MAREK PIECHOWIAK KLAUZULA LIMITACYJNA A NIENARUSZALNO ! PRAW I GODNO CI1 I. UWAGI WPROWADZAJ"CE We wrze niu 2006 r. podj!ta zosta"a inicjatywa ustawodawcza zmierzaj#ca do wzmocnienia konstytucyjnej ochrony $ycia dzieci nienarodzonych. Poselski projekt ustawy o zmianie Konstytucji RP, zawarty w druku sejmowym 993 z dnia 5 wrze nia 2006 r. (projekt wp"yn#" do Sejmu 7 wrze nia), przewidywa" dodanie w art. 38 wyrazów: „od momentu pocz!cia". W konsekwencji artyku" ten otrzyma"by brzmienie: „Rzeczpospolita Polska zapewnia ka$demu cz"owiekowi prawn# ochron! $ycia od momentu pocz!cia". W trakcie dalszych prac parlamentarnych nad tym projektem proponowano wiele innych formu" maj#cych wzmocni% konstytucyjn# ochron! $ycia. Propozycje zmian obejmowa"y tak$e art. 30 zawieraj#cy zasad! godno ci. Podj!t# inicjatyw! zamkn!"a seria g"osowa& na 39. posiedzeniu Sejmu V kadencji, dnia 13 kwietnia 2007 r., które przes#dzi"y o niewprowadzeniu $adnych zmian. Analizie tych propozycji, z punktu widzenia ich przydatno ci do realizacji zamierzonych celów, po wi!ci"em inne opracowanie2. Tu chcia"bym zaproponowa% analiz! dotycz#c# jednego z elementów dyskusji, która toczy"a si! w zwi#zku z proponowanymi zmianami. Chodzi mianowicie o powo"ywanie si! na klauzul! limitacyjn# z art. 31 ust. 3 w kontek cie art. 38 dotycz#cego ochrony $ycia. Przedmiotem analizy b!d# wybrane opinie prawne i artyku"y naukowe, które powsta"y w zwi#zku z pracami parlamentarnymi nad nowelizacj# konstytucji3. Analizuj#c zawart# w nich argumentacj! na rzecz wzmocnienia konstytucyjnej ochrony $ycia, zmierza% b!d! najpierw do uwypuklenia pewnego nieoczywistego za"o$enia przyjmowanego przez ich autorów, którego akceptacja na poziomie doktryny okre laj#cej sposób interpretacji konstytucji prowadzi do erozji konstytucyjnej ochrony $ycia, która jest - jak s#dz! - gro'niejsza ni$ brak dookre lenia okresu podlegaj#cego ochronie. Chodzi o za"o$enie, $e do art. 38 ma zastosowanie klauzula limitacyjna z art. 31 ust. 3, umo$liwiaj#c - stosownie do okre lonych w niej warunków - kszta"towanie ustawodawstwa zwyk"ego w dziedzinie ochrony $ycia, w tym tak$e ustawodawstwa dotycz#cego dopuszczalno ci aborcji. Stosowanie klauzuli limitacyjnej do art. 38 otwiera drog! do ograniczania ochrony $ycia (i to nie tylko nienarodzonych) w imi! m.in. jedynie ogólnie wskazanych praw i wolno ci innych ludzi i przy spe"nieniu jedynie ogólnie sformu"owanych wa1 Prezentowany tekst powsta" na bazie opracowania W sprawie stosowalno ci klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP do art. 38 dotycz!cego ochrony "ycia, [w:] Dylematy praw cz#owieka, red. J. Sobczak i T. Gardocka, Toru& 2008. 2 Konstytucyjna ochrona "ycia. O próbie nowelizacji Konstytucji RP, [w:] Dziecko. Studium interdyscyplinarne, red. E. Sowi&ska, E. Szczurko, T. Guz, P. Marzec, Lublin 2008, s. 169–189. 3 Analizie poddane s# przede wszystkim opracowania opublikowane w: Konstytucyjna formu#a ochrony "ycia. Druk sejmowy 993. „Przed Pierwszym Czytaniem", red. M. Królikowski, M. Bajor-Stacha&czyk i W. Odrow#$-Sypniewski, Warszawa 2007 oraz w „Przegl#dzie Sejmowym" 2007, nr 3. 56 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y runków dodatkowych. Warto nadmieni%, $e za"o$enie o mo$liwo ci wa$enia warto ci $ycia z wolno ci# i prawami innych osób le$y u podstaw argumentacji zwolenników liberalizacji przes"anek dopuszczalno ci aborcji. Warto % $ycia nie jest warto ci# absolutn# tak z punktu widzenia polskiego porz#dku konstytucyjnego czy prawa mi!dzynarodowego, jak i przyrodzonych praw cz"owieka, do których ochrony pretenduje prawo pozytywne. Niemniej jednak dla poziomu ochrony $ycia istotne jest, za pomoc# jakich rodków prawnych i w jak okre lonych okoliczno ciach dopuszcza si! wa$enia tej warto ci wzgl!dem innych. Klauzula limitacyjna z art. 31 ust. 3 nale$y do rodków najszerzej otwieraj#cych mo$liwo ci ograniczania wolno ci i praw. St#d za bardzo w#tpliwe nale$a"oby uzna% konstytucyjne wzmocnienie ochrony $ycia poprzez dookre lenie okresu $ycia podlegaj#cego ochronie, przy jednoczesnym wyra'nym uznaniu, i$ klauzula limitacyjna z art. 31 ust. 3 mo$e by% stosowana do art. 38. Argumentowa% b!d!, $e b"!dny jest szeroko akceptowany pogl#d o mo$liwo ci stosowania klauzuli z art. 31 ust. 3 do art. 38 w celu kszta"towania na jej podstawie ustawodawstwa zwyk"ego. Przy tej okazji uwyra'nione zostan# niektóre wady przyj!tego w konstytucji sposobu limitacji konstytucyjnych wolno ci i praw. Podj!ta tak$e zostanie - powi#zana z zagadnieniem stosowalno ci klauzuli limitacyjnej - problematyka nienaruszalno ci wolno ci i praw oraz godno ci. II. FUNKCJA I STRUKTURA KLAUZULI LIMITACYJNEJ Klauzula limitacyjna wskazuje warunki, pod jakimi mog# by% ograniczane wolno ci i prawa okre lone w danym akcie prawnym4. Sposób jej sformu"owania i usytuowania w systemie prawnym jest spraw# fundamentaln# z punktu widzenia jako ci ochrony praw cz"owieka. Niewiele b!dzie warta konstytucyjna ochrona tych praw, jeli szeroko dopuszcza% b!dzie mo$liwo ci ich ograniczania w aktach prawnych ni$szego rz!du. To klauzula limitacyjna w sposób istotny okre la rzeczywisty zakres i tre % ochrony konstytucyjnych wolno ci i praw. Formu"a przyj!ta w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP jest nast!puj#ca: „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolno ci i praw mog# by% ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy s# konieczne w demokra tycznym pa&stwie dla jego bezpiecze&stwa lub porz#dku publicznego, b#d' dla ochrony rodowiska, zdrowia i moralno ci publicznej, albo wolno ci i praw in nych osób. Ograniczenia te nie mog# narusza% istoty wolno ci i praw". Klasyczna klauzula limitacyjna obejmuje trzy zasadnicze warunki. Pierwszy z nich jest natury formalnej - ograniczenia musz# by% przewidziane w akcie prawnym rangi ustawowej (zasada wy"#czno ci ustawy). Drugim warunkiem jest realizacja celu prawowitego (przes"anka racjonalno ci). Jest to przes"anka o charakterze materialnym. Klauzula limitacyjna wylicza w sposób wyczerpuj#cy cele usprawiedliwiaj#ce wprowadzenie ograniczenia. Katalog celów jest katalogiem zamkni!tym. Aby ograniczenie by"o 4 Zob. K. Wojtyczek, Granice ingerencji ustawodawczej w sfer$ praw cz#owieka w Konstytucji RP, Kraków 1999. Nowszy stan bada& przedstawia J. Zakolska, Problem klauzuli ograniczaj!cej korzystanie z praw i wolno ci cz#owieka w pracach konstytucyjnych, w pogl!dach doktryny i orzecznictwa, „Przegl#d Sejmowy" 2005, nr 5, s. 11–30; nie podzielam wyra$onej w tym tek cie generalnie pozytywnej oceny sposobu uregulowania limitacji wolno ci i praw w Konstytucji RP z 1997 r. 57 dopuszczalne, wystarczy, $e s"u$y realizacji jednego z celów wymienionych w klauzuli. W polskiej doktrynie niekiedy okre la si! cele prawowite mianem interesu publicznego5, co - moim zdaniem - mo$e by% myl#ce. W ród celów prawowitych, w klasycznych formu"ach limitacyjnych, s# bowiem cele maj#ce charakter publiczny, jak i cele o charakterze indywidualnym. W przypadku klauzuli z art. 31 ust. 3 do pierwszej grupy nale$#: bezpiecze&stwo lub porz#dek publiczny, ochrona rodowiska, zdrowie i moralno % publiczna; do drugiej - wolno ci i prawa innych osób. Trudno wskaza% racje, dla których te wolno ci i prawa mia"yby by% postrzegane przede wszystkim w kategoriach interesu publicznego, zw"aszcza $e uznaje si!, i$ zastosowany tu termin „wolno ci i prawa" ma szerszy zakres ni$ termin „konstytucyjne wolno ci i prawa" (co dodatkowo skutkuje niedookre lono ci# tej przes"anki). Trzecim warunkiem jest konieczno %, obejmuj#ca proporcjonalno % rodków zastosowanych do realizacji celów prawowitych. Zwykle dodaje si! jeszcze, $e ow# konieczno % czy proporcjonalno % okre la si! z perspektywy standardów pa&stwa demokratycznego (Konstytucja RP) czy spo"ecze&stwa demokratycznego (prawo mi!dzynarodowe). Aby ograniczenie by"o dopuszczalne, spe"nione musz# by% "#cznie te trzy warunki. W przypadku polskiej konstytucji wprowadzono tak$e, podobnie jak w konstytucjonalizmie niemieckim6, a odmiennie ni$ w podstawowych traktatach mi!dzynarodowych chroni#cych prawa cz"owieka, warunek nienaruszania istoty wolno ci i praw. Tak poj!t# klauzul! limitacyjn# nale$y jasno odró$nia% od innych rodków legislacyjnych s"u$#cych dookre laniu standardów ochrony wolno ci i praw. S# to przede wszystkim regulacje zaw!$aj#ce zakres ochrony danej warto ci poprzez wy"#czenie wprost okre lonych dzia"a& (o tym szerzej ni$ej) oraz klauzule derogacyjne, które okre laj# warunki i zakres dopuszczalnego ograniczenia ochrony wolno ci i praw w stanie wojennym lub w stanie wyj#tkowym. III. KONTEKST I PRZYK#ADY Pisz#c o kontek cie powo"ywania klauzuli z art. 31 ust. 3 w zwi#zku z prób# wzmocnienia konstytucyjnej ochrony $ycia, chcia"bym najpierw wskaza% ogólne racje przemawiaj#ce za stosowaniem tej klauzuli do postanowie& dotycz#cych prawa do $ycia, a tak$e racje specyÞ czne dla analizowanej debaty. Nast!pnie przytocz! kilka przyk"adów ilustruj#cych to zagadnienie. Mo$liwo % stosowania omawianej klauzuli do art. 38 czy - szerzej - stosowania jej w zwi#zku z ochron# $ycia, na pierwszy rzut oka wydaje si! niekontrowersyjna. Na tak# mo$liwo % wskazuje przede wszystkim systematyka konstytucji. Klauzula ta znalaz"a si! w ród redakcyjnie wyra'nie wyró$nionych zasad ogólnych rozdzia"u drugiego, i to ju$ w art. 31, to jest drugim w ród artyku"ów okre laj#cych te zasady (art. 30 formu"uje zasad! godno ci). Zauwa$y% ponadto trzeba, $e klauzula ta ogólnie 5 Np. L. Garlicki, uwagi do art. 31, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. ten$e, t. III, Warszawa 2003, s. 22 pkt 20. 6 Por. art. 19 ust. 2 Ustawy Zasadniczej RFN: „W $adnym wypadku nie mo$e zosta% naruszona istota tre ci prawa podstawowego" (cyt. za: Konstytucja Niemiec, prze". B. Banaszak i A. Malicka, Warszawa 2008). Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 58 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y mówi o konstytucyjnych wolno ciach i prawach. St#d tak w doktrynie, jak i w orzecznictwie Trybuna"u Konstytucyjnego uznaje si!, $e mo$e by% ona stosowana nie tylko do postanowie& rozdzia"u drugiego, ale tak$e do innych postanowie& konstytucji dotycz#cych praw cz"owieka, np. art. 11 ust. 1 dotycz#cego wolno ci tworzenia i dzia"ania partii politycz nych. W swym orzecznictwie Trybuna" Konstytucyjny przyj#" zasad! dotycz#c# art. 31 ust. 3, „$e odwo"anie si! do przewidzianych w tym przepisie kryteriów jest uzasadnione wówczas, gdy zosta"o ustalone, $e w danej sytuacji chodzi o wolno % lub prawo podmiotowe maj#ce rang! konstytucyjn#"7. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2002 r. TK stwierdzi", $e „Nale$y uzna%, $e art. 31 ust. 3 konstytucji odnosi si! do wszystkich konstytucyjnych wolno ci i praw, niezale$nie od tego, czy przepisy szczegó"owe odr!bnie okre laj# przes"anki ograniczenia danego prawa i wolno ci. Nieuzasadnione by"oby twierdzenie, $e brak wskazania w konkretnym przepisie przes"anek ograniczenia, oznacza zakaz ustawodawczej ingerencji w kszta"t tych wolno ci i praw, a tym samym nadaje im absolutny charakter. Brak jakichkolwiek klauzul ograniczaj#cych w tych przepisach musi by% interpretowany jako odes"anie do art. 31 ust. 3"8. W doktrynie przyjmowany jest pogl#d, $e jedyne wyra'nie ustanowione bariery dla stosowania klauzuli limitacyjnej s# tam, gdzie ustrojodawca za pomoc# odpowiednich formu" wprowadzi" tzw. obiektywne zakazy ograniczania. Zakaz taki znajdziemy w art. 30 stanowi#cym o godno ci, $e „jest ona nienaruszalna". W tym samym szeregu, niekiedy jednym tchem, wymienia si! zakaz stosowania kar cielesnych (art. 40 zdanie drugie), zakaz prewencyjnej cenzury rodków spo"ecznego przekazu oraz koncesjonowania prasy (art. 54 ust. 2), zakaz zmuszania do uczestniczenia lub nieuczestniczenia w praktykach religijnych (art. 53 ust. 6) oraz skierowany do organów w"adzy publicznej zakaz zmuszania do ujawnienia swojego wiatopogl#du, przekona& religijnych lub wyznania (art. 53 ust. 7). Przyk"adem takiego typu zakazu by" te$ przed nowelizacj# z 2006 r. zakaz ekstradycji obywatela polskiego (art. 55 ust. 1)9. Zasygnalizowa% wypada, $e w podanym zestawieniu znajduj# si! elementy istotnie ró$ne; art. 30 zawiera typow# klauzul! generaln# oraz wprost stwierdzenie nienaruszalno ci godno ci, nienaruszalno ci okre lonego dobra (warto ci). W pozosta"ych przypadkach mamy do czynienia z zakazami dotycz#cymi rodków podejmowanych do osi#gni!cia celu, jakim jest ochrona okre lonych wolno ci i praw (warto ci); trudno tu mówi% wprost o nienaruszalno ci okre lonych warto ci, a raczej trzeba mówi% o zakazie podejmowania pewnych dzia"a&, który ma charakter instrumentalny. Na jego tylko podstawie nie mo$na poprawnie wnioskowa% o szczególnej pozycji wolno ci czy praw (warto ci), których ochronie s"u$y; np. szczególny charakter zakazu tortur trzeba dodatkowo uzasadni%10. 7 Wyrok z 20 grudnia 1999 r., sygn. akt K. 4/99, uzasadnienie pkt III ppkt 2. 8 Sygn. akt K 26/00. 9 M. Zubik, Ochrona prawna pocz!tku "ycia cz#owieka w rozwi!zaniach mi$dzynarodowych i konstytucyjnych Europy, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 22. 10 W doktrynie przyjmuje si!, $e zakazy te s# bezwzgl!dne. Moim zdaniem, sama redakcja przepisów nie pozwala wysun#% wniosku o bezwzgl!dno ci formu"owanych zakazów i potrzebna jest dodatkowa argumentacja. 59 Z punktu widzenia aksjologicznego fundamentu konstytucji - mówi#c s"owami Andrzeja Zolla - „jedynym dobrem, które ma warto % absolutn# i nie mo$e by% w $adnych okoliczno ciach po wi!cone, jest godno % cz"owieka"11. Trudno zgodzi% si! z Andrzejem Ba"abanem, który - uczestnicz#c w dyskusji nad propozycjami nowelizacji konstytucji i komentuj#c obecn# regulacj! - twierdzi", $e zachodzi „konieczno % relatywizacji zasady (warto ci) godno ci do innych zasad konstytucyjnych", a relatywizacja ta „umo$liwia stosowanie ustawowych wyj#tków w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolno ci i praw"12. Art. 30 jednoznacznie uznaje nienaruszalno % godnoci. B!d#c 'ród"em praw i wolno ci, godno % jest warto ci# jako ciowo wy$sz# od innych warto ci chronionych poszczególnymi prawami. To ze wzgl!du na godno % dokonuje si! wa$enia koliduj#cych z sob# innych warto ci - musz# one by% tak wywa- $one, aby godno % nie ponios"a uszczerbku13. Zasada godno ci przede wszystkim ze wzgl!du na uznanie godno ci za 'ród"o wolno ci i praw, s"u$y mi!dzy innymi uwypukleniu tezy, $e w ochronie praw cz"owieka chodzi o ca"o ciowo poj!te dobro i rozwój cz"owieka, a ochrona wolno ci i praw s"u$y temu celowi i jest mu podporz#dkowana. Jednym z wa$niejszym zagadnie& podnoszonych w trakcie dyskusji nad proponowan# nowelizacj# konstytucji by"a kwestia, na ile wprowadzane zmiany b!d# skutkowa"y potrzeb# modyÞ kacji dotychczasowych uregulowa& dotycz#cych aborcji. Zasadniczym celem wyznaczonym na p"aszczy'nie politycznej by"o takie wzmocnienie konstytucyjnej ochrony, które nie pozwoli na dalsz# liberalizacj! przes"anek dopuszczalno ci aborcji przewidzianych w ustawie z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie p"odu ludzkiego i warunkach dopuszczalno ci przerywania ci#$y14 [dalej: ustawa o planowaniu rodziny]. Natomiast do dyskusji nad nowelizacj# konstytucji nie zamierzano wprowadza% kontrowersji dotycz#cych obecnie obowi#zuj#cych regulacji w sprawie dopuszczalno ci aborcji (przynajmniej co do zasady, bo by"y te$ nieliczne g"osy, które proponowan# nowelizacj! chcia"y widzie% jako pierwszy krok na drodze do zaostrzenia warunków dopuszczalno ci aborcji15). St#d tak$e pytania do ekspertów wprost dotyczy"y kwestii konstytucyjno ci obecnych regulacji 11 A. Zoll, Opinia prawna w sprawie oceny konstrukcji i skutków prawnych projektu zmiany art. 30 i 38 Konstytucji RP, [w:] Konstytucyjna formu#a ochrony "ycia..., s. 103. 12 A. Ba"aban, Ochrona "ycia cz#owieka: dwie propozycje zmian konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 3–4 lutego 2007 r. 13 Por. wyja nienia do"#czone do Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej proklamowanej 7 grudnia 2000 r., dotycz#ce jej art. 1: „Godno % cz"owieka jest nie tylko podstawowym prawem samym w sobie, ale stanowi rzeczywist# podstaw! praw podstawowych. Powszechna Deklaracja Praw Cz"owieka z roku 1948 uwzgl!dnia w preambule godno % cz"owieka: «Zwa$ywszy, $e uznanie przyrodzonej godno ci oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich cz"onków wspólnoty ludzkiej jest podstaw# wolno ci, sprawiedliwo ci i pokoju na wiecie». [...] W zwi#zku z tym, $adne z praw zawartych w Karcie nie mo$e zosta% u$yte do naruszenia godno ci innej osoby, a godno % cz"owieka jest cz! ci# istoty praw zawartych w Karcie. Dlatego te$ prawo to nie mo$e zosta% naruszone, nawet je$eli oznacza"oby to ograniczenie innego prawa" (Dz. Urz. UE 2007/C 303/02). 14 Dz.U. z 1993 r. Nr 17, poz. 78, z pó'n. zm. 15 Takie podej cie prezentowali pos"owie Ligi Polskich Rodzin, cz! % pos"ów Samoobrony i niektórzy pos"owie Prawa i Sprawiedliwo ci. Zob. A. Majda, Sejmowa awantura o ca#kowity zakaz aborcji, „Rzeczpospolita" z dnia 27 pa'dziernika 2006 r. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 60 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y w wietle planowanych zmian. Przedstawiciele Prawa i Sprawiedliwo ci decyduj#cy wówczas o polityce tej partii poszukiwali takich formu", które nie wprowadz# elementów istotnych z punktu widzenia konstytucyjno ci przes"anek przewidzianych obowi#zuj#c# ustaw# o planowaniu rodziny16. W takim kontek cie przeciwnicy zmiany zmierzali do uzasadnienia tezy, $e nowelizacja ta zniweczy osi#gni!ty przed laty kompromis. W ród powo"ywanych ekspertów zdecydowanym przeciwnikiem zmian by"a Eleonora Zieli&ska. W swej argumentacji przestrzega"a, $e „je$eli jednak projektodawcom w rzeczywisto ci chodzi o zrównanie ochrony prawnej embrionu z ochron# prawn# cz"owieka ju$ urodzonego, to musz# mie% wiadomo % tego, $e oznacza% to b!dzie nie tylko bezwzgl!dny zakaz przerywania ci#$y, nawet w sytuacji gdyby kontynuacja ci#$y stanowi"a zagro$enie dla $ycia kobiety (aczkolwiek nie bezpo rednie), lecz równie$ konieczno % zastosowania do embrionu wszystkich przepisów k.k. i innych ustaw s"u$#cych ochronie dóbr osobistych i praw maj#tkowych cz"owieka"17. Powo"anie si! na stosowalno % klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 do art. 38 wyznacza"o zasadniczy kierunek odpowiedzi na tak sformu"owan# trudno %. Argumentowano, $e skutkiem nowelizacji konstytucji nie b!dzie bezwzgl!dny zakaz przerywania ci#$y, gdy$ do regulacji konstytucyjnych dotycz#cych prawa do $ycia ma zastosowanie klauzula limitacyjna pozwalaj#ca na dopuszczenie wyj#tków w ochronie $ycia ludzkiego. Marek Zubik w swojej opinii pisa": „bez wprowadzenia do Konstytucji RP odpowiedniej klauzuli-bariery, za w#tpliw# konstytucyjnie, cho%by ze wzgl!du na tre % art. 31 ust. 3 konstytucji, nale$a"oby uzna% regulacj! ustawow#, w drodze której w polskim systemie prawnym przerwanie ci#$y by"oby w ka$dym przypadku, niezale$nie od przyczyn, uznane za przest!pstwo"18. W przypisie (51) sam dodatkowo komentuje swoj# wypowied' powo"uj#c# art. 31 ust. 3: „Z tego punktu widzenia za nieprzekonuj#ce uzna"bym stanowisko E. Zieli&skiej, $e propono wana zmiana z druku nr 993 oznacza- "aby wprowadzenie bezwzgl!dnego, konstytucyjnego zakazu prze rywania ci#$y, równie$ w sytuacji, gdy jej kontynuacja stanowi zagro$enie dla $ycia kobiety"19. Podobne stanowisko prezentuje Dariusz Dudek20. Tak$e Leszek Bosek za oczywiste uznaje stosowanie art. 31 ust. 3 do art. 3821. Jedn# z proponowanych formu" uznaje za wadliw# w"a nie z tego wzgl!du, $e nie pozwoli na stosowanie wzorca z art. 31 16 Zob. M. Piechowiak, Konstytucyjna ochrona "ycia..., s. 170–172, 177–179. 17 E. Zieli&ska, Konstytucyjna ochrona prawa do "ycia od momentu pocz$cia (uwagi krytyczne do projektu zmiany art. 38 Konstytucji), „Pa&stwo i Prawo" 2007, z. 3, s. 6; z niewielkimi zmianami tak$e Opinia prawna o poselskim projekcie zmiany (art. 38) Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (druk sejmowy nr 993), [w:] Konstytucyjna formu#a ochrony "ycia..., s. 11. 18 M. Zubik, Ochrona prawna pocz!tku "ycia cz#owieka w rozwi!zaniach mi$dzynarodowych i konstytucyjnych w Europie, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 43. 19 Tam$e. M. Zubik powo"uje si! na wypowied' E. Zieli&skiej, Konstytucyjna ochrona prawa..., s. 8. 20 Zob. D. Dudek, W sprawie poselskich poprawek do projektu nowelizacji art. 38 oraz projektu nowego art. 236a Konstytucji RP, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 134; zob. tam$e, s. 132. 21 Np. L. Bosek, W sprawie projektu nowelizacji art. 30 i art. 38 Konstytucji i zgodno ci z Konstytucj! RP projektu ustawy z dnia 30 marca 2004 r. o wiadomym rodzicielstwie, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 144. 61 ust. 322. Z kolei Piotr Radziewicz w swoim opracowaniu dotycz#cym poprawek zg"oszonych w drugim czytaniu, pisze: „Ograniczenia ochrony «$ycia pocz!tego», o których mowa w art. 38 ust. 3, b!d# mog"y by% wprowadzane - a casu ad casum - z uwagi na konieczno % zabezpieczenia innych warto ci konstytucyjnych, takich jak np. bezpiecze&stwo lub porz#dek publiczny, zdrowie, moralno % publiczna, wolno ci i prawa innych osób"23. Nie podnosi jednak najmniejszych w#tpliwo ci cho%by co do mo$liwo ci ograniczania ochrony $ycia cz"owieka w imi! moralno ci publicznej. Dziwi% si! tylko nale- $y, dlaczego w jego wyliczeniu nie znalaz"a si! ochrona rodowiska b!d#ca tak$e celem prawowitym w wietle art. 31 ust. 3. Przyk"ady mo$na mno$y%24. W ród wielu przeanalizowanych opinii prawnych nie znalaz"a si! ani jedna, w której cho%by sproblematyzowana zosta"aby stosowalno % klauzuli z art. 31 ust. 3 do kwestii ochrony $ycia. Natomiast pogl#d o takiej stosowalno ci by" (i nadal jest) powszechnie akceptowany. Jest to zadziwiaj#ce zw"aszcza w odniesieniu do zwolenników wzmocnienia konstytucyjnej ochrony $ycia. Prezentowane stanowisko, artyku"owane w kontek cie próby nowelizacji Konstytucji, nie jest, oczywi cie, nowe. Wyrazem dominuj#cego w doktrynie pogl#du jest komentarz Leszka Garlickiego do art. 31 Konstytucji, w którym stwierdzi": „Nawet prawo do $ycia (art. 38) mo$e podlega% ograniczeniom, wynikaj#cym np. z obrony przed bezprawn# przemoc# czy z innych przes"anek, o których mówi art. 2 ust. 2 EKPCz. Brak jakichkolwiek klauzul ograniczaj#cych w tych przepisach musi by% interpretowany jako odes"anie do art. 31 ust. 3"25. IV. PROBLEM Z KATALOGIEM CELÓW PRAWOWITYCH Dogodnym punktem odniesienia do pog"!bienia problematyki klauzul limitacyjnych w polskiej konstytucji i oceny konstytucyjnego standardu w tym zakresie jest prawo mi!dzynarodowe chroni#ce prawa cz"owieka. Prawu mi!dzynarodowemu trzeba tak$e po wi!ci% uwag! w zwi#zku z analizowan# tu problematyk# ochrony $ycia. Z punktu widzenia klauzul limitacyjnych standard konstytucyjny ochrony wolno ci i praw ró$ni si! od mi!dzynarodowego przyj!tym w Konstytucji RP katalogiem celów prawowitych usprawiedliwiaj#cych ograniczanie wolno ci i praw. Z punktu widzenia 22 L. Bosek, W sprawie poselskich poprawek do projektu nowelizacji art. 38 oraz projektu nowego art. 236a Konstytucji RP, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 159. Opinia ta dotyczy"a jednej z poprawek zg"oszonych przez KP Prawa i Sprawiedliwo ci, zgodnie z któr# art. 38 mia" uzyska% brzmienie: „1. Rzeczpospolita Polska zapewnia ka$demu cz"owiekowi prawn# ochron! $ycia. 2. (ycie od chwili pocz!cia podlega ochronie prawnej przewidzianej w Konstytucji. 3. Ustawy, umowy mi!dzynarodowe i inne przepisy prawa obowi#zuj#ce w Rzeczypospolitej Polskiej nie mog# ustanowi% ochrony $ycia pocz!tego mniejszej ni$ istniej#ca w dniu wej cia w $ycie niniejszego przepisu. 4. W"adze publiczne podejmuj# dzia"ania maj#ce na celu ochron! $ycia pocz!tego, w szczególno ci poprzez pomoc kobiecie ci!$arnej" (druk sejmowy nr 1472-A z 12 kwietnia 2007 r.). 23 P. Radziewicz, W sprawie poprawki zg#oszonej w drugim czytaniu do projektu ustawy o zmianie Konstytucji, wprowadzaj!cej zmiany w art. 38 Konstytucji RP, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 167. 24 W. Wróbel, W sprawie poprawek zg#oszonych w drugim czytaniu do poselskiego projektu ustawy o zmianie Konstytucji RP, „Przegl#d Sejmowy" 2007, nr 3, s. 174. 25 L. Garlicki, uwagi do art. 31, op. cit., s. 16, pkt 17. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 62 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y dóbr podlegaj#cych ochronie zasada jest nast!puj#ca: im wi!cej celów prawowitych, tym mniej swobody i tym s"absza ochrona warto ci, której ochronie s"u$y dana wolno % lub dane prawo konstytucyjne. Polski ustrojodawca przyj#" cel, którego w podstawowych traktatach chroni#cych prawa cz"owieka w $adnej klauzuli limitacyjnej nie znajdziemy. Chodzi mianowicie o ochron! rodowiska. W wietle standardu mi!dzynarodowego konstrukcja normatywna umo$liwiaj#ca sensowne postawienie pytania, czy w danej sytuacji mo$na ogranicza% ochron! $ycia cz"owieka w imi! ochrony rodowiska wygl#da po prostu na $art, przynajmniej jak na razie. Tylko cz! ciowo postawionym wy$ej problemom zaradzi% mog# inne warunki ograniczania wskazane w klauzuli limitacyjnej, jak zasada proporcjonalno ci stosowanych rodków w stosunku do celu oraz zasada nienaruszalno ci istoty wolno ci i praw. Dookre lenie jednej i drugiej zasady wymaga starannej interpretacji, a bezpiecze&stwo prawne jednostki w tym zakresie oparte jest przede wszystkim na bardziej lub mniej utrwalonej linii orzeczniczej s#dów i trybuna"ów. Jak s#dz!, rozwi#zanie trudno ci mo$e nast#pi% za po rednictwem warunku czysto formalnego (a przez to w wysokim stopniu gwarantuj#cego bezpiecze&stwo prawne w zakresie jego stosowania), aby ograniczenie by"o przewidziane w ustawie. Droga wiedzie przez wi#$#ce Polsk! prawo mi!dzynarodowe, które nie przewiduje ochrony rodowiska jako celu prawowitego. Jak zobaczymy, na tej samej drodze mo$na argumentowa%, $e stosowanie klauzuli limitacyjnej do prawa do $ycia (ochrony $ycia) cz"owieka w polskim systemie prawnym jest niedopuszczalne. Ju$ tu zauwa$y% jednak trzeba, $e korzystaj#c z tej drogi formu"ujemy standard na poziomie ni$szym ni$ konstytucyjny. V. PROBLEM STOSOWALNO CI KLAUZULI LIMITACYJNEJ Porównuj#c standard mi!dzynarodowy z konstytucyjnym trzeba zauwa$y%, $e polski ustrojodawca przyj#" jedn# ogóln# klauzul! limitacyjn# dla ca"ego katalogu praw. Konstrukcj! analogiczn# do konstytucyjnej znajdziemy w Powszechnej Deklaracji Praw Cz"owieka z 1948 r., która z formalnego punku widzenia nale$y do soft law i nie by"a formu"owana jako akt typowo jurydyczny, który mia"by by% 'ród"em wyra'nie uznanych norm. Traktaty stosuj# natomiast klauzule szczegó"owe, powi#zane z konkretnymi przepisami dotycz#cymi poszczególnych praw i ró$ni#ce si! mi!dzy sob# w zale$no ci od praw, których dotycz#. Na przyk"ad w Mi!dzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r., w art. 18, chroni#cym wolno % my li, sumienia i religii, znajdujemy w ust. 3 klauzul! limitacyjn# w brzmieniu: „Wolno % uzewn!trzniania religii lub wiatopogl#du mo$e podlega% jedynie takim ograniczeniom, które s# przewidziane przez ustaw! i s# konieczne dla ochrony bezpiecze&stwa, porz#dku lub zdrowia publicznego, moralno ci lub podstawowych praw i wolno ci innych osób". Natomiast w art. 19 ust. 3 znajduje si! klauzula dotycz#ca prawa do uzewn!trzniania wszelkich pogl#dów: „Korzystanie z praw przewidzianych w ust!pie 2 niniejszego artyku"u poci#ga za sob# szczególne obowi#zki i szczególn# odpowiedzialno %. Wobec tego mo$e ono podlega% pewnym ograniczeniom, jednak jedynie takim, które s# wskazane w ustawie i s# 63 konieczne ze wzgl!du na: a) poszanowanie praw i dobrego imienia innych; b) ochron! bezpiecze&stwa narodowego, porz#dku publicznego albo zdrowia lub moralno ci publicznej." Jest oczywiste, $e klauzule te stosuje si! tylko do uzewn!trzniania religii lub wiatopogl#du oraz do uzewn!trzniania pogl#dów. Jasne jest te$, $e dopuszczalne ograniczenia w przypadku ka$dej z tych wolno ci s# ró$ne. W odniesieniu do tej ostatniej mowa jest o szczególnych obowi#zkach i szczególnej odpowiedzialno ci, st#d dopuszczalne s# szersze ograniczenia ni$ w przypadku wolno ci uzewn!trzniania religii lub wiatopogl#du26. Dzi!ki takiej redakcji nie ma w#tpliwo ci, do których postanowie& klauzula mo$e by% stosowana. Wiadomo tak$e, które cele prawowite i jakie warunki dodatkowe s# powi#zane z mo$liwo ci# ograniczania danego prawa czy wolno ci. W przypadku prawa do $ycia i wielu innych praw czy wolno ci, prawo mi!dzynarodowe nie dopuszcza stosowania klauzul limitacyjnych27. Z punktu widzenia jednostki, przyj!cie ogólnej klauzuli limitacyjnej obni$a standard ochrony praw ju$ przez to, $e pojawia si! niepewno % co do tego, do jakich przepisów i w jakim zakresie klauzula ta b!dzie stosowana. Odnotowa% trzeba, $e polska konstytucja nie jest jedyn# konstytucj# przyjmuj#c# takie rozwi#zanie28, niemniej jednak nie niweluje to jego wadliwo ci. Do regulacji ustawowych niezgodnych ze zobowi#zaniami mi!dzynarodowymi prowadzi"oby zastosowanie klauzuli limitacyjnej do art. 40 Konstytucji zakazuj#cego tortur w ogóle, a nie tylko kar cielesnych, czy do art. 53 w zakresie, w jakim chroni on wewn!trzny aspekt wolno ci religijnej. Zauwa$y% trzeba, $e z punktu widzenia standardu konstytucyjnego, bez wspomagania si! prawem mi!dzynarodowym, w przypadku art. 40 problem wyst!puje w szczególnym nat!$eniu, gdy$ - jak wy$ej wspomniano - w drugim zdaniu, dotycz#cym kar cielesnych, znalaz" si! wyra'ny zakaz stosowania ogranicze&. A contrario mo$na by wnioskowa%, $e taki zakaz nie dotyczy zdania pierwszego - „Nikt nie mo$e by% poddany torturom ani okrutnemu lub poni- $aj#cemu traktowaniu i karaniu". Klauzula limitacyjna z art. 31 ust. 3 jawi si! wówczas jako niemal oczywisty punkt odniesienia. W obliczu tego typu problemów, tak doktryna, jak i orzecznictwo Trybuna"u Konstytucyjnego si!ga do prawa mi!dzynarodowego. Miros"aw Wyrzykowski w pracy Granice praw i wolno ci - granice w#adzy, opublikowanej ju$ w 1998 r., pisa": „nie podlegaj# ograniczeniom te wolno ci i prawa, dla których ustrojodawca nie przewidzia" mo$liwo ci ograniczenia i takich mo$liwo ci nie dopuszczaj# równie$ normy prawa mi!dzynarodowego"29. Stanowisko takie prezentowane jest tak$e przez L. Gar26 Podobnie art. 9 i 10 Konwencji o ochronie praw cz#owieka i podstawowych wolno ci z 1950 r. [dalej: Europejska Konwencja Praw Cz#owieka]. 27 Warto tu przy okazji zasygnalizowa%, $e prawo mi!dzynarodowe nie przewiduje stosowania klauzul limitacyjnych (analogicznych do omawianych) do praw gospodarczych, socjalnych i kulturalnych, co uczyni" polski ustrojodawca. 28 Zob. L. Garlicki, uwagi do art. 31, op. cit., s. 13, pkt 13. 29 M. Wyrzykowski, Granice praw i wolno ci - granice w#adzy, [w:] Obywatel - jego wolno ci i prawa. Zbiór studiów przygotowanych z okazji 10-lecia urz$du Rzecznika Praw Obywatelskich, oprac. B. Oliwa- -Radzikowska, Warszawa 1998, s. 58. Na ten pogl#d powo"a" si! Trybuna" Konstytucyjny tak$e w wyroku Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 64 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y lic kiego w komentarzu do Konstytucji RP. Powo"uj#c si! na zacytowany wy$ej tekst M. Wyrzykowskiego, L. Garlicki napisa": „Wykluczenie za dopuszczalno ci ustanawiania ogranicze& pojawi si! tylko w sytuacji, gdy konstytucja w sposób wyra'ny uzna dane prawo czy wolno % za «nienaruszalne» (tak art. 30) lub gdy nienaruszalno % danego prawa czy wolno ci wynika z umów mi!dzynarodowych (tak zw"aszcza art. 40 zd. 1), bo wtedy wy$sza moc prawna umowy wyklucza ustawodawcze ingerencje w jej postanowienia"30. L. Garlicki pod#$a tu tak$e za uzasadnieniem wyroku Trybuna"u Konstytucyjnego z 10 kwietnia 2002 r., konkluduj#c s"owami z uzasadnienia tego wyroku: „Wykluczenie dopuszczalno ci ustanawiania ogranicze& pojawi si! tylko w sytuacji, gdy Konstytucja w sposób wyra'ny uzna dane prawo lub wolno % za nienaruszalne lub gdy nienaruszalno % danego prawa lub wolno ci wynika z umów mi!dzynarodowych"31. Dlaczego zatem L. Garlicki, mimo braku w prawie mi!dzynarodowym klauzuli limitacyjnej powi#zanej z prawem do $ycia, uznaje stosowalno % klauzuli z art. 31 ust. 3 do art. 38? Kluczem do odpowiedzi na to pytanie jest pojmowanie nienaruszalno ci praw i uznanie braku nienaruszalno ci za przes"ank! stosowania tej klauzuli. Zanim jednak przyst#pi! do analizy tego zagadnienia, chcia"bym przypomnie% niektóre kwestie dotycz#ce pozycji prawa mi!dzynarodowego w polskim porz#dku prawnym. Zgodnie z art. 91 ust. 1 Konstytucji RP „RatyÞ kowana umowa mi!dzynarodowa, po jej og"oszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi cz! % krajowego porz#dku prawnego i jest bezpo rednio stosowana, chyba $e jej stosowanie jest uzale$nione od wydania ustawy". Ust!p 2 tego samego artyku"u stanowi tak$e, $e „Umowa mi!dzynarodowa ratyÞ kowana za uprzedni# zgod# wyra$on# w ustawie ma pierwsze&stwo przed ustaw#, je$eli ustawy tej nie da si! pogodzi% z umow#". Do umów, o których mówi cytowany artyku", zaliczane s# tak$e podstawowe traktaty chroni#ce prawa cz"owieka. W takiej perspektywie ka$da ustawowa regulacja oparta na klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3, w przypadku wolno ci i praw, w stosunku do których prawo mi!dzynarodowe nie przewiduje stosowania klauzul limitacyjnych, b!dzie w kolizji z obowi#zuj#cym w krajowym porz#dku prawnym standardem mi!dzynarodowym i b!dzie musia"a ust#pi% temu standardowi, chyba $e wyst#pi akurat zbie$no % wniosków wywiedzionych z klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 z wnioskami wywiedzionymi z innych ni$ klauzule limitacyjne postanowie& traktatowych. z dnia 26 maja 2008 r. (sygn. akt SK 25/07) i konkludowa": „Zdaniem Trybuna"u Konstytucyjnego, prawo do traktowania humanitarnego, o którym mowa w art. 40 i art. 41 ust. 4 Konstytucji, jako jedno z niewielu praw obywatelskich ma charakter absolutny i nie mo$e by% w $adnych warunkach ograniczone. Z tego te$ wzgl!du wzorce kontroli wyra$one w art. 40 i art. 41 ust. 4 Konstytucji nie mog# by% "#czone z wzorcem art. 31 ust. 3 Konstytucji, który okre la warunki i granice ograniczania konstytucyjnych praw i wolno ci. )#czenie zatem zasady, która nie podlega ograniczeniom, z postanowieniem, które wskazuje na mo$liwo ci ogranicze&, jest niedopuszczalne". 30 Zob. L. Garlicki, uwagi do art. 31, op. cit., s. 16, pkt 17. 31 Sygn. akt K 26/00. Trybuna" powo"a" si! tak$e na doktryn!: L. Garlicki, Przes#anki ograniczania konstytucyjnych praw i wolno ci (na tle orzecznictwa Trybuna#u Konstytucyjnego), „Pa&stwo i Prawo" 2001, z. 10, s. 7–8. 65 Podkre li% trzeba, $e przy wykorzystaniu takiej konstrukcji standard ochrony jest standardem umocowanym na poziomie ni$szym ni$ konstytucyjny (cho% wy$szym ni$ ustawowy) i - co wa$niejsze - opartym na rozstrzygni!ciu ewentualnej kolizji wzorca ustawowego z wzorcem mi!dzynarodowym. W przypadku gdy standard mi!dzynarodowy nie przewiduje $adnych ogranicze& danego prawa czy wolno ci (gdy prawo lub wolno % s# nienaruszalne), mo$na sformu"owa% ogóln# regu"!, i$ formu"uj#c standard ustawowy nie wolno powo"ywa% si! na klauzul! limitacyjn# z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Nie jest to przy tym regu"a typu konstytucyjnego w takim sensie, $e jej tre % zale$na jest od tre ci traktatów wi#$#cych Polsk!. Co jednak wa$niejsze, nie ma $adnych podstaw po temu, aby - gdy standard mi!dzynarodowy zak"ada jakie ograniczenia ró$ne od tych przewidzianych w klauzuli z art. 31 ust. 3 Konstytucji (gdy prawo lub wolno % nie s# nienaruszalne) - formu"owa% ogóln# regu"!, $e okrelaj#c standard ustawowy wolno stosowa% w ca"o ci klauzul! limitacyjn# z art. 31 ust. 3. W prezentowanym wy$ej stanowisku L. Garlickiego mamy do czynienia w"anie z takim - moim zdaniem - wadliwym wnioskowaniem, $e skoro w przypadku jakiego prawa czy wolno ci standard dookre lany jest jakimikolwiek ograniczeniami, to dopuszczalne jest stosowanie do tego prawa czy wolno ci klauzuli ograniczaj#cej z art. 31 ust. 3. Nie zwa$a si! jednocze nie na to, $e przes"anki dopuszczalnych ogranicze& przewidzianych prawem mi!dzynarodowym s# istotnie ró$ne i istotnie w!$sze od przes"anek z art. 31 ust. 3. Do tej sprawy powróc! jeszcze wprost w zwi#zku z prawem do $ycia. Maj#c na wzgl!dzie standard mi!dzynarodowy i brak w nim ochrony rodowiska jako celu prawowitego ograniczania praw cz"owieka, zauwa$y% trzeba, $e w zasadzie martw# staje si! przes"anka ochrony rodowiska jako autonomiczna w stosunku do innych celów prawowitych32. Jej zastosowanie by"oby bowiem w ka$dym przypadku zaw!$eniem ochrony w stosunku do standardu mi!dzynarodowego. Trudno si! zgodzi% ze stanowiskiem L. Garlickiego, $e wskazanie klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 ochrony rodowiska jako celu prawowitego, zw"aszcza w perspektywie art. 5 wskazuj#cego na ochron! rodowiska jako na jeden z podstawowych celów pa&stwa (dodatkowo art. 74 ust. 2), „akcentuje nie tylko dopuszczalno %, ale i potrzeb! ustanawiania ogranicze& wolno ci i praw z uwagi na ochron! rodowiska"33. Moim zdaniem, zastosowanie tej przes"anki mog"oby nast#pi% ewentualnie jedynie w przypadku tych wolno ci i praw okre lonych w konstytucji, które w traktatach nie wyst!puj# w ogóle w kontek cie problematyki klasycznych klauzul limitacyjnych. S# to np. niektóre prawa z rodziny praw gospodarczych, spo"ecznych i kulturalnych, które to w Konstytucji RP obj!te s# klauzul# z art. 31 ust. 3, a w podstawowych traktatach nie wyst!puj# w kontek cie klauzul limitacyjnych (w kontek cie traktatowym pytanie, czy stosuje si! do nich klauzula limitacyjna czy nie, w zasadzie si! nie pojawia). W literaturze przedmiotu, i to tak$e jeszcze w trakcie dyskusji nad projektem konstytucji, wskazywana by"a inna ni$ zapo redniczona w postanowieniach traktatowych 32 Np. niektóre racje dla ochrony rodowiska s# w oczywisty sposób zawarte w racjach dotycz#cych ochrony zdrowia. 33 L. Garlicki, uwagi do art. 31, op. cit., s. 25. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 66 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y argumentacja, pozwalaj#ca unikn#% tezy o stosowalno ci klauzuli z art. 31 ust. 3 do zakazu tortur z art. 40 i innych praw czy wolno ci, w przypadku których prawo mi!dzynarodowe limitacji nie przewiduje. Kryteriów stosowalno ci tej klauzuli mo$na bowiem próbowa% poszukiwa% na poziomie konstytucyjnym w brzmieniu poszczególnych artyku"ów dotycz#cych ochrony wolno ci i praw oraz przyj#%, $e klauzula nie jest stosowana w przypadku tych artyku"ów, które w $aden sposób nie odsy"aj# do ustaw i nie zawieraj# $adnych elementów klauzuli limitacyjnej. Jak argumentowa" K. Wojtyczek, sama klauzula limitacyjna okre la"aby warunki ogranicze&, jednak sama w sobie nie zawiera upowa$nienia do stosowania ogranicze&34; upowa$nienie takie nale$a"oby wywodzi% z innych postanowie& konstytucji35. By"oby to zatem za"o$enie przeciwne do wy- $ej omówionego i obecnie dominuj#cego. Nie by"oby wówczas problemu ze zgodno ci# standardu konstytucyjnego z mi!dzynarodowym w przypadku art. 38, art. 40 czy art. 53 w zakresie wewn!trznego aspektu wolno ci religijnej. Tak# drog! proponowa" w przywo"anym wy$ej tek cie (co wa$ne - napisanym jeszcze w 1998 r., zatem przed orzeczeniami Trybuna"u Konstytucyjnego) tak$e M. Wyrzy kowski36. Wówczas pojawiaj# si! jednak problemy w zwi#zku z prawami, dla których prawo mi!dzynarodowe ewidentnie przewiduje klauzule limitacyjne, jak np. z art. 47: „Ka$dy ma prawo do ochrony prawnej $ycia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim $yciu osobistym". M. Wyrzykowski argumentowa", $e w przypadku art. 47, który nie jest opatrzony klauzul# limitacyjn# ani $adnymi formu"ami wskazuj#cymi na dopuszczalno % ogranicze&, warunków limitacji poszukiwa% trzeba w prawie mi!dzynarodowym bezpo rednio obowi#zuj#cym w Polsce, które ograniczenia przewiduje, a „wówczas ograniczenie w prawie polskim nie mo$e by% bardziej restryktywne, ani$eli dopuszczone przez normy prawa mi!dzynarodowego"37. 34 K. Wojtyczek w swym opracowaniu dotycz#cym ograniczania konstytucyjnie chronionych praw cz"owieka (opublikowanym jeszcze w 1999 r., przed wyrokiem TK rozstrzygaj#cym dyskutowane zagadnienie w inny sposób), maj#c na uwadze trudno ci ze stosowaniem limitacji niektórych praw, nie widzia" mo$liwo ci stosowania klauzuli z art. 31 ust. 3 jako klauzuli limitacyjnej do wszystkich wolno ci i praw konstytucyjnych, i postawi" nawet tez!, $e „artyku" 31 ust. 3 nie jest klauzul# ograniczaj#c#. Wyznacza jedynie podstawowe warunki, jakie musi spe"nia% ingerencja pa&stwa w sfer! praw cz"owieka" (K. Wojtyczek, op. cit., s. 94). 35 Zob. K. Wojtyczek, op. cit., s. 82–83. 36 Zajmowa"em podobne stanowisko; przede wszystkim z uwagi na potrzeb! unikni!cia stosowalno ci klauzuli limitacyjnej do ochrony $ycia czy zakazu tortur postulowa"em, aby uzna%, i$ klauzuli z art. 31 ust. 3 nie stosuje si! do artyku"ów, które nie zawieraj# postanowie& dotycz#cych ogranicze&; M. Piechowiak, Regulacja nie wolna od wad, „Rzeczpospolita" z 1997 r., nr 103, s. 18. Powo"uj#c si! na ten artyku", J. Zakolska (Problem klauzuli..., s. 13) nie przytoczy"a istotnych racji, które podawa"em jako przemawiaj#ce za takim rozwi#zaniem. Nie bez znaczenia jest te$ fakt, $e tekst powstawa" jeszcze przed uchwaleniem Konstytucji RP z 1997 r., tym bardziej przed orzeczeniami TK dotycz#cymi omawianej klauzuli. W trakcie wcze niejszych dyskusji nad projektem konstytucji zwraca"em uwag!, $e z formalnego usytuowania klauzuli limitacyjnej w zasadach ogólnych rozdzia"u drugiego wynika jej stosowalno % do wszystkich konstytucyjnych praw i wolno ci, w tym do prawa do $ycia i zakazu tortur, uznaj#c zasadnicz# wadliwo % takiego rozwi#zania z punktu widzenia mi!dzynarodowego standardu ochrony, zob. Kszta#towanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolno ci obywatelskich w Polsce. Uwagi krytyczne o przyj$tych zasadach, [w:] M. Gulczy&ski i in., Prawo w okresie przemian ustrojowych w Polsce. Z bada& Instytutu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 1995, s. 96. 37 M. Wyrzykowski, Granice praw i wolno ci..., s. 58. 67 Stanowisko takie, po cz! ci bliskie tak$e pisz#cemu te s"owa, nie jest bezproblemowe. Mimo $e prawo mi!dzynarodowe stanowi cz! % krajowego porz#dku prawnego (art. 91 ust. 1), jednak w przypadku ochrony praw cz"owieka ma ono charakter subsydiarny i powinno by% brane pod uwag!, gdy krajowy standard jest ni$szy. W Mi!dzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. w art. 5 ust. 2 znajdujemy wprost sformu"owan# zasad!: „(adne z podstawowych praw cz"owieka uznanych lub istniej#cych w którymkolwiek z Pa&stw-Stron niniejszego Paktu z mocy ustaw, umów, zgodnie z zarz#dzeniami lub zwyczajem, nie b!dzie w jakikolwiek sposób ograniczone ani uchylone pod pretekstem, $e niniejszy Pakt nie uznaje takich praw lub $e uznaje je w w!$szym zakresie"38. Pojawia si! zatem trudny problem - co jest wi!kszym a co mniejszym zakresem uznania praw. Mo$na argumentowa%, $e brak klauzuli limitacyjnej przy art. 47 wskazuje na uznanie prawa w szerszym zakresie. Ocena, na ile ten argument by"by trafny, wymaga g"!bszych analiz39, co jest z kolei istotn# okoliczno ci# z punktu widzenia bezpiecze&stwa prawnego jednostki, której prawa wchodz# w gr!. Trzeba te$ zauwa$y%, $e linia orzecznicza Trybuna"u Konstytucyjnego, uznaj#ca - co do zasady - stosowalno % na poziomie standardu konstytucyjnego klauzuli z art. 31 ust. 3 do wszystkich konstytucyjnych wolno ci i praw, jest ju$ na tyle utrwalona, $e trudno si! w tym zakresie spodziewa% zmian. Nale$y natomiast d#$y% do innego, ni$ w przytoczonych przyk"adach z dyskusji wokó" nowelizacji konstytucji, interpretowania przyj!tej przez TK regu"y, $e klauzula z art. 31 ust. 3 nie ma zastosowania, „gdy nienaruszalno % danego prawa lub wolno ci wynika z umów mi!dzynarodowych"40. Warto tu wskaza% tak$e na prace przygotowawcze nad projektem konstytucji, w trakcie których przepis z art. 31 ust. 3 nie by" - co prawda - przedmiotem szerszych dyskusji41, niemniej jednak ich przebieg wskazywa" na wol! wyra$enia za pomoc# formu"y z art. 31 ust. 3 tre ci odpowiadaj#cych klauzulom ograniczaj#cym, przyj!tym w prawie mi!dzynarodowym chroni#cym prawa cz"owieka42. VI. OCHRONA $YCIA I JEJ OGRANICZENIA W wietle powy$szego wywodu dotycz#cego pierwsze&stwa standardu mi!dzynarodowego przed ustawowym jasne jest, $e zastosowanie klauzuli z art. 31 ust. 3 do art. 38 prowadzi"oby do konkluzji sprzecznych z wi#$#cymi Polsk! standardami mi!dzynarodowymi, w których cho% warto % $ycia nie jest warto ci# absolutn#, to zakres dopuszczalnego naruszenia tej warto ci jest zdecydowanie w!$szy ni$ to by wynika"o z zastosowania klauzuli z art. 31 ust. 3 lub klauzul do niej analogicznych. Owszem, zgodnie z podstawowymi standardami mi!dzynarodowymi zawartymi w Europejskiej Konwencji 38 Europejska Konwencja Praw Cz"owieka nie zawiera tak jednoznacznej formu"y, jak cytowany Pakt. 39 Zob. M. Piechowiak, Karta Praw i Wolno ci. Mi$dzy prawami cz#owieka a ideologi!, [w:] Karta Praw i Wolno ci, Pozna& 1993, s. 22–23. 40 Sygn. akt K 26/00. 41 Prace te syntetycznie przedstawia K. Wojtyczek, op. cit., s. 78–80. 42 K. Wojtyczek, op. cit., s. 80. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 68 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y Praw Cz"owieka (art. 2) oraz w Mi!dzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych (art. 6) warto % $ycia cz"owieka mo$e ust#pi% pierwsze&stwa innym wartociom. Na przyk"ad standard okre lony w Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka jest nast!puj#cy: „Artyku" 2 - Prawo do $ycia. 1. Prawo ka$dego cz"owieka do $ycia jest chronione przez ustaw!. Nikt nie mo$e by% umy lnie pozbawiony $ycia, wyj#wszy przypadki wykonania wyroku s#dowego skazuj#cego za przest!pstwo, za które ustawa przewiduje tak# kar!. 2. Pozbawienie $ycia nie b!dzie uznane za sprzeczne z tym Artyku"em, je$eli nast#pi w wyniku bezwzgl!dnie koniecznego u$ycia si"y: a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawn# przemoc#; b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemo$liwienia ucieczki osobie pozbawionej wolno ci zgodnie z prawem; c) w dzia"aniach podj!tych zgodnie z prawem w celu st"umienia zamieszek lub powstania"43. Przegl#d wyroków Europejskiego Trybuna"u Praw Cz"owieka jasno pokazuje, $e trybuna" ten nie dopuszcza" mo$liwo ci ograniczania wprost czyjego prawa do $ycia chronionego art. 2 Konwencji w imi! ogólnie wskazanych innych praw czy wolno ci. Kiedy orzeka" w sprawach dotycz#cych aborcji, to zak"ada", $e dziecko nienarodzone nie jest podmiotem prawa do $ycia z art. 2 Konwencji44. Zauwa$y% tak$e trzeba, $e w cytowanym artykule nic si! nie mówi o mo$liwo ciach ograniczania prawa do $ycia. Ograniczona jest ochrona dobra, jakim jest $ycie, a nie prawo, które okre lone jest postanowieniami ca"ego art. 2. W przypadku art. 6 ust. 2 Mi!dzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych mamy do czynienia z dookre leniem standardu poprzez wskazanie warunków dopuszczalno ci kary mierci „W krajach, w których kara mierci nie zosta"a zniesiona, mo$e by% ona orzekana jedynie za najci!$sze zbrodnie, zgodnie z ustaw# obowi#zuj#c# w momencie pope"nienia zbrodni i niesprzeczn# z postanowieniami niniejszego Paktu i Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa. Kara ta mo$e by% wykonana tylko na podstawie prawomocnego wyroku wydanego przez w"a ciwy s#d". Zauwa$y% jednak trzeba, $e wskazane w Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka czy Mi!dzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych warunki, pod którymi zabicie cz"owieka nie jest sprzeczne ze standardem traktatowym okre laj#cym prawo do $ycia (ochrony $ycia), nie maj# wiele wspólnego z przyj!tymi w prawie mi!dzynarodowym klasycznymi klauzulami limitacyjnymi analogicznymi do tej z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Wskazane przes"anki wy"#czaj#ce niezgodno % pewnych dzia"a& z okre lonym w Konwencji prawem do $ycia, wskazuj# na tzw. wyj#tki ex deÞ nitione. Nie s# one klauzul# limitacyjn# ani jej elementem. Przes"anki te kszta"tuj# tre % i zakres prawa do $ycia, zaw!$aj#c zakres wyznaczony formu"# nazywaj#c# prawo do $ycia. Je li nast!pnie mówi"oby si! o ograniczeniach prawa do $ycia na pod43 W orzecznictwie Europejskiego Trybuna"u Praw Cz"owieka utrwalony jest ju$ pogl#d, $e art. 2 okrela ograniczone [co do liczby] okoliczno ci, w których usprawiedliwione mo$e by% pozbawienie $ycia; Trybuna" ci le si! ich trzyma", kiedy te wyj#tki powo"ywane by"y przez rz#dy - zob. Pretty przeciwko Wielkiej Brytanii, wyrok z 29 kwietnia 2002 r., ap. no. 2346/02, 37. 44 Np. M. Zubik, Ochrona prawna pocz!tku "ycia..., s. 22–29. 69 stawie klauzuli limitacyjnej, to dotyczy"yby one ca"ej konstrukcji obejmuj#cej tak$e owe przes"anki. Wyj#tki ex deÞ nitione tym ró$ni# si! tak$e od klauzuli limitacyjnej, $e nie zawieraj# ogólnego upowa$nienia do ustanawiania ogranicze&, co jest typowe dla tej ostatniej45. Trzeba te$ podkre li%, $e w wyroku z dnia 23 marca 1999 r. Trybuna" Konstytucyjny uzna", $e zakaz pozbawiania cz"owieka $ycia nie ma charakteru absolutnego; owego braku absolutno ci nie uzasadnia" poprzez odwo"anie si! do klauzuli limitacyjnej, ale wskazywa" w"a nie owe wyj#tki ex deÞ nitione z art. 2 ust. 2 Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka46. Argumentacj! zwolenników stosowania klauzuli z art. 31 ust. 3 do art. 38 mo$na zrekonstruowa% w sposób nast!puj#cy. W pierwszym kroku argumentacyjnym, na podstawie dookre lenia standardu przez wyliczenie przypadków, w których okre lona warto % nie podlega ochronie, jak to ma miejsce w art. 2 Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka, stwierdza si!, $e dane prawo nie jest nienaruszalne, nie jest absolutne. Nast!pnie, w drugim kroku, na podstawie braku nienaruszalno ci, braku absolutno ci danego prawa, wnioskuje si!, $e mo$na a nawet trzeba, aby ograniczy% swobod! prawodawcy, stosowa% klauzul! okre laj#c# warunki ograniczania, a te zawiera klauzula limitacyjna z art. 31 ust. 3. Wnioskowanie takie jest jednak ewidentnie niepoprawne z logicznego punktu widzenia, gdy$ sens terminu „nienaruszalne" lub „absolutne" w obu krokach argumentacji jest istotnie ró$ny. W pierwszym kroku brak nienaruszalno ci lub brak absolutno ci pojmowany jest jako dopuszczalno % pewnych ci le okre lonych wyj#tków w ochronie jakiego dobra; w drugim kroku brak nienaruszalno ci lub brak absolutno ci pojmowany jest jako ogólna dopuszczalno % wyj#tków w ochronie danego dobra. St#d nie mo$na na podstawie uznania, $e $ycie nie podlega okre lonego typu ochronie w wyliczonych sytuacjach, wnioskowa% poprawnie o tym, $e ochrona warto ci $ycia mo$e by% ograniczana na warunkach okre lonych w klauzuli limitacyjnej. Owszem, dopuszczalno % naruszenia warto ci $ycia w przypadkach wyliczonych w art. 2 Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka daje si! uzasadni% polsk# klauzul# limitacyjn# z art. 31 ust. 3. Jednak klauzula ta potencjalnie pozwala nie tylko na to, co powy$sze wyliczenie obejmuje; jest z punktu widzenia okre lania ogranicze& formu"# du$o szersz# i znacznie mniej dookre lon#. VII. PROBLEMY Z POJMOWANIEM NIENARUSZALNO CI Warto w tym kontek cie zaproponowa% modyÞ kacj! terminologii stosowanej w dyskursie nad stosowalno ci# ogranicze& przy okre laniu standardów ochrony praw cz"owieka. Chodzi mianowicie o termin „nienaruszalny". Konstytucja nienaruszalno % przypi suje jedynie godno ci okre lonej w art. 30, jako przyrodzonej, niezbywalnej i sta45 Zob. K. Wojtyczek, op. cit., s. 76. 46 „Art. 38 nale$y w pierwszym rz!dzie rozumie% jako zakaz pozbawiania cz"owieka $ycia. Zakaz ten nie ma wprawdzie charakteru absolutnego i nale$y go odczyta% na tle postanowie& art. 2 Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka, który wskazuje - wyj#tkowe - sytuacje, gdy pozbawienie $ycia mo$e nast#pi%", sygn. akt K 2/98. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 70 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y nowi#cej 'ród"o wolno ci i praw cz"owieka i obywatela47. Uznanie nienaruszalno ci godno ci wyra$a przede wszystkich zakaz czysto instrumentalnego traktowania cz"owieka (nie mo$e by% on potraktowany jedynie jako rodek dla osi#gni!cia innych warto ci). Równoczesne uznanie godno ci za 'ród"o wolno ci i praw pozwala uzna% godno % za warto %, która integruje inne warto ci konstytucyjne i jest podstaw# rozwi#zywania kolizji mi!dzy innymi dobrami czy warto ciami konstytucyjnymi (w przypadku warto ci chronionych konstytucyjnymi wolno ciami i prawami). Z tego punktu widzenia okrelanie mianem „nienaruszalnych" niektórych tylko wolno ci lub praw konstytucyjnych czy warto ci konstytucyjnych, by"oby niew"a ciwe ju$ cho%by dlatego, $e godno % traci swoj# wyj#tkowo % zwi#zan# z okre leniem jej mianem nienaruszalnej, a przez to umniejszona jest jej funkcja integruj#ca i zacierana jest tak$e idea nieinstrumentalnego traktowania cz"owieka oraz wolno ci i praw wynikaj#cych z godno ci. Trzeba zauwa$y%, $e Konstytucja w art. 31 ust. 3 formu"uje wprost zakaz naruszania istoty wolno ci i praw48. Pojawia si! pytanie, czy nienaruszalne s# prawa cz"owieka, czy jedynie ich istota? Problem jest tym bardziej godny podj!cia, $e w prawie mi!dzynarodowym, do którego konstytucyjna koncepcja prawa cz"owieka wyra'nie nawi#zuje i którego uznanie konstytucja wielorako potwierdza (zw". art. 9 i art. 91), kategoria nienaruszalno ci bywa przypisywana wszystkim prawom cz"owieka49. VIII. RÓ$NE ZNACZENIA TERMINU „NIENARUSZALNO !" 1. Nienaruszalno%& wolno%ci i praw in abstracto Problem daje si! rozwi#za%, gdy odró$ni si! prawa cz"owieka (wolno ci i prawa konstytucyjne) in abstracto, poj!te jako konstrukcje normatywne o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, od praw cz"owieka in concreto, poj!tych jako „sama rzecz sprawiedliwa" - to co tu i teraz jest czyim prawem cz"owieka50. Te pierwsze s# na47 Analogicznie Ustawa Zasadnicza RFN, art. 1 ust. 1: „Godno % cz"owieka jest nienaruszalna. Jej poszanowanie i ochrona jest obowi#zkiem wszelkich w"adz pa&stwowych". Podobnie Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, art. 1: „Godno % cz"owieka jest nienaruszalna. Musi by% szanowana i chroniona". 48 Obszerne orzecznictwo TK, zob. zw". wyrok TK z dnia 12 stycznia 2000 r. (sygn. akt P 11/98). 49 Proklamacja tehera&ska z 1968 r., pkt 2. Ogólnie o wszystkich prawach cz"owieka jako nienaruszalnych mówi tak$e motyw drugi wprowadzony do preambu"y Traktatu o Unii Europejskiej z 7 stycznia 1992 r. (wersja skonsolidowana opublikowana zosta"a w Dz. Urz. UE, 2006/C 321/E) na mocy art. 1 pkt 1 lit. a Traktatu z Lizbony zmieniaj#cego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiaj#cy Wspólnot! Europejsk# podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r., Dz. Urz. UE, 2007/C 306/1 (traktat - jak dotychczas - nie wszed" w $ycie): „INSPIROWANI kulturowym, religijnym i humanistycznym dziedzictwem Europy, z którego wynikaj# powszechne warto ci, stanowi#ce nienaruszalne i niezbywalne prawa cz"owieka, jak równie$ wolno %, demokracja, równo % oraz pa&stwo prawne"; podobnie Ustawa Zasadnicza RFN, art. 1 ust. 2: „Naród niemiecki uznaje dlatego nienaruszalne i niezbywalne prawa cz"owieka za podstaw! ka$dej spo"eczno ci ludzkiej, pokoju i sprawiedliwo ci na wiecie". Zob. M. Piechowiak, FilozoÞ a praw cz#owieka. Prawa cz#owieka w wietle ich mi$dzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 117–122. 50 Takie pojmowanie prawa jako tego, co w danym przypadku jest komu nale$ne, spotykamy np. w hermeneutycznej Þ lozoÞ i prawa (np. A. Kaufmann, Die „ipsa res iusta", [w:] tego$, Beiträge zur Juristischen Hermeneutik - sowie weitere rechtsphilosophische Abhandlungen, Köln 1984, s. 53) czy w ameryka&skim realizmie prawnym, i bli$sze jest ono kulturze prawa precedensowego; pojmowanie praw cz"owieka jako konstrukcji normatywnych o charakterze generalnym i abstrakcyjnym bli$sze jest kulturze prawa kodeksowego. 71 rz!dziem okre lenia tych drugich. Niektóre prawa cz"owieka w pierwszym z wyró$nionych znacze& (in abstracto) nie s# nienaruszalne w takim sensie, $e warto ci nimi chronione mog# w konkretnych przypadkach ust#pi% innym warto ciom i w konsekwencji zakres ochrony danego prawa okre lony wprost przepisem nazywaj#cym dane prawo mo$e by% ograniczany. Niemniej jednak tak$e na tej p"aszczy'nie mo$na sensownie mówi% o nienaruszalnych prawach lub o nienaruszalno ci praw. Kategoria nienaruszalno ci s"u$y wówczas dookre leniu relacji praw cz"owieka (wolno ci i praw konstytucyjnych) do innych praw czy do innych elementów systemu prawnego w ogóle. Na pierwszym planie jest wówczas zakaz instrumentalnego podej cia do praw cz"owieka (wolno ci i praw konstytucyjnych). Okre lenie na p"aszczy'nie in abstracto wszystkich takich praw mianem nienaruszalnych wskazywa"oby na pozycj! tych praw w ca"ym systemie prawa; w procesie wyk"adni zakaz instrumentalnego traktowania praw cz"owieka mia"by charakter zasady a nie regu"y (w sensie Dworkina)51. Ten sam cel mo$na jednak osi#gn#% bez pos"ugiwania si! kategori# „nienaruszalnoci" i mówi% np. o niedopuszczalno ci instrumentalnego lub koniunkturalnego traktowania praw cz"owieka jako niedopuszczalnego ze wzgl!du na nienaruszalno % godnoci, z której prawa te wynikaj#52. 2. Nienaruszalno%& jako bezwyj'tkowo%& ochrony warto%ci chronionych poszczególnymi wolno%ciami lub prawami Nienaruszalne by"yby prawa, które chroni# pewne warto ci (zwykle okre lone nazwami tych praw) w sposób bezwyj#tkowy, co znajduje wyraz m.in. w braku wyj#tków ex deÞ nitione. Obecno % tego typu wyj#tków wystarcza do stwierdzenia braku nienaruszalno ci. 3. Nienaruszalno%& jako niedopuszczalno%& stosowania klauzuli limitacyjnej Nienaruszalno % polega"aby na niedopuszczalno ci stosowania klauzuli limitacyjnej do wolno ci i praw in abstracto (niekiedy zawieraj#cych w swej strukturze tak$e wyj#tki ex deÞ nitione). W analizowanej argumentacji b"!dnie uto$samiono brak nienaruszalno ci poj!ty jako obecno % wyj#tków ex deÞ nitione z brakiem nienaruszalnoci poj!tym jako dopuszczalno % stosowania klauzuli limitacyjnej. Zarówno w odniesieniu do nienaurszalno ci jako bezwyj#tkowo ci ochrony jakiej warto ci przez dane prawo, jak i nienaruszalno ci jako niedopuszczalno ci stosowania klauzuli limitacyjnej, postulowa"bym, aby zrezygnowa% z terminu „nienaruszalno %" i po prostu pozosta% przy stwierdzeniu braku dopuszczalnych ogranicze&; analogicznie, w przypadkach gdy ograniczenia s# przewidywane, nie mówi% o tym, $e prawa nie s# nienaruszalne, ale po prostu, $e dopuszczalne s# ograniczenia. 51 Zob. np. art. 2 ust. 2 Ustawy Zasadniczej RFN: „Ka$dy ma prawo do $ycia i nietykalno ci cielesnej. Wolno % osobista jest nienaruszalna. Ingerencja w te prawa dopuszczalna jest jedynie na podstawie ustawy". 52 W wyroku z dnia 12 grudnia 2005 r. (sygn. akt K 32/04) Trybuna" Konstytucyjny wskazywa", $e niedopuszczalne jest „koniunkturalne traktowanie praw i wolno ci jednostki", które przekre la zasad! nienaruszalno ci jej godno ci. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 72 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y 4. Nienaruszalno%& jako niedopuszczalno%& derogacji Ten ostatni postulat jest tym istotniejszy, $e w doktrynie mi!dzynarodowego prawa praw cz"owieka termin „nienaruszalno %" u$ywany jest w odniesieniu do niektórych tylko praw cz"owieka w kontek cie problematyki derogacji - zawieszania zobowi#za& do ochrony niektórych praw lub ich elementów na czas sytuacji szczególnych. W podstawowych traktatach owa szczególna sytuacja okre lona jest jako „nadzwyczajne niebezpiecze&stwo zagra$aj#ce $yciu narodu"53. Prawa niederogowalne okre lane s# tak$e jako „nienaruszalne (niewzruszalne) j#dro" lub „twardy rdze&" praw cz"owieka54. Podkre li% trzeba, $e nie chodzi tu o „rdze&" czy „j#dro" poszczególnych praw nale$#ce do ich istoty w sensie art. 31 ust. 355. Derogacja jest zasadniczo odmiennym sposobem ograniczania praw ni$ ograniczanie oparte na klauzulach limitacyjnych. W przeciwie&stwie do klauzul derogacyjnych, klauzule limitacyjne stosowane s#, mo$na powiedzie%, na co dzie&. Co jednak wa$niejsze, klauzula derogacyjna dotyczy ca"ych praw wraz z ich ograniczeniami okre lonymi m.in. klauzul# limitacyjn#. St#d zamiast o ograniczaniu praw lepiej mówi% o zawieszaniu zobowi#za& opartych na okre lonych postanowieniach aktu prawnego, niemniej jednak nie ma rdzennie polskiego s"owa dok"adnie odpowiadaj#cego angielskiemu derogation. W kontek cie w"a ciwym derogacji, w kontek cie dopuszczalnych ogranicze& wolno ci i praw w stanie wojennym i stanie wyj#tkowym, o nienaruszalno ci niektórych wolno ci i praw wypowiada" si! Trybuna" Konstytucyjny56. 5. Nienaruszalno%& istoty wolno%ci i praw Odró$niaj#c prawa cz"owieka in abstracto i in concreto, nietrudno nada% sens kategorii „nienaruszalno ci istoty wolno ci i praw" opartej na zakazie naruszania istoty wolno ci i praw sformu"owanym w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Zakaz ten jest w takiej perspektywie dyrektyw# interpretacyjn# maj#c# zastosowanie w procesie ustalania tego, co in concreto jest nale$ne. Zasadnicza funkcja tego zakazu polega"aby na ograniczaniu zasady proporcjonalno ci, a - mówi#c s"owami z wyroku TK z 12 stycznia 1999 r. - „wskazanie istoty prawa lub wolno ci powinno uwzgl!dnia% przy tym kontekst sytuacji, w której dochodzi do ograniczenia danego uprawnienia"57. Uznanie nienaruszalno ci istoty wolno ci i praw nie wymaga wówczas uznania mo$liwo ci okre lenia in abstrac53 Zob. art. 15 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Cz"owieka, art. 4 Mi!dzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych. Standard mi!dzynarodowy jest tu wy$szy od konstytucyjnego. Klauzula derogacyjna z art. 233 Konstytucji RP znajduje zastosowanie „w razie zewn!trznego zagro$enia pa&stwa, zbrojnej napa ci na terytorium Rzeczpo spolitej Polskiej lub gdy z umowy mi!dzynarodowej wynika zobowi#zanie do wspólnej obrony przeciwko agresji" (art. 229), a tak$e „w razie zagro$enia konstytucyjnego ustroju pa&stwa, bezpiecze&stwa obywateli lub porz#dku publicznego" (art. 230). 54 T. Jasudowicz, Determinanty mi$dzynarodowo chronionej substancji praw cz#owieka w systemie uniwersalnym i europejskim, [w:] O prawach cz#owieka. W podwójn! rocznic$ Paktów. Ksi$ga Pami!tkowa w ho#dzie Profesor Annie Michalskiej, red. T. Jasudowicz i C. Mik, Toru& 1996, s. 94. 55 W"a nie w odniesieniu do istoty praw Trybuna" Konstytucyjny w wyroku z 12 stycznia 2000 r. (sygn. akt P 11/98, OTK ZU 2000, nr 1, poz. 3), mówi" o „j#drze" i „rdzeniu". 56 Np. wyrok z dnia 20 listopada 2002 r. (sygn. akt K 41/02); wyrok z dnia z dnia 20 czerwca 2005 r. (sygn. akt K 4/04). 57 Sygn. akt P 2/98. 73 to tre ci owej istoty, co w przypadku niektórych z nich jest, jak si! zdaje, przedsi!wzi!ciem niemo$liwym do zrealizowania58. 6. Nienaruszalno%& wolno%ci i praw in concreto Za nienaruszalne, ale w jeszcze innym znaczeniu ni$ wy$ej wskazane, mo$na uzna% wolno ci i prawa in concreto, poj!te jako to, co tu i teraz nale$ne (z uwzgl!dnieniem m.in. dopuszczalnych ogranicze& i ewentualnych kolizji). S# one nienaruszalne w takim sensie, $e nie wolno ich po wi!ca% do realizacji innych warto ci. Za tak poj!t# nienaruszalno ci# przemawia m.in. to, $e w procesie interpretacji prowadz#cym do okre lenia praw in concreto trzeba bra% pod uwag! nienaruszaln# godno % jako 'ród"o wszystkich wolno ci i praw. Kolizje mi!dzy warto ciami chronionymi prawami cz"owieka (wolno ciami i prawami konstytucyjnymi) a innymi warto ciami konstytucyjnymi, a tak$e kolizje mi!dzy warto ciami chronionymi poszczególnymi prawami cz"owieka powinny by% rozstrzygane w perspektywie nienaruszalnej godno ci b!d#cej 'ród"em praw59. Celem ochrony praw cz"owieka nie s# prawa cz"owieka poj!te in abstracto, ale dobro konkretnego cz"owieka jako ca"o ci. Jedn# z istotnych funkcji uznania godno ci za przyrodzon#, niezbywaln#, nienaruszaln# i za 'ród"o praw jest umo$liwienie realizacji tego celu przez system prawny. Wolno % czy prawo okre lone in concreto pozostaj# w koniecznym zwi#zku z godno ci# i naruszenie takiej wolno ci czy prawa nie mo$e si! dokona% bez naruszenia godno ci. 7. Nienaruszalno%& w sensie normatywnym Trzeba jeszcze podkre li% konieczno % odró$nienia „nienaruszalno ci" w sensie normatywnym (i w takim znaczeniu termin ten u$ywany by" w powy$szych analizach) od „nienaruszalno ci" w sensie deskryptywnym. Je li mowa jest o tym, $e ograniczenia nie mog# narusza% istoty wolno ci i praw, to nie chodzi o to, $e w systemie prawnym nie jest mo$liwe ograniczane istoty wolno ci i praw, ale mamy do czynienia z postulatem, którego zasadnicz# tre % stanowi zakaz pewnego typu ogranicze&. Je li mówi si! o nienaruszalno ci praw cz"owieka, to nie twierdzi si!, $e nie s# mo$liwe faktyczne naruszenia praw cz"owieka, ale formu"uje si! postulat, którego tre % obejmuje dyrektywy istotne m.in. dla procesu wyk"adni. Podobnie jest w przypadku godno ci - uznanie nienaruszalno ci przyrodzonej i niezbywalnej godno ci wskazuje przede wszystkim na miejsce tej warto ci w stosunku do innych warto ci konstytucyjnych. Zasadnicza tre % wypowiedzi „godno % jest nienaruszalna", przy normatywnym sensie terminu „nienaruszalna", mo$e by% wypowiedziana formu"# „nie wolno naru58 Zob. trudno ci podnoszone przez A. )abno, Ograniczenie wolno ci i praw cz#owieka na podstawie art. 31 Konstytucji III RP, [w:] Prawa i wolno ci obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak i A. Preisner, Warszawa 2002, s. 708–709. 59 Zob. wyrok TK z dnia z dnia 30 wrze nia 2008 r. (sygn. akt K 44/07): „Art. 30 Konstytucji jest postanowieniem wiod#cym dla wyk"adni i stosowania wszystkich pozosta"ych postanowie& o prawach, wolno ciach i obowi#zkach jednostki. Podkre la to tak$e preambu"a do Konstytucji, która wzywa wszystkich stosuj#cych konstytucj! do tego, «aby czynili to, dbaj#c o zachowanie przyrodzonej godno ci cz"owieka...», a tak$e art. 233 ust. 1 Konstytucji, zakazuj#c w sposób bezwzgl!dny naruszania godno ci cz"owieka nawet w razie wprowadzenia nadzwyczajnego stanu pa&stwowego". Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 74 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y sza% godno ci". Godno %, która jest nienaruszalna w sensie normatywnym, mo$e by% faktycznie naruszona60. 8. Nienaruszalno%& w sensie deskryptywnym O nienaruszalno ci w znaczeniu opisowym w odniesieniu do godno ci, o której mowa w art. 30 Konstytucji, wypowiedzia" si! Trybuna" Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 marca 2003 r.61 Trybuna" odró$ni" „dwa wymiary konstytucyjnie gwarantowanej godno ci cz"owieka". Jeden z nich to „godno % cz"owieka jako warto % transcendentna, pierwotna wobec innych praw i wolno ci cz"owieka (dla których jest 'ród"em), przyrodzona i niezbywalna - towarzyszy cz"owiekowi zawsze i nie mo$e by% naruszona ani przez prawodawc!, ani przez okre lone czyny innych podmiotów. W tym znaczeniu cz"owiek zawsze zachowuje godno % i $adne zachowania nie mog# go tej godno ci pozbawi%, ani jej naruszy%". Drugi obejmuje godno % poj!t# jako „warto ci $ycia psychicznego ka$dego cz"owieka oraz te wszystkie warto ci, które okre laj# podmiotow# pozycj! jednostki w spo"ecze&stwie i które sk"adaj# si!, wed"ug powszechnej opinii, na szacunek nale$ny ka$dej osobie". Trybuna" konkluduje: „Oczywi cie, jedynie godno % w tym drugim znaczeniu mo$e by% przedmiotem naruszenia, mo$e by% «dotkni!ta» przez zachowania innych osób oraz regulacje prawne". Rozstrzygni!cia te Trybuna" przywo"ywa" w pó'niejszym orzecznictwie62. Cytowane wypowiedzi Trybuna"u wymagaj# kilku s"ów komentarza. Na p"aszczy'nie opisowej mo$na powiedzie% - „oczywi cie". Postawi% jednak trzeba pytanie, czy u$ywanie kategorii nienaruszalno ci nie jest w takim kontek cie zb!dne i - co wi!cej - czy w ogóle jest dopuszczalne. Na niemo$liwo % dawania i odbierania godno ci wskazuj# dwa inne przymiotniki: „przyrodzona" i „niezbywalna". Celem pos"u$enia si! kategori# nienaruszalno ci w sensie opisowym w odniesieniu do godno ci mog"oby by% d#$enie do podkre lenia niemo$liwo ci ujmowania lub dodawania godno ci, co pozwala"oby argumentowa% przeciwko stopniowalno ci godno ci jako 'ród"a praw w odniesieniu do danego podmiotu. Jednak$e realizacji takiego celu s"u- $y uznanie równo ci godno ci. Dobrze by by"o, gdyby konstytucyjna charakterystyka godno ci obejmowa"a wprost tak$e równo %63, co w sposób oczywisty i bezpo redni wyklucza"oby mo$liwo % uznania dodawania lub ujmowania godno ci i jej stopnio60 W wyroku TK z dnia 9 pa'dziernika 2001 r. (sygn. akt SK 8/00) czytamy m.in.: „Jak wyja ni" przedstawiciel skar$#cej na rozprawie, w skardze chodzi"o o to, i$ z zasady pa&stwa prawnego wynika obowi#zek pa&stwa obrony bezpiecze&stwa jednostki przed dzia"aniami sprawcy, który wkracza nieuprawnienie w sfer! jej wolno ci, n a r u s z a j # c z a r a z e m n i e n a r u s z a l n # g o d n o % t e j o s o b y" [podkr. M.P.]. 61 Sygn. akt K 7/01. 62 Np. wyrok z dnia 14 lipca 2003 r. (sygn. akt SK 42/01), wyrok z dnia 22 lutego 2005 r. (sygn. akt K 10/04), wyrok z dnia 1 wrze nia 2006 r. (sygn. akt SK 14/05), wyrok z dnia 24 pa'dziernika 2006 r. (sygn. akt SK 41/05); wyrok z dnia 7 marca 2007 r. (sygn. akt K 28/05), wyrok z dnia 10 lipca 2007 r. (sygn. akt SK 50/06), wyrok z dnia 6 listopada 2007 r. (sygn. akt U 8/05). 63 Por. Powszechn# Deklaracj! Praw Cz"owieka (1948), art. 1: „Wszystkie istoty ludzkie rodz# si! wolne i równe w godno ci i prawach". Mimo $e deklaracja ta nie jest aktem typu traktatowego, Trybuna" Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 listopada 2000 r. (sygn. akt P. 12/99) powo"a" si! na jej preambu"! i art. 1 poszukuj#c podstaw „konstytucyjnej tezy o nienaruszalno ci godno ci cz"owieka" i argumentuj#c na rzecz równo ci praw; podobnie wyrok z dnia 10 pa'dziernika 2001 r. (sygn. akt K. 28/01), wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. (sygn. akt K 14/03). 75 walno %. Na rzecz uznania równej godno ci mo$na jednak z powodzeniem argumentowa% na podstawie zawartych w konstytucji klauzul antydyskryminacyjnych i równo ciowych, a tak$e na podstawie uznania przyrodzono ci i niezbywalno ci; mo$na si! tak$e posi"kowa% prawem mi!dzynarodowym. Zauwa$y% te$ trzeba, $e uznanie nienaruszalno ci godno ci w sensie opisowym wyklucza dodawanie lub ujmowanie i stopniowanie jedynie w odniesieniu do danego podmiotu, ale nie rozstrzyga o równo ci godno ci w wymiarze mi!dzypodmiotowym. Trudno, moim zdaniem, wskaza% racje przemawiaj#ce za u$yciem kategorii nienaruszalno ci w sensie opisowym w odniesieniu do godno ci. Natomiast mo$na wskaza% wady takiego u$ycia. Mówienie w kontek cie art. 30 o godno ci, która w sensie opisowym jest nienaruszalna, ma istotne wady. Przes"ania omówiony wy$ej wymiar normatywny. Co wi!cej i co wa$niejsze, kontekst, w którym kategoria nienaruszalnoci zosta"a u$yta w art. 30, wyra'nie wskazuje, $e ustrojodawcy chodzi o nienaruszalno % w sensie normatywnym. Gdyby w gr! wchodzi" wymiar opisowy, pozbawiony sensu by"by nakaz poszanowania i ochrony godno ci przez w"adze publiczne, wys"owiony w tym samym zdaniu, w którym uznana jest nienaruszalno % godno ci - po co chroni% co , czego i tak nie da si! naruszy%? Przy okazji warto jeszcze zauwa$y%, $e w powo"anym wyroku Trybuna" wprowadzi" zamieszanie poj!ciowe nie tylko przez to, $e nie uwyra'ni" ró$nicy mi!dzy opisowym a normatywnym sensem nienaruszalno ci godno ci (a odnosi si! wra$enie, $e nienaruszalno % w sensie normatywnym - moim zdaniem, wa$niejsza - w ogóle nie zosta"a dostrze$ona); ale tak$e przez to, $e wskazany wy$ej drugi wymiar godno ci, który nie jest nienaruszalny (nale$a"oby raczej powiedzie%: nie jest przyrodzony i niezbywalny), okre li" mianem godno ci osobowej64, wbrew terminologii zdecydowanie dominuj#cej w doktrynie. Mianem godno ci osobowej okre la si! godno % przyrodzon# i niezbywaln#, a godno % pozbawion# tych cech zwyk"o si! okre la% mianem godno ci osobowo ciowej lub osobistej65. 64 „W drugim znaczeniu godno % cz"owieka wyst!puje jako «godno % osobowa» najbli$sza temu, co mo$e by% okre lane prawem osobisto ci obejmuj#cym warto ci $ycia psychicznego ka$dego cz"owieka oraz te wszystkie warto ci, które okre laj# podmiotow# pozycj! jednostki w spo"ecze&stwie i które sk"adaj# si!, wed"ug powszechnej opinii, na szacunek nale$ny ka$dej osobie"; wyrok z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt K 7/01. 65 Przeciwnie ni$ uczyni" to Trybuna", mianem godno ci osobowej okre laj# godno % przyrodzon#, niezbywaln#, niezmienn# i nienaruszaln# (w sensie opisowym) wprost dwaj autorzy, których prace Trybuna" powo"a" w cytowanym uzasadnieniu wyroku (wyrok z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt K 7/01): K. Complak, O prawid#owe pojmowanie godno ci osoby ludzkiej w porz!dku RP, [w:] Prawa i wolno ci obywatela w Konstytucji RP, red. B. Banaszak i A. Preisner, Warszawa 2002, s. 66 oraz F. Mazurek, Godno % osoby ludzkiej podstaw! praw cz#owieka, Lublin 2001, s. 55. Podobnie inni autorzy, np. J. Krukowski, Godno % cz#owieka podstaw! konstytucyjnego katalogu praw i wolno ci jednostki, [w:] Podstawowe prawa jednostki oraz ich s!dowa ochrona, red. L. Wi niewski, Warszawa 1997, s. 39–40; a w kontek cie prawa mi!dzynarodowego, np. J. Zajad"o, Godno % jednostki w aktach mi$dzynarodowej ochrony praw cz#owieka, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny" 1989, z. 2, s. 111) czy ni$ej podpisany (np. FilozoÞ a praw cz#owieka, Lublin 1999, s. 343–357). Spo ród autorów powo"anych w orzeczeniu jedynie w pracy A. Redelbacha, Natura praw cz#owieka. Strasburskie standardy ich ochrony, Toru& 2001, mo$na znale'% sugesti!, $e godno %, o której mówi art. 30, nale$y okre li% za M. Ossowsk# w sposób w"a ciwy dla godno ci, która mo$e by% powi!kszana lub zmniejszana: „Ma godno % ten, kto umie broni% pewnych uznanych przez si! warto ci, z których obroMarek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci 76 Przegl#d Sejmowy 2(91)/2009 Studia i Materia#y IX. ZAKO(CZENIE Ress eksja nad stosowaniem klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 do ochrony $ycia przewidzianej art. 38 prowadzi do uwypuklenia s"abo ci standardu konstytucyjnego ochrony $ycia w porównaniu ze standardem mi!dzynarodowym. W wietle tego ostatniego, stosowanie klasycznej klauzuli limitacyjnej jest niedopuszczalne. Akceptacja stosowalno ci klauzuli limitacyjnej do art. 38 znacz#co obni$a standard ochrony $ycia w ogóle. Otwiera drog! do ograniczania tej ochrony w imi! wolno ci i praw innych osób, bezpiecze&stwa lub porz#dku publicznego, ochrony rodowiska, zdrowia i moralno ci publicznej. Mimo niemal powszechnej akceptacji tezy o stosowalno ci klauzuli z art. 31 ust. 3 do konstytucyjnego prawa do ochrony $ycia, pogl#d ten nie wytrzymuje krytyki opartej na pozycji traktatów w polskim porz#dku prawnym. Ze wzgl!du na wzorzec mi!dzynarodowy, który nie przewiduje stosowania klasycznej klauzuli limitacyjnej do prawa do $ycia, mimo uznania - na poziomie standardu konstytucyjnego - stosowalno ci klauzuli z art. 31 ust. 3 do art. 38 i ochrony $ycia w ogóle, stosowalno % tej klauzuli b!dzie uniemo$liwiona (lub radykalnie ograniczona do przypadków stanowi#cych w prawie mi!dzynarodowym wyj#tki ex deÞ nitione) przy ka$dej próbie formu"owania standardu ustawowego. Sam standard konstytucyjny mo$na próbowa% wzmocni% i zrównywa% z mi!dzynarodowym poprzez si!gni!cie do zasady proporcjonalno ci i do zakazu naruszania istoty wolno ci i praw. Wówczas jednak s"abo % tego standardu polega% b!dzie na znacznie ni$szym bezpiecze&stwie prawnym, na niejasno ciach co do zakresu stosowania klauzuli limitacyjnej i zawartych w niej przes"anek. Trzeba te$ zwróci% uwag! na wadliwo % wnioskowania prowadz#cego od uznania dopuszczalno ci pewnych ogranicze& ochrony jakiej warto ci (np. $ycia) na podstawie wyj#tków ex deÞ nitione uznanych w prawie mi!dzynarodowym do tezy o stosowalno ci klauzuli limitacyjnej przy kszta"towaniu standardu ustawowego. Ta ostatnia problematyka prowadzi do - wbrew pozorom - stosukowo z"o$onego zagadnienia pojmowania nienaruszalno ci. W odmiennych znaczeniach pojawia si! ten termin, gdy mowa: o nienaruszalno ci wszystkich praw cz"owieka poj!tych in abstracto, jako struktury normatywne o charakterze generalnym i abstrakcyjnym; o prawach chroni#cych pewne warto ci w sposób bezwyj#tkowy; o prawach, do których nie wolno stosowa% klauzuli limitacyjnej; o prawach niederogowalnych; o nienaruszalno ci praw poj!tych in concreto, jako to, co tu i teraz nale$ne podmiotowi godnoci; o nienaruszalnej istocie wolno ci i praw. Aby unikn#% nieporozumie&, nale$y tak- $e wyra'nie odró$ni% nienaruszalno % w sensie opisowym i normatywnym. Sens normatywny jest dominuj#cy w kontek cie praw cz"owieka i ich istoty, a w odniesieniu do nienaruszalno ci godno ci, o której mówi art. 30, jedyny w"a ciwy. n# zwi#zane jest jego poczucie w"asnej warto ci i kto oczekuje z tego tytu"u szacunku ze strony innych", s. 78; na powo"anej w orzeczeniu s. 218 i n. nie ma mowy o godno ci, ale o prawie do poszanowania $ycia prywatnego, rodzinnego i tajemnicy korespondencji; ponadto A. Redelbach nie pos"uguje si! we wskazanych tu miejscach ani terminem „godno % osobowa", ani „godno % osobowo ciowa" czy „godno % osobista". 77 SUMMARY of the article: Limitation Clause and the Inviolability of Rights and Dignity The author examines the arguments for applicability of the limitation clause which speciÞ es the requirements for limitation of constitutional freedoms and rights (Article 31 para. 3 of the Constitution) to the right to protection of life (Article 38). Even if there is almost a general acceptance of such applicability, this approach does not hold up to criticism based on the rule existing in the Polish legal order that treaty commitments concerning human rights have supremacy over national statutory regulations. Due to an international pattern which does not provide application of the limitation clause to the right to life protection, despite the recognition - at the level of a constitutional standard - of applicability of the clause of Article 31 para. 3 to Article 38, and to protection of life in general, this will be made impossible at any attempt to formulate a statutory standard. He also points out the defectiveness of the reasoning leading to acceptance of certain limitations of a particular value (e.g. life) on the basis of the ex deÞ nitione exemptions existing in the international standard to the assumption of applicability of the limitation clause when shaping statutory standards in the Polish legal system. The discussed issues are related to the question of interpretation of the inviolability of human rights. This term takes different meaning in the context of: 1) inviolability of all human rights understood in abstracto as normative structures of a general and abstract nature; 2) right protecting certain values with no exception; 3) rights to which an application of the limitation clause is forbidden; 4) rights not subject to derogation; 5) inviolability of understood in concreto, as that is (here and now) due to the subject of dignity; 6) inviolable essence of freedoms and rights. One should also clearly distinguish between (7) the descriptive and (8) the normative meaning of inviolability. Marek Piechowiak: Klauzula limitacyjna a nienaruszalno % praw i godno ci