ formu≥owaÊ empirycznie adekwatne prognozy. Przejúcie od praw teoretycznych do fenomenologicznych jest zasadniczo przejúciem od modeli do rzeczywistoúci. Przejúcie to wymaga teø wprowadzenia do teorii m.in. róønego rodzaju przybliøeÒ, dziÍki którym dopiero zaczyna siÍ ona zgadzaÊ z faktami. Naleøy przy tym zaznaczyÊ, øe mowa o poúredniczπcej roli praw fenomenologicznych czy o przechodzeniu od modelu do rzeczywistoúci moøe b≥Ídnie sugerowaÊ, øe prawa fenomenologiczne sπ dla Cartwright pochodnymi ogólnych teorii. W rzeczywistoúci poglπdy autorki na relacje pomiÍdzy eksperymentem a teoriπ (w tym wypadku powinniúmy raczej mówiÊ o trójcz≥onowej relacji eksperyment - prawo fenomenologiczne - teoria) sπ zasadniczo zbieøne z przekonaniami Hackinga. Poniewaø rolπ praw fenomenologicznych jest opis konkretnych sytuacji eksperymentalnych, formu≥owane sπ one nieraz na d≥ugo przed tym, jak znajdujπ swoje miejsce w stosownej teorii. Równie dobrze moøna zatem mówiÊ o koniecznoúci dokonywania róønego rodzaju zabiegów potrzebnych, aby prawo teoretyczne sta≥o siÍ fenomenologicznym, jak i aby opis zjawisk, jakim jest prawo fenomenologiczne, moøna by≥o ujπÊ w formalizmach teorii. Podobnie jak Hacking, Cartwright zwraca uwagÍ na epistemologicznπ wartoúÊ relacji przyczynowych. Zgadzajπc siÍ z van Fraassenem, øe sukces ogólnych teorii nie pozwala na wnioskowanie o tym, co nieobserwowalne, jednoczeúnie stwierdza, øe argumenty przeciw wnioskowaniu prowadzπcemu do najlepszego wyjaúnienia nie dadzπ siÍ zastosowaÊ w odniesieniu do wyjaúnieÒ za pomocπ przedmiotów teoretycznych. Sπ to bowiem wyjaúnienia przyczynowe, a wnioskowanie od skutku do przyczyny jest prawomocne140. 140 N. Cartwright, How the Laws of Physics Lie, Oxford 1983, s. 89; t≥umaczenie za P. Giza, Realizm Iana Hackinga a konstruktywny empiryzm Bas C. van Fraassena, Lublin 1990, s. 92. Realizm Iana Hackinga 157 W przypadku wyjaúnieÒ teoretycznych mamy czÍsto do czynienia z róønymi, lecz w pewnych zakresach w równowaønym stopniu empirycznie adekwatnymi ujÍciami, z których uczeni naprzemiennie korzystajπ w zaleønoúci od sytuacji. Jednak w przypadku wyjaúnieÒ przyczynowych uznanie jednego wyjaúnienia równa siÍ odrzuceniu innych. Co wiÍcej, po uznaniu danego wyjaúnienia za prawdziwe mamy prawo uznaÊ, øe jest ono prawdziwe w odniesieniu nie tylko do zjawisk, lecz takøe ich przyczyn, poniewaø ich istnienie jest tym, co gwarantuje sukces wyjaúnienia. Nie oznacza to, øe akceptacja jednego z dostÍpnych wyjaúnieÒ przyczynowych automatycznie pozwala na uznanie realnoúci przyczyny. Aby wniosek taki by≥ uzasadniony, potrzeba licznych testów empirycznych, które pozwolπ m.in. wykluczyÊ moøliwoúÊ istnienia innej, wczeúniej nierozpoznanej przyczyny. Odpowiedü na pytanie o moment, w którym jesteúmy uprawnieni, aby uznaÊ któreú z wyjaúnieÒ przyczynowych za trafny opis nieobserwowalnej rzeczywistoúci, ujawnia najwiÍkszπ zbieønoúÊ poglπdów Cartwright z poglπdami kanadyjskiego filozofa: Zgadzam siÍ z Hackingiem co do tego, øe jeúli jesteúmy w stanie manipulowaÊ przedmiotami teoretycznymi w sposób dok≥adny i precyzyjny, tak by za ich pomocπ ingerowaÊ w inne procesy, to stanowi to najlepsze moøliwe potwierdzenie naszych twierdzeÒ na temat tego, co te przedmioty mogπ, a czego nie mogπ spowodowaÊ141. Naleøy zauwaøyÊ, øe realizm Cartwright142 nie jest jedynie realizmem w stosunku do istnienia przedmiotów teoretycznych, lecz takøe w stosunku do pewnej liczby szczegó≥owych w≥asnoúci przyczynowych im przys≥ugujπcych. Czy nie znaczy to zatem, øe zakres realizmu autorki wykracza poza ograniczenia, jakie proponuje realistom Hacking? Bynajmniej. Sugerowa≥em juø, øe autor Representing and Intervening, broniπc swojego realizmu, nie zrealizowa≥ w pe≥ni w≥asnego postulatu oddzielania twierdzeÒ 141 Ibidem, s. 98; t≥umaczenie za P. Giza, Realizm Iana Hackinga, s. 97. 142 WydawaÊ siÍ moøe, øe nazywanie stanowiska Cartwright realizmem przeczy jej w≥asnym wypowiedziom, w których okreúla≥a siÍ jako antyrealistka. Takie samookreúlenie autorki naleøy rozumieÊ jednak w kontekúcie czasów, w których powstawa≥a praca How the Laws of Physics Lie. Na prze≥omie lat siedemdziesiπtych i osiemdziesiπtych przez realizm rozumiano poglπd stwierdzajπcy (aproksymacyjnπ) prawdziwoúÊ teorii. Kwestionujπc prawdziwoúÊ ogólnych teorii, autorka mog≥a jak najbardziej czuÊ siÍ antyrealistkπ, chociaø dziú realizmem naukowym okreúla siÍ na ogó≥ kaødy poglπd stwierdzajπcy, øe chociaø niektóre tezy naukowe mówiπ (choÊby w przybliøeniu) prawdÍ o nieobserwowalnej rzeczywistoúci. Z drugiej strony ciekawe jest zatem, øe piszπcy równolegle do Cartwright (i pozostajπcy z niπ w sta≥ym kontakcie) Hacking okreúli≥ siÍ w wydanej tego samego roku pracy jako realista. 158 Teoretycyzm a eksperymentalizm o istnieniu przedmiotów teoretycznych od pozosta≥ych twierdzeÒ teoretycznych. Nie zrealizowa≥, poniewaø, argumentujπc za realnoúciπ przedmiotów teoretycznych, de facto nigdy nie narzuca≥ sobie takiego ograniczenia. Jak widzieliúmy, rozwaøajπc przyk≥ady typu rozpylania elektronów na kulkÍ niobu czy emitowania ich przez dzia≥o PEGGY II, Hacking odwo≥ywa≥ siÍ kaødorazowo do dobrze poznanych w≥asnoúci przyczynowych danego przedmiotu teoretycznego - jego realizm nigdy zatem nie dotyczy≥ wy≥πcznie istnienia! Mog≥oby siÍ wydawaÊ, øe dopuszczajπc prawdziwoúÊ pewnej liczby praw przyczynowych - co równowaøne jest z przypisaniem przedmiotowi teoretycznemu okreúlonych w≥asnoúci przyczynowych - realizm Hackinga ma siÍ lepiej, poniewaø przestajπ stosowaÊ siÍ do niego wπtpliwoúci zwiπzane z moøliwoúciπ oddzielenia wiedzy o istnieniu przedmiotu od pozosta≥ej czÍúci wiedzy naukowej danego przedmiotu dotyczπcej. W rzeczywistoúci jednak, jeúli zgodziÊ siÍ, øe zakres realizmu Hackinga i Cartwright jest taki sam - to jest oba stanowiska sπ antyrealistycznie nastawione do ogólnych teorii, zaú realistycznie do wielu z szczegó- ≥owych praw instrumentalnych oraz przedmiotów teoretycznych - realizm ten staje siÍ podatny na zarzut pesymistycznej indukcji. Stwierdzi≥em wczeúniej, øe ograniczajπc swoje stanowisko do orzekania tylko o realnym istnieniu przedmiotów teoretycznych oraz pozwalajπc znaczeniu ich pojÍÊ „zawisnπÊ" jedynie na odniesieniu, autor Representing and Intervening móg≥ czuÊ siÍ przed tym zarzutem zabezpieczony. Gdyby bowiem jego poglπd by≥ s≥uszny, zmiany w wiedzy o w≥asnoúciach przedmiotu nie podwaøa≥yby wtedy wiedzy o jego istnieniu, a problem okresowego „znikania" przedmiotów z naszych naukowych ontologii rozwiπzywa≥oby stwierdzenie, øe nie dotyczy to przedmiotów, które zaczÍ≥y funkcjonowaÊ w praktykach eksperymentalnych oraz inøynieryjnych jako narzÍdzia. Jeøeli jednak realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych dopuszczaÊ ma takøe wiedzÍ o w≥asnoúciach i zachowaniu siÍ przedmiotów, realista potrzebuje sposobu odróøniania tych czÍúci tej wiedzy, co do których moøe mieÊ uzasadnione przekonanie, øe zostanπ zachowane w ramach przysz≥ych zmian w teoriach od tych, które mogπ ulec zmianie i tym samym nie zas≥ugujπ na jego uznanie. Zarówno Cartwright, jak i Hacking nie podajπ w tym kontekúcie øadnego uzasadnionego kryterium. Ich argumenty sπ bardzo zdroworozsπdkowe i sprowadzajπ siÍ w gruncie rzeczy do stwierdzenia, øe w praktyki eksRealizm Iana Hackinga 159 perymentalne, w których w≥asnoúci przyczynowe danych przedmiotów wykorzystywane sπ do ingerowania w inne nieobserwowalne procesy, pozwalajπ na uzasadnienie naszych przekonaÒ. Rezygnujπc jednak z prób sformu≥owania kryterium, nie oddajπ realiúcie øadnego narzÍdzia, które móg≥by a priori zastosowaÊ, odpowiadajπc na zarzut pesymistycznej indukcji. Albowiem nie jest tak, øe akceptacja wyjaúniania przyczynowego, czyli jakiegoú szczegó≥owego instrumentalnego prawa, pozwala realiúcie od razu stwierdziÊ jego prawdziwoúÊ i tym samym realnoúÊ przyczyny - okreúlonego przedmiotu teoretycznego. Antyrealista moøe wszak przystaÊ na to, øe niektóre czÍúci wiedzy naukowej byÊ moøe nie podlegajπ teoretycznej zmianie, jednak dopóki nie jesteúmy w stanie wskazaÊ, czym siÍ charakteryzujπ i w jaki sposób moøna je odróøniÊ od tych niepewnych, pesymistyczna indukcja pozostaje wyzwaniem dla realizmu. II.8. Nowy poczπtek KoÒczπc czÍúÊ pierwszπ sugerowa≥em, øe krytyka antyrealistyczna pokaza≥a, øe realizm rozumiany jako stanowisko upatrujπce w teoriach (branych w ca≥oúci) prawdziwych lub aproksymacyjnie prawdziwych opisów zarówno obserwowalnych, jak teø nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci, jest nie do utrzymania. Wskaza≥em równoczeúnie, øe stan ten by≥ tylko momentem przejúciowym w rozwoju stanowisk realistycznych oraz øe wraz ze stanowiskiem przedstawionym przez Hackinga w Representing and Intervening moøna mówiÊ o prze≥omie zarówno w rozumieniu realizmu naukowego, jak i w kwestii pozycji tego stanowiska w obliczu antyrealistycznej krytyki. Przedstawione w poprzednim rozdziale wnioski dotyczπce problemów realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych mogπ z kolei sugerowaÊ, øe rzeczony prze≥om moøe i oznacza≥ pewnπ zmianÍ w próbach obrony realizmu, jednak øe zmiana ta nie uczyni≥a tego stanowiska w øaden sposób bardziej atrakcyjnym. WrÍcz przeciwnie, fakt ograniczenia w tej koncepcji tez realizmu do jedynie czÍúci wiedzy o tym, co nieobserwowalne - czyli wiedzy o istnieniu okreúlonych przedmiotów teoretycznych - moøe byÊ odczytywany jako jego s≥aboúÊ. Przyk≥adowo - jak by≥a o tym mowa - Reiner i Pierson, którzy w propozycji Hackinga upatrywali próby wytyczenia „trzeciej drogi" pomiÍdzy realizmem a antyrealizmem, twierdzili, øe jest ona trudniejsza do utrzymania niø „ca≥oúciowy" realizm. Inni, jak na przyk≥ad Fine, argumentowali, øe taki „pokawa≥kowany realizm" jak m.in. realizm kanadyjskiego filozofa jest stanowiskiem równie nieuzasadnionym w úwietle antyreali160 Teoretycyzm a eksperymentalizm stycznej krytyki, co wczeúniejsze ca≥oúciowe jego wersje143. Tymczasem najnowszy rozwój stanowisk realistycznych ukaza≥, øe to w≥aúnie przede wszystkim ten nieca≥oúciowy czy fragmentaryczny charakter realizmu Hackinga czyni jego propozycjÍ prze≥omowπ w najnowszych dziejach realizmu naukowego. Pokazaniu, dlaczego tak jest, poúwiÍcona jest kolejna czÍúÊ pracy. 143 Zob. A. Fine, Piecemeal Realism, s. 92–93. CzÍúÊ III REALIZM JAKO SELEKTYWNY SCEPTYCYZM Autorzy prac nawiπzujπcych do filozofii nauk przyrodniczych Hackinga doceniajπ jπ najczÍúciej za jej znaczenie dla rozwoju nurtu nowego eksperymentalizmu. Jednakøe, jak sugerowa≥em na poczπtku czÍúci drugiej, o ile propozycje wysuwane przez autorów tego nurtu w duøej mierze przeformu≥owa≥y wiele tradycyjnych problemów filozofii nauki, a ich diagnozy dotyczπce z≥oøonego charakteru nauki, której teoretycznie zorientowana filozofia nie jest w stanie adekwatnie ujmowaÊ, przeniknÍ≥y dziú do szerszego obiegu filozoficznego (tak øe wydaje mi siÍ, iø trudniej dziú niø jeszcze kilkanaúcie lat temu mówiÊ o tak wyraünie odrÍbnym nurcie filozofii eksperymentu), o tyle faktem jest, øe rozwój eksperymentalnie zorientowanej filozofii nauki nie przyczyni≥ siÍ istotnie do rozwoju problematyki realizmu. Z jednej strony, o ile w filozofii Hackinga moøna upatrywaÊ pierwszego sformu≥owania koncepcji realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych, o tyle naleøy przyznaÊ, øe koncepcja ta nie zosta≥a w nowym eksperymentalizmie (ani, jeúli o to chodzi, w jakimkolwiek innym wspó≥czesnym nurcie filozofii nauki) w øaden istotny sposób rozwiniÍta. Tak wiÍc przyk≥adowo, przedstawiona w jednym z rozdzia≥ów opublikowanej piÍÊ lat po Representing and Intervening pracy Explaining Science Gierego obrona realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych nie wykroczy≥a w øaden istotny sposób ponad to, co proponowa≥ kanadyjski filozof, upatrujπc w moøliwoúci pos≥ugiwania siÍ przedmiotami teoretycznymi jako narzÍdziami w praktyce eksperymentalnej wystarczajπcego úwiadectwa za ich realnoúciπ1. Z drugiej strony, jak uka1 Co prawda Giere zaznacza, øe doszed≥ do swoich wniosków niezaleønie od koncepcji Hackinga, jednak przyznaje, øe pomiÍdzy jego argumentem za realnoúciπ przedmiotów teoretycznych a tym przedstawionym w Representing and Intervening zachodzπ daleko idπce podobieÒstwa. W przypisie drugim do piπtego rozdzia≥u swojej pracy (w którym to w≥aúnie przedstawia w≥asnπ argumentacjÍ za realizmem w stosunku do przedmiotów) pisze: „Argument tej sekcji jest bardzo podobny do przedstawionego w ostatnim rozdziale niedawnej ksiπøki Iana Hackinga (1983). W rzeczywistoúci pierwotnie doszed≥em do tych pomys≥ów przed zapoznaniem siÍ z ksiπøkπ Hackinga. Po raz pierwszy przedstawi≥em je publicznie w Ghent w Belgii na spotkaniu Society for Social Studies of Science w listo162 Teoretycyzm a eksperymentalizm za≥ rozwój nowego eksperymentalizmu, realizm, do którego prowadzi≥y tych autorów rozwaøania statusu poznawczego róønych wymiarów wiedzy naukowej, nie by≥ w øaden sposób jednorodny oraz - pomijajπc tych z filozofów eksperymentu, dla których problem realizmu by≥ drugoplanowy, nieistotny lub którzy, jak w swoich wczeúniejszych pracach Franklin, ciπøyli ku antyrealizmowi - wskazywa≥ nieraz w przeciwnym kierunku niø realizm Hackinga (to jest w kierunku koncepcji bardziej „ca≥oúciowego" realizmu laboratoryjnego Franklina (w póüniejszych pracach) czy Gierego). Z tych wzglÍdów oraz z racji tego, øe wp≥yw Hackinga na rozwój nowego eksperymentalizmu oraz rozwój samego tego nurtu by≥y przedmiotem licznych omówieÒ takøe w polskiej literaturze przedmiotu2, poruszanie w pracy tych wπtków uznajÍ za zbÍdne, gdyø sprowadza≥oby siÍ w duøej mierze doi prowadzπce do powielania juø uzyskanych wyników. Istnieje jednak jeszcze jeden istotny powód, dla którego nie zamierzam rozwaøaÊ tutaj propozycji nowych eksperymentalistów. Jak juø wskazywa≥em, zainicjowany m.in. przez Hackinga sposób podejúcia do filozofii nauki k≥adzie duøy nacisk na potrzebÍ rekonstruowania i poddawania refleksji praktyk i przekonaÒ samych badaczy w refleksji nad statusem poznawczym wytworów praktyki naukowej. W podsumowaniu artyku≥u Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm Pawe≥ Zeidler wskazywa≥ na ograniczonπ rolÍ, jakπ Hacking przyznawa≥ filozofii nauki, stwierdzajπc, øe: Nie powinna ona, w jego ujÍciu, pe≥niÊ funkcji globalnej filozoficznej metanarracji nauki, która dostarcza jej uprawomocnienia. Zadaniem filozofa nauki jest úledzenie faktycznej dzia≥alnoúci uczonych i ustalanie akceptowanych i stosowanych przez nich regu≥ postÍpowania. Z przeprowadzonej przez Hackinga analizy praktyki badawczej nauk eksperymentalnych wy≥oni≥y siÍ takie nowe pojÍcia filozofii nauki, jak: spekulacja, kalkulacja i wytwarzanie zjawisk. W rezultacie powsta≥a nowa filozoficzna metanarracja nauki. Za swój przedmiot przyjÍ≥a ona codziennπ praktykÍ badawczπ uczonych i dlatego pozostaje z niπ w silniejszych zwiπzkach niø inne padzie 1984 roku. [. . . ] Hacking oczywiúcie doszed≥ do podobnych wniosków duøo wczeúniej i obecnie skorzysta≥em bardzo na jego ujÍciu" (R. Giere, Explaining Science., s. 288). Jednoczeúnie naleøy podkreúliÊ, øe Giere, w przeciwieÒstwie do Hackinga, nie argumentowa≥ za realizmem wy≥πcznie w stosunku do przedmiotów teoretycznych, lecz opowiada≥ siÍ za bardziej „ca≥oúciowym" stanowiskiem, które nazwa≥ realizmem konstruktywnym. 2 Mam tu na myúli przede wszystkim przywo≥ywane juø prace Zeidlera i SobczyÒskiej oraz pozosta≥ych autorów redagowanych przez nich tomów Nowy eksperymentalizm. . . oraz Homo experimentator. Realizm jako selektywny sceptycyzm 163 koncepcje nauki tworzone przez filozofów. Powsta≥a równieø w úciúlejszej wspó≥pracy z naukowcami niø dotychczasowe „filozoficzne science-fictions" i stπd zapewne cieszy siÍ duøym zainteresowaniem równieø w spo≥ecznoúci samych uczonych3. Chociaø mam wπtpliwoúci, czy jest to w≥aúciwa charakterystyka filozofii nauki samego Hackinga4, rozwój nowego eksperymentalizmu ukaza≥, øe autorzy tego nurtu w znacznej mierze tak w≥aúnie pojÍli swojπ rolÍ jako filozofów nauki. Takie rozumienie filozofii nauki jest jednak obce perspektywie, jakπ przyjπ≥em w tej pracy. Uwaøam bowiem (jak da≥em temu wyraz w paragrafie II.5.4), øe o ile konieczne jest, aby filozof nauki zdawa≥ sobie sprawÍ z faktycznych metod i regu≥ postÍpowania uczonych, o tyle nie moøe - jeúli chce pozostaÊ filozofem, a nie na przyk≥ad naukoznawcπ czy historykiem nauki - ograniczaÊ siÍ do „úledzenia faktycznej dzia≥alnoúci uczonych i ustalania akceptowanych i stosowanych przez nich regu≥ postÍpowania". Ustaliwszy te regu≥y, powinien pytaÊ o ich zasadnoúÊ i o racjonalnoúÊ przekonaÒ w oparciu o nie uzyskiwanych, a to moøe zrobiÊ wy≥πcznie przekraczajπc dyskurs samych nauk przyrodniczych i przenoszπc rozwaøania na p≥aszczyznÍ filozoficznπ5. Nie znaczy to jed3 P. Zeidler, Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm, s. 106 4 Uwaøam, øe kanadyjski filozof, dostrzegajπc potrzebÍ rozpatrywania faktycznych praktyk badawczych, pozostawia≥ jednak miejsce dla bardziej tradycyjnej filozofii nauki, ustalajπcej np. warunki racjonalnoúci naszych przekonaÒ. To, øe nie ogranicza≥ siÍ on jedynie do „ustalania akceptowanych i stosowanych" przez uczonych „regu≥ postÍpowania", ukazujπ chociaøby jego rozwaøania o statusie przedmiotów, w których raczej niø zgodziÊ siÍ z badaczami co do ich przekonaÒ o realnoúci przedmiotów ich badaÒ i uznaÊ prawomocnoúÊ regu≥, na podstawie których do tych przekonaÒ doszli, zakwestionowa≥ je i argumentowa≥, øe przekonania te sπ nieuzasadnione. 5 Ktoú byÊ moøe móg≥by zauwaøyÊ, øe problemy, na które wskazujÍ (tu oraz w paragrafie II.5.4), tyczπ siÍ po prostu znaturalizowanej filozofii nauki, jednak to, co nazywam „deskryptywizmem" w filozofii nauki, nie pokrywa siÍ z pojÍciem znaturalizowanej filozofii nauki - a przynajmniej nie ze wszystkimi sensami tego pojÍcia. Uwaøam, øe obecnie granica pomiÍdzy bardziej tradycyjnπ filozofiπ nauki, a podejúciem naturalistycznym powaønie siÍ rozmy≥a, tak øe z jednej strony trudno znaleüÊ filozofów nauki czy epistemologów, którzy zg≥aszajπ pretensje do ca≥kowitej autonomii ich dyscypliny wobec nauk realnych, z drugiej strony takich, którzy próbowaliby realizowaÊ postulaty radykalnie rozumianego naturalizmu w stylu np. sugerowanego przez Quine'a w Epistemologii znaturalizowanej ([w:] idem, Granice wiedzy i inne eseje filozoficzne, t≥um. B. Stanosz, Warszawa 1986, s. 106–124) programu redukcji epistemologii do psychologii. Opierajπc siÍ na trzech pojÍciach epistemologii naturalistycznej wyróønionych przez Susan Haack (przywo≥ywanych w: R. ZiemiÒska, Zwrot naturalistyczny we wspó≥czesnej epistemologii, „Filo-Sofija" 1 (2001), s. 299–317), gdzie pojÍcie to moøna rozumieÊ albo (1) jako „tezÍ, øe tradycyjne problemy epistemiczne mogπ byÊ rozwiπzane a posteriori", albo (2) jako „tezÍ, øe tradycyjne problemy epistemiczne (wszystkie 164 Teoretycyzm a eksperymentalizm nak, øe z definicji odrzucam wszelkie rozwiπzania proponowane przez „deskryptywnie" albo radykalnie naturalistycznie (zob. przypis 5, s. 163) zorientowanych filozofów nauki. Interesujπ mnie one jednak jedynie o tyle, o ile dajπ siÍ uzgodniÊ z przyjmowanym przeze mnie, bardziej tradycyjnym podejúciem do filozofii nauki (lub, co nierzadkie, same formu≥owane sπ - wbrew otwartym bardziej radykalnym deklaracjom swoich autorów - w duchu tego podejúcia6). Zamiast wiÍc skupiaÊ siÍ na bardziej oczywistych i w duøej mierze omawianych przez innych autorów przyk≥adach wp≥ywu propozycji kanadyjskiego filozofa na rozwój stanowisk realistyczlub niektóre) mogπ byÊ rozwiπzane przez nauki przyrodnicze", albo (3) jako „tezÍ, øe tradycyjne problemy epistemiczne (wszystkie lub niektóre) sπ nieuprawnione lub üle pomyúlane i powinny byÊ zastπpione przez problemy naukowe" (ibidem, s. 307), moøna stwierdziÊ, øe jeúli to samo - mutatis mutandis - moøna powiedzieÊ o róønych pojÍciach naturalistycznej filozofii nauki, moøna stwierdziÊ, øe filozofia nauki nie jest dziú raczej rozwijana w najbardziej radykalnym rozumieniu tego pojÍcia, czyli w rozumieniu (3). Jednoczeúnie rozumienie (1) trudno nazwaÊ autentycznie znaturalizowanπ filozofiπ nauki, poniewaø samo dopuszczenie rozwiπzaÒ a posteriori nie eliminuje tradycyjnej filozoficznej p≥aszczyzny analizowania nauki (ani teø rozwiπzaÒ a priori), a jedynie dopuszcza uwzglÍdnianie w analizach filozoficznych wyników nauk realnych. Tak rozumiane (1) bliskie jest perspektywie, jakπ sam przyjmujÍ w prezentowanych w pracy analizach. Nastawienie nowych eksperymentalistów, jeúli zaryzykowaÊ takie uogólnienie, mieúci≥oby siÍ w spektrum pomiÍdzy (2) oraz (3), poniewaø z jednej strony zdajπ siÍ nieraz przyjmowaÊ, øe rozwiπzaÒ przynajmniej niektórych tradycyjnych problemów filozofii nauki naleøy upatrywaÊ w rozwiπzaniach funkcjonujπcych juø w naukach przyrodniczych, z drugiej czÍúÊ tradycyjnych problemów proponujπ przeformu- ≥owaÊ na wzór problemów naukowych lub odrzuciÊ jako zbÍdne przy rozwaøaniu faktycznych praktyk naukowych. 6 Przyk≥adowo, we wstÍpie do Explaining science Giere stwierdza, øe adekwatna teoria nauki powinna byÊ „ca≥kowicie naturalistyczna", natomiast o charakterystycznym dla bardziej tradycyjnej filozofii nauki (rozumianej jako czÍúÊ epistemologii) celu polegajπcym na „zapewnieniu jakichú pozanaukowych podstaw dla naukowych tez pisze: „wydaje siÍ on mi jedynie wspó≥czesnπ, úwieckπ wersjπ úredniowiecznego projektu dostarczenia filozoficznych dowodów istnienia Boga" (s. xvii). Jednoczeúnie kiedy przechodzi do rozwaøania szczegó≥owych problemów, jak np. statusu przedmiotów teoretycznych, Giere nie zadowala siÍ zdawaniem sprawy z przekonaÒ naukowców, lecz rozwaøa ich prawomocnoúÊ oraz prawomocnoúÊ metod, na drodze których zosta≥y uzyskane. W rozdziale, w którym przedstawia argumentacjÍ za realnoúciπ okreúlonych przedmiotów teoretycznych, stwierdza, øe „niewielu badaczy øycia naukowego zaprzeczy- ≥oby temu, øe wiÍkszoúÊ naukowców jest realistami w stosunku do wielu przedmiotów badaÒ naukowych. Pytanie brzmi, czy naukowcy majπ racje w swoich przekonaniach oraz czy my, jako badacze nauki, powinniúmy przyswoiÊ sobie ich wyjaúnienia jako chociaøby z grubsza poprawne opisy tego, co robiπ" (s. 124). Uzasadniajπc twierdzπcπ odpowiedü na to pytanie, Giere odwo≥uje siÍ do argumentów, które - choÊ zapewne nie zadowoli≥yby bardziej tradycyjnych epistemologów - sπ ostatecznie argumentami filozoficznymi odwo≥ujπcymi siÍ do kategorii pozanaukowych. Realizm jako selektywny sceptycyzm 165 nych oraz sposobów rozumienia i uprawiania filozofii nauki, ostatniπ czÍúÊ pracy chcia≥bym poúwiÍciÊ rozwaøeniu rozwoju realizmu jako selektywnego sceptycyzmu. Przez selektywny sceptycyzm rozumiem kaødπ wersjÍ realizmu, która stwierdza, øe jedynie niektóre elementy naszej naukowej wiedzy o tym, co nieobserwowalne, zas≥ugujπ na realistycznπ interpretacjÍ, poniewaø jedynie w odniesieniu do niektórych z nich moøemy mieÊ uzasadnione przekonanie, øe zostanπ zachowane pomimo przysz≥ych zmian teoretycznych7. Jeúli moøna zasadnie mówiÊ o selektywnym sceptycyzmie w ogólny sposób (raczej niø o poszczególnych koncepcjach, które tym mianem moøna by okreúliÊ), moøna stwierdziÊ, øe u jego podstaw leøy przekonanie, øe pesymistyczny obraz historycznego rozwoju wiedzy naukowej, jaki roztaczajπ przed nami filozofowie tacy jak Laudan, jest kreúlony zbyt szerokim pÍdzlem. Jak widzieliúmy, Laudan argumentowa≥ - formu≥ujπc zarzut nazwany pesymistycznπ indukcjπ - øe poniewaø historia nauki jest historiπ porzuconych teorii i wiary w nieistniejπce nieobserwowalne przedmioty i procesy, jest wysoce moøliwe, øe to samo w przysz≥oúci okaøe siÍ prawdπ równieø o naszych obecnych teoriach (i opisywanych przez nie przedmiotach), niewaøne jak bardzo o ich trafnoúci bylibyúmy przekonani. Selektywni sceptycy nie tyle ten zarzut odrzucajπ, co kwestionujπ jego zakres. Owszem, prawdπ jest, øe wiele swego czasu uznanych za najlepiej potwierdzone teorii naukowych uznajemy dziú za fa≥szywe, jednak równieø prawdπ jest, øe w ramach zmiany teoretycznej uczeni nie pozbywali siÍ swoich naukowych przekonaÒ en bloc. Selektywny sceptyk poszukiwaÊ wiÍc bÍdzie historycznych przyk≥adów zachowania okreúlonych elementów wiedzy naukowej w ramach teoretycznej zmiany, aby wykazaÊ, øe historia nauki daje podstawy zarówno do wyciπgniÍcia pesymistycznego indukcyjnego wniosku odnoúnie do losu naszych teorii branych w ca≥oúci, jak i do wniosku optymistycznego odnoúnie do wybranych elementów wiedzy naukowej. Jak jednak zobaczymy, taka „historyczna praca" to dopiero pierwszy krok w formu≥owaniu przekonujπcej propozycji obrony realizmu naukowego. Wskazujπc na historyczne przypadki zachowania okreúlonych czÍúci czy aspektów wiedzy naukowej jako na przes≥anki dla wyprowadzenia „opty7 Takie pojÍcie selektywnego sceptycyzmu przejπ≥em od A. Chakravartty'ego, zob. jego A Metaphysics for scientific realism, s. 29–30; lub (w polskim przek≥adzie drugiego rozdzia≥u tejøe pracy) Selektywny sceptycyzm: realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych, realizm strukturalny, semirealizm, t≥um. M. Kotowski, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 4 (2012), s. 165–166. 166 Teoretycyzm a eksperymentalizm mistycznej indukcji", selektywny sceptyk potrzebowaÊ bÍdzie uzasadnienia dla swojego kryterium wskazywania trwa≥ych czÍúci naszej wiedzy naukowej. Jednym s≥owem, potrzebowaÊ bÍdzie prawomocnego narzÍdzia pozwalajπcego mu wskazywaÊ elementy dowolnej teorii naukowej, odnoúnie do których realizm jest uprawniony. Poczπtków poszukiwaÒ takiego kryterium moøna upatrywaÊ natomiast w wystπpieniu Hackinga. Zgodnie z przedstawionπ charakterystykπ, selektywny sceptyk úwiadomie poszukuje podstaw dla realizmu w kryterium, które pozwoli≥oby mu wyróøniaÊ potencjalnie stabilne w czasie czÍúci wiedzy naukowej. W úwietle rozwaøaÒ poprzedniej czÍúci nasuwa to pytanie, do jakiego stopnia mamy prawo nazywaÊ realizm Hackinga selektywnym sceptycyzmem? Wszak, jak podkreúla≥em, Hacking sprzeciwia≥ siÍ mówieniu o jego propozycji orzekania o realnym istnieniu okreúlonych przedmiotów teoretycznych na podstawie naszej zdolnoúci do wykorzystywania ich jako narzÍdzi w praktyce eksperymentalnej jako kryterium. Jednakøe autor Representing and Intervening wszed≥ na scenÍ sporu o realizm naukowy od poczπtku przekonany, øe tradycyjny, ca≥oúciowy realizm, uznajπcy prawdziwoúÊ czy aproksymacyjnπ prawdziwoúÊ teorii naukowych, jest nie do obronienia. Odrzucajπc zaú explicite moøliwoúÊ obronienia realizmu na podstawie argumentacji z sukcesu nauki, implicite uznawa≥ ogólny wniosek pesymistycznej indukcji. Tym wiÍc, co w pierwszej kolejnoúci pozwala nazwaÊ realizm Hackinga selektywnym sceptycyzmem, jest w≥aúnie jego przyjÍte w punkcie wyjúcia przekonanie, øe choÊ realizm w stosunku do ogólnych teorii jest nie do obronienia (choÊ nie tylko przez wzglπd na wspierajπce pesymizm úwiadectwa historyczne), realista znajdzie siÍ w duøo lepszej pozycji, jeúli selektywnie ograniczy zakres swojego realizmu do wykazywania realnoúci wybranych przedmiotów teoretycznych. W drugiej kolejnoúci jest to fakt, iø, podobnie jak inni selektywni sceptycy po nim, Hacking widzia≥ w swojej propozycji sposób zabezpieczenia realizmu przed zarzutami nawiπzujπcymi do problemu zmiennego charakteru wiedzy naukowej (i, jak sugerowa≥em, jego odpowiedü na Kuhnowski problem zerwania w rozwoju wiedzy naukowej moøna traktowaÊ jako odpowiedü na zarzut pesymistycznej indukcji). Równoczeúnie, jeúli zgodziÊ siÍ co do traktowania realizmu Hackinga jako wariantu selektywnego sceptycyzmu, to z powodów, o których by≥a mowa pod koniec poprzedniej czÍúci, jest to wariant niedajπcy siÍ broniÊ - przede wszystkim dlatego, øe kaRealizm jako selektywny sceptycyzm 167 nadyjski filozof ostatecznie ani nie wskazuje elementów wiedzy naukowej, w odniesieniu do których realizm jest uzasadnionym stanowiskiem8, ani nie formu≥uje (i otwarcie odmawia czynienia tego) øadnego kryterium pozwalajπcego realiúcie a priori (raczej niø post hoc) wskazywaÊ te elementy wiedzy naukowej, w odniesieniu do których moøe s≥usznie przyjπÊ realistycznπ interpretacjÍ. Dlatego teø wartoúÊ propozycji Hackinga z punktu widzenia wp≥ywu jego filozofii na rozwój selektywnego sceptycyzmu nie polega na tym, øe stanowi≥a ona realnπ propozycjÍ obrony realizmu, którπ moøna z powodzeniem przeciwstawiÊ zarzutowi pesymistycznej indukcji (i, byÊ moøe, takøe innym), lecz przede wszystkim na tym, øe u swych podstaw przyjmowa≥a ogólnπ ideÍ selektywnego sceptycyzmu. W realizmie Hackinga dostrzega siÍ zwykle próbÍ przedstawienia alternatywnej dla snutej przez antyrealistów wizji nauki i jej rozwoju. Uwaøam jednak, øe równie waøne - jeúli nie waøniejsze - jest dostrzeøenie w nim alternatywy dla róønych dominujπcych w momencie publikacji Representing and Intervening form realizmu konwergentnego. Próby nieudanej, lecz jednoczeúnie próby, która ostatecznie przyczyni≥a siÍ do zmiany perspektywy przez wielu póüniejszych realistów. III.1. Oddalanie zarzutu pesymistycznej indukcji Omówienie rozwoju realizmu jako selektywnego sceptycyzmu warto rozpoczπÊ od przypomnienia i rozwiniÍcia przedstawionej w pierwszej czÍúci pesymistycznej indukcji. W najogólniejszym ujÍciu mia≥a ona formÍ prostego uogólnienia: poniewaø nasze przesz≥e teorie naukowe, w tym te uznawane w swoim czasie za najlepiej potwierdzone i wykazujπce siÍ wysokπ skutecznoúciπ prognostycznπ (sukcesem empirycznym), z czasem okaza≥y siÍ fa≥szywe, zaú ich centralne pojÍcia teoretyczne okaza≥y siÍ pozbawione odniesienia w postaci istniejπcych realnie przedmiotów, mamy wystarczajπce podstawy, aby oczekiwaÊ, øe podobny los spotka takøe nasze obecne, najlepiej potwierdzone teorie (i postulowane przez nie przedmioty). Ogólna teza realizmu konwergentnego, upatrujπca w postÍpujπcym sukcesie nauki potwierdzenia przekonania o zbliøaniu siÍ przez nastÍpujπce po sobie dojrza≥e teorie naukowe do prawdy, jest zatem pozbawiona podstaw, a dopatrywanie siÍ zwiπzku miÍdzy sukcesem teorii a jej 8 Poniewaø, jak pokazywa≥em, postulat ograniczenia naszego realizmu do stwierdzania istnienia przedmiotów teoretycznych rozmywa siÍ, kiedy Hacking zaczyna mówiÊ o potrzebie uznania podstawowych praw przyczynowych, nie precyzujπc przy tym, które z nich i dlaczego powinniúmy uznawaÊ. 168 Oddalanie zarzutu... prawdziwoúciπ nieuzasadnione. Naleøy podkreúliÊ, øe Laudan, któremu zawdziÍczamy najpopularniejsze sformu≥owanie historycznego argumentu przeciw realizmowi, nie atakowa≥ wyimaginowanego przeciwnika. Jego krytyka odnosi≥a siÍ do faktycznie wypowiadanych przez ówczesnych realistów tez oraz pojÍÊ, którymi operowali - takich jak pojÍcie aproksymacyjnej prawdy, sprowadzanie (czy redukcja) starszych teorii do przypadków granicznych teorii nowszych, korespondencja pomiÍdzy nastÍpujπcymi po sobie teoriami naukowymi - w wiÍkszoúci sprowadzajπcych siÍ ostatecznie do problemu relacji pomiÍdzy sukcesem empirycznym teorii a trafnoúciπ postulowanych przez nie ontologii. I tutaj, zdaniem Laudana, podstawowy problem sprowadza siÍ do tego, øe realista z jednej strony nie dysponuje øadnym przekonujπcym wyjaúnieniem tego, dlaczego niektóre z teorii, których centralne pojÍcia posiada≥y odniesienia przedmiotowe, nie wykazywa≥y siÍ øadnπ lub jedynie nik≥π skutecznoúciπ prognostycznπ, z drugiej zaú strony nie jest w stanie wykazaÊ, øe sukces empiryczny teorii pozwala przyjπÊ, øe wiÍkszoúÊ jej pojÍÊ teoretycznych posiada odniesienie przedmiotowe. Realistyczni krytycy Laudana szybko zauwaøyli, øe jego argumentacja jest szyta grubymi niÊmi. Jest tak przede wszystkim dlatego, øe jego lista skutecznych, lecz dziú uznanych za fa≥szywe teorii sugeruje bardzo swobodne potraktowanie kwestii sukcesu nauki. I faktycznie Laudan nie ma zbyt wiele do powiedzenia o tym, co to znaczy, øe teoria odnios≥a sukces (co jednak nie powinno dziwiÊ, poniewaø równieø niewiele mieli na ten temat do powiedzenia realiúci, których krytykowa≥), jednak stwierdzajπc, øe realiúci przyjmujπ, øe „teorie rozwiniÍtych czy dojrza≥ych nauk odnoszπ sukces"9, za≥oøy≥, øe mówiÊ o sukcesie nauki moøna, kiedy „dobrze siÍ sprawdzi≥a, to jest, kiedy funkcjonowa≥a w róønych kontekstach eksplanacyjnych, prowadzi≥a do potwierdzonych prognoz i mia≥a szeroki zakres wyjaúniania"10. Przy takim teø rozumieniu „kryterium" sukcesu teorii nie powinno dziwiÊ stwierdzenie Laudana, øe jego listÍ niegdyú skutecznych, chociaø fa≥szywych teorii moøna wyd≥uøaÊ do znudzenia. Sprowadzenie sukcesu teorii do jej zdolnoúci trafnego przewidywania zjawisk czyni go zbyt ≥atwym do osiπgniÍcia i sugeruje, øe mianem osiπgajπcych sukces powinniúmy okreúlaÊ ca≥π gamÍ teorii, których realista z pewnoúciπ nie chcia≥by uznaÊ za w przybliøeniu prawdziwych czy teø za mówiπcych nam coú o nieobserwowalnych 9 L. Laudan, A Confutation of Convergent Realism, s. 23. 10 Ibidem. Realizm jako selektywny sceptycyzm 169 aspektach rzeczywistoúci. Jak zauwaøy≥ Alan Musgrave, sama zdolnoúÊ teorii do przewidywania zjawisk to za ma≥o: BabiloÒscy astronomowie wykryli powtarzalnoúÊ pewnych astronomicznych zjawisk i sformu≥owali algebraiczne prawa w celu ich przewidywania. Nie ma w tym nic niesamowitego, øe zasada jawnie sformu≥owana w celu ujÍcia pewnego periodycznego zjawiska pozwala skutecznie przewidywaÊ przypadki jego przysz≥ego wystπpienia. [. . . ] Nikt nie twierdzi, øe babiloÒskie zasady algebraiczne sπ prawdziwymi opisami jakiejú ukrytej rzeczywistoúci11. Nic dziwnego, øe „teoria" wyprowadzona na podstawie obserwacji powtarzajπcego siÍ regularnie zjawiska pozwala trafnie przewidywaÊ jego przysz≥e wystπpienia. Dlatego teø realiúci pragnπ mówiÊ o teoriach nauk dojrza≥ych. Dla Laudana odwo≥ywanie siÍ przez realistów do teorii nauk dojrza≥ych by≥o jednak raczej wybiegiem s≥uøπcym deprecjonowaniu wszelkich kontrprzyk≥adów z historii nauki jako odnoszπcych siÍ do teorii nauk niedojrza≥ych12. Aby wiÍc oddaliÊ zastrzeøenia Laudana, realista musia≥by podaÊ jakiegoú rodzaju aprioryczne warunki, jakie musi spe≥niÊ dziedzina naukowa, abyúmy mogli o niej mówiÊ jako o dojrza≥ej, a nastÍpnie pokazaÊ, w jakim sensie moøemy mówiÊ o przesz≥ych teoriach dojrza≥ych nauk jako o w przybliøeniu prawdziwych. Drugiej czÍúci tego zadania poúwiÍcone zostanπ pozosta≥e rozdzia≥y tej czÍúci, teraz natomiast omówiÍ moøliwoúÊ rozwiπzania pierwszego problemu. Otóø, niejako wbrew Laudanowi, filozofowie nauki dawno juø dostrzegli, øe sama zdolnoúÊ teorii do formu≥owania trafnych empirycznie prognoz nie jest wystarczajπcym warunkiem mówienia, øe nauka, w ramach której zosta≥a stworzona, jest dojrza≥a, a z pewnoúciπ zdolnoúÊ taka sama w sobie nie wystarcza, abyúmy mogli przyjπÊ, øe teoria oferuje nam choÊby w przybliøeniu prawdziwy opis rzeczywistoúci. Dostrzeg≥ to juø - przywo≥ywany wczeúniej w innym kontekúcie - William Whewell, który rozróøni≥ przypadki formu≥owania przez teoriÍ trafnych prognoz zjawisk juø znanych i tych wczeúniej nieznanych, stwierdzajπc, øe jedynie w tym drugim przypadku mamy podstawy, aby przyjπÊ realistycznπ interpretacjÍ danej teorii. Jak jednak zauwaøy≥ Musgrave, poglπd Whewella jest zbyt mocny, poniewaø sugeruje on, øe nowatorskoúÊ prognoz teorii jest wystarczajπcym potwierdzeniem jej prawdziwoúci. Whewell stwierdza bowiem, øe „øadne fa≥szywe za≥oøenie nie mog≥oby, po dostosowaniu go do jednej 11 A. Musgrave, The Ultimate Argument for Scientific Realism, s. 231. 12 Zob. L. Laudan, A Confutation of Convergent Realism, s. 34. 170 Oddalanie zarzutu... klasy zjawisk, dok≥adnie reprezentowaÊ innej klasy, gdzie zgodnoúÊ ta by≥a nieprzewidziana i nieoczekiwana"13. Wyraøona tu intuicja, którπ podzielali zwykle póüniejsi realiúci, jest jednakøe taka, øe kiedy teoria pozwala przewidywaÊ nieznane wczeúniej zjawiska, znaczy to, øe musi docieraÊ do jakichú prawd o nieobserwowalnej rzeczywistoúci. Jedynym wyt≥umaczeniem tego, øe teoria wyprowadzona na podstawie obserwacji zjawisk juø znanych, zdolna jest nam sugerowaÊ zjawiska, których istnienia wczeúniej nie podejrzewaliúmy, jest to, øe trafnie rozpoznaje pewne nieobserwowalne powiπzania, ukrytπ pod zjawiskami strukturÍ rzeczywistoúci. Poglπd Whewella jest jednak za silny takøe w innym sensie. Gdyby realista mia≥ ograniczyÊ swoje przekonania o przybliøonej prawdziwoúci do tych jedynie teorii, które zdo≥a≥y wykazaÊ siÍ tego typu nowatorskimi prognozami, jakich domaga≥ siÍ Whewell, wykluczyÊ by musia≥ ze swego repertuaru zbyt wiele teorii, które chcia≥by jak najbardziej uznaÊ za dojrza≥e i w przybliøeniu prawdziwe. Przyk≥adowo, ogólna teoria wzglÍdnoúci zosta≥a powszechnie zaakceptowana na mocy prognoz juø wczeúniej znanych lub przewidywanych zjawisk - anomalii orbity Merkurego oraz odchylenia siÍ úwiat≥a w polu grawitacyjnym. Oczywiúcie istnieje róønica pomiÍdzy oboma przypadkami, poniewaø juø w XIX wieku zaobserwowano, øe trajektoria orbity Merkurego wykazuje nieznaczne (wynoszπce 43 sekundy kπtowe) odchylenie od tej wynikajπcej z newtonowskiej teorii grawitacji oraz praw ruchu, natomiast w drugim przypadku nie przeprowadzano wczeúniej testów empirycznych. Poniewaø jednak juø Newton w Optyce przewidywa≥, øe úwiat≥o obserwowanej z Ziemi gwiazdy odchyli siÍ, kiedy przechodziÊ bÍdzie przez pole grawitacyjne S≥oÒca, i tu nie moøemy mówiÊ o nieprzewidzianej wczeúniej klasie zjawisk. Intuicyjne rozróønienie pomiÍdzy prognozami „po prostu" a nowatorskimi wymaga wiÍc bardziej subtelnego podejúcia, aby realista móg≥ zrobiÊ z niego uøytek. W tym kontekúcie najtrafniejsza wydaje siÍ propozycja Johna Worralla, który zaproponowa≥, aby kryterium sukcesu teorii (i równoczeúnie dojrza≥oúci nauki, w ramach której zosta≥a sformu≥owana) by≥a jej zdolnoúÊ do formu≥owania zjawisk, które nie zosta≥y w niπ „wczytane"14. Znaczy≥oby to, øe jeúli okreúlony fakt nie zosta≥ wykorzystany przy 13 W. Whewell, History of the Inductive Sciences, London 1837, t. 2, s. 68; cytat za: A. Musgrave, The Ultimate Argument for Scientific Realism, s. 232. 14 Zob. J. Worrall, Structural Realism, s. 153–154. Realizm jako selektywny sceptycyzm 171 konstruowaniu teorii, a mimo to daje siÍ z niej wyprowadziÊ, moøemy uznaÊ, øe prognoza ta jest nowatorska, a teoria uzyska≥a wystarczajπce potwierdzenie empiryczne, aby naukÍ, w której ramach zosta≥a sformu≥owana, okreúliÊ mianem dojrza≥ej. Oczywiúcie pomiÍdzy oboma rodzajami potwierdzenia - przez prognozÍ zjawiska wczeúniej nieznanego z jednej, a znanego, które jednak nie zosta≥o w teoriÍ wczytane z drugiej strony - zachodzi pewna róønica, jednak ma ona raczej znaczenie psychologiczne. Jak zauwaøy≥ Psillos, teoria, która zdolna jest przewidzieÊ wczeúniej nieznane fakty, bÍdzie mia≥a zawsze wyøszπ si≥Í przekonywania, poniewaø „zawsze istnieje moøliwoúÊ, øe znany fakt moøe zostaÊ »wmuszony« w teoriÍ, podczas gdy na teorii nie da siÍ wymusiÊ, aby przewidywa≥a wczeúniej nieznany fakt"15. Jednak poniewaø oba rodzaje prognoz pozwalajπ wykluczyÊ teorie o charakterze ad hoc, „sπ one komplementarnymi aspektami procesu potwierdzania teorii"16. Rozwiπzanie Worralla oferuje wiÍc realiúcie uzasadnione kryterium wykluczania ze zbioru niegdyú skutecznych, lecz fa≥szywych teorii tych, których nie chcia≥by uznawaÊ za wystarczajπco dojrza≥e i tym samym za zbliøajπce siÍ do prawdy. Podchodzπc z nim do listy Laudana, moøe wykreúliÊ z niej miÍdzy innymi teoriÍ samorództwa i teoriÍ flogistonu, nie naraøajπc siÍ przy tym na zarzut utoøsamiania teorii nauk dojrza≥ych jedynie z tymi, które chce uznaÊ za w przybliøeniu prawdziwe, poniewaø kryterium to ufundowane jest wy≥πcznie na okreúlonym rodzaju empirycznej skutecznoúci teorii i jako takie daje siÍ uzgodniÊ zarówno z realistycznymi, jak i antyrealistycznymi interpretacjami wiedzy naukowej. Fakt ten ma dla realisty takøe oczywiste konsekwencje, gdyø szybko okazuje siÍ, øe wúród wskazywanych przez Laudana przyk≥adów skutecznych, lecz fa≥szywych teorii znajdujπ siÍ takøe takie, które zgodnie z przyjÍtym kryterium jak najbardziej zas≥ugujπ na miano teorii nauk dojrza≥ych. Przyk≥adem takiej teorii jest rozwaøana przez Laudana falowa teoria úwiat≥a Fresnela17. Jest to przypadek dla realisty bardzo k≥opotliwy - przez co, jak zobaczymy, sta≥ siÍ lejtmotywem rozwaøaÒ wielu wspó≥czesnych realistów - gdyø teoria ta zdo≥a≥a siÍ wykazaÊ nowatorskoúciπ prognoz w najsilniejszym tego pojÍcia sensie, pozwalajπc na do15 S. Psillos, Scientific Realism, s. 107. 16 Ibidem. 17 Mówiπc úciúle, Laudan mówi≥ ogólnie o dziewiÍtnastowiecznych teoriach eteru, których zak≥adajπca istnienie úwiat≥onoúnego eteru falowa teoria úwiat≥a Fresnela by≥a jednym z przypadków. Zob. L. Laudan, A Confutation of Convergent Realism, s. 26–27. 172 Oddalanie zarzutu... konanie s≥awnej prognozy pojawienia siÍ bia≥ej plamki na úrodku cienia rzucanego przez równoleg≥π wiπzkÍ úwiat≥a padajπcπ na ciemny krπøek18. Realiúci zmuszeni sπ wiÍc zgodziÊ siÍ z Laudanem, øe sukces empiryczny teorii nie ma jednoznacznego prze- ≥oøenia na jej prawdziwoúÊ i realnoúÊ postulowanych przez niπ przedmiotów, gdyø, jak okreúli≥ to Worrall, „jeøeli teoria Fresnela nie zas≥uguje na miano »dojrza≥ej«, trudno wskazaÊ, co zas≥uguje"19. Jak juø sugerowa≥em, wymagajπce dok≥adniejszego - niø jedynie intuicyjnego - okreúlenia warunków, jakie spe≥niÊ musi teoria, abyúmy mogli mówiÊ o jej sukcesie czy dojrza≥oúci, to dla realisty jedynie pierwszy krok do oddalenia zarzutu Laudana. Drugim - i znacznie trudniejszym - jest pokazanie, w jaki dajπcy siÍ racjonalnie broniÊ sposób moøemy mówiÊ o przybliøonej prawdziwoúci dojrza≥ych przesz≥ych teorii, których ontologie zawiera≥y przedmioty dziú uwaøane za nieistniejπce i w jaki sposób ich prawdziwa treúÊ zostaje zachowana (jeúli zostaje) w nastÍpujπcych po nich teoriach. Wydaje siÍ, øe realista nie ma tu innej moøliwoúci, jak tylko ograniczyÊ zakres swoich tez do wy≥πcznie niektórych czÍúci teorii naukowych, wobec których chcia≥by pozostaÊ realistπ i które zachowane zostajπ w trakcie zmiany teoretycznej. Jest to zresztπ równieø jedyna opcja zdaniem samego Laudana, który jednak nie traktowa≥ jej jako faktycznej moøliwoúci dla realizmu, poniewaø uwaøa≥, øe strategia taka zbytnio by to stanowisko os≥abi≥a. Jego zdaniem, kaøde os≥abienie tezy stwierdzajπcej, øe sukces teorii daje nam podstawy do twierdzenia, øe jej centralne pojÍcia posiadajπ odniesienie przedmiotowe, os≥abia si≥Í i pozbawia racjonalnych podstaw twierdzenia realisty dotyczπcych konwergencji, zachowania i korespondencji w relacjach pomiÍdzy teoriami. Jeúli realista raz zgodzi siÍ, øe jakiú nieokreúlony zestaw pojÍÊ teorii, która osiπgnÍ≥a sukces, moøe byÊ pozbawiony odniesienia, wtedy jego propozycje ograniczania „klasy kandydujπcych teorii" do tych, które zachowujπ odniesienie dla terminów, które rzekomo posiadajπ odniesienie, zostaje pozbawione podstaw20. Taka diagnoza Laudana nie powinna dziwiÊ, poniewaø, jak wspomina≥em, kierowa≥ on swoje argumenty przeciwko faktycz18 By≥a to konsekwencja falowej teorii úwiat≥a Fresnela, którπ wyprowadzi≥ z niej Siméon Poisson. Ciekawostkπ historycznπ jest fakt, øe Poisson przedstawi≥ swoje wyniki jako argument falsyfikujπcy teoriÍ Fresnela, jednak faktyczne testy empiryczne przeprowadzone przez Françoisa Arago okaza≥y siÍ je potwierdzaÊ. 19 J. Worrall, Structural Realism, s. 155. 20 L. Laudan, A Confutation of Convergent Realism, s. 29. Realizm jako selektywny sceptycyzm 173 nym stanowiskom realistycznym obecnym na rynku idei w momencie, kiedy je formu≥owa≥, a te faktycznie sugerowa≥y, øe realizm pragnie byÊ stanowiskiem w odniesieniu do ca≥ych teorii, a nie jedynie ich czÍúci. Naleøy wiÍc przyznaÊ, øe przedstawione przez Laudana odparcie realizmu konwergentnego by≥o skuteczne w tym sensie, øe ukaza≥o g≥Íbokπ problematycznoúÊ ówczeúnie popularnych stanowisk realistycznych (w szczególnoúci omawianych w pierwszej czÍúci stanowisk Putnama i Boyda, przeciwko którym przede wszystkim by≥o skierowane). Zarazem uúwiadomi≥o ono realistom, øe aby opowiadaÊ swojπ historiÍ, muszπ ograniczyÊ zakres swoich twierdzeÒ do jedynie niektórych aspektów wiedzy naukowej - tych, które zostajπ zachowane w procesie zmiany teoretycznej (jeúli takie istniejπ). Dodatkowo, aby uniknπÊ zarzutu racjonalizacji post hoc, realista musi zaproponowaÊ aprioryczne kryterium, pozwalajπce mu odróøniaÊ te czÍúci wiedzy teoretycznej, po których moøna siÍ racjonalnie spodziewaÊ, øe zostanπ zachowane, od tych, w odniesieniu do których chcia≥by zawiesiÊ sπd. Innymi s≥owy, uznajπc pesymistycznπ indukcjÍ w odniesieniu do ca≥ych teorii naukowych, realista powinien zaproponowaÊ równieø optymistycznπ indukcjÍ w odniesieniu do okreúlonych ich czÍúci lub aspektów. Takπ ogólnπ strategiÍ okreúli≥em wyøej mianem selektywnego sceptycyzmu i, zgodnie z zapowiedziπ, przejdÍ teraz do omówienia propozycji, jakie w tym duchu formu≥owali realiúci, aby oddaliÊ zarzut pesymistycznej indukcji. Poniewaø próby obrony realizmu jako selektywnego sceptycyzmu wiπøπ siÍ zwykle obecnie z moøliwoúciπ obrony tej czy innej wersji realizmu strukturalnego, nim przejdÍ do omówienia zagadnieÒ zwiπzanych z tπ formπ realizmu, przedstawiÍ chronologicznie nie pierwsze, ale w istotny sposób róøne od ogólnego podejúcia strukturalistów odparcie argumentu pesymistycznej indukcji zaproponowane przez Philipa Kitchera i Stathisa Psillosa. III.2. Co pozwala teoriom dzia≥aÊ? Stanowisko Philipa Kitchera (i Stathisa Psillosa) Chociaø dla opublikowanej w 1993 roku pracy Philipa Kitchera The Advancement of Science: Science without Legend, Objectivity without Illusions wπtek realizmu ma znaczenie raczej drugorzÍdne, przedstawione w niej odparcie argumentu pesymistycznej indukcji moøna traktowaÊ jako zarys strategii dla kaødego realizmu czyniπcego uøytek z ogólnej intuicji selektywnego sceptycyzmu. Podstawowym celem brytyjskiego filozofa jest rehabilitacja tradycyjnego obrazu rozwoju nauki („legendy", jak go na174 Co pozwala teoriom dzia≥aÊ? zywa) jako procesu kumulatywnego i ukierunkowanego na odkrywanie prawdy o úwiecie fizycznym, postÍpujπcego na drodze stosowania racjonalnych i obiektywnych metod. Oczywiúcie Kitcher nie próbuje po prostu odúwieøyÊ tego czy innego pozytywistycznego czy scjentystycznego w duchu ujÍcia rozwoju nauki, lecz uzgodniÊ tradycyjny obraz wiedzy naukowej z ustaleniami rozwijanych w drugiej po≥owie zesz≥ego wieku - przede wszystkim od wczesnych lat szeúÊdziesiπtych po lata osiemdziesiπte - analiz dotyczπcych pozanaukowych uwarunkowaÒ rozwoju wiedzy naukowej, nieciπg≥oúci tego procesu i problemu niewspó≥miernoúci teorii naukowych. Dlatego jednπ z osi noúnych jego argumentacji staje siÍ polemika z koncepcjami Kuhna. Analizujπc przypadki historyczne (przejúcie do teorii ewolucji Darwina, przyjÍcie tlenowej teorii Lavoisiera, obrona heliocentryzmu przez Galileusza), które s≥uøy≥y autorowi Struktury. . . , jak i jego naúladowcom, za przyk≥ady nieracjonalnoúci zmiany teoretycznej, ukazuje je jako w istocie zarazem racjonalne i nieprzeczπce kumulatywnemu rozwojowi wiedzy naukowej. Nie ma koniecznoúci zag≥ÍbiaÊ siÍ tu w szczegó≥owe (i - co warte podkreúlenia - oparte na rozwaøaniach dotyczπcych faktycznych praktyk naukowych danych epok i dyscyplin) analizy i proponowane przez Kitchera rozwiπzania problemów zwiπzanych z rozwojem wiedzy. Na potrzeby wywodu starczy stwierdziÊ, øe rozwój nauki dla tego autora jest procesem kumulatywnym i poznawczo postÍpowym. O postÍpie poznawczym mówi przede wszystkim jako o postÍpie konceptualnym, który ma miejsce, kiedy „dostosowujemy granice naszych kategorii, dopasowujπc je do rodzajów [naturalnych] i kiedy jesteúmy w stanie dostarczyÊ bardziej adekwatnych szczegó≥ów dotyczπcych naszych odniesieÒ"21, czyli desygnatów tych kategorii oraz jako o postÍpie eksplanacyjnym, który „polega na doskonaleniu naszych poglπdów na zaleønoúci zachodzπce pomiÍdzy zjawiskami"22. Przeciw Kuhnowi Kitcher argumentuje, øe w przypadkach radykalnej zmiany teoretycznej, choÊ nasze pojÍcia zmieniajπ swoje znaczenie, nie powinniúmy mówiÊ o zerwaniu, lecz raczej o doskonaleniu tych pojÍÊ. Teoria heliocentryczna nie zrywa po prostu ze starym pojÍciem planety, zastÍpujπc je ca≥kowicie nowym, lecz jedynie „dopasowuje" zakres pojÍcia planety tak, aby odpowiada≥ on naturalnej kategorii. Podobnie by≥o takøe w przypadku przyjÍcia 21 P. Kitcher, The Advancement of Science. Science without Legend, Objectivity without Illusions, New York 1993, s. 95–96. 22 Ibidem, s. 105. Realizm jako selektywny sceptycyzm 175 przez Lavoisiera pojÍcia tlenu, zastÍpujπcego (czÍúciowo) kategoriÍ „zdeflogistonowanego powietrza" Josepha Priestleya23. Natomiast w szerszym ujÍciu, po przyjÍciu nowszej teorii w miejsce starszej, uczeni nie „øyjπ w innym úwiecie", lecz przyjmujπ nowe schematy wyjaúniania oparte na lepszym zrozumieniu zaleønoúci úwiata przyrody24. Streszczenie przedstawionego w The Advancement of Science ujÍcia rozwoju nauki oczywiúcie absolutnie nie oddaje sprawiedliwoúci niuansom wywodów Kitchera i przedstawianym przez niego szczegó≥owym analizom25, jednak powinno wystarczyÊ, aby pokazaÊ, øe argumentujπc za swojπ interpretacjπ rozwoju wiedzy naukowej, Kitcher zak≥ada jakπú formÍ realizmu konwergentnego. Wszak o dostosowywaniu naszych kategorii pojÍciowych do rodzajów naturalnych, a naszych schematów wyjaúniania zjawisk poprzez rozpoznawanie „przedmiotów i w≥asnoúci, od których te zjawiska zaleøπ" moøemy mówiÊ jedynie wtedy, kiedy juø przyjÍliúmy, øe nauki zdolne sπ nam dostarczaÊ bliskich prawdy opisów zarówno obserwowalnych, jak teø nieobserwowalnych czÍúci czy aspektów úwiata fizycznego. I za≥oøenie to Kitcher otwarcie od poczπtku przyjmuje. åwiadom zaú oczywistych kontrowersji z nim z zwiπzanych, dyskutowanych na gruncie sporu o realizm naukowy rozumie, øe aby móc broniÊ swojej interpretacji rozwoju nauki, musi przedstawiÊ propozycjÍ obrony realizmu naukowego jako, z jednej strony, poglπdu wewnÍtrznie spójnego, a z drugiej stanowiπcego co najmniej alternatywÍ dla róønego rodzaju antyrealistycznych - empirycystycznych, instrumentalistycznych - poglπdów na moøliwoúci poznawcze nauki. Jednym z punktów tej obrony musi zaú byÊ odparcie argumentu pesymistycznej indukcji i to w≥aúnie jemu Kitcher poúwiÍca najwiÍcej miejsca. Przywo≥ujπc ten argument w omawianej juø wersji Laudana, Kitcher stwierdza, øe jest on szyty grubymi niÊmi, poniewaø sposób, w jaki Laudan omawia ca≥e teorie, przypomina takie oto „obalenie" stanowiska tych, którzy twierdzπ, øe w koszykówce druøyny odnoszπce sukces to zwykle te, których gracze sπ wysocy: przywo≥ujemy przypadki druøyn, które odnios≥y sukces i jednoczeúnie wúród swoich graczy posiada≥y jednego niewielkiego zawodnika. Waøne jest tutaj, aby nie wyjawiaÊ faktu, øe osoba ta w øadnym lub w niewielkim stopniu przyczyni≥a siÍ do sukcesu ca≥ej druøyny. Po23 Zob. ibidem, s. 95–105. 24 Zob. ibidem, s. 105–112. 25 Szersze, lecz wciπø syntetyczne omówienie przedstawionej w The Advancement of Science koncepcji rozwoju wiedzy zob. J. Losee, Theories of Scientific Progress. An introduction, London 2004, s. 126–129. 176 Co pozwala teoriom dzia≥aÊ? dobnie nie wystarczy przyjπÊ, øe teoria to zbiór twierdzeÒ i stwierdziÊ, øe za sukces ca≥oúci odpowiedzialne sπ wszystkie czÍúci w tym samym stopniu. Naleøy sprawdziÊ, jaki uøytek czyniony jest z tych twierdzeÒ26. Kitcher zgadza siÍ wiÍc z Laudanem, øe jeúli rozwaøaÊ je jako ca≥oúci, przesz≥e teorie sπ zwyczajnie fa≥szywe i øe fa≥szywe sπ przypuszczalnie równieø nasze obecne najlepsze teorie. Jednak rozwaøanie teorii jako ca≥oúci jest zwodnicze, poniewaø nie powinno nas dziwiÊ, øe fa≥szywa teoria zawiera w sobie fa≥szywe twierdzenia oraz øe postuluje istnienie nieistniejπcych przedmiotów. Jednoczeúnie stwierdza, øe to nie te czÍúci teorii naukowych, które czyniπ je fa≥szywymi, przyczyni≥y siÍ do ich sukcesu empirycznego, zaú Laudana analizy przypadków historycznych sπ albo za ogólne, aby ukazaÊ, øe to, co w wymienionych teoriach by≥o b≥Ídne, nie przyczyni≥o siÍ do ich sukcesu, albo (a czasami oraz) oparte sπ na problematycznych poglπdach dotyczπcych odniesienia terminów tych teorii27. Dla poparcia swojej ogólnej diagnozy Kitcher oferuje alternatywne dla przedstawionego przez Laudana ujÍcie problemu obecnego w dziewiÍtnastowiecznych teoriach pojÍcia eteru, w szczególnoúci optycznego eteru w falowej teorii úwiat≥a Fresnela. Jak argumentuje, jeúli chcemy zrozumieÊ, jakπ rolÍ w teorii tej pe≥ni≥o pojÍcie eteru, musimy rozwaøyÊ, czy wykorzystywa≥a ona twierdzenia dotyczπce natury eteru w swoich wyjaúnieniach i, przede wszystkim, prognozach zjawisk. Kiedy to zrobimy, okazuje siÍ, øe z jednej strony Fresnel - choÊ nie ma powaøniejszych wπtpliwoúci, øe by≥o istnieniu úwiat≥onoúnego eteru przekonany - nie wyg≥asza≥ w zasadzie øadnych (jeúli wziπÊ pod uwagÍ jego pisma) szczegó≥owych twierdzeÒ dotyczπcych jego natury. Potrzebowa≥ pojÍcia eteru, poniewaø uwaøa≥, øe aby móc mówiÊ o rozchodzeniu siÍ fal úwietlnych, naleøy za≥oøyÊ istnienie jakiegoú medium, w którym mog≥yby siÍ rozchodziÊ. Podziela≥ wiÍc przekonanie obecne juø u Descartesa, Hooke'a, Huygensa i Eulera, øe zjawisko úwiat≥a jest konsekwencjπ drgaÒ czπstek wszechobecnego, lecz nieuchwytnego zmys≥owo fluidu28. Przekonanie 26 P. Kitcher, The Advancement of Science, s. 143. 27 Ibidem. 28 Swoje opinie na temat przekonaÒ francuskiego fizyka o realnoúci eteru z jednej stronny i jego „niemal ca≥kowitej ignorancji" co do jego natury Kitcher popiera odniesieniami do uhonorowanego nagrodπ Francuskiej Akademii Nauk Mémoire sur la Di raction de la Lumičre (przedruk w: A. Fresnel, Oeuvres, t. I., Paris 1964, s. 247–382; w jedynym dostÍpnym t≥uczeniu na angielskim - Memoire on the Di raction of Light [w:] The Wave Theory of Light: Memoirs by Huygens, Young and Realizm jako selektywny sceptycyzm 177 to zaú, choÊ z pewnoúciπ mia≥o wp≥yw na teoretyczne spekulacje francuskiego fizyka, nie pe≥ni≥o øadnej funkcji w przeprowadzanych na gruncie jego teorii wyjaúnieniach i prognozach empirycznych. Innymi s≥owy, przyjπwszy za≥oøenie o realnoúci eteru, Fresnel (i wspó≥czeúni mu teoretycy wyprowadzajπcy konsekwencje empiryczne jego teorii) podczas wyjaúniania procesu rozchodzenia siÍ úwiat≥a ogranicza swój s≥ownik do pojÍcia fali, jej natÍøenia, za≥amania i rozstrzÍpienia, nie moøna wiÍc po prostu twierdziÊ, øe centralne pojÍcia, z których korzysta, pozbawione sπ odniesienia przedmiotowego. Jak konkluduje Kitcher: „Sukces Fresnela opiera siÍ na jego zrozumieniu rozchodzenia siÍ fal poprzecznych, a jego b≥Ídne przekonania co do konstytucji tych fal sπ dla jego analiz nieistotne"29. W oparciu o swojπ analizÍ przypadku eteru, Kitcher proponuje bardziej ogólnπ strategiÍ radzenia sobie z tego typu przypadkami. Propozycja ta opiera siÍ na rozróønieniu pomiÍdzy dwoma rodzajami postulatów (posits) obecnych w praktyce naukowej: dzia≥ajπcych (working posits) oraz presupozycyjnych (presuppositional posits). Pierwsze odnoszπ siÍ do domniemanych przedmiotów teoretycznych, które postuluje siÍ w faktycznych schematach eksplanacyjnych pojÍÊ teoretycznych, s≥uøπcych rozwiπzywaniu konkretnych problemów, drugie zaú odnoszπ siÍ do przedmiotów, których istnienie uznawane jest za warunek prawdziwoúci oferowanych w oparciu o te schematy rozwiπzaÒ30. Niewπtpliwie zwykle oba typy postulatów odgrywajπ waønπ rolÍ w formu≥owaniu oraz akceptacji teorii naukowych, jednakøe sukces empiryczny teorii zaleøy przede wszystkim od tych pierwszych, poniewaø to one wykorzystywane sπ w faktycznie formu≥owanych prognozach. Drugie zaú, jak przez d≥uøszπ czÍúÊ XIX wieku koncepcja eteru, nie tylko nie figurujπ w skutecznych rozwiπzaniach problemów (jeúli dana teoria w ogóle charakteryzuje siÍ sukcesem empirycznym), lecz czÍsto nie podejmuje siÍ w ogóle prób poddawania ich testom empirycznym. Ogólna strategia Kitchera wymaga zatem od realisty próbujπcego broniÊ tezy o zbliøaniu siÍ wiedzy naukowej do prawdy przeprowadzania szczegó≥owej analizy praktyk naukowych Fresnel, H. Crew (ed.), New York 1990, s. 79–144 – wskazywane przez Kitchera fragmenty zosta≥y niestety pominiÍte). Naleøy jednak zauwaøyÊ, øe w úwietle ostatecznych wniosków Kitchera faktyczne przekonania Fresnela na temat realnoúci i dok≥adnej natury eteru sπ zasadniczo nieistotne, tak øe skrupulatnoúÊ Kitchera w tej kwestii wydaje siÍ mieÊ charakter przynajmniej po czÍúci retoryczny. 29 P. Kitcher, The Advancement of Science, s. 147. 30 Zob. ibidem, s. 149. 178 Co pozwala teoriom dzia≥aÊ? zwiπzanych z wyjaúnianiem i prognozowaniem zjawisk, które pozwoliÊ powinny kaødorazowo okreúliÊ, które z tez teorii majπ charakter jedynie presupozycyjny, a które faktycznie pozwalajπ im „dzia≥aÊ". Jeúli propozycja Kitchera jest s≥uszna, realista konwergentny moøe uznaÊ wnioski p≥ynπce z argumentacji Laudana, jednak ograniczyÊ je jedynie do tych czÍúci teorii, które nie przyczyniajπ siÍ do ich sukcesu empirycznego. Podstawowy problem z tπ strategiπ jest taki, øe naraøona jest ona na zarzut racjonalizacji post hoc, w której rozumowanie przechodzi od wskazania tych czÍúci przesz≥ych teorii, które faktycznie zosta≥y zachowane w póüniejszych (czy to w niezmienionej formie, czy jako przypadki graniczne) do utoøsamienia ich z tymi, które musia≥y zostaÊ zachowane. Strategia ta nie oferuje zatem realiúcie wystarczajπco uzasadnionego kryterium pozwalajπcego wskazywaÊ te czÍúci wiedzy naukowej, po których moøemy spodziewaÊ siÍ, øe zostanπ zachowane w przysz≥ych zmianach teoretycznych. Mimo to ogólna intuicja Kitchera wydaje siÍ dla realisty obiecujπca, a jednym z tych, którzy upatrujπ w jego propozycji najlepszej drogi, jest Psillos. Ten grecki filozof oferuje podobnπ, lecz - jak uwaøa - poprawionπ wersjÍ powyøszej strategii - nazwanπ przez siebie posuniÍciem divide et impera. Argumentuje, øe aby realista móg≥czuÊ siÍ zabezpieczony przed zarzutem pesymistycznej indukcji, wystarczy, by by≥ w stanie wskazaÊ te „teoretyczne sk≥adowe autentycznie skutecznych przesz≥ych teorii, które istotnie przyczyni≥y siÍ do sukcesu teorii" i „pokazaÊ, øe te sk≥adowe - którym daleko do bycia po prostu fa≥szywymi - zosta≥y zachowane w póüniejszych teoriach z tej samej dziedziny"31. Dostrzegajπc problem, na który napotka≥a strategia Kitchera, Psillos stwierdza, øe realista powinien szukaÊ wskazówek co do statusu poszczególnych sk≥adowych teoretycznych32 w faktycznych przekonaniach naukowców. Jak bowiem zauwaøa, uczeni nigdy nie uznajπ teorii za po prostu prawdziwe lub fa≥szywe, lecz przyjmujπ selektywne podejúcie wobec róønych ich czÍúci czy twier31 S. Psillos, Scientific Realism, s. 110–111. 32 Na miejsce Kitchera podzia≥u na dzia≥ajπce i presupozycyjne postulaty Psillos proponuje rozróønienie na aktywne (contributing) i bezczynne (idle) sk≥adowe (constituents) teorii, gdzie te pierwsze istotnie przyczyniajπ siÍ do sukcesu teorii, a te drugie nie sπ potrzebne do formu≥owania trafnych prognoz. Grecki filozof k≥adzie szczególny nacisk na róønicÍ pomiÍdzy tymi pojÍciami a pojÍciami proponowanymi przez Kitchera, która polegaÊ ma na tym, øe podczas gdy rozróønienie autora The Advancemet of Science odnosi siÍ do pojÍÊ posiadajπcych i nieposiadajπcych odniesienia, rozróønienie greckiego filozofa odnosi siÍ do róønic pomiÍdzy poszczególnymi sk≥adowymi teorii w poparciu, jakie zyskujπ ze strony sukcesu empirycznego teorii. Zob. Psillos, Scientific Realism, s. 111. Realizm jako selektywny sceptycyzm 179 dzeÒ. Analizujπc poszczególne przypadki historyczne (teorii cieplika i teorii eteru), dochodzi do wniosku, øe te czÍúci teorii, które nie by≥y niezbÍdne dla sukcesu teorii, by≥y tymi samymi, do których uczeni podchodzili z nieufnoúciπ. Wyprowadza z tego ogólny wniosek, zgodnie z którym dok≥adnie te teoretyczne sk≥adowe, które zdaniem samych naukowców przyczynia≥y siÍ do sukcesu ich teorii (i przez to zyskiwa≥y empiryczne poparcie), sπ zwykle zachowywane w zmianie teoretycznej. Jednoczeúnie te sk≥adowe, które nie sπ „przenoszone", sπ zwykle tymi, które naukowcy sami uwaøajπ za zbytnio spekulatywne oraz pozbawione poparcia, aby traktowaÊ je powaønie. Jeúli ten poglπd jest poprawny, posuniÍcie divide et impera nie tylko nie jest ad hoc, lecz faktycznie zyskuje niezaleøne uwiarygodnienie ze strony sposobów, w jakie naukowcy traktujπ swoje teorie oraz róønicujπ swoje przekonania co do wielu ich sk≥adowych teoretycznych twierdzeÒ"33. Trudno jednak przystaÊ na to upatrywanie w poglπdach naukowców rozwiπzania problemu realisty poszukujπcego pewnego narzÍdzia odróøniania czÍúci naszych teorii, które powinny zostaÊ zachowane w procesie przysz≥ych teoretycznych zmian od tych, w odniesieniu do których bezpieczniej jest zawiesiÊ sπd. Nie doúÊ, øe uczeni rzadko podzielajπ swoje poglπdy (i na przyk≥ad eksperymentator bÍdzie czÍúciej przyjmowa≥ realistycznπ postawÍ wobec przedmiotu swoich badaÒ niø teoretyk), to zwykle niezwykle trudne - jeúli nie niemoøliwe - jest dok≥adne ustalenie poglπdów przesz≥ych naukowców34. Niezaleønie wiÍc od tego, jak bardzo koncepcja Psillosa rzeczywiúcie róøni siÍ od propozycji Kitchera, nie stanowi ona dla niej realnej alternatywy i podatna jest na te same zarzuty. III.3. Nie przedmioty, lecz struktury: realizm strukturalny Od przesz≥o dwudziestu lat jednym z najøywiej dyskutowanych stanowisk realistycznych jest realizm strukturalny. Chociaø swπ popularnoúÊ w najnowszej ods≥onie sporu o realizm nauko33 Ibidem. Wspomnianym wczeúniej analizom historycznym majπcym popieraÊ tÍ ogólnπ tezÍ Psillos poúwiÍca ca≥y osobny rozdzia≥. Zob. ibidem, s. 115–145. 34 UstaleÒ tych Psillos potrzebuje, gdyø jego wniosek ma zyskiwaÊ poparcie ze strony faktu, øe niegdysiejsi uczeni trafnie rozpoznawali wzglÍdnie pewne czÍúci swoich teorii. Tymczasem próby ustalania przekonaÒ tak poszczególnych uczonych z przesz≥oúci, jak i ca≥ych grup w okreúlonych úrodowiskach naukowych niemal zawsze prowadzπ do dyskusyjnych wniosków i sπ podatne na tendencyjnπ interpretacjÍ, wybiórczy dobór faktów itd. Z powodu problematycznoúci ustalania poglπdów uczonych i ich niejednorodnoúci koncepcjÍ Psillosa odrzuca m.in. Chakravartty, zob. jego A Metaphysics for Scientific Realism, s. 46. 180 Nie przedmioty, lecz struktury... wy zawdziÍcza przede wszystkim opublikowanemu w 1989 roku artyku≥owi Johna Worralla Structural Realism: The Best of Both Worlds?35, zwolennicy róønych wspó≥czesnych jego wersji (w tym sam Worrall) wskazujπ na duøo wczeúniejszπ obecnoúÊ idei strukturalistycznych w pracach tak róønych autorów jak Henri Poincaré, Ernst Cassirer, Bertrand Russell, Arthur Eddington czy Grover Maxwell. Najogólniej realizm strukturalny moøna rozumieÊ jako stanowisko, zgodnie z którym moøemy posiπúÊ wiedzÍ o strukturalnych aspektach nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej, jednak juø nie o wewnÍtrznych naturach nieobserwowalnych przedmiotów, które konstytuujπ poznawane przez nas struktury. Istniejπ dwie zasadnicze wersje tego stanowiska: epistemiczna i ontyczna36. Poniewaø dla dalszego wywodu druga z nich jest duøo mniej istotna, dok≥adniej przedstawiÍ jedynie tÍ pierwszπ, o drugiej traktujπc w sposób bardziej skrótowy. III. . . E                                 J     W       37 Worrall - podobnie jak (po nim) Kitcher i inaczej niø Hacking - jednego z najbardziej przekonujπcych argumentów za realizmem naukowym upatruje w historycznie postÍpujπcym sukcesie nauki. Jednoczeúnie uwaøa, øe fakt, iø na poziomie empirycznym nauka rozwija siÍ w zasadniczo kumulatywny sposób - to jest, øe w dojrza≥ej nauce nowe teorie zachowujπ i poszerzajπ treúÊ empirycznπ teorii starszych - nie moøe sam w sobie uzasadniÊ trafnoúci realizmu jako poglπdu upatrujπcego w teoriach naukowych aproksymacyjnie prawdziwych opisów rzeczywistoúci. Kumulatywnemu na poziomie empirycznym rozwojowi nauki towarzyszπ bowiem czÍsto radykalne zmiany na poziomie teoretycznym i, co za tym idzie, pojÍcia denotujπce nieobserwowalne przedmioty postulowane przez niegdyú najlepiej potwierdzone teorie znikajπ raz po raz z naszych naukowych ontologii. Twierdzπc, øe na przyk≥ad wziÍta w ogólnoúci teoria Newtona 35 Artyku≥ ten ukaza≥ siÍ w „Dialectica" 43 (1989), s. 99–124. Przypisy odnoszπ siÍ do przedruku artyku≥u z 1996 r. 36 Rozróønienie takie pojawia siÍ prawdopodobnie po raz pierwszy w: J. Ladyman, What is Structural Realism?, „Studies in History and Philosophy of Science" 29 (1998), s. 409–424. 37 Ladyman zwraca uwagÍ na niejasnoúÊ wyraøonego w Structural Realism stanowiska Worralla, stwierdzajπc, øe nie da siÍ jednoznacznie okreúliÊ, czy opiera siÍ ono na epistemologicznej, czy metafizycznej tezie (zob. J. Ladyman, What is Structural Realism?, s. 411) Nie uwaøam jednak, aby wskazywane przez niego fragmenty dopuszcza≥y tak duøπ niejednoznacznoúÊ i uznajÍ stanowisko Worralla za jednoznacznie epistemologiczne. Realizm jako selektywny sceptycyzm 181 aproksymuje teoriÍ Einsteina, realista albo twierdzi coú jawnie fa≥szywego, albo rozszerza granice pojÍcia aproksymacji do tego stopnia, øe jego stanowisko staje siÍ trywialne: Jeúli czarne „aproksymuje" bia≥e, jeúli czπstka „aproksymuje" falÍ, jeúli zakrzywienie czasoprzestrzeni „aproksymuje" si≥Í dzia≥ajπca na odleg≥oúÊ, to bez wπtpienia realista ma racjÍ, øe moøemy byÊ pewni, iø przysz≥e teorie bÍdπ aproksymacyjnie takie jak te obecnie uznawane. Niewiele bÍdzie to nam jednak mówi≥o38. Realista nie ma wiÍc wyjúcia, jak jedynie uznaÊ, øe na poziomie ogólnych teorii ciπg≥oúÊ nauki przerywana jest rewolucjami, które radykalnie nieraz modyfikujπ nasze naukowe ontologie. Po prostu jest faktem, øe - wracajπc do naszego przewodniego przypadku - Fresnel uznawa≥ istnienie eteru, a pojÍcie eteru pe≥ni≥o waønπ funkcjÍ w jego teorii i dlatego by≥a ona fa≥szywa39. Równoczeúnie, poniewaø w ograniczonym zakresie teoria ta pozwala≥a prognozowaÊ okreúlone zjawiska równie trafnie, co ostatecznie zastÍpujπca jπ teoria Maxwella, wydaje siÍ, øe pomiÍdzy teoriami tymi musi zachodziÊ jakaú ciπg≥oúÊ - z jednej strony nie jedynie ciπg≥oúÊ na poziomie empirycznym, z drugiej nie ciπg≥oúÊ ca≥ej treúci teoretycznej (nawet w sensie aproksymacji). Worrall podkreúla, øe na tego typu problemy zwracano uwagÍ oraz próbowano je rozwiπzaÊ daleko przed dyskusjami wywo≥anymi wystπpieniem Laudana i w tym kontekúcie wskazuje przede wszystkim na Poincarégo i dziesiπty rozdzia≥ jego Nauki i hipotezy. I faktycznie aktualnoúÊ przedstawionego w tej pracy wywodu jest - w úwietle wspó≥czesnych dyskusji - wrÍcz uderzajπca. Francuski filozof podjπ≥ tam bowiem w≥aúnie zagadnienie efemerycznego charakteru teorii naukowych prowadzπcego „profanów", którzy dostrzegajπc, jak coraz to kolejne teorie sπ odrzucane, dochodzπ do wniosku, øe „teorie te sπ zupe≥nie czcze i próøne"40. Poglπd taki mogπ jednak, jego zdaniem, wypowia38 J. Worrall, Structural Realism, 155–156. 39 Tym samym Worrall odrzuca wszystkie próby argumentowania przeciw Laudanowi sugerujπce, øe kiedy Fresnel mówi≥o eterze, odnosi≥ siÍ tak naprawdÍ do pola elektromagnetycznego (sugestie takπ wysunÍli C. Hardin i A. Rosenberg w artykule In Defence of Convergent Realism, „Philosophy of Science" 49 (1982), s. 604–615): „Rzeczywiúcie, wydaje to siÍ racjonale, kiedy historyk dopuszcza moøliwoúÊ, øe naukowiec nie w pe≥ni rozumia≥ swojπ w≥asnπ teoriÍ; jednak dopuszczenie, øe móg≥ jπ zrozumieÊ ca≥kowicie üle, i øe w rzeczywistoúci nie moøna jej by≥o faktycznie zrozumieÊ aø do 50 lat po jego úmierci, utrzymywaÊ, øe Fresnel »naprawdÍ« mówi≥o czymú, o czym wiemy, øe nie mia≥ najmniejszego pojÍcia, to z pewnoúciπ posuwaÊ »racjonalnπ rekonstrukcjÍ« za daleko" (J. Worrall, Structural Realism, s. 156). 40 H. Poincaré, Nauka i hipoteza, t≥um. M.H. Horowitz, Warszawa 2012 s. 171. 182 Nie przedmioty, lecz struktury... daÊ jedynie ci, którzy nie rozumiejπ rzeczywistego znaczenia teorii naukowych. Przywo≥ujπc w≥aúnie przypadek przejúcia od czyniπcej uøytek z pojÍcia eteru teorii Fresnela do obywajπcej siÍ bez niego teorii Maxwella, Poincaré argumentuje, øe chociaø na poziomie pojÍciowym zasz≥a miÍdzy tymi teoriami g≥Íboka zmiana, obie teorie pozwalajπ nam równie skutecznie przewidywaÊ zjawiska optyczne. Dzieje siÍ tak dlatego, øe choÊ teoria Fresnela by≥a pod wieloma wzglÍdami fa≥szywa, trafnie rozpoznawa≥a niektóre stosunki pomiÍdzy rzeczywistymi przedmiotami. To zaú stosunki pomiÍdzy przedmiotami sπ w≥aúnie tym, co zawsze interesuje przyrodników, i jednoczeúnie sπ one jedynymi prawdami o rzeczywistoúci fizycznej, do której mogπ dotrzeÊ41. Innymi s≥owy, dla Poincarégo obecne w teoriach wzory matematyczne sπ przede wszystkim opisami relacji zachodzπcych pomiÍdzy w≥asnoúciami przedmiotów teoretycznych. Mimo øe nieraz b≥Ídnie rozpoznajemy naturÍ tych przedmiotów - na przyk≥ad uznajπc, øe sπ proste, kiedy w rzeczywistoúci sπ z≥oøone - kiedy juø raz trafnie rozpoznamy zachodzenie okreúlonych stosunków pomiÍdzy nimi, øadna zmiana teoretyczna tego nie uniewaøni: „Równania nasze stajπ siÍ [. . . ] coraz bardziej skomplikowane po to, by przylgnπÊ úciúlej do komplikacji przyrody; nic wszakøe nie zmienia zwiπzków, pozwalajπcych na wyprowadzenie tych równaÒ jedne z drugich. S≥owem, kszta≥t tych równaÒ zostaje zachowany"42. Podejmujπc rozwaøania Poincarégo, Worrall w≥aúnie w strukturze teorii naukowej upatruje tego aspektu kaødej dojrza≥ej teorii, który zostaje zachowany w procesie teoretycznej zmiany. Ogólne niegdyú obowiπzujπce teorie uwaøamy dziú za fa≥szywe, poniewaø zmieni≥y siÍ nasze poglπdy na naturÍ nieobserwowalnej rzeczywistoúci i w tym wzglÍdzie, w jakim odczytujemy nasze obecne najlepiej potwierdzone teorie jako opisy natury rzeczywistoúci, nie mamy podstaw, aby zaprzeczyÊ pesymistycznemu wnioskowi Laudana. Jeøeli jednak realista zgodzi siÍ ograniczyÊ zakres swojego stanowiska tak, aby uczyniÊ jego przedmiotem jedynie struktury nieobserwowalnej rzeczywistoúci, o których pouczajπ nas teorie, moøe zabezpieczyÊ siÍ przed zarzutem pesymistycznej indukcji. W przypadku Fresnela-Maxwella mamy do czynienia z dwiema nastÍpujπcymi po sobie teoriami wyjaúniajπcymi tÍ samπ klasÍ zjawisk43, z których pierwsza, traktowana w ca≥oúci, jest w úwietle drugiej fa≥szywa, przede wszystkim dla41 Zob. ibidem, s. 172. 42 H. Poincaré, Nauka i Hipoteza, s. 188. 43 Mówiπc dok≥adnie, teoria Maxwella dotyczy≥a szerszej klasy zjawisk, wiÍc dla úcis≥oúci naleøy tu raczej mówiÊ o zawieraniu siÍ zakresu przedmiotowego teorii Fresnela w teorii Maxwella. Realizm jako selektywny sceptycyzm 183 tego, øe pierwsza ujmuje falÍ úwietlnπ jako drgania czπstek eteru, druga zaú jako oscylacje wektorów pola elektromagnetycznego (sam Maxwell zastπpi≥ eter optyczny elektromagnetycznym, hipotezπ z czasem odrzuconπ w úwietle úwiadectw eksperymentalnych). Jednoczeúnie sformu≥owane przez Fresnela wzory matematyczne wyraøajπce zaleønoúÊ amplitud monochromatycznych fal úwietlnych na granicy dwóch oúrodków o róønej gÍstoúci optycznej dajπ siÍ w niezmienionej formie wyprowadziÊ z teorii elektromagnetycznej i uzgodniÊ z obiema teoriami. Przyjmijmy, øe I2, R2, X2 oznaczajπ odpowiednio amplitudy spolaryzowanych w p≥aszczyünie padania padajπcej, odbitej oraz za≥amanej sk≥adowych úwiat≥a, natomiast I'2, R'2, X'2 amplitudy odpowiednich sk≥adowych úwiat≥a prostopad≥ych do p≥aszczyzny padania. Symbolami ioraz r oznaczmy z kolei kπty utworzone pomiÍdzy padajπcym i za≥amanym promieniem úwietlnym a p≥aszczyznπ odbicia. Wtedy: R/I = tg (i  r) / tg (i+ r) R0/I 0 = sin (i  r) / sin (i+ r) X/I = (2sin r * cos i) / (sin (i+ r) cos (i  r)) X 0/I 0 = 2sin r * cos i / sin (i+ r) Fresnel rozumia≥ úwiat≥o jako wibracje przenoszone mechanicznie przez eter. Wibracje te mia≥y byÊ prostopad≥e do kierunku rozchodzenia siÍ úwiat≥a. Kiedy úwiat≥o jest niespolaryzowane, wibracje skierowane sπ w róøne strony. Kiedy promieÒ úwietlny zostaje spolaryzowany, rozk≥ada siÍ na dwie prostopad≥e do siebie p≥aszczyzny - padania i odbicia. Im wibracje bÍdπ silniejsze - czyli, dla Fresnela, im mocniej zostanie zaburzona równowaga eteru - tym úwiat≥o bÍdzie bardziej intensywne. Dla Maxwella wibracje úwiat≥a nie stanowiπ zaburzenia w eterze, jednak jeøeli uznaÊ, øe I, R,X reprezentujπ amplitudy oscylacji elektromagnetycznych, formalnie opis Fresnela okazuje siÍ w pe≥ni zgodny z teoriπ Maxwella. Dlatego, jak zauwaøa Worrall, „Jeøeli ograniczymy siÍ do poziomu wzorów matematycznych [. . . ] istnieje ca≥kowita ciπg≥oúÊ pomiÍdzy teoriami Fresnela i Maxwella"44. Wyjaúnienie przypadku Fresnela-Maxwella jest dla realizmu waøne, gdyø stanowi jeden z najchÍtniej wskazywanych przez antyrealistów przyk≥ad porzucenia bardzo skutecznej empirycznie teorii i zastπpienia jej teoriπ postulujπcπ radykalnie róønπ ontologiÍ. Moøna jednak ≥atwo zauwaøyÊ, øe przypadek ten nie jest 44 J. Worrall, Structural Realism, s. 158. 184 Nie przedmioty, lecz struktury... reprezentatywny dla wiÍkszoúci przypadków zmiany teoretycznej, poniewaø rzadko mamy w historii nauki do czynienia z przypadkiem zachowania siÍ wzorów starszej teorii w nowszej w niezmienionej formie. åwiadomy tego Worrall przyznaje, øe czÍúciej niø o zachowaniu zmuszeni jesteúmy mówiÊ o aproksymowaniu wzorów starszej teorii przez nowszπ, jednak w przeciwieÒstwie do mówienia o aproksymowaniu jednej teorii przez drugπ - co odrzuca≥ - w tym przypadku jesteúmy do tego uprawnieni, poniewaø historia nauki pozwala nam przyjπÊ ogólnπ zasadÍ, øe „kiedy teoria zastÍpuje swojπ poprzedniczkÍ, która jednak sama cieszy≥a siÍ autentycznym sukcesem prognostycznym, zastosowanie znajduje »zasada korespondencji«"45. Zasada ta jest oczywiúcie, zgodnie z zaleceniami strukturalizmu, ograniczona jedynie do poziomu wzorów matematycznych, to jest wymaga tego, aby równania teorii starszej da≥y siÍ wyprowadziÊ z nowszej przy ograniczeniu wartoúci okreúlonych parametrów, jak na przyk≥ad wzory teorii grawitacji Newtona - prawa ruchu oraz prawo powszechnej grawitacji, dajπ siÍ wyprowadziÊ z teorii wzglÍdnoúci dla okreúlonych przypadków granicznych (to jest tych, w których operuje siÍ prÍdkoúciami duøo mniejszymi niø prÍdkoúÊ úwiat≥a). Tak wiÍc realizm strukturalny oferuje realiúcie „to, co najlepsze z obu úwiatów", poniewaø pozwala mu uzgodniÊ argument z sukcesu nauki z historycznymi faktami dotyczπcymi nieciπg≥oúci naszych naukowych ontologii. Podejúcie to w pe≥ni wpisuje siÍ w ramy scharakteryzowanej wczeúniej strategii selektywnego sceptycyzmu i jest strategiπ przyjÍtπ z pe≥nπ úwiadomoúciπ, gdyø otwartym celem Worralla by≥o znalezienie podstaw pozwalajπcych a priori odróøniaÊ stabilne czÍúci wiedzy naukowej - które utoøsami≥ z wzorami matematycznymi traktowanymi jako reprezentacje stosunków pomiÍdzy róønymi przedmiotami teoretycznymi - od tych, które zwykle podlegajπ rewizjom - które utoøsami≥ z interpretacjami dotyczπcymi natur tych przedmiotów. Wystπpienie Worralla wywo≥a≥o øywπ debatÍ, w ramach której z jednej strony kwestionowano wystarczalnoúÊ zaproponowanego stanowiska w kontekúcie zarzutu pesymistycznej indukcji, a z drugiej wskazywano na zbytniπ abstrakcyjnoúÊ samego pojÍcia struktury. Obszernej krytyce realizm Worralla podda≥ Psillos. W odniesieniu do pierwszej ze wspomnianych kwestii stwierdzi≥, øe wskazywanie na fakt ciπg≥oúci na poziomie wzorów matematycznych w sekwencji nastÍpujπcych po sobie dojrza≥ych teorii samo w sobie jest dla realisty niewystarczajπce, gdyø daje siÍ w zu45 Ibidem, s. 160. Realizm jako selektywny sceptycyzm 185 pe≥noúci uzgodniÊ z instrumentalizmem. Strukturalizm Worralla wymaga wiÍc, jego zdaniem, dodatkowego argumentu ukazujπcego, dlaczego wzory te moøemy traktowaÊ jako trafne opisy struktur nieobserwowalnej rzeczywistoúci. Argument ten mia≥by mieÊ nastÍpujπcπ formÍ: Sukces prognostyczny jest kumulatywny: kolejne teorie zachowujπ potwierdzonπ treúÊ empirycznπ swoich poprzedniczek. Jednak matematyczna struktura takøe jest kumulatywna: kolejne teorie zawierajπ w sobie matematycznπ strukturÍ teorii poprzednich. Istnieje zatem zwiπzek pomiÍdzy akumulacjπ matematycznej struktury i akumulacjπ sukcesu empirycznego. Poniewaø skuteczne prognozy sugerujπ, øe teoria w jakiú sposób „uchwyci≥a" úwiat, moøna oczekiwaÊ, øe to „przeniesiona" matematyczna struktura teorii „uchwyci≥a" strukturÍ úwiata46. Póki co nie jest to jednak dopowiedzenie, lecz dobre streszczenie argumentacji Worralla47. Psillos jednakøe stwierdza, øe argument ten implikuje, øe „matematyczna struktura teorii jest w jakiú sposób wy≥πcznie odpowiedzialna za prognostyczny sukces teorii"48, co niekoniecznie jest prawdπ. Przede wszystkim same wzory matematyczne nie pozwolπ nam nigdy formu≥owaÊ jakichkolwiek prognoz empirycznych, jeúli nie przyjmiemy øadnych teoretycznych hipotez i dodatkowych za≥oøeÒ. Jest wiÍc po prostu nieprawdπ, øe wy≥πcznie wzory matematyczne przyczyniajπ siÍ do sukcesu teorii. Po drugie owe „niestrukturalne" czÍúci teorii, które faktycznie przyczyniajπ siÍ do sukcesu nauki, zwykle sπ zachowywane takøe w procesie teoretycznej zmiany. Przyk≥adowo, dowodzπc swoich praw opisujπcych zachowanie siÍ úwiat≥a, które przechodzi miÍdzy oúrodkami o róønej gÍstoúci optycznej, Fresnel czyni≥ uøytek z „minimalnego mechanicznego za≥oøenia" dotyczπcego zwiπzku pomiÍdzy prÍdkoúciπ poruszania siÍ 46 S. Psillos, Scientific Realism, s. 153. 47 Psillos przedstawia tÍ strukturalistycznπ wersjÍ argumentu z sukcesu nauki jako najlepszπ opcjÍ zape≥nienia luki w argumentacji Worralla, który, jego zdaniem, jedynie pokaza≥, øe matematyczne równania zostajπ zachowane w teoretycznej zmianie, nie pokaza≥ zaú, dlaczego powinniúmy uwaøaÊ, øe równania te faktycznie reprezentujπ realne struktury. Trudno mi jednak zrozumieÊ, dlaczego Psillos twierdzi, øe nie napotka≥ tego typu argumentu w pracach Worralla, poniewaø, jak wyøej pokazywa≥em, dok≥adnie za takπ wersjπ argumentu z sukcesu nauki opowiada siÍ Worrall w artykule Structural Realism. Wszak zasadniczo ca≥y pomys≥ wydobycia tego, co „najlepsze z dwóch úwiatów", polega≥ na ograniczeniu zakresu realizmu do tych czÍúci wiedzy naukowej, które zostajπ zachowane w teoretycznej zmianie i ukazaniu, øe przy tym ograniczeniu, historia nauki - w tym historia jej postÍpujπcego sukcesu - stoi po stronie realisty strukturalnego. 48 S. Psillos, Scientific Realism, s. 153. 186 Nie przedmioty, lecz struktury... czπstek eteru a amplitudπ fali úwietlnej (choÊ Fresnel w øadnym miejscu dowodu nie odwo≥ywa≥ siÍ do jakiegokolwiek konkretnego modelu eteru i uznawa≥, øe prÍdkoúÊ czπstek eteru moøna wyraziÊ po prostu jako wielkoúÊ wektorowπ), zasady zachowania energii oraz geometrycznej analizy konfiguracji promieni úwietlnych na granicy dwóch oúrodków49. W teorii Maxwella wszystkie te teoretyczne za≥oøenia dotyczπce w≥asnoúci rozchodzenia siÍ úwiat≥a zosta≥y zachowane. Nie moøna zatem, zdaniem Psillosa, twierdziÊ, øe Fresnelowi uda≥o siÍ trafnie rozpoznaÊ wy≥πcznie strukturÍ úwiat≥a, natomiast pomyli≥ siÍ co do jego natury. Krytyka ta wydaje siÍ jednak oparta na jawnym non sequitur, jakim jest moment, w którym Psillos przechodzi od strukturalistycznej wersji argumentu z sukcesu nauki do wniosku, øe czyni ona za sukces nauki odpowiedzialne wy≥πcznie niezinterpretowane wzory matematyczne. Tymczasem, chcπc podπøaÊ wskazanπ przez Worralla drogπ, realista strukturalny móg≥by bez popadania w sprzecznoúÊ przyznaÊ, øe za sukces teorii odpowiadajπ, poza wzorami matematycznymi, takøe inne czÍúci teorii, jednak nawet jeúli tak jest i jeúli niektóre z tych czÍúci faktycznie bywajπ zachowane w teoretycznej zmianie, nie posiadamy - byÊ moøe jeszcze - narzÍdzi pozwalajπcych nam wskazywaÊ, po których z niestrukturalnych czÍúci dowolnej dojrza≥ej teorii moøemy siÍ spodziewaÊ, øe faktycznie zostanπ w teoretycznej zmianie zachowane. Innymi s≥owy Worrallowski realista strukturalny moøe woleÊ siÍ zadowoliÊ skromniejszπ w swoich tezach, lecz bezpiecznπ w úwietle úwiadectw historycznych pozycjπ, nawet jeúli moøe to oznaczaÊ, øe w pewnych przypadkach zawiesza sπd w odniesieniu do wiÍkszej liczby twierdzeÒ teoretycznych, niø jest to byÊ moøe konieczne. Niezaleønie od powyøszego Psillos wysunπ≥ bardziej fundamentalny w swojej naturze zarzut wzglÍdem koncepcji Worralla, argumentujπc, øe „po pierwsze natura oraz struktura przedmiotu tworzπ kontinuum, po drugie natura przedmiotu, procesu czy mechanizmu fizycznego jest nie mniej poznawalna niø jego struktura"50. Nie moøna, utrzymuje, uznawaÊ natury przedmiotu teoretycznego za coú róønego od jego struktury, poniewaø opisujπc go, naukowcy nie robiπ nic innego, jak w≥aúnie przypisujπ mu okreúlonπ strukturÍ przyczynowπ. Natomiast mówienie o naturze jako czymú innym niø to, do czego odnoszπ siÍ tego typu strukturalne opisy, „jest powracaniem do úredniowiecznego dyskursu 49 Zob. ibidem, s. 158. 50 Ibidem, s. 155 Realizm jako selektywny sceptycyzm 187 o »formach« i »substancjach«", który „obali≥a rewolucja naukowa XVII wieku"51. Tymczasem, aby siÍ dowiedzieÊ, czym jest masa cia≥a, naleøy okreúliÊ, jakπ jest w≥asnoúciπ i w jakie (opisywane w formie wzorów matematycznych) relacje moøe wchodziÊ - im zaú wiÍcej wiemy o w≥asnoúciach czegoú, tym wiÍcej wiemy o jego naturze. S≥owem, w praktyce i teorii naukowej struktury nieobserwowalnych przedmiotów sπ nieodróønialne od ich natur52. Jak jednak zauwaøy≥ Chakravartty, moøemy bez problemu rozróøniaÊ pomiÍdzy naturπ przedmiotu a jego strukturalnymi w≥asnoúciami. Strukturalne w≥asnoúci przedmiotu mogπ stanowiÊ czÍúÊ jego natury, jednak jedynie te, które sπ jego w≥asnoúciami pierwszego rzÍdu (co nie wyczerpuje nigdy zbioru jego strukturalnych w≥asnoúci). Dodatkowo natura przedmiotu - w przeciwieÒstwie do struktury - jest czymú niezaleønym od tego, w jakie relacje przedmiot ten rzeczywiúcie w okreúlonym momencie wchodzi. Dlatego „indywidua zawsze majπ natury (w≥asnoúci pierwszego rzÍdu), jednak to, czy lub jak moøna je opisaÊ strukturalnie, zaleøeÊ bÍdzie od tego, w jakich relacjach bÍdπ siÍ w danym czasie manifestowa≥y"53. Epistemiczny realizm strukturalny napotyka jednak na duøo powaøniejszy problem, który wiπøe siÍ z dok≥adniejszym okreúleniem pojÍcia struktury. Chociaø w cytowanym artykule Worrall nie zaproponowa≥ øadnego jego precyzyjnego rozumienia, t≥umaczy siÍ je zwykle w kontekúcie strukturalizmu54 poprzez odwo≥anie do koncepcji struktury Bertranda Russella, który - mówiπc o nim w kontekúcie poznania zmys≥owego - odnosi≥je do formalnych w≥asnoúci relacji55. Jak jednak argumentowa≥ przeciw niemu Max Newman, tak rozumiane pojÍcie struktury jest zbyt abstrakcyjne, aby moøna by≥o przy jego pomocy uchwyciÊ jakiekolwiek faktyczne relacje zachodzπce pomiÍdzy przedmiotami. Jeúli weümiemy dla przyk≥adu zbiór drzew w parku uporzπdkowany relacjπ „starsze niø" oraz równoliczny mu zbiór sto≥ów uporzπdkowany relacjπ „wiÍkszy niø" to z formalnego punktu widzenia mamy do czynienia z identycznymi strukturami. Jest tak dlatego, øe przy za≥oøeniu równej mocy zbiorów dowolnych elementów bÍdziemy w stanie dla kaødego z nich okreúliÊ formal51 Ibidem, s. 156. 52 Zob. ibidem, s. 155–157; S. Psillos, Is Structural Realism the Best of Both Worlds?, „Dialectica" 1 (1995), s. 31–32. 53 A. Chakravartty, Selektywny sceptycyzm, s. 179, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 43. 54 Np. J. Ladyman, What is Structural Realism, s. 411–412. 55 Zob. B. Russell, The Analysis of Matter, London 1927, s. 249–256. 188 Nie przedmioty, lecz struktury... nie identycznπ relacjÍ i tym samym strukturalnie je oba utoøsamiÊ. Przy tak rozumianym pojÍciu struktury jedynπ rzeczπ, jakπ mówi nam ona o zbiorze przedmiotów, czego nie wiemy o nim a priori, jest jego moc56. Odwo≥ujπcy siÍ do tak rozumianego pojÍcia struktury realizm nie moøe stanowiÊ opcji dla selektywnego sceptyka, poniewaø zaleca mu ostatecznie ograniczenie swoich przekonaÒ do wiedzy trywialnej57. PokaøÍ zaraz na przyk≥adzie koncepcji semirealizmu, øe bazujπc po czÍúci na epistemicznym realizmie strukturalnym, realista moøe obejúÊ ten problem, jednak oznaczaÊ to bÍdzie odejúcie od niektórych z podstawowych intuicji tego stanowiska. Wpierw jednak odniosÍ siÍ do zasadniczo odmiennej od Worrallowskiej propozycji obrony realizmu strukturalnego. III. . . O                             J      L          S       F       Jak sygnalizowa≥em, stanowisko okreúlane mianem ontycznego realizmu strukturalnego ma drugorzÍdne znaczenie z perspektywy zasadniczego wπtku rozwaøaÒ tej czÍúci. Zarazem posiada ono niezaprzeczalnie silnπ pozycjÍ we wspó≥czesnych dyskusjach wokó≥ realizmu, a grono jego zwolenników (zasilane g≥ównie przez filozofów fizyki) zdaje siÍ stale powiÍkszaÊ i choÊby juø z tego powodu omawiajπc realizm strukturalny, nie naleøy go pomijaÊ milczeniem. Jak by≥a o tym mowa, zgodnie z epistemicznym realizmem strukturalnym poznanie naukowe jest w stanie dotrzeÊ jedynie do struktur nieobserwowalnej rzeczywistoúci. Ontyczni realiúci akceptujπ to twierdzenie, lecz dodajπ, øe jest tak, gdyø na bardziej fundamentalnym poziomie rzeczywistoúci fizycznej nic innego nie istnieje. Zdaniem twórców ontycznego realizmu strukturalnego, przede wszystkim Stevena Frencha i Jamesa Ladymana, epistemiczny realizm strukturalny z jednej strony nie jest w stanie sprostaÊ wysuwanym wzglÍdem niego zarzutom58, a z drugiej opiera siÍ na ontologii nieprzystajπcej do tej sugerowanej przez najnowsze, dobrze potwierdzone teorie fi56 Zob. M.H. Newman, Mr Russell's Causal Theory of Perception, „Mind" 37 (1928), s. 137–148. Zob takøe J. Ladyman, What is Structural Realism?, s. 411–415, A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 37. 57 Strukturaliúci wskazujπ w drugiej kolejnoúci na G. Maxwella, który argumentujπc za swojπ wersjπ strukturalizmu, pos≥uøy≥ siÍ koncepcjπ zdania Ramseya, co jednak nie pozwoli≥o oddaliÊ zarzutu Newmana. Zob. J. Ladyman, What is Structural Realism?, s. 411–415, A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 37–39. 58 Ladyman nie tylko uznaje „zarzut Newmana", lecz takøe m.in. krytykÍ Psillosa. Zob. J. Ladyman, What is Structural Realism?, s. 411–415. Realizm jako selektywny sceptycyzm 189 zyczne. Ich zdaniem przyzwyczajeni do rozwaøania úwiata w skali makro, w którym mamy do czynienia z przedmiotami, ich w≥asnoúciami i relacjami pomiÍdzy nimi zachodzπcymi, filozofowie nies≥usznie domagajπ siÍ, aby ontologiczne rozwaøania dotyczπce bardziej fundamentalnego wymiaru rzeczywistoúci fizycznej rozwaøaÊ w tych samych kategoriach. Tymczasem zgodnie z teoriπ kwantów trudno mówiÊ o czπstkach elementarnych jako indywiduach, gdyø nie posiadajπ one okreúlonej trajektorii, przez co nie jesteúmy w stanie rozróøniaÊ pomiÍdzy nimi na podstawie po≥oøenia, zgodnie zaú z zasadπ symetryzacji zmiana uporzπdkowania uk≥adu dwóch czπstek elementarnych tego samego rodzaju znajdujπcych siÍ w róønym stanie nie zmienia samego uk≥adu, co uniemoøliwia dokonanie rozróønienia pomiÍdzy czπstkami na podstawie ich dajπcych siÍ mierzyÊ w≥asnoúci. Stπd kaødy realizm uznajπcy obiekty kwantowe za indywidua to „surogatowa forma realizmu, rekomendujπca wiarÍ w istnienie przedmiotów, które majπ tak niejasny status metafizyczny"59, którπ powinno siÍ porzuciÊ i zastπpiÊ koncepcjπ wolnπ od problemów indywidualnoúci przedmiotów. Ontyczni realiúci strukturalni postulujπ zastπpienie w myúleniu o fundamentalnym poziomie úwiata fizycznego tradycyjnej, nierelacyjnej ontologii ontologiπ relacyjnπ, w której o przedmiotach moøna mówiÊ co najwyøej w przenoúni jako pochodnych relacji. Nie dziwi, øe tak radykalna propozycja, zgodnie z którπ powinniúmy mówiÊ o relacjach bez przedmiotów w nie wchodzπcych, spotyka siÍ z czÍstym sprzeciwem. Przyk≥adowo, Chakravartty argumentuje, øe nawet jeúli uznaÊ60, iø pewne konsekwencje teorii kwantów sπ problematyczne dla realisty pragnπcego mówiÊ o przedmiotach, „proponowane przez ontyczny realizm strukturalny lekarstwo - pozbycie siÍ przedmiotów - jest [. . . ] znacznie gorsze niø choroba"61. Argumentuje, øe dokonanie tak powaønej zmiany w naszej teorii ontologicznej powinno byÊ bar59 Ibidem, s. 420. 60 Teoria kwantów pozostawia bowiem niedookreúlonym wybór pomiÍdzy odejúciem od mówienia o czπstkach (przedmiotach) a mówieniem o nich jako nie-indywiduach, a np. pobudzeniach pola kwantowego. Aby by≥o jasne - ontyczni realiúci strukturalni od samego poczπtku wskazywali na to niedookreúlenie, uznajπc je za wystarczajπcy powód odejúcia o mówienia o przedmiotach na bardziej fundamentalnym poziomie rzeczywistoúci fizycznej. Ten oraz inne p≥ynπce z teorii kwantów argumenty za porzuceniem dyskursu o przedmiotach w ontologii przedstawione zosta≥y jasno w S. French, On the Withering Away of Physical Objects, [w:] Interpreting Bodies: Classical and Quantum Objects in Modern Physics, E. Castellani (ed.), s. 93–113. 61 A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 74. 190 Semirealizm Anjana Chakravartty'ego dzo dobrze uzasadnione. Wyliczajπc warunki, jakie powinny wystπpiÊ, aby moøna by≥o uznaÊ, øe takie jest - (1) powaøne problemy uznawanego ontologicznego schematu pojÍciowego (ontological framework), (2) silniejsza moc eksplanacyjna schematu, który ma go zastπpiÊ, oraz (3) mniejsza liczba pojÍÊ pierwotnych w tym schemacie62 - pokazuje, dlaczego przejúcie do zalecanej przez ontycznych realistów strukturalnych jest niepoøπdane63. Poza tymi oraz innymi zarzutami krytyków ontycznej wersji realizmu strukturalnego dostrzegam jeszcze innej natury, lecz byÊ moøe powaøniejszy problem, przed jakim stoi to stanowisko w kontekúcie sporu o realizm. Argumentujπc, øe tylko ontyczny realizm strukturalny jest w stanie uczyniÊ zadoúÊ ustaleniom teorii kwantów, zwolennicy tego stanowiska zak≥adajπ trafnoúÊ tych ustaleÒ - a wiÍc prawdziwoúÊ (niekoniecznie ca≥kowitπ) teorii kwantów - a nie jej dowodzπ. S≥owem nie wykazujπ, øe realizm naukowy w ogóle jest moøliwy. Jak sugeruje przywo≥ywany artyku≥ Ladymana, ontyczny realizm strukturalny mia≥ - podobnie jak epistemiczny - pozwoliÊ realiúcie odwo≥ywaÊ siÍ zarówno do argumentu z sukcesu nauki, jak i formu≥owaÊ optymistycznπ indukcjÍ w oparciu o historiÍ nauki. Jednakøe na poziomie epistemologicznym nie oferuje on øadnych realnych rozwiπzaÒ problemów, na które jego zwolennicy sami zwracajπ uwagÍ. Dlatego w≥aúnie nie uznajÍ ontycznego realizmu strukturalnego - przynajmniej w jego obecnych formach - za obiecujπcπ propozycjÍ dla dajπcego siÍ broniÊ realizmu. Za takπ uznajÍ natomiast stanowisko, które realizmowi strukturalnemu zawdziÍcza bardzo wiele, jednak w jego epistemicznej, a nie ontycznej wersji. Jest nim semirealizm. III.4. Semirealizm Anjana Chakravartty'ego Stanowisko nazwane semirealizmem zosta≥o po raz pierwszy zarysowane przez Anjana Chakravartty'ego w 1998 roku, pe≥nego zaú rozwiniÍcia doczeka≥o siÍ niemal dekadÍ póüniej w monografii A Metaphysics for Scientific Realism: Knowing the Unobservable64. Autor przedstawia je jako rodzaj syntezy realizmu w sto62 Zob. ibidem, s. 76. 63 Ca≥oúÊ argumentacji Chakravartty'ego przeciwko ontycznej wersji realizmu strukturalnego zob. ibidem, s. 74–85. 64 Dok≥adniej w artykule Semirealism („Studies in History and Philosophy of Science" 29 (1998), s. 391–408) pod pojÍciem semirealizmu rozumiane jest raczej ogólnie to, co w niniejszej pracy okreúli≥em mianem selektywnego sceptycyzmu (a przynajmniej realizm w stosunku do przedmiotów oraz realizm strukturalny), w A Metaphysics for Scientific Realism zaú nazwa ta zostaje juø zarezerwowana dla autorskiego stanowiska Chakravartty'ego. Realizm jako selektywny sceptycyzm 191 sunku do przedmiotów teoretycznych oraz epistemicznego realizmu strukturalnego, która ≥πczyÊ mia≥aby w sobie to, co w obu tych stanowiskach najlepsze, i jednoczeúnie zdolna by≥aby uniknπÊ problemów, na które oba siÍ naraøajπ. Jak bowiem sugerowa≥em w poprzednich paragrafach, i jak argumentuje Chakravartty, øadne z tych stanowisk nie spe≥ni≥o pok≥adanych w nim nadziei. Realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych nie potrafi≥ dostarczyÊ tego, co obiecywa≥, przede wszystkim dlatego øe nie potrafi≥ uzasadniÊ rozróønienia pomiÍdzy naszπ wiedzπ o istnieniu przedmiotów teoretycznych a pozosta≥ym korpusem wiedzy teoretycznej, w który jest ona uwik≥ana i od którego jest ostatecznie zaleøna. Epistemiczny realizm strukturalny nie zdo- ≥a≥ natomiast zaoferowaÊ realiúcie atrakcyjnego dla niego pojÍcia struktury. Jednoczeúnie ustalenia obu tych stanowisk ujawni≥y takøe epistemologicznπ wagÍ dwóch bardzo istotnych kwestii - w przypadku realizmu w stosunku do przedmiotów by≥a to rola kontaktów przyczynowych z ukrytymi za zjawiskami czÍúciami rzeczywistoúci w ugruntowywaniu naszych przekonaÒ o trafnoúci twierdzeÒ naukowych ich dotyczπcych, w przypadku zaú epistemicznego realizmu strukturalnego by≥o to dostrzeøenie, øe stabilnoúÊ oraz ciπg≥oúÊ dojrza≥ych teorii naukowych jest najbardziej ewidentna w wymiarze strukturalnym. W oparciu o te dwie intuicje Chakravartty oferuje takie sformu≥owanie stanowiska selektywnego sceptycyzmu, które, bÍdπc subtelniejsze niø realizm w stosunku do przedmiotów, nie naraøa≥oby siÍ jednoczeúnie - jak epistemiczny realizm strukturalny - na zarzut trywialnoúci. Przed omówieniem recepty semirealizmu dla realisty trzeba przywo≥aÊ dwa zasadnicze dla tego stanowiska rozróønienia - na struktury abstrakcyjne i konkretne oraz na w≥asnoúci przyczynowe i pomocnicze. W poprzednim rozdziale sugerowa≥em, øe najpowaøniejszym problemem dla epistemicznego realizmu strukturalnego jest fakt, øe odwo≥uje siÍ on do pojÍcia struktury, które jest zbyt abstrakcyjne, aby mog≥o byÊ uøyteczne w formu≥owaniu propozycji obrony realizmu naukowego. Chakravartty argumentuje, øe aby nie staÊ siÍ stanowiskiem trywialnym, realizm potrzebuje koncepcji struktury, która odnosi≥aby siÍ do konkretnych relacji pomiÍdzy konkretnymi rzeczami lub ich w≥asnoúciami. Dlatego teø proponuje - za Michaelem Redheadem65 - podzia≥ struktur na abstrakcyjne i konkretne. PojÍcie struktury abstrakcyjnej odpowiada temu, co pod pojÍciem struktury rozumiejπ - lub wydajπ siÍ ro65 Zob. M.L. Redhead, Quests of a Realist, „Metascience" 10 (2001), s. 341–347. 192 Semirealizm Anjana Chakravartty'ego zumieÊ - epistemiczni realiúci strukturalni, gdyø odnosi siÍ do formalnych w≥asnoúci samych relacji. Struktury konkretne sprowadzajπ siÍ natomiast do konkretnych relacji zachodzπcych pomiÍdzy konkretnymi, przyczynowymi w≥asnoúciami przedmiotów. By nawiπzaÊ do przyk≥adu z poprzedniego paragrafu - zbiór sto≥ów oraz równoliczny mu zbiór drzew uporzπdkowane odpowiednio relacjami „wiÍkszy niø" i „starsze niø" charakteryzuje identycznoúÊ struktur abstrakcyjnych, lecz nie konkretnych. Aby dwa uporzπdkowane tπ samπ relacjπ zbiory przejawia≥y tÍ samπ strukturÍ konkretnπ, zarówno ich elementy, jak i relacje pomiÍdzy nimi stwierdzane muszπ byÊ tego samego rodzaju. Dopiero na poziomie struktur konkretnych moøna próbowaÊ identyfikowaÊ te struktury i odpowiadajπce im relacje oraz w≥asnoúci, które powinny zostaÊ zachowane w przysz≥ych zmianach teoretycznych, i to w≥aúnie tego rodzaju struktur powinien poszukiwaÊ realista. Odwo≥anie do struktur konkretnych moøe zabezpieczyÊ realistÍ przed zarzutem trywialnoúci, jednak nie przed zarzutem pesymistycznej indukcji. Konkretne struktury zwiπzane sπ z w≥asnoúciami przyczynowymi przedmiotów, czyli ich dyspozycjami do zachowywania siÍ w okreúlony sposób w okreúlonych okolicznoúciach. Nie znaczy to jednak, øe teorie nie przypisujπ nieobserwowalnym przedmiotom w≥asnoúci przyczynowych, w których realnoúÊ moøna by wπtpiÊ. Przeciwnie, bardzo czÍsto postulujπ okreúlone w≥asnoúci - jak to mia≥o na przyk≥ad miejsce w przypadku ≥adunku elektronu - zanim ich realnoúÊ zostaje w jakikolwiek sposób poúwiadczona, a wiele dojrza≥ych, lecz z czasem zastπpionych teorii postulowa≥o fikcyjne w≥asnoúci przyczynowe. Kiedy jednak, jak argumentowa≥ Hacking w kontekúcie swojego realizmu w stosunku do przedmiotów, udaje nam siÍ z okreúlonymi nieobserwowalnymi w≥asnoúciami przedmiotów nawiπzaÊ kontakt przyczynowy, mamy podstawy, aby oczekiwaÊ, øe w≥asnoúci te sπ realne. Tak czerpiπc z tej intuicji realizmu w stosunku do przedmiotów, Chakravartty proponuje rozróønienie na w≥asnoúci detekcyjne (detection properties) oraz pomocnicze. W≥asnoúciami detekcyjnymi sπ te postulowane w≥asnoúci przyczynowe, które uczonym uda≥o siÍ w ramach praktyk eksperymentalnych wykryÊ na drodze detekcji, czyli ustanowiÊ regularne zwiπzki pomiÍdzy nimi a narzÍdziami detekcji. W≥asnoúci pomocnicze to natomiast wszystkie te w≥asnoúci przyczynowe, których realnoúci, choÊ sugerowanej przez nasze teorie, nie uda≥o siÍ dotychczas w ten sposób potwierdziÊ. Tym samym ich status jest niepewny Realizm jako selektywny sceptycyzm 193 i moøe siÍ zmieniÊ, gdyø, w miarÍ rozwoju nauki, mogπ zostaÊ wykryte i zaliczone w poczet w≥asnoúci detekcyjnych lub, w rezultacie niepowodzeÒ w próbach ich wykrycia, innych úwiadectw eksperymentalnych czy zmiany teoretycznej, mogπ zostaÊ odrzucone jako fikcje. PamiÍtajπc o tych rozróønieniach, moøemy przejúÊ do omówienia istoty odpowiedzi semirealizmu na pesymistycznπ indukcjÍ. Przede wszystkim w myúl tej koncepcji mamy dostÍp poznawczy do tego, co nieobserwowalne, jednak ogranicza siÍ on do wiedzy o strukturach konkretnych, czyli wiedzy o relacjach (pierwszego rzÍdu) zachodzπcych pomiÍdzy konkretnymi w≥asnoúciami przyczynowymi. Jak by≥a juø o tym mowa, Chakravartty - przyznajπc niejako racjÍ Worrallowi i wbrew Psillosowi - uznaje prawomocnoúÊ rozróønienia na struktury i natury. Zgadza siÍ jednak z Psillosem w tym, øe nie moøemy poznaÊ jednych (rozumiejπc je jako struktury konkretne), nie poznajπc (przynajmniej czÍúciowo) drugich, poniewaø „wiedza o konkretnych strukturach zawiera w sobie wiedzÍ o wewnÍtrznych naturach"66. Aby zabezpieczyÊ siÍ przed zarzutem pesymistycznej indukcji, selektywny sceptyk potrzebuje jakiegoú rodzaju kryterium pozwalajπcego mu wskazywaÊ te struktury konkretne, po których moøemy oczekiwaÊ, øe zostanπ zachowane w przysz≥ej teoretycznej zmianie, poniewaø zwyczajnie nie jest prawdπ, øe - jak chcia≥ tego Worrall - struktury dojrza≥ych teorii zawsze zostajπ - czy to w ca≥oúci, czy jako przypadki graniczne - zachowane w póüniejszych teoriach. Jak komentuje Chakravartty: Worrall zbyt pospiesznie stwierdza, øe wzory Fresnela moøna wyprowadziÊ z teorii elektromagnetyzmu Maxwella. Tymczasem wielu naukowców w czasach Fresnela poúwiÍca≥o duøo uwagi modelom eteru, którego wyimaginowane w≥asnoúci opisywali w sposób matematyczny. Nie trzeba dodawaÊ, øe te równania nie zosta≥y zachowane w teorii elektromagnetyzmu. NieszczÍúliwie dla realizmu strukturalnego naukowcy i teorie generalnie opisujπ wiele struktur, jednak jedynie niektóre z nich zostajπ zachowane. Realista potrzebuje sposobu odróøniania jednych od drugich, jednak realizm strukturalny go tego nie nauczy67. NauczyÊ ma go tego natomiast semirealizm, na gruncie którego takim sposobem staje siÍ minimalna interpretacja struktury. 66 A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 42, Selektywny sceptycyzm, s. 178. 67 A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 45, Selektywny sceptycyzm, s. 180–181. 194 Semirealizm Anjana Chakravartty'ego Poniewaø struktury konkretne sprowadzajπ siÍ do relacji pomiÍdzy w≥asnoúciami przyczynowymi przedmiotów oraz poniewaø jedynie te z postulowanych przez teorie w≥asnoúci, które zosta≥y faktycznie wykryte, mogπ zas≥ugiwaÊ na realistycznπ interpretacjÍ, realista powinien ograniczyÊ zakres swojego stanowiska do wiedzy o wyznaczanych przez w≥asnoúci detekcyjne strukturach konkretnych. Jeúli zwaøyÊ w tym miejscu, øe relacje wiπøπce w≥asnoúci detekcyjne z naszymi narzÍdziami detekcji sπ to w≥aúnie struktury opisywane w teoriach naukowych w postaci wzorów matematycznych, recepta minimalnej interpretacji powinna staÊ siÍ jasna: podaÊ minimalnπ interpretacjÍ struktury to tyle, co wyliczyÊ w≥asnoúci przyczynowe, które niezbÍdne sπ, aby zinterpretowaÊ matematyczny wzór teorii w kategoriach detekcji. Stosujπc receptÍ minimalnej interpretacji, semirealista ogranicza realistycznπ wyk≥adniÍ wzoru teorii naukowej do stwierdzania realnoúci w≥asnoúci detekcyjnych, czyli jednoczeúnie do tego, co niezbÍdne dla wyjaúnienia zachowania siÍ instrumentów detekcji. Poza wskazywanymi juø powodami atrakcyjnoúci takiego rozwiπzania, na≥oøenie tego rodzaju ograniczenia na wiedzÍ o tym, co nieobserwowalne, pozwala oczekiwaÊ, øe wiedza, odnoúnie której realista czyni deklaracje, zostanie zachowana - czy to w ca≥oúci, czy w zbliøonej formie - w ramach przysz≥ych zmian teoretycznych takøe po czÍúci dlatego, øe „w wiÍkszoúci przypadków trzeba zachowaÊ okreúlone struktury zwiπzane z w≥asnoúciami detekcyjnymi lub coú bardzo do nich podobnego, aby zachowaÊ zdolnoúÊ trafnego prognozowania"68. Semirealizm okazuje siÍ zatem stanowiskiem, które, dopuszczajπc pesymistycznπ indukcjÍ, daje podstawy dla optymistycznej indukcji co do prawdziwoúci okreúlonych aspektów naszej wiedzy naukowej. Innymi s≥owy, dopuszcza moøliwoúÊ, øe nasze obecne teorie, brane w ca≥oúci, zostanπ w ramach rozwoju nauki odrzucone jako fa≥szywe, a wraz z nimi odrzucona zostanie takøe czÍúÊ z postulowanych przez nie struktur, jednak stwierdza, øe nie dotyczy to - dajπcych siÍ w duøej mierze wskazaÊ a priori - struktur wyznaczanych przez w≥asnoúci, z którymi uda≥o siÍ nam w ramach praktyk eksperymentalnych nawiπzaÊ kontakt przyczynowy. Poniewaø tak scharakteryzowany semirealizm, z jego jasnym podzia≥em na w≥asnoúci detekcyjne i pomocnicze, moøe siÍ wydaÊ stanowiskiem zbyt czarno-bia≥ym, aby faktycznie przystawaÊ do charakteru wspó≥czesnych nauk przyrodniczych, na68 A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 50, Selektywny sceptycyzm, s. 185. Realizm jako selektywny sceptycyzm 195 leøy wspomnieÊ o dwóch podkreúlanych przez Chakravartty'ego kwestiach. Pierwsza dotyczy kluczowego dla minimalnej interpretacji pojÍcia czy koncepcji detekcji nieobserwowalnych przedmiotów. Jasne jest, øe pod pojÍciem tym kryjπ siÍ róøne rodzaje praktyk oraz róøne, odpowiadajπce im, rodzaje kontaktów przyczynowych z tym, co nieobserwowalne. Realista musi wiÍc pamiÍtaÊ zawsze o tym, øe nie wszystkie rodzaje detekcji w równym stopniu przek≥adajπ siÍ na naszπ pewnoúÊ co do realnoúci w≥asnoúci detekcyjnych. Wskazujπc w≥asnoúci niezbÍdne dla podania minimalnej interpretacji wzoru matematycznego teorii, semirealista musi jednoczeúnie okreúliÊ charakter nawiπzywanych w danym przypadku relacji przyczynowych. PewnoúÊ co do istnienia w≥asnoúci, o których wiedzÍ jesteúmy w stanie wykorzystywaÊ w celu manipulowania przedmiotem, któremu przys≥ugujπ, bÍdzie zawsze wyøsza niø pewnoúÊ co do istnienia w≥asnoúci, które, choÊ wykryte, nie pozwalajπ jeszcze na takπ manipulacjÍ. Dlatego semirealizm zaleca realiúcie ostroønoúÊ w czynieniu deklaracji co do konkretnych aspektów tego, co nieobserwowalne. Tym samym sama strategia minimalnej interpretacji, chociaø z pozoru mog≥a wydawaÊ siÍ prosta, okazuje siÍ bardzo wymagajπca. W zastosowaniu wymaga bowiem szczegó≥owych analiz kaødego przypadku z osobna, co z kolei wymaga od realisty, który chcia≥by wypowiadaÊ szczegó≥owe sπdy co do realnoúci konkretnych postulowanych w≥asnoúci, pog≥Íbionej znajomoúci odpowiedniej subdyscypliny naukowej. Po czÍúci jest to oczywisty koszt formu≥owania koncepcji, która ma przystawaÊ do faktycznego charakteru i praktyk wspó≥czesnych nauk przyrodniczych. Koncepcji takiej z koniecznoúci obce byÊ muszπ wszelkie sztuczne zabiegi idealizacji i nak≥adania na wiedzÍ naukowπ warunków, o których wiadomo, øe nie sπ - i najpewniej nie mogπ zostaÊ - spe≥nione, które tak typowe by≥y na przyk≥ad dla analiz logicznych empirystów. Z drugiej strony dyskusje wokó≥ realizmu naukowego rzadko dotyczy≥y wskazywania i uzasadniania kompletnych realistycznych interpretacji okreúlonych teorii, a czÍúciej dotyczy≥y problemu tego, czy nasza wiedza o tym, co nieobserwowalne, lub jej czÍúci, moøe, co do zasady, zyskaÊ realistycznπ wyk≥adniÍ. Innymi s≥owy problemem realizmu naukowego jest w pierwszej kolejnoúci znalezienie odpowiedzi nie na pytanie, jakie sπ szczegó≥owe ontologie sugerowane nam przez teorie naukowe i jakie konkretne czÍúci tych ontologii zas≥ugujπ 196 Semirealizm Anjana Chakravartty'ego na uznanie realisty, lecz na pytanie, czy w ogóle moøliwa jest realistyczna interpretacja teorii naukowych. Druga z wspomnianych kwestii dotyczy doprecyzowania statusu wiedzy pomocniczej w perspektywie semirealizmu. Chodzi o to, øe chociaø semirealizm wyklucza z zakresu deklaracji realisty naszπ wiedzÍ naukowπ o strukturach i w≥asnoúciach, które nie zosta≥y wykryte w ramach praktyk eksperymentalnych, nie neguje jej duøej wartoúci dla samych praktyk oraz rozwoju nauki. W≥asnoúci, jakie naukowcy przypisujπ temu, co nieobserwowalne, tworzπc ogólne koncepcyjne obrazy zjawisk, pe≥niπ waønπ heurystycznπ funkcjÍ. Przyk≥adowo, niezaleønie od tego, czy Fresnel rzeczywiúcie uznawa≥ realnoúÊ eteru, czy nie, jest doúÊ prawdopodobne, øe nie sformu≥owa≥by swojej falowej teorii úwiat≥a, gdyby nie odwo≥ywa≥ siÍ do szerszego modelu, w którym eter ogrywa≥ kluczowπ rolÍ. Nauka oraz teorie naukowe rozwijajπ siÍ w duøej mierze w≥aúnie dziÍki postulowaniu hipotetycznych przedmiotów i przypisywaniu im okreúlonych w≥asnoúci oraz pomimo tego, øe znaczna czÍúÊ z tych hipotetycznych przedmiotów i w≥asnoúci okazuje siÍ z biegiem czasu fikcjami. Dlatego teø Chakravartty podkreúla, øe „chociaø wiele wspó≥czesnych teorii nie przetrwa w swojej obecnej formie, nie naleøy zbytnio lekcewaøyÊ ich pomocniczej treúci. Zwaøywszy na znaczπcπ heurystycznπ rolÍ, jakπ spe≥niajπ w≥asnoúci pomocnicze, naleøy oczekiwaÊ ich obecnoúci w teoriach i jπ pochwalaÊ"69. Semirealizm przeczy, øe mamy dostÍp poznawczy jedynie do strukturalnych aspektów rzeczywistoúci, poniewaø w kontekúcie poznania naukowego poznanie struktury idzie w parze z poznaniem natury. Z tego samego teø powodu semirealizm odrzuca realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych jako stanowisko ograniczajπce zakres realizmu wy≥πcznie do wiedzy o realnym istnieniu przedmiotów teoretycznych. Równoczeúnie, zgodnie z powyøszym omówieniem, semirealista poszukuje konkretnych struktur, a te sprowadzajπ siÍ do w≥asnoúci przyczynowych oraz ich relacji i jako takie nie mówiπ nam nic wprost o przedmiotach, którym w≥asnoúci te mog≥yby przys≥ugiwaÊ. Czy zatem ograniczajπc zakres realizmu do wiedzy o w≥asnoúciach przyczynowych, semirealizm faktycznie pragnie wykluczyÊ z naszej ontologii same przedmioty teoretyczne? Odpowiedü na to pytanie nie jest jednoznaczna. Z jednej strony, wed≥ug Chakravartty'ego prosta obserwacja ukazuje nam, øe „w≥asnoúci przyczynowe nie 69 A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 50, Selektywny sceptycyzm, s. 185. Realizm jako selektywny sceptycyzm 197 sπ rozdystrybuowane w nieokreúlony czy losowy sposób w czasoprzestrzeni"70, lecz z wysokπ regularnoúciπ wspó≥wystÍpujπ. To wspó≥wystÍpowanie sprawia w≥aúnie, øe mówimy o tych „zbiorach" w≥asnoúci jako o okreúlonych przedmiotach. Równoczeúnie zachodzi istotna róønica pomiÍdzy przekonaniem o realnoúci w≥asnoúci detekcyjnych a realnoúci przedmiotów, którym rzekomo przys≥ugujπ, a jednπ z konsekwencji tej róønicy, na którπ wskazuje Chakravartty, jest to, øe przyczynowa teoria odniesienia nie daje wystarczajπcych podstaw do odparcia sceptycyzmu przejawiajπcego siÍ w zarzucie pesymistycznej indukcji. Jest tak, poniewaø sama niezmiennoúÊ odniesienia w miarÍ rozwoju dyscypliny to zbyt ma≥o, jeøeli opisy przedmiotu odniesienia radykalnie róøniπ siÍ od siebie. Jeøeli jednak konkretne struktury (czyli opisy w≥asnoúci detekcyjnych) zostajπ zachowane w ramach teoretycznej zmiany, semirealizm zabezpieczony jest przez zarzutem pesymistycznej indukcji. Tym bowiem, co siÍ w takim wypadku zmienia w opisie przedmiotu, sπ w≥asnoúci pomocnicze, zmian zaú w tym wzglÍdzie semirealizm oczekuje. Jeøeli znamy wystarczajπcπ liczbÍ w≥asnoúci detekcyjnych przypisywanych danemu przedmiotowi, moøemy mieÊ uzasadnione przekonanie, øe istnieje i jakkolwiek nie zmieni≥by siÍ zestaw w≥asnoúci pomocniczych, zachowanie w opisie przedmiotu w≥asnoúci detekcyjnych pozwala nam mówiÊ, øe odnosimy siÍ do tego samego przedmiotu. Wiedza o w≥asnoúciach przyczynowych implikuje bowiem niejako wiedzÍ o przedmiotach, którym przys≥ugujπ. Chociaø Chakravartty przyznaje, øe nie sposób okreúliÊ, jak duøy musi byÊ zbiór w≥asnoúci przyczynowych, aby moøna by≥o mówiÊ o wiedzy o okreúlonych przedmiotach, to rozwaøanie takiego pytania zdaje siÍ gubiÊ to, co zasadnicze. Uczeni w rzeczywistoúci pod pojÍciem przedmiotu teoretycznego - dajmy na to okreúlonej czπstki elementarnej - rozumiejπ w≥aúnie zbiór w≥asnoúci manifestujπcych siÍ z wysokπ regularnoúciπ, wspó≥wystÍpujπcych ze sobπ itd. Jeøeli wiÍc nawet okaza≥oby siÍ, øe przyk≥adowo elektron nie jest czπstkπ w tradycyjnym sensie tego s≥owa, lecz jest, jak sugeruje mechanika kwantowa, pobudzeniem pola kwantowego, to nadal mielibyúmy do czynienia z tymi samymi w≥asnoúciami przyczynowymi manifestujπcymi siÍ w okreúlonych okolicznoúciach. Z drugiej strony muszÍ podkreúliÊ przemilczany do tej pory fakt, øe semirealizm jest stanowiskiem niejako o dwóch obliczach - epistemologicznym i ontologicznym. Do tego momentu do70 A. Chakravartty, A Metaphysics for Scientific Realism, s. 63. 198 Po semirealizmie tyka≥em niemal wy≥πcznie tego pierwszego i w zgodzie z przyjÍtπ w tej pracy perspektywπ nie bÍdÍ zag≥Íbia≥ siÍ w szczegó≥y drugiego. Naleøy jednak powiedzieÊ, øe Chakravartty, úwiadomy niechÍci wielu dzisiejszych realistów do rozstrzygania szczegó- ≥owych metafizycznych kwestii, nie zatrzymuje siÍ i zarysowuje metafizykÍ swojego stanowiska. Jak bowiem twierdzi, realizm nie moøe byÊ stanowiskiem spójnym, jeúli jego epistemologicznym rozstrzygniÍciom nie odpowiadajπ spójne z nimi rozstrzygniÍcia metafizyczne. Dlatego teø nie tylko dopuszcza istnienie przedmiotów - chociaø jedynie jako zbiorów w≥asnoúci przyczynowych - lecz takøe zarysowuje metafizyczne podstawy dla swego stanowiska, analizujπc pojÍcia dyspozycji, przyczynowoúci, koniecznoúci itp. Równoczeúnie, jak sam podkreúla, jego rozstrzygniÍcia epistemologiczne pozostawiajπ pewnπ dowolnoúÊ w formu≥owaniu metafizyki dla semirealizmu i przez to moøna zarysowanπ przez niego metafizykÍ uznawaÊ za swego rodzaju dodatek do stanowiska, które jest w przede wszystkim epistemologiczne i jako takie jest realizmem przede wszystkim w stosunku do wykrytych i dobrze potwierdzonych na drodze detekcji w≥asnoúci przyczynowych. Wszystko, co wykracza poza to, jest potrzebne o tyle, o ile potrzebne jest wykazanie, øe semirealizm jest do uzgodnienia z jakimikolwiek spójnymi metafizycznymi podstawami i dlatego teø nie bÍdÍ relacjonowaÊ tu jego metafizycznych rozwaøaÒ i rozstrzygniÍÊ. W kolejnym rozdziale zasugerujÍ jednak powody, dla których atrakcyjne wydaje siÍ przyjÍcie semirealizmu wy≥πcznie w jego epistemologicznym wymiarze. III.5. Po semirealizmie Semirealizm zosta≥ przez jego autora pomyúlany miÍdzy innymi jako odpowiedü realizmu na zarzut pesymistycznej indukcji i faktycznie wiele wskazuje na to, øe stanowisko to stanowi najlepszπ z dostÍpnych i, co najwaøniejsze, przekonujπcπ odpowiedü na ten zarzut (i wszystkie inne wskazujπce na niestabilny charakter naszej wiedzy naukowej na przestrzeni historii). Jak jednak wskazywa≥em, problem pesymistycznej indukcji (czy podobne zarzuty odwo≥ujπce siÍ do faktów dotyczπcych historycznego rozwoju nauk przyrodniczych) stanowi jedynie jedno z wyzwaÒ dla wspó≥czesnego realisty, a najwaøniejszymi z pozosta- ≥ych sπ zarzuty odwo≥ujπce siÍ do problemów z metodπ wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia oraz niedookreúlenia teorii (czy wiedzy o tym, co nieobserwowalne) przez dane empiryczne. Jak zauwaøa Chakravartty, pomiÍdzy pierwszym a pozosta≥ymi dwoma rodzajami zarzutów zachodzi istotna róønica Realizm jako selektywny sceptycyzm 199 wynikajπca z tego, øe podczas gdy na zarzuty w rodzaju pesymistycznej indukcji moøna odpowiedzieÊ, ograniczajπc i precyzujπc zakres przekonaÒ realisty, pozosta≥e dwa stanowiπ lub mogπ byÊ postrzegane jako wyzwanie dla kaødej formy realizmu. Po czÍúci z tego powodu, a po czÍúci dlatego, øe, jak zauwaøa, zarzuty zwiπzane z problemem niedookreúlenia oraz wnioskowaniem do najlepszego wyjaúnienia nie mia≥y wiÍkszego wp≥ywu na najnowszπ ewolucjÍ realizmu, Chakravartty najwiÍkszπ wagÍ przywiπzuje w≥aúnie do odparcia pesymistycznej indukcji, dajπc jednoczeúnie do zrozumienia, øe semirealizm nie ma niczego szczególnego do zaoferowania w odpowiedzi na pozosta≥e zarzuty przeciw realizmowi. W duøej mierze wynika to równieø z ogólnego podejúcia Chakravartty'ego - i, jak siÍ wydaje, wielu dzisiejszych realistów - którzy nie tyle postrzegajπ problem realizmu w úcis≥ej opozycji do antyrealizmu, starajπc siÍ wykazaÊ wyøszoúÊ jednego stanowiska nad drugim, lecz, dopuszczajπc nierozstrzygalnoúÊ samego sporu, starajπ siÍ pokazaÊ, øe realizm jest stanowiskiem co najmniej tak uprawnionym, jak najlepsze formy antyrealizmu. To z kolei - jak podkreúla Chakravartty - wymaga pokazania, øe realizm moøe byÊ stanowiskiem spójnym oraz niesprzecznym71. W tym kontekúcie uzgodnienie realizmu z pesymistycznπ indukcjπ jest z pewnoúciπ jednym z kluczowych wyzwaÒ dla realisty, poniewaø oznacza uzgodnienie realizmu z historycznymi faktami, na które sam chce siÍ powo≥ywaÊ i które musi braÊ pod uwagÍ. Trudniej jednak postrzegaÊ realizm jako stanowisko co najmniej równie uzasadnione, co antyrealizm, jeúli nie jest w stanie zaoferowaÊ øadnej odpowiedzi na pozosta≥e z podstawowych zarzutów. Dopóki moøna twierdziÊ, øe podwaøajπ one podstawowe tezy realizmu (czy to w ogóle, czy konkretnych jego wersji), dopóty mogπ siÍ wydawaÊ wskazywaÊ raczej na antyrealizm jako na stanowisko lepiej uzasadnione - lub teø, w obliczu problemów stanowisk antyrealistycznych, na s≥usznoúÊ zawieszenia sπdu co do statusu poznawczego wiedzy naukowej. Jak bÍdÍ za chwilÍ sugerowa≥, semirealizm, jeúli zatrzymaÊ siÍ na jego recepcie minimalnej interpretacji, okazuje siÍ, byÊ moøe, oferowaÊ realiúcie wiÍcej niø obiecuje - nie tylko odpowiedü na pesymistycznπ indukcjÍ, lecz takøe na problem niedookreúlenia teorii przez dane empiryczne. Wpierw jednak chcia≥em zwróciÊ uwagÍ, dlaczego zarówno problem niedookreúlenia, jak i wnio71 Zob. np. mój wywiad z tym autorem: PomiÍdzy filozofiπ a naukπ. Z Anjanem Chakravartty'm rozmawia Mateusz Kotowski, [w:] Spory o realizm, M. Kotowski, M. Ma≥ek (red.), „Lectiones & Acroases Philosophicae" 1 (2014), s. 261–264. 200 Po semirealizmie skowania do najlepszego wyjaúnienia nie jest aø tak powaøny na gruncie sporu o realizm, jak siÍ to nieraz przedstawia. III. . . N                                                                         W czÍúci pierwszej wskazywa≥em, iø w przeciwieÒstwie do pesymistycznej indukcji (czy, szerzej, wszystkich problemów majπcych swe üród≥o w zmiennym charakterze wiedzy naukowej na przestrzeni historii) zarzuty wskazujπce na kwestie niedookreúlenia teorii przez dane empiryczne i problemy z uzasadnianiem wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia nie wymagajπ szczególnych odwo≥aÒ do faktów z historii nauki. Poniewaø abdukcja uwaøana jest za podstawowπ metodÍ zdobywania wiedzy w naukach przyrodniczych, wπtpliwoúci wobec niej wysuwane automatycznie przek≥adajπ siÍ na wπtpliwoúci wobec tej wiedzy. Podobnie jest z problemem niedookreúlenia - poniewaø zawsze moøemy przypuszczaÊ, øe moøliwe jest sformu≥owanie wiÍcej niø jednej empirycznie adekwatnej teorii, zarzuty wskazujπce na problem niedookreúlenia stosujπ siÍ a priori do ca≥oúci naszej wiedzy naukowej. Jednoczeúnie z tego samego powodu oba problemy dotyczπ nie tyle wiedzy naukowej, ile wiedzy w ogóle, co z kolei sugeruje, øe nie powinno siÍ nadto przeceniaÊ ich wagi dla wspó≥czesnego sporu o realizm. W sporze tym mamy bowiem (na ogó≥) do czynienia ze zgodπ na realizm w stosunku do przedmiotów codziennego doúwiadczenia, oú niezgody wyznaczajπ zaú kwestie zwiπzane realnoúciπ wymykajπcych siÍ bezpoúredniemu poznaniu zmys≥owemu przedmiotów, zjawisk i procesów, o których traktujπ teorie naukowe. Wynika z tego, øe samo wskazywanie na fakt, iø nasza wiedza o tym, co nieobserwowalne, jest empirycznie niedookreúlona oraz zdobyta w oparciu o wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia, nie podwaøa realizmu bardziej niø antyrealizmu, poniewaø to samo tyczy siÍ wiedzy o obserwowalnych czÍúciach úwiata, co do których antyrealiúci w odniesieniu do nauki sami sπ na ogó≥ realistami. I rzeczywiúcie, realiúci juø dawno wskazywali, øe wiele problemów przedstawianych jako argumenty przeciwko realizmowi naukowemu podwaøa w podobny sposób realizm w stosunku do przedmiotów codziennego doúwiadczenia, który zaangaøowani w debatÍ krytycy realizmu naukowego sami uznajπ. Przyk≥adowo, sprzeciwiajπc siÍ przedstawianiu uteoretycznienia naszej wiedzy jako faktu podwaøajπcego realizm naukowy, Paul Churchland wskazywa≥, øe nasza wiedza teoretyczna o tym, co nieobserwowalne, jest równie spekulatywna, co zdroworozsπdRealizm jako selektywny sceptycyzm 201 kowa wiedza o przedmiotach codziennego doúwiadczenia, przez co „nie moøemy przyjπÊ instrumentalistycznego czy innego nie- -realistycznego podejúcia do doktryn i ontologii nowych teoretycznych modeli, jeøeli nie jesteúmy gotowi ca≥kowicie zaprzestaÊ orzekania o prawdzie, fa≥szywoúci i realnym istnieniu"72. Z kolei argumentujπc za realizmem w stosunku do przedmiotów teoretycznych, Giere zauwaøy≥ en passant, øe konstruktywiúci bez skrupu≥ów zak≥adajπ realnoúÊ innych ludzi. ChÍtnie wyjaúniajπ poczynania Jonesa, wskazujπc na rozmowÍ, jakπ Jones odby≥ ze Smithem. Czy nie zak≥adajπ zbyt wiele? Czy nie powinniúmy raczej powiedzieÊ, øe Jones uwaøa, øe odby≥ rozmowÍ ze Smithem? Z pewnoúciπ by≥oby to niemπdre. Ograniczanie wyjaúniania poczynaÒ fizyków do przywo≥ywania jedynie ich przekonaÒ dotyczπcych protonów zamiast samych protonów jest równie niemπdre73. Natomiast úciúle w kontekúcie zwiπzków realizmu naukowego z zagadnieniem wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia Peter Lipton zwróci≥ uwagÍ, øe jeúli uznajemy, øe metoda wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia pozwala nam wnioskowaÊ o realnoúci obserwowalnych przyczyn zjawisk, musimy uznaÊ, øe pozwala nam wnioskowaÊ takøe o realnoúci przyczyn nieobserwowalnych, poniewaø w obu przypadkach forma wnioskowania jest taka sama74. W nastÍpstwie tego typu spostrzeøeÒ realiúci zaczÍli siÍ domagaÊ takich sformu≥owaÒ zarzutów wskazujπcych na niedookreúlenie wiedzy teoretycznej przez dane i/lub nieprawomocnoúÊ wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia, które dotyka≥yby naszej naukowej wiedzy o tym, co nieobserwowalne, w inny sposób niø wiedzy w ogóle. I istotnie niektórzy antyrealiúci próbowali takie sformu≥owanie podaÊ. ProponujÍ przyjrzeÊ siÍ najnowszej z takich prób. III. . . N                            „             " K   '  S         Uznajπc, øe wszystkie dyskusje wokó≥ problemu niedookreúlenia teorii przez dane doúwiadczenia sprowadzajπ siÍ do odúwieøania tradycyjnych problemów teorii poznania, Kyle Stan72 P.M. Churchland, Scientific Realism and the Plasticity of Mind, Cambridge 1979, s. 2. TÍ argumentacjÍ Churchlanda przywo≥ywa≥em w artykule Jak dowodziÊ realnoúci przedmiotów teoretycznych?, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 4 (2012), s. 59–76. 73 R. Giere, Explaining Science, s. 127. 74 Zob. P. Lipton, Inference to the Best Explanation, s. 199–200. 202 Po semirealizmie ford doszed≥ do przekonania, øe jedynie argument odwo≥ujπcy siÍ do praktycznego niedookreúlenia teorii jest w stanie ukazaÊ, øe zwolennicy realizmu powinni powaønie traktowaÊ problem niedookreúlenia. Jak zauwaøy≥ w punkcie wyjúcia, jedyne rzeczywiste zagroøenie [dla realizmu] ze strony problemu niedookreúlenia pochodzi nie ze strony tego rodzaju filozoficznie inspirowanych teoretycznych alternatyw, które moøemy konstruowaÊ pasoøytniczo, tak by doskonale naúladowa≥y predykcyjne i eksplanacyjne osiπgniÍcia naszych w≥asnych teorii, lecz ze strony zwyczajnych teoretycznych naukowych alternatyw, których niemniej nie zdo≥aliúmy jeszcze wymyúliÊ75. Potwierdzajπc wiÍc niejako diagnozÍ z poprzedniego paragrafu, Stanford argumentuje, øe „czysto filozoficzne" wariacje na temat problemu niedookreúlenia nie dotykajπ bardziej wiedzy naukowej niø wiedzy w ogóle i zauwaøa dodatkowo, øe poszukiwania rzeczywistych, niegenerowanych w sztuczny sposób alternatyw dla naszych teorii, które by≥yby w równym stopniu zgodne z danymi doúwiadczenia i przez to ukazywa≥yby wagÍ problemu niedookreúlenia, ujawniajπ zbyt ma≥o przypadków (w dodatku zwykle kontrowersyjnych), aby pozwoliÊ uwiarygodniÊ jakiekolwiek ogólne twierdzenie. Tymczasem spoglπdajπc na rozwój nauki, ≥atwo dostrzec, øe naukowcy notorycznie znajdowali siÍ w sytuacji, w której choÊ uznawali okreúlone teorie za najlepiej potwierdzone ze wszystkich dostÍpnych, by≥y one niedookreúlone ze wzglÍdu na teorie, których nie byli w stanie sobie wyobraziÊ, jednak które ostatecznie zastπpi≥y te przez nich uznawane. Ten problem „niedostrzeøonych alternatyw" (unconceived alternatives) daje z kolei podstawy do wysuniÍcia indukcyjnego argumentu, nazwanego przez Stanforda nowπ indukcjπ i g≥oszπcego, øe w ca≥ej historii badaÒ naukowych i praktycznie we wszystkich dziedzinach naukowych wielokrotnie znajdowaliúmy siÍ w epistemicznej pozycji, w której byliúmy w stanie wymyúliÊ jedynie jednπ lub kilka teorii, które by≥y dobrze potwierdzone przez dostÍpne úwiadectwa, podczas gdy dalsze badania na ogó≥ (jeúli nie zawsze) prowadzi≥y do ujawnienia radykalnie róønych alternatyw równie dobrze potwierdzonych przez wczeúniej dostÍpne úwiadectwa co te, które sk≥onni byliúmy zaakceptowaÊ na mocy tych úwiadectw76. W takiej pozycji mieliúmy na przyk≥ad znajdowaÊ siÍ w niemal kaødym momencie rozwoju teorii mechanicznych od czasów 75 P.K. Stanford, Exceeding Our Grasp: Science, History, and the Problem of Unconceived Alternatives, New York 2006, s. 17–18. 76 Ibidem, s. 19. Realizm jako selektywny sceptycyzm 203 staroøytnych aø po dzisiejsze. Naleøy przy tym zaznaczyÊ, øe niedookreúlenie, o którym w tym kontekúcie mowa, nie jest niedookreúleniem przez teorie empirycznie równowaøne w úcis≥ym tego s≥owa znaczeniu, lecz przez teorie, które sπ empirycznie równowaøne w úwietle danych dostÍpnych w danym momencie (stπd zamiast o niedookreúleniu po prostu, Stanford woli - za Larrym Sklarem - mówiÊ o „niedookreúleniu przejúciowym" (transient underdetermination)77). Przyk≥adowo, teoria wzglÍdnoúci nie jest empirycznie równowaøna mechanice newtonowskiej (i dlatego jπ zastπpi≥a), jednak w, powiedzmy, drugiej po≥owie XVIII wieku, kiedy ta druga zdobywa≥a coraz powszechniejsze uznanie, dostÍpne dane równie dobrze przemawia≥y za niπ, co za jeszcze niesformu≥owanπ teoriπ wzglÍdnoúci. Z podobnymi sytuacjami mieliúmy, jak wskazuje Stanford, do czynienia miÍdzy innymi w przypadkach przejúcia od teorii cieplika do dzisiejszych teorii termodynamicznych, od teorii pangenezy Darwina przez teoriÍ plazmy zarodkowej Weismanna, genetykÍ Mendla po genetykÍ molekularnπ czy od korpuskularnych przez falowe po kwantowe teorie úwiat≥a78. WszÍdzie schemat zdawa≥ siÍ byÊ jeden: w okreúlonym momencie historii nauki uznawano teoriÍ T za najlepiej potwierdzπ ze wszystkich w tym momencie znanych, jednak z czasem formu≥owana by≥a teoria T 0, która zastÍpowa≥a T . Jednoczeúnie poniewaø przed sformu≥owaniem oraz akceptacjπ T 0 úwiadectwa, które przemawia≥y na rzecz T , przemawia≥y w równym stopniu na rzecz T 0, T by≥a niedookreúlona wzglÍdem niewymyúlonej jeszcze T 0. Dla Stanforda fakt, øe mamy uzasadnione, ugruntowane w historii nauki powody, aby sπdziÊ - na mocy prostej indukcji - øe nasze najlepsze teorie sπ przypuszczalnie niedookreúlone przez jakieú przysz≥e, niewymyúlone jeszcze alternatywy, jest powodem, dla którego problem niedookreúlenia naleøy traktowaÊ powaønie w kontekúcie realizmu naukowego. Z tego samego powodu nowa indukcja stanowiÊ ma argument za odrzuceniem realizmu jako stanowiska niewystraszajπco ugruntowanego. Czy jednak argumentacja Stanforda faktycznie oferuje, jak sam tego chce, nowe i skuteczne obalenie zasadnoúci realizmu? Zak≥adajπc, øe faktycznie mamy tu do czynienia z autentycznie nowatorskim argumentem opartym na problemie niedookreúlenia79, moøna stwierdziÊ, øe nowa indukcja stanowi skuteczne 77 Zob. ibidem, s. 17–18. 78 Zob. ibidem, s. 19–20. Szersze analizy historyczne, zob. s. 51–140. 79 NowatorskoúÊ argumentu Stanforda podwaøa P.D. Magnus, zob. jego What's new about the New Induction?, „Synthese" 2 (2006), s. 295–301. 204 Po semirealizmie obalenie realizmu, jednak w jego praktycznie wymar≥ej juø formie, mówiπcej o prawdzie lub aproksymacyjnej prawdzie ca≥ych teorii. To jednak, czy stanowi ona równie trafne obalenie realizmu jako selektywnego sceptycyzmu, a przede wszystkim jako semirealizmu, jest juø mniej oczywiste. Przypomnijmy, øe semirealizm uznaje „tradycyjnπ" pesymistycznπ indukcjÍ, dopuszczajπc, øe nasze najlepsze teorie sπ prawdopodobnie fa≥szywe, tak jak okaza≥y siÍ liczne, w swoim czasie najlepiej potwierdzone teorie. Równoczeúnie proponuje w≥asnπ optymistycznπ indukcjÍ, pozwalajπcπ realiúcie utrzymywaÊ, øe istniejπ dajπce siÍ (co do zasady) a priori wskazaÊ elementy wiedzy naukowej - te odnoszπce siÍ do wykrytych w≥asnoúci przyczynowych - które tak jak by≥y zachowywane w przesz≥ych zmianach teoretycznych, tak najpewniej zostanπ zachowane w kolejnych. Podobnie wiÍc jak dla semirealisty nie jest øadnym zaskoczeniem, øe nawet najlepiej potwierdzone teorie sπ z biegiem czasu zastÍpowane nowymi, istotnie róønymi, tak nie jest zaskoczeniem, øe nastÍpujπce po sobie teorie sπ w równym stopniu potwierdzone przez pewien okreúlony zestaw danych empirycznych - jest to wrÍcz konieczne, aby moøna by≥o mówiÊ o ciπg≥oúci teoretycznego rozwoju. Zachodzenie zaú tej ciπg≥oúci daje semirealiúcie podstawy do wysuniÍcia optymistycznego, równie uzasadnionego co pesymistyczny, indukcyjnego wniosku dotyczπcego jego realistycznych przekonaÒ i ich przysz≥ego losu. Okazuje siÍ wiÍc, øe w dok≥adnie taki sam sposób, w jaki skuteczny selektywny sceptycyzm jest w stanie odpowiedzieÊ na zarzut pesymistycznej indukcji, jest w stanie odpowiedzieÊ na „nowπ indukcjÍ"80. III. . . S                                     Dla Stanforda, jak i dla wielu realistów przeciwko którym argumentowa≥, sam fakt, øe co do zasady nasza wiedza o tym, co 80 Stanford mia≥ úwiadomoúÊ, øe jego argumentacja jako taka nie dotyka przynajmniej niektórych wersji selektywnego sceptycyzmu, jednak te po krytycznym rozwaøeniu (zob. P.K. Stanford, Exceeding Our Grasp, s. 141–187) odrzuci≥ jako osiπgajπce pyrrusowe zwyciÍstwa - selektywny sceptycyzm zgodny z propozycjami Worralla, Kitchera i Psillosa jego zdaniem poddaje za duøo, aby pozwoliÊ realiúcie uzasadniÊ swoje tezy. Jego krytyka, choÊ w wielu przypadkach zasadna, jest niewystarczajπca, aby uzasadniÊ b≥ÍdnoúÊ tych ujÍÊ selektywnego sceptycyzmu i w ogóle nie dotyczy semirealizmu, który uzna≥em tutaj za najbardziej przekonujπcπ (jeúli nie jedynπ dajπcπ siÍ utrzymaÊ) wersjÍ selektywnego sceptycyzmu, i z tego powodu nie bÍdÍ wchodzi≥ w jej szczegó≥y. Nieco wiÍcej miejsca poúwiÍca jej natomiast Chakravartty w artykule What you don't know can't hurt you: realism and the unconceived („Philosophical Studies" 137 (2008), s. 149–158), w którym znaleüÊ moøna podobne do przedstawionego tutaj odparcie nowej indukcji na gruncie selektywnego sceptycyzmu. Realizm jako selektywny sceptycyzm 205 nieobserwowalne, jest niedookreúlona przez dane empiryczne, jest niewystarczajπcy, aby traktowaÊ go jako rzeczywisty problem dla realizmu. Jednoczeúnie wskazywano nieraz, øe o ile prawdπ jest, øe problemy niedookreúlania i wnioskowania do najlepszego wyjaúnienia dotyczπ kaødego rodzaju wiedzy o úwiecie fizycznym, o tyle (jak argumentowa≥ na przyk≥ad van Fraassen) przyjmowanie realizmu jest w tym kontekúcie niepotrzebnym krokiem za daleko, gdyø bezpieczniej jest zatrzymaÊ siÍ na poziomie tego, co obserwowalne, zamiast wik≥aÊ siÍ w jeszcze bardziej spekulatywne w swej naturze twierdzenia o tym, co nieobserwowalne. Chociaø, jak wskazywa≥ Lipton81, nie uda≥o siÍ dotychczas znaleüÊ przekonujπcego uzasadnienia, dlaczego wnioskowania o tej samej formie mia≥yby byÊ bardziej wπtpliwe, kiedy dotyczπ tego, co nieobserwowalne, niø kiedy dotyczπ tego, co obserwowalne, wydaje siÍ - jak sugerowa≥em wczeúniej - øe sam ten fakt nie wystarcza, by zabezpieczyÊ realistÍ przed problemem niedookreúlenia. Przeciwnie - fakt, øe co do zasady mogπ istnieÊ empirycznie równowaøne, lecz pod innymi wzglÍdami fundamentalnie róøne teorie moøe budziÊ niepokój realisty, który jednoczeúnie musi przyznaÊ, øe poniewaø problem niedookreúlenia nie zaleøy od øadnych faktów dotyczπcych bliøszej czy dalszej historii nauki, przypuszczalnie nie doczeka siÍ nigdy jednoznacznego rozstrzygniÍcia na korzyúÊ realizmu. Mimo to uwaøam, øe róøne sformu- ≥owania realizmu sπ w róønym stopniu sobie z tym problemem radzπ, zaú na gruncie semirealizmu - jako najlepiej uzasadnionej formy selektywnego sceptycyzmu - realista znajduje siÍ w tym kontekúcie w lepszej pozycji niø na gruncie innych koncepcji realistycznych. Kiedy myúlimy o realiúcie jako o kimú akceptujπcym w ca≥oúci obraz przyrody oferowany nam przez teorie naukowe, nietrudno wykazaÊ, øe uznawana przez niego wiedza jest empirycznie niedookreúlona (jak zrobi≥ to choÊby van Fraassen w swoim klasycznym przyk≥adzie z teoriπ Newtona przywo≥anym w pierwszej czÍúci). Sytuacja wydaje siÍ jednak zmieniaÊ, kiedy realista ogranicza zakres swojego stanowiska do jedynie tych aspektów wiedzy o tym, co nieobserwowalne, co do prawdziwoúci których moøe mieÊ najwyøszπ pewnoúÊ - porównywalnπ z pewnoúciπ do wiedzy o tym, co obserwowalne. Semirealizm (jeúli zatrzymaÊ siÍ na jego epistemicznej stronie, o czym za moment) ogranicza zakres realizmu wy≥πcznie do wiedzy o wykrytych na drodze detekcji w≥asnoúciach przyczynowych. Jednoczeúnie to w≥aúnie wie81 Zob. P. Lipton, Inference to the Best Explanation, s. 200. 206 Po semirealizmie dza o tych w≥asnoúciach jest tym, co pozwala nauce dzia≥aÊ, czyli przede wszystkim dokonywaÊ empirycznych prognoz. W przypadku formu≥owania empirycznie równowaønych alternatyw dla naszych akceptowanych teorii, to w≥aúnie pozostawienie tej wiedzy nietkniÍtπ na ogó≥ gwarantuje, øe bÍdπ one empirycznie równowaøne. Innymi s≥owy, moøemy co do zasady - a takøe w praktyce - formu≥owaÊ alternatywne (w stosunku do naszych najlepiej potwierdzonych) teorie, jednak bÍdzie siÍ to zwykle (jeúli nie zawsze) wiπza≥o z postulowaniem nowych lub odmiennych w≥asnoúci pomocniczych, pozostawiajπc status wykrytych i dobrze potwierdzonych w≥asnoúci nienaruszony. Poniewaø zaú semirealista ogranicza swoje stanowisko do wiedzy o tych w≥aúnie w≥asnoúciach, moøe przyznaÊ, øe nie tylko teorie jako ca≥oúci, ale nawet wiÍkszoúÊ ich treúci jest empirycznie niedookreúlona, lecz twierdziÊ równoczeúnie, øe niedookreúlenie to nie stosuje siÍ - a przynajmniej nie w takim samym stopniu - do wiedzy o wykrytych w≥asnoúciach przyczynowych. Z drugiej strony antyrealista móg≥by tu s≥usznie zapytaÊ, czy nie jesteúmy zwyczajnie w stanie ujmowaÊ tych samych danych, które wiπøemy z okreúlonymi w≥asnoúciami, na róøne sposoby - jeúli weümiemy dla przyk≥adu w≥asnoúÊ, jakπ jest ujemny ≥adunek elektryczny elektronu (czyli w≥asnoúÊ, którπ na gruncie semirealizmu bez wπtpienia naleøy zaliczyÊ do wykrytych i dobrze potwierdzonych w≥asnoúci przyczynowych), czy nie moglibyúmy interpretowaÊ danych empirycznych, jakie z niπ ≥πczymy, postulujπc na jej miejsce istnienie kilku róønych w≥asnoúci? Jednak choÊ wπtpliwe jest, aby da≥o siÍ takπ moøliwoúÊ co do zasady wykluczyÊ, w praktyce wydaje siÍ to bardzo ma≥o prawdopodobne. Przypomnijmy, øe semirealista nie musi uznawaÊ øadnej konkretnej, szczegó≥owej teorii, która czyni z tej w≥asnoúci uøytek. Nie musi nawet - jeúli przez semirealizm rozumieÊ jego epistemologicznπ stronÍ - uznawaÊ realnoúci elektronów, lecz moøe poprzestaÊ na uznawaniu realnoúci poszczególnych ich w≥asnoúci (≥adunku, spinu i masy). Dodatkowo semirealizm moøe zyskaÊ w tym kontekúcie wsparcie ze strony faktu - na który w Representing and Intervening zwraca≥ uwagÍ Hacking - øe eksperymentatorzy z powodzeniem stosujπ róøne, czÍsto wzajemnie niewspó≥mierne teorie czy modele dotyczπce przedmiotów i w≥asnoúci, z którymi eksperymentujπ. Zwracajπc uwagÍ, øe jest tak w przypadku elektronów, Hacking argumentowa≥, iø daje nam to podstawy do przyjÍcia realizmu w odniesieniu do istnienia tych czπstek przy jednoczesnym zachowaniu sceptycyzmu (lub przyjÍciu antyrealizmu) Realizm jako selektywny sceptycyzm 207 w stosunku do tych teorii. Jednak na gruncie tych teorii czy modeli nie moøe byÊ zgody jedynie co do istnienia takich czπstek jak elektrony - gdyby tak by≥o, na jakiej podstawie moglibyúmy twierdziÊ, øe mówiπ o tej samej rzeczy? Moøemy to twierdziÊ, poniewaø wszystkie dajπce siÍ z powodzeniem zastosowaÊ teorie elektronu uwzglÍdniajπ istnienie tych samych dobrze potwierdzonych w≥asnoúci przyczynowych, natomiast nie zgadzaÊ mogπ siÍ jedynie w przypisywaniu róønych w≥asnoúci pomocniczych czy uznawaniu innych hipotez pomocniczych82. Z pewnoúciπ jeúli jest to najlepsza odpowiedü, jakπ na gruncie semirealizmu moøna przeciwstawiÊ zarzutom nawiπzujπcym do problemu empirycznego niedookreúlenia wiedzy naukowej, nie jest ona w øadnym przypadku równie przekonujπca, jak odpowiedü semirealizmu na pesymistyczna indukcjÍ. Wydaje siÍ jednak przynajmniej na tyle skuteczna, aby przenieúÊ ciÍøar dowodu na antyrealistÍ, który chcia≥by twierdziÊ, øe problem niedookreúlenia wskazuje na s≥usznoúÊ jego stanowiska. To natomiast, czego powinien dowieúÊ, ≥atwo jest wskazaÊ. Dla kogoú zainteresowanego pokazaniem, dlaczego problem niedookreúlenia podwaøa semirealizm, dostÍpne sπ przynajmniej dwie, niewykluczajπce siÍ opcje. Pierwszπ by≥oby przedstawienie przyk≥adów autentycznie róønych, lecz empirycznie równowaønych ujÍÊ czy teoretycznych interpretacji danych empirycznych, które róøniπ siÍ do tego stopnia, øe to, co w jednym przypadku wiπzane jest z dobrze potwierdzonπ w≥asnoúciπ przyczynowπ, w drugim jest traktowane jako, powiedzmy, przejaw kilku róønych takich w≥asnoúci. Drugπ opcjπ by≥oby natomiast podwaøenie rozróønienia na w≥asnoúci detekcyjne i pomocnicze - co w zasadzie podwaøy≥oby semirealizm jako taki. Pierwsza moøliwoúÊ wydaje siÍ, jak sugerowa≥em, ma≥o prawdopodobna do zrealizowania. Jak wskazuje Stanford, przyk≥ady empirycznych równowaøników dziú lub niegdyú predykcyjnie skutecznych teorii, których nie moøna uznaÊ za sceptyczne fantazje lub trywialne wariacje na temat okreúlonych teorii, sπ niezwykle rzadkie, zwykle kon82 Podobnie, gdyby chcieÊ argumentowaÊ za zarywanym przez Duhema holistycznym ujÍciem wiedzy naukowej jako wyzwaniem dla realizmu, moøna stwierdziÊ, øe semirealizm uznaje rolÍ, jakπ w praktykach naukowych pe≥niπ hipotezy i teorie pomocnicze i dopuszcza, øe - przynajmniej poczπtkowo - prawdπ jest, øe naukowcy mogπ na róøne sposoby interpretowaÊ dane, modyfikujπc to, co pomocnicze, jednak kiedy ostatecznie udaje im siÍ ustanowiÊ dobrze ugruntowane kontakty przyczynowe z okreúlonymi nieobserwowalnymi w≥asnoúciami, czÍsto z powodzeniem wykorzystujπ wiedzÍ o nich wraz z róønymi teoriami i hipotezami pomocniczymi. 208 Po semirealizmie trowersyjne i kaødorazowo z trudem wypracowane83. Co wiÍcej, przedstawiony przez niego przeglπd przyk≥adów empirycznych równowaøników ukazuje, øe nigdy nie obejmujπ one eliminacji z teorii dobrze potwierdzonych w≥asnoúci przyczynowych nieobserwowalnych przedmiotów. Co siÍ zaú tyczy drugiej opcji, rozróønienie to próbowa≥ podwaøyÊ ostatnio Psillos, wysuwajπc wobec niego dwa zastrzeøenia. Po pierwsze argumentowa≥, øe poniewaø Chakravartty dopuszcza, øe status w≥asnoúci pomocniczych moøe siÍ zmieniaÊ z czasem (to jest øe mogπ zostaÊ wykryte i przez to zaliczone w poczet w≥asnoúci detekcyjnych lub teø mogπ jako niewykryte przestaÊ byÊ uøyteczne w naszych teoriach i zostaÊ porzucone jako fikcje), rzeczone rozróønienie nie jest epistemiczne, lecz pragmatyczne, jeúli nie po prostu wprowadzone ad hoc84. Jednakøe zarzut ten wydaje siÍ opieraÊ na pomyleniu porzπdku epistemologicznego z ontologicznym, poniewaø rozróønienie pomiÍdzy w≥asnoúciami detekcyjnymi a pomocniczymi ufundowane jest wy≥πcznie na stwierdzaniu róønej epistemicznej wagi, jakπ nasze úwiadectwa przemawiajπce za realnoúciπ okreúlonych w≥asnoúci - lub ich brak - majπ dla naszych przekonaÒ o ich realnoúci. Jak zauwaøy≥ sam Chakravartty, odpowiadajπc na wπtpliwoúci Psillosa, „z pewnoúciπ fakt, øe w≥asnoúÊ nie zosta≥a wykryta, jest waønym epistemicznym faktem"85. Mówi nam on, øe przy obecnym stanie wiedzy nie jesteúmy w stanie nawiπzaÊ takich relacji przyczynowych z okreúlonπ w≥asnoúciπ, aby móc wykryÊ jπ na drodze detekcji (a tym bardziej aby moøna by≥o mówiÊ o manipulacji), to powinno zaú mieÊ bezpoúrednie prze≥oøenie na podstawy naszego przekonania o jej realnoúci. Nieuprawnione jest takøe twierdzenie, øe jest to rozróønienie ad hoc, poniewaø semirealizm oferuje nam aprioryczne kryterium odróøniania w≥asnoúci detekcyjnych jako tych, które powinny zostaÊ zachowane w przysz≥ych zmianach teoretycznych, od w≥asnoúci pomocniczych, co do których przysz≥oúci nie moøemy byÊ w danym momencie pewni. Po drugie, wπtpliwoúci Psillosa wzbudzi≥ fakt, øe w przypadku detekcji moøemy mówiÊ o róønych jej stopniach. W detekcji przedmiotów teoretycznych zawsze mamy bowiem do czynienia z ≥aÒcuchami przyczynowymi, jakie ustanawiamy pomiÍdzy 83 Zob. P. K. Stanford, Refusing the Devil's Bargain: What Kind of Underdetermination Should We Take Seriously?, „Philosophy of Science" 3 (2001), s. S5–S6. 84 Zob. S. Psillos, Semirealism or Neo-Aristotelianism?, „Erkenntnis" 78 (2013), s. 37–38. 85 A. Chakravartty, Realism in the Desert and in the Jungle: Reply to French, Ghins, and Psillos, „Erkenntnis" 78 (2013), s. 53. Realizm jako selektywny sceptycyzm 209 tymi przedmiotami a naszymi instrumentami detekcji, ≥aÒcuchy te zaú sπ w jednych przypadkach krótsze, w innych d≥uøsze. Psillos zauwaøa, øe co do tych d≥uøszych moøna mieÊ uzasadnione wπtpliwoúci, z jakimi w≥asnoúciami mamy w danych przypadkach do czynienia - detekcyjnymi czy pomocniczymi86. Jak jednak by≥a o tym mowa przy omawianiu semirealizmu, Chakravartty za oczywisty przyjmuje fakt istnienia róønych rodzajów detekcji, które w róøny sposób mogπ pozwoliÊ uzasadniaÊ nasze przekonania co do realnoúci nieobserwowalnych w≥asnoúci. RzeczywistoúÊ nie jest czarno-bia≥a i istnienie dyskusyjnych przypadków nie powinno nas dziwiÊ. Jak komentuje to Chakravartty, „to po prostu øycie w rzeczywistym úwiecie, a nie zarzut wobec realizmu (czy semirealizmu) [. . . ] Jak to mówiπ, trudne przypadki tworzπ z≥e prawo"87. III. . . W                                          ? Semirealizm jest z pewnoúciπ formπ realizmu, która najlepiej radzi sobie z problemem zmiennego charakteru wiedzy naukowej. Jak stara≥em siÍ pokazaÊ, jest on byÊ moøe takøe formπ realizmu, która jest w stanie lepiej niø inne opieraÊ siÍ zarzutowi niedookreúlenia, z zastrzeøeniem, øe pozostaje on stanowiskiem epistemologicznym - i jest to jeden z powodów, dla których, moim zdaniem, naleøy siÍ zatrzymaÊ na epistemologicznej stronie semirealizmu. Aby wskazaÊ drugi z nich, naleøy przywo≥aÊ zarysowany wczeúniej pokrótce ontyczny realizm strukturalny. Jak juø relacjonowa≥em, zwolennicy tego stanowiska twierdzπ, øe aby uzgodniÊ realizm z wynikami teorii kwantów, naleøy wykluczyÊ z dyskursu ontologicznego pojÍcie przedmiotu jako pierwotnego wobec relacji, w które wchodzi, i traktowaÊ go jako pochodnπ relacji zachodzπcych na bardziej fundamentalnym poziomie rzeczywistoúci fizycznej. Tej rewolucyjnej propozycji semirealizm przeciwstawia duøo bardziej tradycyjnπ, w której tak na poziomie makroskopowym, jak i na poziomie opisywanym przez teoriÍ kwantów wolno nam mówiÊ o przedmiotach i ich w≥asnoúciach. Jedynπ realnπ przewagπ tej propozycji wydaje siÍ jednak to, øe nie jest rewolucyjna, gdyø nawet jeúli uznaÊ argumenty Chakravartty'ego za tym, øe oba stanowiska dajπ siÍ uzgodniÊ z teoriπ kwantów, ontyczni realiúci strukturalni majπ do dyspozycji silne argumenty. Gdyby realiúcie przysz≥o wybieraÊ pomiÍdzy uposaøonym w rozstrzygniÍcia metafizyczne semirealizmem 86 Zob. S. Psillos, Semirealism or Neo-Aristotelianism?, s. 37. 87 A. Chakravartty, Realism in the Desert and in the Jungle, s. 54. 210 Po semirealizmie a ontycznym realizmem strukturalnym, by≥by to wybór pomiÍdzy koncepcjπ, która choÊ na poziomie epistemologicznym dysponuje najlepszymi odpowiedziami na antyrealistycznπ krytykÍ, na poziomie ontologicznym naraøona jest na obalenie ze strony ontologii narzucanej przez nasze najlepsze teorie fizyczne a koncepcjπ, która chociaø zdaje siÍ lepiej przystawaÊ do najnowszych ustaleÒ teorii kwantów, nie jest w stanie uzasadniÊ, dlaczego w ogóle tymi uzgodnieniami naleøy siÍ przejmowaÊ. W tej sytuacji wydaje siÍ, iø realista postπpi rozsπdnie, jeúli zatrzyma siÍ na epistemologicznej stronie semirealizmu, za bezpieczniejsze uznajπc wstrzymanie siÍ od dokonywania rozstrzygniÍÊ ontologicznych. Nie jest co prawda oczywiste, czy w obecnej postaci semirealizm ograniczony do swojego „czysto epistemologicznego" wymiaru moøe faktycznie zaoferowaÊ realiúcie autentycznie ontologicznie neutralne stanowisko, wydaje siÍ jednakøe, øe moøe pos≥uøyÊ co najmniej za punkt wyjúcia w jego konstruowaniu. Krytykujπc semirealizm z pozycji ontycznego realizmu strukturalnego, French argumentowa≥, øe ujmowanie w≥asnoúci przyczynowych w kategoriach dyspozycji wiπøe go z k≥opotliwym obrazem metafizycznym i nie przystaje do ustaleÒ dobrze potwierdzonych teorii fizycznych. Sugerowa≥ jednoczeúnie, øe semirealizm móg≥by obyÊ siÍ bez swoich k≥opotliwych rozstrzygniÍÊ metafizycznych, zachowujπc swoje zalety na p≥aszczyünie epistemologicznej88. Chodzi≥o mu oczywiúcie o uzgodnienie semirealizmu z ontycznym realizmem strukturalnym, co ostatecznie wiπza≥oby siÍ z zastÍpowaniem jednych rozstrzygniÍÊ metafizycznych innymi. Jeøeli jednak semirealizm, ograniczony do jego epistemologicznej strony, faktycznie da≥oby siÍ uzgodniÊ z ontycznym realizmem strukturalnym, wtedy realista, który chcia≥by pozostaÊ na pozycji w miarÍ moøliwoúci neutralnej ontologicznie, móg≥by przyjπÊ semirealizm w jego epistemologicznym wymiarze oraz zadowoliÊ siÍ stwierdzeniem, øe przystaje on w równym stopniu do róønych z konkurencyjnych koncepcji ontologii úwiata fizycznego. Rozstrzyganie jednak, czy semirealizm rzeczywiúcie móg≥by przyjπÊ rolÍ takiego rodzaju stanowiska i rozwaøenie wszystkich tego konsekwencji, wykracza≥oby juø jednak za daleko poza podstawowy wπtek tej pracy i dlatego chcia≥bym pozostawiÊ je tutaj jako pytanie otwarte. 88 Dok≥adnie French widzia≥ k≥opotliwoúÊ semirealizmu w jego odwo≥ywaniu siÍ do pojÍcia dyspozycji oraz „towarzyskoúci" (sociability), którym to Chakravartty okreúla≥zbiory czy „zgrupowania" wspó≥wystÍpujπcych w≥asnoúci, które rozpoznajemy jako przedmioty (particulars). Ca≥oúÊ krytyki Frencha zob. jego Semi-realism, Sociability and Structure, „Erkenntnis" 78 (2013), s. 1–18. Odpowiedü Chakravartty'ego zob. jego Realism in the Desert and in the Jungle. ZakoÒczenie Wbrew wieszczom úmierci realizmu naukowego stanowisko to wydaje mieÊ siÍ dziú duøo lepiej niø przez wiÍkszπ czÍúÊ zesz≥ego wieku. Trwajπcy wciπø spór o status poznawczy wiedzy naukowej nie przyniós≥ co prawda øadnego ostatecznego rozwiπzania - i wπtpliwe jest, aby kiedykolwiek móg≥ dotrzeÊ do tego rodzaju koÒca - lecz doprowadzi≥ do modyfikacji i doprecyzowania przekonaÒ realistycznych, które pozwoli≥y uczyniÊ realizm naukowy stanowiskiem zarazem spójniejszym, jak i odporniejszym na antyrealistycznπ krytykÍ. Mam nadziejÍ, øe przedstawione analizy zdo≥a≥y pokazaÊ, iø zaproponowany przez Iana Hackinga realizm w odniesieniu do przedmiotów teoretycznych by≥ stanowiskiem prze≥omowym. Zapoczπtkowa≥ odejúcie od prób obrony realistycznych interpretacji ca≥ych teorii na rzecz prób takiego zawÍøania zakresu realistycznych tez, które, choÊ czyniπc realizm naukowy stanowiskiem skromniejszym, pozwoli≥oby zarazem realistom mierzyÊ siÍ z powaønπ antyrealistycznπ krytykπ, poprzez formu≥owanie stanowisk cechujπcych siÍ podobnπ si≥π przekonywania, co stanowiska antyrealistyczne. Równoczeúnie zaproponowana przez kanadyjskiego filozofa wersja realizmu sama okaza≥a siÍ stanowiskiem wewnÍtrznie niespójnym. PrzyjÍty przez niego w punkcie wyjúcia postulat odróønienia wiedzy o przedmiotach teoretycznych od wiedzy o ich realnym istnieniu wraz z propozycjπ uczynienia jedynie tej drugiej godnπ uznania ze strony realisty okaza≥y siÍ nie do utrzymania w kontekúcie úwiadectw, na które realista w stosunku do przedmiotów musi siÍ powo≥ywaÊ, aby uwiarygodniÊ swoje stanowisko. Najlepszych úwiadectw przemawiajπcych na rzecz realnoúci okreúlonych przedmiotów teoretycznych mia≥y bowiem, zdaniem kanadyjskiego filozofa, dostarczaÊ relacje przyczynowe, jakie eksperymentatorzy sπ w stanie z nimi nawiπzywaÊ - w szczególnoúci tego rodzaju relacje, w których dobrze poznane w≥asnoúci tych przedmiotów zostajπ wykorzystywane w celu wp≥ywania na inne, nieobserwowalne 212 Realizm zreformowany przedmioty czy procesy. Jeøeli jednak najlepszymi úwiadectwami przemawiajπcymi za realnym istnieniem przedmiotu teoretycznego sπ te, do których zdobycia konieczne jest odwo≥ywanie siÍ do wiedzy o jego w≥asnoúciach, realista nie moøe ograniczaÊ siÍ do stwierdzania jego realnego istnienia oraz przyjmowaÊ równoczeúnie antyrealistycznπ czy agnostycznπ postawÍ wobec tych samych w≥asnoúci przedmiotu, o których wiedza konieczna jest dla uzasadnienia przekonania o jego realnoúci. Z kolei, dopuszczajπc realistycznπ interpretacjÍ wiedzy o w≥asnoúciach przedmiotów teoretycznych i pewnych opisujπcych je teoretycznych praw, realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych traci swπ pierwotnπ atrakcyjnoúÊ, gdyø otwiera siÍ na te antyrealistyczne zarzuty, przed którymi wydawa≥ siÍ najlepiej zabezpieczony - mianowicie te wskazujπce na nieciπg≥oúÊ procesu rozwoju wiedzy naukowej ma poziomie teoretycznym. Jak sugerowa≥em, aby zabezpieczyÊ przed nimi swoje stanowisko, Hacking musia≥by zaproponowaÊ i uzasadniÊ kryterium odróøniania tych czÍúci teoretycznej wiedzy o okreúlonych nieobserwowalnych przedmiotach, które zas≥ugujπ na realistycznπ interpretacjÍ w równym stopniu, co wiedza o ich realnym istnieniu, od tych czÍúci wiedzy teoretycznej, co do prawdziwoúci których realista powinien co najmniej zawiesiÊ sπd. Fakt, øe jego stanowisko nie pozwala na przeprowadzenie takiego rozróønienia, sprawia w≥aúnie, øe ostatecznie nie stanowi ono atrakcyjnej opcji dla realisty, poszukujπcego takiego sformu≥owania swojego stanowiska, które zdolne by≥oby oprzeÊ siÍ antyrealistycznej krytyce i by≥oby moøliwe do uzgodnienia z historycznymi faktami dotyczπcymi przypadków teoretycznego zerwania w rozwoju nauki. Zaproponowany w czÍúci trzeciej przeglπd najnowszych stanowisk realistycznych ukaza≥ jednak, øe chociaø sam realizm w odniesieniu do przedmiotów teoretycznych nie doczeka≥ siÍ owocnego rozwiniÍcia, ogólna idea realizmu jako stanowiska odrzucajπcego moøliwoúÊ obrony realistycznych interpretacji ca≥ych teorii naukowych i poszukujπcego moøliwoúci zabezpieczenia siÍ przez antyrealistycznπ krytykπ w ograniczeniu swoich tez, zosta≥a przynajmniej przez czÍúÊ realistów uznana za jedynπ obiecujπcπ drogÍ obrony ich stanowiska. Tak rozumiany realizm mia≥by, po odpowiednim doprecyzowaniu, postawiÊ realistÍ w duøo lepszej pozycji wobec antyrealistycznej krytyki. W szczególnoúci zaú zdawa≥ siÍ obiecywaÊ moøliwoúÊ ostatecznego oddalenia zarzutów wskazujπcych na historyczne úwiadectwa zerwania w rozwoju teorii naukowych. W ramach ewolucji realizmu jako selekZakoÒczenie 213 tywnego sceptycyzmu øywo dyskutowano moøliwoúÊ sformu≥owania kryterium odróøniania czÍúci wiedzy teoretycznej zas≥ugujπcych na realistycznπ interpretacjÍ jako rokujπcych na zachowanie w przysz≥ych zmianach teoretycznych, od tych, w stosunku do których realista powinien pozostaÊ agnostykiem. Omawiane w pracy propozycje obrony realizmu jako selektywnego sceptycyzmu, takie jak koncepcje Kitchera i Psillosa czy realizm strukturalny, takøe okazywa≥y siÍ ostatecznie napotykaÊ na problemy, waøπce na ich atrakcyjnoúci dla realisty. Jednakøe omawiane jako ostatnie stanowisko semirealizmu wydaje siÍ - przynajmniej w úwietle obecnej antyrealistycznej krytyki - pozbawione podobnych wad i jako takie pozwala realiúcie czuÊ siÍ zabezpieczonym przed zarzutami o charakterze historycznym. Otwarcie sformu≥owany jako synteza najbardziej przekonujπcych intuicji realizmu w stosunku do przedmiotów teoretycznych i epistemicznego realizmu strukturalnego semirealizm zawdziÍcza ustaleniom Hackinga - poza oczywiúcie selektywnym podejúciem do realizmu - koncepcjÍ uzasadniania przekonaÒ dotyczπcych nieobserwowalnych czÍúci rzeczywistoúci fizycznej poprzez odwo≥ywanie siÍ do epistemologicznej wagi relacji przyczynowych, jakie jesteúmy w stanie z nimi nawiπzywaÊ. Naleøy jednak przyznaÊ, øe nawet jeúli zgodziÊ siÍ mojπ tezπ, øe semirealizm pozwala realiúcie skutecznie odpowiedzieÊ na zarzuty w rodzaju pesymistycznej indukcji, kwestia tego, czy stanowisko to rzeczywiúcie moøna go uznaÊ za równie przekonujπce czy dobrze uzasadnione co poszczególne stanowiska antyrealistyczne, nie jest juø takie oczywista. Zarzut pesymistycznej indukcji stanowi wszak tylko jeden z powaønych argumentów przeciwko realizmowi naukowemu. Jednoczeúnie, jak sugerowa≥em pod koniec czÍúci trzeciej, rozwiniÍcie pewnych intuicji semirealizmu moøe pozwoliÊ na sformu≥owanie na jego gruncie stanowiska jeszcze mocniejszego w úwietle krytyki ze strony antyrealizmu. Realne ocenienie tej moøliwoúÊ wymaga dalszych i pog≥Íbionych badaÒ nad realizmem naukowym. Poniewaø jednak, jak wyøej sugerowa≥em, nic w sporze o status poznawczy wiedzy naukowej nie zwiastuje jego rych≥ego koÒca, moøna byÊ spokojnym, øe odpowiedü na to pytanie - jaka by nie by≥a - wnet pojawi siÍ na rynku idei.

BIBLIOGRAFIA Ackermann R., The New Experimentalism, „The British Journal for the Philosophy of Science" 2 (1989), s. 185–190. Alper R.A., Herman R.C., On the Relative Abundance of the Elements, „Physical Review" 12 (1948), s. 1737–1742. Amsterdamski S., MiÍdzy doúwiadczeniem a metafizykπ, Warszawa 1973. Antonucci R., Unified Models for Active Galactic Nuclei and Quasars, „Annual Reviews in Astronomy and Astrophysics" 1 (1993), s. 473–521. Bacon F., Novum Organum, t≥um. J. Wikarjak, Warszawa 1955. Baird D., Not Really About Realism. Review of Hacking's "Representing and Intervening: Introductory Topics in the Philosophy of Natural Science", „Noûs" 2 (1988), s. 299–307. Baghramian M., „From Realism Back to Realism": Putnam's Long Journey, „Philosophical Topics" 1 (2008), s. 17–35. Boyd R., Realism and Naturalistic Epistemology, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 2: Symposia and Invited Papers, Chicago 1980, 613–662. Cartwright N., How the Laws of Physics Lie, Oxford 1983. Chakravartty A., A Metaphysics for scientific realism: Knowing the Unobservable, Cambridge 2007. Chakravartty A., Realism in the Desert and in the Jungle: Reply to French, Ghins, and Psillos, „Erkenntnis" 78 (2013), s. 39–58. Chakravartty A., Selektywny sceptycyzm: realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych, realizm strukturalny, semirealizm, t≥um. M. Kotowski, „Studia Philosophica Wrartislaviensia" 4 (2012), s. 163–191. Chakravartty A., Semirealism, „Studies in History and Philosophy of Science" 29 (1998), s. 391–408. Chakravartty A., What you don't know can't hurt you: Realism and the unconceived, „Philosophical Studies" 137 (2008), s. 149–158. Cornman J.W., Sellars on Scientific Realism and Perceiving, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 2: Symposia and Invited Papers, Chicago 1976, s. 344–358. Churchland P.M., Scientific realism and the plasticity of mind, Cambridge 1979. Coulter J., Ian Hacking on Constructionism, „Science, Technology, & Human Values" 1 (2001), s. 82–86. Crombie A.C., Czym jest historia nauki?, [w:] idem, Style myúli naukowej w poczπtkach nowoøytnej Europy, t≥um. P. Salwa, Warszawa 1994, s. 11–26. Crombie A.C., Designed in the Mind: Western Visions of Science, Nature and Humankind, [w:] idem, Science, Art and Nature in Medieval and Modern Thought, London 1996, s. 1–12. Crombie A.C., Nauka doúwiadczalna i artysta racjonalny, [w:] idem, Style myúli naukowej w poczπtkach nowoøytnej Europy, t≥um. P. Salwa, Warszawa 1994, s. 27–56. 216 Bibliografia Crombie A.C., Nauka úredniowieczna i poczπtki nauki nowoøytnej, t. 2: Nauka w póünym úredniowieczu i na poczπtku czasów nowoøytnych w okresie XIII–XVII w., t≥um. S. £ypacewicz, Warszawa 1960. Crombie A.C., Styles of Scientific Thinking in the European Tradition, London 1994. Duhem P., Kilka refleksji na temat fizyki eksperymentalnej, t≥um. M. Sakowska [w:] Filozofia nauki francuskiego konwencjonalizmu, K. Szlachcic (red.), Wroc≥aw 1994, s. 17–52. Duhem P., The Aim and Structure of Physical Theory, trans. P. Wiener, Princeton 1954. Elredge N., Gould S.J., Punctuated equilibria: An alternative to phyletic gradualism, [w:] Models in Paleobiology, T.J.M. Schopf (ed.), San Francisco 1972, s. 82–115. Feyerabend P.K., Realism, Rationalism & Scientific Method: Philosophical Papers, vol. 1, Cambridge 1981. Feyerabend P.K., Jak byÊ dobrym empirystπ, t≥um. K. Zamiara, Warszawa 1979. Fine A., Piecemeal Realism, „Philosophical Studies" 61 (1991), s. 82–83 Fleck L., Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myúlowym i kolektywie myúlowym, t≥um. M. Tuszkiewicz [w:] L. Fleck, Psychosocjologia poznania naukowego, Lublin 2006, s. 31–163. French S., On the Withering Away of Physical Objects, [w:] Interpreting Bodies: Classical and Quantum Objects in Modern Physics, E. Castellani (ed.), Princeton 1998, s. 93–113. French S., Semi-realism, Sociability and Structure, „Erkenntnis" 78 (2013), s. 1–18. Fresnel A.J., Memoire on the Di raction of Light, [w:] The Wave Theory of Light: Memoirs by Huygens, Young and Fresnel, H. Crew (ed.), New York 1990, s. 79–144. Giere R.N., Explaining Science: A Cognitive Approach, Chicago 1988. Giza P., Iana Hackinga koncepcja realizmu w nauce, [w:] O sposobie istnienia rzeczy, K. Jodkowski, Z. MuszyÒski (red.), Lublin 1992, s. 163–179. Giza P., Realizm Iana Hackinga a konstruktywny empiryzm Bas C. van Fraassena, Lublin 1990. Gray J., Heresies. Against Progress and Other Illusions, London 2004. Grobler A., Metodologia Nauk, Kraków 2006. Gross A.G., Reinventing Certainty: The Significance of Ian Hacking Realism, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 1: Contributed Papers, Chicago 1990, s. 421–431. Hacking I., Do we See through a Microscope?, [w:] Images of Science, P.M. Churchland, C.A. Hooker (ed.), Chicago 1985, s. 132–152; polski przek≥ad: Czy widzimy przez mikroskop?, t≥um. E. Pakszys, [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 31–55. Hacking I., Experimentation and Scientific Realism, [w:] Scientific Realism, J. Leplin (ed.), Berkeley 1984, s. 247–260; polski przek≥ad: EkspeBibliografia 217 rymentowanie a realizm naukowy, t≥um. D. SobczyÒska [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 9–30. Hacking I., Extragalactic Reality: The Case of Gravitational Lensing, „Philosophy of Science" 4 (1989), s. 555–581. Hacking I., How Inevitable Are the Results of Successful Science?, „Philosophy of Science" 67 (2000), s. S58–S71. Hacking I., Imre Lakatos's Philosophy of Science, „British Journal for the Philosophy of Science" 30 (1979), s. 381–412. Hacking I., Language, Truth and Reason, [w:] idem, Historical Ontology, Cambridge 2004, s. 159–177. Hacking I., On not being a Pragmatist: Eight reasons and a Cause, [w:] New Pragmatists, H. Misak (ed.), Oxford 2007, s. 32–49. Hacking I., On the Stability of the Laboratory Sciences, „Journal of Philosophy" 85 (1988), s. 507–514. Hacking I., Philosophers of Experiment, [w:] PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, vol. 2: Symposia and Invited Papers, Chicago 1988, s. 147–156. Hacking I., Representing and Intervening: Introductory Topics in the Philosophy of Natural Science, Cambridge 1983. Hacking I., Scientific Realisms about Some Chemical Entities. Comments on Zeidler & SobczyÒska's Paper, „Foundations of Science" 4 (1995/1996), s. 537–542. Hacking I., Speculation, Calculation and the Creation of Phenomena, [w:] Beyond Reason, G. Munevar (ed.), Dordrecht 1991, s. 131–157. Hacking I., „Style" for Historians and Philosophers, [w:] idem, Historical Ontology, Cambridge 2004, s. 178–199. Hacking I., The Disunities of the Sciences, [w:], The Disunity of Science: Boundaries, Contexts, and Power, P. Galison, D.J. Stump (eds.), Stanford 1996, s. 37–74; polski przek≥ad: Niejednoúci nauk, t≥um. M. Wróbel, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 1 (2008), s. 149–180. Hacking I., The Participant Irrealist at Large in the Laboratory, „The British Journal for the Philosophy of Science" 3 (1988), s. 277–294. Hacking I., The Self-Vindication of the Laboratory Sciences, [w:] Science as Practice and Culture, A. Pickering (ed.), Chicago 1992, s. 29–64. Hacking I., The Social Construction of What?, Cambridge 1999. Hacking I., Two Kinds of "New Historicism" for Philosophers, [w:] idem, Historical Ontology, London 2004, s. 51–72. Hacking I., What is Logic?, „The Journal of Philosophy" 6 (1979), s. 285–319. Haeckel E., Zarys filozofii monistycznej, t≥um. K.S., Warszawa 1905. Hardin C., Rosenberg A., In Defence of Convergent Realism, „Philosophy of Science" 49 (1982), s. 604–615. Judycki S., Idealizm i antyrealizm, [w:] Pragmatyzm i filozofia Hilarego Putnama, U. ØegleÒ (red.), ToruÒ 2001, s. 117–128. 218 Bibliografia Kazibut R., Proces doskonalenia siÍ instrumentarium badawczego nauk laboratoryjnych, „Nauka" 2 (2012), s. 115–130. Kitcher P., The Advancement of Science. Science without Legend, Objectivity without Illusions, New York 1993. Kotowski M., Jak dowodziÊ realnoúci przedmiotów teoretycznych?, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 4 (2012), s. 59–76. Kotowski M., O pesymistycznej indukcji, [w:] Granice nauki, Z. Pietrzak (red.), „Lectiones & Acroases Philosophicae" 1 (2013), s. 131–148. Kotowski M., PomiÍdzy filozofiπ a naukπ. Z Anjanem Chakravartty'm rozmawia Mateusz Kotowski, [w:] Spory o realizm, M. Kotowski, M. Ma≥ek (red.), „Lectiones & Acroases Philosophicae" 1 (2014), s. 259–270. Kotowski M., Status wiedzy naukowej w filozofii konwencjonalistycznej [w:] Wiedza, D. LeszczyÒski (red.), Wroc≥aw 2013, s. 203–219. Kuhn T.S., Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 2009. Kukla A., Studies in Scientific Realism, New York 1998. Ladyman J., What is Structural Realism?, „Studies in History and Philosophy of Science" 29 (1998), s 409–424. Laudan L., A Confutation of Convergent Realism, „Philosophy of Science" 1 (1981), s. 19–49. Laudan L., Explaining the Success of Science: Beyond Epistemic Realism and Relativism, [w:] Science and Reality, J. Cushing, C.F. Delaney, G.M. Gutting (eds.), Notre Dame 1984, s. 83–105. Laudan L., Discussion: Realism without the Real, „Philosophy of Science" 1 (1984), s. 156–162. Leplin J., A Novel Defense of Scientific Realism, New York 1997. LeszczyÒski D., Szlachcic K., Wprowadzenie do francuskiej filozofii nauki, Wroc≥aw 2003. Lipton P., Inference to the Best Explanation, London 2004. Losee J., Theories of Scientific Progress. An introduction, London 2004. Mach E., The Science of Mechanics: A Critical and Historical Account of its Development, Chicago 1919. Magnus P.D., What's new about the New Induction?, „Synthese" 2 (2006), s. 295–301. Maxwell G., Theories, Perceptions and Structural Realism, [w:] The Nature and Function of Scientific Theories, R. Colodny (ed.), Pittsburgh 1970, s. 3–34. McKinney W.J., Experimenting on and Experimenting with: Polywater and Experimental Realism, „British Journal for the Philosophy of Science" 3 (1991), s. 295–307. Milhaud G., Rola matematyki w nauce, t≥um. A. Bandura, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 2 (2009) s. 183–206. Musgrave A., The Ultimate Argument for Scientific Realism, [w:] Relativism and Realism in Science, R. Nola (ed.), Dordrecht 1988, s. 229–252. Nagel E., Struktura Nauki: Zagadnienia logiki wyjaúnieÒ naukowych, t≥um. J. Giedymin, B. Rassalski, H. Eilstein, Warszawa 1970. Bibliografia 219 Neddermeyer S.H., Anderson C.D. Note on the Nature of Cosmic-Ray Particles, „Physical Review" 51 (1937), s. 884–886. Newman M.H., Mr Russell's Causal Theory of Perception, „Mind" 37 (1928), s. 137–148. Obenheim E., Hoyningen-Huene P., The Incommensurability of Scientific Theories, [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy, http://plato.stanford.edu/archives/spr2013/entries/incommensurability, dostÍp: 20.02. 2014. Poincaré H., Nauka i hipoteza, t≥um. M.H. Horowitz, Warszawa 2012. Poincaré H., WartoúÊ nauki, tum. L. Silberstein, Warszawa 1908. Popper K.R., Droga do wiedzy. Domys≥y i refutacje, t≥um. S. Amsterdamski, Warszawa 1999. Popper K.R., Logika odkrycia naukowego, Warszawa 2002. Popper K.R., Prawda, racjonalnoúÊ i rozwój wiedzy naukowej, [w:] idem, Droga do wiedzy. Domys≥y i refutacje, t≥um. S. Amsterdamski, Warszawa 1999, s. 363–421. Prothero D.R., Punctuated Equilibrium at Twenty: A Paleontological Perspective, „Skeptic" 3 (1992), s. 38–47. Psillos S., Is Structural Realism the Best of Both Worlds?, „Dialectica" 1 (1995), s. 15–46. Psillos S., Scientific Realism: How Science Tracks Truth, London 1999. Psillos S., Semirealism or Neo-Aristotelianism?, „Erkenntnis" 78 (2013), s. 29–38. Putnam H., Meaning and the Moral Sciences, London 1978 Putnam H., Pragmatyzm: Pytania otwarte, t≥um. B. ChwedeÒczuk, Warszawa 1999. Putnam H., What is mathematical truth, [w:] idem, Philosophical Papers, vol. I: Mathematics, Matter and Method, Cambridge 1975, s. 60–78; polski przek≥ad: Czym jest prawda matematyczna, [w:] Wspó≥czesna filozofia matematyki, R. Murawski (red.), Warszawa 2002, s. 244–265. Putnam H., Znaczenie wyrazu „znaczenie", [w:] idem, Wiele twarzy realizmu i inne eseje, t≥um. A. Grobler, Warszawa 1998, s. 93–184. Quine W.V., Dwa dogmaty empiryzmu, [w:] idem, Z punktu widzenia logiki, t≥um. B. Stanosz, Warszawa 2000, s. 71–75. Quine W.V., Epistemologia znaturalizowana, [w:] idem, Granice wiedzy i inne eseje filozoficzne, t≥um. B. Stanosz, Warszawa 1986, s. 106–124. Redhead M.L., Quests of a Realist, „Metascience" 10 (2001), s. 341–347. Reiner R., Pierson R., Hacking's Experimental Realism: An Untenable Middle Ground, „Philosophy of Science" 1 (1995), s. 60–69. RodzeÒ J., Czy sukcesy nauki sπ cudem? Studium filozoficzno-metodologiczne argumentacji z sukcesu nauki na rzecz realizmu naukowego, Kraków 2005. Russell B., The Analysis of Matter, London 1927. RzepiÒski T., Problem niedookreúlenia teorii przez dane doúwiadczenia, PoznaÒ 2006. 220 Bibliografia Sady W., Spór o racjonalnoúÊ naukowπ: Od Poincarégo do Laudana, Wroc≥aw 2000. Sankey H., Scientific Realism and the Rationality of Science, Aldershot 2008. Seager W., Ground Truth and Virtual Reality: Hacking vs. van Fraassen, „Philosophy of Science" 3 (1995), s. 459–478. Shapere D., The Concept of Observation in Science and Philosophy, „Philosophy of Science" 4 (1982), s. 485–525. Sikora M., Konstruktywizm i realizm wobec statusu faktów naukowych. Bruno Latour a Ian Hacking, „Studia Philosophica Wratislaviensia" 1 (2006), s. 11–26. Sikora M., Problem prawdy w kontekúcie sporu realizmu z antyrealizmem, [w:] Prawda, D. LeszczyÒski (red.), Wroc≥aw 2011, s.183–211. Sikora M., Problem reprezentacji poznawczej w nowoøytnej i wspó≥czesnej refleksji filozoficznej, PoznaÒ 2007. Sikora M., Realizm wobec wyzwaÒ antyrealizmu w úwietle badaÒ z zakresu filozofii nauki i socjologii wiedzy naukowej, [w:] Realizm wobec wyzwaÒ antyrealizmu. Multidyscyplinarny przeglπd stanowisk, M. Sikora (red.), Wroc≥aw 2011, s. 105–124. Smart J.J.C, Philosophy and Scientific Realism, London 1963. SobczyÒska D., Nowy eksperymentalizm i jego miejsce w refleksji nad eksperymentem naukowym, [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 57–86. SobczyÒska D., Zeidler P., Koncepcja realizmu w nowym eksperymentalizmie a problem istnienia przedmiotów teoretycznych chemii, [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 175–195. Stanford P.K., Exceeding Our Grasp: Science, History, and the Problem of Unconceived Alternatives, New York 2006. Stanford P.K., Refusing the Devil's Bargain: What Kind of Underdetermination Should We Take Seriously?, „Philosophy of Science" 3 (2001), s. S1–S12. Street J.C., Stevenson E.C. New Evidence for the Existence of a Particle of Mass Intermediate Between the Proton and Electron, „Physical Review" 52 (1937), s. 1003–1004. Stockton A., The Lens Galaxy of the Twin QSO 0957 + 561, „The Astrophysical Journal" 242 (1980), s. L141–L144. Szlachcic K., Filozofia nauk empirycznych Pierre'a Duhema, Wroc≥aw 2011. Szlachcic K., Filozofia nauki francuskiego konwencjonalizmu, Wroc≥aw 1992. Szlachcic K., O paradoksach Popperowskiego falsyfikacjonizmu, „Filozofia Nauki" 2 (2003), s. 117–128. Szlachcic K., Prawda w perspektywie konwencjonalistycznej. Pierwsze historyczne diagnozy, [w:] Prawda, D. LeszczyÒski (red.), Wroc≥aw 2011, s. 345–361. Bibliografia 221 Szumilewicz I., Poincaré, Warszawa 1978. Tichý P., On Popper's Definitions of Verisimilitude, „The British Journal for the Philosophy of Science" 2 (1974), s. 155–160. Urry J., Thomas S. Kuhn as Sociologist of Knowledge, „The British Journal of Sociology" 4 (1973), s. 462–473. Van Fraassen B.C., To Save the Phenomena, „The Journal of Philosophy" 18 (1976), s. 626–632. Van Fraassen B.C., The Scientific Image, Oxford 1980. Voltaire, Elementy filozofii Newtona, Kraków 1956. Walsh D., Carswell B., Weymann R., 0957 + 561 A, B: Twin QuasiStellar Objects or Gravitational Lens?, „Nature" 279 (1979), s. 381–384. Worrall J., Structural Realism: The Best of Both Worlds?, [w:] The Philosophy of Science, D. Papineau (ed.), Oxford 1996, s. 139–165. Yukawa H., On the Interaction of Elementary Particles, „Proceedings of the Physico-Mathematical Society of Japan" 17 (1935), s. 1–10. Young P., Gunn J.E., Kristian J., Oke J.B., Westphal J.A., The Double Quasar Q0957 + 561 A, B: A Gravitational Lens Image Formed By A Galaxy AT z = 0.39, „The Astrophysical Journal" 241 (1980), s. 507–520. Zamiara K., Realistyczne i instrumentalistyczne stanowisko wobec wiedzy naukowej, [w:], Filozofia a nauka. Zarys encyklopedyczny, Z. Cackowski, J. Kmita, K. Szaniawski (red.), Wroc≥aw 1987, s. 553–564. Zasada korespondencji w fizyce a rozwój nauki, W. Krajewski, W. Mejbaum, J. Such (red.), Warszawa 1974. Zeidler P., Homo experimentator a spór o realizm laboratoryjny, [w:] Homo experimentator, D. SobczyÒka, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 2003, s. 105– –137. Zeidler P., Koncepcja realizmu w nowym eksperymentalizmie a problem istnienia przedmiotów teoretycznych chemii, [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 175–195 Zeidler P., Nowy eksperymentalizm a teoretycyzm. Spór o przedmiot i sposób uprawiania filozofii nauki, [w:] Nowy eksperymentalizm - teoretycyzm - reprezentacja, D. SobczyÒska, P. Zeidler (red.), PoznaÒ 1994, s. 87–108. ZiemiÒska R., Zwrot naturalistyczny we wspó≥czesnej epistemologii, „Filo- -Sofija" 1 (2001), s. 299–317.

INDEKS NAZWISK