felsefelogos Yıl 20 Sayı 61 fesatoder yayınları İstanbul e-mail: felsefelogos@gmail.com www.felsefelogos.com & www.fesatoder.com Sinan Özbek Sema Ülper Oktar E. Aras Ergüneş Muharrem Açıkgöz, Engin Delice, E. Aras Ergüneş, Thomas Geisen, Ferda Keskin, Uluğ Nutku, Sinan Özbek, Kaan Özkan, Peter Thomas, Sema Ülper Oktar, Fehmi Ünsalan, Tanzer Yakar Fehmi Ünsalan (alfabetik sırayla) Prof. Dr. Saffet Babür Prof. Dr. Betül Çotuksöken Prof. Dr. Alex Demirovic Prof. Dr. Frigga Haug Prof. Dr. Wolfgang Fritz Haug Prof. Dr. Onur Bilge Kula Prof. Dr. Beno Kuryel Prof. Dr. Domenico Losurdo Prof. Dr. Hakan Poyraz Prof. Dr. Metin Toprak "Teller (Design)", Nikolay Suetin. Fehmi Ünsalan Yazın Basın Yayın Matbaacılık Trz. Tic. Ltd. Şti. Çevre Sanayi Sitesi B Blok No: 38-40-42-44 İkitelli-Başakşehir/İstanbul Tel: (0212) 565 01 22 Sertifika No: 12028 Tel: 0262 359 10 60 Fax: 0262 323 18 58 www.umuttepeyayinlari.com/ bilgi@umuttepeyayinlari.com felsefelogos hakemli bir dergidir. EBSCOhost ve The Philosopher's Index tarafından listelenmektedir. felsefelogos'ta yayımlanan yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir. Gönderilen yazıların yayımlanma kararı hakem raporlarına bağlıdır. Gönderilen yazılar iade edilmez. felsefelogos ile yazarlar arasındaki iletişim internet üzerinden e-mail yoluyla gerçekleşir. Sunu Betül Çotuksöken Ortaçağda devlet ve iktidar üzerine: Salisburyli Ioannes örneği 7 G. H. R. Parkinson Machiavelli'de ahlak ve siyaset 17 Dale Hall Devlet ve siyasetin sınırları 29 Recep Batu Günör Siyasi ve etik bir kavram olarak özgecilik düşüncesi 49 C. D. C. Reeve Platoncu siyaset ve iyi 71 Banu Alan Sümer Olanaksızlığın olanaklılığı üzerine: Derrida'da etik ve politika ilişkisi 77 Suzanne Duvall Jacobitti Kamusal, özel, ahlaki: Hannah Arendt ve politik ahlak 91 Seyit Coşkun Batı felsefesinde barış kavramı 109 Abdurrahman Aydın Orta'nın yasası ve sofist hareketin siyasal anlamı 123 Fatma Dore Lykurgos: Rousseau'nun model yasacısı 135 Müslim Akdemir Din ve devlet ilişkisine tarihselci bir bakış: Ali Şeriati 147 Dominique Pradelle Fenomenolojik akıl öğretisi: yeti olarak aklın yokluğunda akıl türleri Tarihsel Eleştirel Marksizm Sözlüğü Etik sosyalizm; etik-politik Özetler/Abstracts Dominique Pradelle "Hiç de baştan verili bir akıl değil, aksine oluşan ve sorumlusu olduğumuz bir akıl" Édouard Le Roy, Aklın transandantal fenomenolojideki statüsü nedir? Akıl, noetik faaliyetin en yüksek derecesi olarak köklerini transandantal öznenin doğasında ve bilişsel kendiliğindenliğinde bulan bir yeti midir? Husserl böylece Kant'taki biçimiyle Kopernik devrimini üstlenmeye mi sürüklenmiştir? Kant'ta tabiri insanın metafizik yapma gayretinin aldığı formları, şarta tabi olmayanı 'in deneyötesi nesneleri (insanın saf kavramlarca belirlenen ve ampirik olmayan parçası olarak ruh, sonsuz bütünlük olarak dünya, tüm varolanları yaratan ve omnitudo realitatis olarak Tanrı) kılığında araştırma eğilimini belirtir. Bilgilerine sistematik bir birlik verme gayreti içinde olması bakımından akıl anlama yetisinden apayrı pradelle 156 bir yeti sıfatıyla gündeme gelir; akıl İde (duyular yoluyla verilebilir hiçbir nesneye tekabül etmeyen zorunlu kavramların) yetisidir.1 Husserl'e göre Kant'ın öğretisinin merkezinde aklın transandantal öznedeki anlama yetisinden apayrı bir yeti ve metafizik bir eğilim olduğu fikri durur. Bu metafizik eğilimin yapısı insandaki duyuüstü nesnelerle ilişki kurma ihtiyacını yansıtır ve esasen özneldir, zira naturalis köklerini insan doğasında bulur.2 Akıl, amacı öznenin doğal bir eğilimi olarak metafiziğin imkânına açıklık getirmek olan özel bir disiplinin, konusunu teşkil eder.3 Gelgelelim transandantal İdelerin nesnel dedüksiyonu mümkün değildir, onlar için yalnızca öznel dedüksiyon, yani hâlihazırda var olan bir şey [ ] gözüyle bakılan ve transandantal özneyi kuran aklın doğasından bir türetme söz konusu olabilir4. Dolayısıyla aklın yapıları gerekçelendirilmesi imkânsız antropolojik bir olguyu meydana getirir. Önkoşulsuz bir felsefenin lüzumuna duyduğu inancın Husserl'i bir yeti olarak akılla ve bu yetinin yapısıyla ilgili tüm varsayımları ayraca almaya sevk etmesi gerekmeyecek midir? Levinas'ın Husserlci fenomenolojiyi "akla bel bağlamaz bir idealizme" indirgemesi ne derece meşrudur? Husserl bu hususta şaşırtıcı bir çift-değerlilik sergiler. Bir yandan akıl fenomenolojik redüksiyona tabi tutulur. Aşkın önkoşul olmaları itibarıyla tüm öznel yetilerin devre dışı bırakılmalarını gerektiren fenomenolojik redüksiyon böylelikle aklın ontolojik geçerliliğini askıya alır.5 Bu nedenle Husserl transandantal öznenin doğasını meydana getiren ve temelini yalnızca sonlu zihnin sözümona doğasında bulabilecek, olumsal bir varoluşa sahip, antropolojik bir olgudan ibaret bir aklî yetinin varlığını kabul etmeye yanaşmayacaktır. Öte yandan, Husserl akıl kavramını kullanmaktan tamamen vazgeçmez, aksine sık sık bu kavrama başvurur. 'in "akıl ve edimsel gerçeklik" (Vernunft und ) başlıklı son kesimi "aklın fenomenolojisi" ve "teorik akıl probleminin genellik düzeyleri" adlarını taşıyan iki bölümden meydana gelir.6 Keza 'ın son bölümünün başlığı da "nesnel mantık ve aklın fenomenolojisi"dir. Meditasyonlar'ın 23. paragrafında Husserl akılla ilgili şu temel savı dile getirir: "[Akıl] olumsal-olgusal bir yeti [ ] değildir. Akıl tabiri mümkün ve olumsal olguları değil, tam tersine genel itibarıyla 1 2 3 4 5 6 7 felsefelogos 2016/2 157 transandantal öznelliğin yapısını serimleyen evrensel ve özsel yapıyı [eine universale wesensmässige Strukturform der transzendentalen Subjektivität ] belirtir."8 Fenomenoloji için akıl kavramının meşru bir anlama sahip olması demektir bu. Bu yeni anlamı itibarıyla akıl, bilen öznenin doğasına ait öznel bir yetiyi ifade etmez. Peki ama fenomenolojinin akla yüklediği ve sonlu öznenin psikolojik önyapısıyla ilgili tüm varsayımlardan arındırdığı bu yeni anlam tam olarak nedir? Artık özneyi meydana getiren bir yeti değilse, o zaman ne olabilir akıl? Dahası, ne türden bir akıl kastedilmektedir burada? Genelinde tüm bilimler için ortak, bilimsel bir akıl mı? Tüm öbür akıl formlarının temelinde yatan fenomenolojik bir akıl mı? Yoksa bilim-öncesi algı küresini olduğu kadar eylem, duygu ve değer küreleri gibi teorik olmayan alanları da kapsayan, bir akıl formu mu? TÜM YÖNELMİŞLİKLERİN TELEOLOJİK YAPISI OLARAK AKIL Birinci sorunun yanıtı iki metinde verilmiştir; bu metinlerden biri ötekisi ise 1908-09 tarihli 'dir: "Kant'ın bu denli düşkün olduğu mitsel kavramları, daha açık söylemek gerekirse anlama yetisi ve akıl kavramlarını [ ] elbette ki harfi harfine ruhun yetileri anlamında [ von Seelenvermögen] kabul etmeyeceğiz. Bunun yerine anlama yetisi ve akıl terimlerine bizi 'düşünce formuna' ve düşünce formunun ideal yasalarına götürecek doğrultunun salt emareleri gözüyle bakacağız. Mantık bu doğrultuyu izlemelidir ve bu bakımdan bilginin ampirik psikolojisine taban tabana zıttır."9 "Akıl [Vernunft] teriminin artık hiçbir suretle psişik bir yetiyi [kein Vermögen] belirtmeyeceği açıktır. Akıl terimi bundan böyle fenomenolojik bir tarzda ya da Kant'ın tabiriyle transandantal bir biçimde anlaşılmalıdır; başka bir deyişle, akıl, ilgili kategoryal tipe özgü nesneliklerin [ ]10 özleri bakımından [ 8 9 , 10 158 Wesen ] kastedilmelerini [ ], bilgi bağlamında ise onlara meşru bir zemin kazandıracak şekilde verilmelerini [zur ausweisenden ] sağlayan edimlerin eidetik şekillenmeleri için kuşatıcı bir başlık olarak anlaşılmalıdır."11 Peki ama bunun anlamı nedir? Tabi ki şu: Akıl, nesnenin varlığının veya geçerliliğinin bu nesne hangi ontik küreye ait olursa olsun gerekçelendirilmesiyle ve onaylanmasıyla ilgili fenomenolojik problemlerin bütünü için bir başlığa dönüşmüştür. Akıl terimi iki asli ilkenin kesişiminde konumlanır. Bunlardan ilki sahip olması ilkesidir. Bu ilke gereğince her yönelim onu dolduracak görünün peşindedir.12 İkinci ilkenin özelliği olmasıdır ve bu ikinci ilkeye göre her bölgesel [ ] öz (ait olduğu varlık bölgesi açısından noematik anlam) transandantal özneye bir apaçıklık yapısı ya da bir kurma faaliyeti yapısı tayin eder.13 1/ 'Kurma faaliyeti' fikrine dayalı idealizmin temel ontolojik savı nezdinde bilinç için (für das ) olan her nesnelik yalnızca ve yalnızca bilinç ( das ) başarılan bir nesnelik sıfatıyla ne ise o olabilir14. Her nesne bilinç başarılır, demekle anlatılmak istenen, bir yandan yönelimsel bir bilinç ediminin nesneyi kastetmesi ve bir çeşit semantik kendiliğindenlikle nesnenin ontik anlamını tesis etmesi, öte yandan anlam kastedici edimin nesneyi veren bir görüde kendini gerçekleştirmesidir. Başka türlü söylenirse, anlam nesnenin hakikaten varolduğuna ilişkin bir apaçıklıkta doğrulanabilir. O halde akıl kavramı anlatır. Bu yapının anahatları şöyledir: Nesneye ait bir anlamı kasteden yönelim teleolojik olarak nesnenin görüsünün ya da apaçıklığının peşindedir15. "Apaçıklık" tabiri nesnenin doğrudan ve kaynak teşkil edici şekilde kendini vermesinden başka bir şeyi anlatmaz. Bir nesnenin doğrudan ve kaynak teşkil edici şekilde sunulması, o nesnenin temsilî olarak yenidensunulmasıyla [re- ], salt bir sembol vekâletinde kastedilmesiyle taban tabana zıttır16. "Nesnenin verilmesi" tabiriyle anlatılmak istenen ise, son kertede nesnenin ontik anlamının gerekçelendirilmesi, bu anlamın geçerliliğinin normlar ışığında onaylanması ya 11 12 13 ve 14 15 16 - pradelle felsefelogos 2016/2 159 da feshedilmesi işleminden başka bir şey değildir. Bu demektir ki akıl "geçerlilik" sorununa işaret eden ve gerekçelendirme yapılarının belirlenmesi amacıyla kullanılan genel bir başlıktır. Nesneye ait ontik anlamın geçerliliği, nesnenin ta kendisinin verildiği bir apaçıklık zemininde gerçekleştirilen öznel gerekçelendirme edimlerinde kaynağını bulur. Akıl başlığı aynı zamanda tüm yönelmişliklerin teleolojik yapısı için kullanılır. Bu teleolojik yapıya göre her yönelimsel kastetme edimi, anlamını kastettiği nesnenin verilmesini de talep eder. Noematik terimlerle ifade edilirse, nesneye ait her anlam nesnenin ta kendisini veren bir apaçıklık ediminde onaylanabilmelidir.17 Bir kez daha Husserl'i alıntılayalım: "Bilinç için olan bir nesnelik bilinç tarafından, yani yalnızca kuran edimler sayesinde başarıldığına göre asıl problem şudur: Bir nesnelik nasıl olur da bilincin bağrında kendi-varlığını-geçerli-bir-tarzda-gerekçelendirme [das ] adını vereceğimiz bir kipte verilebilir?"18 2/ 'ın 23. paragrafında öne sürülen savın anlamı öyleyse şimdi berraklaşmaya başlıyor. Akıl niçin olumsal olgular düzenine tabi değildir ve niçin öznede antropolojik bir sabit sıfatıyla mevcut olan -ama ona pekâlâ da ait olmayabilecekbir yetiyle özdeşleştirilemez? Çünkü akıl öznenin kendi varlığında taşıdığı bir güce değil, genel itibarıyla işaret etmektedir. Bu demektir ki yapısal bir ilke teleolojik ilkeyi tamamlamaktadır. Fenomenolojik ontolojide varolanın varlığı kendinde bir varlık değil, mutlak bir bilinç için ve bu mutlak bilinç bir varlıktır. Varolanın varlığı mutlak bilincin apaçıklık kipleri sayesinde gerekçelendirilir ve böylelikle de saf öznellikte temellenir. Fakat öte yandan her varlık bölgesi türü (zamansal şey, uzaysal şey, maddi şey, kültürel şey, canlı şey, toplumsal şey, kişi, vb.) ona mahsus bir anlam gerekçelendirme veya nesne verme yapısı gerektirir. Akıl kavramı, salt öznel olmak şöyle dursun, bundan böyle noetik edimlerden değil noematik özlerden itibaren, transandantal öznenin doğasına özgü yetilerden değil, nesne tiplerinden hareketle düşünülür. "Aklın fenomenolojisi" öznel yaşamın şekillenmeleri üzerine eğilse de, transandantal öznenin yaşamına açılan yol öznenin doğasından veya sahip olduğu yetilerden değil, bilince verilebilir nesne türlerinden geçer. Zira her nesne eidos'u ona özsel bir bilince varma türünü şart koşar. Bilinç yaşantıları küresi, kurallı bağlantılardan yoksun Herakleitos'çu bir akışa indirgenemez. Bilakis, noema küresi ile noema'ları kasteden ve hedefleyen noesis küresi arasında özsel bağlantıların olması, bilinç yaşantıları küresini eidetik yasalara tabi kılar.19 17 18 19 160 Öyleyse aklın fenomenolojisi nesnelerin transandantal kuruluşunu konu alır ve ölçütü nesne kuruluşunun dünya-içi veya ideal nesnelere özgü kategoriler kılavuzluğunda sistematik biçimde serimlenebilmesidir: Her nesne tipi için (melodi, gökkuşağı, masa, hayvan, kişi, toplumsal kurum, vb.), o tipten nesneyi veren bir yaşantı çeşitliliği kanalıyla nesne birliğinin nasıl muhafaza edildiğini ve onaylandığını belirlemek gerekir. Nesne birliğinin imkânını aydınlığa kavuşturma görevi her defasında eidetik yasalılık öğretisine düşecektir. Bu temel disiplin, tikel bir noematik türü eklemli bir bilinç yaşantıları çoklusuna bağlayan eidetik yasalılığı inceler. Bir ile çok arasındaki ilişkiyle ilgili geleneksel problem, varolan ile bilinç şekillenmeleri arasındaki ilişkiye uyarlanır ve dünyadaki her varlık bölgesi için kurma faaliyeti düzleminde tekrar gündeme gelir20. Böylelikle öznelci akıl öğretisinin yerini alır. AKIL ÖZNEL MİDİR? AKIL TÜRLERİNİN ÇOKLUĞU VE YAPISAL BİRLİKLERİ Bu fenomenolojik akıl öğretisinin öznelci olmayan karakterini doğru anlamak gerekir. Öğretinin öznelci olmayan bir karakter taşıması gayri öznel olduğu anlamına gelmez. Akıl kavramı artık öznenin neliğinde/özünde köklenen bir eğilimi değil, nesnelerin özlerince imler. Bir noetik-noematik yapılar bütünü olması ölçüsünde akıl bilincin şekillenmelerine işaret eder, bundan dolayı gayet öznel bir kavramdır. Oysa öte yandan, akıl kavramı derinlemesine özne-aşırıdır. Zira nesneyi veren bilinç bağlantıları belli yasalarca idare edilir. Gelgelelim bu yasalar temellerini öznenin doğasında bulmaz; tersine, nesnenin tabi olduğu kategori tarafından a priori dayatılır. Örneğin, anlık bir yaşantı yalnızca düşünüme [ré ] nesne olarak verilebilir. Düşünüm ise düşünümlenen yaşantıyla arasında zamansal bir mesafe olan bir edimdir. Düşünümle ilgili bu zorunluluk, ele alınan bilinç türüne bağlı değildir ve sonlu ile sonsuz özne arasındaki ayrıma kayıtsızdır.21 Bir melodinin ardışık işitsel veriler dizisini kateden sentetik birlik olarak verilmesi ve başka hiçbir şekilde verilememesi, insan bilincine (ya da genelinde sonlu bilince) mahsus bir alımlama [ ] kipinden kaynaklanmaz. Bu, daha ziyade, tüm zaman nesnelerinin özüne ait yapısal bir hakikattir. Uzayda yer kaplayan bir şey kendini her seferinde sadece ve sadece tek bir cepheden verir; görüldüğü mevcut açı, farklı açılardan görünen yüzlerinin ardışık senteziyle tamamlanmalıdır. Dolayısıyla uzayda yer kaplayan şey kendini sadece ve sadece aşamalı verebilir. Bu yapı res extensa'nın özü tarafından belirlenir ve bir sınır-kavram olarak 'alimimutlak özne' diye anlayabileceğimz Tanrı da dahil, tüm öznelere kendini dayatır.22 Ve nihayet, bir başka kimsenin görüde 20 x - 21 22 pradelle felsefelogos 2016/2 161 kaynak teşkil edici şekilde verilişinin asla mümkün olmaması, başkasına ait psişik yaşamın ilke gereği erişilemez kalması, bilme yetimizin olgusal sınırlarına dayanan antropolojik bir hakikat değil, başka ben'in ontik özüne içrek yapısal bir hakikattir.23 Levinas "Tanrı için bile" ibaresinin antropolojik olmayan bir tonda tekrarlanışına dikkati çeker ve bunun son derece önemli olduğunu belirtir.24 Bu ibare Tanrı'yı sonlu görünün şartlarına tabi kılan teolojik bir savdan almaz anlamını; aksine uzayda yer kaplayan bir şeyin veriliş kiplerinin öznellik üzerinde gerçekleştirilecek tüm eidetik çeşitlemelere direneceğini ileri süren savdan alır. Veriliş kipleri öznelliğin eidetik çeşitlemelerinden etkilenmiyorsa, bunun sebebi nesneleri görüye veren bu kiplerin, hangi tipten olursa olsun, her nesnenin sunulma kipine içrek yapısal yasalara tekabül etmeleridir. O halde akıl tek ve biricik bir yetiyi imlemez, aksine ya da ifşa eder kendini. Artık özneyi meydana getiren biricik akıl yoktur; daha ziyade çokluğu söz konusudur. ile eserlerinde aklın fenomenolojisine hasredilen paragrafların farklı nesne kategorileri ışığında mümkün yönelik bir analizle sonlanmasının sebebi budur. Böylelikle ego cogito ve mutlak bilince geri götürülen yaşantılar apodiktik bir apaçıklık statüsü kazanır; hâlbuki nesneler ancak tahminî [ ] bir apaçıklık deneyiminde verilebilir. Yaşantıları upuygun [ ] bir apaçıklık deneyiminde veren saf düşünümün aksine, dış deneyimin nesneleri upuygun olmayan bir apaçıklıkta verilir. Yaşantılarım ve (zamansal, uzaysal ve maddi) ilk-nesneler [ ] bana kaynak teşkil edici şekilde verilir. Başka bir deyişle, bir hületik veriler çekirdeği onları ete kemiğe büründürür. Oysa başka ben'in bana kaynak teşkil edici şekilde verilmesi ilke gereği imkânsızdır. Zira başkasının yaşantıları benim için doğrudan erişilemezdir ve bu erişilemezlik mutlaktır. Dolayısıyla başkasını deneyimleyişim zorunlu olarak analojiye dayalıdır, vb.25 Apaçıklık kiplerinin ve akıl türlerinin bu çokluğu birlik ve düzenden yoksun, kuralsızca büyüyen bir kaostan mı ibarettir? Hayır! Bilakis, bu çokluk nesne özlerinin ve nesne özlerine karşılık gelen eidetik disiplinlerin arkitektoniği tarafından dayatılan yapısal bir birliğe sahiptir.26 En başta belirtilmeli ki boş bir şey kavramının, çeşitlemelerine [variantes] özgü apaçıklık kiplerini idare eden formel akıl ile dünya nesnelerinden bir bölgenin apaçıklık deneyimine karşılık gelen maddi akıl formları arasında temel bir zıtlık mevcuttur. Bu zıtlık formelleştirme [formalisation] ile genelleştirme [ ] edimleri arasındaki ayrıma tekabül eder.27 Dünyada münferit olarak karşılaştıklarımızdan itibaren genelleştirme yoluyla elde ettiğimiz ve bir bilgi içeriği ihtiva eden maddi özler ile nesne hakkındaki bir muhtevadan 23 24 25 26 27 162 yoksun, tüm içeriğin saf dışı bırakılmasıyla elde ettiğimiz formel özler arasında zıtlık vardır. Formel özler topluluğu 'e ait formların bütününü, yani tüm sentaktik ve ontolojik kategorileri (mesela töz, öznitelik, yüklem, küme, grup, vb. gibi ontolojik kategorileri) kapsar. Formel özlerin karşılığı olan bilinç faaliyetine çevrili öznel bakış açısından aslolan, sentaktik ve ontolojik tüm formel kategorilerin nasıl kurulduklarına ilişkin bir öğretinin tanımlanmasıdır. Bu öğretinin amacı formel kategorilerin anlamını ve geçerliliğini açıklığa kavuşturmaktır. Böylece anlama yetisine ya da , yani salt kategoryal ve mantıksal olan formelleştirici akla dair fenomenolojik bir öğretinin hudutları çizilmiş olur. Bir yandan, bu öğreti formelleştirici edim tiplerini ve berraklaştırma, ilişkilendirme, bağlama, vb. gibi sentetik işlem ( Operationen) tiplerini betimler; zira gerek formelleştirici edim tipleri gerekse sentetik işlem tipleri formel apofantiği28 meydana getiren sentaktik kategorilerin, demek oluyor ki, gidimli bir söyleme imkan veren formların kaynağını teşkil eder. Öte yandan, aynı öğreti formel kategorilerin dışavurduğu formel anlamları kendilerine mahsus bir varlığa sahip formel nesneler (bir başka deyişle, özler) biçiminde geçerli kılan apaçıklık türlerini araştırır.29 Kategorilerin ve onları idare eden formel ilkelerin gerekçelendirilmesiyle ilgili bu problemler epistemoloji, mantık ve matematik problemleriyle buluşur. Sözgelimi, mantığın temel ilkelerinin (çelişmezlik ve üçüncü halin imkânsızlığı ilkelerinin) gerekçelendirilmesiyle ilgili problemler ya da kümeler teorisinden doğan problemler (kümelerin toplamı ve çarpımı, 'verili bir kümenin elemanları' kümesinin varlığı, seçim kümesinin varlığı, vb.) bu türdendir. Öyleyse anlama yetisi ve akıl kavramları anlamın ve nesneliğin formel yasalarına doğru yönlenmiş noetik edimleri belirtir; sırasına göre söylenirse, bu noetik edimler ilk önce formel karakterdeki anlam ve nesne kategorilerine, daha sonra tutarlı anlam dizilimleri için geçerli sentaktik yasalara, bunun peşinden formel karakterdeki analitik kapsama ve çelişmezlik ilkelerine, son kertede ise teori ve çeşitlilik formlarına yönlenir.30 Formel akıl alanının karşısında dünyadaki nesne bölgelerinin bütününü kuşatan ve münferit dünya nesnelerinden itibaren genelleştirme yoluyla elde edilen maddi alanı [domaine] durur. Maddi küre kuralsız ve açık uçlu bir kavram çeşitliliğine doğru genişlemez. Tam tersine, dünyada rastladığımız münferitlere uygulanan genelleştirme işlemi bizi concreta'ya [somutlara] ilişkin en üst kavramlardan (sözgelimi, maddi şey, canlı varlık, kişi, kullanım nesnesi, sanat eseri, toplumsal kurum gibi kavramlardan) müteşekkil bir bütüne vardırır.31 Söz konusu en üst kavramlar bütününü düzene koyansa özler arasındaki temellenme ( ) ve tabakalanma ( ) bağıntılarıdır.32 28 29 30 31 32 pradelle felsefelogos 2016/2 163 Demek ki maddi öğretisine düşen görevler öznel bakış açısından sistematik biçimde tanımlanmaya izin vermektedir. Bu görevlerden ilki statik bir analizden hareketle her varlık bölgesinin eidetik görüsünü açığa çıkarmaktır. Varlık bölgelerinin eidetik görüsünün kazanılması bizi bilincin kurma faaliyetini transandantal düzlemde incelemeye sevk edecek bir transandantal ipucu yerine geçer. İkinci sırada gelen görev belli bir bölgeden bir nesnenin varoluşunu ve birliğini onaylayan ya da fesheden sentezlerin nasıl işlediğini, temellenme bağıntısına has hiyerarşiyi takip ederek (yani daha aşağıdaki maddi şey katmanından başlayıp tabaka tabaka daha üst katmanlara doğru çıkarak) statik açıdan betimlemektir33. Son görev ise genetik bir analiz yardımıyla nesne katmanlarının aşamalı hiyerarşisini katetmek ve bu suretle hem farklı tabakaları birbirleriyle bağlantıya sokan sentez kiplerini hem de daha aşağı tabakaya özgü apaçıklık kipinin daha üst tabakada yürütülen gerekçelendirme faaliyeti için sahip olduğu işlevi açığa çıkarmaktır.34 Sözgelimi, başkasının bedenini salt maddi bir şey diye algılamak bir ilk tabakayı tesis eder; bu ilk tabaka daha üst tabakaların kuruluşu için, mesela canlı varlık maddi özünün, başka ben'in ya da dilsel idealitelerin kuruluşu için yeni işlevler kazanacaktır. Son görev bu işlevleri açığa çıkarmaktır. Dolayısıyla akla birliğini veren bundan böyle öznenin önyapısı değildir. Maddi aklın birliği dünyadaki nesnelerin özlerine ait düzenin sistematik karakterine bağlıdır. Maddi özler düzeninin sistematik karakteri sadece tüm maddi varlık bölgelerinin dünya eidos'unda -ya da dünya-anlamında (Weltsinn) – omnitudo realitatis olarak kapsanmasından ileri gelmez35; aynı zamanda maddi varlık bölgelerinin hepsinin birbirleriyle temellenme bağıntısı üzerinden ilişkide olmasından ileri gelir. Formel akıl ise birliğini, formel kategorilerin, genel nesne formları olmalarından ötürü, salt düşünülebilir bir alemde kol gezen soluk hayaletlere indirgenemeyecekleri olgusundan alır. Bilakis, formel akla zemin arayışı bizi iki yoldan dünya küresine geri döndürür: iDünya formel kategorilerin teleolojik zeminidir. Zira bu kategoriler, belirlemeyi hedefledikleri dünyadaki nesnelere tatbik edilecektir; iiDünya formel kategorilerin zeminidir. Formel kategoriler dünya nesnelerini ayıran kategorilerde temellenir. Zira formel kategoriler algıda verili nesneye odaklanan en basit yapıdaki yargı verme işlemlerinden neşet eder. O halde aklın 33 34 35 164 birliğinden söz etmeye imkân veren en kuşatıcı transandantal hareket noktasını öznenin noetik özünde değil, omnitudo realitatis olarak dünyanın noematik özünde buluruz. Bir kez daha görmekteyiz ki burada aslolan kökten özne-aşırı kılınmasıdır. AKLIN BİLİM-ÖNCESİ AKLA GENİŞLETİLMESİ Aklın özne-aşırı kılınmasıyla birlikte transandantal fenomenolojide akıl kavramıyla ilgili bir evrilmeye yer olup olmadığı sorusu yanıtlanabilir hale gelir. Husserl'in "aklın fenomenolojisi"nden genellikle önemli eserlerinin sonunda söz etmesi, bu başlık altında bir fenomenoloji problemini ele aldığı anlamına mı gelir? Akıl kavramının bilimsel akılla ve daha da özelde fenomenolojik akılla, başka bir deyişle yönelimsel yaşamın ileri bir serimlemeye borçlu olduğumuz daha üst formlarıyla sınırlı kalması anlamına mı gelir? Aynı sebepten ötürü, bu daha üst formların, yönelimsel yaşama ait daha basit ve temel formları çoktan serimlenmiş önkabul etmesi anlamına mı gelir? Kesinlikle hayır! Vernunft [akıl] kavramının kurma faaliyetiyle, yani nesneyi kastetme ediminin onaylanması veya feshedilmesiyle ilgili problemler için nasıl kuşatıcı bir başlığa dönüştüğünü gördük. Bilinçli yaşamın sadece belirli bir kısmıyla sınırlı kalmak şöyle dursun, aklın fenomenolojisi bilinç alanına ait şekillenmelerin bütününü temalaştırmada o derece başarılı olur ki fenomenolojinin geneliyle özdeşleşir.36 Nesne bilincinin yapısını olduğu kadar bu bilincin nesne tipine göre özgülleşmesinin yapısını da imleyen bir terim olan akıl, bilinçten bir nesnenin bilincini anlamak kaydıyla, bilincin tüm yaşamını kucaklar. ya da bilimsel akılla sınırlı kalmak şöyle dursun, akıl kavramı tüm apaçıklık ve gerekçelendirme formlarını kapsayacak denli genişler. Bu apaçıklık ve gerekçelendirme formlarına algının bilim-öncesi ve dil-öncesi alanına ait olanları da dâhildir. Algı nesnelerini kuran bilinç faaliyetine has kurma kiplerinin incelenmesi algı deneyiminin birtakım akıl formlarını gerektirdiğini ortaya koyacaktır. Algıdaki akıl formları uzaysal nesne algısını, maddi nesne algısını, başka kişiye yönelik tamalgıyı, vb. -her birini öbürlerinden ayrı biçimde olmak kaydıylakarakterize eder. Algıda ne kadar akıl formu mevcutsa, aynı sayıda gerekçelendirme normu ve yapısı vardır. Böylece akıl kavramı bilimsel düşünce alanının dar sınırlarından sıyrılıp henüz yüklem-öncesi düzlemde iş başında olan gerekçelendirme yapıları bütününü imlemeye başlar. Fenomenolojinin görevlerinden biri bilim-öncesi akıl ile bilimsel akıl arasındaki ilişkinin sorgulanması, başka bir deyişle şu sorunun irdelenmesidir: Her bilim kendi yöntemini düşünsel bir teşebbüsün neticesi olarak özgürce mi yaratır, yoksa bilimlerin sahip olduğu epistemik normlar bilincin kurma faaliyetine has bilim-öncesi formlarca çoktan öngörülmüş müdür? Örneğin, maddenin fizik bilimince belirlenmesi basit yapıdaki 36 pradelle felsefelogos 2016/2 165 'maddi şey' algısına bağımlı mıdır, değil midir? Beşeri bilim incelemelerine sağlam bir zemin kazandıran, bilincin zihinsel gerçekliklere erişim kipi midir, değil midir? Husserl'in bu sorulara verdiği cevap sabittir: Bir varolan alanı için inceleme yöntemi temin etmek, ne bilen zihnin özgür akli teşebbüsüne, ne de araştırma usulünü özerk biçimde saptama jestine düşen bir iştir. Aksine, bir varolan alanına has inceleme yöntemi, hem o varolanın bölgesel türü tarafından, hem de bu türden varolanları kaynak teşkil edici şekilde görüye veren bilinç kipi tarafından sub specie aeternitatis tayin edilir; "'Belli bir kategoryal tipteki bilim' ilkesel özü, İdesi ve 'böylesi bir bilimin yöntemi' İdesi, o bilimin "anlamı" olarak, o bilimi önceler. Bu 'bilim' İdesi, belli bir bilimin ilgili olduğu 'nesnelik' İdesinin kendine mahsus özünde temellenebilir ve temellenmelidir. Bir bilimin ilgili olduğu 'nesnelik' İdesi, o bilimin kaidesini belirler. Bu suretle 'bilim' İdesi a priori temellenmelidir. [...] Bu durum tüm ontolojik kategoriler için geçerlidir. Her ontolojik kategori bizi o kategoriden nesneleri görüye veren bilincin temel kategoryal formlarına geri götürür."37 Bir yandan, her bilim belli bir varolan alanını araştırır. Bir varolan alanının sınırları gelişigüzel bir teorik çerçeveleme edimince saptanmaz. Daha ziyade, dünyanın bilim-öncesi deneyiminde verili ontik bir saha [ ] bu varolan alanına tekabül eder ve şimdiden ona hudutlar çizer. Farklı bilimler hem sistematik biçimde birbirlerine eklemlenir, hem de konuları açısından birbirlerinden ayrışır. Bilimlerin bu eklemlenmesi ve ayrışması (maddi şey, canlı varlık, kişi, vb. gibi) biri diğerine indirgenemez farklı somut nesne sahalarına bölünen ve bu sebeple bir bütünlük yapısı taşıyor gibi deneyimlenen dünyada temelini bulur.38 Deneyimlediğimiz dünyaya has bu bütünlük yapısını tesis eden, bilimsel akıl değil, çeşitli tiplerden nesne birliklerini edilgin biçimde kuran bilim-öncesi akıldır.39 Öte yandan, bilimsel yöntemin yapısal vasıfları her bir varlık bölgesi için kendine mahsus ve o bölgeyi kurucu nesne tipini örnek alır. Tüm ontik sahalarda epistemik araştırma usulleri, araştırılan nesneye mahsus ve o nesne için kurucu stil tarafından koşullanır. Bu stil nesneyi öngörmeyi ve belirleyebilmeyi sağlar ve nesnenin bölgesel eidos'unca tayin edilir. Sözgelimi, fizik bilimini olsa olsa eğreti bir ampirik dayanağa sahip, tümevarıma dayalı hipotezlerle iş görmeye mecbur ederek ona a posteriori'lik, tüketemezlik ve saymacalık karakteri kazandıran, uzaysal şeyin kendini görüye yapısal olarak her seferinde tek bir cepheden ve tamamlanmamış durumda vermesidir: Algıdaki çıkarım yapısı bilimdeki çıkarım yapısını çoktan koşullamaktadır.40 Keza, fizik bilimindeki haliyle 37 38 39 40 166 bilimsel aklın stili (nedensel açıklama) 'maddi şey' algısına içrek bilim-öncesi nedensellik formu tarafından öngörülmüştür. Maddi şey, kalıcı özelliklerini benzer durumlarda benzer tepkiler sergilemesinden hareketle saptadığımız bir töz, yani maddi bağlamlardaki değişmelere özce bağlı, işlevsel bir birliktir (mesela bir yayı çektiğimizde bir dizi salınım hareketi sergilemesi, yayın esnekliğini ifşa eder). İşte bu sebeple fizik bilimi zorunlu olarak nedensel bir açıklama stili kazanır ve çeşitlilik gösteren iç ve dış parametreler arasındaki sabit ve kurallı bağlantıları inceler.41 Özneye bağımlı duyulur nitelikler (renk, ses, koku...) ile özneden bağımsız geometrik nitelikler (figür, hareket) arasındaki ayrım da bir o kadar algılanan şeyden kaynaklanır; bu ayrım fizik bilimine, maddi doğanın kendinde varlığını kuran, özneden bağımsız nitelikleri sistematik biçimde belirlemeye yönelik bir araştırma hedefi öngörür.42 Doğayla meşgul bilimlerdeki bilimsel akıl, kurallı bağlantıları inceleyen doğalcı yöntemden ve tümevarıma dayalı bir nedensellik anlayışından faydalanır. Bilimsel akıl tam da özneden bağımsız olanı belirlemeyi hedeflediğinden, bu doğalcı yöntemi ve nedensellik anlayışını cisimsel doğanın ötesine genişletip zihin küresine de tatbik etmeye, ruhu ve zihni cisme iliştirilen birer ilaveden ibaret görmeye meyillidir. Bu meyil bilimsel aklı zihnin ardışık hallerini cismin ardışık halleriyle kurallı fakat kör bir bağlantı içine sokarak ele almaya sevk eder.43 Gelgelelim, zihnin bu şekilde doğallaştırılması ve tümevarıma dayalı nedensellik anlayışının paradigmatik olarak genişletilmesi bölgesinin ontik özgüllüğünü hiçe sayan bir peşin hüküm üretir. Zihin küresine ait şeyleri (anlam birliklerini), bunların taşıdıkları birlik türünü (sürekli oluş halindeki tarihsel birliği) ve aralarındaki bağıntı tarzını (güdülenim [motivation] ilişkisini) belirtik kılma peşindeki yönelimsel bir analiz, zihnin halleriyle cismin halleri arasında birebir bir mütekabiliyet olma ihtimalini dışarıda bırakacaktır. Zira ve bölgeleri birbirlerinden apayrı bağıntı yasalarıyla (ilki nedensellik, ikincisi güdülenim yasasıyla) idare edilir. Cisim ile ontik birlikler sıfatıyla birbirlerinden apayrı cinsten özdeşlik türlerini meydana getirir (cisim değişmez tözsel birlik iken, zihin oluş halindeki birliktir)44. Bilim-öncesi deneyim kipinde yaşandığı haliyle psişik olan ne varsa gerek tümevarıma dayalı nedensel açıklamayı gerekse de nesnel belirlenimler uğruna salt öznel özelliklerin saf dışı bırakılmalarını hükümsüz kılacaktır.45 41 42 43 44 45 pradelle felsefelogos 2016/2 167167 Oluş halindeki ruhsal birliğin idaresi iç durumlar ile dış durumlar arasındaki kurallı bir bağlantıdan ibaret kör bir nedensel belirlenimciliğin ellerinde değildir. Tam aksine, oluş halindeki ruhsal birliği idare eden yasa zihinsel güdülenimdir. Güdülenim yasası uyarınca beni sadece ve sadece bilincinde olduğum yönelimsel nesneler güdüleyebilir. Dünyaya ait ve aynı düzeyden iki gerçekliğin arasındaki real bir ilişki değil, daha ziyade özne ile nesne arasındaki yönelimsel bağıntıdır burada söz konusu olan46. Ayrıca 'kalıcı özellik' kavramı cisim küresi için geçerlidir ve bu küreden olan hiçbir nesnenin bir tarihi yoktur, dolayısıyla tarihin hangi anında olursak olalım, bu nesneler aynı biçimde ele alınabilir ve ânı değiştirince nesnenin doğası değişmez. Gelgelelim, böyle bir kalıcılığın küresinde bir geçerliliği yoktur. Çünkü ruh bir tarihe sahiptir; ruhun her hali önceki hallerini hafızada tutar. Ruh, bir sabit özellikler birlikteliğince belirlenmek şöyle dursun, sürekli bir değişim içerisindedir.47Ve nihayet, doğa bilimi özneye izafî belirlenimlerin dışarıda bırakılmasıyla işliyor olsa da, küresinde mesele tam da zihnin öznel hallerini incelemek olduğundan, böyle bir indirgeme hiçbir anlam taşımaz.48 Zihinle meşgul bilimlerdeki akıl, ona mahsus pekinlik [rigueur] normlarının kaynağını zihinsel fenomenlere erişmek için takınılması icap eden özel tavırda bulur. Bu tavrı belirleyen ise zihin küresine ait şeylere özgü veriliş kipidir.49 Her nesne sahası için, o sahaya yönelik incelemeleri idare eden akıl türü, kendi pekinlik normlarını özgürce atayan öznel aklın kendiliğinden bir teşebbüsünden neşet etmeyecektir. Tam aksine, öznel aklın özgürce atadığı bu pekinlik normları, ilgili nesne kategorisine özü gereği ait veriliş kipinde, yani ilgili nesne bölgesine içrek noetik-noematik yapıda temellenir. bölgeseldir. Zira hepsi de nesne bölgeleri için kurucu a priori'lerden kaynaklanır. AKLIN DÜZENLEYİCİ İDELERİNİN YAPISAL VE GAYRİ ÖZNEL KÖKENİ Buraya dek tüm söylenenler, kelimenin asıl anlamında [raison] konu almaktansa genelinde anlama yetisine temas ediyor gözükmektedir. 'in daha önce alıntılanan 153. paragrafı buna tanıklık eder. Bu paragrafta Husserl anlama yetisi ve akıl kürelerini açıkça birbirine eş tutar.50 Hâlbuki Kant anlama yetisini bariz biçimde akıldan ayırt etmektedir; anlama yetisi kurallarla ilgili iken, akıl ilkelerle ilgili bir yetidir. Keza, fenomenlerin bilgisi anlama yetisine, bu bilgilere birlik verilmesi ise akıl yetisine bağlıdır. Ve nihayet, anlama yetisi (mümkün deneyimin nesnelerine ilişkin) kavramların yetisi iken, akıl (deneyimde verilmeleri imkânsız, duyuüstü nesnelere ilişkin) İdelerin yetisidir. Husserl'e bakılırsa, görüde gerekçelendirme yapısı deneyimde verili nesne kürelerinin 46 47 48 49 50 168 tümüne ayrım gözetmeden uygulanabilir. Peki ama Husserl aklın yapısını görüde gerekçelendirme yapısıyla eş tuttuğuna göre, aklı ayırt edilir kılan şey, yani aklın idelerle ve duyuüstü nesnelerle ilişkisi bundan dolayı ortadan kalkmış olmaz mı? Eğer sergiliyorsa, Husserl bunu Kant'çı öznelciliğe yönelttiği eleştiriden vazgeçmeksizin nasıl ileri sürebilir? Bu soruların yanıtını almak için yapılması lazım gelen şey 'in "Aklın Fenomenolojisi" başlıklı son bölümünde yer alan analizleri izlemektir. Husserl orada genel itibarıyla akıldaki formel yapıları sıralar ve bunu Leibniz'in Meditationes de cognitione, veritate et ideis'te51, Descartes'in ise Regulae'de52 takdim ettiği ayrımlara ve Kantçı kiplikler [ ] tablosuna53 yaslanan bir düzene göre yapar: İlk sırada gelen ayrım görüsel bilgi ile kör bilgi arasında, başka bir deyişle apodiktik apaçıklık ile assertorik apaçıklık arasındadır; ardından upuygun apaçıklık ile upuygun olmayan apaçıklık arasındaki ayrım gelir; son ayrım ise dolaylı apaçıklık ile dolaysız apaçıklık arasındadır. Analizin genel ilkesi şudur: Nesne terimi varolanı, başka bir deyişle hakikaten olanı [ce qui ] belirtir; hakiki-olma (edimsel-olma) doğru-olma ile (geçerli-olma ile) özce bağlantılı olduğuna ve her doğruluk (geçerlilik) öznel bir gerekçelendirme sürecinden kaynaklandığına göre, bu demektir ki hakikat (edimsellik) kavramı ile akli doğrulayabilirlik yapıları arasında bir karşılıklılık [ ] vardır: Varolanın ontolojik-formel yapılarını genel itibarıyla aydınlatmak, hem mümkün noetik-noematik gerekçelendirme yapılarını hem de bu gerekçelendirme faaliyetinin bilgi süreci için tayin ettiği meşruiyet esasları ile teleolojik normları açığa çıkarmak anlamına gelir.54 Bilginin yetkinlik dereceleri arasındaki farklar akli gerekçelendirmenin noetik düzeylerine tekabül eder. Aklın yapısal özü bir düzenleyici İdeler bütününü imler. Bu İdeler bütünü bilgi edimi için yetkinleşme yolları öngörür. Sözgelimi, nesneyi görüde veren apaçıklığa özgü bir berraklığa doğru ilerleyiş, dolaysız apaçıklığa geri gidiş, eidetik yasaları veren apodiktik apaçıklığa dönüş, nesneye ait belirlenimlerin tamlığına doğru ilerleyiş bu yetkinleşme yollarındandır. Gelgelelim, meselenin özü başka yerde yatar. Her ne kadar bu geleneksel mefhumlar bilginin noetik kipliklerini ayırt etseler de, aslında hepsi de nesne kategorilerinden hareketle düşünülmüşlerdir. ve bu yapının hangi epistemik yollardan kendini gerçekleştirmek zorunda olacağını en baştan buyuran nesnenin eidos'udur. Berraklık [ ], apodiktiklik, upuygunluk ve kendini doğrudan temellendirme İdeleri, bırakın aklın teşebbüsünden ya da nesneyi salt teorik yoldan belirlemeye dönük bir tasarıdan doğmayı, belli nesne bölgelerince a priori öngörülen düzenleyici yapılara karşılık gelir: Kendisini doğrudan temellendiren, upuygun, apodiktik, ve berrak bir bilginin bizim tarafımızdan özgürce hedef bellenmesinden ziyade, ilgili nesne kategorisinin bize belli bir ilerleme ufku dayatması, ya da aksine belli bir ilerleme ufkunu bizim için ilkece imkansız 51 52 , 53 . 54 pradelle felsefelogos 2016/2 169 kılmasıdır asıl söz konusu olan. Böylece teleolojik yapılar, yalnızca bilme iradesinin öznel yürütme fiili onları ete kemiğe büründürüp hayata geçirebilecek olsa da, öznellikten sıyrılır. devrimini tersyüz eden Husserlci hamlenin bir tezahürüdür bu. Örneğin Leibniz'den ödünç alınan upuygunluk İdesini ele alalım. Upuygunluk İdesinin kökeni Nesneyi tamlıkla belirlemeyi hedefleyen teorik tasarıdan, başka bir ifadeyle transandantal öznedeki bilme arzusundan mı kaynaklanır bu İde? Ya da hakikat isteminden mi filizlenir? Eğer ikincisi doğruysa, Husserl beklenmedik şekilde Nietzsche'nin düşüncesine yaklaşmış olmaz mı? Yoksa daha ziyade nesne tiplerinin görüde verilme yapısı mıdır bu İdeyi bize a priori dayatan (veya imkânsız kılan)? Upuygunluk İdesi nesne tiplerinin görüde verilme kipine bağlıdır ve her nesne için o nesnenin bölgesel özünce a priori tayin edilir. Sözgelimi, her içkin yaşantı eksiksiz ve upuygun bir apaçıklık taşıdığı halde, profiller kanalıyla verilen dünyadaki her fiziksel aşkın nesne upuygun olmayan bir tarzda verilir ve bu sebeple ona dair her bilgi her zaman yaklaşık bir bilgidir. İçkinlik upuygun olmayı, aşkınlık ise upuygun olmamayı şart koşar. Bu iki mefhum arasındaki karşıtlık bilincin mutlak varlığı ile dünyadaki gerçekliklerin [ ] izafî varlığı arasındaki uçuruma ve bir o kadar da reel (reell) küreye özgü mutlak ve eksiksiz verilme ile real küreye özgü profiller kanalıyla izafî verilme arasındaki uçuruma tekabül eder.55 Upuygun olmama bilinç ediminin dolu (görüsel) ve (kastedici) bileşenleri arasında bir mesafe olmasını öngerektirir. Hâlbuki upuygunluk boş bileşenlerin mevcudiyetini dışlar. Demek ki sadece ve sadece nesne bölgelerinin kendilerine mahsus verilme kipleri bilgiyi upuygunluk mevkiine atayabilir, ya da tam aksine, onu ilke gereği ilelebet upuygun olmamaya mahkûm eder (Dolayısıyla bir varlık bölgesinin verilme kipi boş kastetme edimlerine imkân veriyorsa o bölgeden varlığın bilgisi upuygun olamaz). Upuygunluk kastedilen ile verilenin (yönelinen ile görülenenin) bütünüyle çakışması imkânına dayanır. Tam da bundan ötürü, açıklığa kavuşturulmaya izin veren sonsuz bir belirlenebilirlik ufkuna sahip tüm nesneler upuygunluktan mahrumdur. Belirsiz [ ] (ve açık uçlu) bir yönelimsel serimlenme ufkuna sahip nesneler de upuygun olamaz. Zira belirsiz ve açık uçlu bir yönelimsel serimleme için "fiilen teşhir edilen edimsel çekirdek" ile edimsel olmamalarına rağmen edimsel çekirdekle "birlikte-verilenlerin ufku" arasında aşılmaz bir uçurum olması zorunludur.56 Aralarındaki mesafe yönelimsel potansiyellerin edimselleştirilmesiyle (mesela farklı yüzlerini görüye sunabilmek üzere nesnenin etrafında dönmekle) azaltılabilir elbette; ama asla ortadan kaldırılamaz. Upuygunluk kendini profiller kanalıyla değil de mutlak ve eksiksiz verene, bir belirlenebilirlik ufkuna sahip olmayana mahsustur. Upuygun bilgi tasarısı da bilen öznenin teşebbüsünden ileri gelmez. Çünkü mutlak biçimde verili bir yaşantının bilgisinde ilerleme kaydetmeyi ya da dünyadaki bir gerçekliğin nihai ve tam bir bilgisine varmayı istemek saçma olacaktır. Öyleyse aklın epistemik tasarısı dünyaya mensup varlık ile dünyaya mensup olmayan varlık arasındaki 55 56 170 ontolojik farka ve buna koşut olarak iki farklı varlık küresine özgü veriliş kiplerinin arz ettiği yapıya yaslanmalıdır: İdelere zemin teşkil etmez. Bu demektir ki akli normların kökeni bölgesel özün karakter özelliklerinden gelir: Tüm aşkın nesneler için görülenen noema ile yönelinen anlamın tamamı arasındaki sonsuz mesafe bizi upuygun bilgiyi sonsuz bir İde olarak vazetmeye güdüler. Akli İdeleri niteleyen sonsuzluk, aklın öznel doğasında (sonlu anlama yetisinden apayrı sonsuz bir akıl yetisinde) değil, dünyadaki aşkın nesnelerin veriliş yapısında köklenir. bir sonsuzluktur bu. Akıl son kertede bölgesel özlerin tayin ettiği noetik yapılar bütününü belirten bir başlıktan başka bir şey değildir: "Fakat [fenomenolojik analizin] sözünü ettiği düşünce kimsenin düşüncesi değildir."57 Böylelikle Husserl öznenin neliğiyle ilgili tüm önkoşullardan arınık bir akıl öğretisi inşa eder: Akıl artık bir yetiyi değil, nesne kategorilerince mutlak biçimde dayatılan bir akıllar çokluğunu belirtir. Üst dereceden akli bilgiye yönelik epistemik tasarının bir parçasını oluşturan düzenleyici İdeler öznenin teorik özerkliğinden değil, tersine çeşitli nesne kategorilerini kuran ontolojik yapılardan kaynaklanır. Temel karakterini öznel bir yönlenime sahip olmasından alan transandantal fenomenolojinin nesneye has yapıları özneye has yapılara indirgeyen bir öznelcilikle alıp vereceği hiçbir şey yoktur. Oysa aksine asıl nesne tiplerine has yapılar özneye has yapıları düzenlemektedir. Bilme iradesini idare eden normlar dünya deneyimine ait yapılarda köklenir; akıl formlarına adlarını tam da kurdukları nesne bölgeleri vermektedir. .58 Çeviri: Çağlar Koç 57 58 pradelle felsefelogos 2016/2 171 Kaynaklar , Oeuvres , yay.