A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FO L IA G Ľ R M A N IC A 1, 1997 K rzyszto f A. Kuczyński BRYGIDA BRANDYS (1939-1993) In memoriam W dniu 28 listopada 1993 r. zm arła po długiej chorobie w swej rodzinnej miejscowości Imielin prof, nadzw. d r hab. Brygida Brandys, pracownik naukow y Uniwersytetu Łódzkiego, ceniony znawca współczesnej literatury niemieckiego obszaru językowego, au torka wielu nowatorskich prac z zakresu piśm iennictwa austriackiego X X w. Brygida Brandys urodziła się 2 października 1939 r. w Imielinie na G órnym Śląsku. W roku 1957 ukończyła liceum ogólnokształcące w M ysłowicach, gdzie też na krótki okres podjęła pracę w N arodow ym Banku Polskim. Studia gcrmanistyczne rozpoczęła w 1958 r. na Uniwersytecie im. A dam a M ickiewicza w Poznaniu, uzyskując w roku 1963 tytuł m agisterski na podstaw ie pracy Versuch einer Strukturanalyse anhand des Romans von Heinrich M ann „Im Schlaraffenland", pisanej pod kierunkiem M arii K ofty. W latach 1963-1965 pracowała jak o nauczyciel języka niemieckiego w liceum ogólnokształcącym w K órniku k. Poznania. Od roku 1965 do chwili śmierci była pracownikiem naukow ym K atedry L iteratury Niemieckiej Uniwersytetu Łódzkiego. W roku 1972 uzyskała stopień d o k to ra nauk hum anistycznych za rozpraw ę pt. Antywojenny dramat okresu Republiki Weimarskiej, napisaną pod kierunkiem profesora A rno Willa, ówczesnego dyrek tora Instytutu Filologii Germ ańskiej Uniwersytetu Łódzkiego. Za habilitację Franz Theodor Csokor. Identität von Leben und Werk, przeprow adzoną w roku 1987 na Uniwersytecie im. A dam a M ickiewicza w Poznaniu zostaje aw ansow ana na stanowisko docenta. Od roku 1990 była Brygida Brandys profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Łódzkiego. Brygida Brandys prow adziła szeroko zakrojoną działalność dydaktyczną, w zakres jej obowiązków wchodziły wykłady, konw ersatoria i sem inaria m agisterskie w sumie wyprom owała ok. 120 osób z tytułem m agistra filologii germańskiej. Niektórzy z jej wychowanków zostali asystentam i w macierzystej K atedrze Literatury Niemieckiej UL. Opiekow ała się kilkom a dysertacjami młodszych pracow ników zarów no w Katedrze Literatury Niemieckiej Uniwersytetu Łódzkiego, jak i w Zakładzie Filologii Germ ańskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie, gdzie w roku akademickim 1992/1993 prowadziła wykłady z literatury niemieckiego obszaru językowego. Swoim doktorantom i m agistrantom poświęcała wiele czasu i uwagi, widząc w ich pracach z zakresu literatury austriackiej kontynuację swoich planów naukow ych oraz sprawdzian własnego w arsztatu badawczego. Była cenionym i łubianym pedagogiem, bardzo sumiennie podchodzącym do obowiązków dydaktyki uniwersyteckiej. W ostatnich kilkunastu latach specjalizowała się w zagadnieniach literatury austriackiej X X w., publikując w kraju i za granicą wiele ważkich artykułów , m . in. dotyczących tak wybitnych twórców znad D unaju, jak F ranz Theodor C sokor, K arl K raus, Ö dön von H orvath , H ugo von H ofm annsthal czy Ingeborg Bachm ann. N a m iędzynarodowych sympozjach, m. in. w W iedniu, Klagenfurcie, Budapeszcie i Giessen wygłaszała referaty cieszące się uznaniem. U koronow aniem jej wieloletnich badań była rozpraw a habilitacyjna, poświęcona prezesowi austriackiego PEN-Clubu, cenionemu dram atopisarzowi i polonoftlowi Franzow i Theodorow i Csokorowi, opublikow ana w Łodzi w 1988 r. Była to wówczas jed n a z niewielu książek m onograficznych o tym pisarzu w skali europejskiej. W ybór Franza Theodora Csokora jako obiektu badań było bardzo trafnym zamierzeniem badawczym. W aga literackich dokonań oraz pozycja au to ra Dritter November 1918 w austriackim świecie kultury, a także jego wieloletnia sym patia wobec narodu polskiego, w pełni potw ierdzają tę decyzję. W arto dodać, że w latach siedemdziesiątych, gdy Brygida Brandys rozpoczynała swe badania nad wiedeńskim autorem, spuścizna po zmarłym w 1969 r. pisarzu nie była jeszcze uporządkowana i chcąc objąć całokształt dorobku Franza Theodora C sokora należało dotrzeć do jego papierów złożonych w Stadtund Landesbibliothek oraz D okum entationsstelle für neuere österreichische Literatu r1. Dłuższy pobyt łódzkiej germ anistki na stypendium naukow ym w stolicy A ustrii pozwolił na zebranie kom pletnego m ateriału i napisanie habilitacji. R ozpraw a Brygidy Brandys, oprócz wyczerpujących wiadomości o życiu i do ro b k u twórczym F ran za T heodora C sokora, przynosi w artościow ą analizę jego obfitego dzieła lirycznego, dramaturgicznego oraz prozatorskiego. A u to rka om aw ia więc zarówno utwory C sokora z okresu ekspresjonizm u, jak i „Nowej rzeczowości" lat międzywojennych, a także okresu po roku 1945, kiedy pisarz powrócił z wojennej tułaczki do W iednia. 1 Por. R. T a b o r s k i , Wśród wiedeńskich poloników, wyd. II, K raków W roclaw 1983, s. 199. F ranz T heodor C sokor wypowiadał się w wielu gatunkach literackich, używał zróżnicowane narzędzia ze swego poetyckiego instrum entarium , co zmuszało badacza do zastosow ania wielorakich m etod interpretacyjnych. Brygida Brandys szczególnie wiele uwagi poświęciła naczelnemu motywowi dzieła austriackiego pisarza, przewijającem u się przez całokształt jego dorobku, mianowicie kategorii etyczno-hum anistyczncj. W tym kontekście F ranz Theodor C sokor jawi się jako twórca głęboko przepojony miłością do człowieka, który zawsze stoi w centrum jego literackich zainteresow ań. M ożna przyjąć bez ryzyka popełnienia nieścisłości, że au torkę m o n o grafii, Brygidę Brandys, łączyło z Franzcm Theodorem Csokorcm wspólne im dążenie do hum anizm u. T a naczelna cecha twórczości austriackiego pisarza skłoniła przed laty łódzką germ anistkę do zajęcia się jego wielkim dziełem. W jednym ze swych artykułów o Franzu T heodorze Csokorze stwierdza: O bok ogrom nego um iłow ania ojczyzny dzieło jego przepojone jest przede wszystkim ponadnarodow ym hum anizm em . W alka z uciskiem i wszelkimi przejaw am i gw ałtu, w tym głównie z wojną, jak i walka o popraw ę i sprawiedliwość, to tem atyka nie ty lko jego dram atów , ale również wierszy, opow iadań, reportaży i listów. Wiele tam jest sm utku i żalu, ale i wiele nadziei, w iary w lepszą przyszłość, k tó rą au to r często widzi w wewnętrznej przem ianie człowieka [...]*. Wiele z tych najlepszych cech odnajdujem y także w życiu i działalności łódzkiej germanistki. W iara w drugiego człowieka była charakterystycznym rysem osobowości także i Brygidy Brandys. L iteraturze austriackiej poświęcała także wiele wysiłku organizacyjnego, przygotow ując 3 m iędzynarodow e konferencje gcrmanistyczne: w roku 1989 sesję Franz Theodor Csokor oraz współcześni mu pisarze i przyjaciele3, w roku 1990 Literatura austriacka w latach pięćdziesiątych X X w.4 oraz w roku 1993 wkładając w to sympozjum szczególnie wiele wysiłku, gdyż choroba coraz silniej daw ała o sobie znać Literatura austriacka literatura o Austrii i Europie południowo-wschodniej. Brygida B randys była w stałym , serdecznym kon takcie z wielom a pisarzam i austriackim i, wielu z nich, jak m. in. M arianne G ruber, M arion Jerschowa, G itta D eutsch czy D oris M ühringer z jej inicjatywy gościło w Łodzi, prezentując pracownikom i studentom łódzkiej germ anistyki swe interesujące utwory. Wiele zawdzięczała życzliwej pom ocy Ö sterreichisches K u ltu rin stitu t w W arszawie, m. in. jego dyrektorce Heldze Schmid. Dzięki ich współpracy 2 B. B r a n d y s , Csokor, „Życie L iterackie" 1985, n r 18-19, s. 14. 3 B. B r a n d y s , K. A. K u c z y ń s k i , O Franzu Theodorze Csokorze w Łodzi, „Przegląd H um anistyczny" 1992, n r 2, s. 153-155. 4 Por. ,.Abgelegte Z eit?". Österreichische Literatur der fün fziger Jahre, W ien 1992. literatura i ku ltura Austrii znalazła w Łodzi mieście, którem u Joseph R oth poświęci! swoją znaną powieść H otel Savoy wielu sym patyków . W ram ach tych kon tak tów przybyło do Łodzi także wielu innych liczących się w kulturze i nauce austriackiej, jak np. d r W olfgang K raus, dyrek tor Österreichische Gesellschaft für Literatur. Wiciu cennych i wartościowych idei nic zdążyła już niestety zrealizować, jak np. powołanie przy Uniwersytecie Łódzkim tzw. „Czytelni A ustriackiej" , jak m a to miejsce w K rakow ie, Poznaniu czy W rocławiu. Nic było jej dane ujrzeć w d ruku m. in. pokonfcrcncyjncgo tom u o F ranzu T heodorze Csokorze, stanowiącego pokłosie sesji z roku 19895. W kład Brygidy Brandys w badania nad fenom enem piśm iennictw a austriackiego, zwłaszcza XX w., należy ocenić wysoko. Dzięki jej aktywności naukow ej, licznym publikacjom , wystąpieniom na forum m iędzynarodowym z referatam i, organizacji wartościowych sesji, łódzki ośrodek germanistyczny stał się ważnym centrum badań współczesnej literatury Austrii. Brygida Brandys była członkiem Łódzkiego Towarzystw a N aukowego, Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego oraz Stowarzyszenia G erm anistów Polskich. Była wyróżniona Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego, Złotym Krzyżem Zasługi oraz Medalem „Uniwersytet Łódzki w Służbie Społeczeństwa i N auki" . W osobie profesor Brygidy Brandys koledzy z K atedry L itera tury Niemieckiej UL żegnają nic tylko cenionego naukow ca i pedagoga, lecz także doskonałą koleżankę, wrażliwą na losy drugiego człowieka. Przez wiele minionych lat była nam niezawodnym druhem, przyjacielem i opiekunem, wielokrotnie dając dowody wielkiego serca oraz oddania. Nieuleczalna choroba długo nie zdołała jej pokonać; hart ducha Brygidy B randys, jej optym izm i niezw ykła w ola życia przez la ta w ychodziły zwycięsko w zmaganiach ze śmiercią. Jej ostatni kontakt z uczelnią, z kolegami i studentam i, nastąpił w końcu roku akadem ickiego podczas egzaminów m agisterskich w czerwcu 1993 r. M iała później przewodniczyć jeszcze komisji ds. egzaminów wstępnych na filologię germ ańską, ale już brakow ało jej sił. Bezradni patrzyliśmy z oddali na jej walkę z chorobą. Śmierć, k tóra zabrała naszą Koleżankę, raz jeszcze sięgnęła przedwcześnie po szczególnie wartościowego człowieka. Pamięć o Brygidzie Brandys będzie nam towarzyszyć długo, będzie nam drogow skazem na dalsze lata naszej pracy w jej K atedrze L itera tury Niemieckiej Uniwersytetu Łódzkiego, której oddała jakże wiele sił, talentu naukow ego i pedagogicznego oraz tej szczególnej miłości, jak ą się darow uje tylko bliskim sercu sprawom i osobom. Cześć Jej pamięci! 5 Franz Theodor Csokor Amicus amicorum, red. B. B randys, Łódź 1994. ANEKS Po śmierci prof, d r habil. Brygidy Brandys napłynęły do K ated ry L itera tu ry Niemieckiej U niw ersytetu Łódzkiego liczne telegram y i listy kondolencyjne. O to fragm enty niektórych z nich: L Helga Schmid, dyrektor österreichisches K ulturinstitu t w W arszawie: Die N achricht vom T ode von F rau Professor Brygida Brandys ha t m ich und alle meine M itarbeiterinnen sehr erschüttert: m it der von uns allem geschätzten und verehrten F rau Professor verliert n icht n u r die akadem ische W elt eine herausragende w issenschaftliche Persönlichkeit wir alle und unser Land verlieren m it ihr einen Freund. Allen, die F rau Professor B rygida Brandys gekannt haben, wird sie im m er in lieber E rinnerung bleiben... 2. Prof. dr habil. M aria Kłańska, dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego: Z wielkim bólem przyjęliśmy wiadom ość o śmierci prof. Brygidy B randys, w spaniałego człowieka i w artościowego naukow ca. Serdecznie współczujemy tej stra ty nie dającej się zrekompensować, gdyż Zm arła była osobą wyjątkowej prawości i umiejętności integrowania ludzi... 3. Prof. dr habil. Edyta Połczyńska, dyrektor Insty tutu Filologii G ermańskiej Uniwersytetu im. A dam a Mickiewicza: G łęboko poruszeni w iadom ością o śmierci pani profesor Brygidy B randys składam y wyrazy ubolew ania i żalu. Pani profesor Brygida Brandys m iała w naszym zespole wielu szczerych i oddanych przyjaciół... B IB LIO G R A FIA PR A C D RU KOW AN YCH P R O F. DR HAB. BRYGIDY BRAN DYS Pozycje książkowe Lehrmaterial zu Sprachübungen fü r Studenten des ersten Studienjahres der Germanistik, Łódź 1976, s. 292 (współautor). Franz Theodor Csokor. Identität von Leben und Werk, Łódź 1988, s. 327. Franz Theodor Csokor Amicus amicorum, Łódź 1994, s. 93 (redaktor). Artykuły i recenzje Karl Kraus w świetle badań powojennych, „Zeszyty N aukow e U niw ersytetu Łódzkiego" 1969, ser. I, z. 56, s. 55-63. Ekspresjonistyczny dramat antywojenny, „Zeszyty N aukow e Uniwersytetu Łódzkiego" 1974, ser. I, z. 101, s. 41-47. Antywojenne tendencje w małych formach dramaturgii agitacyjno-propagandowej okresu Republiki Weimarskiej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego" 1977, ser. I, z. 10, s. 15-23. Z u polnischen Stoffen und Motiven in einigen Werken österreichischer Schriftsteller des zwanzigsten Jahrhunderts, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego" 1979, ser. I, z. 59, s. 51 60. Polnische M otive im Werk von Franz Theodor Csokor, „A cta U nivcrsitatis Lodziensis" 1980, ser. I, z. 54, s. 111-123. (rec.) Die zeitgenössische Literatur Österreichs, hrsg. von / / . Spiel, Zürich und München 1976, „K w artaln ik Neofilologiczny" 1980, nr 2, s. 239 244 (współautor). Franz Theodor Csokors dramatisches Werk, „K w artalnik Neofilologiczny" 1981, nr 3-4 (druk: 1983), s. 407-427. Franz Theodor Csokors lyrisches Werk, „A cta Univcrsitatis Lodziensis" 1982, Folia Litteraria, nr 5, s. 55-66. Eine polnische Reaktion a u f Kindlers „Die zeitgenössische Literatur Österreichs", „L iteratur und K ritik" 1982, Nr. 161-162, s. 107-112 (współautor). Humanistische Werte in Franz Theodor Csokors Prosa, [w:] Interpretationen und Polemiken. Österreichische und schweizerische Literatur der Gegenwart, „Prace N aukowe Uniwersytetu Śląskiego" 1984, nr 654, s. 97-104. Ingeborg Bachmann und die literarische Tradition Österreichs, „A cta U nivcrsitatis Lodziensis" 1984, Folia Litteraria, nr 11, s. 5-17. Ingeborg Bachmanns Aufnahme in der polnischen L iteraturkritik, „A cta U nivcrsitatis Lodziensis" 1984, Folia L itteraria , n r 11, s. 122-130 (współautor). Śladem literackiej kariery Ł odzi, „Osnowa. Kwartalnik Społeczno-Kulturalny" 1984, nr 9-10, s. 24-30. Csokor, „Życie Literackie" 1985, nr 18-19, s. 14-15. Franz Theodor Csokors polnisches E xil, „Skam andros. G erm anistisches Jahrbuch D D R -V R P " 1987 (druk: 1988), s. 25-34. W kręgu dramatu austriackiego. Główne trendy w rozwoju dramatu austriackiego w okresie od 1945 roku do połowy lat siedemdziesiątych, „A cta Univcrsitatis Lodziensis" 1988, Folia Litteraria, nr 21, s. 39-63. Satirisch-polemische Formen in Karl Kraus' Skizze „Die demolirte L itera tur", [w:] Karl Kraus Ästhetik und Kritik, hg. v. S. H . Kaszyński, S. P. Scheichl, M ünchen 1989, s. 117-129. Der Expressionismus in Franz Theodor Csokor Spätwerk unter besonderer Berücksichtigung des letzten Dramas des Dichters „Alexander", [w:] Über Grenzen. Polnisch-deutsche Beiträge zur deutschen Literatur nach 1945, hg. v. W. Braungart, F rankfurt/M . 1989, s. 181-189. Der Lyriker Ernst Jandl, [w:] Lehrmaterial. Weltliteratur 20. Jahrhundert, Pädagogische Hochschule Zwickau, 1989, s. 1-10. Hugo von Hofmannstahl aus Karl Kraus' Sicht, „K w artalnik Neofilologiczny" 1989 nr 4 (druk: 1990), s. 339-347 (współautor). (rec.) K. A. Kuczyński, Polnische Literatur in deutscher Übersetzung von den Anfängen bis 1985, Darmstadt 1987, „R uch L iteracki" 1990, nr 4 -5 , s. 360-362. Poeta humanitatis. O twórczości Franza Theodora Csokora, „G erm anica W ratislaviensia" 1991, t. 83, s. 31-41. Das Problem der Revolution in Franz Theodor Csokor Schaffen, „R ozpraw y Niemcoznawcze WSP Częstochow a" 1991, t. 1, s. 43-53. Franz Theodor Csokor und die Idee einer menschlichen Gesellschaft, [w:] Franz Theodor Csokors - Lebensbilder eines Humanisten, hg. v. U. Schulenburg, S. M illetich, W ien-M ünchen 1992, s. 86-93. О Franzu Theodorze Csokorze w Łodzi, „Przegląd H um anistyczny" 1992, nr 2, s. 153-155 (współautor). Pamięci prof. M arii Kofty, „K ronika. Pismo U niw ersytetu Łódzkiego" 1992, n r 4(11), s. 12. M aria Koftowa (1914-1992), Spraw ozdania z czynności i posiedzeń n au k o wych ŁTN 1992, t. 46, Łódź 1993, s. 49-50. Z u Franz Theodor Csokors Bild und B egriff der Revolution ihre Ideen und Entartungen, [w:] Franz Theodor Csokor Amicus amicorum, Łódź 1994, s. 47-56 (redaktor). Die k. und k. Armee im Leben und Schaffen Franz Th. Csokors, [w:] Im Takte des R adetzky mar schs... Der Beamte und der Offizier in der österreichischen Literatur, hg.v. J. P. Strelka, Bern u.a. 1994, s. 215-227. A spekty etyczne i estetyczne w twórczości Franza Th. Csokora, „S tudia Niemcoznawcze WSP Częstochow a" 1995, t. 2, s. 25-32. Die Gestalten der Dramen Ödön von Horvaths in ihrem Lokalkolorit, „A cta U niversitatis Lodziensis" , Folia L itteraria (w druku). K rzyszto f A. Kuczyński B R Y G ID A B R A N D Y S (1939-1993) In memoriam Die 1993 verstorbene Lodzer G erm anistin gehörte zu den besten K ennern der deutschsprachigen L iteratu r des 20. Jahrhunderts. Insbesondere ihre Studien zur österreichischen L iteratur, u.a. das SchalTen von Lranz T heodor C sokor, haben ihr einen wissenschaftlichen N am en gesichert. E ine dem A ufsatz beigefügte Publikationsliste veranschaulicht die Fülle ihrer vertvollen Bücher und Aufsätze.