"Multikulturalizm v nsan haqlar" mövzusunda nsan Hüquqlar üzr Ümumi Byannamnin qbul edilmsinin ildönümün hsr edilmi beynlxalq elmi konfransn Materiallar Toplusu 10 dekabr, 2016 Bak 2017 «Dövlt, ölk n qdr çox xalq birldirs, bir o qdr zngin olur, çünki onlarn hr biri... ümumdünya mdniyytin v sivilizasiyasna öz töhfsini verir.» Heydr lirza olu liyev Azrbaycan xalqnn ümummilli lideri * * * "The more nations are united in a state, the richer it becomes, as each of them contributes to the world culture and civilization" Heydar Alirza oglu Aliyev National Leader of Azerbaijan "Multikulturalizm Azrbaycan xalqnn hyat trzidir." lham Heydr olu liyev Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti * * * Multiculturalism is a lifestyle in Azerbaijan Ilham Heydar oglu Aliyev President of Azerbaijan Republic KONFRANSIN TKLATÇILARI: Beynlxalq Multikultural bk Azrbaycan Su Tsrrüfat çilri Hmkarlar ttifaq Respublika Komitsi Azrbaycan mk v Sosial Münasibtlr Akademiyas Yeni Azrbaycan Partiyas Gnclr Birliyi Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyas Flsf nstitutu Azrbaycan Respublikas Prezidenti yannda Bilik Fondu "The Prisma" Beynlxalq Multikultural Qzet Beynlxalq Humanitar v Sosial nkiaf Aradrmalar Jurnal Beynlxalq Münasibtlr, Proqramlar v Multikultral thsil mrkzi, Gordon Thsil Kolleci KONFRANSIN MATERALLAR TOPLUSUNUN REDAKSYA HEYT: Elmi redaktor: Hüseyn Qaraov sosiologiya üzr elmlr doktoru, professor Konfrans materiallar üzr msul redaktorlar: li Abasov, Sirac Mmmdov, Mobil Mcidov, sa Alyev, Akif Mmmdov, Xyal Mmmdova, Vsil Möhsümova, Seymur Orucov, Aygün Babazad, Raziy Maniyeva, Maya Abdullayeva, Zeynddin abanov, Prviz Hsnov, David Draper, Mihaela Culea, Nigar zizova, Kifayt Aayeva, Sevdagül liyeva, Ei Marius Costel Toplunun texniki redaktoru v dizayneri: Gülr ükürbyli "Multikulturalizm v nsan haqlar" mövzusunda nsan Hüquqlar üzr Ümumi Byannamnin qbul edilmsinin ildönümün hsr edilmi Beynlxalq Elmi konfransn materiallar. Bak, «NURLAR» Nriyyat-Poliqrafiya Mrkzi, 2017, 284 s. ISBN: 978-9952-507-15-7 © ASMA, 2017 10 dekabr, 2016-c il "Multikulturalizm v nsan haqlar" mövzusunda nsan Hüquqlar üzr Ümumi Byannamnin qbul edilmsinin ildönümün hsr edilmi Beynlxalq Elmi konfransn materiallar toplusu. * * * 10   2016 .   	    -

   : "! ! "  # $ 	$ ", #%$&	 $& %  # -  '%	&	    # $ 	$ . * * * 10 December, 2016 Materials of international scientific conference "Multiculturalism and Human Rights" dedicated to the anniversary of the Universal Declaration of Human Rights. 6 Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti lham liyevin 2016-c ili Azrbaycanda «Multikulturalizm ili» elan etmsi il laqdar olaraq, 2016-c ilin mart aynda Beynlxalq Multikultural bk yaradld. bknin içi heyti multikulturalizm üzr ixtisaslam yerli v xarici elmi-tdqiqatçlardan ibartdir. Tsisçisi v rhbri Xyal Akif qz Mmmdovadr. Beynlxalq Multikultural bk, multikulturalizm sahsi üzr dünya sviyyli elmi tdqiqatçlar bir araya gtirn virtual mkandr. Müxtlif ölklrd mdniyytlraras v dinlraras münasibtlrin inkiafnda ixtisaslam alimlrin elmi-aradrmalarn beynlxalq ictimaiyyt tqdim etmk bknin sas prioritetidir. Beynlxalq Multikultural bk multikulturalizm sahsind hyata keçiriln beynlxalq tdbirlrd itirak edir, dünyada milli v dini tolerantln güclndirilmsi, multikulturalist dyrlrin tblii, ayrseçkiliy qar birg mübariz yollarnn aradrlmas iin vtnda cmiyytinin dstyini hyata keçirir, multikulturalizm siyastin yardm edn proqram v layihlri hazrlayr, bu kimi aktual msllrin yerli v beynlxalq sviyyd kütlvi informasiya vasitlrind yaynlanmasn yüksk sviyyd tmin edir. sas mqsdimiz: • Multikulturalizm üzr elmi tdqiqatlarn aparlmas v qorunub saxlanlmas yollarnn müyynldirilmsi; • Multikulturalizm üzr dünya mütxssislrinin xsi tcrüblrinin thlil edilmsi v tbliatnn aparlmas; • Müxtlif ölklr aid mdniyytlrin aradrlmas v ictimaiyyt tqdim edilmsi; • Azrbaycann multikulturalizm modelinin v mövcud multikultural modellrin tdqiq edilmsi; • Azrbaycan Respublikasnn multikulturalizm sahsindki mühüm uurlarnn beynlxalq mütxssislr tr ndn xarici ölklrd tbliatnn hyata keçirilmsi; • bknin mqsdin uyun tdbirlrin, müsabiqlrin tkili v kütlvi informasiya vasitlri, o cümldn virtual mkanda mqsduyun informasiyalarn yaylmasnn tkili; • Beynlxalq Multikultural bknin Azrbaycan Respublikasnda tmsilçilrinin saynn çoxaldlmas mqsdil lazmi tbliat ilrinin güclndirilmsindn ibartdir. Hal-hazrda bknin 71 Ölk tmsilçisi dünyann müxtlif ölklrind uurlu faliyyt göstrir. Mqsdimiz bundan sonra da Azrbaycanda multikulturalizm sahsind dövlt siyas tin dstk vermkdn baqa, ölkmizd bu istiqamtdki uurlarn beynlxalq sviyyd tb liatn aparmaq, etnik-mdni, dini müxtli iyin tolerant saslarnn qarlql elmi thlilini aparmaqla, qorunub-saxlanlma yollarn müyynldirmkdn ibart olacaqdr. 7 2016-c LN AZRBAYCAN RESPUBLKASINDA "MULTKULTURALZM L" ELAN EDLMSI HAQQINDA AZRBAYCAN RESPUBLKASI PREZDENTNN SRNCAMI Tarixi pk yolunda yerln Azrbaycan müxtlif sivilizasiyalarn qovuduu mkan olaraq, srlr boyu milli-mdni rngarnglik mühitinin formalad, ayr-ayr milltlrin v konfessiyalarn nümayndlrinin sülh, minamanlq, qarlql anlama v dialoq raitind yaad diyar kimi tannmdr. Ölkmizd multikulturalizm artq alternativi olmayan hyat trzin çevrilmidir. Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzinin yaradlmas müasir dövrd respublikamzda gerçkldiriln siyastin tolerantlq prinsiplrin bu gün d sadiq qalmasnn bariz nümunsidir. Birlmi Milltlr Tkilatnn Sivilizasiyalar Alyansnn 7-ci Qlobal Forumunun 2016-c ild Bak hrind keçirilmsi bard qrar qbul edilmsi dünya ölklrinin Azrbaycandak multikultural mühit olan münasibtinin real ifadsidir. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnn 109-cu maddsinin 32-ci bndini rhbr tutaraq, Azrbaycanda multikulturalizm nnlrinin qorunub saxlanmas, daha da inkiaf etdirilmsi v geni tbli olunmas mqsdi il qrara alram: 1. 2016-c il Azrbaycan Respublikasnda "Multikulturalizm ili" elan edilsin. 2. Azrbaycan Respublikasnn Nazirlr Kabineti Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzi, Azrbaycan Respublikasnn Mdniyyt v Turizm Nazirliyi, Azrbaycan Respublikasnn Thsil Nazirliyi, Azrbaycan Respublikasnn Dini Qurumlarla  üzr Dövlt Komitsi v Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasnn tkli rini nzr alaraq, 2016-c ilin Azrbaycan Respublikasnda "Multikulturalizm ili" elan edilmsin dair tdbirlr plann bir ay müddtind hazrlayb Azrbaycan Respublikasnn Prezidentin tqdim etsin. lham liyev Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti Bak hri, 11 yanvar 2016-c il. 8 KONFRANSI GR SÖZÜ L AZRBAYCAN MK V SOSAL MÜNASBTLR AKADEMYASININ REKTORU, SOSOLOGYA ÜZR ELMLR DOKTORU, PROFESSOR HÜSEYN QARAOV AÇDI Hörmtli konfrans itirakçlar, hamnz salamlayram! Mlumdur ki, multikulturalizm nnlrinin qorunub saxlanmas, daha da inkiaf etdirilmsi v geni tbli olunmas mqsdi il Prezident lham liyevin srncam il 2016-c il Azrbaycan Respublikasnda "Multikulturalizm ili" elan edilmidir. Bu mqsdl ayr-ayr dövlt qurumlarnda, qeyri-hökumt tkilatlarnda müxtlif tdbirlr keçirilir, maraql müzakirlr aparlr. Tdbirlrd itirak edn rsmi xslr, alim v tdqiqatçlar multikulturalizmin Azrbaycan xalqnn hyat trzi olmas, dinindn v etnik ballndan asl olmayaraq bütün vrndalara eyni hüquq v azadlqlarn verilmsi, hamnn qanun qarsnda brabr olmas haqqnda kirlrini bölüüblr. Bu gün, 10 dekabr, hm d nsan Hüquqlar haqqnda Ümumi Byannamnin qbul edilmsinin növbti ildönümüdür (1948-ci il). Dyrlr hörmt edilmsi, müxtlif etiqadlarn qbulu, vicdan azadl da insan hüquqlarnn trkib hisssi olduunu nzr alaraq biz "Multikulturalizm v insan haqlar" mövzusunda konfrans keçirmyi qrara aldq. Sizlr konfransn gündliyi paylanb, çox zngin bir gündliyimiz var, maraql mruzlri dinlycyik. Konfransa balamazdan önc mn d mövzu il bal bzi kirlrimi qeyd etmk istrdim. vvala, onu qeyd edim ki, cnab Prezidentimiz lham liyev öz çxlarnda dflrl qeyd edib ki, multikulturalizm bizim hyat trzimizdir. Azrbaycan razisind tarix boyu müxtlif xalqlarn, etnik birliklrin nümayndlri, ayr-ayr dinlrin dayclar rahat, dinc, mehriban qonuluq raitind yaayb, bir-brinin hüquq v azadlqlarna hörmtl yanablar. Bu münasibt bu gün d davam edir v edckdir. Multikulturalizmin alternativi yoxdur. Müstqil Azrbaycanda etnik azlqlarn hüquqlarnn müda si ölknin siyasi sabitliyinin tminat v xarici siyastin prioritet vziflrindndir. Çoxmilltli v çoxfunksiyal respublika olan Azrbaycann milli siyasti bütün etnik qruplar, o cümldn, milli azlqlar üçün raitin tmin edilmsi v yaradlmasdr. Respublikada multikulturalizm Azrbaycan dövltinin milli-mnvi, ümumbri, humanist dyrlr söyknn davaml v ardcl siyasi kursudur. Multikulturalizm bir ideya v termin kimi ilk df Avropada yaransa da, Azrbaycan mühitind artq cmiyytin xlaq kateqoriyasna çevrilib. Tolerantlq mühiti Azrbaycan cmiyytinin nümunvi birgyaay normasna çevrilib. Azrbaycan bütün dinlrin, mdniyytlrin, frqli baxlarn bir ail kimi yaad tolerantlq mkandr. Bu gün dünyada çoxmdniyytli ölk imici qazanm Azrbaycanda müxtlif xalqlar arasnda nnvi dostluq v qardalq münasibtlrinin, tolerantln hökm sürmsi tarixi nailiyytdir. 9 Multikulturalizm siyasti – müyyn birlmi cmiyyt daxilind etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin qorunmasna v inkiafna yönln bir siyastdir. Ulu öndr Heydr liyev "Azrbaycan onun razisind yaayan bütün millt v xalqlarn ümumi vtnidir", "Azrbaycann n balca srvtlrindn biri, blk d n balcas qdimlrdn bu torpaqda yaayan, öz taleyini, öz hyatn bu torpaa balayan müxtlif dinlr etiqad edn adamlardr" kimi byanat xarakterli sözlri il ölkmizd multikulturalizm siyastinin sasn qoymudur. Bu gün ölkmiz qloballama dövrünü yaayan dünyada multikulturalizmin sas ünvanlarndan, mkanlarndan biri kimi tannr. Multikulturalizmin, dini v milli tolerantln özünmxsus Azrbaycan modelinin mövcudluu reallqdr v qtiyyn tkzibedilmzdir. Ümummilli lider Heydr liyevin müdrik siyastinin nticsi olaraq formalam v ölk prezidenti lham liyev tr ndn uurla inkiaf etdiriln bu model alternativsiz nümun kimi tbli edilmli, regionda v dünyada sülhün, min-amanln, bununla da etnik, dini v mdni multikoloritin qorunmasna xidmt göstrmlidir. Son dövrlrd ölk Prezidentinin frmanlar il Azrbaycan Respublikasnn milltlraras, multikulturalizm v dini msllr üzr Dövlt müaviri Xidmtinin v Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzinin yaradlmas, onlarn v Azrbaycan Respublikas Prezidenti yannda Bilik Fondunun tbbüsü v tkilatçl il yerli v xarici ölk universitetlrind Azrbaycan multikulturalizminin tdrisin balanlmas, bu fnni öyrnn gnclr üçün çoxmdniyytli ölkmizd beynlxalq yay v q mktblrinin tkili, Azrbaycanda çoxmdniyytliliyin dövlt siyasti statusuna yüksldilmsi v cmiyytd tolerantlq prinsiplrinin möhkmlnmsi istiqamtind atlm ciddi v uurlu addmlardr. Bu siyast nticsind dövltl xalqn vhdti üçün münbit rait yaranr, multikulturalizmin Azrbaycan modeli hrtr i tdqiq v tbli olunur, milli mdniyytimiz müv qiyytl inteqrasiya olan müxtlif xalqlarn nümayndlri harmonik inkiaf etmk imkan ld edirlr. Yeri glmikn qonaqlarn nzrin çatdrmaq istyirm ki, ötn tdris ilindn bizim akademiyada da "Multikulturalizm giri" fnni tdris olunmaa balamdr. Tlblrin bu fnn mara müahid olunur. Qeyd edk ki, multikulturalizm siyastin ks olan assimilyasiya siyasti milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrini sas etnosun mdniyytin qatmaqla cmiyytdki etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin lv edilmsini nzrd tutur. zolyasiya, tcrid siyasti is milli azlqlarn mdni-etnik dyrlrinin titul etnosun etnik-mdni dyrlri il hr hans bir laqsinin qarsn almaqla milli azlqlarn cmiyyt inteqrasiya olmalarna imkan vermir. Yüksk milli-mnvi v xlaqi dyrlri, tolerantl, insanprvrliyi v sülhsevrliyi il frqlnn Azrbaycan xalq v dövlti din-dövlt, milltlraras v mdniyytlraras münasibtlrin hüquqi tnzimlnmsin böyük diqqt yetirmkddir. Bu da ölkmizd hüquqi, dünyvi, demokratik respublika quruculuunun tlblrindn irli glir. Tsadü deyil ki, "Dini etiqad azadl haqqnda" 20 avqust 1992-ci il tarixd qbul edilmi Azrbaycan Respublikasnn Qanunu, ötn dövr rzind intensiv olaraq sasl surtd tkmilldirilmi, onun ayr-ayr normalar hm müasirldirilmi v hm d mükmmlldirilmidir. Bu da zamann tlblrindn irli glir. Bakda dinlrin, mdniyytlrin, milltlrin, sivilizasiyalarn müxtlif problemlrin hsr olunmu nnvi beynlxalq forumlarn keçirilmsi, Azrbaycan reallqlarnn dün10 yaya çatdrlmas, multikultural v tolerant bir ölk kimi onun müsbt v sciyyvi xüsusiyytlrinin bir nümun kimi öyrnilmsi olduqca qürurvericidir. Formalaan v ibrtamiz nticlr çxartmaq üçün nümunvi olan bel bir cmiyytin Azrbaycanda formalamas tarixi nnlr saslanr. Milltlraras, multikulturalizm v dini münasibtlrin beynlxalq v konstitusiya hüquqi saslar kifayt qdr mükmml v zngindir. Bütün bu sahlrd qüvvd olan beynlxalq hüquq normalarnn ksriyyti ölkmizd rati kasiya edilmidir. Nhayt, qeyd etmk istyirm ki, bu gün biz qürurla Azrbaycan xalqnn multikultural nnlrindn, tolerantln Azrbaycan nümunsindn danr v bunlar öz mlimizl, iimizl hyata keçiririk. Xaricdn trif buyurmu hm rsmi xslr, dövlt adamlar, hm d turistlr Azrbaycanda yaradlan yüksk multikultural mühit heyran olduqlarn bildirirlr. Mn konfransn iin ugurlar arzu edirm v inanram ki, mhsuldar bir gün ke çircyik. 11 SVLZASYALARIN DALOQU V TOLERANT DÜÜNC TRZ saxan VLYEV Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti yannda Bilik Fondunun aparat rhbri, hüquq üzr elmlr doktoru, professor Ümummilli lider Heydr liyev 1993-cü ild xalqn tkidli tlbi il hakimiyyt qaytdqdan sonra cmiyytd dini, milli, etnik münasibtlrin yüksk sviyyd tnzimlnmsi, vicdan azadlnn brqrar olmas namin ardcl tdbirlr hyata keçirmi, xalqn milli thlüksizlik maraqlar baxmndan bu sahy daim xüsusi diqqtl yanamdr. 1995-ciild ümumxalq ssvermsi yoluil qbul olunmu Konstitusiyada hr bir vtndan vicdan azadl birmnal tsbit edilmidir. Konstitusiyann 48-ci maddsind göstrilir ki,hr ksin din münasibtini müstqil müyynldirmk, hr hans din tkbana v ya baqalar il birlikd etiqad etmk, yaxud heçbirdin etiqat etmmk, din münasibti il bal qidsini ifad etmk v yaymaq hüququ vardr. Dini mrasimlrin icras ictimai qaydan pozmursa v ya ictimai xlaqa zidd deyils, srbstdir. Xüsusi vurulamaq lazmdr ki, 2009-cu il martn 18-d keçirilmi referendum nticsind Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnn 18-ci v 48-ci maddlrin edilmi lav v dyiikliklr vtndalarn vicdan azadlnn daha dolun v key yytli tminatndan irli glmidir. 18-ci maddy edilmi lavd insan lyaqtini alçaldan v ya insanprvrlik prinsiplrin zidd olan dini ayinlrl yana, dini cryanlarn da yaylmas v tblii qadaan edilmidir. Bu dyiiklik Azrbaycanda qeyri-nnvi dinlrin v dini cryanlarn yaylmasna qar etibarl hüquqi zmin hazrlamaq mqsdi dayr. 48-ci maddy edilmi dyiikliy gör is, "Heç ks öz dini etiqadn v qidsini ifad etmy (nümayi etdirmy), dini mrasimlri yerin yetirmy v ya dini mrasimlrd itirak etmy mcbur edil bilmz". Hr iki dyiiklik ölkd dini tolerantln güclndirilmsin, bu sahd insan hüquqlarna etibarl tminat mexanizmlrinin formaladrlmasna xidmt edir. halisinin 96 faizinin müslman olmasna baxmayaraq, Azrbaycan dövlti islamla yana, digr dinlr d eyni drcd hssaslq v qay il yanar. Müstqillik illrind ölkd mscidlrl yana, kilslr, sinaqoqlar ina edilmi v ya tmir olunaraq insanlarn xidmtin verilmidir. Bundan lav, qbul ediln qanunlar v normativ-hüquqi aktlar bütövlükd dini etiqad azadln tmin etmkl bu sahd yarana bilck problemlrin hllin, dövlt-din münasibtlrinin qanun çrçivsind tnzimlnmsin hüquqi saslar yaradr. Qloballama dövründ xalqlararas v mdniyytlraras dialoqu inkiaf etdirmk, bütün insanlarn glcyi namin mdniyytlrin, dinlrin qarlql dialoquna nail olmaq bu gün d dövlt siyastinin mühüm istiqamtlrindndir. Prezident lham liyev dövlt rhbrlik etdiyi ilk gündn azsayl xalqlara, milli-dini azlqlarn nümayndlrin 12 hssaslqla yanam, onlarn problemlrinin hlli üçün lazmi tdbirlr hyata keçirmidir. Dövlt baçs bütün milli v dini azlqlarn birg yaay üçün kifayt qdr tolerant mühitin olduunu bildirmidir: "Azrbaycanda müxtlif dinlr mnsub olan insanlar vahid ail kimi yaayrlar. Bu, bizim n böyük srvtimizdir v xalqmzn gündlik hyatdr". Ölkmizd mövcud olan etnik-dini tolerantlq hazrda bzi inkiaf etmi ölklr örnk göstrilir. nsan hüquqlar üzr ixtisaslam beynlxalq tkilatlarn hesabatlarnda Azrbaycanda dinlraras münasibtlrin yüksk sviyyd olduu, dini azlqlarn maraqlarnn qorunduu razlqla bildirilir. Bütün bunlarla yana, açq demk lazmdr ki, son illr islami dyrlrin tbliind bzi hallarda ifratçla yol verilmsi, dini ayinlrin qlbn, ruhn drk etmdn imitasiya v görüntü namin kor-koran icra edilmsi ntic etibaril bu dyrlrin mnvi-xlaqi tsir gücünün zi msin, knar qüvvlrin thriki il ekstremist meyillrin güclnmsin gtirib çxarr. Bu baxmdan son illr Suriya v raq razisinin bir hisssini ial edn, mütkkil silahl birlmlr formaladran, hegemon dövltlrin "layih"si olduu bildiriln D terrorçu tkilatn xüsusi qeyd etmk lazmdr. nsanla qar n dhtli, görünmmi cinaytlr tördn bu qruplama dünyann n müxtlif ölklrind, tssü r olsun ki, Azrbaycanda da özün trfdarlar tapr. Son vaxtlar Azrbaycann onlarla vtndann qeyri-qanuni yolla Suriyaya getmsi v D-in sralarnda vurumas, onlarn Azrbaycana qaytm müyyn bir qisminin hbs olunmas deyilnlri bir daha sübut edir. lb , islam dini terrora haqq qazandrmad kimi, terrorçunun da dini v millti olmur. Lakin ümumilikd ba vernlr ölkmizin milli thlüksizliyi baxmndan dini sahd dövlt tnzimlnmsini, qanunvericiliyin tkmilldirilmsini, bu sahd hüquqi, siyasi v ideoloji tsir metodlarndan, maari ndirm tdbirlrindn geni istifadni zrurt çevirir. Sirr deyil ki, bu gün cmiyytd din prdsi altnda müyyn xarici dövltlrin geosiyasi maraqlarnn ifadçisin çevriln, cmiyytd xaos v kataklizmlrin yaranmasna çalan pozucu qüvvlr faliyyt göstrir. Dinin hqiqi mahiyytini drk etmyn, iradc zif insanlarn bel qüvvlrin tsiri altna dümsinin dflrl yani ahidi olmuuq. Zruri elmi-dini biliklr yiylnmyn, drk edilmi msuliyyt hissi olmayan hanssa savadsz gncin db, vrdi v yaxud da mcburetm kimi mn stereotiplrin tsiri altnda islama ballq görüntüsü yaratmaq chdlri uursuz olduu qdr d arzuolunmaz haldr. Bir müddt vvl Baknn Nardaran qsbsind ba vermi xoaglmz hadislr dini ekstremizmin ninki vtndalarn, ümumn dövltin thlüksizliyin ciddi thdid oldu- unu bir daha tsdiqldi. Din prdsi altnda gizlnib xarici dairlrin tsir altnda olan ekstremist qruplamann dövlt, onun qanunlarna açq-akar itatsizlik nümayi etdirmsi qsbd sabitldirici tdbirlrin görülmsini zruri etmidi. Daxili lr Nazirliyinin hyata keçirdiyi çevik tdbirlr nticsind Nardaranda dövlt qsd yolu tutan, onun konstitusion quruulunu dyidirmy can atan, insanlarn iradsin zorla tsir göstrmy çalan bu qrup zrrsizldirilmi, burada salam ab-hava, qanunun aliliyi tmin olunmudur. Sözügedn msld dini maari ndirm ilrinin aparlmas, dövlt siyastinin tblii d mühüm hmiyyt ksb edir. Mhz bu mqsdl Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti yannda Bilik Fondu xüsusi tdbirlr plan hazrlam, Azrbaycan Respublikasnn milltlraras, multikulturalizm v dini msllr üzr dövlt müaviri Kamal Abdullayevin tbbüsü il bu il Nardaran qsbsind Bilik Evinin açlmas planladrlmdr.201513 ci il dekabrn 25-d "Dini ekstremizm qar mübariz haqqnda qanun qbul edilmidir. Dövltimizin indiydk qoulduu bir sra beynlxalq konvensiyalar, qbul etdiyi qanunlar da terrorçuluun v ekstremizmin bütün tzahürlrin qar mübarizni nzrd tutur. Azrbaycan Respublikas hmçinin terrorizm qar mübariz sahsind 10 Avropa sndin imza atmdr. "Dini ekstremizm qar mübariz haqqnda" qanunun qbulu ölkmizd dini ekstremizm qar mübariznin hüquqi v tkilati saslarn müyyn etmk, dini ekstremizm leyhin mübarizni hyata keçirn dövlt orqanlarnn v vtndalarn hüquq v vziflrini müyynldirmk mqsdindn irli glmidir. Qanunun birinci fslinin birinci maddsind sas anlaylarn izah verilmidir. Burada göstrilir ki, dini ekstremizm (dini ekstremist faliyyt) dedikd dini dümnçilik, dini radikalizm v ya dini fanatizm zminind Azrbaycan Respublikas Konstitusiya quruluunun, o cümldn onun dünyvi xarakterinin zorla dyidirilmsin, razi bütövlüyünün parçalanmasna, yaxud hakimiyytin zorla l keçirilmsin yönln hrktlrin tördilmsi, qanunsuz silahl birlmlrin v ya qruplarn yaradlmas, hmin birlm v ya qruplarda itirak edilmsi, terror faliyytinin hyata keçirilmsi, Azrbaycan Respublikasnn hüdudlarndan knarda silahl münaqilrd itirak edilmsi, milli, sosial v ya dini nifrtin salnmas, milli lyaqtin alçaldlmas, milli, irqi, sosial v ya dini mnsubiyytindn asl olaraq vtndalarn hüquqlarnn mhdudladrlmasna v ya üstünlüklrinin müyyn edilmsin yönln hrktlrin tördilmsi, xsin hr hans din (dini cryana) etiqad etmy, o cümldn dini ayin v mrasimlri yerin yetirmy v ya dini ayin v mrasimlrd itirak etmy, habel dini thsil almaa mcbur edilmsi v s. baa düülür. Qanunun müsbt chtlrindn biri d dini ekstremizmin maliyyldirilmsinin dini ekstremist faliyyt kimi qiymtlndirilmsidir. Dünya tcrübsi göstrir ki, maliyy qaynaqlarnn i salnmas nticsind ayr-ayr insanlar, insan qruplar doru yoldan yaynaraq ekstremist qruplara qoulmaq mcburiyytind qalrlar. Bu nöqteyi-nzrdn dini ekstremizmi maliyyldirn xslrin msuliyyt clb edilmsi üçün saslarn yaradlmas tamamil tbiidir. Qanunun 4-cü maddsind dini ekstremizm qar mübariz zaman qanunçuluun tmin edilmsi, dini ekstremizm gör czann labüdlüyü kimi prinsiplr sas götürülmkl insan hüquq v azadlqlar ön plana çkilir. übhsiz, dini ekstremizm leyhin aparlan xüsusi mliyyatlar zonasnda xüsusi rejimin ttbiqi son drc zruridir. Zonada müva q icra hakimiyyti orqanlar nqliyyat vasitlrinin v piyadalarn hrktlrini müvqqti mhdudladran v ya qadaan edn tdbirlri ttbiq etmk, razinin müyyn sahlrin v obyektlr nqliyyat vasitlrini buraxmamaq, ziki xslrin xsiyytini tsdiq edn sndlr olmadan onlarn günün müyyn edilmi vaxtnda küçlrd v ya digr ictimai yerlrd olmalarn qadaan etmk, dini ekstremizm leyhin xüsusi mliyyat aparan xslrin qanuni tlblrin mane olmaa yönlmi hrktlr tördn xslri tutmaq, habel müqavimt göstrn ekstremistlri zrrsizldirmk hüququna malikdir. Qanunvericilikl nzrd tutulmu qaydada dini ekstremizm leyhin aparlan xüsusi mliyyat zaman bu mübarizd itirak edn xs dini ekstremistlrin hyatna, salaml- na v ya mlakna vurulmu ziyana gör msuliyyt damr. Dini ekstremizm qar mübariz zaman itirakçlar tr ndn qanunun tlblrin ml edilmlidir. Qanunun 12-ci maddsind dini ekstremizm qar mübariznin hyata 14 keçirilmsind qanunlarn icrasna nzartin Azrbaycan Respublikasnn Ba Prokuroru tr ndn xsn v ya onun tr ndn müvkkil edilmi prokuror tr ndn hyata keçirilmsi d mhz bu mqsd xidmt etmkl insan hüquq v azadlqlarnn hr eydn üstün tutulmasna, qanunun demokratik ruhuna dlalt edir. "Dini ekstremizm qar mübariz haqqnda" Azrbaycan Respublikas Qanununun qbulu il bal bir sra digr qanunlara da lav v dyiikliklr edilmsi zrurti yaranmd. Bel ki, "Dini etiqad azadl haqqnda" Azrbaycan Respublikas Qanununa da bzi lav v dyiikliklr edilmidir. Qanunun 21-ci maddsinin ad dyidirilrk "Dini ayinlr, mrasimlr v atributlar" adlandrlmdr. Hmin maddnin 3-cü hisssinin yeni redaksiyasna gör, islam dinin aid ayin v mrasimlrin aparlmas yalnz Azrbaycan Respublikasnn vtndalar tr ndn hyata keçiril bilr. Xaricd dini thsil alm Azrbaycan Respublikasnn vtndalarna islam dinin aid ayin v mrasimlrin aparlmas qada- andr. Qanunun bu tlblrinin pozulmas Azrbaycan Respublikas Cinayt Mcllsin lav edilmi "Dini tbliat, dini ayin v mrasimlrin aparlmas tlblrini pozma" adlanan 168-1-ci maddy sasn, cinayt msuliyyti yaradr. "Dini etiqad azadl haqqnda" qanunun 21-ci maddsin edilmi 7-ci hissy gör is ibadtgahlardan knarda, ictimai yerlrd dini üarlarn v digr dini atributlarn (xsin üstünd gzdirdiyi dini atributlar istisna olmaqla) nümayi etdirilmsi qadaandr. Dini bayraqlar yalnz ibatdgahlarn, dini mrkz v idarlrin qapal yerlrind yerldiril bilr. Bu yenilik gnclri dini görünü uydurmaqla dini ekstremizm clbetm hallarnn qarsnn alnmasna xidmt edir. "Azrbaycan Respublikasnn vtndal haqqnda" qanuna ediln dyiikliklri d xüsusi qeyd etmk lazmdr. Qanunun Azrbaycan Respublikas vtndalnn itirilmsi adlanan 18-ci maddsin edilmi lavlr gör, terror faliyytind itirak v ya Azrbaycan Respublikasnn Konstitusiya quruluunun zorla dyidirilmsin yönln hrktlrin hyata keçirilmsi, elc d Azrbaycan Respublikas vtndann dini ekstremist faliyytd itirak, dini dümnçilik zminind dini mzhblrin yaylmas v ya dini ayinlrin icras ad altnda xarici dövltd silahl münaqid itirak etmsi v ya hmin münaqiy digr xsi clb etmsi, yaxud bu mqsdl sabit qrup yaratmas, habel Azrbaycan Respublikas vtndann dini thsil ad altnda xarici dövltd hrbi tlim keçmsi Azrbaycan Respublikas vtndalnn itirilmsinin sas kimi çx edir. Dini ekstremizm faliyyti il mul olan xsin zrrsizldirilmsi il bal "Polis haqqnda" Azrbaycan Respublikas Qanununa dyiikliklrin edilmsi d obyektiv reallqlarla rtlnir. Qanunun "Polis tr ndn ziki qüvvnin, xüsusi vasitlrin v ya odlu silahn ttbiqi" adlanan 26-c maddsin lav edilmi 5.1-ci bndd göstrilir ki, terrorçuluq v ya dini ekstremizm, yaxud dövltin konstitusion quruluunun zorla dyidirilmsi il bal cinaytlrin qars alndqda polis mkdalar tr ndn qanunvericilikl müyyn edilmi qaydada odlu silah ttbiq edil bilr. Ümumilikd, dini ekstremizml mübarizni inzibati tdbirlrl, o cümldn qanunvericiliyin tkmilldirilmsi il mhdudlamaq düzgün olmazd. übhsiz, bunun üçün qeyri-hökumt tkilatlarnn, elc d kütlvi informasiya vasitlrinin geni imkanlarndan istifad edilmlidir. Bu id yerli özünüidaretm orqanlar, ziki v mülkiyyt formasndan asl olmayaraq, hüquqi xslr d dövlt orqanlarna kömk etmlidirlr. Xüsusil vurulamaq istrdik ki, Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti yannda Bilik Fondu ictimai hyatn bir çox sahlri kimi, dini maari ndirm sahsind d fal 15 tbliat ii aparr. Bu istiqamtd icra olunan layihlri dyrlndirmk mqsdil fondda elmi biliklrin müxtlif sahlri üzr tannm alimlrdn v tcrübli mütxssislrdn ibart Mvrt urasnn yaradlmas qrara alnmdr. urann nzdind hüquqünas alimlrdn v tcrübli içilrdn ibart hüquq komissiyas da yaradlacaq. Bu komissiyann sas vzifsi qanunlarn sad dill xalqa izah edilmsindn ibart olacaq. Hr bir xs onu maraqlandran problemlrin qanuni yolla hlli üçün Bilik Fondunun internet sayt vasitsil fasilsiz olaraq mütxssislr müracit etmk imkan ld edcklr. Bu müracitlr videogörüntülrl tannm hüquqünaslar tr ndn cavablandrlacaqdr. Bu gün Azrbaycanda dini dyrlrin düzgün drk edilmsi, hm d milli-mnvi dyrlr qayddan, milli identiklikdn keçir. Milli özünüdrk vtn, milli mdniyyt, doma dil mhbbt, milli dyrlr sadiqlik, milli qürur hissin sahiblik v ümumi maraqlar drk etmk demkdir. Milli özünüdrk olmadan adt-nnlrin, milli etiketin, milli xarakterin sas cizgilrinin qorunub saxlanmas, nsildn-nsil ötürülmsi mümkün deyildir. Milli ruh keçmi v glcyi bir-birin sx balayan, zaman v mkan dyiknliyind sabit modellri qoruyan el bir vacib amildir ki, onsuz Azrbaycan insannn dinin sl mahiyytini drk etmsi mümkün deyildir. Bu mnada, Prezident lham liyevin milli mdniyytin, mnvi-dini dyrlrin qorunub saxlanmas, inkiaf etdirilrk glck nsillr çatdrlmas il bal siyasti müasir dövrün reallqlar il rtlnir. 16                 ,  ,  . . 	   

 !"!: 1. w \ ^.     %- * (#->>& ). w# 09.00,11 - w# >>. w, 2011 – http://cheloveknauka.com/fenomen-multikulturalizma-vsovremennom-obschestve. 2. |& & [!.   # - ' =< # 09.00.11 – # >>. [> - #   !&   >>< . , 2012 – http://cheloveknauka.com/multikulturalizm-kak-sotsio-kulturnaya-paradigma-epohiglobalizatsii. 3. w' %. ' /& <   . ]%!- &. Multiperspectivity in History Teaching: a Guide for Teachers, by Dr Robert Stradling. Russian version, Council of Europe, 2011, 65 . 22 MULTKULTURALZM V LBERALZMN QARILIQLI MÜNASBT: NZRYY V PRAKTIKANIN BZ MSLLR Rfail HSNOV Bak Dövlt Universiteti, Sosiologiya üzr elmlr doktoru, professor kinci dünya müharibsindn sonrak dövrdn balayaraqXX srin sonlarnadk qrb dövltlri multikulturalizm siyastini davaml olaraq hyata keçirmilr. Müxtlif mdni azlqlardan (ms., immiqrant qruplar, köklü hali, milli azlqlar v etno-dini sektalardan) ibart olan qrb cmiyytlrind multikulturalizm idealnn mahiyytini bu vaxt rzind frqli mdniyytlrin brabr hüquqi üzvlüyünün "tanmas" tkil etmidir. Lakin akademik tdqiqatlar, elc d hrtr i müahidlr açq-akar göstrir ki, üçüncü minilliyin vvllrindn multikulturalizmin mühüm bastionlar saylan Niderland v Birlmi Krallq kimi ölklr mdni azlqlarn frqliliyini tsdiqlyn siyasti hyata keçirmyi tdricn v ya q tn dayandrm v mdni identikliklri tanmaq diskursundan geri çklilmilr. Multikulturalizmin lgvi hmçinin Almaniya v Fransa siyasi liderlri tr ndn d tsdiqlnmidir (8, 15). Bellikl, multikulturalizmdn imtina,yaxud mdni identiklik idealn tanmaqdan uzaqlaaraq liberal dyrlri vurulayan inteqrasiya modelin keçid,multikulturalizml liberalizm arasndak normativ laq haqqnda müzakirlri bir daha aktualladrmdr. Multikulturalizm Multikulturalizm cmiyytd mövcud olan çoxlu mdniyyti v bu mdni müxtli iy mdni hüquqlar vasitsil uyunlaman nzrd tutur. Buradak "mdni hüquqlar" anlay qrupun mdniyytinin bir sra aspektlrini qoruyan hüquqlar nzrd tutur. Multikulturalizm adtn nisbtn homogen cmiyytdn multikultural cmiyyt keçidin nticsidir. O, hr hans bir razinin ial v buradak halinin tabe edilmsinin v ya geni miqyasl miqrasiyann (ms., türklrin Niderlanda miqrasiyasnn) nticsi kimi çx edir. Bzn o, qonu, lakin mdni chtdn frqli ölklrdn olan xalqlarn siyasi birliyi kimi d meydana çxr (ms., Çexoslovakiya, Böyük Britaniya v d. ölklrd olduu kimi). Bütün bu hallarda hmin mdniyytlr özlrinin yeni multikultural cmiyytlrind digr qruplarla qarlql tsirin nticsi olaraq böyük tzyiqlr mruz qalrlar v tbii olaraq onlar bu dyiikliklr müqavimt göstrmy çalrlar. Dyiikliklr müqavimt göstrmk arzusu xüsusn kiçik icmalarda hiss olunur. Bu vaxt dyiiklik ictimai arenada mdniyytinin üstünlük tkil etdiyi daha böyük qruplarla birg yaayn tsirin müqavimt kimi qavranlr. Bütünlükd multikulturalizm ideyas icmalarn öz frqli mdniyytlrini müda  etmk istyi il ifad olunur. Multikulturalizm bel bir kri müda  edir ki, müxtlif qruplarn üzvlri cmiyytdki digr qruplar haqqnda mlumatl olmal, onlarn güclü 23 tr rini qiymtlndirmyi bacarmal v onlara hörmt etmlidirlr. Bu is, öz növbsind, müxtlif mdniyytlrin hökmn inkiafna xidmt etmi olacaqdr. Multikulturalizm bütün icmalar bir-birin tolerant olmaa çarr.ksr adamlar üçün öz mdni qruplarnda üzvlük onlarn kimlik hislrinin mühüm determinant kimi çx edir; bu onlara öz identikliklrind qalmaa imkan yaradr v onlarn identiklik hisslrin töhf verir. Bu heç d tccüblü deyil: mdniyyt insanlar üçün imkanlar üfüqü olmaqla yana, hm d onlarn identikliyinin sasn tkil edir.Bu sbbdn kimins mdniyytin hörmt qoymadqda, onu bezdirdikd, laa qoyduqda, onun sas dyrlrini l saldqda v s. hallarda bu, hmin mdniyytin üzvlrin neqativ tsir göstrir.Bu cür davran onlar yaralayr v onlarn lyaqtini thqir etmi olur. Bu, gr dövlt v ya dominant mdniyyt tr ndn dstklnirs, xüsusil xoglmz hal kimi qiymtlndirilmlidir. Mdni v d. qruplar öz xüsusi, özl hyatlarna malikdirlr. Onlarn hörmt v çiçklnmy olan mnvi tlbat ayrlqda bir frd kimi çiçklnmy olan hyati istklrindn irli glir. Burada mdniyyt frdi azadln ilkin rti v ona forma v mzmun vern bir m umkimi götürülür (10, 178). Nhayt, multikulturalizm hr bir frdin öz mdni qrupundan çxmaq, onu trk etmk hüququnu da tanyr. Bir çox mdniyytlr bunun qarsn almaq üçün hr bir ey edirlr. Multikulturalizmdki mdniyytlrin plyüralizmini qorumaqla onlardak dyiikliklri dstklmk arasndak bu grginlik bir qdr tccüblü görün bilr. Dyiikliy o vaxt müqavimt göstrilir ki, o, çoxluun azlqda olan mdniyytlr qar davti kimi çx etsin v ya hanssa bir mdniyytin yox olmas v ya digrlri tr ndn assimilyasiyaya uramas thlüksi il qarlamal olsun. gr multikulturalizm dövlt tr ndn hyata keçirilirs v hali tr ndn dstklnirs, birinci qorxuya heç bir sas qalmr (10, 182). Biz cmiyytlrimizin çoxluqlardan v ya azlqlardan deyil, çoxlu mdni qruplardan ibart olmas krin öyrmliyik. Tbii olaraq bu cür inkiaf reallamas üçün çox zaman tlb edir v o, tkc dövltin faliyyti il tmin oluna bilmz: bunun üçün insani münasibtlrd, mövqelrd geni diikliklr ba vermlidir (10, 189). Multikulturalizmi üç -deskriptiv, normativ v siyasi nöqteyi-nzrdn thlil etmk mümkündür: 1) Deskriptiv anlay olaraq, o, "... çoxlu mdniyytlrdn ibart v birbiril müyyn kild qarlql tsird olan cmiyyti" tsvir edir, müxtlif tipli mdni qruplarn dövlt daxilind yana yaamasn bildirir. Uill Kimlikann mdni qruplarla bal tqdim etdiyi tipologiyaya gör, bu cür qruplara aadaklar aiddir: milli azlqlar, yni ayrca dövlt olmaq istyn qruplar (ms., spaniyada katalonlar); yerli hali, yni razinin zli mskunlar (ms., Skandinaviyada samilr v Kanadada inuitlr); bütün cmiyytdn ayrca qalmaq istyn dini qruplar (ms., AB-da milr (Amish)); könüllü miqrantlar (ms., Britaniyadak asiyallar) v baqalar (7, 348-365). 2) Normativ konsept olaraqsa, multikulturalizm C. Teylorun adlandrd kimi "müxtli ilik siyasti" öhdçiliyini bildirir ki, burada da siyasi sistem daxilind mdni chtdn müxtlif, amma brabrhüquqlu hyat trzinin qorunub saxlanlmas nzrd tutulur (11, 38-44). 3)Siyasi konsept kimi is multikulturalizm siyasi identiklik konsepsiyasn realladraraq, azlq mdniyytlrinin müda si üçün söz veriln universal hüquqlar hat edn inteqrasiya modelini nzrd tutur (8, 18). Ümumiyytl, liberal dövltlr çoxluun mdniyytini dstklyir v irli aparr. Liberal dövltin azlqlarn maraqlarn onlarn öz mdniyytlri daxilind müda  ed 24 bilmmsi onlara qbuledilmz zayanla nticlnir (8, 22-26). Bu mnada liberal dövltin azlqlar assimilyasiya thlüksindn qurtarmaq öhdçiliyi yoxdur v buna gör d mdniyytlrin brabrliyini hyata keçirmk liberal dövltin mqsdi sayla bilmz. Liberalizm Liberalizm brabr imkanlar, tolerantlq v müxtariyyt kimi liberal dyrlr haqq qazandrma kimi baa düülür. Boll v Dgger (Ball & Dagger) qeyd edirlr ki, liberalizmin frdiyytçi istiqamtlrinin izlrini tarixi inkiafn Reformasiya1, Avropa hrlrind burjua sin nin yaranmas, ngiltrd vtnda müharibsi v Avropa dini mühariblri kimi mürkkb sosial-siyasi proseslrin qarlql tsirind axtarmaq lazmdr. Bu tarixi hadislr Avropada orta srlr cmiyytinin iki mrkzi lamtlri olandini konformizm v zli sosial statusun müyynlmsin münasibtdreaksiya elementlri törtmilr. Liberal ideologiya da bu tarixi hadislrin qarlql tsirinin nticsi kimi yaranmdr. Lakin liberalizmin formalamas v ba qaldrmasna töhf vermis tarixi hadislrdn n önmlisi frdi azadln üstünlüyünü müda  edn protestant Reformasiyas olmudur (1, 54-58). Multikulturalizm muxtariyyt arqumenti il haqq qazandrlmas liberalizmin frdi azadl hyata keçirmk v onun qorunmas qaysn nzr çatdrr. Bu arqumentin mrkzi ideyas ondan ibartdir ki, bütün insanlar seçm, seçilm v öz hyatlarn öz istdiklri kimi qurmaq hüququna malikdirlr. Rasn (Raz) qeyd etdiyi kimi, liberalizm azadlq ideologiyas olaraq, frdi seçim etmkl öz hyatlarna nzart edn insanlarn ideyalarn müda  edir (10, 21). Kimlikaya gör is, liberalizm frdi seçimi sas götürn azadlq doktrinasdr, çünki o, insanlara öz hyatlarn istdiklri kimi qurmaa imkan verir. Buradan da mdni hüquqlara haqq qazandrma muxtariyyat liberalizmi frdi seçiml balayr (6, 13). Bellikl, qeyd etdiyimiz kimi, multikulturalizmin nzri sasn liberalizm, xüsusn d liberalizmin azadlq, brabrlik v qardalq kimi dyrlri tkil edir. Multikulturalizml liberalizm arasnda mühüm frq is ondan ibartdir ki, liberalizmdn frqli olaraq multikulturalizm frdlrin deyil, qruplarn hüquqlarn ön plana çkir. Mücrrd baxmdan demk olar ki, liberalizm frdiyytçiliy (kommunalizm ks olaraq), brabrliy (tbii v ya Allahn tyin etdiyi hr hans bir iyerarxik anlaya qar) v mnvi universalizm (mnvi partikulyarizm qar) trfdir. Konkret desk, liberalizmin kökünd brabr vtndalq ideyas durur. Liberal dövltin vtndalar ümumi vtndalqdan bhrlnirlr ki, burada irq v gender frqlri üzr heç bir ayrseçkiliy yer verilmir. Hr bir ks qanunla qada- an edilmi hanssa hrktlr yol vermyn qdr eyni vtndala v siyasi hüquqlara malikdir. Qanunlar brabr azadlq çrçivsini göstrir ki, bunun da daxilind insanlar öz hyatlarn nec yaamalarna özlri qrar verir v öz mqsdlrini ya frdi qaydada, ya da ki, digrlri il birlrk hyata keçirirlr (2, 3). Liberalizm qanunlarn ham üçün eyni olmas il lovalanr. Lakin, nec deyrlr, eyni qanunlar müxtlif mdni v ya dini qruplarn üzvlrin onlarn müxtlif adt-nnlri v inanclarna gör müxtlif tsir göstr bilr. Bellikl, bu qanunlar hamya brabr kild aid olsalar bel, slind ayrseçkilik yaradr1 XVI srd Qrbi Avropada katolik kilssin v papa hakimiyytin qar dini mübariz klind cryan edn feodalizm qar ictimai-siyasi hrkat. 25 lar (2, 8). Liberal cmiyytlrin mdni müxtli iyin ifadsinin qarsn almaa mcbur olmasn iirtmk asandr, amma onlarn etdiklrind daltsiz bir ey d yoxdur. Qeyd edk ki, liberal cmiyytlrd liberal prinsiplri kobudcasna pozan çoxlu sayda tkilatlar vardr. Bel ki, xristianlar, mormonlar, yhudilr v müslmanlar arasnda çoxlu sayda qeyri-demokratik tkilatlara mnsub olanlar var ki, onlar öz tkilatlarna rhbrliyi yalnz kii cinsindn olanlara hval edir v liberalizmin cinslrin brabrliyi haqqnda prinsplrin zidd mövqe tuturlar. Lakin dövlt tr ndn bu tkilatlarla liberal olan tkilatlar kimi tam eyni kild rftar olunur. Mdni müxtli# ik v frdiyytçilik Bs onda kollektiv mdni identiklikl frdiyytçiliyin qarlql münasibtini müasir cmiyytd nec müyynldirmk olar? Bel ki, müasir liberal cmiyytd frd, bir trfdn müasirlikd mümkün qdr tam itirak etmk istyirs, digr trfdn o, öz seçimini vvlcdn qbul olunmu norma v rollara tabe olmadan müyyn etmk istyir. Eyni zamanda hr bir frd spesi k bir kollektiv, yadda, dil, din, ümumi tcrüb v s. il eynilmk v onda itirak etmk isty bilr. Bu identikliklr mnsubiyyt is ondan bir sra hüquqlarndan mhrum olmasn tlb ed bilr. Ziddiyyt d el buradan dour: subyektlr heç d hddindn artq asl v elc d qrupun onlar görmk istdiyi kimi olmaq, öz xsi azadlqlarnkollektiv azadlq v ya identiklik namin mhdudladrmaq istmirlr. ksin, onlar kollektiv identikliyin onlarn öz seçimlrinin nticsi olmasn istyirlr. Demli, demokratik cmiyytd mdni müxtli ik mslsi frdiyytçilikl düz glmir v bu, istr insan haqlar, istrs d frdi subyektivlik mslsi olsun – sas ziddiyytdir. Qeyd edk ki, multikulturalizm mövcud mdni müxtli ikdn doan problemlr veriln cavablardan mhz biridir (12, 893). Bununla laqdar olaraq, aadak üç sas kri multikulturalizmin mrkzi müddalarna aid etmk olar: 1. nsanlar mdni chtdn strukturladrlm dünyada yaayrlar. Onlar öz hyatlarn v sosial münasibtlrini bu dünyann mnalar sistemi v hmiyytin gör tkil edir v öz mdni identiklrin hmiyytli yer verirlr. Onlar hmin mdniyytl formalamlar v onun müyyn tsirlrini aradan qaldra bilslr d bütünlükd ona tabedirlr v dünyaya labüd olaraq bu mdniyytin gözü il baxrlar. 2. Müxtlif mdniyytlr yax hyata dair müxtlif mna v bax sistemin malikdir. 3. Hr bir mdniyyt irsn mhdud olduundan onlar arasnda dialoq qarlql olaraq mnftlidir. Dialoq yalnz hr bir mdniyytin digrini brabr trfda kimi qbul etdiyi, ona yeni ideyalar mnbyi v eyni zamanda özünü izah etmk üçün zrurt kimi qbul etdiyi vaxt mümkündür (9, 143-146). Multikultural cmiyyt öz vtndalar arasnda ümumi aid olma v mnsubiyyt hissini inkiaf etdirmdn sabit v uzunmüddtli ola bilmz. Vtndalar öz siyasi icmalarna sonuncunun onlara inam olmadan inana bilmzlr v onlar hmin icmaya bu icmann onlar özün aid olmasn qbul etmyn qdr aid ola bilmzlr. Ntic etibar il siyasi icma öz üzvlrindn bu icmaya aid olman o, özü onlar brabr dyrlndirmyn, onlarn müxtli iyini qbul etmyn v bunlar öz strukturunda, dövlt siyastind ks etdirmyn qdr gözly bilmz. Brabr vtndalq ümumi hissin möhkmlndirilmsi 26 üçün vacib olsa da, bu kifayt deyil. Çünki vtndalq status v hüquqlarla laqlidirs, aidiyyt cmiyytd qbul edilmk v arzuolnma demkdir. Hr bir demokratiyada müyyn qaydalar v xlaq normalar, mdni müxtli iklr baxmayaraq, ham tr ndn bölüdürülmlidir. Demokratiyann qorumal olduu sas normalar baqalarna bir insan kimi hörmt etmk (. Kanta gör) v onlara ziyan yetirmmkdn ibartdir.Eyni zamanda bir qrupun (h a bu çoxluq olduqda bel) bütünlükd cmiyyt nyins yax olmas krini srmaq v öz mdni normalarna dözmyi mcbur etmy haqq yoxdur (4, 3). Baqalarna hörmt etmk arqumenti bel bir kr saslanr: biz baqalarna öz hyat planlarna uyun yaama planladran, özlrin xas qabiliyytlrini inkiaf etdirmk istyn muxtar bir insan olaraq hörmt etmliyik;eyni zamanda biz qarlqll da tlb edirikv baqalarna hörmt ednlr d hörmt göstrmy borcluyuq. Tolerantln srhdlri baqalarna ziyan yetirmmk bacar il müyynlir. Özünün "Tannma siyasti" adl srind Teylor iddia edir ki, tanma v kimlik o mnada bir-birin sx baldr ki, tanmama v ya düzgün tanmama xslr ciddi ziyan vurur. Bununla laqdar o, qeyd edir: "... bizim identikliyimiz qismn tanma v ya onun olmamas, çox vaxt digrlri tr ndn düzgün tannmama sasnda formalar. Bellikl, xs v ya bir qrup xs insanlar v ya onlarn mnsub olduu cmiyyt onlara mhdudladrc v ya alçaldc yaxud nifrtamizmünasibt nümayi etdirdiyi tqdird hqiqi ziyandan, thrifdn ziyyt çk bilr. Tanmama v ya düzgün tanmama kims shvn, thrif yolu il ziyan yetir, tzyiq göstr bilr" (11, 25). Bir qrupun bütünlükd cmiyyt nyins yax olmasn srmaq v öz mdni normalarna dözmy mcbur etmy haqq yoxdur. gr ki, dini v ya mdni qrup bel bir chd göstrirs, cmiyytin digr seqmentlri lav ünsiyyt kanallar açmal v vziyyti sülh yolu il hll etmlidir. gr bu chdlr uursuzluqla nticlnirs, onlar avtoritar vasitlr l ataraq srhdlr yaratmal v zorakla qar mübariz aparmaldrlar (4, 6). Avropa liberal demokratlar v müslman immiqrant icmalar Müxtlif Avropa ölklrind v ilk növbd Fransada son onilliklrd gedn ba örtüyü (hicab) mübahissi geni mnada Avropa liberal demokratiyalar il getdikc artan müslman immiqrantlar arasnda mürkkb birg yaay mslsinin bir aspekti kimi qbul edilmlidir. Müslman örtüyünün mktblrd v ictimai yerlrd geyinilmsi hüququ trafnda debatlar Fransada 1989-cu ild balamdr. Buna is tkan Krey (Creil) yuxar sinif mktbinin direktorunun üç qz agirdi nnvi ba örtüyü geyindiyin gör mktb qbul etmsindn imtinas vermidir. Baxmayaraq ki, nnvi liberal düüncy sasn, ictimai yerlrd dini rmzlri ifad edn geyimlr dini azadln tcssümüdür v ona gör d bu dünyvi liberal demokratiyann qaydalarna uyundur, Fransada bir çoxlar müslman örtüyündn istifadni digr tlblrin azadlna müdaxil olaraq prozelitizm akt v Fransa dünyvi cmiyytinin prinsiplrin zidd olan bir hal kimi qbul edir (4, 9). Belçikada da dövlt mktblrind müslman ba örtüyü mslsi ölknin siyastçilri v analitiklrini çtin vziyyt qoymudur. Qzmaqda olan siyasi debatlara baxmayaraq, Belçikada hüquqi rait Fransada olduundan tamamil frqli durumdadr. Heç bir yerd hicaba qadaalar qoyulmamdr. Mktblrd bu msl il bal münaqilr tam ksin olaraq, qanuni sistemdn knar, dialoq vasitsil hll olunmudur. 27 Almaniyada böyük islam icmasnn mövcudluuna baxmayaraq, müslman agirdlrinin dövlt mktblrind hicab taxmas haqqnda mübahislr qanunvericilr üçün el d çtin bir msl olmamdr. Hicabla bal msl n indi, n d ki, glckd müzakir mövzusu deyildir. Buna sbb dialoq v kompromisin ld olumasdr ki, bu da müslman azl il bal grginliyin qarsn almdr. Kon ikt müslman aird qzlarn dini sbblrdn idman drslrindn azad edilmsi hüququ il laqdar yaranmdr. Qeyd edk ki, bu hüquq Almaniyann inzibati msllr üzr Ali Mhkmsinin (Bundesverwaltungsgericht) qrar il verilmidir (3, 123). Daha qzn müzakirlr is dövlt mktblrind hicabl müllimlrin hüquqlar il bal getmidir: bu halda müllimin dini azadlq hüququ tlblrin dini chtdn qrzsiz thsil almaq hüququ il ziddiyyt girmi olur. Müllimlr tr ndn hicabdan istifady qadaa Almaniyann 9 tatnda qbul olunmudur. Bir müddt vvl Manheymin Apelyasiya mhkmsi bel bir qrar elan etmidir: "mktb müdiriyyti tr ndn orada ilynlrin hicab geymmsin dair qbul etdiyi qrar qanunidir" v "Baden-Vürtemberq tat tr ndn qbul edilmi hicab qadaas Almaniya konstitusiyasna tam uyundur" (5). Müslman icmasna malik digr ölkd – Niderlandda hicab mslsin dini azadlq mslsi kimi deyil, qeyri-ayrseçkilik mslsi kimi yanalmdr. Mübahislr qeyri-hüquqi prosedurlar vasitsil hllini tapmdr. Msl il laqdar ayrseçkiliy qar qanunvericilikl mul olmaq üçün, bel adlanan, Brabr Rftar Komissiyas yaradlmdr ki, o da hicabla bal bütün ikaytlr baxr. Klassik liberal yanaman davam etdirrk, agirdlr dövlt mktblrind dini rmzlr gzdirmy icaz verilir (müslman ba örtüklri d daxil olmaqla). Lakin yegan mhdudiyyt onlarn thlüksizliyi il baldr. Msln, idman drslrind hicab agirdin özü üçün thlük yarada bilr (4, 13). Hicab mslsi sözün geni mnasnda frdi azadlq mslsi kimi götürülür v uy- unlama v qeyri-qanunvericilik vasitlrin aid edilir. Birlmi Krallqda müslman qadnlarna ictimai yerlrd hicab geyinmy qanunla icaz verilir, baxmayaraq ki, onun mhdudladrlmasndan ötrü bir sra chdlr olmudur. Klassik yanaman sas tutaraq, Britaniya hakim dairlri ba örtüyü mslsi il qeyri-hüquqi yollara müracit edrk mul olmular. Bu msl il laqdar 2006-c ild yaradlm Hökumt nteqrasiya v birlm Komissiyasnn ryin gör, azlq mdniyytlri il münasibtlr "n yax mövcud praktikaya saslanaraq yerli icmalar üçün praktiki hllrin inkiaf etdirilmsi il" birlm v inteqrasiya üçün hiss oluna biln manelri aradan qaldrmaqla hyata keçirilmlidir (4, 14). Bellikl, Avropa ölklrinin hicab mslsin münasibti fransz inteqrasionist ideallarndan tutmu Niderland v Birlmi Krallqda mövcud multikultural model qdr çox geni kontinuumda dyiir. Nzri nöqteyi-nzrdn multikultural cmiyytin yaradlmas, brabrlik konsepsiyasnn plyuralladrlmas v "müxtli iy hörmt", müxtli iy "dözmk" v mdniyytlr "uyunlama" srf liberal yanama saylmaldr.  artmaqda olan müslman icmalar il birg yaaya gldikd multukulturalizm nzriyyçilri sosial hycann mürkkb reall il laqli xeyli ilr görmlidirlr. Demokratiyann sas dyrlrinin, digrlrin insan kimi hörmt münasibtlrinin pozulduu, ziyan yetirldiyi hallarda heç bir "uyunlamadan" söhbt ged bilmz. "nteqrasiya" v "uyunlama" arasndak tarazlq ehtiyatla qorunmaldr ki, qrupdaxili grginliyin qars alnsn v Avropa liberal demokratiyasnn prinsiplri qorunub saxlanl28 sn. Vtndalarn, immiqrant vtndalar da daxil olmaqla, haqq vardr ki, öz mdni v dini normalarn, onlar qanuna zidd olmad halda tam yerin yetirsinlr. Demokratiyalar multikulturalizm v dini azadla hüquq v imkan vermlidirlr, lakin onlara öz qanunlarn dyimk taprlmamaldr. Eyni zamanda vtndalarn dövlt qarsnda hüquq v vziflri vardr: bu kontekstd dövlt loyallq vtndalq üçün ilkin rt kimi qbul olunmaldr. Qrb tdqiqatçlar bel bir kri vurulayrlar ki, islam siyasi v hüquqi doktrinas nnvi olaraq müslmanlarn qeyri-islam hakim dairlrin tabeçiliyini qbul etmir v bu sbbdn onlarn qeyri-islam cmiyytlrin inteqrasiyas, elc d qeyri-müslmanlarla loyallq laqlrinin yaradlmas praktiki chtdn çox çtindir. Bunun üçün d liberal demokratiyalara immiqrant icmalarnn gündlik hyatda cmiyyt uyunlamas üçün e ektiv qeyri-formal altlr taplmasna güclü iradlrini göstrmlri kri irli sürülür. Bu vaxt müslman immiqrantlarnn da demokratiyann fundamental dyrlrin, azadla, baqalarna zrr yetirmmy v insan hüquqlarna hörmt etmy sadiq qalmalar tlb edilir. Liberal demokratiyalara bu nöqteyi-nzrdn, gr ki, baqalarnn hüquqlar v ya ictimai qayda üzrind hr hans bir thlük mövcuddursa, qanuni kild dini etiqadn ictimai nümayiini mhdudladrlmasna brat qazandrlr. Onlarn bunu qanunvericilik (Fransa) v ya qeyri-qanunvericilik (Belçika, Almaniya) prosedurlarla hyata keçirmy üstünlük vermlrindn asl olmayaraq, bu, siyasi seçim sferasna aid qrardr. Çoxluq v azlq mdniyytlri arasnda getdikc artmaqda olan grginlik dövründ, Avropann sosial v demoqra k dyiikliklrl üzldiyi bir raitd dövltin müyyn drcd müdaxilsin d ehtiyac olmas vurulanr (4, 15-16). Ntic Liberal dövltlr mahiyyt etibar il çoxluun mdniyytini dstklyir v irli aparr. Liberal dövlt azlqlar assimilyasiya thlüksindn qurtarmaq öhdçiliyini üzrin götürmür v buradan da mdniyytlrin brabrliyini hyata keçirmk liberal dövltin mqsdi sayla bilmz. Liberalizmd qanunlarn ham üçün eyni olmas vurulanr. Lakin eyni qanunlar müxtlif mdni v ya dini qruplarn üzvlrin onlarn müxtlif adt-nnlri v inanclarna gör müxtlif tsir göstr bilr. Bellikl, bu qanunlar hamya brabr aid olsalar bel, slind ayrseçkilik yaradrlar. Liberal demokratiyalarda qrupdaxili grginliyin qarsnn alnmas v Avropa liberal demokratiyasnn prinsiplrinin qorunub saxlanlmas üçün "inteqrasiya" v "uyunlama" arasndak tarazlq ehtiyatla qorunmaldr. Vtndalarn, immiqrant vtndalar da daxil olmaqla, haqq vardr ki, öz mdni v dini normalarn, onlar qanuna zidd olmad halda tam yerin yetirsinlr. Demokratiyalar multikulturalizm v dini azadln tam ifad olunmas üçünrait yaratmaldrlar. Eyni zamanda vtndalarn da dövlt qarsnda hüquq v vziflri vardr: bu kontekstd dövlt loyallq vtndalq üçün ilkin rt kimi qbul olunmaldr. 29 dbiyyat: 1. Ball, T & Dogger, R. (1995). Political Ideologies and the Democratic ideal. New York: Harper Collins. 2. Barry, Brian. Liberalism and Multiculturalism. Ethical Perspectives 4 (1997) 2. 3. Bundesverwaltungsgericht, Urteil BVerwG 6 C 8/91, August 25, 1993, quoted in Brems (2006), 123. 4. Cohen-Almagor, Raphael / Marco Zambo i. Liberalism, Tolerance and Multiculturalism: The Bounds of Liberal Intervention in A airs of Minority Cultures. 5. "German Court Upholds Muslim Headscarf Ban in Schools," Der Spiegel Online International (March 18, 2008), h p://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,542211,00.html [April 3, 2008]. 6. Kymlicka, W. (1989). Liberalism, Community and Culture. Oxford: Oxford Univer-sity Press. 7. Kymlicka, Will (2002). Contemporary Political Philosophy. Oxford: Oxford Univer-sity Press. 8. Lanefelt, Lily Stroubouli. 2012. Multiculturalism, Liberalism and the Burden of Assimilation. Printed in Sweden by US-AB, Stockholm. Distributor: Department of Political Science, Stockholm University. 9. Mosharafa, Eman (2014). Culture and Identity in the 9/11 World of Alliances and Rivalries. Transforming International Communication: Media, Culture and Society in the Middle East. Ed. Kiran Prasad. BR Publishers. New Delhi. 10. Raz, Joseph. 2012. Multiculturalism: A Liberal Perspective I. Liberalism and multiculturalism. 11. Taylor, C. (1994). "The Politics of recognition". In A. Gutmann, ed. 1994. Multi-culturalism . Examining the Politics of Recognition. New Jersey: Princeton Uni-versity Press. 12. Wieviorka, Michel. Is multiculturalism the solution? Ethnic and Racial Studies Volume 21 Number 5 September 1998. 30 AZRBAYCANDA MULTKULTURALZMN MÖHKMLNDRLMS V SAXLANILMASINDA AZRBAYCAN XALQININ ÜMUMMLL LDER HEYDR LYEVN ROLU Mahir DADAOV Azrbaycan Respublikas Qaçqnlarn v Mcburi Köçkünlrin lri üzr Dövlt Komitsi, Fizika üzr flsf doktoru Tarix sübut edib ki, mnvi gücü zif olan cmiyytlrd sosial-iqtisadi, elmi-texniki inkiaf daimi ola bilmz. Çünki inkiaf v trqqinin dayanql olmas üçün cmiyyt hrtr i – hm sosial-iqtisadi, hm d mdni-mnvi chtdn inkiaf etmlidir. Azrbaycan xalq olduqca mühüm v briyyt nümun olan mnvi key yytlr malikdir. Bunlardan biri d srlrdn bri formalaaraq inkiaf edn, xalqmzn hümanist dünyagörüünü özünd ks etdirn multikultural v tolerant dyrlrdir. Azrbaycan müstqilliyini brpa etdikdn sonra xalqmzn ümummilli lideri Heydr liyevin uzaqgörn v müdrik siyasti nticsind ölkmizd mdniyytlr v dinlraras dialoq key yytc yeni mrhly yüksldildi, multikulturalizm v tolerantlq nnlrinin qorunub saxlanmasna, inkiaf etdirilmsin hüquqi zmin yaradld. n sas, bu, dövlt siyastinin ayrlmaz trkib hisssin çevrildi. Ümummilli lider Heydr liyev haql olaraq multikulturalizm v tolerantlq siyastini ölknin demokratik inkiafnn trkib hisssi hesab edirdi. Ulu öndrin mülli olduu Azrbaycan Konstitusiyasnda ölkmizd dinindn, irqindn, dilindn asl olmayaraq hr bir vtndan hüquq v azadlqlar, o cümldn insanlarn etiqad azadl tsbit olundu. Respublikamzda yaayan hr bir etnik azln, hr bir xalqn tmsilçilrinin mdniyytinin, dyrlrinin müxtlif qanunlar v normativ-hüquqi aktlarla tsbit edilmsi, mükmml qanunvericilik bazasnn formaladrlmas v digr bu kimi mühüm addmlar da aparlan bu mqsdyönlü siyastin trkib hisssidir.Bs Heydr liyevin müstqillik konsepsiyasnn yaarl v hyatiliyi nddir? Bunun nzri kir tariximizd yeri v önmliliyini rtlndirn amillr hanslardr? Birincisi, özünün müstqillik konsepsiyasn ilyrkn Ulu öndr konkret v real cmiyytin iqtisadi, siyasi, sosial v mnvi-xlaqi sahlrinin bütün kompleks problem v qaylarna real Azrbaycan gerçkliyindn yanard. Lakin o, hmi "qlobal düünüb lokal hrkt etmk lazmdr" prinsipin riayt edrk, Azrbaycan xalqnn müstqilliyinin qorunmasn dünya hadislri mcrasnda hll etmy çalmdr. Ümummilli lider Heydr liyev müasir Azrbaycan dövltinin qurucusu, müstqil respublikamzn dünya birliyin inteqrasiyasnn, yeni inkiaf strategiyasnn banisi olmaqla brabr, eyni zamanda, Azrbaycanda multikulturalizmin dövlt siyastin çevrilmsinin sasn qoymudur. Heydr liyev 1993-cü ilin 15 iyununda ölk rhbrliyin qaytd-  gün, Milli Mclisd etdiyi ilk çxnda bu mqam xüsusi vurulam, respublikadak çoxmilltliliyi Azrbaycann srvti adlandrmdr:"Azrbaycan halisinin çoxmilli 31 trkibi bizim srvtimizdir, üstünlüyümüzdür. Azrbaycann n balca srvtlrindn biri qdimlrdn bu torpaqda yaayan, öz taleyini, öz hyatn bu torpaa balayan müxtlif dinlr etiqad edn adamlardr. Biz bunu qiymtlndiririk v saxlayacaq. Dövlt, ölk n qdr çox xalq birldirs, bir o qdr zngin olur, çünki onlarn hr biri ümumdünya mdniyytin v sivilizasiyasna öz töhfsini verir. Azrbaycan onun razisind yaayan bütün millt v xalqlarn ümumi vtnidir. Azrbaycanl sözü bizi hmi birldirib". Ulu öndrin ümumdövlt m ursi sviyysin yüksltdiyi Azrbaycançlq ideyas da mahiyyt etibaril milliliyin v briliyin tcssümüdür. Bu ideya heç bir halda milli tcridolunman tlqin etmir, o, tkc milli kimliyin ifadsi, xalqn mnvi irsin hörmt, onun tblii v trnnümü demk deyil, eyni zamanda dünya irsin, ümumbri dyrlr açqdr. O deyirdi: "Biz hm milli tariximizdn aldmz mnvi srvtlrdn istifad etmli, hm d briyytin yaratd mnvi dyrlr yiylnmliyik". Bu baxmdan Heydr liyevin Azrbaycançl ümummilli ideologiya olaraq irli sürmsi onun Azrbaycan dövltçiliyi namin göstrdiyi tarixi xidmtdir. Çünki Azrbaycançlq bizim keçmiimizdn gln dyr olaraq vahid Azrbaycann ideya sas, ölkmizdki bütün konfessiya v etnoslarn hmrylik v anlama içind birgyaaynn tarixi tcrübsidir.Bu yerd bir mqama diqqt yetirmk lazmdr. Azrbaycandak polietnik znginliyi, mdni müxtli iyi özünd ehtiva edn azrbaycançlq ideyas ovinist, monoetnik Ermnistanla apardmz informasiya savanda bizim güclü tbliat silahmzdr. Ksenofobiya v özünütcrid üzrind köklnn ermnilik ideologiyasnn tam ksin azrbaycançlq mütrqqi bri dyrlri tcssüm etdirn vtnprvrlik m ursidir. Onun kökünd baqa xalqlarla sülh içind yaamaq flsfsi dayanr. Bu, ölkmizdki müxtli iyi, frqliliklri ayrlq deyil, znginlik olaraq görn, müasir dünyan thdid edn etnik, dini zminli ayr-seçkiliy qar Azrbaycan nümunsidir Azrbaycan tarixn tolerantlq, dini dözümlülük nnlri il frqlns d, beynlxalq standartlara cavab vern dövlt-din münasibtlri, tolerantlq prinsiplri ölkmizd mhz Heydr liyevin xidmtlri saysind brqrar olub. Ulu öndrin hyata keçirdiyi ardcl v mqsdyönlü siyast nticsind Azrbaycan Respublikasnda insan hüquqlarnn qorunmasna dair qanunvericilik bazas beynlxalq hüquq normalarna uyunladrlb, dövlt-din münasibtlrinin tnzimlnmsi prinsiplri tsbit olunub, dini etiqad azadl il bal normativ hüquqi aktlara riayt edilmsin nzart güclndirilib, konfessiyalar arasnda dözumlülük mühiti yaxladrlb, elc d dini-tarixi abidlrimizin tikintisi, brpas v qorunmas istiqamtind mühüm tdbirlrin hyata keçirilmsin balanlb. Bu sahd Heydr liyevin müdrik, csartli, tarixi qrarlarndan biri is 15 il önc Azrbaycan Respublikas Dini Qurumlarla  üzr Dövlt Komitsinin yaradlmas olub. O dövrd – Azrbaycan dövlt müstqilliyini brpa etdikdn sonra ictimai hyatn bütün sahlrind mövqeyini ortaya qoymaq ehtiyac il üzlmidi. Yenidn qurulan dövltin dyrlr sisteminin dqiqldirilmsi mürkkb daxili v beynlxalq vziyyt raitind müstqil dövlt quruculuuna balayan Azrbaycan üçün müstsna hmiyyt malik idi. Bel bir vaxtda vacib msllrdn biri d dövltin din msllrin münasibti, ölkd mövcud olan frqli dini icmalara v konfessiyalara münasibtinin prinsipial mqamlarnn müyynldirilmsi hesab olunurdu. Xüsusi vurulamaq lazmdr ki, dövlt-din münasibtlrini tnzimlyn hökumt üzvü statusunda mrkzi icra hakimiyyti orqan MDB ölklri arasnda ilk df mhz Azrbaycanda yaradlb. Sonradan MDB-nin, elc 32 d Avropann bir sra dövltlri ölkmizin tcrübsindn yararlanaraq bu statusda dövlt qurumlar tsis etmy balayb. Tbii ki, cmiyytin bütün tbqlrini hat edn bu faliyytin özünmxsus xüsusiyytlri v çtinliklri var. Lakin ümummilli lider Heydr liyevin sasn qoydu- u siyast, Prezident lham liyevin onu uurla davam etdirmsi v ölknin birinci xanm, UNESCO-nun v SESCO-nun xomraml s ri, Milli Mclisin deputat Mehriban liyevann rhbrlik etdiyi Heydr liyev Fondunun milli-mnvi dyrlrimizin, zngin tolerantlq nnlrimizin ölkd v beynlxalq almd tblii istiqamtind ardcl faliyyti Dövlt Komitsinin qarsna qoyulmu mqsdlr çatmasna lverili zmin yaradr. Onu da qeyd edk ki, milli-mnvi irsimizin, onun trkib hisssi kimi dini dyrlrimizin qorunmas v glck nsillr çatdrlmas qloballamann sürtl inkiaf etdiyi müasir dövrd xüsusil vacibdir. Çünki bu dyrlrin xalqmzn formalamasna tsiri böyük olduu kimi, milli dövltçiliyimizin möhkmlndirilmsind d xüsusi rolu var. "Dinimiz milli-mnvi srvtimizdr" – deyn Ulu öndr Heydr liyevin xidmtlri nticsind bu gün milli v dini dyrlrimiz xalq tr ndn, dövltin himaysi altnda qorunur v daha da inkiaf etdirilir. Azrbaycanda multikulturalizm nnlrinin qorunub saxlanmas, daha da inkiaf etdirilmsi v geni tbli olunmas bard danarkn, diqqti "Multikulturalizm ili" çrçivsind yanvarn 15-d Bakda Heydr mscidind cüm namaz qlnmas mrasimin yönltmk lazmdr. Vhdt namaz adlandrlan bu mrasimd mzhbindn asl olmayaraq bütün müslmanlar bir araya glrk eyni vaxtda, bir yerd namaz qlb, dualar ediblr. Bu tdbir "Multikulturalizm ili" fonunda mühüm hmiyyt dayr v Azrbaycann tolerantlq mrkzi kimi bütün dünyada nüfuzunun daha da artmasna xidmt edir. Dünyada sünni-i mslsinin süni kild qabardld bir zamanda, Heydr mscidind ilrl sünnilrin hr gün olduu kimi, müqdds cüm gününd d növbti df vhdt namaz qlmaq üçün bir araya glmlri artq böyük dstk qazanaraq davaml hal alb. Hm i, hm d sünni mzhbinin nümayndlrinin vahid mkanda, bir srada duraraq ibadt etmsi ölkmizd dövlt tr ndn hyata keçiriln tolerantlq v multikulturalizm siyastinin mntiqi nticsidir. Dini dözümsüzlüyün, irqi ayr-seçkiliyin v islamofobiyann bütün dünyada geni yayld bir dövrd Heydr mscidind vhdt namaznn qlnmas dünyaya bir sülh mesajdr. Bu mesaj tolerantlq v multikulturalizm mrkzi olan Azrbaycandan verildi. Mzi is odur ki, mzhbindn asl olmayaraq, müslmanlar qarda-bac kimi bir yerd, bir mscidd namaz qlrlar. Çünki bütün müslmanlarn bir Allah, bir Quran v bir Peymbri var. Ulu öndrin baqa böyük key yytlrindn biri d Onun böyük müllim, dahi tbliatç v mükmml natiq olmasnda idi. Heydr liyev "ideya, ideologiya v tbliat" universal üçlük formulundan çox mhartl istifad etmyi bacarrd. O, ideyan verir, onu ideologiyaya çevirir v hmin ideologiyann kütl tr ndn mnimsnilmsini tmin edirdi. El Azrbaycan birldirck universal formul olan azrbaycançlq ideologiyasnn da mülli , tbliatçs v icraedicisi, mhz Ulu öndrimiz olub. slind, bir xalqn vahid ideologiya trafnda tkilatlanmas üçün illr keçir. Yni hr hans bir ideologiyann mnimsnilmsi, öyrnilmsi v xalqn hmin ideologiyann daycsna çevrilm prosesi uzun illr, blk 33 d, qrinlr, yüzillr aparr. Amma Ulu öndr özünxas xüsusi çevik üsul v metodlarla bu prosesi el etdi ki, qsa müddtd azrbaycançlq ideologiyas Azrbaycann balca milli-siyasi ideologiyasna çevrildi. Bir qdr sonra is bu, öz müsbt bhrsini verdi. Azrbaycanda bu ideologiyann brqrar olmas v mnimsnilmsi il ölkmizd etnik separatçla son qoyuldu. Bu gün Azrbaycan dünyann humanitar kataklizmlr ba vermyn nadir ölk lrindndir. Humanitar msl bu gün özünd mdniyytlrin, sivilizasiyalarn, konfessiyalarn qarlql münasibtlrini ehtiva etmkddir. Ölkmizd tarixn bu sahy n pozitiv mövqe srgilndiyi üçün bu gün Azrbaycan dünyann humanitar mkdalq mrkzin çevrilib. Çoxmdniyytliliyin, milli-etnik znginliyin örnyi v rql Qrbin ortaq dyrlr modeli kimi Azrbaycan bu gün d dünyada mdniyytlraras dialoqun, multikulturalizmin yaylmasna xidmt edn qlobal tbbüslrin mülli v sas icraçs kimi layiqli rol oynayr. Prezident lham liyevin mqsdyönlü v uzaqgörn siyasti nticsind ölkmiz dünyann mdniyytlraras dialoq mrkzlrindn birin çevrilmidir v bu istiqamtd Azrbaycan dövlti tr ndn hyata keçiriln tdbirlr briyytin thlüksiz glcyi v birgyaama nnlrin dstyin bariz nümunsidir. "Multikulturalizm" blk d ictimaiyyt üçün yeni termin olsa da, onun mahiyytin min illrdir ki, ölkmizd riayt edilir. Dinindn, dilindn, milliyytindn asl olmayaraq, ham qarlql hörmt raitind yaayr. Prezident lham liyevin d qeyd etdiyi kimi, Azrbaycanda bu sahd nadir tcrüb ld edilib. Tolerantlq xalqmzn adi hyat trzi v dövlt siyastidir. Azrbaycann multikulturalizm mktbinin nnlri v ölkmizin tolerantlq mrkzi kimi hmiyyti daha da artacaq. 34 $ 	   $ 	  %  %    &'('!      ,   

 !"!: 1. <%% w. «] /.   %  '%" =», . // ', 2003, . 155, 180, 181 2. .| «% »  ' «w/& %», , 1998 , .145 3. @.  $ «?/ >>» 10,  2016, .206 4. }$.  «\ », //^%& , 1995, .19 5. .w= «%  '#/ », , 1982, . 3-14 42 MÜASR DÖVRD MULTIKULTURALZMIN MÜQAYSL THLL V ÜSTÜNLÜKLR Xyal MMMDOVA Beynlxalq Multikultural 2bknin rhbri Multikulturalizm geni anlamda ayrca bir nzri yol kimi, mhdud srhdlr çrçivsind is hyata keçiriln siyasi akt kimi yanamaq olar. lkin versiyada baxdqda multikulturalizm özünü tolerant siyastin yeni tzahürü kimi göstrir. O xalqlar bir-birin qaynayb qarmaa, bir-birinin mdniyytini mnimsmy v yeni mdniyyt qurmaa deyil, sadc digr mdniyytlr qar dözümlü v humanist nöqteyi nzrindn hörmtl yanamaa çarr. «Multikulturalizm» anlay adtn iki sas mnada istifad olunur. Birinci mnada, multikulturalizm ¡ cmiyytin etnik v mdni parçalanma halnn fenomenidir; baqa cür v daha dqiq onu «çoxmdniyytlilik» kimi qeyd etmk olar,hans ki, son nticd mdniyyt ¡ ümummilli hala qar yönlir. Bellikl, söhbt hanssa mdni birliyin çrçivsind mdni muxtariyytdn deyil, mhz onun fraqmentasiyasndan bard gedir. Multikulturalizm ikinci mna olaraq, sasn «mdni müxtli ik» liberal konsepsiyasna saslanan ictimai hyatn iqtisadi, siyasi v mdni sahlrind etnik, irqi v subkultur üstünlüyü tbli edn ideologiya v siyast kimi çx edir. Onlarn mqsdi ¡ müxtlif növ azlqlarn milli çoxluqlarla ayr-seçkiliyin aradan qaldrlmas v brabrliyin ld olunmasdr. Beynlxalq sviyyd miqrasiya prosesinin artmas, nqliyyat v laq imkanlarnn da asanlamas il insanlar, bel demk olar ki, mdniyytlr get-ged bir-birin yaxnlamaqda v nüfuz etmkddir. Bu mdniyytlraras münasibti v bir çox mdniyytin bir arada olmasn "mdni müxtli ik" v ya "multikulturalizm" adlandrmaq olar. Yni sad anlamda desk mdni frqliliklri qoruyub saxlamaqla inkiaf nzrd tutulur. kinci aspektdn yanadqda is multikulturalizm müyyn zaman üçün nzrd tutulmu v müyyn siyasi mühit uyunladrlaraq, qtiyytli proseslri balatmaq v ya önlmk üçün istifad olunan siyasi bir texnologiyadr. XXI srd hr bir dövlt öz vtndalarn müasir dövrün sas thdidlrindn qorumaq üçün onlara milli siyasi ideologiya il yeni münasibtlr v dyrlr yolu göstrir. Bununla öz cmiyytlrini bir növ thlüksiz hyata yönlndirmy çalrlar. Bu knardan göründüyü kimi, çox da rahat bir i deyildir v kifayt qdr drin hesablanm böyük qrarlar olmaqla yana, hm d bu qrarlarn öz hllini tapmas üçün hakim elitann güclü siyasi iradsi demkdir. Bu ideologiyalar müyyn zaman üçün hesablanm bir yoldur v hr hans bir siyasi partiya deyil, cmiyytin düün beyinlri tr ndn hazrlanr v strateji planda kifayt qdr msuliyytli faliyytdir. Milli siyasi ideologiya özlüyünd bir neç vacib elementlrdn ibart olur v bu elementlrin seçilmsi d tsadüfn olmur. ksr dünya dövltlrind, istr bu AB olsun v ya Almaniya olsun, ya da rqd Hindistan olsun, hr birinin dövlt ideologiyasnda v ya idaretm prinsiplrind n çox istifad olunan elementlrdn biri kimi biz mhz multikulturalizmi görürük. 43 Frqli mdniyytlrin bir arada olmasnn öz müsbt v mn chtlri vardr.Bir hyat tcrübsi olaraq multikulturalizm insanlara yeni fürstlr yarada bilr. Frqli mdniyytlrl bir arada yaamaq, onlarn tcrüblrindn yararlanmaq bizd yeni bax prizmas yaradr, hadislr frqli yön vermk qabiliyytimizi üz çxardr, münasibtlrimizi znginldirir. Multikulturalizm eyni zamanda sosial-iqtisadi baxmdan da key yytli – komfortlu bir hyat fürsti tqdim edir. Tsadü deyil ki, "mdniyyt" termini fransz Voltieri tr ndn ilk df "insan zkasnn meydana glmsi, inkiaf, inkiaf etdirilmsi v ucaldlmas mnasnda istifad edilmidir." Mdniyyt, ümumi mnada, insana xas mlumat, inanc v davran toplusu v bu birlimin parçalar olan hr cür maddi v mnvi göstricilridir. ctimai v frdi hyatn meydana glmsini tmin edn dil, nn, düünc, simvollar, qanunlar, qaydalar, xlaq, altlr, texnikalar, manlar, elm, flsf v snt srlri kimi hr cür maddi v mnvi mhsullar bütövlüyün mdniyyt deyilir. Bu baxmdan mdniyyt, cmiyytin bütün frdlrinin ortaq kild meydana gtirdiklri v qbul etdiklri "qurum" v dyrlrdir. O halda mdniyyt «bir xalqn yaama trzidir.» Baqa bir deyiml, insann tbitd hazr tapmad amma tbit qatd hr eydir. Taylora gör, mdniyyt v ya sivilizasiya bir cmiyytin üzvü olaraq insann öyrndiyi mlumat, snt, adt-nn v bnzri qabiliyyt, bacarq v vrdilri özünd ehtiva edn kompleks bir bütünlükdür. slind mdniyyt, insann özünü öz evind eitmsini tmin edck bir dünya ortaya çxarmasdr. Yalnz canl varlqlar içrisind insana xas bir qabiliyyt olan mdniyyt yaratma hrkti eyni zamanda insan heyvandan ayran n tml xüsusiyytidir d. Belc, insann qavrama, analiz etm, simvolikldirm v düündürm xüsusiyyti il kainat, tbiti, özünü v cmiyyti anlama, rh v dyidirm syi nticsind mdniyyt ya da sivilizasiya ortaya çxd. Bu mnada mdniyyt ya da sivilizasiya, «tbitin yaratdqlarna qarlq insann yaratd hr eydir.» Multikulturalizm v onun üstünlüklri Multilkulturalizm v onun üstünlüklrinin tdbiqi mühiti qzn müzakir predmetidir. Bir qrup alim (T.Ar, F.M.Defarj, Z. Bjezinski) hesab edir ki, bu ideyann tdbiqi üçün dövltlrin xarici siyastlrinin uzlad region v qonuluq mühitinin olmas vacibdir. Bu mülli rin bel bir kir irli sürmsinin sbbi odur ki, onlar multikulturalizm v onun üstünlüklrinin ttbiqini tkc mdni-sosial hadis kimi deyil, hm d siyasi modelldirm alti kimi nzrdn keçirirlr v multikulturalizm proseslrini geopolitikadan asl hesab edirlr. Bu realist-makiavellistlr hesab edir ki, düzgün tdbiq olunaca halda multikulturalizmin hr hans bir inteqrasiyon mexanizmin yaratd nticlri qoruyub saxlamaq xüsusiyyti vardr. F.M.Defarja gör multikulturalizmin düzgün ttbiqi zaman hr hans mkanda multikulturalizmin üstünlüklri özünü göstrmy balayr v bu hmin mkanda inteqrasiyan daha da drinldirir. Z.Bjezinski is multikulturalizmi v ona bnzr ideoloji axnlarn thlilini hyata keçirrk bel bir nticy glir: "Bu növ ideoloji elementlrin tdbiq olunaca mühitdki sosial proseslrin öz axarna buraxlmas, dövltçiliy v sosial münasibtlr mn tsir göstr bilr. Çünki, hr bir geopolitik mühitin özünün xüsusiyytlrindn irli gln neqativ reaksiyas ola bilr." Digr qrup alimlr is (F.Fukuyama, T.Cfrov, E. smaylov, V.Papava) hesab edir ki, multikulturalizm çox elastik v uyuqan bir ideya olduundan onun hr hans bir mühitd 44 formalamas çox rahatdr v xüsusi institusional qurumlarn yaradlmasnav normativ aktlarn qbulu kimi islahatlar dstyin ehtiyac yoxdur. Multikulturalizmi glck sosial münasibtlrin mcburi v yekun nticsi kimi görn F.Fukuyama özünün "Amerika iki yol ayrcnda" srind qeyd edir ki, "Amerikallar bu anlayn cmiyytd yaranmas v möhkmlnmsini ba vern sosial proseslrin tbii nticsi olaraq görcklr v gr bu sosial münasibtlrin sifariin qar çxaraq bu ideyan qbul etmslr yqin ki, cmiyytd kollaps yaranacaqdr." Multikulturalizmin v onun üstünlüklri il bal kir ayrlnda kimin daha çox hqiqtin inda dayandn öyrnmk üçün mültikulturalizm tcrübsinin müqayisli thlilindn balamaq daha çox mqsduyundur. Mültikulturalizm bizim srin sas ideyalarndadr v hr bir dövltd müxtlif formalarda v müxtlif üsullarla tdbiq olunur. Bu müxtli ik hr bir dövltin ilk önc frqli siyasi sistem malik olmas il izah olunur. Müasir dövrd multikulturalizmin bel möhkmlnmsinin sbbi d mhz inkiaf etmkd olan cmiyytlrin digr inkiaf etmi milltlrdn geri qalmamaq v müasir inteqrasiya proseslrind aktiv itirak etmk istyi il d izah oluna bilr. Obyektiv sbblrdn dolay multikulturalizm müsbt tcrüby malik olduu kimi mn tcrüby d malikdir. Multikulturalizmin formalamas üçün tbii ki, uzun illr grkdir. Yaddan çxarmaq lazm deyil ki, insanl yalnzla sürüklyn, mrkzd olmaa qoymayan v trafa hmiyyt vermyn uzunmüddtli bir qurulu içindki dünyann, cmiyytlrin – funksionall, müstqil verimli olma, dyrlr hörmtl yanama, irqindn, dinindn, dilindn asl olmadan qarlql tolerantl sas götürn multikulturalizmi üz çxarmas, almas, qbul etmsi çtin olacaq. slam dbiyyatlarnn aradrmasnda güclü bir detal diqqti clb edir. Msln, Farabinin l-Mdintül-Fadlàs, bn Xaldunun Müqddim`sind diqqt çkdiyi "ümran" anlay ilk ala glnlrdndir. Hr ikisi multukulturalizmin müsbt tr rini göstrmidir. Bel ki, hr ikisi hrin mrkzind insan, fziltli frdlri toplayr, burada çatdrlmaq istniln kir, fziltli, elm sahibi insan hr zaman trafn, çevrsini diqqt almasdr. Yni, cmiyyti meydana gtirn hr ks– hr seqmentin dyrlrini diqqt almaldr. Multikulturalizmin üstünlüklri bir çox aspektlrd özünü aadak kimi biruz verir: 1. Düzgün tdbiq olunan multikulturalizm dövltin mövcud sosial münasibtlrin zdlyrk tam yeni bir münasibtlr formaladrmaa istiqamtli faliyyt v ya ideya deyil. Tam ksin dövltin mövcud sosial münasibtlr sisteminin tml prinsiplrin qoruyan v bu münasibtlri mhv etmdn faliyyt göstrn bir elementdir. 2. Dövltçilik v milli maraqlar bütün siyasi partiyalarn, tkilatlarn v s.-nin fövqünddir. Heç bir partiyann, tkilatn, qurumun ideologiyas v faliyyti dövltçilik v milli maraqlardan üstün olmad kimi düzgün ttbiq olunduqda multikultural dyrlr d dövltçilik v milli maraqlara uyuan v onlarla kon ikt edn bir paradiqma deyildir. 3. Multikultural dyrlr çox elastikliyi v hatliliyi il seçilir. Cmiyytin frdlrinin siyasi faliyytindn tutmu bdii faliyytin kimi hyatnn bütün sferalarnda özünü göstr bilir v çox geni müzakir mövzusuna çevrilir. 4. Multikulturalizm dövlt siyastinin bir hisssi olaraq dövltçilik v milli maraqlarn müda si fonunda milli siyasi ideologiyaya tabe olmaqla, dövltin baqa dövltlrl münasibtlrind dostsevrliyi, dözümlülüyü nümayi etdirir v mövcud sx balar daha da möhkm saxlayr. 45 Multikultuiralizm v onun üstünlüklri özünü uurlu kild göstrdiyi ölklrdn biri d mhz Kanadadr.Kanadadak daxili sosial vziyyt multikultural dyrlrin formalamas v özünün üstünlüklrini göstrmsi üçün sas rol oynad. Bel ki, bu ölkd fransz silli v ingilis silli xalq uzun zamandr ki, birg mehriban yaamaa öyrmilr v bu özü-özlüyünd bir dözümlülük v uyuma tcrübsi formaladrmdr v bel bir mühitd multikultural dyrlrin üstünlüklri özünü gözl kild göstrmy bilmzdi. Kanada multikultural dyrlrin inkiaf v qorunub saxlanmas üçün bu ideoloji dyrlr n yüksk normativ hüquqi baza il – konstitusiyada onu qeyd etmkl (qeyd: "Bu konstitusiya ancaq ölkdki multikultural dyrlrin qorunmas istiqamtind tfsir edil v istifad oluna bilr") – dstk olmudur. Bel ki, gr srin ortalar v yeni srin vvllrind kanadallar ölky gln qeyri-din nümayndlrin qar hssas v ehtiyatl idilrs indi multikultural dyrlrin genilndiyi bir dövrd bu kon iktoloji vziyyt demk olar ki, yox olmu v artq dini zmind ayr-seçkilik yoxdur.1950-1960-c illrd dini zmind ba vern cinaytlrin v qardurmalarn ümumi cinaytkarlqda pay 16%idis v bu artan temp üzr gedirdis, uurlu kild multikultural dyrlrin üstünlüklrindn faydalanma nticsind bu faiz 1.2% dümüdür v get-ged azalmaqdadr. Bunu uurlu multikultural siyast adlandrmaq olar v bu müsbt tcrüb onoloji problem yaayan ölklr tr ndn problemin hlli variant kimi öyrnil v istifad oluna bilr. Bellikl biz Kanadada multikulturalizmin üstünlüyünü dini kon iklri soyudan hal kimi görürük. Multikulturalizmin mühitdn asl olduunu biz artq AB tcrübsind mn hal kimi gördük. Srhd ölklr olmasna baxmayaraq frqli nticlr görürük. Buna sbb multikultural dyrlrin tdbiqind istifad olunan mexanizmlr v ümumilikd msly yanamada olan frqdir. Multikulturalizm v tolerantlq anlay Özünün mahiyyti etibaril multikulturalizm anlay tolerantlq anlay il sx surtd baldr. Bu anlay müxtlif mdniyytlrin yana mövcudluunu qbul edn tolerant cmiyytin balca xüsusiyytlrindn biridir.Tolerant cmiyytd multikulturalizm müxtlif mdniyytlrin qarlql surtd znginlmsin, xalqlar birldirn vahid mdniyytin formalamasna tkan verir. Bu is insanlarn glck mdni vhdtinin tmin edilmsi mqsdil mdniyytlrin bir-biri il inteqrasiyas prosesi il sx surtd baldr. Elmi dbiyyatda "tolerantlq" (latn dilind bu termin hr mnada "dözümlülük" demkdir) anlay altnda dini v milli müxtli iyin tannmas v onlara hörmti kimi baa düülür. Dini tolerantlq bir sra müasir srlrd geni rh olunur. n maraql tr rdn biri d odur ki, multikultural dyrlr islamn hakim olduu müslman cmiyytlrind daha gözl möhkmlnir v cmiyyt onun üstünlüklrindn daha gözl yararlanr. Müslmanlarn müqdds kitab Quranda bu msl öz ksini aydn kild bel göstrir: "Ey insanlar! Biz sizi bir kii v bir qadndan (Adm v Hvvadan) yaratdq. Sonra birbirinizi tanyasnz (kimliyinizi bilsiniz) dey, sizi xalqlara v qbillr ayrdq. Allah yannda n hörmtli olannz Allahdan n çox qorxannzdr (pis mllrdn n çox çkinninizdir). Hqiqtn, Allah (hr eyi) bilndir, (hr eydn) xbrdardr.(Hucurat sursi ay 13) ". Bu gün tolerantlq v multikulturalizm Azrbaycann dövlt siyastinin prioritet istiqamtlridir. Onlar, eyni zamanda, cmiyyt srlrl alanm mnvi vzif kimi çx edirlr. Ölkmizd müxtlif dini icmalara mnsub olan, frqli milli dyrlr malik insan46 larn hüquq brabrliyinin tmin edilmsi, bu proses müva q yanamann normal hyat qaydas kimi qbul edilmsi dövlt v xalqn birliyinin sarslmazln rtlndirir. Ntic olaraq bunu qeyd etmliyik ki, multikultural dyrlrin düzgün ttbiqi zaman dövltin saslar möhkmlnir v ölk terrorizm, separatizm kimi thlüklrdn sortalanm olur v h a strateji planda ölknin beynlxalq arenada v regionda dayanqlln artrr. dbiyyat: 1. R.Mehdiyev, 2009.Azrbaycan 2003-2008: Zaman haqqnda düünrkn. sh. 240. 2. A.Tayyar , 2007.ran, rak, ABD ve Petrol. Sh. 607. 3. B.Zbiqnev 2009. kinci ans: Üç Prezident v Amerika Fövql dövltinin Böhran.Sh. 263 4. H.Quliyev . 2010. Arxetipik Azrilr: Mentalitetin Simalar.Sh.344. 5.  @. . }    // |'. 2002. 6. & w. | '&  [%&$:   . – : @–"\", 2012. 7.   =/ # / "* . – . : ^, 2003. 8. ?. w< 2011.    '#':w /&  / *<  _. w. 447 9. Fukuyama F. And Nathan Glazer. 1997. We Are All Multiculturalists Now. P.-7 10. Nick Danforth. 2015. Do Kurds Exist?:Turkey Grapples With Multiculturalism. P-32 47 MULTICULTURAL SOCIETY AND HUMAN RIGHTS James MILLAR Fulbright ETA (USA ) Multicultural society is tropoligically referred to as " human rights " in which every ethnic group is equally valuable mechanism to work within a given community or society. It seems therefore quite pe y to say that in every 21st century society there are various forms of social life. Among numerous di erent forms of a good human life there are also those that are neither be er nor worse nor equal in value in respect to one another but they are valuable in a unequal manner. The fact of multiculturalism plays an important role in shaping the law and in the way how various state institutions function.At the narrative level, multiculturalism simply shows the cultural diversity of a given society, but it at the same time rejects any assumed legitimacy of a universal model of culture, and it ends for its understanding as a kind of mirror following the political, educational and socio-economic relations in multi-ethnic societies. The concept of culture is negated in its anthropological, overall – that is universal – interpretation, it is back in multiculturalism as an essentialist concept of the cultural bags often associated with ethnic group and race. Although the principle of multiculturalism is embraced by many in the world,I believe the interpretation of multiculturalism, especially in Eurasia, has problems. Although there have been large advancements in reaching consensus on the de nition of human rights, namely the UN declaration for human rights which was signed nearly 70 years ago, we see a large tension in countries around the world with race, gender, sexuality and socioeconomic status. Equality can be considered to be one of the structuring principles of human rights law. In that sense, the principle of universality can be seen as one of its arguments: in its most basic understanding, universality means that all human beings, without exception, should enjoy all human rights. There can be no exclusion when it comes to the enjoyment of human rights. The drafters of the Universal Declaration of Human Rights had an abstract human being in mind, a human being devoid of group characteristics such as age, ethnicity or gender. The point was that regardless of one's ethnicity, gender, age, social status or any other marker that in the history of mankind has been used to create hierarchies among people, all human beings have the same rights.The clash between human rights and multiculturalism emerges here as di erent communities with di erent traditions, seek to defend their sets of values. The idea of multiculturalism has gained a tone of doubt today; on the one hand, it de nes a certain social condition, a fact or ideal of the coexistence of multiple cultures within one community, whereas on the other hand – the policy of the state aiming prop of montage society, whilst idealising the diversity over the processes of identity . We distinguish multiculturalism from a di erent perspective when we bring up government policies aimed at levelling social tensions confederated with the phenomenon of multiculturalism, or when it comes to ideology, movement, doctrine and even the philosophy of 48 multiculturalism .Nowadays, it seems that human rights constitute the recognized cornerstone of any signi cant political culture. Both thinkers from di erent disciplines of social sciences, in particular lawyers, as well as politicians and, ultimately, ordinary citizens, behave as if they knew what these rights stand for, what their scope and justi cation is. They come into e ect by granting the individual – by the state bodies, in entirely positivist sense – public title of individual and unique legal substance. The uniqueness of this mode of granting rights consists in the fact that it takes place exclusively for the individual, respectively to the personal signi cance of its own name. According to the logic of personal individuality, such a transfer of these rights allows to dispose of them purely by their owner. Every citizen is granted with fundamental rights – implemented in the la er way – as personal legal ownership in the same way, but not as an equal among equals, but as a person who is unique and incomparable with anyone else. And from a liberalist humanitarian perspective, the debate becomes do you push human rights at the expense of o ending particular groups of peoples? Or, do you allow potential injustice to occur? Generally speaking,we don't believe it is a human right to not be o ended. Some of the biggest steps in the history of human civilization were deeply o ensive. When African Americans were given the right to vote in the 1960's in the United States, this was very o ensive to many people there.When some of the great philosophers like Karl Marx or Charles Darwin published their thesis, this was quite disruptive to public consensus in Europe and indeed o ended many. Legal recognition stands for protection of the individual's sphere of freedom and legally ensured participation in public process of creating will, which is hardly possible without establishing a certain measure of social standard of life. Being awarded with individual rights means that a given individual can have socially accepted requirements, that is, perform legitimate social activity, whilst being self-assured that all other members of society have to thrill him or her with respect. Rights, therefore, serve the purpose of creating self-respect since they equip the individual with a symbolic means of expression that empowers this individual to show his or her social activities and leads to the situation in which he or she is universally recognised as valuable person. We believe that it is also a human right to be able to cause o ense, obviously not for the sake of o ending people, but for the preservation of fundamental humanitarian rights. However, in order to defend the human rights of marginalized individuals in communities, we need to look beyond the fear of causing o ense. We need to be careful how we proceed because on one hand, we don't want to o end communities unnecessarily, but on the other, we have to remain proponents of humanitarian rights. This balancing act is something in United States, Azerbaijan, and other places too and it will continue to be a clashing factor when we address liberalism and multiculturalism. 49 MDNYYTLRARASI QARILIQLI FALYYTN ETK SASLARI Sevinc HSNOVA AMEA Flsf nstitutunun aparc elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Azrbaycan cmiyytinin modernizasiyas ölknin milli thlüksizliyinin qorunmas il bal problemlrin bütöv bir kompleksini aktualladrd ki, bunlarn da içrisind mdni v mnvi thlüksizlik problemlri llxüsus kskin ba qaldrb. Bu problemlrin hlli mdniyytlraras problemlri çox zaman dialoq formasnda qurmaq bacarndan asldr, çünki burada heç bir mdniyyt «müstsna ss hüququ»na iddia ed bilmz. Milli özünüdrkin inkiaf raitind mdniyytlrin dialoqu mövzusu xüsusi aktuallq ksb edir. Azrbaycan Prezidenti lham liyev II Bak Humanitar forumunun açlnda qeyd etmidir ki, «Azrbaycan sivilizasiyalar arasnda dialoqun güclnmsindöz rolunu oynayr. Mn minm ki, glckd bu rol yalnz böyüyck. (1) «Mdniyytlraras qarlql faliyyt» anlaynn öyrnilmsi fnlraras xarakter dayr, ancaq göstrilmi anlayn mhz tml dyr dominantlarna müraciti nzrd tutan fls -etik drki mdniyytlraras qarlql faliyytin n e ektiv tnzimlyicilrini dqiqldirmy v saslandrmaa imkan verir. Bu gün alimlr tr ndn bel bir kir söylnilir ki, qloballama raitind mdniyytlraras ünsiyyt (kommunikasiya) özlüyünd ümumi dyrlrin yaradlmas mexanizmi v müxtlif mdniyytlrin nümayndlrinin mükmml bir mövcudluu v inkiafnn mümkün ola bilcyi vahid bir sosiomdni mkann formaladrlmasndan ibartdir. Etik nöqteyi-nzrdn mdniyytlraras laqlrin balca problemi – bu qarlql anlay v msuliyyt, elc d dinamik inkiaf edn dünya raitind mdniyytlrin çoxkilliliyinin qorunub saxlanmasna qay problemidir. Bu problemlr sasn dünya mkannn müasir cmiyytlrin v mdniyytlrin hyat faliyytinin universallamasnn v standartlamasnn güclnmsin gtirib çxaran qloballama sbb olmudur. Qarlql faliyytlrin etik saslar – bu mnvi normalarn, prinsiplrin, dyrlrin mzmunu, elc d onlarn sosial kommunikasiyalar prosesin daxil edilmsi mexanizmlridir. Burada etikann mqsdi digr mdniyytin norma, qayda v dyrlrinin spesi kasnn frqlndirilmsi v baa düülmsi vasitsil bri kommunikasiyalar sisteminin qorunub saxlanmas v inkiafüçün optimal mnvi ilkin rtlrin vraitin yaradlmasndan ibartdir. Mdniyytlraras kommunikasiyalarn etikas bir elm kimi mdniyytlrin dialoqu prosesindml gln mnvi problemlri, kommmunikantlarn dyr meyllrinin xüsusiyytlrini, mdniyytlraras qarlql faliyyt subyektlrinin mnvi key yytlrinin mzmun v mahiyytini, bir trfdn mdniyytlrin qarlql 50 faliyytini qurmaa kömk edn, digr trfdn is qarlql öhdliklr sisteminin sabitliyini digr mdniyytin norma, qayda v nnlrinin spesi kasnn baa düülmsi yolu il tmin edn nzrd tutularaq ifad olunmam mhdudiyytlri daxil edn üsul, vasit, qayda, formalarn mnvi seçimi problemlrini öyrnir. Hr bir adamn müyyn mdni nnnin v mnvi dyrlr sisteminin daycs olduu mdniyytlraras qarlql faliyyt itirakçlarnn trkibinin rngarngliyi kommunikasiya prosesinin e ektivliyinin yüksldilmsi zrurtini rtlndirir ki, bu da faliyytin mnvi-xlaqi motivlrinin baa düülmsind adekvatl nzrd tutur. Bu motivlrin informasiya dayclar tr ndn identi kasiyas prosesi, kommunikasiya subyektlrinin müxtlif mövqelrind ümumi etik saslarn üz çxarlmas xeyli drcd mürkkbdir v qarlql faliyyt subyektlrinin qarlql tolerantln, mnvi norma v anlaylarn baa düülmsinin v interpretasiyasnn vhdtini, xsiyyt hüquqlar v azadlqlarna riayt olunmasn v mdniyyt dayclarnn özünmxsusluunun qorunub saxlanlmasn nzrd tutur. V burada etikann mdniyytlraras münaqilrin qarsnn alnmasnda v hllindki rolu kifayt qdr böyükdür. dbiyyat: 1. Bak Beynlxalq Humanitar Forumunda Azrbaycan Prezidenti lham liyevin nitqi . Bak Beynlxalq Humanitar Forumunun materiallar (4-5 oktyabr 2012-ci il), B., «rq-Qrb», 2013, s.13 2. ?" ?.. \  . // >& $ 2008. 1. 3. Hüseynov A.A. Etika vxlaq müasir dünyada (elektr. resurs-çx rejimi: h p: // ethiks. iph. ras.ru/em 1/1.html (rus dilind) 51 % 	  5 * !)/ * / 1  #   6	!" 7	,       w <' '  % !/ >#/  #/ /, ! '-%  !!. ~& - !&     * ! ># $-  ". ]# %% >#'  &   : & /,  % %$ <  / / $ !, %   %</ %  '"*&-  >#/& =,  '& /, <  '! =#'  >#'   /. ~   %, <'" , $ / "  %/< & %*& $ :  - , %/, /W,  ,  #/< W&. w$-  /  </&  !, */&  !/< >< !& . ]#   '  !*  -  # "! !  W& ' </ #- ,  < ' >   % !  -   "  $", ' > / /, %  !. |  %/& /, "*&  /< /. w  & # "!"  %   / $!- ' %*,   / , , '/, , '. | – =  #&, $/<  &  %#. \ %,    > - # !. ] / $  ' %*!  %*>>, - "* !  < . ?         - $/< &,   «», /& %+ :  - "  <" "*". |$/& = /   /,     # - !/   %$, !   '< & "&.  %+  ! /  %*,  #& & /-   &, %/ %* . # %' /  ' < , .. *  - <  !  !  %*. ?% , /- , # ¡ %<  %/ /. / / $ W  ' <.  ,  <,     /. }'   >& &,   # & 52   <  # ' # .] '   #   W& /.  '   % /< #&, =  ' - &,  '   >/ &   . |/ ! – =    &  -  , ! '% !' # . ]   % , '# , =!& '# &  %$ W . \ , '#/ # /  - $ 19-20 .  "  >" &< %*  [- %$, /,   & >& <&& , <  =  # – / #   $    W& /. @    -    % > '  $ " - #& , "*' %*!!& #". ]=- ,   >   [%&$ /   ,  $ # W&  !' W' %&$' .

 !"!: 1.] .., [ [.[. $/& '  >  %*&- ' '' . 2.}'   '%"* : !  //.. ?.w.w, [.[.&., .2005 3.|! .w. > /, w] .,1996 4.   ^.[. w/  .,1990 56 HEYDR LYEV – AZRBAYCAN MULTKULTURALIZMNN SYAS BANS KM Rima MMMDOVA Beynlxalq 8laqlr üzr mütxssis, Beynlxalq Multikultural 2bk Azrbaycan tarixn çoxmilltli ölkdir, müxtlif milltlrin v xalqlarn qarlql anlama raitind yaad v faliyyt göstrdiyi dövltdir. Müasir müstqil Azrbaycan dövlti v onun yaradcs Heydr liyev hakimiyyt qayd il ölkmizd yaayan azsayl xalqlarn dilin, mdniyytin, adt-nnlrin diqqtl yanad, qay göstrdi. Heydr liyevin tbbüsü v göstrii il milli azlqlarn dbiyyat, mdniyyt, dil, tarix, adt-nnlrinin v s. qorunub saxlanmasna, inkiaf etdirilmsin qanuni zmin yaradld. Bu mqsdl onlara maliyy yardmlar göstrildi. Milli azlqlarn mdni mrkzlri kommunal xrclr, kiray haqq ödnilmdn yerl tmin olundular. Onlarn li¥ alar, doma dillrind drsliklri hazrland, kitablarnn, qzetlrinin nri üçün dövlt büdcsindn vsait ayrld, respublika radiosunda, yerli özl televiziyalarda v qzetlrd doma dillrind verili v materiallar hazrlanmasna rait yaradld, müxtlif konfesiyalarn srbst v azad faliyyt göstrmsin tam hüquqi tminat verildi. Azrbaycan müstqilliyini brpa etdikdn sonra xalqmzn ümummilli lideri Heydr liyevin uzaq görn v müdrik siyasti nticsind ölkmizd mdniyytlr v dinlraras dialoq key yytc yeni mrhly yüksldildi, multikulturalizm v tolerantlq nnlrinin qorunub saxlanmasna, inkiaf etdirilmsin hüquqi zmin yaradld. n sas, bu, dövlt siyastinin ayrlmaz trkib hisssin çevrildi. Ümummilli lider Heydr liyev haql olaraq multikulturalizm v tolerantlq siyastini ölknin demokratik inkiafnn trkib hisssi hesab edirdi. Ulu öndrin mülli olduu Azrbaycan Konstitusiyasnda ölkmizd dinindn, irqindn, dilindn asl olmayaraq hr bir vtndan hüquq v azadlqlar, o cümldn insanlarn etiqad azadl tsbit olundu. Respublikamzda yaayan hr bir etnik azln, hr bir xalqn tmsilçilrinin mdniyytinin, dyrlrinin müxtlif qanunlar v normativ-hüquqi aktlarla tsbit edilmsi, mükmml qanunvericilik bazasnn formaladrlmas v digr bu kimi mühüm addmlar da aparlan bu mqsdyönlü siyastin trkib hisssidir.Bs Heydr liyevin müstqillik konsepsiyasnn yaarl v hyatiliyi nddir? Bunun nzri kir tariximizd yeri v önmliliyini rtlndirn amillr hanslardr? Birincisi, özünün müstqillik konsepsiyasn ilyrkn ulu öndr konkret v real cmiyytin iqtisadi, siyasi, sosial v mnvi-xlaqi sahlrinin bütün kompleks problem v qaylar real Azrbaycan gerçkliyindn çx edirdi. Lakin o, hmi «qlobal düünüb lokal hrkt etmk lazmdr» prinsipin riayt edrk Azrbaycan xalqnn müstqilliyinin qorunmasn dünya hadislri mcrasnda hll etmy çalmdr. Tcrübli dövlt baçs diplomatiyann bel bir ümd prinsipindn çx etmidir ki, daxild aparlan nadan v sritsiz siyast ölknin ninki dünya birliyin daxil olmasna mane olur, daha çox, msln, Azrbaycann nümunsind götürsk, xaricd onun bana gln müsibtlr laqeyd münasibt yaradr. Xalqmz 57 cbhçilrin hakimiyytd olduu dövrd ölkmizd ba vernlrin timsalnda bunun ahidi olmudur. Heydr liyev milli msllrl bal faliyytind beynlmillçilik ruhunu v milli azlqlara diqqti müda  edirdi. Mhz buna gör d Azrbaycanda etnomühit bütün dövrlrd sabit olub. 1995-ci ild bilavasit Heydr liyevin tbbüsü v rhbrliyi il hazrlanan Azrbaycan Konstitusiyas da mnyindn, irqindn, dinindn v dilindn asl olmayaraq hr ksin hüquq v azadlqlarna hörmti tmin edir. Konstitusiyann 25-ci maddsin sasn, Dövlt, irqindn, milliyytindn, dinindn, dilindn, cinsindn, mnyindn, mlak vziyytindn, qulluq mövqeyindn, qidsindn, siyasi partiyalara, hmkarlar i ifaqlarna v digr ictimai birliklr mnsubiyytindn asl olmayaraq, hr ksin hüquq v azadlqlarnn brabrliyin tminat verir. nsan v vtnda hüquqlarn v azadlqlarn irqi, milli, dini, dil, cinsi, mnyi, qid, siyasi v sosial mnsubiyyt gör mhdudladrmaq qadaandr.Konstitusiyann 44-cü maddsin deyilir: – "Hr ksin milli mnsubiyytini qoruyub saxlamaq hüququ vardr. Heç ks milli mnsubiyytini dyidirmy mcbur edil bilmz". Madd 45. Ana dilindn istifad hüququ: Hr ksin ana dilindn istifad etmk hüququ vardr. Hr ksin istdiyi dild trbiy v thsil almaq, yaradclqla mul olmaq hüququ vardr. II. Heç ks ana dilindn istifad hüququndan mhrum edil bilmz[1]. Heydr liyevin milli siyastinin sas istiqamtlrindn biri ölkmizd yaayan bütün milli azlqlarn dil v mdniyytin müva q dstyin göstrilmsi idi. Bu mqsdl, Mdniyyt v Turizm Nazirliyi yannda Milli Azlqlarn laqlndirm uras faliyyt göstrdi. Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasnda milli azlqlarn dil, mdniyyt, tarix v etnoqra yasnn öyrnilmsi üzr xüsusi öb yaradld. Heydr liyevin milli azlqlara qar münasibti tkc rsmi sndlr v görülrl tsdiq olunmur. Ümummilli lider milli azlqlarn yaad bölglr sfrlr edir, onlarla görülr keçirirdi. Qbl rayonunda yaayan azsayl udin xalqnn nümayndlri ümummilli liderl görülrini bel xatrlayrlar: "Tanr özü dualarmz eidrk Heydr liyevi biz göndrmidir. ndi biz özümüzü azad v srbst hiss edirik". Heydr liyev milli azlqlarn nümayndlri il keçirdiyi görülrinin birind deyirdi: "Biz Azrbaycan deynd onun srvtini, onun gözl tbitini nzrd tuturuq. Lakin bütün bunlarla yana, respublikann n balca srvti srlrdn bu torpaqda yaayan, öz taleyini, öz hyatn bu torpa- a balayan, müxtlif milltlrdn olan, müxtlif dinlr etiqad edn adamlardr. Ölk n qdr çox xalq birldirs, bir o qdr d zngin olar..." V yaxud da ümummilli lider milli azlqlarla keçirdiyi görülri bel xarakteriz edirdi: "...Mn görülrimi milli azlqlarn nümayndlri il görü adlandrmaq istmzdim. Bu, Azrbaycann, Azrbaycan xalqnn nümayndlri il görüüdür..." [5]. Heydr liyev hm Azrbaycanda normal hyat brqrar etmk, sosial-iqtisadi inkiaf tmin etmk, hm d milltlraras sülh nail olmaq, xalqlar v ölklraras münasibtlri tnzimlmk nsib oldu. Buna gör d xalq ona Dahi Beynlmillçi, müslman dünyasnn lideri, "Qafqazn Atas" adn verdi [3]. Bu gün d ölknin ictimai-siyasi hyatndak demokratik dyiikliklr Azrbaycanda yaayan azsayl xalqlara olan maran da artmasna rait yaradr. nsan hüquqlarnn müda si, müxtlif etnos v etnik qruplarn saxlanlmas yalnz sosial – mdni deyil, 58 hmçinin siyasi hmiyyt dayr. Prezident lham liyevin rhbrliyi il dövltin milli siyasti yalnz ayr-ayr etnos v xalqlara deyil, milli mnsubiyytindn asl olmayaraq, ölk vtndalarnn hyatnn bütün sahlrind brabrhüquqlu inkiafna xidmt edir. BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansnn 7-ci Qlobal Forumunun Bak hrind keçirilmsi Azrbaycan dövltinin beynlxalq nüfuzunun daha da artrlmasnda, Azrbaycan xalqnn tarixi mdni irsinin geni miqyasda tandlmasnda hmiyyti böyükdür. Bellikl, Azrbaycan növbti df nüfuzlu beynlxalq tdbiri yüksk sviyyd keçirmk iqtidarnda olduunu nümayi etdirmi oldu. Bakda 147 ölkdn glmi tmsilçilr aydn gördülr ki, Azrbaycan sülh, bar, mkdalq üçün ciddi addmlar atan gözl bir ölkdir. Onlar artq ermnilrin sassz tbliatlarna deyil, gözlri il gördüklrin inanmaldrlar. Bilmlidirlr ki, real olaraq regionda sülhün, demokratiyann v sivil birgyaayn mkan ilk növbd Azrbaycandr. Ölkmizin baçs lham liyev öz çxlarnda bunu tsdiq edir. Tdbir itirakçlar Azrbaycan qdimdn müxtlif dinlrin v mdniyytlrin birg mövcud olduu mkan kimi yani tandlar. Prezident lham liyev Forumda söyldiyi drin mzmunlu nitqind vurulamdr: "Azrbaycan srlr boyu dinlr, mdniyytlr v sivilizasiyalarn bir arada gldiyi mkan olmudur. Biz rq v Qrb arasnda yalnz cora körpü deyil, hm d mdniyyt körpüsüyük. srlr boyu müxtlif dinlrin v mdniyytlrin nümayndlri Azrbaycanda sülh raitind v lyaqtl yaayblar"[4]. Azrbaycanda "Multikulturalizm ili"nin elan olunmas v bu çrçivd hyata keçiriln tdbirlr dünyaya bir mesaj, Azrbaycann bu regionda rolunu müyyn edn bir faktordur. Bütün bunlar onu göstrir ki, Ulu Öndr Heydr liyevin rhbrliyi il Azrbaycan xalqnn multikultural nnlrinin qorunmas sahsind hyata keçiriln siyasi kurs hazrda Prezident lham liyev tr ndn uurla davam v inkiaf etdirilir. dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi // h p://www.udpo.az/read. php?lang= 1&content =449 2. Azrbaycanda milli v dini azlqlarn sosial-mdni inkiaf // h p://www. gumilev-center. az/az-rbaycanda-milli-v-dini-azliqlarin-sosial-m-d-ni inkisa 3. AbdullayevKamal.Ulu öndrAzrbaycan multikulturalizminin siyasi banisidir // h p:// www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&id=45058 4. h p://www.president.az/articles/19727/print 5. Niftiyev N.Heydr liyev v Azrbaycanda milli azlqlar siyasti // h p://ru.azad inform.az/ news/a-43973.html 6. |>#  ]$   «' :  *  [%&$» //h p://www.heydar-aliyev-foundation.org/ru/ content/ view/66/ 4028/ 59 NFORMASYA THLÜKSZLY MDNYYTN TRKB HSSS KM Hbib HÜSEYNOV AMEA Flsf nstitutunun aparc elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru nformasiya mdniyyti insann informasiyann qbulu, ötürülmsi, saxlanlmas v istifadsi sahsind hyat faliyytini xarakteriz edir. nformasiya mdniyytinin trkibind metodoloji, hüquqi, etik, linqvistik, texniki-texnoloji kimi struktur elementlri mövcuddur(5). E.To¦ er qeyd edirdi ki, informasiyann istehsalnn v yaylmasnn yüksk tempi insandan yeni uyunlama sviyysi tlb edir ki, bu is hl müasir insann imkanlar xaricinddir. nsan v bütövlükd, cmiyyt etibarl adaptasiya mexanizmlrin v bu informasiya böhranndan çxmaq üçün smrli strategiyalara malik olmasa, onun "xstlnmsi" qaçlmazdr. "Hdsiz stimulyasiyaya insan reaksiyasn" özünd ks etdirn bu xstliyi E.To¦ er futurok (future shock) adlandrrmdr (4). O deyirdi ki, yaranm vziyytd informasiya mdniyytinin inkiaf etdirilmsini nzrd tutan yeni yaama strategiyasnn hazrlanmas vacibdir. Buradanbel nticy glmk olar ki, yalnz yüksk informasiya mdniyytin malik olan insan informasiya bolluu raitind düzgün orientasiya oluna, neqativ hallardan sortalana bilr. nformasiya mdniyytinin formaladrlmas problemin toxunarkn informasiya cmiyytinin xüsusiyytlrini nzr almaq lazmdr.(1) nformasiya mkannin thlüksizliyi baxmndan texnoloji mdniyytin böyük hmiyyti vardr. nformasiyann toplanmas, emal v ötürülmsi proseslrinin informasiya texnologiyalar, internet bksi v digr texniki qurulardan istifad edrk hyata keçirilmsi xüsusi hmiyytli informasiyaya knar müdaxil thlüksini artrr. Bu sbbdn informasiya sistemlri il ilyn mütxssislrl yana, istifadçilrin d informasiya thlüksizliyi sahsind texniki bilik v bacarqlar (viruslarn törtdiyi fsadlar v onlardan qorunma üsullar, thlüksizlik parollarndan istifad v s.) lazmi sviyyd olmaldr.(2) Müasir dövrd informasiya mdniyytinin inkiaf etdirilmsi xüsusi aktuallq dayr v bu msl müva q beynlxalq tkilatlarn diqqt mrkzinddir.(2) Bel ki, YUNESKO-nun tbbüsü il 2003-cü ild "nformasiya savadnn artrlmas" haqqnda Praqa Byannamsi qbul olunmudur.(1) 2005-ci ild Tunisd, qlobal informasiya cmiyytinin problemlrin hsr olunmu beynlxalq sammitd müzakir ediln sas problemlrdn biri d rqmsal frqlilik, yaxud informasiya frqliliyi olmudur. nformasiya frqliliyi probleminin mahiyyti yalnz informasiya texnologiyalar il tminat v informasiyaya çx imkanlar il mhdudlamr, eyni zamanda, xsiyytin informasiya mdniyyti il sx baldr.(1) 2006-c ilin noyabrnda Moskvada keçiriln "xsiyytin informasiya mdniyyti: informasiya cmiyytinin carlar" adl beynlxalq konfransda da müva q sahd aktual v xüsusi hmiyyt ksb edn problemlr müzakir edilmidir. Bu konfransda çx edn professor K.K.Kolinin krinc, informasiya mdniyyti ölknin 60 inkiaf, rqabt qabiliyyti v dünya ictimaiyytindki yeri namin milli v ümumdünya informasiya resurslarndan istifad sahsind cmiyytin imkanlarn müyyn edir. Ona gör d,informasiya mdniyyti milli thlüksizliyi tmin edn vacib faktorlardan biri hesab olunmaldr(8). nformasiya mdniyytinin formaladrlmas zaman hmçinin onun etik aspektlrin diqqt yetirilmsi çox vacibdir. Qlobal informasiya mkan insanlarda yeni davran formalarnn meydana çxmasna sbb olur. Bzi insanlar, xüsusn d gnclr burada srbstlik v czaszlq raiti hiss etdiklrindn özünütsdiq mqsdil baqasna mxsus informasiyalar ld etmk, müxtlif mqsdli virus proqramlar yaratmaq v yaymaq hvsin düürlr. Bununla yana, müxtlif elektron xidmtlrin tklif edilmsi, msln, elektron kommersiya, xidmtlrin ödniinin elektron formada aparlmas, elektron poçt, verilnlr bazas v informasiya banklarndan müstqil istifad v s. kompyuter cinaytkarlna rait yaradr (10). Kütlvi informasiya vasitlri d gnc v yeniyetmlrd mnvi dyrlrin formalamasna çox güclü tsir göstrir. Bu kontekstd televiziya xüsusi rol oynayr. Televiziya ekranlarndan baqa xalqlara xas mdniyyti, hyat trzini tbli edn lmlrin nümayii nticsind gnclrin qrbdki hyat standartlarna yönlnmsi müahid olunur. Tdqiqatçlar hesab edirlr ki, mhz bunun tsiridir ki, son dövrlrd gnclr asan yolla, daha az sy göstrmkl uur qazanmaq, varlanmaq, vzif tutmaq istyirlr. Bu da getged maddiyyata daha çox önm verilmsin, mnviyyat, vtnprvrlik, milli dyrlr hörmt kimi hisslrin arxa plana keçmsin sbb olur (7). nformasiya-kommunikasiya texnologiyalarnn sürtli inkiaf myin daha smrli tkili, elc d insann intellektual v mdni inkiaf baxmndan yeni imkanlar açr. Telekommunikasiya v informasiya bklrin inkiaf hr bir insann qlobal informasiya resurslarna çxna, müxtlif növ virtual bk cmiyytlrinin trkibind (elm, thsil, iqtisadiyyat v s. sahlrd) mkdalq etmsin, informasiya mübadilsin rait yaradr. Digr trfdn, mhz bu texnologiyalardan insanlarn düüncsini, davrann manipulyasiya etmk, onlarn mnvi-psixoloji salamlna zrr vurmaq üçün d istifad edilir. Bütün bu problemlr cmiyytd informasiya thlüksizliyi mdniyytinin formaladrlmasnn zruriliyini meydana çxarr.(2) Bellikl, hyata keçiriln informasiyaladrmann müsbt aspektlri il yana mn tzahürlri d az deyil. Bu da xsiyytin informasiya thlüksizliyinin tmin edilmsi üçün bir sra zruri tdbirlrin hyata keçirilmsini tlb edir. Bu tdbirlr, informasiya sahsind olan qanunvericiliyin inkiaf etdirilmsi, bu sahd olan thlüksizlik msllri üzr beynlxalq mkdaln inkiaf etdirilmsi, informasiya thlüksizliyinin humanitar-ictimai problemlri il bal elmi aradrmalara xüsusi diqqt ayrlmas, halid informasiya thlüksizliyi mdniyytinin formaladrlmas v onlarda thlükli informasiya tsirlrindn qorunma bacarqlarnn inkiaf etdirilmsi aiddir. lb  ki, informasiya mdniyytinin inkiafna xüsusi diqqt yetirilmlidir. Vtndalarn informasiya v kommunikasiya texnologiyalar sahsind yarana bilck thlüklrdn mlumatszl cmiyytinin bu sahd inkiafn da lngid bilr, çünki çoxsayl elektron xidmtlrin ttbiqi birbaa halinin informasiya mdniyytinin sviyysindn asldr(5). nformasiya thlüksizliyi mdniyytinin mahiyytin yanamalarda texnoloji aspekt üstünlük tkil edir. Bu da ki, informasiya thlüksizliyi problemlrinin hlli zaman sasn 61 texniki v texnoloji üsul v vasitlrdn istifad olunmasindan irli glir. Mhz bu sbbdn informasiya thlüksizliyi mdniyyti bir çox hallarda texnoloji aspektdn izah olunur. Lakin bu problem frqli yanamalar da mövcuddur. Bu mnblrd informasiya thlüksizliyi informasiya-texniki v informasiya-ideoloji thlüksizliyin mcmusu kimi v yaxud xsiyytin informasiya thlüksizliyi mdniyyti, insann özünün informasiya sahsindki hüquq v azadlqlarn bilmsi v onlar realladrmaa qadir olmas, salaml üçün thlükli olan neqativ informasiya tsirlrini ayrd ed v onlardan qorunma texnologiyalarn bilmsi kimi izah olunur (6). Buradan bel nticy glmk olar ki, informasiya thlüksizliyi mdniyytinin strukturuna informasiya thlükszliyi sahsind texnoloji mdniyyt, informasiya-psixoloji mdniyyt, elc d hüquqi-etik mdniyytin komponentlri daxildir.(2) nformasiya mkanna mxsus etik v hüquqi normalar (intellektual mülkiyyt, müllif hüquqlar, piratçlq, elektron ünsiyyt vasitlridn istifad qaydalar v s) bard bilik v bacarqlar da informasiya thlüksizliyi mdniyytinin trkib hisssi hesab edil bilr. Çünki bilmyrkdn v ya qsdn bu normalara ml edilmmsi baqalarnn hüquqlarnn pozulmas v ya onlarn salamlna zrr dymsi il nticln bilr. dbiyyat: 1. liquliyev R., Mahmudova R. nformasiya mdniyyti: mahiyyti, formaladrlmas problemlri v hlli yollar./Bak Universitetinin Xbrlri: sosial-siyasi elmlr seriyas. 2008, 1, s.137-145. 2. Mahmudova R. nformasiya thlüksizliyi mdniyytinin formaladrlmas problemlri / Azrbaycan xalqnn ümummilli lideri Heydr liyevin 90 illik yubileyin hsr olunmu "nformasiya thlüksizliyi problemlri üzr I respublika elmi-praktiki konfrans", 17-18 may, 2013, s.22-25 3. Süleymanov \., Qasmova \., Paayeva M., Cbraylova [. nformasiya cmiyytind informasiya mdniyytinin formaladrlmas msllri/nformasiya thlüksizliyinin multidissiplinar problemlri üzr II respublika elmi-praktiki konfrans, 14 may 2015-ci il. s.95-98. 4. To¦ er A. Future Shock. New York: Random House, 1975, 562 p. 5. [' . ., < .{. w/& <  >" >#& / ! // ~/ %, 2011, 4, .64–74. 6. [< .?. w*  «| >#- <'!& %»   >   ?_[/ .?.[<// . @>. , % !/<  $&!- !& >#, 2006 /  !. . ?.[. |, .?. [<. – %: @- . 2006,c. 93–99. 7. ? [.?., w& `.^. w/    & >#   >  # #/<   #&, h p://www.gosbook.ru/node/57586 8. | |.|.   >#  %*  '% %.h p:// con fap.cpic.ru/upload/2006/reports/tezis_694.doc. 9. w" .. @>#  %*  ' >. ^\@., w.1.1994, 7. 10.  ., _%& ?.]. % ># : =  % //\<' >#' %*. @   %*. w]%.: @- w]%. -, 2003..141-146. 62 MULTICULTURALISM IN AZERBAIJAN. AS I SEE IT. Nick NWOLISA Project Manager, nternational Multicultural Network All over the world, we see more and more, in the news how people are stuggling to understand the concept of co-habiting. It is safe to say that most of the problems in the world today directly or indirectly relates to the absence of peaceful coexistence, and lack of tolereance or shared understanding. Azerbaijan has shown that despite whatever ways we might di er from one another, and irrespective of our inherent di erences, we can always nd a common unifying elements that show that everyone is the same. This is why the President of the Republic, Ilham Aliyev had declared 2016 as the year of multiculturalism and multiculturalism is considered a state policy.Multi can mean many, di erent, various, variants. And culture means the way of life. Therefore multiculturalsim in my understanding simply means the existence of many di erent variant ways of living. Azerbaijan is a typical example of this way of life, and we can see this all throughout history of which Azerbaijan has been in uenced and continues to be in uenced by di erent culture. As a foreigner coming from Nigeria, I have lived in Azerbaijan long enough to say that Azerbaijan ideally presents a good model on how multiculturalism can be considered as a state policy. The model here can be replicated across the world and Azerbaijan can serve as that success story where people from all race, works of life and cultural di erence can exist and go about their day to day activities without any fear. The Azerbaijan population can easily relate to this kind of tolerance towards others because the typical Azerbaijani man and woman inherently have shown in simple things such as sharing bread, food and space to a strangers to rest their head, providing available storages to neighbours and relatives, all these have helped create a natural bonding which is shared and pass on from generations to generations. Personally, I have witnessed Azerbaijan tolerance and I'm bold to say that this country stands out and in my opinion, rates very high. It is a fact that a huge majority of people in Azerbaijan frowns at all the negative characteristics of multiculturalism such as discrimination and partialities and have embraced the positives such as showing compasion, emphathy, tolerance and impartialities. Nonetheless, there are some aws though which I think is a good thing because it shows that there is still work to be done to make this society grow towards perfection as that leading example of a multiculturalism state. Today, President Ilham Aliyev successfully continues the political course of the national leader Heydar Aliyev in the eld of protection and promotion of multicultural values, regularly meets with the representatives of national minorities and religious communities residing in the country, interests in their needs and concerns and sends the greetings on the occasion of national and religious holidays. The establishment of State Council Service on 63 Interethnic, Multicultural and Religious A airs of the Republic of Azerbaijan by Presidential Decree dated February 28, 2014 is an indicator of a well-implemented policy of multiculturalism. At the same time, as a result of the evaluation of multiculturalism as one of key components of public policy, Baku International Multiculturalism Centre was established by the Decree of President Ilham Aliyev in May 2014.the President of Azerbaijan Republic Ilham Aliyev joined and rati ed a new decree which was dated November 26, 2009 UNESCO Convention on «Protection and promotion the diversity of cultural expressions».7,10,12 The establishment of Baku International Multiculturalism Centre is an obvious pa ern of tolerantism principles of the policy executing in our republic nowadays. Acceptance of decision to hold the 7th Global Forum of United Nations Organization Civilization Alliance in Baku is a real evidence of their opinion to multicultural atmosphere in Azerbaijan. President Ilham Aliyev also signed a decree that dated February 28, 2014 to rise adviser to the multinational, multicultural and religious a airs in the state service. President Ilham Aliyev's policy of multiculturalism for the next important step in the establishment of the International Centre for multiculturalism decree, signed May 15, 2014 and January 11, 2016 decree of the 2016 holiday «multiculturalism» Year as it was. President Ilham Aliyev in one of his beautiful speeches said and I quote, "multiculturalism has no alternative and should be seen as a lifestyle". I totally agree with this. Today promotion of multiculturalism which is declared as state policy by the head of state and born from the centuries-old cultural life of our people and awareness raising measures thereon are adequate answer to the challenges of the state on the one side, on the other side it is protection of moral and cultural treasure and wealth of our people which was formed within centuries-long period and its transfers to future generations, because Azerbaijan possesses strong national ideology which contains elements strengthened at the state level such as tolerance and multiculturalism which are state ideology of all ethnoses. Despite the enamous strides and gains in the society that has led towards the president declaring this year as the year of multiculturalism and also adopting multiculturalism as a state policy, it is my hope that very soon that day will come when the whole world will come to realize what the great leader, Heydar Aliyev had realized long time ago that Azerbaijan is the homeland for a diverse people irrespective of their nationality and religion. 64         : %  5 8(!9 +*  . .	.,  ,  90 

 !"!: 1. {% |.{. ~% $. '. [: ~%*  %  % $  '/< < <  / !'  . - [-[: |<, 1983. 2. |' ?.}. [/ %/ $=!< W&  |<: / !<  &. / $' !-!' - .- [, 2001. 3.  . ]<  ' // w %'. - .: ], 1990. - w. 143222. 4. [% .\.   : %/ #'  ( ' $=!< W&  |<: /, =>>   /): - / $' !-!' . [/, 23-24  2001. - [: 2001. - w. 164-170. 223 69 NTEQRASYA PROSESLR V MULTKULTURALZM Adil QURBANOV AMEA Flsf nstitutunun elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Mlumdur ki, multikulturalizm ayr-ayr dövltlrin tarixi inkiaf prosesind yaranm v sosial münasibtlr sistemin çevrilmidir. Anlay v dövlt siyasti olmaq etibar il multikulturalizmin meydana glmsi XX srin 60-70-ci illrin tsadüf edir. V siyasi leksikona ilk df 1970-ci ild-Avstraliyada mmiqrasiya naziri vzifsind ilmi Al Kresbi tr ndn daxil edilmidir. Baxmayaraq ki,multikulturalizm 1960-c ild dövlt siyasti kimi ilk df Kanadada yaranmdr. Bel ki, öz milli-etnik trkibin gör çox rngarng olan Kanadada ingilislr dominant millt kimi çoxluq tkil edirlr. Onlardan sonra franszlar çoxluq tkil edn millt srasna daxildir. Mhz 60-c illrd franszlarn Kvebekd öz dövltlrini qurmaq chtlri Kanada hökumtini multikultural siyast yeritmy vadar etdi. Multikulturalizm indi aktual fls diskursdur. Bu aktuallq ilk növbd bu anlay trafndak gözlntilrl laqdardr, tbii ki. Gözlntilr is az deyil. Hrçnd diskursun populyarlamasndan az sonra (tamamil tbii dialektik mntiql) onun trafnda pessimizmin yaranmasn da çox gözlmli olmadq. Bir çoxlar düün bilr ki, bu multikulturalizm ideyasnn özünü dorultmamas il baldr. Lakin krimizc, ksin, diskursun trafndak müzakirlrin daha qzn fazaya keçmsinin lamtidir. Bllidir ki, bu v ya digr ideya ciddi inkar mrhlsini keçmirs, drinl v yeni inkiaf perspektivlri tapa bilmir. Müasir dünyann inteqrasiya proseslri bu ideyan aktualladrd. Qloballamann provokasiya etdiyi inteqrasiya proseslri, mk kapitalnn mobilliyi v dünyann balacalaaraq vahid knd dönümsi yeni dünya nizamn gerçkldirdi. Bu nizama gör ölklr transmilli korporasiyalara qaplarn açmal v dünyan saran modernlm proseslri il ayaqlamaldrlar. Gerilyn drhal autsayder çevrilir v ayaqlar altnda qalrd. Tssü  qeyd etmk lazmdr ki, antiqlobalistlrin müsbt nümunsin hl d rast gl bilmdik. Inteqrasiya proseslrin alternativ – özün qapanma v bunun mntiqi nticsi kimi, iqtisadi, elmi, mdni gerilm oldu. Demli, inteqrasiya slind bu gün üçün alternativsiz inkiaf yoludur. Bel olduqda, inteqrasiya proseslrinin yan etkilrini v ks tsirlrini n cürs önlmk vzifsi irli çxr. Bu, hm d antiqlobalistlrin balca arqumentinin zrrsizldirilmsi vzifsidir. Mlumdur ki, antiqlobalistlrin bir arqumenti d inteqrasiya olunmu brin milli identikliyi itirmk v amorf kütly dönümsi thlüksidir. Dorudur, bzilri bu dönümü halini sadc "amorf" kütl deyil, "Qrbin 5-ci kolonu" da hesab edirlr. Çünki ksr tzahürlrind qloballama vesternlm kimi gerçkldirilir. Qrb dyrlri, musiqisi, kinosu, dillri... populyarlaaraq v etalon saylaraq planetar miqyasda birldirici amil rolunu oynamaa balayr v dünyann bütövldirilmsin tbii zmin yaradr. Multikulturalizm milli identikliyin qorunmas rti il inteqrasiyann gerçkldirilmsi chdidir. 70 Tbii ki, bunun üçün modellr axtarlr. Azrbaycan da bu modellrdn birisidir. Bu baxmdan, Azrbaycan tcrübsin dünyada mlum bir maraq da mövcuddur. Rus politoloqu Dmitriy Orekin haql olaraq multikulturalizmi srf dövlt siyasti hesab edir v onu Qrbin "xsiyytin süverenliyini v yerdyim azadln qbul edn dyri il qardrmama tklif edir. "V gr Avropada multikulturalizm alnmadsa, yen d baqa bir siyasi kurs ilnmli v tsdiqlnmli, baqa plan czlmal v baqa msul xslr tyin edilmlidir",deyir [1]. Bellikl, prinsip etibar il multikulturalizmin salam mahiyytini heç kim yol knarnda buraxmaq krind deyil. Zira dünya indiki kimi inteqrativ proseslrdn heç zaman bu qdr asl olmamdr. Angela Merkel, Nikola Sarkozi v Devid Kameronun Avropada multikulturalizmin alnmadn elan etmlrindn sonra multikulturalizm bard mübahislr yeni mrhly keçmi oldu. Almaniyann kansleri Washington Post qzetin gör bel demidir: "Multikulturalizm paralel cmiyytlr aparr v bu sbbdn d "hyat yalan", ksiya olmaqda qalr. Almaniya qaçqnlar qbul etm limitin yaxnlar. Vzif böyükdür v biz qaçqnlarn sayn görünn hdd azaldacaq" [2]. Tbii ki, multikulturalizmin problemlri Qrbd sonuncu Suriya qaçqnlar dalasndan çox-çox vvl d anlalrd. Mlumdur ki, Almaniyada sas etibar il türklrdn ibart böyük bir müslman icmas mövcuddur. V uzun müddt Almaniya onlara münasibtd "görmmzlik", "müvqqtilik" münasibti bsls d, artq ikinci nsil dyin miqrantlar bu ölkd özlrinin mövqelrini xeyli möhkmltmi v cmiyyt inteqrasiya olmular. Lakin bu "inteqrasiyann" da öz özlliklri var. Bel ki, vvlki miqrant dalasnda gln türklr demk olar ki, balanmadqlar v sivil hyat trzi trfdarlar idilrs, son onilliklr zrind miqrantlarn arasnda dindarlama tmayülü xeyli güclnmidir. V zamanla Qrb dyrlrini götürmli olan glmlr, slind, bel çxr ki, ölk daxilind öz anklavlarn yaradrlar. Bu hal Qrbin bir çox ölklrind narahatlq dourur. Devid Kameron Münhen thlüksizlik konfransnda demidir: "Passiv dözümlülüyün aktiv, zlli liberalizml vzlmk zaman glib çatmdr. V britaniya cmiyytinin müyyn açar dyrlr üzrind qurulduunu açq demk lazmdr. Passiv tolerant cmiyyt baqalarnn ilrin qarmr, sil liberal dövlt is öz dyrlrin inanr v fal kild onlar qoruyur" [3]. Bellikl, vvlc multikultural perspektiv ss vern avropallar tdricn "rim qazan" nzriyysin doru meyllnmy baladlar. Faktiki olaraq, multikultural siyastin son nticd onlarn, qrblilrin d mdni identikliyin zrr verdiyini drk etmkddirlr. Qsaca olaraq, "rim qazan" nzriyysi ndir? Terminin özü Israel Zangvill adl yhudi mnli ingilis jurnalisti v dramaturqunun "rim qazan" adl pyesindn götürülmüdür. AB-a tez-tez sfr edn dramaturq burada milli mdniyytlrin v identikliklrin qararaq vahid Amerika milltini yaratdn görürdü. srin ba qhrman olan immiqrant Nyu-York limanna yan alan gminin göyrtsindn sslnir: "Amerika – tanrnn yaratd n möhtm rim qazandr ki, burada Avropann bütün xalqlar riyirlr... Almanlar v franszlar, irlandlar v ingilislr, yhudilr v ruslar – hams bu tiyann için. Belc tanr amerikan milltini yaradr" [4]. "rim qazan" anlay sonradan millt yaratmann amerikan modelinin ad kimi istifad olunmaa balad. Avropada is multikultural siyast frqli mdni icmalarn öz dillrind yaayn v inkiafn tmin edn kurs kimi nzrd tutulurdu. 20 kanton v 6 yarmkantondan ibart federativ sveçr modeli burda sas arqumentlrdn biri kimi 71 istifad olunurdu. Qeyd edk ki, sveçrd alman, fransz, italyan v retoroman dillri rsmi dövlt dillri hesab olunur. Bu srada ikinci nümun kimi Kanada misal gtirilir ki, burda da iki dilin dövlt dili kimi ildilmsi il yana müxtlif icmalarn öz identikliyini saxlamas üçün d geni imkanlar mövcuddur. Multikultural kurs is bu gün Avropan bürüyn çoxsayl miqrant kütllrind eyni il öz icmalarnda birlrk, dilini, dinini, adt v nnlrini qoruyaraq ölknin hyatnda brabr hüquqlu icma kimi yaayn tmin etmk mqsdi dayrd. Multikulturalizm faktiki olaraq, ölk daxilind paralel cmiyytlrin v mdniyytlrin mövcudluunu ehtiva edir. Bel olduqda, ölknin thlüksizliyi öz balansn nec qorumaldr? Vtndalar üçün ümumi ortaq dyrlr nec müyyn edilmlidir? Xarici qüvvlr ölk daxilindki kompakt v güclü icmalardan öz mqsdlri üçün ölknin thlüksizliyin thdid kimi istifad ed bilmzlrmi? Bu kimi suallar hipotetik olmaqdan çxmdr.Msln, Fransadak "Çarli Hebdo" jurnalnn redaksiyasnda tördiln mhur terror hadissinin msuliyytini transmilli terror tkilat l Qaid öz boynuna götürs d, birbaa günahkarlar Fransa vtndalar Sid v rif Kua qardalar idi. Fransada doulmu v böyümü adamlar öz ölksinin insanlarna qar terror tkil etmlrin sbb n idi? Tbii ki, dini dyrlri. Lakin onlar Fransada yaadqlarn da bilirdilr. Bilirdilr ki, bu ölk Volterin, Russonun, Kamyünün vtnidir v vicdan, söz azadl bu ölknin dyrlrindn hesab olunur. Sonucda Fransa müslman ölksi deyil. Bu ona gör ba verdi ki, onlar bu ölkd assimilyasiya olunmadlar. V öz mdniyytlri il drin köklrini saxlam bu gnclr asanlqla ölk srhddindn knarda da eyni dini, mdniyyti paylaan n müxtlif qruplarn tsir dairlrin dü bilirlr. Nticd, onlarn valideynlrin bir zamanlar snacaq vermi ölknin dyrlrin qar çxm olurlar. Bütün bunlar avropallar narahat edn v multikulturalizm kursundan imtinaya meyllndirn sas sbbdir. Kameronun "zlli liberalizm" ideyas da ölk vtndalarnn Avropann tml dyrlrin inteqrasiya olmal olduqlar zrurtinin tsbitidir. Eyni mövqeni Almaniya kansleri Merkel d vurulayr. V bel görünür ki, yaxn onilliklrd siyasi arenada bu kart sa partiyalar tr ndn n çox istifad olunan arqument olacaqdr. Avropa daxilind rid bilcyindn daha çox miqrant qbul edib, multikulturalizm is ona glmlri öz mdniyyti içrisind ridrk, "özününküldirmy" imkan vermir. Bu sbbdn, multikulturalizmin dövlt thlüksizliyi baxmdan imkanlar übh altna alnr. Azrbaycan mültikulturalzmin gldikd, burda slind frqli milltlr v dinlr olsa da, onlar uzun srlr rzind ümumi rng alm mdniyytlrdir. Azrbaycan rngind müxtli iklrdir, gr bel demk mümkündürs. Burda yaayan tallar, kürdlr, molokanlar, inqloylar v s. özlrini azrbaycan xalqnn bir hisssi sayr v bir çoxlar ümumiyytl srf azrbaycan fenomeni olaraq mövcuddurlar. Msln, lahclar, buduqlar yalnz, Azrbaycanda yaayrlar. Kürdlr bel Azrbaycan identikliyin malik kürdlrdir v s. Ümumi yemklr, adtlr, musiqi bu müxtli iyi maraql bir ansabla çevirir. Lakin msln, son illrd xaricdn glrk tbliat vasitsi il müyyn seqmentd yaylm sl lik triqti üzvlri ümummüslman (sünni, n çox is sl ) tssübkeçliyindn çx etdiklrini d müahid etmk olur. Bu triqt üzvlrindn Suriya v baqa döyü bölglrind "islami cihad" aksiyalarnda itirak ednlri d az olmad. V tolerantlqlaril d frqlnmirlr bu adamlar. Halbuki, Azrbayanda böyümü v bu mdniyytin dayclar olmular. Odur ki, burda kifayt qdr problemlr mövuddur v msl o qdr d bsit deyildir. 72 Bellikl, multikulturalizm paralel cmiyytlr v mdniyytlrin birgyaay kimi deyil, ümumi ortaq (zruri) dyrlr yiylnmi müxtli iklrin vhdti kimi götürülmlidir. ks tqdird, dövlt thlüksizliyi, ictimai sülh risk altna dümü olur. Vahid, dövlt dilinin (v ya dillrinin) d mövcudluu birldirici amil rolunu oynamaldr. Bu baxmdan, Devid Kameronun "zlli liberalizm" ideyas da multikulturalizmin yaamasna yardm edn rasional ideya kimi dyrlndirilmlidir. Mövcud cmiyytlr milli dövltlrd formalar.V tarixin bu mrhlsind dövltlrin thlüksizliyi cmiyytlrin n ümumi mdni dyrlrin v ideyalarn paylalmas halnda mümkündür. Birldirici amillrin az olduu v ya formal olduu cmiyytlrd müxtli ik dartnma v toqquma tendensiyalarn yaradacaqdr. Bu birldirici dyrlr riayti dövlt tmin etmlidir v gr nticd bu, bir qdr individual azadlqlar mhdudladrsa da, ümumi sülhü qorumaa xidmt edir. Demli, faktiki olaraq, assimilyasiyasz multikulturalizmin Qrbin yeni situasiyada problemlrini ümumildirmy çalsaq, burada sas etibar il müslman kimliyi il bal problemlrin cmiyytd daha çox narahatlq doruduunu görmk olar. Msln, bütün Qrb dövltlrind iri çin diasporalar, çaynataunlar (çinlilrin kompakt yaadqlar hr kvartallar) olsa da, onlar cmiyyti o qdr d narahat etmirlr. Narahatlq müslman icmalar il baldr. Müslman dünyasnda bunu "islamofobiya" termini il damalama sevirlr. Lakin bu fenomenin arxasnda n durur? Ondan nec xilas olmaq olar? kimi suallar üzrind is düünmk istyn azdr. Msl ondadr ki, gnc v enerjili din olan islam, semit dinlrin (yhudlik v xristianlqla yana) aiddir v eyni teoloji konsepsiyadan çx edir. Xristianlq bir zamanlar Avropan teokratik mrkzli bir cmiyyt çevirmidi. Avropallar bunun n demk olduunu yax bilirlr. Bu, bütün mdni v ictimai hyatn dini normativlr sasnda qurulmas demk idi. ctimai inkiaf ngllyn bu reqlamentlmdn Qrb özünün srlrl sürn böyük mücadilsi il çxma-  bacard. Problem sanki hll olunmu kimi görünürdü v budur, müslman imiqrantlar arasnda dini tbliatla güclndiriln dala yükslmy balad v Avropada v digr Qrb ölklrind (bura slind Avstraliyan da aid etmk lazmdr, cora yerin baxmayaraq) snacaq tapm adamlarn Qrb mdniyytin v cmiyytin inteqrasiyasnn qarsn ald. ndi onlar artq bu dövltlrin vtndalardr. Ziddiyytlr v toqqumalar da qaçlmaz olur. Qrblilr bir zamanlar maarifçilikd hll etdiklri problemlri yenidn hll etmk vzifsi il üz-üz qaldlar. Dialoq is zruridir. Bu baxmdan, Qrb indi öz dyrlrini qorumaq imtahann vermli olur. dbiyyat: 1. w#].[. |<  – !&  ?// h p://maxima-library.org/mob/b/29109/read 2. Multiculturalism is a sham, says Angela Merkel, By Rick NoackWashington Post, December 14, 2015 3.  A. |<   `//h p://sozidatel.org/articles/analitika// 3811-krah-multikulturalizma-v-evrope.html 4. Booth, William. One Nation, Indivisible: Is It History?, Myth of the Melting Pot: America's Racial and Ethnic Divide, Washington Post (22 fevral 1998) 73 ULU ÖNDR AZRBAYCAN MULTKULTURALZMNN SYAS BANSDR Günay HSNL Doktorant, Beynlxalq Multikultural 2bknin mütxssisi Multikulturalizm sözü "çoxmdniyytlilik" anlamna glir. Multikulturalizm siyasti dedikd müxtlif mdniyytlrin inkiaf, qorunmas v tbliin yönlmi humanist v demokratik dövlt siyasti nzrd tutulur. lk df olaraq Kanada rsmn "Multikulturalizm" siyastini dövlt siyasti elan edrk, bununla bal "Multikulturalizm qanunu"nu qbul etdi.. Daha sonralar is digr Qrb dövltlri d bu uurlu siyast modelini öz ölklrind ttbiq etmy baladlar. Tarixi inkiafdan keçrk formalam çoxmdniyytli bir cmiyytin mövcudluu v bu cmiyyti qoruyub saxlamaq üçün dövltin siyasi iradsinin mövcud olmas slind multikultiralizmin mövcud olmasna sas verir. Ancaq bu siyasti qoruyub saxlamaq üçün qanunvericilik bazas tkmilldirilmli v multikulturalizm siyastinin hüquqi bazas formaladrlmaldr. Azrbaycan daim müxtlif mdniyytlrin toqquduu, müxtlif xalqlarn özlrin güvnli vtn seçdiyi mkan kimi hl d liderlr srasndadr v illr keçmsin baxmayaraq multikulturual cmiyyt açlan qaplardan biri mhz Azrbaycandadr. Azrbaycan Respublikas ümummilli lider Heydr liyev hakimiyyt gldikdn sonra hyata keçirdiyi siyast nticsind özünün mdni müxtli iyini qorumaq üçün milli azlqlar v dini qruplarla bal çoxlu sayda normativ hüquqi aktlar qbul olundu. Ümummilli lider Azrbaycanda demokratik, hüquqi dövlt quruculuunun sasn qoydu v apard islahatlarla ölkd tarixn mövcud olan etnik-mdni, dini müxtli iyin tolerant saslarnn möhkmlnmsini tmin etdi. Ulu öndrin rhbrliyi il hazrlanan v 12 noyabr 1995-ci ild referendum yolu il, demokratik trzd ümumxalq müzakirsin çxarlmaqla qbul ediln Azrbaycan Respublikasnn Konstitusiyasnda da multikulturalizm siyastinin sasn tkil edn tolerantlq prinsiplri aydn kild tsbit edilmidir. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnda müxtlif xalqlarn, milltlrin haqlarn, mnafelrini müda  edn, onlara yerli xalqla brabr hüquqlar vern bir çox maddlr mövcuddur. Buna sasn hr bir Azrbaycan vtnda brabr tutulur, thsillrini, dinlrini, i yerlrini seçmkd hr ks brabr hüquqlar verilir. Multikulturalizmin sasn tkil edn dövlt-din münasibtlrin böyük önm vern ulu öndr deyirdi: "Azrbaycan Respublikas çoxmilltli bir dövltdir. Azrbaycanda müslmanlarla yana, baqa dinlr mnsub olan vtndalar da yaayr. Azrbaycan müstqil, demokratik dövlt kimi öz razisind yaayan bütün xalqlara, bütün milltlr, dinindn, irqindn, siyasi mnsubiyytlrindn asl olmayaraq azadlq, hürriyyt imkanlar verir". Ulu öndrin müyynldirdiyi bu strateji istiqamtd inkiaf edn Azrbaycan dünyaya örnk ola bilck multikultural dyrlr sistemini v modelini formaladrb. 74 Azrbaycan dövlti mnvi dyrlrin qorunmasn, tblii v tviqini cmiyytin inki- af meyarlarndan biri kimi qbul edir. Bu, xalqmzn ümummilli lideri Heydr liyevin mülli olduu azrbaycançlq ideologiyasnn v dövlt siyastinin trkib hisssidir. Baqa sözl, bu gün Azrbaycan cmiyytinin v dövltinin hm sosial-iqtisadi inkiafnn, hm d mnvi trqqisinin bünövrsind Heydr liyev siyasti dayanr. Bu siyastin hazrda Prezident lham liyev tr ndn uurla v ardcllqla davam etdirilmsinin nticsidir ki, Azrbaycan hm sosial iqtisadi, hm d mnvi dyrlrin qorunmasna v inkiafna gör regionun lider dövltin çevrilib. Ulu öndr Heydr liyev ikinci df hakimiyyt qaytdqdan sonra milli-dini dyrlrimizin qorunmasnda, islam dinin ehtiram göstrilmsind, xalqmzn dini qidsinin daha da möhkmlndirilmsind, elc d ölkd vicdan azadlnn brqrar edilmsind, tolerant v multikultural nnlrimizin tbliind v tviqind mli faliyyti il misilsiz rol oynayb. Azrbaycan tarixn tolerantlq, dini dözümlülük nnlri il frqlns d, beynlxalq standartlara cavab vern dövlt-din münasibtlri, tolerantlq prinsiplri ölkmizd mhz Heydr liyevin xidmtlri saysind brqrar olub. Ulu öndrin hyata keçirdiyi ardcl v mqsdyönlü siyast nticsind Azrbaycan Respublikasnda insan hüquqlarnn qorunmasna dair qanunvericilik bazas beynlxalq hüquq normalarna uyunladrlb, dövlt-din münasibtlrinin tnzimlnmsi prinsiplri tsbit olunub, dini etiqad azadl il bal normativ hüquqi aktlara riayt edilmsin nzart güclndirilib, konfessiyalar arasnda dözumlülük mühiti yaxladrlb, elc d dini-tarixi abidlrimizin tikintisi, brpas v qorunmas istiqamtind mühüm tdbirlrin hyata keçirilmsin balanlb. Bu sahd Heydr liyevin müdrik, csartli, tarixi qrarlarndan biri is 15 il önc Azrbaycan Respublikas Dini Qurumlarla  üzr Dövlt Komitsinin yaradlmas olub. Zaman keçdikc bel bir vacib sahnin idar olunmas mexanizmlrinin mrkzldirilmsi, müva q mrkzi icra hakimiyyti orqannn yaradlmas zrurti aktualln daha da artrrd. Dalq Qaraba münaqisi nticsind bir milyondan artq soydamzn doma yurdlarndan qaçqn dümsi o dövrd ölkmizi böyük humanitar flaktl üz-üz qoymu, humanitar yardm ad altnda müxtlif ölklrin fondlar, yardm tkilatlar respublikamza ayaq açmaa balamd. V bu fondlarn, tkilatlarn "humanitar yardm" ad altnda bölgd möhkmlndikdn sonra missionerlik faliyyti hyata keçircklri, öz ölklrinin dövlt-din münasibtlri modelini Azrbaycanda ttbiq etmk istycklri Heydr liyev kimi uzaqgörn siyastçi üçün gün kimi aydn idi. Buna gör d ulu öndr 2001-ci il iyunun 21-d Dini Qurumlarla  üzr Dövlt Komitsinin yaradlmas bard frman imzalad v Dövlt Komitsinin qarsna Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnn 48-ci maddsinin hyata keçirilmsi üçün müva q raitin yaradlmas, dini etiqad azadl il bal qanunvericilik aktlarna riayt olunmasna nzartin tmin edilmsi, dini qurumlarn dövlt qeydiyyatna alnmas, zrrli triqtlrin faliyytin son qoyulmas v digr vziflr qoydu. Xüsusi vurulamaq lazmdr ki, dövlt-din münasibtlrini tnzimlyn hökumt üzvü statusunda mrkzi icra hakimiyyti orqan MDB ölklri arasnda ilk df mhz Azrbaycanda yaradlb. Sonradan MDB-nin, elc d Avropann bir sra dövltlri ölkmizin tcrübsindn yararlanaraq bu statusda dövlt qurumlar tsis etmy balayb. Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti cnab lham liyev öz çxlarnda daima vur- ulayr ki, multikulturalizm Azrbaycanda hyat trzidir, dövlt siyastidir v alternativi 75 yoxdur. Güclü multikulturalizmin (dövlt siyasti müstvisind) mövcud olduu hr bir dövlt bu anlay xarakterikdir. Hr hanssa qanuni, siyasi quruluu v ya idaretm formasn bir aya, bir il v ya bir neç il dyimk mümkündür. Ancaq hr hans bir xalqn mdniyytini yüz illr keçs d dyimk mümkün deyil. Bugünkü dünyada xalqlarn say dövltlrin sayndan 10 df çoxdur. gr hr bir xalqn öz mdniyytini qoruyub saxlamaq hüququ olmasayd, hr bir cora yada etnik münaqilrin qarsn almaq mümkün olmazd. Bu nöqteyi-nzrdn multikulturalizm siyastinin alternativi ksenofobiya, antisemitizm, islamofobiya v ayr-seçkilikdir. Avropada ba vernlrin ksin olaraq, bu gün Azrbaycan öz multikulturalizm modelini dünyaya tqdim etmkddir. Azrbaycann bu sahdki tcrübsi kifayt qdr zngindir v qdim tarix malikdir. Klassiklrimizin srlrind, ifahi xalq dbiyyatnda v s. kifayt qdr multikulturalizm dyrlrin dair misallar tapmaq olar. Azrbaycanda katolik kilssi, pravoslav kilssi, yhudi sinaqoqu, mscidlr azad, srbst, thlüksiz, qar- lql hörmt sasnda tolerantlq raitind faliyyt göstrir. Tbii ki, bu mühiti dövltin apard siyast v xalqn unikal daxili birgyaay normalarn, hyat trzin çevirmsi yaradb. Tarixn müxtlif etno-mdni qruplarn v dini konfessiyalarn birg yaad-  mkan olan ölkmizd siyasi multikulturalizmin banisi ulu öndr Heydr liyevdir. Heydr liyev ikinci df xalqn dvti il hakimiyyt qaydndan sonra Azrbaycan ninki vtnda müharibsindn qurtard, eyni zamanda ölkmizd mövcud olan bütün milli azlqlar vahid azrbaycançlq ideologiyas trafnda birldirdi. Ulu öndrin hyata keçirdiyi bu siyast Prezident lham liyev tr ndn uurla davam etdirilir. Azrbaycann multikulturalizm dyrlrin sahib olmas, onu tviq etmsi aparc beynlxalq tkilatlar v dünya birliyi tr ndn yüksk dyrlndirilir. Müasir grgin beynlxalq raitd Azrbaycanda Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzinin yaradlmas, praktiki, elmi, tbliati v tviqati istiqamtd faliyyt göstrmsi xüsusi hmiyyt ksb edir. Hazrda ölkmizin tcrübsi tdqiqat obyektidir, bir çox ölklrd öyrnilir v tdris edilir. Bu istiqamtd mkdala maraq artr v ilbil laqlr genilnir. Azrbaycan xalq birgyaay tcrübsi v hyat trzi il sübut edir ki, multikulturalizm yaayr v onun glcyi d vardr. Yalnz onu qbul etmk, tbliatçs v tviqatçs olmaq lazmdr. Buna böyük önm vern cnab lham liyev bildirib ki, Azrbaycann bu sahdki tcrübsi aparc beynlxalq tkilatlar v beynlxalq birlik tr ndn yüksk qiymtlndirilir: "Bu, multikulturalizmin yaadn, onun glcyinin olmasn sübut edir, sadc siyastçilr, ictimaiyyt tsir etmk iqtidarnda olanlar, o cümldn media nümayndlri daha msuliyytli olmaldrlar. Hesab edirm ki, bu msld mediann rolu daha müsbt olmaldr. Tssüf ki, bir çox hallarda biz xbrlrd qardurma, qaçqn böhran v bunlarla bal kadrlar görürük. Bu yanama yalnz tcridolunmaya gtirir. Biz buna imkan ver bilmrik. Çünki qeyd etdiyim kimi, biz bir-birimiz balyq v eyni planetd yaayrq. Artq ahid olduumuz kimi, Avropa il Yaxn rq arasndak msaf o qdr d böyük deyil. Yni msaf insanlarn snacaq tapmaq v öz aillrini xilas etmk namin oralara üz tutman qarsn almr. Odur ki, multikulturalizmin müsbt nümunlri üzrind dayanmaqla bu dyrlrin tviqi hammza yardmç olar. Çünki glckd heç bir ölk v millt tcrid olunmu vziyytd yaaya bilmz. Biz bir-birimiz balyq. Dünya ölklrinin mütlq ksriyytinin halisi çoxmilltli v çoxdinlidir. Biz bununla fxr etmliyik". 76 Dövlt baçs lham liyevin byan etdiyi kimi, multikulturalizm nnlri v tolerantlq Azrbaycan xalqnn hyat trzi, mnvi-xlaqi dyri , Azrbaycan Respublikasnn siyastidir. Tsadü deyildir ki, 2016-c il ölkmizd "Multikulturalizm ili" elan edilib. Thlilçilrin d krinc, Azrbaycanda multikulturalizm siyasti tarixi nnlr söyknn milli v dini münasibtlr modeli olmaqla yana, ilk növbd mdni müxtli iyin, xalqlarn milli-mdni irsinin qorunmas v inkiafna, onlarn qarlql faydal inteqrasiyasna yönldilmidir. Müxtlif etnik mdniyytlr arasnda nnvi birgyaay, qarlql hörmt prinsiplrin söyknn bu model sivilzasiyalaras v mdniytlraras dialoq prosesind Azrbaycan Respublikasnn çox uurlu missiyas v töhfsidir. Azrbaycann srlr boyu dinlr, mdniyytlr v sivilizasiyalarn bir araya gldiyi mkan olduunu vurulayan cnab lham liyev bildirdi ki, Azrbaycan rq v Qrb arasnda yalnz cora körpü deyil, hm d mdniyyt körpüsüdür: "srlr boyu müxtlif dinlrin v mdniyytlrin nümayndlri Azrbaycanda sülh raitind v lyaqtl yaayblar. Dini dözümlülük v multikulturalizm burada hr zaman mövcud olmudur. "Multikulturalizm" sözü mövcud olmad bir zamanda bel, hmin ideyalar daim yaayb. Bunun nticsidir ki, bu gün Azrbaycan çox milltli v çoxkonfessiyal ölkdir. Burada bütün dinlrin v etnik qruplarn nümayndlri sülh v min-amanlq raitind yaayrlar. Bu bizim n böyük srvtimizdir v biz tariximizl fxr edirik. Biz müxtlif mdniyytlri özünd ks etdirn tarixi abidlrimizl fxr edirik. Dünyann n qdim mscidlrindn biri Azrbaycann qdim hri olan amaxda 743cü ild ina edilmidir. Bununla yana, n qdim kilslrdn biri - qdim Qafqaz Albaniyas dövrün aid kils d mhz Azrbaycanda, daha bir qdim hr olan kinin yaxnlnda yerlir. Hökumtimiz mscidlrin, pravoslav v katolik kilslrinin, habel sinaqoqlarn inas v tmirin maliyy vsaiti ayrr. Bu, bizim siyastimiz v hyat trzimizdir. srlr boyu Azrbaycan ölkmizd mövcud olan siyasi v sosial vziyyt baxmayaraq, bu srvti qoruyub saxlamdr". 77 AZRBAYCANIN MULTKULTURALZM MODELNN SOSAL-SYAS SASLARI: TARXLK V MÜASRLK Mhmmd CBRAYILOV AMEA Flsf nstitutunun böyük elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Giri Tarixin inkiaf mrhllrind hr bir etnos yaad cora yada ya müyyn xalqlarla birlikd yaam v yaxud qonu olaraq yaamaa mhkum olmudur. Br tarixinin müyyn rtlr daxilind mnvi, sosial, siyasi h a cora aslla mhkum olmu polietnik cmiyytlr sosial hyatn ayrlmaz hisssini tkil etmidir. Mhz bu baxmdan son vaxtlar tez-tez müracit olunan multikultural cmiyyt mövzusu, dünyada ba vern vtnda qardurmalarnn, dini dözümsüzlüyün, irqçiliyin, ksenofobiyann nticlrinin dourduu fsadlar aradan qaldrman n optimal yolu olaraq regional v qlobal miqyasda aktual msl kimi gündm glir. Azrbaycan polietnik dövlt olaraq srlr boyu mdniyytlrin qovuduu mkanda yerlmkl dinlr v sivilizasiyalararas anlamada aparc rol oynam, tarixlr boyu yaratd maddi v mnvi mdniyyt sistemi sarslmaz tml üzrind qurulmudur. Multikulturalizmin Azrbaycan modelinin tarixi aspekti Azrbaycan dövltçilik tarixinin n müxtlif mrhllrini nzrdn keçirdikd bu razid yaayan insanlarn dostluq, baqa din v mdniyyt qarlql hörmt laqlrini ks etdirn n qdr çox faktla qarlamaq asandrsa, bunun ksini sübut edn tarixi faklara rast glmk bir o qdr çtindir. Mhz bu cür uzaq keçmidn bu gün qdr bnzrsiz sosial münasibtlr sistemin malik olan Azrbaycanda bu tarixi birliyin sl dyri drk edilmlidir. Multikultularizm skeptik yanaan dövltlr üçün bel bir dyrin drk edilmsi v Azrbaycan tcrübsinin bir model kimi qbul olunmas münaqi v ziddiyytlrin hlli imkanlarnn axtarlmasn tmin edn xlaqi imperativ, maksimadr. Bu gün müasir dünya elmind multikulturalizmin müxtlif etnoslarn, dini konfessiyalarn birg yaayn tmin edn mnvi-xlaqi dyr kimi statusu v rolu aydn müyynldirilmmidir. Dünya elmind multikulturalizm il bal dqiq v aydn vahid elmi izahata gtirn nticy nail olunmadqca aadak suallara cavab axtarlar hmi aktual olaraq qalacaq: 1. Multikulturalizm sadc anlaydr (bir çoxlarnn qeyd etdiyi kimi), yoxsa o özünd hr hans bir prosesi ifad edir? 2. Siviliziyalararas münasibtlrd multikulturalizm siyasti harmoniya yarada bilrmi? 3.Multikulturalizm modeli yalnz srf Qrb hadissidirmi (Kanada, sveç)? 4.Qrbd yaranan siyasi multikulturalizmin böhran ba verdikd cmiyytin radikallamasna tsir edn faktorlar el multikulturalizmin i as il laqlidirmi? Bütün bu suallar özünd elmi metodoloji yanama tlb edn cavablar axtarr. Mqal daxilind bu suallara qismn cavab verrk, sas diqqtimizi Azrbaycanda multikulturalizmin tarixi v müsir 78 inkiaf il bal mslnin üzrind qurmaa chd edcyik. Bu gün ölkmizd çoxsayl milltlrin nümayndlri yaayr v onlarn sosial-mdni problemlrinin hlli hmi dövltin diqqt mrkzinddir. Bu, azrbaycançln sasn tkil edn multikulturalizm v tolerantlq fenomenidir. "Qafqazn qoynunda yaayan Azrbaycan xalq bu qdim v müqdds razid brqrar olmu, özünün yüksk tsrrüfat hyatn, maddi v mnvi mdniyytini yaradaraq dünyann n qdim xalqlarndan biri kimi tannmdr"2. Mhz bu baxmdan zngin maddi v mnvi dyrlr yaradan Azrbaycan tarixn inkiaf etmi, özünün mnvi–psixoloji axarna dürk yüksk inkiaf mrhlsin yetimidir. Msln, libyzad E. Qeyd edir ki: "bu fövql möhtm alm öz mnvi qüdrtini v gücünü aadak xzinlrdn almdr: 1) qdim umer – Babil ümumi mdniyytinin ulu v dünya dbiyyatnn ilk dastan- "Bilqamis"; 2) zrdütiliyin müqdds dini kitablar külliyat-"Avesta"; 3) zngin yazl toplular-"Oqxan-Yenisey" kitablri; 4) dastanlar toplusundan ibart qhramanlq eposu-"Kitabi-Dd Qorqud"; 5) dünya erinin korifeyi dahi Nizaminin "Xms"si. Tkc Azrbaycan xalqnn deyil, ümumtürk dünyasnn bu ah srlri xalqmzn mnvi alminin islamaqdrki sas, bünövrsi mhk da olmudur. slind azrbaycanl xarakteri, azrbaycanl mnviyyat, azrbaycanl lyaqti bu kök üstünd bitmi v ucalmdr.3 Yuxarda qeyd olunanlar onu göstrir ki, dünya üçün multikultural dyrlr n qdr yeni olsa da, Azrbaycan bu dyrlr sistemin – yni, eyni bir ölkd yaayan müxtlif xalqlarn mdni, mnvi hyatna ehtiram göstrn, onlarn hüquqlarn tanyan humanist dünyagörüü v ona uyun siyasti il min illrdir briyyt nümun göstrir. Msln, Azrbaycann dövltçilik tarixin nzr salsaq görrik ki, istr qdim dövrdn müasir dövr qdr Azrbaycan razisind mövcud olmu dövltlr, istr XIX-XX srlr maarifçilik dal- as, istrs d Xalq Cümhuriyyti dövründ Azrbaycan razisind yaayan digr etnik xalqlar v dini qruplarn nümayndlrinin tmsilçiliyi n yüksk sviyyd öz hllini tapmdr. Tsadü deyil ki, müasir Azrbaycan cmiyyti mdniyytlrin yaxnlamas v qovumasnda tcssüm olunan tarixi multukultural nnni bu günd hyat trzi kimi qbul edrk dünyaya model kimi tqdim etmkddir. Tolerant cmiyytd multikulturalizm mdniyytlrin qarlql surtd znginlmsin, xalqlar birldirn mdniyytin formalamasna sbb olur ki, nticd bir mdniyytin digr mdniyyt inteqrasiya prosesini sürtlndirir. Baqa sözl ifad etsk tolerantlq multikultural cmiyytlrd müxtlif din v inanclara sahib olan insanlarn el bir hyat trzidir ki, onsuz humanizm, insanlar arasnda qarlql anlama, dostluq v mkdalq mümkün deyil. Azrbaycanllarn regionda v dünyada yaayan xalqlarn mdniyytin, dinin, dilin, adt-nnsin tolerant münasibti, hmd ölkd min illrl formalaan multikultural dyrlrin yaratd bir davran normasdr. Mhz bu baxmdan XII srd Azrbaycann cnubunda yaam Eynlqüzat Miyançinin (1099-1131) söyldiyi kirlr müasir tolerantlq ideallar urunda mübarizd çox yax tarixi mnbdir. O, islam mdniyytinin çiçklndiyi dövr baxmayaraq briyyti tolerantla çarr, bütün dinlri v mdniyytlri vahid bir orqanizmin müxtlif hisslri kimi qbul edirdi: "Briyyt vahid bdndir v gr onun birc hisssi xstlnrs, bü79 tün bdn ziyyt çkckdir" v yaxud "...ey dost, gr saya xristianlarn gözü il baxsan, xaçprst olarsan, Musaya yhudilrin gözü il baxsan, yhudi olarsan, blk d büt bütprstlrin gözü il baxsan, bütprst olarsan"4. Bütövlükd bu tarixi yanama onu göstrir ki, Azrbaycan xalqnn sahib olduu tolerantlq v multikultural dyrlri öz tarixi keçmiinin bu gün ötürdüyü n böyük mnvi srvtidir. Heç ksd übh yoxdur ki, tolerant dyrlrdn mhrum olan hr bir insan baqas il "mnviyyatdan knar" ünsiyyt qurmaa balayr. Mhz bu sbbdn özünd multikultural v tolerantlq dyrlrin sahib olan hr bir xalq ld etdiyi mnvi uurlara gör öz keçmiin minntdar olmaldr. Qdim dövr v orta srlr aid ilk mnblrdn aydn olur ki, Azrbaycan tarixind elmi, mdni, siyasi sahlrd multikultural dyrlri inkiaf etdirn parlaq xsiyytlr çox olmudur. Azrbaycanda multikultural dyrlrin inkiafnda xidmtlri olmu tarixi xsiyytlr haqqnda yuxarda müyyn qeydlr etdik, ancaq bizim qeydlr o tarixi xsiyytlr haqqndadr ki, onlar haqqnda ictimaiyyt o qdrd mlumatl deyil. Bu faktn özü onu göstrir ki, Azrbaycan ictimaiyyti yaxndan tand tarixi xsiyytlrl yana müyyn sbblrdn ciddi aradrlmayan görkmli xsiyytlrin d multikulturalizmin inkiafnda töhflri olmudur. Digr bir trfdn üç dini dövrdn – zrdütlük, xristianlq, islamdan keçn v sosial hyatnda multikultural dyrlri bdi davran normasna çevirn Azrbaycan xalqnn öz tarixi keçmiindn bu gün dad tolerantlq nnsi müasir dünya üçün la bir nümun kimi qbul olunmaldr. Bu gün Azrbaycanda multikulturalizm xalqlar birldirn bir model kimi meydana glmsini tarixi inkiafn müxtlif mrhllrind axtarmaq lazmdr. Mlumdur ki, multikulturalizmin bir siyast kimi öz mahiyyti baxmndan tolerantlqla sx baldr. O, müxtlif mdniyytlrin paralel kild yaamasn qbul edn tolerant cmiyytin balca xüsusiyytlrindn biridir. Msln, "I ah Thmasibin ölümündn sonra Sfvilr taxtna çxm II ah smayl dövlt xadimi kimi faliyytin din sahsind islahata balamas diqqti xüsusi olaraq clb edir. i ruhanilrin müqavimtin baxmayaraq, smayl glckd küçlrd v hr meydanlarnda bubkirin, Ömrin v Osmann açq lntlnmsini qadaan ... etdi. O, Mirz Mahmud ri , mövlana Mirzcan irazi v Mahmud Ll kimi sünni ruhanilrin nümayndlrin mrhmtlr yadrrd"5 Göründüyü kimi Azrbaycanda tolerant dyrlrin tkkül tapmas srlrl formala- an mnvi hadis kimi nzrdn keçirilmlidir. Mhz bu mnvi birliyin ld olunmas Azrbaycan xalqnn tarixi keçmiinin bu gün v glcy ötür bildiyi n böyük mnvi srvtidir. Azrbaycan xalqnn ld etdiyi bu multikultural mnvi srvt hm xalqlarn tarixn bir yerd dinc yana yaamas, hmd mdni rngarnliyin tbii genilnmsi, vhdtin mürkkblmsi prosesidir. Bu gün i el gtirmidir ki, multikulturalizmin ya- amas v inkiafnda siyast müyynedici rol oynayr. Bu sbbdn terrorizm, irqçilik, ksenofobiya, dini ayrseçkilik, ultra milltçilik kimi briyytin qarsnda duran manelri aradan qaldrlmasnda, qlobal miqyasda hmiyytinin anlalmas baxmndan multikulturalizm siyastinin mahiyytini tkil edn mqamlardan çx etmy mcburuq. Qeyd etmk lazmdr ki, Azrbaycanda multikulturalizm, tolerantlq v dini dözümlülüyün dövlt siyasti sviyysind inkiaf etdirilmsinin saslarn ölknin qdim dövltçilik tarixi v bu nnlrin inkiaf tkil edir. 1633-1639 –cu illrd Rusiyann Azrbaycanda Sfvi hakimiyyti dövründ s rin katibi olmu Adam Olearinin yerli halinin bir-birin münasibtind qeyd ald maraql 80 faktlar multikulturalizm nnsinin Azrbaycanda nec formalamasnda aradmz sualn n yax cavabdr. Msln, A.Oleari müsahib olmaq ayininin müfssl tsvirini verrk yazr: "Onlar (Azrbaycan türklri) v digrlri (baqa xalqlar) arasnda bir-birlrin xüsusi sevgi izhar etmk v aralarnda dostluq qurmaq istynlr qarda olaq deyirlr. Qardalarn hmçinin atalar da olmal olduundan, yerd qalanlarn iman olan v onlara uyun gln birini seçirlr... bel olan halda, hmin üç nfr xlifnin yanna gedir, onun lini öpür v öz i ifaqlarnn (qardalarnn) niansi kimi ondan xeyir dua dilyirlr" 6. Adam Oleari d bu qardaln qan qardalndan möhkm olduunu göstrir. XVII srd yaayan insanlarn bir-biri il qardalamas v dostlamas nnsini öz gözlri il görmü Adam Oleari özü d hiss etmdn Azrbaycanda formalaan v inkiaf edn bu multikultural dyrlri xatirlrind qeyd etmidir. übhsiz ki, Azrbaycanda müxtlif dövrlrd multikultural nnnlrin yaranmas il bal çoxsayl misallar göstrmk olar. Ancaq burada qarya qoyulan mqsd çoxluun bildiyi faktlar tkrarlamaq deyil, multikulturalizmin Azrbaycanda formalamasnn, inkiafnn v mnvi dyr çevrilmsinin müxtlif aspektlrini iqlandrmaqdr. Bütün bu qeyd olunanlardan bel bir nticy glmk olur ki, multikultural dyrlr bir yerd yaayan xalqlarn xarici mcburiyyt qanunlarndan qeyd-rtsiz asl olmadan, ümumi mdniyytin yaratd tarixi mnvi prosesin nticsi kimi meydana glirs, o zaman ld olunan multikulturalizmin alternativi yoxdur. Mhz bu baxmdan multikulturalizmin Azrbyacan modeli dedikd, ölk daxilind müxtlif etnomdni tr rin dinc yana ya- amas v öz mdni xüsusiyytlrini, hyat trzini rsmn ifad etmk v qoruyub saxlamaq hüququna malik olmas nzrd tutulur. übhsiz, ilk növbd multikulturalizmin hmiyyti hm d ondan ibart olur ki, kiçik sayl xalqlar mdni inteqrasiya raitind böyük xalqlarn mdni elementlrindn faydalanmaq imkanlar ld edirlr. Tsadü deyildir ki, multikulturalizm xalqn v dövltin dünyviliyini tmin edir, dövltin dünyada tandlmas baxmndan hmiyytli funksiyaya malikdir. Mhz bu baxmdan multikultural dyrlrin inkiaf v inteqrasiyas yaradclq imkanlarn genilndirrk frdin bri hmiyytin xüsusi mna verir, xalqlarn mdni bütövlüyünü tamamlayaraq, özünün müyyn inki- af mrhlsind siyasi inteqrasiyaya keçidlr edir. Multikulturalizm mnvi mdniyyt hadissi olmaqla yana hmd briyytin bütöv mnvi hyatnn ayr-ayr hisslrinin qorunub saxlanmas baxmndan alternativi olmayan ictimai prosesdir. Bu gün qlobal dünyada ba vern ziddiytlrin v grginliyin azalmasnda, sivilizasiyalararas dialoqun inkiafnda multikulturalizmin hmiyytli tsiri ola bilr. Mhz bu baxmdan multikulturalizm çoxlu sayda xalqlarn adt-nnlrini, vrdilrini ümumildirrk xalqn v dövltin beynlxalq thlüksizliyini tmin edir. Hr hans bir xalqn öz tarixi keçmiind multikultural dyrlrin yoxluu, qonular il hmryliyin olmamas demli, natamam etnomdni davran mdniyytini meydana gtirir ki, bu da thlükli tendensiyalarla müahid olunur. Mhz bu baxmdan Azrbaycanda dinlraras dialoq v tolerantln dünyann bir çox polietnik regionlar üçün nümun olan xüsusi modeli qurulmudur. Dövlt-din münasibtlrinin müasir Azrbaycan modeli çrçivsind, bütün dinlr qanun qarsnda brabr status almlar. Ölk vtndalarnn böyük ksriyytini, dini etiqad baxmndan tkil edn müslmanlarn hüquqlarnn tmin olunmas, respublika razisind yaylan bütün nnvi dinlr d eyni münasibtin olmas, hmd siyasi anlamda siyasi hakimiyytin tolerantln inkiaf üçün seçdiyi prioritet istiqamtdir. 81 Azrbaycanda multikulturalizmin müasir vziyyti Bu gün briyytin mövcud olduu tarixi rait bizim nec adlandrmamzdan asl olmayaraq, frqli bir mrhly qdm qoymudur. Bu tarixi raitin müasir xüsusiyyti ondan ibartdir ki, qlobal miqyasda tsiri hiss ediln dinlr, dövltlr, xalqlar, v sivilizasiyalar arasnda mövcud olan qarlql münasibtlr key yyt dyiikliyin urayb. Msln, AB-n multikultural siyastind bir trfdn – mühacirlrin Amerika cmiyytinin dyrlrini qbul etmsini, digr trfdn is etnik v irqçi ekstremizmin qarsn alan lav mexanizmlrin formalamas kimi bu cmiyytd etno-mdni oxarln çatmazl- n qörürük. Rusiya Federasiyas Dövlt Dumasnn beynlxalq msllr üzr komitsinin üzvü Leonid Slutski "Multikulturalizm problemlri v müasir Rusiyann siyasi tcrübsi" adl mqalsind qeyd edir ki: "...n böyük "ritm putas" hesab ediln AB bard lav bir ey d qeyd etmk istrdim: Avropann beynlxalq siyasti üçün daha çox sciyyvi olan sosial tsir altlri vardr, msln, bunlardan biri 60-c illrd ttbiq edilmi v yalnz bir nsil üçün planladrlm, thsil müssislrin v i qbul zaman azlqlara müyyn imtiyazlar vern a  rmasiyadr (a  rmation). Bu proqramn ttbiq edilmsi sbbi cmiyytdki qeyri-brabrliyin afroamerikallarn inkiaf tempinin adrili halidn geri qalmas v kiçik bir "sürtlndirm"nin onlar alarla eyni sviyyy çxara bilmsi, bundan sonra layihnin dayandrla bilcyi iddiasndan irli glirdi"7. Mhz bu baxmdan multikulturalizm nnsin sahib olmayan qrb ölklrind müxtlif din v mdniyytlrin dayclarnn ksriyytinin böyük hrlrd yerlmsi bzn "kultur-ok" e ekti yaradr. Lakin, Azrbaycan multikulturalizmi dövlt siyastind el altlrl tnzimlnir ki, o, mdni plüralizmi qbul edir v onun inkiafna rait yaradr. Bu, siyast ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarna hörmtl bir baa baldr. Sosial hyatn bütün sferalar kimi, mdniyytaras laqlrin yaranmas, inkiaf v tkmillmsind hüquqi tnzimetm Azrbaycann dövlt siyastind öz ksini tapmdr. Mhz bu baxmdan Azrbaycanda hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk, ana dilind mktb açmaq, qzet v jurnal drc etdirmk sahlrind brabr hüquqlara malikdir. übhsiz ki, lazmi sviyyd olan hüquqi tnzimetmnin kömyi il qarlql laq v münasibtlrd tarazlq, brabrlik v qarlql anlama bütün dolunluu il öz ksini tapmdr. Bir çox tdqiqatçlarn fukrinc multikulturalizm siyasti ölkd yaayan digr xalqlar assimilyasiyaya aparan "siyasi altdir". Mhz bu baxmdan Azrbaycan ona gör frqli xüsusiyyt malikdir ki, ölkd mdni mühit lap qdimlrdn, uzun srlr boyu müxtlif mdniyytlr, müxtlif dinlr açq olan bir muhit kimi formalab. Hr bir cmiyytd formalaan birgyaay prinsipinin sasn tkil edn tolerantlq nnsi bu mrhld qardurma v münaqilri aradan qaldrman mexanizmi kimi çx edir. Azrbaycann dünya ölklrin tqdim etdiyi multikultural model xalqlarn dostluq v mehriban raitd birg yaamasn tmin edn modeldir. Multikulturalizmin Azrbayacan modeli dedikd – burada yaayan xalqlarn srlr boyu öz mdniyytlrini nec qoruyub saxlamlarsa bu günd hmin prosesin davam nzrd tutulur. Msln, Azrbaycanda yaayan milli azlqlarn paytaxtda iyirmidn yuxar müxtlif mdni icmalar faliyyt göstrir. Bunlarn arasnda: ruslarn, avarlarn, ukrainlrin, tatarlarn, Avropa v da yhudilrinin, gürcü yhudilrinin, kürdlrin, laklarn, lzgilrin, 82 slavyanlarn, tatlarn, gürcülrin, ingiloylarn, tallarn, yunanlarn, almanlarn, axska türklrinin, cmiyytlri vardr. Qeyd olunan cmiyytlrin tkc mrkzd deyil etnik azlqlarn kompakt kild yaadqlar digr inzibati razi vahidlrind d faliyytlri mövcuddur. Baqa bir trfdn Azrbaycan dövltini tkil edn etnos – azrbaycanllardan v otuza yaxn milli azlqlardan: tatlar, xnalqlar, lzgilr, tallar, udinlr, ingiloylar, qrzlar, buduqlar v digrlrindn tkil olunmudur. Bu xalqlarn tarixn Azrbaycandan baqa vtnlri olmam v buna gör d vahid polietnik Azrbaycan vtndalar hesab olunurlar. Bu milltlrdn baqa respublikamzda öz tarixi vtnlri olan ruslar, ukraynallar, belaruslar, kürdlr, yhudilr, yunanlar, almanlar, tatarlar v baqalar yaayrlar. Azrbaycanda tarixn formalaan multikultural nn digr olklrl müqayisd frqli xüsusiyyt malikdir. Msln, Azrbaycanda keçiriln III-Humanitar forumda çx edn Bolqarstann keçmi diplomat van Palçev qeyd edir ki: "90-ci illrin vvllrind Avropa tbbüskarlarnn çoxu soruduqda ki, Balkanlarda etnik kon ikt harada balamdr, cavab alrdlar: "Bolqarstanda" etnik grginliyin drcsi o vaxt bizd çox yüksk idi. Buna sbb sksninci illrin ortalarnda Bolqarstann o vaxtk hakimiyytinin bizim müslmanlarn rb-türk mnli adlarn slavyan adlarna dyimsiydi. Onlara öz dillrind danmaq qadaan edilmidi. Ancaq indinin özünd bel çoxlar ana dilind danr. Hrçnd, bu qrib sslnir, msln, iki müslman gedir v türk dilind danrlar, milis onlar saxlayr v crim edir. Müslmanlara mscidlrd öz ibadtlrini etmyi qadaan etdilr. Ümumiyytl, vziyyt grginldi v 1989-cu ild özünün pik nöqtsin çatd. Bu zaman kütlvi ttillr v yürülr baland. Vziyyti ld saxlamaq üçün kommunist hakimiyyti dörd yüz min türk vtndan bizim respublikadan qovdu"8. Yuxarda van Palçevin d qeydlrindn aydn olur ki, h a dünyann mdni mrkzi saylan Avropada bel multikulturalizm nnlri müxtlif dyr v yanamalarla xarakteriz olunur. Mhz bu baxmdan multikultural dyrlrin formalamas v inkiaf dünyann mdniyyt potensialna müxtlif ölklrd frqli formalarda tsir edir. Msln, Avropann müxtlif dövlt adamlarndan – ngiltrnin, Almaniyann, Fransann dövlt baçlarnn multikulturalizmin i asa uramas haqqnda kirlri onu sübut edir ki, hmin ölklrd multikultural dyrlrin inkiaf Azrbycann yaratd multikultural dyrlrdn frlnir. Göründüyü kimi multikulturalizmin müxtlif ölklrd frqli nticlr gtirib çxarmas hr bir xalqn yaratd mdni inteqrasiya meyllrinin multikultural dyrlr reaksiyasndan asldr. Mhz bu baxmdan Avropada miqrantlarn, mühacirlrin istklri sasnda formalaan multikulturalizmi – siyasi sistemin istniln qrar nticsind i asa mruz qalr. Msln, "Almaniya, Fransa, ardnca da Böyük Britaniyann önc multikulturalizm siyastinin i asa uramasn byan etmsi, ardnca xaricdn ölky giri qaydalarn srtldirn qrarlarn qbul olunmas mhz irqçiliyi v ksenofobiyan güclndirn amildir. Bu hal xüsusn imali Afrika ölklrindn olan mühacirlr aiddir. sln Tunisdn olan minlrl qaçqn taliyadan Fransaya daxil olmaa çalrd, ancaq fransz hökumti heç bir snd baxmadan qatarlar srhdd saxlamaa balad, bu zaman srniinlr qar irli sürüln tlblr srf iqtisadi xarakter dayrd. Onlarn beinci respublika razisind özlrini tmin etmy kifayt edck qdr vsait malik olduqlarn tsdiqlmlri lazm idi"9. Bütün bu qeyd olunanlar onu göstrir ki, multikulturalizm i asa urayanda onun yerini radikal tmayüllü strukturlar tutmaa balayr. Bel radikal baxlarn qarsn alan n 83 tsirli ideoloji vasit, krimizc cmiyytd rngarngliyin qorunub saxlanmasn hyata keçirn multikultural modelin inkiafna nail olmaqdr. Mhz bu baxmdan multikulturalizmin Azrbaycan modeli müxtli iyin el bir ümumi birliyidir ki, burada hr bir mdniyyt öz xsi lyaqtini v özl dyrlrini saxlayaraq digr mdniyytlrl münaqi muhitindn knarda qarlql faliyytd olur. Multikulturalizm özlüyünd kiçik xalqlarn ruhunu znginldirir, insann v bütövlükd cmiyytin ümumi rifahnn sas dayaqlarndan biri qismind çx edir. Öz etnik mdniyytini drk etmkl brabr baqa mdniyyt hörmtl yanaan xalqlar multikultural dyrlr qazanr v onu zaman-zaman inkiaf etdirrk yaratd mdniyyti ümumi mdniyytin bir hisssi kimi qbul edir. 1971-ci ild Kanadada rsmi ideologiya statusu alan multikulturalizmin sonralar dünya ölklrind sürtl yaylmas problemin bütün ölklr üçün önmindn xbr verirdi. Uzun illr keçmsin baxmayaraq, dünyada bu sahd narahatlq üçün sas yaranr ona gör ki, multikulturalizm olmayan mühitd etnomdniyytlrin istr-istmz reaksiyas qardurmalara yol açaraq, mövcud mdniyytin mahiyytin v formasna da tsir edir. Bu gün is narahatla sbb olan rtlrin drinlmsi problem daha ciddi yanama tlb edir. Mhz bu baxmdan müasir dünyann hmd real gerçkliyi ondan ibartdir ki, qloballama tendensiyas n müxtlif mdniyytlrin bir-birin "tzyiqi"ni daha da artrmdr. Yaranmaqda olan qlobal mdniyyt tipind siyasi multikulturalizm ölklrin mdni müxtli iyinin inkiafna ngl olmasna deyil, onlarn mdni-mnvi srvtin çevirmsind zruri tsir vasitsi kimi nzrdn keçirilmlidir. Ntic Bütün bu qeyd olunanlardan bel bir nticy glmk olur ki, multikultural dyrlr bir yerd yaayan xalqlarn xarici mcburiyyt qanunlarndan qeyd-rtsiz asl olmadan, ümumi mdniyytin yaratd tarixi mnvi prosesin nticsi kimi meydana glirs, o zaman ld olunan multikulturalizmin alternativi yoxdur. Digr bir trfdn üç dini dövrdn – zrdütlük, xristianlq, islamdan keçn v sosial hyatnda multikultural dyrlri bdi davran normasna çevirn Azrbaycan xalqnn öz tarixi keçmiindn bu gün dad tolerantlq nnsi müasir dünya üçün la bir nümun kimi qbul olunmaldr. dbiyyat: 1. Azrbaycan etnoqra yas: 3 cildd, 1-ciild. Bak, Elm, 1988, s.5. 2. libyzad E. Azrbaycan xalqnn mnvi mdniyyt tarixi /islamaqdrki dövr/. Bak, Gnclik, 1998, s.9. 3. lisa Nicat. "Müdriklik mbdi". Bak, 2005, s.136. 4. fndiyev O..Azrbaycan Sfvilr dövlti. Bak,1993,s.122 5. ]%  W 'W'   "  ]"  1633, 1636  1639 '<,    [ ~. ]., ., ].. .:  '>, 1870, 1033 . 6. bakuforum.az/az/archive/forum 7. www.azernews.az/tags 8. www.metbuat.az/.../humanitar-forum 84       *	  %     ; !(! *$       , +	 / 1  % " 7	

< !: «? ' , W   !  % ! -  – ! %/     – $ %/ $ '# '  < , '     $  $& #,  :   '  \#  !" #' %*. ]- , ! / W/  #< &    ! %- ! #< & %& #& !. ~ $/ %/ %- ! * #< &   < &. « /» /,  %, %/ #/     ''#", !  - '#"» – . < ?.   _& `... 6. W w. @. @/, ' /, /  %*   - <  – rudocs.exdat.com/docs/index 7. |   '<   &< - < #!< & – http://www.referatya.ru/catalog/detail/60011 90 HUMAN IS CULTURAL RIGHTS: DEMAND FOR A TRULY UNIVERSAL HUMAN RIGHTS El Harun Muhammad Kaduna City University International Multicultural Network Country Representative in Nigeria The United Nations declaration of 10th December 1948 is universally acclaimed to be an International policy on identification, protection and defense of human rights. What constitute the human rights remains the prerogative of euro American values and traditions. It has no consideration of the rich provisions of rights divine religions have. Therefore, all the claims and demands for the rights as contained and champion by United Nations Organization are exclusively from Western culture and civilization. In specific terms, what is officially coded as UN universal declaration on Human rights -UNDHRhas 30 {major} rights. How these came about as aggregate template of Magna Carta, typically euro American articulated expression of white values and standard, notwithstanding; the concern here is to reflect on the universality, acceptability, validity of these rights and their compatibility to «others» values and world view that are none white, non-Europeans that constituted about 3/5 of the world community. The contention here is the legitimacy of this declaration and the narrow and prejudiced prism it was conceived and being implemented about 70 years now. It was a declaration at a time when most countries of the world were under colonial control and domination. From India to Chad, from Malaysia to Peru, from Nicaragua to Nigeria, over 150 countries of those made to sign the declaration subsequently were colonial subjects .They were neither independent nor members of the UNO at the time of the universal declaration on human rights. They neither participated nor consented to the declaration. This alone, delegitimizes the declaration and deuniversalises its claims. Another painful irony,these colonies,none,as a recognition of their importance as members of UN,or at least as an honour, being none white,non-European{majority} members ,couldn't even be on the permanent seat of the security council .Is same euro America of France, UK, Russia, US that are 'permanent» members with corresponding Veto powers. China is on board, a non-white ,non European member to provide apparently needed cover that makes the organization International and give the expected impression of a legitimate entity. Otherwise the major power of only one is enough to have neutralized China and render it unusable, at best helpless . Here lies the question of cultural domination and control. Reminiscent of European conviction of «Dark" continent, an adjective colonial historiographers coined to describe Africa at the preparatory stage to slave trade and its twin ,colonialism. Slavery and {transatlantic} Slave trade around 1486-1680s,later colonialism{18841960s}remain the worst dehumanization projects humanity has witnessed. Projects that are culturally grounded to perpetuate European supremacy(racism),cultural subjugation and denial of basic human dignity and respect. Notwithstanding Universal declaration of 91 human rights. It is more explanatory to outline these rights as enshrines in the declaration as follows: Article 1 Right to Equality Article 2 Freedom from Discrimination Article 3 Right to Life, Liberty, Personal Security Article 4 Freedom from Slavery Article 5 Freedom from Torture and Degrading Treatment Article 6 Right to Recognition as a Person before the Law Article 7 Right to Equality before the Law Article 8 Right to Remedy by Competent Tribunal Article 9 Freedom from Arbitrary Arrest and Exile Article 10 Right to Fair Public Hearing Article 11 Right to be Considered Innocent until Proven Guilty Article 12 Freedom from Interference with Privacy, Family, Home and Correspondence Article 13 Right to Free Movement in and out of the Country Article 14 Right to Asylum in other Countries from Persecution Article 15 Right to a Nationality and the Freedom to Change It Article 16 Right to Marriage and Family Article 17 Right to Own Property Article 18 Freedom of Belief and Religion Article 19 Freedom of Opinion and Information Article 20 Right of Peaceful Assembly and Association Article 21 Right to Participate in Government and in Free Elections Article 22 Right to Social Security Article 23 Right to Desirable Work and to Join Trade Unions Article 24 Right to Rest and Leisure Article 25 Right to Adequate Living Standard Article 26 Right to Education Article 27 Right to Participate in the Cultural Life of Community Article 28 Right to a Social Order that Articulates this Document Article 29 Community Duties Essential to Free and Full Development Article 30 Freedom from State or Personal Interference in the above Rights. As noted, these rights have been identified and declared by Europeans in complete absence of African,Asians and Latin Americans . Secondly is an aberration. It is so in its inability to recognize and integrate the values of all the communities that later made its signatories. Thirdly, the claims to these rights are false, at best gimmickry. Evidence on how honour ,dignity and culture of non -European people are denied and violated all over the world are discussed here.How this false claims is well entrenched allows a popular and dominant phrase International community is used globally while itsoperationally and application refers to Euro America essentially. The traumatic ,indeed dehumanizingexperiances none white, nonEuropean societies had with Europeans further provided ,lately, the ground on which neocolonialism come 92 to sustain the racist,imperial,unequal and unjust relations between euroamerica and the rest of the world. United Nations and its specialised agencies like WHO,IBRD,IMF ,UNICEF,UNPF,WTO etc have their activities increasingly challenged as culturally prejudiced,Eurocentric and rejection of others .From terms of trade to polio vaccines, from commodity prices to loan conditionalities, protests and rebuffs are becoming major concerns in countries of the third world where their presence are more dictatorial and hegemonic. At the centre of this syndrome is culture and civilization. European culture and civilization, so the claims insist, are missionary and therefore a way to salvage humanity. This particularly makes colonialism and Christianity close associates under European conolialists,cultural imperialism at its best. Rejecting others and imposing yours, atleast in Africa. This brings civilizational encounter to the fore. A need to review International relations and over role conduct of human activities in the context of independence, respect and justice.Indispensable values in any human rights discourse or policy decision.To accept and act in the context of mutually reinforcing humanism. It must be accepted that no culture is superior to another. No culture has the rights to define the needs and priorities of another culture. Needs and problems of any community ought to and should be seen, defined and addressed in their own specific cultural context. Anything outside a context will ever be attempt to dominate and colonize, the highest human rights abuse ever in human history . Civilizational encounter is further sharpen post colonially when UN ,despite the promises to uphold peace and justice,necessary to respect human rights deliberately fail to manage continued racial and imperial invasions .Specifically the war of elimination in Burma{Myammar},a religious war to exterminate non adherents is a case of how UN takes advantage of internally engineered conflicts to serve wider cultural hegemony and polarization .A situation Rohingya, the Muslim minority in Burma become the most persecuted minorities in the world in spite of the UN. The Muslim minority in India Kashmir is another case of utter discrimination. A scenery where majority are allowed to fight and destroy minority before universal declaration simply reminds one that colonial tactic of divide and rule is very much in place rather than protecting human rights. At a sharper focus is the Palestinian rights to return to their home lands, claim Jerusalem and exist as independent people. Since 1948 when euro America dislodged the Palestinians and created state of Israel in their stead, Israeli aggression, annexation and elimination of Arabs remain a major subject in the study of cultural imperialism and brutal denial of human rights on earth. Ironically, these remain so at a time when UN has passed over 120 resolutions to protect the rights, of the Palestinians, their honour, dignity,lands and overall need to exist as inalienable parts. Presently, Israel is constructing thousands of houses not only in Jerusalem but in West bank, places UN defines as belonging to the Palestinians. How antipeople, terrorists are organized, trained, armed and financed to fight their Government and societies in Iraq,Syria and Libya present a well sophisticated front in cultural control and domination euro America places to perpetuate their civilizational hegemony. Such a scenery must breed hatred, enmity and war between cultures and civilizations. Euro America has to accept that there are other cultures and civilizations that its products are also human and have right to exist .Right that must be redefined and accepted beyond UN declaration. This is what multiculturalism is all about. A perception and policy direction the world must believe and accept. 93 Proxy wars where Euroamerica use surrogates to destroy none European societies cannot continue. How Iraq was manipulated to fight Iran in the 80s is another case in view. The war is still fought 37 years on. US engineered sanctions have largely incapacitated what would have been hub of Muslim technological, political and economic reassertion and Islamic civilizational rebirth. The 1979 Islamic revolution in Iran marked a pivotal emergence of concerted energies that provide multi-cultural, non-western approach to politics and economy in a world dominated by Euroamerica since 15th century. About a decade after,1989 precisely, the 70-year socialist order in USSR and Eastern Europe began to crumble after fatal failure to create classless society and dictatorship of the proletariat. By 1999 Bucharest, Budapest and Kremlin have crumbled to ideological combustion. Cultural explosion had disintegrated Soviet Union into 16 independent states. So reassertive and reincarnating that Azerbaijan today provides Global center for multiculturalism. Demand for equity, Justice and mutual respect for all people, cultures and communities. Socialism has not, cannot deny and contain the obvious cultural energies that was concentrated in east central Asia that was temporarily suppressed by socialism. These waves for equity, equilibrium and equality has decisively pulled the iron curtain, broken linear western hegemony and arrogance and set a third wave, a multicultural force in motion. Multiculturalism as indispensable third, realistic and everlasting alternative to East West hegemonic dichotomy. The gross injustice and dehumanization on which modern world was based in the last 600 years is no longer tenable. Western civilization may continue to attempt manipulation but it can no longer impose and dominate. World population of about 7 billion people can not be subjugated to eurochriastian ratio of about 2 billion. Muslims today are about 2 billion as well. Buddhist constituting the dominant people in the world have every right to be different. So, the Muslims. In fact, beginning of any human right must be the right to be different first and foremost. Africans, Asians, Latin Americans, Arabs, Muslims, Christians, Buddhists, Jews, Hindus are and must be decisive players, indispensable cultural entity in this world. As Europeans or Americans. Africa, a continent of 1 billion across 53 countries with the most strategic and valuable resources in the world must not be at the bottom. Nigeria, a country of about 200million people is equally critical to Africa as Africa is to the world. So such importance is each part that made the world system we find ourselves. These made multiculturalism a way to global peace and prosperity. It is a bye bye to racism, fascism, Zionism, Nazism, Colonialism, being off shots of International imperialism founded by eurocentricism predicated on greed, arrogance and inordinate ambition to rule and dominate.Multiculturalism is already an alternative system we should learn to understand, leave and work with it.Is already making a head way by demanding for security council seat for non-European nations of Africa and Asia in UN. China has already created a parallel Bank to IMF and World bank. So also, BRICS.Relating with all as equal and partners is the starting point of true human rights respect. Days for human rights rhetoric is over as culture and religion ,non territorial values have made a new frontier in world politics and International relations. 94 AZRBAYCANDA ERKN EVLLK PROBLEM Rauf MMMDOV AMEA Flsf nstitutunun böyük elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru 1. "Erkn evlilik" v "dini kbin" anlay "Erkn evlilik" anlay ksr hallarda "erkn nikah" kimi tqdim olunur. Lakin, bu anlay yanldr. Çünki hr bir nikah, hüquqi aktdr. Erkn evlilik hüquqi akt olmad üçün, onun "erkn nikah" kimi sciyylndirilmsi doru deyildir. Bir çoxlar erkn evliliyin sasnda dini kbinin dayandn düünürlr. Dini kbin, yalnz rit qanunlar il idar olunan ölklrd hüquqi statusa malikdir. Dünyvi qanunlarla idar olunan ölklrd dini kbinlrin heç bir hüquqi statusu yoxdur. Azrbaycan da dünyvi dövlt olduu üçün, burada dini kbinlr yalnz rmzi-mnvi xarakter dayrlar. Nikahn mahiyyti, ona öz razlqlar il daxil olan qadn v kiinin qarlql vziflri, öhdliklri v msuliyytlri il bal hüquqlardan ibartdir. Bu hüquqlarn tminatna sas vermyn hr hans bir nikah müqavilsinin "dini kbin" adlandrlmas doru deyildir. Çünki "dini kbin" bu hüquqlar tmin etdiyi tqdird mnvi-xlaqi xarakter daya bilr. Yaxud, bu hüquqlar tmin edn hr hans bir dünyvi nikah müqavilsi d drin mnvi- xlaqi key yyt malikdir. Bu msl, insan hüquqlar il baldr. Onun dini v dünyvi olaraq müxtlif formatlarda tqdim olunmasnn heç bir mnas yoxdur. Lakin, cmiyytd bununla bal müyyn stereotiplrin olduunu nzr alaraq, dünyvi v dini nikahlarn ayr-ayrlqda deyil, vahid bir formatda birldirilmsin ehtiyac vardr. Msln, nikah qeydiyyatn hyata keçirn dövlt idarlrind dini nikah mrasimini yerin yetirn rsmi ilahiyyatçlarn da itirak mümkündür. Bu mcburi deyil, könüllü saslarla yerin yetiril bilr. Bu kimi tdbirlrin gerçkldirilmsi "dövlt nikah" v "dini kbin" anlaylar arasnda ziddiyyti ortadan qaldrar v nikah mslsin olan msuliyytin psixoloji olaraq artmasna sbb olar. 2. Azrbaycanda nikah ya Azrbaycanda nikah ya 18-dir. Azrbaycan ail mcllsin gör 18 yadan aa olan (17 ya istisna olmaqla) gnclr arasndak evlilik qeyri-hüquqi statusu olan "erkn evlilik" kateqoriyasna daxil olur. Lakin, bzi üzürlü sbblr olduqda nikaha daxil olmaq istyn v nikah yana çatmam xslrin yaadqlar razinin müva q icra hakimiyyti orqan onlarn xahii il nikah yann 1 ildn çox olmayaraq azaldlmasna icaz ver bilr. Bu sbblr daha çox nikaha girmk istyn tr rin ail vziyytlri il bal olur (Msln, onlarn valideynlri ar, ölümcül xst olduqda, qz hamil olduqda v s.). Bu kimi hallarda tr r 17 yanda nikaha daxil ola bilrlr. Azrbaycanda qadn v kiilrin say arasnda, demoqra k inkiaf mslsind problemlr olmad üçün, erkn nikahn heç bir demoqr k sas yoxdur. 95 Ny gör 18 ya? 18 ya, 1989-cu ild Uaq hüquqlarna dair Konvensiya tr ndn ail qurmaq üçün mümkün ya kimi müyyn olunub. Beynlxalq standartlara gör, erkn yada evlnmk insan hüquqlarnn pozulmas hesab edilir. Azrbaycan 1992-ci ild Qadnlara qar ayrseçkiliyinin bütün formalarnn aradan qaldrlmas haqqnda Konvensiyan rati kasiya edib. Buna gör d, Azrbaycanda 18 ya nikaha daxil olmaq üçün yetkinlik ya kimi qbul edilir v ondan aa ya hddind olan evliliklr hüquq pozuntusu kimi dyrlndirilir. Cinayt Mcllsinin 176-c maddsinin 2-ci bndind nikah yana çatmayan insan nikaha mcbur etmy gör (ata, ana v qyyumlar) 4000 manata qdr crim v yaxud 4 il qdr hbs nzrd tutulur. Azrbaycan Cinayt Mcllsin erkn evliliy mcburetm maddsinin lav edilmsindn sonra erkn evliliklrin saynda azalma olubdur. Problem qar mübariz tdbirlri yalnz qanunvericiliyin tkmilldilmsi yolu il mhdudlamamaldr. Eyni zamanda, maari ndirm tdbirlri genilndirilmli v problem qar mübariz güclndirilmlidir. Bu msl il bal regonlarda maari ndirm tdbirlri aparlr. BMT-nn insan hüquqlar çrçivsind tyin etdiyi hddi-bulu sviyysinin konkret göstricisi 18 yadr. Yni, bu yadan vvl balanan nikahlar insan hüquqlarnn pozulmas akt kimi dyrlndirilir. Bu ya hddi orta hesabla gnclrin zioloji v psixoloji yetkinliyi dövrü kimi qiymtlndirilir. Bu ya hddi onlarn bir xsiyyt kimi formalamas mslsini d ehtiva edir. Çünki xsiyytin yetimsind sas rol oynayan ümumi orta thsilin (10-11 illik) yekunlamas v vtndalq hüququnun ld edilmsi (18) dövrü d mhz 18 yada olur. Müasir hüquqi dövltlrd thsil v vtndalq kimi mühüm sosial msllr cmiyytin tml sistemini tkil edir v ictimai idaretm strategiyas bu sistem üzrind brqrar olur. Bu baxmdan, hddi-bulu sviyysinin konkret 18 ya hddind müyynlmsi, cmiyytin sistemli strateji inkiafna xidmt edn bir addmdr. Bu ya hddinin 16-15 yaa endirilmsi ictimai idaretm sistemind müyyn problemlrin ortaya çxmasna v cmiyytin strateji inkiafna mn tsir göstr bilr. Nikah yann 18 yandan aa olmas yalnz ictimai idaretm sistemind problemlrin ortaya çxmas il mhdudlamr. Bu, hmçinin, xsiyytin formalamasna mn tsir göstrir. Çünki tibbi aradrmalar göstrir ki, qzlarn v olanlarn orta zioloji-psixoloji hddi-bulu dövrü tqribn 18 yadr. Bu ya hddindn bir qdr vvl v ya gec yetkinlik yana çatm gnclr çoxluq tkil etmirlr. Bu, onlarn nikaha 18 yandan vvl daxil olmasna sas vermir. Çünki hddi-bulu dövrü yalnz zioloji-psixoloji amillrl deyil, hmçinin vtndalq hüququnun ld edilmsi il müyynlir. Vtndalq hüququ olmayan xsin nikaha daxil olmaq hüququ da yoxdur. Demli, erkn evlilik, xsiyytin insan hüquqlarnn pozulmasna v onun istismar olunmasna rait yaradan qeyri-qanuni aktdr. Hddi-bulu sviyysi konkret ya hddi il mhdudladrla bilmz. Eyni mkan v zamanda yaayan insanlarn zioloji v psixoloji baxmdan bir-birindn frqli olduqlar heç kim sirr deyildir. Bu frqlilik cora yalara gör d dyiir. Msln, qzlar üçün rsmi nikah ya bir çox rb ölklrind 16-17 ya kimi müyynldirilibs, Çin üçün bu ya hddi 20-dir. Bu baxmdan, bu msl nisbi xarakter dayr. Lakin, bu nisbiliyin konkretlmsi dövlt siyastind öz ksini tapmaldr. xsiyytin ümumi icbari thsilini yekunladrd v vtndalq hüququnu ld etdiyi ya dövrü hddi-bulu sviyysinin konkret göstricisi olmaldr. Çünki vtndalq hüqu96 qu olmayan xsin rsmi evlnmk hüququ da yoxdur. Nikah, hüququ dövltd v rit hüququnda hüquqi bir akt olduu üçün, qeyri-hüquqi xsin nikah müqavilsinin balanmasnda hüquqi trf kimi itirak etmsi mümkün deyildir. Buna gör d hüquqi dövltd olduu kimi, rit hüququnda da bu msly aydnlq gtirilmsi zruri olmudur. Bu gün rit il v ya dünyvi hüquq sistemi il idar olunan bir çox müslman dövltlri hddi-buluu (rüd) müyyn yalarda ifad ediblr. Bu dövltlr arasnda ya hddi qoymayan dövltlr d vardr. Lakin, bu dövltlrd xslrin hddi-bulu sviyysi il onlarn thsil v vtndalq hüquqlar arasnda münasibtlrin tnzimlnmsi mslsinin uzladrlmas siyasti aradrlmaldr. Beynlxalq statistika qurumlar BMT-nn insan hüquqlar çrçivsind müyynldirdiyi 18 ya hddi-bulu yandan aa balanan bütün nikahlar insan hüquqlarnn pozuntu hal kimi dyrlndirir. Bu da doru yanama deyildir. gr dövlt nikah yann 17 hddind müyynldiribs v dövlt siyastini insan hüquqlarn pozmamaq rti il bu tml üzrind formaladrbsa, bunu BMT-nn qrarna uyun glmmsini sas götürrk hüquq pozuntusu kimi qiymtlndirmk olmaz. Bu baxmdan, bu statistik göstricilrd nikahlarn hans yalarda balanmas sviyysi öz ksini tapmaldr. Lakin, 14-15 yalarda balanan nikahlar vtnda hüquqlar, zioloji v psixoloji baxmdan insan hüquqlarn birmnal kild pozur. Azrbaycanda evlnm ya 18 ya üzrind (17 istisna olmaqla) formalamdr. Lakin, ölkd nikaha daxil olanlarn orta ya hddi qzlar arasnda 23-24, olanlar arasnda is 2728 hesab olunur. Birinci nikaha daxil olanlarn orta ya hddi qzlar arasnda 22-23, olanlar arasnda is 26-27-dir. 1989-2015 illri arasnda müahid olunan dinamika göstrir ki, nikaha daxil olmaq üçün orta ya hddi hm olanlar, hm d qzlar arasnda tdricn artr (tqribn 2 ya). Ancaq, evlilik yann tdricn qalxmas da müsbt hal kimi qiymtlndiril bilmz. Çünki tibbi aradrmalar sübut edir ki, qadnlarn ana olmaq risqi d tdricn cavanlar. 3. Azrbaycanda erkn evlilik mslsinin tdqiqi Azrbaycanda erkn evlilik mslsinin tdqiqi il Ail, Qadn v Uaq Problemlri üzr Dövlt Komitsi, gender problemlri il laqdar olan bir çox QHT-lr v elmi idarlr, gender v insan hüquqlar il bal beynlxalq tkilatlar (UNCEF) mul olurlar. Onlarn tqdim etdiyi sosioloji aradrmalar v statistik mlumatlar ölkd müva q problemlrl bal mnzrni görmy v onunla strateji mübariz aparmaa imkan yaradr. Biz bu mqald, UNCEF v Ail, Qadn v Uaq Problemlri üzr Dövlt Komitsi tr ndn tqdim ediln aradrmann nticlrindn istifad edrk ölkd erkn evlilikl bal problemin mnyini müyynldirmy çalmq. Ail, Qadn v Uaq Problemlri üzr Dövlt Komitsi tr ndn respublikann 4 bölgsind – Bak, Aberon, Quba v Astafada aradrma aparlbdr. Rsmi rqmlr saslanaraq demk olar ki, son 16 ild Azrbaycanda 50. 976 erkn evlilik olmudur. Ail, Qadn v Uaq Problemlri üzr Dövlt Komitsinin aradrmalarna gör, Azrbaycanda erkn evlnnlrin ya hddi sasn 15-17 arasndadr. 18 yadan aa bütün evliliklr insan hüquqlarnn pozulmasn ifad edn "erkn evlilik" (v ya "erkn nikah") kateqoriyasna aid edilir. Göründüyü kimi, 15-17 ya hddind olan erkn evlilik hallar 1995-1996 illrd sürtl 2000-dn 3000- yükslmi v sonra 2000-ci ildk azalan x üzr davam etmidir. Lakin, 97 2001-ci ildn yenidn yüksln x üzr inkiaf edrk 3500- çatmdr. Konkret statistika rqmlrin aadak kimi olduunu göstrir (cdvl 1). Göründüyü kimi, 1999-cu ildn erkn evliliyin say 2012-ci ildk artan dinamika üzr inkiaf etmidir. 2012-ci ildn bu dinamika kskin kild aa dümüdür. Bunu hüquq orqanlarnn bölglrd apard cza tdbirlri il d laqlndirmk olar. Azrbaycanda 2012-ci ildn balayaraq bununla bal hüquq müha z orqanlar ciddi tdbirlr görmülr. 2015-ci ild erkn evlilik hallarna gör 52 cinayt ii açlmdr. Bu cür tbdirlrin hyata keçirilmsi öz e ektini verirs, maarifçilik tdbirlri il yana, onlar da ttbiq etmk vacibdir. Sovet dövründn vvl erkn evlilik Azrbaycanda adi hal idi. SSR dövründ sosializm ideologiyas, icbari thsil v isizliyin ortadan qaldrlmas bu tendensiyan kskin kild azaltd. Lakin, müstqillik dövründn sonra sovet ideologiyasnn çökmsi nnvi dyrlrin inkiafna rait yaratd. Erkn evliliklr d mhz bu dövrdn balayaraq fallad. Bunun mentalitetd izi olduu üçün, onun yenidn fallamas mümkündür. Aradrmalar da bunu tsdiq edir. Azrbaycanda erkn evlilik faktlarnn 39 %-i hr, 61 %-i is knd yerlrind qeyd alnb. Tovuz, Gnc, Astafa, Qazax erkn evliliklrin n az qeyd alnd bölglrdir. Lakin, Quba, Bak-Aberon, Lnkran bölglrind erkn evliliy pozitiv münasibt bslynlr çoxluq tkil edirlr. Azrbaycann müxtlif regionlarnda 488 respondent arasnda aparlan aradrmalarda "Erkn evlilik sizin bölgd artr, yoxsa azalr?" v yaxud "Erkn evliliy münasibtiniz necdir?" suallarna veriln cavablar göstrir ki, bu tendensiya potensial olaraq mövcuddur. Respondentlrin ksriyytinin erkn evliliyin bölgd artdn tsdiqlmsi bir daha tsdiq edir ki, problem statistikada olduundan daha drin xarakter malikdir. Çünki yerli halinin bildiyi faktlarn çox az hisssi öz ksini statistikalarda tapr. Xüsusil, erkn evliliyin qanun pozuntusu kimi dyrlndirilmsi, onun müyyn edilmsind çtinliklr yaradr. hali arasnda erkn evliliy pozitiv münasibt daha çox üstünlük tkil edir (55% – 59%). Lakin, bu münasibt bölglr gör dyiir. Aradrlan bölglr arasnda erkn evliliy n çox neqativ münasibt Astafada (67%), n az is Quba (13%) v Bak-Aberon bölglrind (14%) müahid olunur. Erkn evliliy pozitiv münasibtin n çox yayld bölglrd patriarxal nnlr daha güclüdür. Çünki aradrmalara gör, hmin bölglrd erkn ail quran qzlarn ksriyyti valideynlrinin razl v ya onlarn tkidi il r gediblr. Bu qadnlarn 83%-i öz razlqlar olmadan bu evliliy clb olunduqlarn, yalnz 17%-i öz istklri il evlndiklrini bildirirlr. Bzn bu cür evliliklrin 19%-i qzlarn qaçrlmas il nticlnir. Qaçrlan qzlarn 13%-i öz razlqlar, 6%-i is razlqlar olmadan ba tutur. Bu evliliklrin ba tutmasnda atalarn rolu (53.5 %) daha böyükdür. Qrar qbuletm prosesind kiilr (53.5%) nisbtn qadnlarn az itirak etmlri (6%) patriarxal nnlrin güclü olduunu göstrir. Aradrmalar göstrir ki, qadnlarn qrarverm prosesind rolu yann artmas il artr . Erkn evlilik hadislrinin yoxsul v thsil sviyysi aa olan insanlar arasnda geni yaylmas danlmaz faktdr. Lakin, problemin kökünü mhz bu problemlrl laqlndirmk yaln olard. Sosial-iqtisadi problemlr bhs olunan problemlr öz tsirini göstrirlr. Komitnin mlumatna gör, erkn evlnn qzlarn valideynlrinin sosial trkibi aradrlarkn mlum olub ki, bu qzlarn 31.9 %-nin atas knd tsrrüfat içisi, 17% fhl, 98 10% nqliyyat içisidir. Qzlarn 53.7%-nin anas evdar qadn, 18% knd tsrrüfat içisidir. Hmin qzlarla evlnn kiilrin 21 % knd tsrrüfat, 14 % ticart, 10 % nqliyyat sektorunda çalr, 13 % fhl, 7 % isizdir. Lakin, erkn evlilikl r gedn qzlarn 37%-i olan evinin iqtisadi durumunun onun ailsinin iqtisadi durumundan yax olduunu, 49%-i orta olduunu, 14%-i is pis olduunu bildiribdir. Qzlarn bu evliliy vadar edn valideynlrin motivaiyalarnn bir qismi öz qrarlarn ailnin iqtisadi vziyyti (7%), öz seçimi (19%), adt-nnlr (29%), qznn xo glcyini istmsi il (45%) balayrlar Aradrmalara gör, erkn evlilik hadislri xüsusn knd yerlrind (Bak kndlri d daxil olmaqla) v hrd mskunlaan kndlilr arasnda geni yaylr. Çünki urbanizasiya proseslrinin episentrlrind formalaan müasir dünyagörüü sistemi, bu cür hallarn ortaya çxmasna rait yaratmr. Bura, bölglrl müqayisd hrlrd inkiaf etmi thsil sistemi, intensiv sosial münasibtlr, geni informasiya mkan, nisbtn sosial-iqtisadi durumun üstünlüyü v digr hallar aiddir. Qlobal sivilizasiya dyrlrinin hrlrd sürtl yaylmas nnvi tfkkürün ortadan qalxmasn tmin edirs, bölglrd bu proses lng gedir. Bunun müsbt tr ri il yana, mn tr ri d vardr. nnlrdki mn hallardan biri olan erkn evlilik hadissinin azalmas üçün, bölglrin müasirlmsin, sosialiqtisadi inkiafna v gender sahsind maari nmsin ehtiyac vardr. Bölglrin mdni problemlrinin hllind sosial-iqtisadi inkiaf msllri xüsusi önm dayr. Çünki bölglrd isizlik problemi v bununla bal olaraq mk qabiliyytli kii halisinin hrlr, baqa ölklr mk miqrasiyas etmsi erkn evlilik msllrinin ortaya çxmasnda öz pay vardr. lk növbd kiçik v orta sahibkarlq faliyytinin, turizmin inkiaf etdirilmsi, bölg gnclrinin bu ilrd fallnn tmin olunmas problemlrin hllind mühüm rol oynaya bilr. Bu, immiqrasiyada olan mhsuldar qüvvlrin öz evlrin dönmsini, bölglrd sosial-iqtisadi v mdni durumun inkiaf etmsini, nticd, erkn evlilik msllrin tsir edn demoqra k tarazln brpa olunmasn tmin edr. Azrbaycanda 1975-2015-ci illrd hr v knd halisi üzr ümumi nsilverm msalnn 3.74%-dn 2.1%- dümsi (DSK), 2000-2015-ci illrd abortlarn saynn 7.8 %-dn 10.3 %- yükslmsi (DSK), 1960-2015 illrind boanmalarn saynn 0.7 %-dn 1.3 %- qalxmas (DSK) bunu düünmy sas verir. 5. Erkn evliliyin FSADLARI: Fiziki thlük Müahidlr v statistik mlumarlar tsdiq edir ki, erkn evlilikl bal dou zaman körpnin v ya anann salam olmamas v ya ölmsi ehtimal yükskdir. Erkn hamilliyin ba vermsi riski vardr. Çünki hddi-bulua çatmayan qzlar ziki v psixoloji baxmdan bu prosedurlara hazr olmurlar. 15-17 yal analar tr ndn doulan uaqlarn say 2008-ci ild 3633, 2009-cu ild 3538, 2010-cu ild 4103, 2011-ci ild 4392, 2012-ci ild 3236, 2013-cü ild 2855, 2014-cü ild 3296 olmudur. Son 6 ild 15-17 yal analar tr ndn doulan uaqlarn say 21.420 nfr olubdur. Bununla yana 2000-2007-ci illrd ana ölümlrinin saynda da artm müahid olunmudur. Erkn evlilikd olan xslr rsmi dövlt qeydiyyatndan kemdiklri üçün, tibbi araya malik olmurlar. Bu, sonradan meydana çxmaq ehtimal olan genetik, xroniki xstliklrin qarsnn alnmasna, salam nslin dünyaya glmsin maneçilik tördir. 99 Hr hans bir ziki fsadn ortaya çxmas is, tdricn ar psixoloji problemlrin yaranmasna sbb olur. Psixoloji thlük Erkn evliliy mcbur ediln qzlar ailnin mnvi-psixoloji, eyni zamanda ziki yükünü çkmy hazr olmurlar. Çünki ana olan qzlarn özlri anaya möhtacdrlar. Onlar öz yadlar il birg ylnmy, vaxt keçirmy, analarnn qaysna ehtiyaclar olduqlar halda, bunlardan v cmiyytdn tcrid olunmaq mcburiyytind qalrlar. Onlar yeni yaranm psixoloji mühit adaptasiya olmaqda çtinlik çkirlr. gr, onlarn hyat yoldalar v trafndak insanlar mövcud durumu düzgün dyrlndir bilmslr, gnc qzlarn psixoloji problemlri yarana bilr. Boanma riski Müahidlr v statistik mlumarlar tsdiq edir ki, erkn evlilikl boananlarn say üstünlük tkil edir. Çünki ortada hüquqi nikahn gtirdiyi msuliyyt hissi yoxdur. Bu evlilikd olan kiilr aliment vermycklrini, mülkiyytinin bir qismindn mhrum olmayacaqlarn, heç bir hüquqi msuliyyt damayacaqlarn bildiklri üçün, asanlqla bo- anmaya gedirlr. Erkn evlilikd boanma hallar bölglr gör frqlnir. Boanma hallarnda (yaxud, rlri mk qabiliyytini itirnd, gnc yada vfat ednd) qadnlar özlrini v uaqlarn maddi baxmdan tmin etmkd problemlrl üzlirlr. Ail dalanda hmin qadn n aliment ala bilir, n d övladlarnn atalarnn evind yaamaq hüququnu tmin ed bilir. Nikah olmadna gör, o, övladlarnn doumunu v valideynliyini rsmildir bilmir, bundan baqa hyat yoldann evin qeydiyyata dü bilmir. Buna gör d uaqlar heç bir glir mnbyi olmayan anann öhdsind qalr. Nticd, qzn erkn r verib xrclrini azaltmaq istyn ail, qznn övladlarn da böyütmk mcburiyytind qalr. Bzi hallarda boanan bu qzlar öz problemlri il ba-baa buraxlrlar. Çarsiz qadnlarn insan alverinin qurbanlarna çevrilmk riski yükskdir. Statistik göstricilr bunu tsdiq edir. Bu kimi hallarda v ya qadn yenidn r gednd ksr hallarda öz övladlarndan imtina edir v onlar yiysiz buraxrlar. Bu özünü azyal qzlarn abort mliyyatlarnda v kimssiz uaqlarn artmasnda göstrir. Shiyy Nazirliyinin Elmi Tdqiqat Mamalq Ginekologiya nstitutunun mlumatna gör, 2011-ci ild Azrbaycan üzr yeniyetm qadnlar arasnda qeyd alnan abortlarn say 1204 olmudur. Onlardan 15-17 ya aras 135 nfr, 18-19 ya aras is 1069 nfrdir. Thsilsiz v isiz qalmaq riski Erkn evlilik sasn qzlarn thsil imkanlarn mhdudladrr, onlarn sonralar il tmin olunmasnda bir çox problemlr yaradr, onlar pekar v hyat bacarqlarnn ld edilmsi üçün hr hans imkanlardan mhrum edir. Aradrmalar göstrir ki, erkn yada r gedn qzlarn yalnz 2 %-i thsilini davam etdirir. Tlb Qbulu üzr Dövlt Komissiyasnn (TQDK) mlumatlarna gör, 2014-cü ild 9-cu sini r üzr buraxl imtahannda itirak edn agirdlrin (cari ilin mzunlar) 53,67%ni (60 042 nfr) olanlar, 46,33%-ni (51 826 nfr) qzlar tkil edib. 11-ci sini r üzr buraxl imtahannda is mnzr bir qdr frqli olub v imtahanda itirak edn agirdlrin 55,96%-ni (46 501 nfr) olanlar, 44,04%-ni (36 592 nfr) qzlar tkil edib. Qeyd olunub 100 ki, ölk üzr hr iki imtahanda olan v qz agirdlrin nisbti bir-birin yaxn olsa da, ayr-ayr bölglr üzr bu göstricilr arasnda kskin frqlr müahid olunur. Cnub rayonlarnda (Lnkran, Astara, Lerik, Yardml, Clilabad v Masall rayonlar) 9-cu sinif agirdlrinin 47,73 faizini qzlar tkil edibs, 11-ci sinif agirdlri arasnda bu göstrici 39,04 faiz brabr olub. 11-ci sinifd agirdlrin saynda qzlarn pay kskin kild azalb. Cnub rayonlarnda qzlarn thsild saynn azalmasnn sas sbbi bu region üçün xarakterik olan erkn evlilik mslsi il baldr. Ntic. Göründüyü kimi, erkn evlilik (18 yadan vvl) gnc olan v qzn glck hyatna bir çox thlüklr yaradr. Xüsusil, qzlar bu evlilikd çox böyük risklr addm atrlar. Çünki onun nticlrindn olanlarn qurtulmaq ans olduu halda, qzlarn bel bir risq etmk ans yoxdur. Erkn evliliyin n ar ziki v psixoloji-mnvi yükü qzlarn üzrin düür. Thsil almaq hüququndan mhrum olan qzlarn sosial hyatdan tcrid edilmsi v "r evin" mhkum edilmsi, patriarxal nnnin üuralt davrandr. Bu davran normasnda yalnz kiilr deyil, qadnlar da itirak edirlr. Çünki onlar da, "r evin" mhkum edilrk hmin dyrlrin sgrlrin çevrilirlr. fsuslar olsun ki, bu cür "ail divarlar" arasnda yetin insanlar sonradan hmin normalar sosial idaretmy gtirirlr. Bu gün boanan, xlaqsz yollara dün, cinayt tördn, övladlarn trk etmk mcburiyytind qalan, öz valideynlrinin evindn qovulan, qtl ediln, narkomaniyaya quranan minlrl qadnlar arasnda erkn evliliyin qurban olanlar az deyildir. Onlarn bu duruma glmsin sbb, qadnn varln inkar edn ifrat patriarxallqdr. O, tarixin qdim çalarndan bu gündk gln köllik zehniyytinin davamdr. Bütün peymbrlr tarix boyu ona qar inqilabi mübariz aparsalar da, onlardan sonra gln ruhanilr zümrsi hakim tbqlrl birg onu dirçltdilr. Çünki patriarxal hakimiyytin gücü, itatkar riyytin kölliyin baldr. dbiyyat: 1. Study on early marriages in Azerbaijan 2007. h ps://www.unicef.org/azerbaijan/Brochure_Eng. pdf 2. Dövlt Statistika Komitsi (DSK). h p://www.stat.gov.az/source/gender 3. Ail, Qadn v Uaq Problemlri üzr Dövlt Komitsi. h p://scfwca.gov.az/?lang=en 101 ALD GENDER TOLERANTLI>I Hcr ABDALLI AMEA Flsf nstitutunun aparc elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Müasir dövrümüzd milli oyanla bal olaraq qdim tariximiz hdsiz maraq yaranmdr. Elmin hrtr i inkiafnda qdim tariximizin hatli kild aradrlmas mühüm hmiyyt ksb edir. Bu problem bir sra msllrin ortaya çxmasnda böyük hmiyyt malikdir. Demli, bizdn çox-çox qabaqk nsillrin zngin irsini, adt-nnlrini, dini dyrlrini öyrnmk daha lazmldr v hr dövrün ail v ail mitinin öz yeri v dyri vardr. Fikrimizc, mit dedikd, onlarn gündlik hyatndak, yni hmi stabil olaraq ba vern gün, il v hyat boyu rzindki rait, eyni zamanda insanlar arasnda yaranan qarlql münasibtlr, onlar tr ndn maddi v mnvi tlbatlarn ödnilmsin xidmt edn yalarn istifad üsullar, insanlarn özünmxsus davran qaydalar baa düülmlidir. Demli, istehsal, ictimai v ail, yaxud ev mitindn danmaq olar. Hr bir konkret insan kollektivinin hyatnda (h a qsamüddtli) hmi mit tr vardr. Bu mit xüsusn ail münasibtlrind özünü daha qabarq ks etdirir. Ail mitinin keçmid özünmxsusluunu, ail qanunlarnn ötürülmsini, hyat trzi formalarnn çoxsahliliyini bilavasit ailnin qurulmasnda tarixi-etnik rngarngliliyi, böyüklrin v kiçiklrin rollarnn qarlql razladrlmasn, qadn v kiinin, valideynlr v uaqlarn aildaxili davran, hr bir xalqn qt etdiyi tarixi inkiaf yolunu, münasibtini, dyrlndirm v yanama xüsusiyytlrini nzr almaq lazmdr. Ta qdimdn babalarmz "dünya malna göz dikmyin", "var-dövlt dalnca qaçmayn", "ey insanlar mal-dövlt il müqayisd hmi ql, kamala, mnviyyata üstünlük verin" ifadlril insanlar maari ndirmilr. Yni all insan, müyyn bir ixtisas sahibi olan v ya el bir sahd böyük bacara yiylnn insan maddi çtinlik çk bilmz. Baqa bir chtdn, öncdn varl olan adam all deyils, mütxssislrl mslhtlmirs v özü d heç n bacarmrsa, mal-mülkün arxalanb n ists edirs, onda o,var-dövltini tez itir bilr. Çünki, çox eyi pulla satn almaq olar,lakin bilik,ql-kamal,elm pulla alna bilmz. Qurani-Krimd d msl "ya bu dünya, ya o dünya" kimi qoyulmur. Allah istdiyi bndsin hr ikisini verir v hr ikisinin yolunun bilikdn, elmdn keçdiyini bildirir. Ona gör d Hz.Mhmmd (v.s..) demidir: "Dünyan istyn elm sarlsn, axirti istyn yen elm sarlsn" (1. s.112.). Azrbaycan el bir mmlktdir ki, tbit gözlliyi, sxavti, bolluu bu torpaqdan skik etmyib. Bu znginlik tkc tbitin özünd deyil, eyni zamanda insanlarn yaam trzind d özünü göstrir. Xüsusn ail miti msllrind bu daha qabarq kild özünü büruz verir. Bel ki, oxar mahiyyt dayan ail adtlri il yana, müxtlif bölglrimizd ail miti il bal icras bir qdr frqli olan adt v nnlrin mövcudluu böyük maraq dourur. srlrdn bri süzülüb gln v hali tr ndn hvsl icra olunan, onlarn mitinin bir parças kimi uzun müddt hifz olunaraq qorunub saxlanan 102 o qdr mütrqqi mahiyyt dayan adt v nnlrimiz vardr ki... Zaman-zaman unutmuuq, bzn is adi bir hal kimi qbul etdiyimizdn frqin varmamq, bigan yanaaraq arxa çxmamq dini-mnvi srvtlrimiz. Lakin unutmamalyq ki, keçmiimiz xor baxa bilmrik, çünki o tariximizin bir parçasdr. Bir d yaddan çxarmamalyq ki, xalqn tarixi tkc onun hadislrl dolu inkiaf mrhllrind deyil, hmçinin bu günümüz glib çatan adt v nnlrind d yaayr. Bu mmlktd uzun srlr boyu müxtlif dil v din mnsub olan hali qaynayb-qarm v brabr rtlr sasnda hyatlarn sürdürmülr. Azrbaycanda yaayan müxtlif xalqlarn uzun srlr boyunca brabr birgyaay onlarn adt v nnlrinin d çulalamasna gtirib çxarmdr. Onlar tarixin bütün snaqlarna birg sin grmi, müxtlif çtinliklrd çiyin-çiyin çalm v eyni zamanda, qdim köklr üzrind formalaan vahid bir mdniyytin daycsna çevrilmilr. lb , hr bir xalqn v ya etnik qrupun özünmxsus key yytlri d yox deyildir. Bu özünü müyyn qdr ail msllrind d büruz verir. Amma onu da nzr almaq lazmdr ki, islam dini Azrbaycanda yaylb genilndikdn sonra onun tsir dairsi xüsusn ail v mit msllrin daha çox sirayt etmidir. Bu da dini qbul ednlrin hamsnn adt v nnlrind müyyn izlr buraxmdr. Ail miti mslsind Azrbaycanda yaayan müslman halinin demk olar ki, ksriyyti eyni normalara riayt etmilr. Bu bir sra adtlrin (qonaqprvrlik, trbiy, dfn mrasimi v s.) icrasnda özünü bariz göstrir. Hr bir xalq tra  tdqiq etmnin yolu da mhz ail mitindn keçir. Hz. Fatim (.s.) hl çox kiçik yalarnda anas Hz.Xdicni itirdi. Bundan sonra Hz.Fatim (.s.) tamamil atasnn trbiy v himaysind böyüdü. Rsulallah (s..v.) qzn çox sevr, ona olduqca nvazi göstrr v ona getdikc daha çox balanrd. Peymbr (s..v.) ey insanlar: " O, (yni qz) Mnim canmn parçasdr. Bdnimdki qlbim v ruhumdur. Onu üzn Mni üzmüdür, Mni üzn is Allah. Allahu-Tala qzm Fatimnin qlb v zalarn imanla el doldurmudur ki, bütün muliyyatlardan uzaqlaaraq özünü Allaha itat hsr etmidir" (2. s.83.84 ). Qz uaqlarna münasibt getdikc dyiirdi v anladlar ki, hyatda qz övladlar olmasa bel, artm da, ail d olmaz. Hr ks qzn öldürmkl ail nec yarana bilr. Yen qaydaq Hz. Fatimnin (.s.) evlilik çana. Hz.Fatimnin skkiz ya yox idi (o zaman qzlar skkiz-doqquz yalarnda r verilirdi.H.A.), artq Ona ard ksilmdn elçilr glirdi. Lakin Hz.Peymbr (c..v.) , " Fatimnin evliliyi Allahn mrin baldr" buyurmaqla, Onun nigahnn ancaq ilahi bir vhy nticsind olacana iar edirdi. Bir sözl bütün gln elçilr cavab bel olurdu. Bir df d çox zngin bir xs Hz.Peymbrin (s..v.) yanna elçi glir v deyir: "Ya Rsulallah,Fatimni mn nigahlasan, yüklri key yytli quma olan, mavi gözlü yüz qara dv v on min dinar mehir vermy hazram". Gln elçilrin o birisi is dedi: " Mn d bu qdr mehr verrm. Mn hl ondan daha üstünm. Çünki ondan vvl müslman oldum" deynd Rsulallah (s..v.) çox hirslndi, yerdn bir ovuc torpaq alb, elçilr atd v dedi: "Sn Mni pul malprst hesab etdiyin üçün Mnim yanmda srvtinl iftixar edirsn? Pul il evlnmyi Mnim boynuma qoymaq istyirsn?" (2.s.85-86.) srlrdn bri biz glib çatan znginlrin düünc trzi, yni var-dövlt sahibisns hr eyi pul gücü hesabna hll ed bilrsn. Lakin bu hmi bel olmur. Hr zaman olduu kimi insanlar var ki, sli-ncabat, insani dyrlri yüksk qiymtlndirir v yoxsul103 luu ikinci drcli hesab edirdi. Nec ki, on alt sr bundan önc Peymbrimiz qz Hz. Fatim (.s.) üçün bunu etmidir. nsanl v bütün sadalnan n varsa bunlarn hamsndan üstün tutmudur. Biz miras qalan hmin bu dyrlr müasir dövrümüzd d öz ksini tapm v geni ttbiq olunmaqdadr. Ail münasibtlrinin mahiyyti hm islam dünyasnda v hm d Qafqaz xalqlarnn ksriyytind demk olar ki, eynidir. Qafqaz ailsi bu bir anlaydr, tarixi keçmilrin, nnvi mdniyytlrin, tsrrüfat-mit xüsusiyytlrin gör müyyn mnada bnzrlik, bir oxarlq tkil edir. Yaxn qonuluq laqlri Qafqaz aillrinin bir-birin tsir dairsini gerçkldirmidir. Baxmayaraq ki, bu müxtlif raitd mövcud olmu, etnik nnlrin müxtli iyi özünü frqli kild büruz vermi, müxtlif tarixi hadislrin tsirin mruz qalmdr. Ail el bir qurumdur ki, burada hm maddi münasibtlr tnzimlnir, hm d mnvi dyrlr uzun srlr boyu qorunub saxlanlr. Bel ki, ail daxilind müxtlif inanclarla bal msllr v dini münasibtlr d öz ksini tapr. Yni bütün bu sadalananlar birlikd cm kild ail mitind mövcuddur. Lakin ayr-ayrlqda götürüldükd bu msllrin heç biri ailnin mzmununu tkil etmir. Ail el bir anlaydr ki, o, cmiyytd n hmiyytli birlik saylr v ham tr ndn bir sosial qrup kimi qbul edilir. Ail, üzvlrinin ortaq baxlarna söyknn v onlarn bu zmind faliyytini grkli edn birlikdir. O, vahid qay urunda birlikd var olub çalan üzvlrin, qohum-qrbalarn cmidir, onlarn yaay trzind n hmiyytli bir yer tutan tmldir. Ail daxilind hr ksin aralarnda qarlql olaraq bölüdürülmü özünmxsus vziflri olmudur. Onlara ham tr ndn brabr yanalmas, msuliyytli davranma ailnin güclü vziyyt malik olmasn tmin etmi olur. Xalqmzn tarixi keçmiinin öyrnilmsi mslsi hl d öz aktualln qoruyub saxlayr. Ail probleminin hrtr i tdqiqi üçün onun yarand vaxtdan bu gündk keçdiyi yola nzr salsaq görürük ki, orta srlrd ail mitinin öyrnilmsi biz onun inkiaf dinamikasn izlmk imkan verir. Orta srlrin ail mitinin elmi baxmdan thlil olunmasnn çox böyük hmiyyti vardr. Orta srlrin Azrbaycan ailsinin vziyyti v onun mit trzinin ayrca tdqiqat obyekti kimi etnoqra k dbiyyatda öz hllini indiydk tapmamas mlumdur. Bunun da bir sra obyektiv sbblri vardr. Bel ki, bzi mnblrd ara-sra veriln ötri mlumatlar, air v mütfkkirlrin srlrindki müyyn tsvirlr nzr alnmazsa, bilavasit bu mövzuya hsr olunmu ayrca yazl mnb yox drcsinddir. Bzi tarixi mnblrd arasra veriln ötri mlumatlar is bir o qdr d qnatbx sayla bilmz. Mnblrin verdiyi mlumatlarn az olmasna baxmayaraq, onlar orta srlrd mövcud olan nikah növlrinin mövcudluunu v kbinin ksrn brabr sosial zümrlr arasnda ttbiq olunduunu tsdiq etmy imkan verir. Orta srlrd müxtlif xalqlarn hyat trzi haqqnda bu dövrd Azrbaycanda olmu syyah, tacir v diplomatlar bir sra mühüm mlumatlar vermidir. Feodal münasibtlri Qrb ölklrin nisbtn rqd daha erkn formalamaa balamd. Orta srlr dövrü Azrbaycan tarixind hm mühüm siyasi, iqtisadi, hm d mdni hadislrin ba vermsi il müayit olunur. Bütövlükd, orta srlr dövründ Azrbaycan yadellilrin çoxsayl hücumlarna mruz qalrd. Ediln bu hücumlar xalqn mdniyytin ziyan vursa da, onu müyyn qdr 104 lngits d, tamamil yox ed bilmmidir. Onlar xalqn n dinini, n dilini, n adt v nnlrini, n d srlrl davam edn mdniyytini unutdura bilmmilr. ksin, sasanilr v rblr zaman köç edn tayfalar özlri yerli hali içrisind riyrk tbii assimilyasiyaya uramlar. Yerli halinin ail-mit v hyat trzi onlarn da yaamna öz güclü tsirini göstrmidir. Lakin Azrbaycan razisin orta srlrin müxtlif zamanlarnda köçürülrk mskunlaan bir sra azsayl xalqlar özlrin snacaq seçdiklri bölglrd kompakt raitd yaayaraq öz dillrini indiydk qoruyub saxlaya bilmilr. Burada xü susn islam amili mühüm rol oynamdr. Bu dini qbul edn xalqlarn vahid mit trzinin çoxdan bri formalamas bütün ölk daxilind onlarn eyni adt v nnlr riayt etmsin gtirib çxarmd. nsanlarn müxtlif hyati hmiyyt ksb edn tlbatlarnn ödnilmsinin sviyysi, tminat drcsi onlarn güzarann ks etdirn aynadr. Bu güzran bütün dövrlrd maddi v mnvi göstricilrin ölçü meyarnn real vziyyti il baldr. Maddi nemtlrin bolluu, yaay raiti, thsil v mdniyytin sviyysi v s. msllrdn asldr. Xalqn güzran ilk növbd cmiyytin iqtisadi saslarnn vziyytil müyynlir. Bu is tbii v siyasi amillrl d sx surtd laqlidir. Tbitd olabilck flaktlr, orta srlrd mühariblr, ailnin sabit glir qaynaqlar v s. kimi bütün bu deyilnlr xalqn hyat sviyysinin göstricilridir. nkiaf qanunauyunluqlarna v hyat sviyysin gör müyyn davranlar formalar. Cmiyytin hyat trzi onun müxtlif dövrlr uyun kild sürdürdüyü hyat faliyytinin kompleks tzahürüdür. Orta srlrd ail münasibtlrind müyyn xüsusiyytlr vardr ki, bu da, hökmdarlarn v digr yüksk mqam sahiblrinin çox arvad almas, kniz saxlamas, hrmin mövcudluu srf orta sr gerçkliyidir. Orta sr mülli bu Cfr Mühmmd ibn Crir t-Tbri «Tarix r-rüsul val-müluk» srind Babkin uaqlar v arvadlarnn sir alnd bard mlumat vermidir. Knizlrin hdiyy olaraq verilmsi hallar orta sr mülli ri tr ndn qeyd edilmidir. Orta srlri öyrnmkl bu dövrd razisin olunan tcavüzlrin Azrbaycanda ya- ayan xalqlarn siyasi v iqtisadi hyat trzil yana, mdniyytin tsirinin izlrini d görmk mümkündür. Orta sr airlri öz srlrind hans dövrü tsvir etdiklrindn asl olmayaraq zmanlrinin ail v ail miti msllrini, gündlik hyatda yaadqlarn ks etdirmilr. ndiydk öyrniln ail miti msllri yalnz XIX srin sonlar v XX srin vvllrin aiddir. Azrbaycanda ail v ail mitinin tdqiqinin bzi msllri bir sra tdqiqatclarn srlrind öz ksini tapmdr: R.Babayeva, M.Atakiiyeva, H.Quliyev, .hmdov, Q.Qeybullayev, A.Sadqov, A.lizad, .Salehov, G.Seyidova, M.Cbraylova, A.Tro mova, Q.Qdirzad, N.Quliyeva, M. Paayeva v baqalar. Bununla yana, bir sra air v mütfkkirlrin srlrini etnoqra k baxmdan tdqiq edn mülli rin d tdqiqatlarnda ail miti msllri qismn d olsa, yer almdr. Buna misal olaraq Nizami Gncvinin, Yusif Vzir Çmnzminlinin, Clil Mmmdquluzadnin, C.Cabbarlnn, Hsn by Zrdabinin yaradcln v s. etnoqra k baxmdan tdqiq edrkn tsvir olunan ail msllrin müracit etmlrini göstrmk olar. Bununla brabr ifahi xalq yaradcl nümunlri d, hmçinin etnoqra k tdqiqat obyektin çevrilmi v mhz burada orta srlrin ail msllrin müyyn qdr yer verilmidir. Qeyd edk ki, tdqiqatç-alim Q.Qeybullayevin «Azrbaycanllarda ail v nikah» srinin (I v II cildd) orta sr airlrinin 105 srlrin müyyn drcd toxunulmu, ifahi xalq yaradcl nümunlrindn d lazmnca istifad edilmidir. Ailnin n zaman yarandn dqiq söylmk mümkün deyildir. Onun yaranmaa balad zaman neolit v eneolit dövrü txmin edilir. Br tarixinin inkiaf sviyysind özünü göstrn iqtisadi, siyasi v mdni sahdki mühüm dyiikliklr ail mitin d sirayt etmidir. sas istehsal sahlrind kii pelrinin üstünlüyü (unutmamaldr ki, bu mrhld yclq da artq öz hmiyytini itirmidi), ev tsrrüfatnn özünd bel müyyn bölgünün ml glmsi tdricn qadnlarn faliyytini tamamil ev ilrin tabe etmidi. Bu is, qadnlarn ictimai mövqeyin hlledici tsir göstrrk h a onun alnbsatlmasna gtirib çxarmd. Ona bir içi qüvvsi kimi baxlmaa balanmd. Qz r verrkn onun ailsi müyyn içi quvvsini itirmi olurdu v buna gör d hmin itkinin vzinin ödnilmsini tlb edirdi» (3.s.16,18,36,42.). Patriarxal münasibtlrin formalamas ibtidai cmiyytin glcyini müyynldirmy tkan vermidir, ibtidai icma quruluu dalmaa balamd. Orta srlrd aillrin trkibi müxtlif olurdu.Hr halda bir sra orta sr airlrinin srlrin istinad edrk mhz o dövrd d sasn monoqam ail formasnn üstünlük tkil etdiyini söylmk olar. Bununla da aillrin sasn kiçik trkibd olduunu qeyd etmk olar. Etnoqra k müahidlrl d patriarxal aillrin XX srin 30-cu illrindk mövcudluu tsdiq olunmudur. Lakin patriarxal aillr haqqnda mlumata orta sr mülli rinin srlrind rast glmk demk olar ki, mümkün deyildir. Bu o demk deyildir ki, orta srlrd patriarxal aillr mövcud olmamdr, ksin gr XIX-XX srin vvllrindk bu cür aillr qalq klind mövcud idis, demli, orta srlrd d onlarn var olmas übhsizdir. Hm d bunu Azrbaycan razisind mövcud olmu bir sra tikililr, o cümldn qaradam tipli evlrin varl bir daha tsdiq edir. Sula Benetin mlumatlarnda Qafqaz aillrind möhkm balln üstünlüyündn bhs edilir, böyük aillrin keçmid olduu kimi mehribanlq raitind yaamalar, qarlql kömk v iqtisadi chtdn yardmlama v birg faliyyt sasnda qurulduu qeyd edilir. Bundan lav müllif göstrir ki, qafqazllarn gücü, qüdrti nsl v kök ballqlarndadr" (3.s.15, 337-338; 340). Nizami Gncvi yaradclnda rast gldiyimiz «külft» sözünü patriarxal ail formasna aid ed bilrik. «Leyli v Mcnun» srind Nizami ovçunun diliyl «bir ev külftim var» deyir, xalqmzn ail hyatn iqlandrmas baxmndan öz yeri vardr. Orta srlrd ailnin vziyytini, ailnin yarand ibtidai cmiyyt haqqnda müyyn mlumat vermk olar. btidai insanlar arasnda ail anlay bard danmaq olmaz, çünki onlar sürü halnda yaayrdlar v nizamsz laqlr saxlayrdlar. Baxofen «Ana hüququ» srind göstrir ki, «...vvllrd insanlar qeyri-mhdud cinsi laq (promiskuitet) raitind yaayrm ki, bu cür münasibtlr raitind atan düzgün müyyn etmk qeyri-mümkün idi. Buna gör d qohumluq v mnyi yalnz qadn x i üzr – ana hüququ üzr müyyn etmk mümkün idi. Bellikl, Baxofen gör bir vaxt var imi ki, ictimai quruluda qadnlara gnc nslin yegan v qti mlum valideyni olmaq etibar il yüksk drcd hörmt v ixlas göstrilirdi. Buna gör d qadnlar tam hökmranlq roluna malik olmudular (qnekokratiya)» (4.s.187.189). Qadnlarn bel hökmranl tarixi dbiyyatda matriarxat--anaxaqanl adlanr. Orta sr ailsi haqqnda mlumat ilk növbd onun trkibi v quruluu bard lazmdr. Orta srlrd aillrin trkibi müxtlif olurdu.Hr halda bir sra orta sr airlrinin srlrin 106 istinad edrk mhz o dövrd d sasn monoqam ail formasnn üstünlük tkil etdiyini söylmk olar. Bununla da aillrin sasn kiçik trkibd olduunu qemk olar. Etnoqra k müahidlrl d patriarxal aillrin XX srin 30-cu illrindk mövcudluu tsdiq olunmudur. Lakin patriarxal aillr haqqnda mlumata orta sr mülli rinin srlrind rast glmk demk olar ki, mümkün deyildir. Bu, o demk deyildir ki, orta srlrd patriarxal aillr mövcud olmamdr, ksin gr XIX-XX srin vvllrindk bu cür aillr qalq klind mövcud idis, demli, orta srlrd d onlarn var olmas übhsizdir. Hm d bunu Azrbaycan razisind mövcud olmu bir sra tikililr, o cümldn qaradam tipli evlrin varl bir daha tsdiq edir. Sula Benetin mlumatlarnda Qafqaz aillrind möhkm balln üstünlüyündn bhs edilir, böyük aillrin keçmid olduu kimi mehribanlq raitind yaamalar, qarlql kömk v iqtisadi chtdn yardmlama v birg faliyyt sasnda qurulduu qeyd edilir. Bundan lav müllif göstrir ki, qafqazllarn gücü, qüdrti nsl v kök ballqlarndadr (3.s.15, 337-338; 340). Qeyd edk ki, ailnin trkibi mslsini öz srlrind rh etmyi qay seçmyn orta sr mülli ri ayr-ayr bölglrd yaayan halinin say bard ötri d olsa, heç bir mlumat vermmilr. Yalnz Nizami Gncvi yaradclnda rast gldiyimiz «külft» sözünü patriarxal ail formasna aid ed bilrik. «Leyli v Mcnun» srind Nizami ovçunun diliyl «bir ev külftim var»-deyir. Demk olar ki, mütfkkirlrin yaradclnda tsvir olunan mühit feodal cmiyytinin mövcud adt v nnlrini özünd ks edir. Bu mlumatlar hm d ona gör hmiyytlidir ki, ail miti il bal adt v nnlrin daha qdim köklr malik olduunu söylmk mümkündür. Feodalizm cmiyytind ail birliyi daha möhkm idi. Bel ki, o, halinin mk faliyyti il daha da sx birldiyi bir cmiyyt olmudur. Feodal ailsinin xüsusiyyti ondan ibart idi ki, iqtisadi amil, qapal tsrrüfatn mövcudluu, torpaa ballq istr-istmz ail dayann möhkmliyini tmin edirdi. Dövrün bu reall ümumi ail hyatnn göstricisi idi. Bu geni hali kütlsinin demk olar ki, bütün dairlrini hat edirdi. lk növbd ailnin öz mara yaranrdi. Bu xüsusiyyt nikahn daha da möhkmlnmsini zruri edirdi. Lakin bütövlükd bütün sini i cmiyytlr amil edilrk (orta srlr dövrü d daxil olmaqla) F.Engelsin "Ailnin, xüsusi mülkiyytin v dövltin mnyi" srlrinin (II cild) «Ail» bölmsind bel deyilir: «istismarn hökm sürdüyü cmiyytlrdki ictimai brabrsizlik, hüquqsuzluq, sin ziddiyyt monoqam aild r-arvad arasndak münasibtd öz inikasn tapr. Monoqamiya ailnin inkiafnda ksiz böyük rol oynamdr. Lakin o, hqiqi mhbbtin inkiaf ed bilcyi bir ail formas saylsa da, slind frdi mhbbtin mhsulu olaraq meydana glmidir. Bu ailnin yaranmasnda maddi mülahizlr mühüm hmiyyt damdr. Monoqamiya istismarn hökm sürdüyü cmiyytlrd hm qadnn iqtisadi, mdni v siyasi chtdn hüquqsuzluuna sbb olmu, hm d r v arvadn bir-birin vfaszl il sciyylnmidir» (5.s.23.137.168.219.337.338.340.). Mülli n bu krini hans saslar üzrind qurduu söylmk mümkün deyildir. ksin, bütün bu hüquqsuzluqlar qadnn kiidn iqtisadi chtdn aslln zruri edirdi. Uaqlar olduqdan sonra is qadn ilk olaraq onlara olan vfasn düünürdü. Onu qeyd etmliyik ki, hr bir dövrün inkiaf sviyysin uyun olaraq adt nnlri, xlaq qaydalar mövcud olmu, müyyn düünc trzi qrarlam v bu da insanla107 rn mitin sirayt etmidir. Tbiidir ki, bu günl müqayisd savadszln olduu bir zamanda, inkiafn xeyli aa olduu orta sr cmiyytind ictimai ryin bzn mn müdaxilsi bir sra xoaglmyn hallarla müahid oluna bilrdi. Lakin bunu bütün sini i cmiyytlr qeyd-rtsiz amil etmk doru olmaz. dbiyyat: 1."Qurani-Krim". rbcdn trcüm ednlr: Z.M.Bünyadov. V.M.Mmmdliyev. B. 2006. 455 s. 2. Haydar Ba. mam li. Türkcdn trcüm edn f.ü.f.d. R.Mmmdov. B. Tknur. 2014. 463 s. 3. Qeybullayev Q.. Azrbaycanda ail v nikah (XIX sr v XX srin vvllri). I hiss 263s. v II hiss 237s. B. Elm. 1994. 4. Marks K., Engels F. Din haqqnda. B. Azrnr. 1953. 324 s. 5. Marks K.,Engels F.Seçilmi srlri. cild II. Ailnin, xüsusi mülkiyytin v dövltin mnyi. B. Azrnr. 1953. 545 s. 6. Abdall H., abanov Z. Qadn: aild, siyastd, thsild, dind, dbiyyatda. B. "Avropa"nr. 2013. 331 s. 108 AZRBAYCAN TOLERANTLI>IN MKANIDIR Taleh SMAYILOVA Doktorant, Beynlxalq Multikultural 2bknin mütxssisi Multikulturalizm - Çox mdnilik, bir çox frqli mdniyytin bir arada yaad-  cmiyyti tyin edn sözdür. O, ayrca götürülmü ölkd v bütövlükd dünyada müxtlif milltlr v mzhblr mxsus insanlarn mdni müxtli iklrinin qorunmas, inkiaf v harmonizasiyasna, azsayl xalqlarn dövltlrin milli mdniyytin inteqrasiyasna yönldilmidir. Humanist v demokratik nzriyy yaxud ideologiya olaraq multikulturalizm, tolerantln tcssümüdür ki, onsuz humanizm, yüksk frdi v beynlxalq münasibtlr mdniyyti, insanlar arasnda qarlql anlama, qarlql znginlm, dostluq v mkdalq mümkün deyil. Multikulturalizm siyasti ilk df keçn srin 70-ci illrind halisinin yars fransz, yars is ingilis olan Kanadada ttbiq olunmaa balayb. Kanada dövlti iki etnik qrupdan heç birin üstünlük vemmyi, ümumiyytl cmiyytdaxili mdni münasibtlr qarmama v "Kanada dövltçiliyi" adlanan vahid çtir altnda sosial qruplara öz mdni seçimlrind azadlq tand. Burada n vacib msl dövltin hüquq institutlarnn obyektivliyi v möhkmliyidir. Yni frdlr mdni mnsubiyytin gör deyil qanunla tsbit edilmi konkret hüquq pozuntusuna gör müyyn edilmi msuliyyt clb olunmaldr. Multikulturalizm – ölkd etnik-mdni dyrlrin qorunmasna v inkiaf etdirilmsin yönln bir siyastdir. Multikulturalizm dövlt siyastinin sas mqsdi ölkd yaayan bütün xalqlarn etnik-mdni dyrlrinin qorunmasna, inkiafna v cmiyyt daxilind bu xalqlarn inteqrasiyasna nail olmaqdr. Azrbaycann razisind yaayan bütün xalqlarn, o cümldn milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin qorunmas v inkiaf mslsin Azrbaycan Respublikas özünün dövlt siyastinin hm mqsdi, hm d vasitsi kimi yanar. Azrbaycan halisinin sas hisssi azrbaycanllardan v ölknin müxtlif gulrind ycam halda yaayan 30 adda millt v etnik qruplardan ibartdir. 1992-ci ild imzalanm "Azrbaycan Respublikasnda yaayan milli azlq, azsayl xalq v etnik qruplarn hüquq v azadlqlarnn qorunmas, dil v mdniyytlrinin inkiaf üçün dövlt yardm haqqnda" frmana sasn onlar Azrbaycann brabrhüquqlu vtndalar hesab edilir. Respublikamzda multikluturalizm bax trzi müxtlif dövrlrd müxtlif formada olmudur. Ümummilli lider Heydr liyevin yenidn siyasi hakimiyyt qayd dövründ Azrbaycançlq ideyasnn inkiafna, Azrbaycan xalqnn milli azadlq urunda mübarizsin tsir güclndi. Bel ki, ümummilli lider Heydr liyev Azrbaycançlq ideyasn sas tutaraq onun bütün sahlrd inkiafn tmin etdi. lk df olaraq Heydr liyev Azrbaycançlq ideyasn iqtisadi sahd yeritdi. Bundan baqa ümummilli lider Heydr liyev ilk df olaraq multikulturalizmi Azrbaycançlq ideyasn trkib hisssi kimi tqdim etdi. Ulu öndr Heydr liyev bununla ilk növbd multikulturalizm siyasi 109 modelinin assimilyasiya v izolyasiya kimi digr mümkün siyasi modellrdn üstün oldu- unu bütün dünyaya göstrmidi. "Azrbaycan halisinin çoxmilli trkibi bizim srvtimizdir, üstünlüyümüzdür. Biz bunu qiymtndiririk v qoruyub saxlayacaq. razimizd yaayan azrbaycanl da, lzgi d, avar da, kürd d, tal da, udin d, kumk da, baqas da -bütünlükd hams azrbaycanldr. Azrbaycanl sözü bizi hmi birldirib" ideyalarn irli sürn Heydr liyev xalqmzn dözümlülük, tolerantlq, qarlql anlama ruhunu yenidn özün qaytard. 2014-cü ilin siyahyaalnmasna gör ölk halisinin 9.5 faizini milli azlqlar, azsayl xalqlar v etnik qruplarn nümayndlri tkil edir. Ölkmizd milli azlqlarn msllri il mul olan 50-ydk qeyri-hökumt tkilat, mdniyyt mrkzlri, xeyriyy cmiyytlri v s. ictimai birliklr faliyyt göstrir. Azrbaycanda yaayan etnik icmalarn dilind 15-dn, rus dilind is 30-dan çox qzet v jurnal nr olunur. Telekanallarda, milli azlqlarn etnikmdni hyat, etnoqra yas bard müntzm materiallar hazrlanr. Milli azlqlarn sx yaad 5 bölgd is yerli teleradio kanallar faliyyt göstrir. Eyni zamanda tlim yalnz rus dilind olan 19 v tlim yalnz gürcü dilind olan 6 orta ümumthsil, 345 beynlmill orta mktb faliyyt göstrir. Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasnda (AMEA) milli azlqlarn dinini, mdniyytini, tarixini, etnoqra yasn öyrnn v tdqiq edn bölm yaradlmdr. Hazrda dünya ölklri sas siyasi strategiya kimi multikulturalizm strategiyasndan istifad edir. Multiklulturalizmin d özünmxsus üstünlüklri var. Bu üstünlüklrin bzilrin nzr yetirk: Multikulturalizm ilk növbd, bir ölkd mdniyytlrin qarlql tsirind müyyn key yyt nail olunmasna yönlmi demokratik dövlt strategiyasdr. Multikulturalizm ham tr ndn tannan, müxtlif mdniyytlr tolerant münasibt saslanan dinc, yana yaama prinsipidir. Multikulturalizm xalqlarda mdni v dini tolerantll yaradr. Drin mahiyyt malikdir, insanlarn v xalqlarn özünüdrkini tcssüm etdirir. Multikulturalizmd dünyann drk olunmas sas prinsip kimi qbul olunur. Çoxmilltlilik v onun yaratd çoxmdniyytlilik özlüyünd dünyann drk olunmasn ehtiva edir. Multikulturalizm xarakter, frdi v milli kimliyi müyyn edir. Multikulturalizmd çoxlu sayda mdni v ziki elementlr dünyann rngarnglmsini tmin edir. Bu qarqlq hesabna is milli mdni elementlrin birbirini radikal mzmunda üstlmsinin qars alnm olur. - ctimai trbiy, siyasi xlaq, milli adt-nnlr özlüyünd mnvi mdniyytin forma v mzmununu sübuta yetirir. Xalqn mdniyyt tarixi v tarixi kimliyi maddi nümunlr sasnda sübuta yetirirlir. Dövltlrin çoxluq tkil etdiyi müasir zamanda xalqlararas mdniyyt laqlri d inkiaf etdirir. Multikulturalizm mkanda (bir dövltd, bir cmiyytd) mövcud olan dyrlri çoxaldr. Multikulturalizm saysind dünyann mdniyyt potensial bir mkana clb olunur. Multikulturalizm xalqn v dövltin dünyviliyini tmin edir v xalqn, milltin, dövltin dünyada sürtl tandlmasn hyata keçirir. 110 Multikulturalizm frdin beynlmilllmsini tmin edir, xalqlarn mdni bütövlüyünü meydana gtirir. Multikulturalizm monoton dövltlrin v cmiyytlrin yaranmasnn qarsn alr v kasb mdni regionlarn formalamasna mane olur. Multikulturalizm mdniyyt sisteminin regional formasn yaradr v bu da özlüyünd regionun maddi-mnvi resurslarndan istifadd yumaq yanama metodlarnn formalamasna gtirib çxarr. Kiçik sayl xalqlar mdni inteqrasiya raitind böyük xalqlarn mdni elementlrindn faydalanmaq imkanlar ld edirlr. Multikulturalizm çoxlu sayda xalqlarn adt-nnlrini, vrdilrini ümumildirir. Multikulturalizm milli mdniyytin qarq mdniyytlr hesabna sürtl tandlmasn tmin edn zngin sistem rolunu oynayr. Multikulturalizm siyasti ölknin demokratik inkiafnn, insanlarn hüquq v azadlqlarnn müda  olunmasnn trkib hisssidir. Bir neç Qrb ölksinin dövlt baçlarnn multikulturalizmin i asa uradn qeyd etdiyi bir dövrd Azrbaycan Respublikas multikulturalizmi özünün dövlt siyasti olduunu byan etmidir. Azrbaycan Respublikas bu msly ölknin ümumi inkiafnn mühüm mqsdlrindn biri olan demokratik inki- afn, insanlarn hüquq v azadlqlarnn müda  olunmasnn trkib hisssi kimi yanar. Azrbaycan hökumti insan haqlar, o cümldn milli azlqlarn müda si mqsdil bir çox nüfuzlu beynlxalq tkilatlarla igüzar mkdalq laqlrin malikdir. Respublikamz insan haqlar v milli azlqlarn müda si il bal 50-dn çox beynlxalq konvensiyaya qoulmudur. Azrbaycan Respublikas multikulturalizm siyastinin hyata keçirilmsind BMT, ATT, Avropa uras, Avropa  ifaq, slam mkdalq Tkilat v bu kimi digr nüfuzlu beynlxalq tkilatlarla mkdala xüsusi önm verir. Bu tkilatlarn faliyytlrinin mühüm bir istiqamti insan hüquqlarnn beynlxalq müda si il baldr. Milli v dini azlqlarn hüquq v azadlqlarnn müda si is, mlum olduu kimi, insan hüquqlarnn beynlxalq müda sinin ayrlmaz trkib hisssidir. Azrbaycan Respublikasnn beynlxalq tkilatlarla mkdal onun beynlxalq almd imicinin yükslmsin sbb olur. Müasir dünyann milli-dini zmind toqqumalar, mzhb savalar,dövltlraras etimadszlq hallar il üz-üz qald bir vaxtda Azrbaycandak milli hmrylik v xalq-lar arasndak dostluq qürurverici bir haldr. Multikultural nnlr sadiq müstqil Azrbaycan mdniyytlrin, dialoqun inkiafna, mdni müxtli iyin qorunub saxlanmasna v sivilizasiyalar arasndak qarlql münasibtlrin tnzimlnmsin hr zaman öz töhflrini vermkddir. Multikulturalizm ham tr ndn tannan müxtlif mdniyytlr, tolerantmünasibtlr saslanan dinc,yana yaama prinsipidir. Multikulturalizmin xarakterik xüsusiyytlri tolerantlq, dözümlülükdür. Ölkmiz is tolerantlq mkandr. "Azrbaycan xalq özlüyünd tbitin gör, öz xarakterin göryüksk tolerantlq hissin malikdir."deyn ulu öndr Heydr liyev bizim cmiyyt olaraq bri dyrlr münasibtimizin n orjinal v aydn izahn verib. Azrbaycan milliyytindnv dinindn asl olmayaraq müxtlif xalqlarn nümayndlrinin doma vtni adlandrb. Azrbaycan üçün frqli baxlara,adtlr, vrdilr tolerant mövqe bslmk lbtd ki,tbiidir. Çünki, tarixi pk Yolunda yerln Azrbaycan müxtlif sivilizasiyalarn qovuduu mkan olaraq,srlr boyu milli-mdni rngarnglik mühitinin formalad,ayr111 ayr milltlrin konfessiyalarn nümayndlrinin sülh, min-amanlq,qarlql anlama v dialoq raitind yaad diyar kimi tannr v müxtlif xalqlarn, milltlrin, dinlrin xüsusiyytlrin dözümlü münasibt azrbaycanllarn mentalitetin xasdr. Bütün tarixi dövrlrd Azrbaycan razisind etnik v dini icmalar arasnda möhkm dözümlülük laqlri formalab,milli,dini v irqi zmind hec bir ayr-seçkilik fakt qeyd alnmayb. Qloballama raitind hyata keçiriln iri miqyasl enerji, nqliyyat v informasiya dhlizlrinin yaradlmas xarici investorlarn Azrbaycana uzunmüddtli srmay qoymas da ölkdki sabitlik v onu realladran milli mdni tolerantlq siyasti saysind mümkün olub. Artq çada Azrbaycan multikulturalizm mkan kimi mdniyytlrin, dinlrin müxtli iyini yaadan v inkiaf etdirn unikal ölky çevrilib. Burada hr bir xalq v etnikin mdni, dini müxtli iyi vahid harmoniyaya,ümummilli vtnda hmrliyin xidmt edir. ksr dövltlr üçün örnk olan bu model artq müxtlif inanc v mdniyytlr sahib Azrbaycan vtndalarnn hyat trzin çevrilib. Ölkmizdki mövcud multikulturalizmi qiymtlndirn Moskva v Rusiyanin patriax IIAleksi hl 2001-ci ild Bakda dahi xsiyyt Heydr liyev müqdds Moskva Knyaz Daniel ordenini tqdim edrkn demidir: "Ölkmizdki tolerantlq v dini dözümlülük baqa dövltlt üçün nümundir". 112 AZRBAYCANDA MULTKULTURAL DYRLR Füruz LIYEVA AMEA Flsf nstitutunun böyük elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Biz istyirik ki, bütün xalqlar, bütün dinlrin nümayndlri bir-biri il sx tmasda olsunlar, bütün problemlri açq kild müzakir etsinlr, öz ? kirlrini bildirsinlr. Bak, Azrbaycan bel mötbr tdbirlrin keçirilmsi üçün artq nnvi bir mkana çevrilmidir. 8lb@ , bunun hm coGra? , hm tarixi, hm d mdni saslar vardr. Çünki srlr boyu Azrbaycanda bütün xalqlar, bütün dinlrin nümayndlri bir ail kimi yaamlar. ctimai-siyasi quruludan asl olmayaraq, heç vaxt Azrbaycanda milli, ya dini zmind ninki qardurma, heç anlalmazlq da olmamdr. Bütün dövrlrd Azrbaycanda xalqlar bir ail kimi yaamlar, onlar hmi dostluq münasibtlri baGlamdr. Biz çox adq ki, indi, Azrbaycann müstqil ölk kimi inkiaf etdiyi dövrd bu müsbt meyillr daha da güclnir. ...Biz istyirik ki, ölkmizd yaranm bu tcrüb hm öyrnilsin, hm blk baqa ölklr üçün d maraq doGursun. Çünki bu, hqiqtn nadir bir tcrübdir v «Bak prosesi»nin balanmas v uGurla davam etdirilmsi onu göstrir ki, biz ortaya siyasi irad qoyduqda, mqsd nail ola bilirik. lham LIYEV Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti "Multikulturalizm" termini Avropada yaransa da, XX srin sonlarndan balayaraq tnzzül urad. Çünki dünyann aparc dövltlrinin hyata keçirmy baladqlar ikili standartlar siyasti beynlxalq münasibtlrd kskin kild müahid olunan etimadszlq v daltsizlik tendensiyalarnn ml glmsin sbb oldu ki, bunlar da öz növbsind dini nifrt, ksenofobiya, ayr-seçkilik, islamafobiya, ekstremizm v s. bu kimi thlükli amillrin yaranmasna tkan verdi. Bu gün Avropan silklyn qaçqnlar problemi kimi terrorla bal problemlrin d çoxalmasnn sbbkar el avropallarn özlridir. Bu problemlr onlarn digr ölklrin daxili ilrin qarmalarnn v bir çox terror tkilatlarn dstklmlrinin mntiqi nticsidir. Tsadü deyildir ki, Brüsseldki terror aktlar ba vermmidn bir neç gün önc - martn 18-d Türkiy Respublikasnn Prezidenti R.T. rdoan terror tkilatlarna qar prinsipial mövqe tutmadqlarna gör Avropa dövltlrini kskin qnamaqla yana, onlarn da hr an terror aksiyalarna mruz qala bilcklri bard xbrdarlq edrk demidir: "Siz bilmirsiniz n vaxt ayaqlarnz minann üstün basacaqsnz, lakin bu, mütlq ba verck. Öz döünüz üzrind isindirdiyiniz ilan sizi istniln anda sanca bilr". Deyiln bu kskin xbrdarlqdan üç-dörd gün sonra bütün dünya Türkiy Prezidentinin haql olduunun ahidi oldu. Azrbaycan razilrind is ermnilr 1988-1995-ci illrd yüzlrl terror aksiyalar hyata keçirdilr ki, nticd 1568 nfr günahsz insan hlak oldu, 1808 nfr is yaraland. 113 Ermni terrorçularnn azrbaycanllara qar yüz ildn artq davam edn çoxlu sayda soyqrmlarnn sonuncusu v n dhtlilrindn biri 1992-ci il fevraln 26-da Xocalda ba verdi. Yalnz azrbaycanllara qar deyil, bütün briyyt qar tördilmi bu cinayt nticsind ksriyyti qoca, qadn v uaq olan 613 nfr dinc hali mhv edildi. Ermnilrin bir srdn artq azrbaycanllara v türklr qar davam edn terrorçuluq faliyyti dünya birliyinin qözü qarsnda hyata keçirilirdi. Getdikc aznlaan ermni terrorizminin qarsn almaq üçün dünya birliyi bu müddt rzind heç bir chd, tbbüs göstrmdi. ksin, 1980-c illrin sonlarndan balayaraq, Qrb dövltlri Azrbaycana qar tcavüz hazrlaan Ermnistan dövltin dstk verrk, o illrd bu dövltin syi nticsind Yerevana axan ermni terrorçularn silahlandrmaqla mul oldular. Azrbaycan torpaqlarnn 20 faizinin ial, 20 mindn artq günahsz azrbaycanlnn mhvi v bir milyondan artq insann qaçqn v köçkün dümsi il nticlnn Qrbin ermnilr verdiyi bu dstk, hazrda da davam etmkddir. Bu dsty arxalanan, terrorizmi dövlt siyastin çevirmi Ermnistana, bada Serj Sarkisyan olmaqla, vaxtil Xocal soyqrm törtmi cinaytkar-terrorçu qruplar rhbrlik edirlr. Himaydarlarnn sylri nticsind onlar bu gün d özlrini çox azn v hyasz apararaq torpaqlarmz azad etmk istmirlr. Avropada hyata keçiriln hr bir terror aktndan drhal sonra avropallar terrorizmi mhv etmk üçün bütün sylrini sfrbr edcklri bard byanatlar vermkdn çkinmirlr. Lakin onlar anlamrlar ki, n qdr ki, ermni terrorçularnn azrbaycanllara qar törtdiklri soyqrmlarna dünya birliyi siyasi v hüquqi qiymt vermyib, neç ki, Ermnistana rhbrlik edn terrorçular özlrini thlüksiz hiss edirlr, neç ki, terrorizm ikili standartlarla yanalr, neç ki, "yax" v "pis" terrorçular anlay mövcuddur, neç ki slam dinini alçaltmaq v gözdn salmaq mqsdil özlrinin yaratdqlar terror tkilatlarn slam dinin balamaa çalrlar, terrorizmin mhv edilmsin nail ola bilmycklr. Terrorizmi mhv etmk üçün dünyann iri dövltlri, AB v Avropa  ifaq ilk növbd Ermnistan-Azrbaycan, Dalq Qaraba münaqisinin daltli hllin, Ermnistann terrorçu rhbrlrinin Beynlxalq Cinaytlr Mhkmsin verilmsin çalmal v ayrseçkilik qoymadan terrorçu tkilatlara qar mübarizni davaml kild aparmaldrlar. Msln, Avropa dövltlri, 2015-ci ilin yanvarnda v noyabrnda Parisd, bu ilin mart aynda is Brüsseld hyata keçiriln terror aktlarna drhal v çox kskin kild reaksiya verrk öz hmryliklrini nümayi etdirdilr. Lakin bu ilin mart aynda çoxlu insan tlfatna sbb olan, dalbadal Türkiyd tördiln terror aksiyalarna, elcd Ymnd v raqda lap bu günlrd ba tutan, ar terror hadislrin Avropa dövltlri tr ndn heç bir reaksiya verilmdi. H a Hollandiya parlamentinin üzvlri Türkiydki terror aktlar nticsind hlak olanlarn xatirsini bir dqiqlik sükutla yad etmkdn bel imtina etdilr. Avropada ba vern bütün bu hadislr biz, burada dini nifrtin, islamafobiyann artq pik hddin çatdn demy sas verir. Azrbaycanda 2016-c ilin "Multikulturalizm ili" elan edilmsi dünya birliyin bir siyasi mesajdr, sülh, min-amanla, dalt çardr. Bununla Azrbaycan dünyaya dialoq v inkiaf tklif edir. Eyni zamanda Azrbaycan islamafobiyann v digr thlükli amillrin süni surtd yaylmasna xidmt edn bir çox dini v siyasi xadimlri briyyti flakt sürüklyn mllrindn l çkib, öz sylrini dinlr v milltlr arasnda tolerant münasibtlrin yaradlmasna, multikultural dyrlrin qorunmasna v inkiafna yönltmyi tklif edir. 114 2016-c ilin ölkmizd "Multikulturalizm ili" elan edilmsinin tarixi köklri vardr. Azrbaycan srlr boyu mdniyytlrin qovuduu bir mkanda yerlmkl müxtlif milltlr v dinlr arasnda aparc rol oynamdr ki, nticd ölkd mövcud olan dözümlülük, dostluq v hmrylik yaranmdr. Odur ki, Azrbaycanda hr bir etnos digr etnoslarn mdni hüquqlarn tanyr v bu hüquqlara hörmtl yanar. Bütün bunlar da ona sbb olmudur ki, srlr boyu ölkmizin tarixind dini v yaxud etnik zmind qardurma ba vermmidir. Bundan bel bir ntic çxara bilrik ki, Azrbaycanda multikulturalizmin tarixi burada yaayan milltlrin, etnik qruplarn ya qdrdir. Azrbaycanda milltindn, dinindn, mzhbindn asl olmayaraq hr ks digr din v mdniyytlr d öz etiqad v nnlrin yanad kimi yanadndan cmiyytimizin mühiti, ab-havas günü-gündn daha da salamlar, ölkmiz sabitlik adasna çevrilir. Mlum olduu kimi, Azrbaycan dünyada iqtisadi chtdn çox sürtl inkiaf edn bir ölkdir. Bir neç il bundan önc dünyann mhur iqtisadçlar buna çox tccüblnirdilr. Ax nec olur ki, müharib vziyytind olan kiçik bir ölkd bu cür inkiaf ba verir? Nhayt, bu qrara glirlr ki, bu iqtisadi inkiafn sas sbbi ölkd olan sabitlikdir, dini konfessiyalar, etnik qruplar arasndak mehribançlq v isti münasibtlrdi, hm d milli xlaq, milli trbiydir. Cmiyytimizdki bu sabitlik ölkmizd günü-gündn möhkmlnn multikultural dyrlrdn, tolerantlqdan doan sabitlikdir. Bu sabitliyi heç bir qüvv poza bilmz. Cmiyytimizin yaam trzindn az-çox mlumat olan xarici mtbuat da bu bard tez-tez yazlar verir. Azrbaycan lap qdimdn müxtlif etnoslarn v dini icmalarn dinc yana yaamalarnn unikal nümunsin çevrilmidir. Azrbaycann bu sahd ld etdiyi tcrüb dünyann görkmli din xadimlri, siyastçilri, ictimai xadimlri tr ndn dflrl yüksk qiymtlndirilmidir. Msln, Almaniyann respublikamzda olan keçmi s ri Klaus Qrevlik hl srin vvlind, 2004-cü ilin 22 iyununda Bakda keçiriln tolerantla dair seminarda demidir: "Yaratd dövlt-din münasibtlri modelini Azrbaycann artq ixrac etmsi mümkündür. Bu sizin srvtinizdir". 2008-ci ilin mart aynda Bakda rsmi sfrd olan Vatikann dövlt katibi Kardinal Qarqizio is ölkmizdki mövcud tolerantl- a bel bir qiymt vermidir: "Azrbaycanda tolerantlq onun xalqnn nailiyytidir. Mn Azrbaycanda qardalq münasibti gördüm v baa düdüm ki, bu, burda yaayan xalqn nnsidir". 115 ALD BÖYÜYN NSLN TRBYS PROBLEMLR Nzakt SALMANOVA AMEA Flsf nstitutunun böyük elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Xalid NZROVA AMEA Flsf nstitutunun kiçik elmi içisi Cmiyytin sas tlbat biososial istehsaldan tkil olunmudur v mhz buna gör d bütün briyytin tarixi boyu ail bu prosesi tmin edn sas tsisat kimi çx etmidir. Ailnin sivilizasiya mrhlsind v insanlarn ictimai v xsi hyatnda ld etdiyi hmiyyt, onun drindn tdqiq olunmasna maraq oyatmdr. Ail dövltin tmli olduu kimi, insanln, briyytin d davam üçün çoxönmli bir ünsür, hamnn rahatlqda snb isindiyi bir yuvadr. Ail mslsi bütün dövrlrd bütün insanlar, dövltlri düündürn, onlar üçün hr eydn zruri olan bir msldir. Onun nec olmas, tmlinin n üzrind qurulmas, övladlarn trbiysi mnsub olduu milltin v dövltin glcyinin sas rtlrindndir. Tsadü deyildir ki, bir milltin davam v bdiliyi yax yetidirilmi nsillrl mümkündür. gr milltlr glcyini mant etmy layiq mükmml bir nsil yetidirmmis, onlarn istiqbal qaranlqdr. übhsiz ki, bu id sas vzif ata v analarn üzrin düür. Valideynlr öz yaantlar il gnclr yax mnada nümun olmaldrlar. Yeni nsillr ötürcklri davranlar önc özlri yaamal, bunu vicdanlarnda hiss etmli, "Alim biln deyil, bildiyini vicdannda duyandr" düsturunu sas götürmlidirlr. Ata v analar düünmlidirlr ki, uaq ailnin güzgüsüdür, o, hr yerd öz ailsini tmsil edir. Uan xarakteri ata v ana arasndak münasibt sasn formalar. Bir aild nlr yaanrsa, trafa da o ks olunacaq. Valideynlrin bir-birin müraciti, qarlql münasibti uaqlar üçün bir ölçüdür. Bunlar hiss olunmadan uan xarakterini formaladrr. Ata-ana birbirin hörmt edir, müracitlrind xo sözlr ildirs, uaq da hr birinin yerini buna gör müyynldirir v onlara qar münasibti d bu ölçülr üzrind formaladrr. Ata-analar davranlarn el nizamlamaldrlar ki, uaqlar onlar bir dost, sirda v bir sevgi örnyi kimi görsünlr, onlara mlk nzri il baxsnlar. Doru sözün yannda doru hrkt çox önmlidir. Uaq valideynlrinin sözlri il mllri arasndak tzad görrs, onlara qar olan inam azalar. Valideynlr unutmamaldrlar ki, gözl danlar gözl torpaqlarda yetiir v hr nsil özündn daha üstününü yetidirmy borcludur. Ail cmiyytin ilkin özyi, onun sosial quruluunun sasn tkil edir. Ail trbiysinin mqsdi, xsiyytin el key yyt v xasslrini formaladrmaqdan ibartdir ki, xsiyyt hyat yolunda qarlad çtinlik v manelri asanlqla aradan qaldra bilir. Ailnin iki mühüm vzifsi vardr: 1. Nslin davam 116 etdirilmsi. 2. Yeni nslin, yeni insann trbiysi. Bu iki vzif bir-biril sx baldr. nsan öz nslini artrmasa, öz nslin trbiy verms cmiyyt mhv olar. Birinci vzif n qdr hmiyytlidirs, ikinci vzif daha msuliyytlidir. Çünki bu vzifd tbitin bx etdiyi xüsusiyytlr deyil, hm d insanln min illr rzind toplad mdniyyt, cmiyytin lav etdiyi xüsusiyytlr d tzahür edir. Bir damla suda gün ks olunduu kimi, ail münasibtlrind d cmiyytin bütün lamtlri öz inkiafn tapr. Ail özlüyünd kiçik bir dövltdir. Ail insani münasibtlrin ilk trbiy mktbidir. Aild ilk xlaqi tcrüb, fzilt v qbaht tkkül tapr. Aild böyüyn uaqlar trbiysind övladlq borclarn drk edir, qocalm valideynlrin qay göstrmyin zruriliyini drk edirlr. Ailnin birinci v n sas vzifsi övladlarn salam v gümrah böyütmkdn, onlarn salam hyat trzini tkil etmkdn ibartdir. Bellikl, ail qarlql mhbbt, etibar, hörmt v inama saslana yeni hyata balam, yeni nslin yaradlmas v inkiafnn qaysna qalan qrupdur. Ua- n hyatnn ilk dövrü valideynlr qarsnda böyük vziflr qoyur. Valideynlr ata-ana olduqlar gündn hm d trbiyçidirlr. Bzi tdqiqatçlar anan tbii trbiyçi adlandrmaqda haqldrlar. Uaa qar all tlbl birlmi ana mhbbti, valideyn mhbbti trbiy iind böyük qüvvdir. Ail trbiysinin müv qiyyti üçün bir çox rtlr ml etmk lazmdr. Hmin rtlrdn balcalar bunlardr: – aild salam trbiy raiti yaradlmaldr; uaqlarn trbiysi salam, normal, sakit, smrli v n hyat raitind daha normal v asan olur. ksin, qeyri-normal trbiy raitind, valideynlrin dolun insani hyat olmadan tam dyrli insan trbiy etmk mümkün deyildir; – trbiy iind mütkkil ail kollektivi mühüm vasitdir. Uaq dolun xsiyyt kimi  zaman yeti bilr ki, onun tlbat v arzular kollektivçi tlbat v arzular olsun. ks halda  frdiyytçi kimi yeti bilr. Ail kollektivçilik lamtlrini itirdikd onun trbiyvi tsiri d xeyli azalr; böyük ail – çoxuaql ail trbiy üçün daha lverilidir: bel ailni ümumi mnafe, ümumi hvat, ümumi sevinc v kdr birldirir. Burada uaqlar bir-birindn öyrnir, trbiy üçün lverili ünsiyyt mühiti yaranr. Tkuaql aild is trbiy ii çtindir: burada uaq hamnn diqqt mrkzind olur, ham onu zizlyir, heç ks onun xtrin dymk istmir. Bel uaqlar adtn, rköyün v eqoist böyüyürlr; – trbiynin, xüsusn xarakterin bünövrsi kiçik yalardan qoyulur: bu yada trbiy düzgün aparlmadqda sonradan ua yenidn trbiy etmk lazm glckdir. Yenidntrbiy is vvldn aparlan düzgün trbiyy nisbtn qat-qat çtindir: o, trbiyçidn çoxlu vaxt, qüvv v sb grginliyi tlb edir; – trbiynin,  cümldn ail trbiysinin müv qiyyti trbiy qanunlarna v onlardan irli gln prinsiplr düzgün ml etmkdn asldr. Uaa qar hörmt v tlbkarl birldirmk, ona nikbin nzrl yanamaq, hr bir uan ya v frdi xüsusiyytlrin saslanmaqla onun qlbin yol tapmaq, trbiy iind kollektiv istinad etmk, uan müstqilliyi il pedaqoji rhbrliyi düzgün laqlndirmk, fallqla "tormoz trbiysi" arasndak orta hddi tapmaq v s. bel prinsiplrdndir; – trbiy iind uan birtr i inkiafna yol vermmk, onun ahngdar xsiyyt kimi formalamasna rait yaratmaq, yni zehni, ideya-mnvi, mk, estetik, fziki v s. chtdn inkiafna qay göstrmk vacibdir; – hddini amayan valideyn mhbbti il çulalaan borc hissi, valideynlrin düzgün hyat trzi, bir-biril v uaqla smimi münasibtlri, xsi lyaqti, vtndalq simas, müsbt nümunsi v nüfuzu – bütün bunlar ail trbiysinin müv qiyytini tmin edn rtlrdndir. 117 Ntic Respublikamzda thsil v düzgün ail trbiysi hr zaman öz aktualln qoruyub saxlamaldr. Qloballaan dünyada uaqlarn hrtr i inkiaf v düzgün maari nmsi bu proses yax tsir göstrir. Xüsusil aild veriln trbiy uaq psixologiyasnn güclü olmas üçün önmlidir. Cmiyytd harmoniyann tkkül tapmasnda ailnin üzrin xüsusi yük düür. Öz daxili qayda-qanunlar il formalab inkiaf edn aild smimi münasibtlr d yax olur. Ailnin salaml üçün sosial-iqtisadi, mnvi-intellektual, xlaqi-etik v bioloji-psixoloji amillr xüsusi hmiyyt ksb edir. dbiyyat: 1. lizad F.Y. Trbiynin demoqra k problemlri, B, Elm, 1993 2. Quliyev S. Ail pedaqogikasnn mühüm problemlri. Bak, 2005. 3. Mrdanov M. Azrbaycan thsili yeni inkiaf mrhlsind. Bak, 2009. 4. "Thsil haqqnda" Azrbaycan Respublikasnn Qanunu. Bak, 2009. 118 MULTKULTURALZM SYAST V DEOLOJ THLÜKSZLK A?aslim HSNOV AMEA Flsf nstitutunun böyük elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Müasir dövrd bir çox dünya ölklri etnik, dini, irqi v mdni müxtli iklrin tnzimlnmsind frqli siyast modellrindn istifad edirlr. Hmin siyast model lrindn biri d multikulturalizmdir. Multikulturalizm siyasti dedikd mdni müxtli iklr v onlarn sasn tkil edn dyrlrin qorunmas v inkiaf etdirilmsi nzrd tutur ki, bu da insanlarn hüquq v azadlqlarnn müda  olunmasnn trkib hisssidir. Multikulturalizmi tbli edn ölk onu dövlt ideologiyasnn trkib hisssi, dövlt siyasti sviyysin qaldrr. Misal olaraq Kanada, sveçr v s. kimi ölklri göstrmk olar. Multikulturalizmin vtndalarn hyat trzin çevrilmsini is onun inkiafnn n yüksk mrhlsi hesab etmk olar. Bu mrhld vtnda cmiyyti multikulturalizmin cmiyytd yaylmasnda olduqca fal rol oynayr v getdikc multikulturalizm ideyas ictimai üurda möhkmlnir. Bir siyast modeli kimi multikulturalizm ilk df XX srin 60-c illrind Kanadada meydana glmidir. Multikulturalizm siyastinin meydana glmsindk polietnik dünya ölklri etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrlrin tnzimlnmsinin sasn assimilyasiya v ya izolyasiya (tcridolma) siyast modellrin üstünlük verirdilr. Assimilyasiya siyasti milli azlqlarn mdni-etnik dyrlrini titular etnosun mdniyytin qatmaqla cmiyytdki etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin lv edilmsini nzrd tutur. zolyasiya siyasti is milli azlqlarn mdnietnik dyrlrinin titular etnosun (halinin çoxluunu tkil edn etnos) etnikmdni dyrlri il hr hans bir laqsinin qarsn almaqla milli azlqlarn cmiyyt inteqrasiya olmalarna imkan vermir. Tarixi hadislrin gediat hr iki siyast modelinin smrsizliyini göstrdi. Bel ki, müasir qloballama raitind, ictimai inkiafda mdniyytin aparc rol oynad bir dövrd assimilyasiya v izolyasiya siyastlrinin yanl olduu müyyn olundu. Etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin tnzimlnmsin yönlmi assimilyasiya v izolyasiya siyastlrinin i asa uramas ötn srin 60-70-ci illrind vvlc Kanadada, sonra is Avropann bir sra çoxmdniyytli ölklrind multikulturalizm siyastinin meydana glmsinin balca sbblrindn biri olmudur. Çandran Kukutas müasir dövrd mdni müxtli ik problemin be mümkün cavabn mövcudluunu göstrir: 1) Tcridolunma (izolyasionizm). Hr hans bir cmiyytin özünü istniln müxtli ikdn qorumas (msln, xaricilrin ölky daxil olmas v orada qalb yaamasna maneçilik tördilmsi) mslsi. Bu vaxil Yaponiya v Avrstraliyada ttbiqolunsa da sonradan bu siyast i asa urad. 119 2) Assimilyasiya siyasti. Bu siyast müyyn müddt uur gtirs d perspektivd uursuzlua düçardr. Çünki heç d cmiyytin azlqlardan olan bütün üzvlri öz mdni xüsusiyytlrini istmycklr v ikincisi bu siyastin davam etdirilmsi hmin ölkd etnoslar v konfessiyalararas grginliyin artmasna gtirib çxara bilr. 3) Zif multikulturalizm. Cmiyyt yeni üzvlrinin mdni müxtli iyini qbul ets d onlarn assimilyasiyaya urayb-uramamasn hmin xslrin öz ixtiyarna buraxr. 4) Güclü multikulturalizm. Dövlt irqindn, etnik mnyindn v dini mnsubiyytindn asl olmayaraq bütün vtndalar üçün ninki brabr imkanlar yaradr, h a azlqlar üçün istr maddi, istrs d tkilat chtdn öz mdniyytlrini inkiaf etmk üçün bütün raiti yaradr (1, s. 25-73). Bhiku Parekin krinc is mdniyytlr arasnda dialoq iki sbb gör vacibdir: 1) onlar bir-birindn öyrnirlr v 2) multikultural cmiyytin uzunömürlü olmas üçün vtndalar özlrinin eyni mdniyyt, eyni cmiyyt mxsus olmalarn hqiqi hiss etmlidirlr (2, s. 97). Multikulturalizm etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin tnzimlnmsin yönln bir siyastdir v o assimilyasiya siyastindn frqli olaraq milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin inkiaf etdirilmsini dstklyir. Hmçinin, izolyasiya siyastindn frqli olaraq multikulturalizm milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin inkiaf etdirilmsi v ya- adqlar cmiyyt inteqrasiya olmalar üçün lverili rait yaradr. Baqa sözl desk, multikulturalizm titular etnos il milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin inkiaf üçün eyni rait yaratmaqla onlarn mdniyytlrinin qarlql tsiri üçün zmin yaradr. Azrbaycan Respublikasnnmilltlraras, multikulturalizm vdini msllr üzr Dövlt müaviri Kamal Abdullayev qeyd edir: "Tarixi prosesd formalaan etnik-mdni müxtli iklr ... v onlarn sasn tkil edn etnik-mdni dyrlr xalqlarn v dövltlrin inkiafnda mühüm rol oynayr. Lakin bu müxtli iklr dövlt tr ndn tnzimlnmdikd v yaxud düzgün tnzimlnmdikd, ölkd uyun multikultural siyast formalamadqda ciddi problemlr, h a münaqilr ba verir. Buna gör d bu müxtli iklrin düzgün tnzimlnmsi çoxmdniyytli dövlt üçün böyük hmiyyt ksb edir (3). Hqiqtn d müasir dövrd mültikulturalizm balansl bir siyast modeli kimi bir çox ölklrd yaylsa da onun ideoloji thlüksizlik mqamlar böyük aktuallq ksb edir. deoloji thlüksizlik milii thlüksizliyin n vacib aspektlrindn biridir. Milli thlüksizliyin bir sra aspektlri vardr: siyasi , hrbi, iqtisadi, informasiya v s. Ölknin milli thlüksizliyi bütövlükd milli suverenlikl birbaa baldr. Milli thlüksizliyin qarsnda duran balca vziflr bunlardr: a) ölkd mövcud konstitusiya quruluunun saxlanlmas; b) sosial-siyasi sabitliyin saxlanlmas; v) daxildn v xaricdn ola bilck thlüknin aradan qaldrlmas; q) ölknin iqtisadi qüdrtinin artrlmas; d) konstruktiv daxili v xarici siyastin yeridilmsi; e) demokratik dyrlrin qorunmas v s. Milli thlüksizlik milli maraqlar müxtlif cür thlüklrdn: real v potensial (ehtimallq drcsin gör bir-birindn frqlnn), tbii, geosiyasi, etnik, dini, texnogen v sosial (mnyin gör), daxili v xarici (istiqamtin gör), qlobal, regional v mhlli (miqyasna gör) thlüklrdn, thdidlrdn, risklrdn (tsir drcsin gör) müda  olunmasn nzrd tutur. deoloji thlüksizlik ilk önc ölk daxilindki milli v konfessional azla göstriln tolerantlqla v milltlraras münasibtlrin tnzimlnilmsi il laqdardr. Müasir dövrd 120 qloballama prosesi milli-azadlq hrkat urunda gedn mübarizlr yeni çalarlar vermi, milli-etnik proseslrin yeni balansn meydana çxarmdr. Bu yeni meyillri ld bayraq edn bzi siyasi qüvvlr separatçla yeni milli müstqillik hrkat rngini vermy v ondan öz mqsdlri üçün istifad etmy çalrlar. Qeyd olunanlar multikulturalizm siyastinin hyata keçirilmsind hmi diqqtd saxlanlmal olan mqmlardr. Multikulturalizm siyastininin e ektiv olmas cmiyytd milli birliyin olmasndan hmiyytli drcd asldr. Sözügedn bu siyast modelini dstklyn Azrbaycan üçün etnik, dini müxtli iyi tnzimlmnin yollarndan biri vtndalq prinsiplrin saslanan milli ideologiyayan inkiaf etdirmkdn ibartdir. Milli ideologiya ideoloji thlüksizliyinin formalamasnda v tmin edilmsind vacib rol oynayan amildir. Baqa sözl desk, ideoloji thlüksizlik milli ideologiyann formalamasnn vacib mqamlarndan biridir. Göründüyü kimi, onlar qarlql laqd olan vahid bir problemin iki müxtlif tr ridir. Müasir dövrd bir çox ölklr etnik-dini münasibtlrin tnzimlnmsind dini-ideoloji thlüksizliy xüsusi önm verirlr. Qeyd edk ki, heç bir din, o cümldn islam cmiyyt üçün thlük mnbyi deyil. Lakin bzi hallarda müyyn qüvvlr bu ad altnda dövlt v cmiyyt üçün thlük mnbyin çevrilirlr. Azrbaycanda dünyvi, demokratik cmiyyt quruculuu prosesind dini-mnvi dyrlr qayd ba vers d islamn hakim ideologiyaya çevrilmsin yol verilmdi, sivil dövlt quruculuu prosesind bütün ümumbri dyrlrdn, xalqmzn milli mentalitetin, mnviyyatna uyun chtlri götürüb ttbiq etmk sas götürüldü. Bu baxmdan ölkd milli ideologiya kimi formalamaqda olan azrbaycançlq ideologiyas digr xalqlara v milltlr dinindn, dilindn, irqindn, siyasi mnsubiyytindn asl olmayaraq islam dininin buyurduu kimi qardalq, dostluq laqlri yaradlmas zrurtini diqqt çatdrr, dinlraras münaqilr yol verilmmsini, slam dini-mnvi dyrlrinin dirçldilmsinin dövlt ideologiyas v mnvi trbiy sahsind nzr alnmasn tlb edir. Dini-ideoloji thlüksizlikl hr bir dövltin öz xüsusi siyasti olmaldr. Müstqilliyin ilk illrindn balayaraq Azrbaycana gln xristian, hinduizm v radikal müslman tkilatlar veriln azadlqlardan sui-istifad edrk, vtndalarmz casuslua sövq etmy, hrbi sirlri öyrnmk kimi çirkin niyytlr l atmaa baladlar. Bel missionerlrin yartmaz dini tbliat ölkmiz üçün milli thlük mnbyin çevrilmsi narahatlq yaratmaya bilmzdi. Bu dini triqtlr ilk vaxtlar faliyyt sferasna Azrbaycandak yerli azsayl etnik xalqlarn nümayndlrini clb edirdilr. Lakin Qaraba müharibsi, ial olunmu razilrin qaçqn dümü halisinin vziyyti, bzi dövlt strukturlarnn bel vacib msly laqeydcsin yanamas, bu üzdniraq tkilat v missionerlrin ölkmizin müslman halisi arasnda da öz çirkin mllrini hyata keçirmlri üçün lverili rait yaratmd. Hm d nzr almaq lazmdr ki, hmin vaxtlar ölkd bu dini triqtlrin ibadt v mllr üçün istniln binan icary götürmk imkan var idi v onlarn bütün respublika razisind hrkt etmsin heç bir mhdudiyyt yox idi. Müharibdn, siyasi qarqlqdan, iqtisadi vziyytdn cana doymu insanlar is aparlan tbliatlara müsbt reaksiya verirdilr. Artq 1990-c illrin vvllrind xarici dini missionerlr xüsusn Bak v Gnc hrlrind gnclrdn v ziyallardan istifad etmkl insanlar islamdan qoparmaa balamdlar. Burada bir mslni qeyd etmk lazmdr ki, bzi kirlr gör ölkmizd din sahsind canlanma yaranmasnn islam fundamentalizmin sbb olaca haqda deyilnlrin pers121 pektivi yoxdur. Müstqillik illrind insanlarn öz dinin qayd ba verdi, bunun baqa cür yozulmas hqiqtdn knardr. Lakin, onu qeyd etmk lazmdr ki, bzi xoaglmz hallar da yox deyil. Msln, son vaxtlar soydalarmzn Suriyada gedn döyülr qo- ulmas yolverilmzdir. Bu fakt artq hm dövlti, hm d cmiyyti ciddi narahat edir v ideoloji thlüksizliyin hl d aktual olduunu göstrir. Bütün bu qeyd etdiklrimiz Azrbaycanda dövltçiliyin möhkmlnmsi, vahid milli ideologiyann inkiaf etdirilmsi v milli-ideoloji thlüksizliyin qorunmas baxmndan cox hmiyytlidir. Xüsusn, Azrbaycann Ermnistan tr ndn tcavüz mruz qald bir raitd cmiyytd ideoloji vhdti olmas zruridir. Milli dövlt quruculuu zaman milli-ideoloji thlüksizliyin mahiyytini milli maraqlar tkil edir. Dövlt v ya milli-dövlt maraqlar kimi özünü göstrn milli maraqlar «cmiyytin üstün maraqlarna zidd olmamaq rtil dövltin milli ehtiyatnn artrlmasn stimulladrmaq ehtiyac, hmçinin milli-ideoloji thlüksizliy qar hr hans bir thlüky ks-tsiri kimi müyyn etmk olar » (4, s.34). Milli thlüksizliyin ideoloji aspekti o zaman hmiyyt ksb edir ki, özünd ks etdirdiyi ümumi ideyalar sistemi il millti birldirmi olsun. deologiya millt, dövlt, cmiyyt v frd, müxalift-iqtidar maraqlarn birldirmkl milli-ideoloji thlüksizliyi tmin ed bilr. Azrbaycann milli-ideoloji thlüksizliyi il sx bal olan Dalq Qaraba problemin aid beynlxalq miqyasda qbul olunan sndlr iki müstvid yanalr: 1) xlaqi müstvid v ya adi üur sviyysind; 2) Hüquqi müstvid, formal mntiq sviyysind (5, s. 337). Dövlt özünün thlüksizliyi v möhkmlnmsi namin ziki v ideoloji vasitlrl öz seçimini bütün cmiyyt qbul etdir bilr. Birldirici ideya -ideologiya vtndalar birldirmy qadirdir. Cmiyytl ideoloji sviyyd laqsi olan dövlt milli thlüksizlik konsepsiyas irli sürür. Milli dövlt quruculuu gediind dövlt ideoloji chtdn millti birldirmlidir ki, milli thlüksizliyi tmin ed bilsin. Qrb tdqiqatçlar milli thlüksizliyin yaradld dyrlr sistemind n mühüm dyr kimi insan hyatna birinci drcli önm verilmsi zrurtini irli sürürlr. Milli thlüksizlik sisteminin smrliliyini birinci növbd dövltin öz vtndalarn n drcd müda  ed bilmsind, onlarn bu dyrlri qbul etm sviyysind görürlr. Qrb milli thlüksizlik nzriyyçilri dövlti ideoloji prinsiplrin müda  funksiyasndan azad etmk krini irli sürürlr v bunu Qrbd açq cmiyytlrin mövcudluu il izah edirlr. rqd is dövltin ideoloji müda si funksiyasna üstünlük verilir. deoloji müda  bir çox dövltlrin dövlt thlüksizliyinin trkib hisssin çevrilib. rql Qrbin sintezi olan Azrbaycanda milli dövlt quruculuu gediind milli thlüksizlik üçün thlüklri aradan qaldrmaq üçün ideoloji müda  sistemlri yaradlmdr. Güclü dövltlr öz vtndalarnn maraqlarn nzr alrlar, vtndalar da öz dövltlrini thlükli ideyalardan müda  edirlr. Dövlt öz thlüksizliyinin milli v beynlxalq sviyyd prioritetlrini müyyn edrk bunlar tmin ed bilr. Milli thlüksizlik ideoloji aspektd dörd sviyyd – ictimai, frdi, dövlt v beynlxalq sviyylrd hyata keçirilir. Bunun Azrbaycan üçün 122 xüsusi hmiyyt ksb etdiyini qeyd etmk lazmdr. Bu problemin fls -etik v siyasihüquqi aspektd az öyrnildiyin diqqti clb edn Azrbaycan losofu .Mmmdzad yazr: «Nzr çatdrmaq lazmdr ki, ictimai üur müyyn bir mrhld frdi biganliy haqq qazandra bilr. Lakin dövltin gücü ondadr ki, ictimai üura xas olan shvlri v uydurmalar aradan qaldra bilr. Unutmayaq ki, hr eydn vvl öz vtndalarnn hyatn qoruya biln dövlt güclü dövlt hesab olunur. Bigan vtndalar is dövlt üçün çtin ki, «yax» müda çi ola bilrlr » (6, s.47). Milli thlüksizlik üçün thlük qonu Ermnistanla razi tlblrin saslanan etniksiyasi münaqinin «ideoloji» münaqiy çevrilmsidir. Bel etnosiyasi münaqilr zaman iqtisadi-maddi maraqlarla yana tr r mxsus mnvi-etik baxlarn toqqumas da ba verir. Azrbaycan tdqiqatçs C.Feyziyev Dövltlraras ahngdar münasibtlri tmin etmk, yaxnlama v rasional sülh ld edilmsi üçün ümumi mnvi dyrlrin taplmas il yana, inam v mkdaln sviyysinin yüksldilmsi zruriliyini d irli sürür: «Milli münasibtlr etikas konstruktiv dialoqa söyknmlidir. Öz növbsind tolerantlq v frqli düünc, frqli mövqe, baqalarnn ryin hörmt, hqiqtin birg axtar olmadan heç bir konstruktiv dialoq mümkün deyil. Tssüf ki, mnvi imperativ drcsin layiq olmal tolerantlq real hyatda, siyasi tcrübd özün çtinlikl yer tapr. Bu gün dünyada sülhün qorunmas dövltlr üçün ciddi problemdir.. «Sülh mdniyytinin prinsiplri mlubiyytçilik, balama ideyalar v ölknin milli maraqlarnn ayaqlanmas hesabna sülhün brqrar olmas prosesi demk deyil. Digr trfdn, sülh mdniyyti tolerantlq v yol veriln kompromislr sasnda bütün tr rin maraqlar nzr alnmaqla münaqilrin dinc hllinin birlikd axtarlmas mühitini yaradr » (7, s. 28). Multikulturalizm siyastinin ideoloji thlüksizlik mqamlar mdniyytd ba vern dyiikliklrl d laqddir. Bu siyastin aparlmasnda thüksizliyi tmin etmnin yolu hm d mdniyytin anmalardan qorunmasndan keçir. Bel ki, mdniyyt öz inki- afnda inkulturasiya v akkulturasiya proseslrini yaayr. Birinci mrhl inkulturasiya, ikinci mrhl akkulturasiya, üçüncü mrhl is assimilyasiya adlanr. nkulturasiya doma mdniyytin nn, adt v digr normalarnn qbulu v qorunub saxlanmasdr. Akkulturasiya yad mdniyytin nnlrinin v dyrlrinin bir hissli qbuludur. Assimilyasiya is yad mdniyytin tam qbulu v doma mdniyytin yad mdniyyt tr ndn udulmasdr. Ayr-ayr dini triqtlrin cmiyyt yol açmas, qadaan olunmu kitab v nrlrin xüsusi yollarla insanlar arasnda paylanmas, ideoloji tsir vasitsil insanlarn çadrlmas, geyim, qida, memarlq v s. mdniyytind milltimiz xas olmayan chtlrin tblii – vaxtnda qarsnn alnmas, zruri txirsalnmaz tdbirlrin hyata keçirilmsini tlb edn vacib msllrdndir. Ancaq bu yolla insanlar inkulturasiya v akkulturasiya arasnda trddüd etmkdn qurtarmaq mümkündür. Milli mdniyytin sabitliyin tsir edn amillrdn biri d submdniyyt elementlrinin genilnmsidir. Bel ki, submdniyyt milltin ümumi mdniyytinin bir hisssi olsa da, müyyn aspektlrd ümumiy qar durur, lakin ümumi chtlrin gör dominant mdniyytin sas chtlri il razlaaraq, milli mdniyytin davamçs kimi çx edir. Submdniyyt dominant mdniyytdn dili, hyata baxlar, davran xüsusiyytlri, saç formas, geyimi, adtlri il frqlnir. Bu frqlr kskin olsa da, submdniyyt dominant mdniyyt qar tam çx etmir. Submdniyyt dominant mdniyytin bir sra 123 dyrlrini qbul edir v ona özünmxsus xüsusiyytlr lav edir. Submdniyytlrin nümayndlri eyni mkan v zaman çrçivsin mütlq daxil deyillr, onlar nisbtn müstqil mövcud olurlar. Yni submdniyytlr zamana v mkana gör frqli mövqelrd olsalar da, mahiyytc oxar ola bilrlr. Bellikl, multikulturalizm siyastinin hyata keçirn dövlt üçün ideoloji thlüksizlik mslsi daimi aktualdr. Multikulturalizm siyasti mdni müxtli iyin inkiafna rait yaratmal v eyni zamanda ölknin süverenliyin, milli maraqlarna uyun olmaldr. Bu maraqlar sasn dövltçiliyin, razinin, vtndalarn xarici thlükdn qorunmas il baldr. Multikulturalizm Azrbaycann bütün vtndalar üçün qbul ediln dyr v mqsdlri özünd ks etdirrs xalqn düünc v hyat trzin çevril bilr. Bu is multikkulturalizmin inkiafnn n yüksk mrhlsi hesab olunur. dbiyyat: 1. Chandran Kukathas. Theoretical Foundations of Multiculturalism. Princeton: Princeton University Press, 1994, s.25-73. 2. Bhikhu Parekh. Rethinking Multiculturalism. Cultural Doversity and Political Theory. Second Edition. Palgrave Macmillan, 2004, s. 97-102. 3.«Yeni Azrbaycan» qzeti, 24.06.2015. 4. < w.w.  #/&! % // ]~@w, 1997, 1. 5.Xlilov S.S. Lider.Dövlt.Cmiyyt. Bak: «Azrbaycan Universiteti Nriyyat», 2001, 357 s. 6. - @. $ %*  # '. , 1995. 76. 7. Feyziyev C.. Sülh flsfsi-Qafqazda etno-siyasi münasibtlrin mnvi aspektlri. Bak, R.J.Poliqraf, 2006, 223 s. 124 International Human Rights in the Civil Societies and the Challenges of Globalization Kifayat AGHAYEVA Azerbaijan University of Languages Associate Professor Human rights are what make us human. They are the principles by which we create the sacred home for human dignity. Human rights are what reason requires and conscience commands (Ko? Annan, United Nations Secretary-General). Human rights came into being as a form of protection against an overpowering state and were ultimately adopted in 1948 in the Universal Declaration of Human Rights. Human rights protect the dignity of every individual against a state that has gained or taken too much power and which tortures or arrests people, makes them disappear, discriminates against them on the basis of their background, skin color, gender, sexual orientation etc., does not allow them to work, or makes it harder for them to access land or credit because they belong to the "wrong" sex or the "wrong" population group. Civil, political, economic, social and cultural human rights establish the right of all people to determine their own lives free from oppression and cruelty, social want, despotism, exclusion, and exploitation. The commitment of the United Nations to the indivisibility of human rights is reflected in the Universal Declaration of Human Rights (UDHR was proclaimed by the United Nations General Assembly in Paris on 10 December 1948). This instrument recognizes the right to an adequate standard of living, social security, the right to work and just and favorable conditions of work, and the right to education, in addition to traditional civil and political rights. Significantly, the Universal Declaration of Human Rights also recognizes the right of everyone to a social and international order in which the rights and freedoms set forth in it can be fully realized (Art. 28). Individuals gained rights under international law and, to some extent, means for vindication of those rights on the international plane. This development entailed four different lawbuilding stages: assertion of international concern about human rights in the U.N. Charter; listing of those rights in the Universal Declaration of Human Rights; elaboration of the rights in the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, and the adoption of some fifty additional declarations and conventions concerning issues of special importance, such as discrimination against women, racial discrimination and religious intolerance (L.B. Sohn, 1982: 11-12). International human rights law aims primarily to protect individuals and groups from abusive action by states and state agents. Recent developments throughout the world, including failed states, economic deregulation, privatization, and trade liberalization across borders – components of what has come to be known as globalization – have led to the 125 emergence of powerful non-state actors who have resources sometimes greater than those of many states. Two opposing views of globalization and its relationship to human rights have emerged: some see the two topics as mutually reinforcing and positive in improving human well-being, while others view globalization as posing new threats not adequately governed by existing international human rights law. Civil Society as a "third sector" of society. The idea of civil society is deeply rooted in the tradition of Western political thought. The term "civil society" can be traced through the works of Cicero and other Romans and Greek philosophers. In modern political philosophy it emerged along with the rise of capitalism and liberal political thought. In the XVIII century, the notion of civil society was primarily understood as a political society by thinkers like Hobbes and Locke and used to describe it as a "sphere of social activity" and distinguished from the state (D. I. Pietrzyk, 2001). Civil society is the "third sector" of society, along with government and business. It comprises civil society organizations and non-governmental organizations. The UN recognizes the importance of partnering with civil society, because it advances the Organization's ideals, and helps support its work. Civil society must be able to make its voice heard in government and have a meaningful role in the conduct of public affairs.Civil society provides a critical foundation for holding governments accountable, ensuring good governance, and promoting all human rights, including economic, social and cultural rights. People around the world continue to demonstrate their desire for democratic government.Citizens, activists, organizations, scholars, writers, journalists and reporters each play a vital role in encouraging governments to respect human rights. The mandate of this Council acknowledges the importance of these groups in creating and maintaining a healthy, vibrant society. It is about forming a citizen sufficiently armed to defend his/her rights. The aim is to achieve the empowerment which entails the participation of individuals in the definition of their rights and freedoms. Beyond its role of monitoring respect for human rights, laws and their constitutionality, safeguarding the physical security of person, safeguarding the lawful property, safeguarding public properties, elements that are central in the protection and empowerment. Civil society is dynamic and essential for the preservation of democracy. Over the last decades, civil society has evolved significantly. Viewed at a global level, civil society is flourishing. Technology, geopolitics and the markets have created opportunities and pressures, spurring the creation of millions of civil society organizations around the world, giving rise to exciting models for citizen expression both online and offline, and generating increasing involvement in global governance processes. Civil society activities alsoenhance democracy in globalization by stimulating open and informed debate. Democratic governance is made possible through dynamic, uncensored debates involving, or brokered by, civil society groups in which diverse viewpoints and perspectives are expressed. Globalization as a challenge for human rights. The term "globalization" broadly means "the integration of economies and societies through cross country flows of information, goods, services, ideas, technologies, capital and people (C.C. Rangarajan, 2006). 126 Globalization can seem a remote process, related only to the economic and commercial world. So how would greater attention to human rights change any of these realities? The human rights framework adds to development policy the notion that education, food, adequate housing and health care are rights, not merely needs. In an age of globalization, the struggle for human rights has become more complex and challenging. One of the consequences of globalization process has been the rising numbers and influense of international and local civil society organizations in many countries of the world. They are emerging as increasingly influential players in international and national decision making.Civil society play an important role in the acceptance by governments that the rule of law, governmental accountability, peace and security are key to the social, economical and political development in the countries. The globalized world faces new challenges such as climate change, terrorism, poverty and economic crisis. These challenges having no borders and cannot be solved by any country alone. Certain human rights are particularly threatened by globalization. Respect for private life needs protection against personal data collection. Cultural and linguistic rights can also suffer under global assault, but the evidence seems contradictory. There is no doubt that globalization facilitates the transfer of cultural manifestations and cultural property. Numerous examples show that, in the age of globalization, a gap is opening when it comes to protecting human rights. This gap could be closed if international law could bring the actors to justice. But that is not yet the case. The victims of human rights abuses rarely sue those responsible for the violations and are almost never compensated. But whether human rights are respected, protected and guaranteed continues to be largely dependant on NGOs, skilled lawyers and human rights activists making the problems public. That cannot be the only solution. But neither is making voluntary instruments responsible for implementing economic, social and cultural human rights. Globalization Impact on Human Rights in the Civil Societies.The idea of people's rights and individual rights has been recognized to some degree in all human civilizations. Human rights are global phenomenon. Rights are inherent in nature and have come up in societies over the years. Since the establishment of United Nations Organizations in 1945 the promotion and protection of human rights become a global concern. Both the advocates and critics of globalization agree on the fact that human rights are in some way or the other adversely affected by globalization. Critics argue human rights have been adversely affected by globalization for instance right to equality and other socio-economic rights.They argue that due to globalization, poverty has increased among traditionally weaker social groups such as women, children and indigenous people throughout the world, even in industrialized nations. There are group of "human rights" in the form of economic rights, labor rights, cultural rights, civil and political rights etc. The globalization is considered to have an impact on the following rights as: • The admission to the WTO of nations that violate human rights extinguishes opportunities for valuable sanctions to discourage such violations. • Open trade causes production to relocate to areas where environmental standards are 127 lax and results in environmental degradation. Likewise, the competitive pressures that result from open trade cause regulators to lose control over local regulatory matters and precipitate a race to the bottom over matters such as social welfare standards, environmental standards, and worker protection legislation. • Open trade exacerbates inequality in the distribution of income (ShabinaArfat, 2013: 22). Globalization has its losers and winners. The imperative to liberalize has demanded a shrinking of state involvement in national life, producing a wave of privatization, cutting jobs, education and food subsidies and other factors affect the poor people in society. Although globalization has been characterized as a locomotive for productivity, opportunity, technological progress, it ultimately causes increased impoverishment, social disparities and violations of human rights. The UN Security Council (UNSC) has more power to take action against human rights abusers. It can impose sanctions, mandate peacekeeping operations, and authorize use of force in extreme cases. Furthermore, UNSC deliberations are higher profile than UNHRC meetings and thus substantially elevate international attention to and pressure on rights violators. The UNSC deliberates on countries' abuses when they threaten international peace and security-but only when UNSC politics permit it. The five permanent UNSC members can all veto resolutions. France, the United Kingdom, and the United States tend to be the most vocal advocates for promoting human rights, though they routinely subordinate such concerns to strategic interests. China and Russia, however, often veto human rights interventions. The international community thus remains at serious risk of overemphasizing the creation of international norms. The international community should at times focus on securing transparency guarantees from governments and assurance that nongovernmental organizations and UN rapporteurs can freely monitor human rights within national borders. Implementation of existing rights treaties and agreements might have more concrete effect than expanded protection on paper. Reference: 1. C.C. Rangarajan, "Responding to Globalization: India's Answer", The 4th Ramanbhai Patel Memorial Lecture, Ahmedabad, 2006 2.D. I. Pietrzyk, "Civil Society: Conceptual History from Hobbes to Marx," Marie Curie Working Papers, University of Wales Aberystwyth, Aberystwyth, 2001 3. Louis B. SOHN, "The New International Law; Protection of the Rights of Individuals rather than States, The American University Law Review", 1982, Vol.,32:1, pp.11-12 4. ShabinaArfat, "Globalization and Human Rights: An Overview of its Impact", American Journal of Humanities and Social Sciences, Vo1. 1, No, 1, 2013, pp. 18-24 128 MULTKULTURALZM V SOSAL MARGNALLAMA Sbir SGNDROVA AMEA Flsf nstitutunun böyük elmi içisi, flsf üzr flsf doktoru Müasir zamanda qlobal böhrandan irli gln thlüklr insanlarn, sosial qruplarn, milli cmiyytlrin qorunmas v inkiaf etdirilmsi problemlrinin hlli vacib msllrdndir. Msln, müyyn xslrin, qruplarn, cmiyytlrin ümumi, vahid modelin müyyn sbblrdn inteqrasiya olunmamas, marginallq problemi yaradr v bu sbbdn d ictimai strukturlarda, dünya sistemind mnvi böhran yaanr. Bu proseslr hmiyytli drcd qloballama tkan verir. Qloballama prosesi insann adaptiv tbitin v onun daxili almi il laqdar problemlr yaratm v insann mövcud normalara adaptasiya fövqünd seçim hüququnu mhdudladrmdr. Qloballamann inkiaf separatizmin genilnmsin v yeni milli thlüksizlik strategiyalarnn ilnib hazrlanmas zrurtin rait yaratmdr (1,s.253). Bunun ideoloji tmlind insann öz sosail-mdni, milli v etnik xüsusiyytlrindn imtina etmk hesabna metasosial mkana adaptasiya olmasnn smrlliyini dstklyn sivilizasiya tfkkürü ideyas dayanr. Qloballama prosesinin ümumi normalar re eksiv v dyrlndirm prinsiplri il hyata keçirilmir. nsan bu prosesin özün, onun funksiyasna v ya ötürücüsün çevrilir. slind proses frdin iradsinin fövqünd ba vern bir proses çevrilir. Sivilizasiyal tfkkür bu yolla frdi normalarn qlobal normalara çevrilmsin rait yaradr. Yeni sosial tarixin formalamasn tmin edn transformasiyal tfkkürün sas ideyas is, sosial inkiafn mnbyi kimi frdi insan ideyasna saslanr. Bu insann sas qabiliyyti tarixi konstruktiv re eksiyaya qar hssaslq il sciyylnir. O, sosial funksioner missiyasndan l çkrk, faliyyti il sosial tarixi öz xsi faliyyt sahsin çevirn tarixi xsiyyt çevrilir. Bir çox sosioloqlarn kirlrin gör, "biz-onlar" antitezi, yalnz sosial psixologiyada deyil, hmçinin zaman (öz dövrünün spesi kliyini drk etmk) v mkandak (öz etnos, millt v sivilizasiyann spesi kliyini drk etmk) qlobal frqliliklr aidiyyti olan mdni-tarixi tcrübd d mühüm hamiyyt malikdir. Demli, transformasiyal inkiafda sas sosial proseslr süni metasosial v transnasional superetnoslarn yaradlmas il deyil, tbii etnos v milli mdniyytlrin möhkmlnmsi v davaml inkiaf il bal bir prosesdir. Mhz bu tml üzrind mkdalq v qarlql re eksiya dünya birliyinin transformasiyal inkiafn tmin edn strateji mnby çevrilir. Bu raitd hr bir insann xsi hyat mna qazanr. Zaman, doma sivilizasiya v millt fenomeni öz mnsublarna yeni imkan, perspektiv v unikal msllr açr. Dünya birliyi, hr bir sivilizasiya, nsil v insan ayr-ayrlqda öz tarixi missiyasna inanr. Çünki özglm insann kreativ tbitini ks etdirmir v insann inkiafna ziddir. Buna gör d, insanda sosial-mdni nümunlr sasnda smrsiz 129 dünyagörüünü deyil, transformasiyal inkiafa tml olan smrli dünyagörüü sistemi yaratmaq lazmdr. Bu sistem, insan cmiyytin frdi formas kimi deyil, cmiyytin frdi inkiaf mnbyi kimi dyrlndirmlidir (2, s.68) Artq qeyd etdiyimiz kimi, qloballama prosesi özünü dünyann hr bir qitsind bu v ya digr kild biruz verir. Lakin dünyann ümumi mnzrsi müxtlif mdniyytlrin, dinlrin, nnvi dünyagörüü v mnvi sistemlrin tarixi formalarnn vhdtindn ibartdir. Qloballamann sosial-mdni uni- kasiya prosesi, bir trfdn onlarn identiklik mslsin thlük yaratd halda, digr trfdn identiklik problemin qar hssasln daha da artrr (3, s.33). Qloballamann uni kasiya prosesi özünü daha çox kütlvi urbanizasiya, miqrasiya, kompüterlm hadislrind biruz verir. Bunu kütlvi kild thsil, mk v digr mqsdlrl müaiyt olunan miqrasiyalarda, gender msllrinin aktuallamas il, halinin knd yerlrindn kütlvi kild hr, meqapolislr axn il, kompyüterlmnin, internetin dünyann n ucqar yerlrin qdr yaylmas, bazar iqtisadiyyat psixologiyasnn dünya iqtisadi sistemini müyynldirmsi il, ingilis dilinin geni ttbiqi il sciyylnir. S.Bokner qloballama raitind mdniyytlraras münasibtlrin dörd formasn müyynldirmidir (4, s.76): a)Genosid – zidd qrupu yox etmk; b) Assimilyasiya – hakim qrupun mdniyytd yox olana qdr onun adt-nnlrini, inamlarn, normalarn tdricn, mcburn v ya könüllü sürtd qbul etmk; c) Seqreqasiya – qrupun müstqil inkiaf kursu; d) nteqrasiya – yeni saslarla vahid bir cmiyytd birln qruplarn öz mdni identiklrini qoruyub saxlamalar. Müasir zamanda mdniyytlrin qarlql laqlrinin drinlmsi v genilnmsi ba verir. Dyrlrin v normalarn dyimsi prosesind cmiyytd qeyri-nnvi ictimai hadis v proseslr formalar, xüsusn cmiyytin marginallamas. Çoxlu sayda insanlar marginal xsiyytlr kimi çx edir (miqrantlar, tez bir zamanda hr hans sosial statusunu ld etmi insanlar, qarq nikahlarn uaqlar, baqa dini qbul edn xslr v s.) Bel insanlarin trafa qar çxmasnn nticsind özünüdrketm qabiliyyti daha da artr. Bu kimi hallarda daha çox deviant v asosial mqamlar özünü qabarq kild göstrir. Ümumiyytl, cmiyytd bir neç submdniyytlr mövcuddur v hr hans submdniyytlrin üzvü baqa submdniyytd marginal sayla bilr. Qeyd etmk lazmdr ki, marginallama genimiqyasl proses kimi çx edir, bir çox insan üçün thlükli v ar sayla bilr (hyat sviyysinin aa dümsi, vvlki statusun itirilmsi v s.) Marginal insann tbitin determinasiya edn balca amil böhranla eyni tutulan bir vziyytdn digr vziyyt keçid, transformasiya il laqdar olan sosial dixotomiya, bifurkasiya v münaqi hissidir; bu hissi güclndirn sbb is odur ki, bir mdniyytdn digr mdniyyt transfer zaman insan köhn vrdilrdn imtina edir, yenilrini is formaladrmr v ya formaladra bilmir. Bunu qeyd edn R.E.Park bildirir ki, «keçid v böhran dövrü bir çoxlarmz üçün baqa ölkd xobxtlik axtaran immiqrantn adaptasiya dövrün brabrdir. Lakin marginal insan mslsind böhran davamldr. Nticd böhran dövrü yeni xsiyyt tipnin formaladrmaq iqtidarndadr» (5, s.355-356) v böhran dövrü zandqca v yeni key yytlrl znginldikc çevrilm prosesi sürtlnir, hm d imperativlir. Bir çoxlarnn qnatin gör marginallq konsepsiyas mhz E.Stounkvistn 1937-ci ild çap olunmu «Marginal insan» (6, s.218) adl monoqrafyasnda tamamlanm v son olaraq leqalladrlmdr. E.Stounkvist gör marginal insan ndni münaqilrd itirak edn 130 sosial subyekt kini xarakteriz edilir. Marginal insana çevriln qonuluqda mövcud olan iki mdniyytin knarnda mskünlaan, lakin heç bir mdniyyt aid edilmyn individ olur. E.Stounkvist marginal insana xüsusi hmiyyt verir v onun mdniyytlraras laqlrin inkiaf etdirilmsind mühüm rola malik olduunu qeyd edir. Bu mqam nzrdn keçirn losof vurulayr ki, «cmiyytin çoxluq tkil etdiyi dominant qrupuna inteqrasiya olunmaq istyn azlq (msln, etnik icmalarn nümayndlri) çoxlu- un mdni standartlarna uyunlar, yeni mdniyyt qovuur; bu qaydada formala- an «mdni hibridlr» mütlq marginal vziyyt düürlr. Çünki bu zaman «mdni hibridlri» n can atdqlar çoxluq (dominant mdniyyt), n d ki, trk etdiklri azlq qrupu qbul etmk istyir v nticd onlar iki mdniyytin arasnda mskünlarlar» (6, s.218) Marginal insannn mskünlad marginal mühit iki mdniyytin qovudu- u v kombinasiya olunaraq, hr ikisinin xüsusiyytlrini birldirrk mnimsyn yeni mdniyytin qrarlad sahdir. Bu qovumann v qrarlamann mrkzind duran, iki müxtli ik arasnda lider xsiyyt olmaq urunda mübarz aparan marginal insandr. O, bir-biri ii münasibtd frqli sviyylrd tmsil olunan v biri digrin nisbtd dominant mövqed duran mdniyytlr arasnda nizamlayc, tarazladrc funksiyasn yerin yetirir v sintez nticsind formalam yeni mdniyytin daycsdr. Lakin R.Parkn v E.Stounkvistin baxlarnda müyyn frqlr d mövcud idi. Bel ki, R.Parka gör marginal insan iki mdniyyt arasnda mskünlaan, bütövlükd heç birin daxil ola bilmyn v bu sbbdn parçalanm, deformasiya olunmu üura malik xsiyytdir. E.Stounkvist is düünürdü ki, marginal insann yeni mdniyyt uy- unlamas yeni xüsusiyytlr malik olan xsiyytin formalamasna sbb ola biir. Bu mqam marginalhq probleminin pozitiv rakursda öyrnilmsi üçün çox vacibdir. str R.Parkn, istrs d E.Stounkvistin ksr srlrind marginal insan ideyas daha çox mdniyytlraras mövcud olan xsiyyt ideyas üzrind köklnib. Lakin, xüsusil vur- ulanmaldr ki, marginal insan bir xs olmaqla yana hm sosial varlq, bir mdniyyt daxilind ba vern sosial proseslrin itirakçsdr. Marginal insana xas xüsusiyytlrin daycs olan hmin sosial varlq hl R.Parka v E.Stounkvist qdr K.Marks v F.Engels tr ndn öyrnilmidir. Bel ki, onlarn srlrind kapitalizmin, yeni istehsal münasibtlrinin formalamas geni kild thlil olunur. Mhz hmin münasibtlrin formalamas zaman cmiyytd gedn proseslrdn knarda qalan, heç bir ictimai funksiyan yerin yetirmyn v sosial statusa mailk olmayan yeni hali tbqsi qrarlar ki, onun da atributiv xüsusiyytlri marginal insan qrupuna bnzdir. Lakin burada bir haiy çxmaq lazmdr ki, görkmli mütfkkirlr cmiyyt tr ndn tcrid olunan qruplar v frdlr marginal insan adlandrmamlar. Qloballamada beynlxalq laqlrin intensivlmsi raitind etnoslararas, mdniyytlraras inteqrasiya prosesi sürtlnir. Tlb mübadilsi, mütxssislrin ezamiyytlri, alimlrin beynlxalq konfranslarda itirak, mdniyyt içilrinin sfrlri, turizm, mk miqrasiyas v baqa msllrl laqdar artan laqlr, hmçinin din, dil, adt-nnlr, sosial-mdni dyrlr, dünyagörüü, davran normalar, irqi v etnik mnsubluq, mentalitet frqi baxmnda bzi problemlr yaradr. Yeni sosial-mdni, siyasi mühit dün insan, onun hyat trzini tamamil dyisn bütün bu elementlr uyunlamaq mcburiyytind qalr. Onlar arasnda n mürkkbi etnik qid, stereotip, xyallarla müaiyt olunan etnoslararas münasibtlrdir. Onlarn bir-birin yaxnlamas, bir-birini tanmas, tolerant 131 münasibtlrin inkiaf problemin hlli yollarndan biri hesab olunur (7, s.78). Lakin adaptasiya formalar xslrin ya, intellektual, mdni sviyylrin gör bir-birindn frqlnir. Sosial frqlr glnd is demk olar ki, miqrantlar (tlblr, içilr) qarlarna qoyduu mqsdlr gör, yerli mdniyytd müahid olunan bir çox frqlr (ail strukturu, iqlim, din, dil v s.) üurlu kild adaptasiya olurlar (8, s.77). Bu hmçinin miqrantlar qbul edn ölknin tolerantlq mdniyytindn d asldr. Bel tolerant ölklr sirasna sasn sveçr, Kanada v Avstraliyan aid etmk olar. Miqrasiya prosesinin reallamas e ektli mexanizmlr hazrlanmasn tlb edir. Bu mexanizmlr Azrbaycan cmiyytind, hr hans cmiyytd etnosiyasi, etnomdni marginallamann qarsn alaraq, qrup, etnik qardurmasnn, grginliyin aradan qaldrlmasna kömk göstrck. Bellikl, marginal insan eyni zamanda ayr-ayr mdniyytlr, nnlr mxsus olduunu, onlarn bir-birin qovumas chdind duran, lakin bir-birin tam qovumayan movcudluu müyynldirir. Bunun nticsi kimi bel qnat glmk olar ki, marginal insann üurunu drk etmkl, sivilizasiyalarn tarixin, onun aydnlamasna açar, yol tapmaq olar. dbiyyat: 1. Mehdiyev R. Azrbaycan:Qloballama dövrünün tlblri. Bak: "XXI Yeni Nrlr Evi" 2005, 464 s. 2.  . @!:"  . .: ]' . 1996 , 221 . 3. ] @. ~  #  #<  #  () & >#. ]<!& . .2006.  15 4. Bochner S. The social psychology of cross-cultural relations // Cultures in contact. Oxford, 1982. 245 s. 5. Park R. Race and culture. Glencoe, Free press, 1950 6. Stonequist E. The Marginal Man. A Study in personality and culture con ict. NewYork, Russell&Russell.1961 7. ^ . ! !. ]%/ >#  & . ! <'%*. : w/&. 1997, 223 . 8. Fimhan A., Bochner S. Culture shock: Psychological reactions to unfamiliar environments. London 1986. 189 s. 132 AZRBAYCANDA MULTKULTURALZM V NSAN HÜQÜQLARI XINALIQLILARIN MLL MNLIYNN QORUNMASININ QARANTIDIR Sevdagül LYEVA Dosent, Azrbaycan Dillr Universiteti Regionünaslq kafedrasnn müdiri Azrbaycann lverili tbii raiti, relye v zngin srvtlri bu razini qdim zamanlardan insanlarn yaamas üçün seçiln mkanlardan birin çevirtmidir. razinin geosiyasi mövqeyi bütün tarix boyu burdan müxtlif xalqlarn frqli mqsdlr üçün istifad etmsin v onlarn uzunmüddtli v hmilik mskunlamasna sbb olmudur. Ona gördir ki, Azrbaycanda n qdim zamanlardan müxtlif dil qruplarna, müxtlif dinlr malik xalqlar yaam v hl d yaamaqda davam edirlr. Çox ucqar razilrd mskunlaan xalqlar demk olar ki, razid ba vern ictimai, iqtisadi v siyasi proseslrd az itirak etmi v bununla da öz milli varl v mentalln qoruya bilmidir. Hal-hazrda azsayl xalqlarn assimilyasyaya uramamas öz etnik xüsusiyytlrini v kimliyini qorumas BMTnin insan Hüquqlar Byannamsindn irli glrk xalqlarn öz müqddratnn tyin etmk hüququna saslanr. Eyni zamanda azsayl xalqlarn trkibind yaad ölknin siyasi vziyyti v qanunvericiliyi d bu Byannamni hyata keçirmy rait yaradr. Azrbaycanda yüz illrl qarlql anlay v hörmt saslanan , milli-mdni v dini münasibtlr sistemi formalamdr. Çox qdim zamanlardan Azrbaycan razisind çox sayda müxtlif dil, frqli din v konfessiyalara mnsub, etnoslarn mskunlamas, qarlql dözümlülük nümunsi, anlaql tolerantlq mühiti yaratmdr. Azrbaycana xas olan multikulturalizm modelinin spesi k chtlrindn biri el onun yuxardan aa dövltin siyasti deyil, tbii kild, sad insanlarn münasibtlri sasnda yaranmasdr. Azsayl xalqlarn milli mdni inkiaf, titul xalqn mdniyytinin trkib hisssi olmaqla yana, hm d, znginlrk znginldirmk üçün zmin yaratmdr. Azrbaycan Respublikas müstqillik qazandqdan sonra 1992-ci il mart aynda BMTnn üzvü oldu v milli azlqlar v multikulturalizm siyasti il bal iki konvensiyaya qo- uldu. Onlardan biri "milli, etnik, dini v dili azlqlara mnsub xslrin hüquqlar il bal Byannam", digri is "rqi ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv olunmas haqqnda Beynlxalq Konvensiya"dr. "Milli, etnik, dini v dili azlqlara mnsub xslrin hüquqlar il bal Byannam" nin birinci maddsind deyilir ki, dövlt yuxarda ad çkiln kateqoriyalara mnsub xslri onlarn yaad razilrd varlqlarnn v mit adt nnlrinin qorunub saxlanlmasnn tminatçsdr. Byannamd azsayl xalqlara mnsub insanlarn öz mdniyytini, dini ayinlrini keçirmyi, öz dillrindn istifad etmk hüquqlarn verir. Eyni zamanda hr hans ayr-seçkiliy yol verilmdn öz qruplar v digr milli azlqlarn üzvlri il h a ölk xaricindn knarda olsalar bel srbst laqlr qura bilrlr. 133 "rqi ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv olunmas haqqnda Beynlxalq Konvensiya" Azrbaycan Respublikasnda 31 may 1996-c il tarixind tsdiq olunmu v qüvvy minmidir. "rqi ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv olunmas haqqnda Beynlxalq Konvensiya" da öz ksini tapm hüquqlarn milli qanunvericilikd daha smrli qorunmas il bal Azrbaycan Respublikasnda "Milli Faliyyt Proqram" qbul edilmidir. Müstqillik ld edildikdn sonra Azrbaycanda yaayan azsayl xalqlar öz millimdni mrkzlri, assosiasiya v icmalarn yaratmaq hüquqlarndan geni istifad etdilr. Azrbaycanda heç bir xalqa, heç bir millt qar ayrseçkilik münasibti olmamdr [1,65]. Konstitusiyaya sasn din dövltdn v thsildn ayr elan edilmidir. Hr ksin milli mnsubiyyt hüququ vardr. Mdniyyt haqqnda qanunda dövlt Azrbaycan xalqnn qorunub saxlanmasna v azlqlarn kimliyin tminat verir. 1993-cü ildn sonra milli azlqlara daha diqqtl yanalaraq Azrbaycanda dövlt sviyysind kompleks v müntzm qay göstrmk nny çevrildi [9,21]. Hmin dövrd 33 milli-mdni, etnik v dini-konfessional mrkzin faliyytin rsmi icaz verilmidi [6]. Onlarn çoxu hl d müv qiyytl faliyyt göstrir. Bununla da, Azrbaycan dövlti rsmi kild qanuni olaraq, dövlt sviyysind tolerantlq nümunsini tsdiq etmidir. 16 noyabr 1995-ci ild qbul ediln "Dözümlülük Prinsipi haqqnda Byannam" cmiyytimizd sülhün genilnmsi, xalqlarn iqtisadi v sosial rifahnn tmin olunmas üçün tolerantlq prinsiplrinin vacibliyini elan edir. Byannamnin 1-ci maddsind tolerantla bu cür anlay verilmidir: "Tolerantlq dünyada mövcud olan mdniyytlrin, onlarn öz znginliklri v müxtli iyi il qbul olunmas, tannmas v hörmt olunmasidir". Tolerantlq müxtli iyin harmoniyas v yalnz mnvi öhdlik deyil, hmçinin siyasi v hüquqi mcburiyytdir. Dövlt müstvisind tolerantlq, qanunvericilik, adminstrativ v mhkm faliyytind daltlilik prinsipinin qorunmasn, hmçinin hr bir xs brabr sosialiqtisadi anslarn yaradlmasn tlb edir. Azrbaycan Respublikas 2000-ci il iyun aynn 13-d Avropa urasnn "Milli azlqlarn hüquqlarnn müda si haqqnda" Çrçv Konvensiyasna qouldu. Mdni Özünüifad Müxtli iyinin Qorunmas v Tviqin dair Konvensiya 20 oktyabr 2005-ci ild UNESCO-nun 33-cü sessiyasnda qbul olunmu v 18 mart 2007-ci ild qüvvy minmidir. Azrbaycan Respublikas bu konvensiyaya 26 noyabr 2009-cu ildn qoulmudur. Azrbaycanda özün mxsus hyat raitini, miti, qdim mulluq v tikililrini qoruyub saxlam, öz dilind danan, yaxnlnda yaayan digr xalqlarla qarlql anlama v hörmt raitind yaayan xalqlardan biri d xnalqllardr. Qafqazn n yüksk zirvsind, dniz sviyysindn 2.360 metr hündürlükd yerln Xnalq kndi ahda, Bazar düzü, Tufan da kimi yükskliklrl hat olunub. Xnalq qdim tarix malikdir. Xnalqllar kndlrini «Ket» v ya «Kati», özlrini «keti»-»keti xalq», yaxud «Ka idur» (bir knddn olanlar), dillrini «ket» v ya «keti» mitç adlandrrlar. Kndin Xnalq adlanmasnn tarixi is txminn 200 il vvl aiddir. Xnalqllar özlriözlrin «ktdid» deyirlr ki, bu sözün mnas «özümüzkilr» demkdir. Xnalq kndinin sas v aborigen sakinlri olan Xnalqllar Qafqazda minilliklrl ya- am, öz dilini, adt-nnlrini itirmmi, bu günümüz qdr saxlamdr. Onlar ahda milli etnik qrupunun nümayndlri, aborigen Azrbaycan sakinlridir. Tarixn xnalqllar, 134 indiki Azrbaycan razisi saylan Qafqaz Albaniyasnda yaayan xalqlarn törmlridir. Xnalqllar tkc Xnalq kndind deyil, hmçinin Xaçmaz, Qbl, Qazmmmd kimi bölglrd d mskunlamlar. Qdim dövrlrdn bri, indiki xnalqllarn hyat trzind çox da böyük dyiikliklr ba vermmidir. Xnalq dilinin sas dayclar Xnalq kndinin özünd yaayan xnalqllardr. Ümumi say 30 min yaxn olan xnalqlarn txminn 5 min nfri tmiz Xnalq dilind danrlar. Xnalq kndinin halisi dünyada ona heç oxar olmayan unikal bir dild danrlar. Bu dili xnalqllar Kti dili (azrb. xnalq dili) adlandrrlar. Kti dilini bzi mütxssislr imali Qafqaz qrupunun Nax-Dastan bölmsin aid edirlr. Digr mütxssislr is bu dili Ural dil qrupuna aid edirlr. Bundan önc mütxssislr bu dili Qafqaz-ahda dil qrupuna aid edirdilr. Bu sahd lingvistik tdqiqatlar davam edir. Lakin bütün mütxssislr razlarlar ki, bu dil n qdim dil ailsin mxsus dillrdn biridir. Xnalq dilinin heç bir dialekt v lhcsi yoxdur. Yegn frq Xnaln özünd kndin yuxar, orta v aa hisslrind kompakt yaayan üç sas nsil arasnda müyyn hallarda tl üz zaman danq dili frqlnir. dbi dillri is Azrbaycan dilidir. Alimlr bel bir maraql mülahiz d irli sürürlr ki, Xnalq dili Qafqaz Albaniyasnn trkib hisssi olan tuti tayfalarnn dili il yaxnlq tkil edir. Xnalq hm d uzunömürlülr msknidir. Bulaq suyu, da havas Xnal uzunömürlülr diyarna çevirmidir. Bu dild ismin 18 hal vardr. Kti dilinin rus v ingilis dillrind lüt kitablar çap olunmudur. Kti dili çoxssli dil kimi 76 hr  ifad olunur. Bu dild 28 sait var. Kti dilind fellr hm cins, hm d insan v heyvana gör frqlnir. Msln, «glir» sözü qadn, kii v heyvana gör müxtlif trzd sslnir. Xnalqllar slam dinindn qabaq bütprst olublar. Hazrda xnalqllar slam dininin sünni triqtin mnsubdurlar. Lakin onlarn mitlrind din qdrki tbitl bal inaclara da tsadüf olunur. Msln, xnalqllar arasnda odla fala baxma nnsi vardr. Digr trfdn, Xnalq kndindn 4-5 kilometr qrbd tbii yanar qaz çxan, gec-gündüz yanan bir yer var ki, bura hali tr ndn «Atgah» adlandrlr. Bu ziyartgaha sasn, xnalqllarn atprst olduunu qeyd edirlr. Mnblrin verdiyi mlumata gör Azrbaycana ticart v ibadt mqsdlri il gln hind atprstlri tkc Aberonda deyil, elc d Xnalq razisindki hmin «Atgah»da öz od allahlarna sitayi edirmilr. Xnalqllarn öz «Atgah»larna indiydk müqdds ocaq kimi baxmas fakt onlarn mitind atprstliyin mühüm yer tutduunu demy sas verir. Hal-hazrda xnalqllar islam dinin sitayi edirlr (sünni).Xnalq razisind 31 türb v ziyartgah vardr. Onlarn 16-s slam dövrün aiddir, qalan is islamaqdrki inanclarla bal olub v hali tr ndn müqddsldirilmi ziyart yerlridir. Xnalq kndi özünmxsus unikal memarlq görkmin malikdir. Burada orta srlr aid Atprst mbdi, Xdr Nbi türbsi, eyx albuz, bu Müslim mscidlri, maaralar v çox sayda öyrnilmmi arxeoloji abidlr mövcuddur. Hal-hazrda Xnalq etnosu haqqnda olan dbi-ictimai «Xnalq» qzeti buraxlr. Xnalq kndi XVII-XIX srlr abidsi kimi Azrbaycan Respublikas Nazirlr Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrli qrar il «Dünya hmiyytli danmaz tarix v mdniyyt abidlrinin siyahs»na daxil edilmidir. Xnalq kndi 2007-ci ild Dünya Abidlr Fondunun nzart ediln abidlr siyahsna salnb. Hmin siyahda dünyada n çox thlük altnda olan 100 abid yer alb. Qurumun açqlamasnda bildirilib ki, Xnalq kndin sas thlük iqtisadi inkiaf tempidir. 135 srlrl knd tsrrüfat Xnalqda sas muliyyt v vzsiz glir mnbyi olmudur. Onlar qoyunçuluq v maldarlq, atçlq, arçlq, v s. kimi sahlrl mul olurlar. Hal-hazrda xnalqlarn 70%-i maldarlq-qoyunçuluqla mul olurlar. Qdimd Xnalqda müxtlif sntkarlq növlri yaylmd. Bizim dövrümüz glib çatan sas sntkarlq toxuculuq v onun xüsusi növü olan xalçaçlqdr. Xnalqda corab toxuma da geni yaylmdr. Xnalq qadnlarnn muliyyti tarix boyu ondan ibart olub ki, onlar yarmköçri hyat trzi keçirn hyat yoldalarna tsrrüfat saxlamaqda kömklik ediblr v hyatyan tsrrüfatlarnda çalrlar. Xnalql qadnlara mxsus snt ancaq toxuculuq v xalçaçlqdr. Bununla yana, onlar müxtlif heyvandarlq mhsullarnn (pendir, qaymaq, ya v s.) hazrlanmas il d mul olurlar. Heydr liyev Fondunun tbbüsü v dstyil tikilmi hid Klbiyevin adn dayan, Xnalq knd internat orta mktbi gnc nslin tlim-trbiysind mühüm rol oynayr. Burada thsil sistemi on bir illikdir, I-IV sini rd kti dilind «Ana dili» drsi keçirilir. Qalan sini rd thsil azrbaycan dilind davam etdirilir. Kndd qaz, su x i d çkilib, telefon-rabit xidmti sasl kild yaxladrlb. Azrbaycan prezidenti lham liyevin 19 dekabr 2007-ci ild srncam il Quba rayonunun Xnalq razisi «Xnalq» Dövlt tarix-memarlq v etnoqra ya qoruu elan edilib. Bu snd knd sakinlrinin, Xnaln, elc d bütövlükd Qudyalçay vadisind turizmin, infrastrukturun daha da inkiafna mühüm tkan vermkddir. Kndin simas gündn-gün dyiir. Knd sakinlri bildirdilr ki, 1972-ci ild kndd ev tikmk üçün yer yox idi, ancaq indi Qudyalçayn sahili boyu müasir iql evlr tikilir. Xnalq kndindki 221 evd 2147 nfr «ket» yaayr. Quba-Xnalq ossesinin çkilmsi, knd sakinlrinin 1,5-2 saat rzind Quba hrinin mrkzin çatmas artq Xnalqdak evlrin tikintisind, daxili shmannda özünü göstrir. Qdim qalalara bnzyn Xnalq knd Tarix-Etnoqra ya muzeyi d bizd drin tssürat yaratd. Muzeyd toplanan xeyli sayda maddi mdniyyt nümunlri, qdim lyazmalar v s. muzey yalar ziyartçilrin marana sbb olur. Xnalq Azrbaycan mdniyytinin trkib hisssidir, Azrbaycan dövlti, cmiyytimiz ümumi inkiafa nail olmaqla bu zngin mdniyyti qoruyur, inkiaf etdirir, glcy rman saxlayr. Qeyd etdiyimiz kimi, Azrbaycan razisind mskunlaan azsayl xalqlardan biri olan xnalqllar hl beynlxalq hüquq v azadlqlar yazlmam dövrdn Azrbaycan razisind, azad srbst assimilyasiyaya uramadan öz dillrini, adt-nnlrini qoruyub saxlamlar. Müasir dövrd is Azrbaycan Respublikas BMT-nin , YUNESKO-nun, Avropa urasnn Byannam v Konvensiyalarndan irli gln öhdliklri yerin yetirrk v uzun sirliklr geni yaylm tolerantlq prinsiplrin sadiq qalaraq xnalqllarn milli mentalitetini qorumaq üçün tam raiti tmin etmidir. Azrbaycan dövltinin, cmiyytimizin etnik v dini tolerantl ölknin v xalqn mnvi yükskliyi kimi tqdim olunur. Bütün Azrbaycann polietnik razisind digr bölglrd olduu kimi, Xnalq kndinin inkiaf üçün atlan addmlar da Azrbaycan dövltinin tolerantlnn maddilmi nümunsidir. 136 MLL-MNV DYRLRN QORUNMASI V MLL DEYA Daxil VLYEV Bak Dövlt Universiteti, flsf üzr flsf doktoru Qloballama proseslri, ilk növbd, diqqti öz imkanlar il clb etdi, sonra is aydn oldu ki, o, müasir almd getdikc daha hmiyytli v heç d birmnal qarlanmayan rol oynayr. Onun çarlarnda yalnz dövlt, vtnda cmiyytlrinin deyil, hm d vtndalarn mnafeyin toxunan mqamlar var . Eyni zamanda, aydn olur ki, qloballamann mahiyytini tkil edn iqtisadi, siyasi v sosiomdni proseslr raitind milli identikliyin qorunub saxlanmas v inkiaf etdirilmsi vtndalara bu çarlara cavab vermkd kömk edir. nsann frdi hyat, lb , bir çox amillrdn, o cümldn onun mhz hans birliy (kollektiv identikliy) mnsub olduundan da asldr. Kollektiv identiklik müxtlif cür olur – milli, etnik, dini, mdni v s. Lakin qloballamann çarlar digr identikliklri özünd ehtiva edn milli identikliyi aktualladrr. lb , ayrlqda hr bir vtnda milli identikliyin onun üçün n hmiyyt ksb etdiyinin heç d hmi frqin varmr. Güman edir ki, hr hans bir pe sahsindki bacar ona baqa ölkd ravan yaamaa imkan verck. Hmçinin düünür ki, dini identiklik onun ruhunu xilas edck, nhayt, etnik identiklik milli identiklikdn daha vacibdir. Fqt biz görürük ki, müyyn bir sahd, h a yüksk pekarlq bel «yad»larn inkiaf etmi ölklrin vtnda cmiyytin inteqrasiyasna kömk etmir. Eyni bir din v ya etnik identikliy mnsub ölklr arasnda da razi üstünd amansz rqabtin getdiyini d görmk olar. Aydndr ki, bütün bu msllr sanki postsovet mkan ölklri üçün xüsusil kskin kild ortaya çxr. Bir çoxlarna el glir ki, bu mkanlarda mskunlam xalqlar Avropa il müqayisd öz milli identikliyini xeyli müddtdir ki, axtarrlar. Mnvi suverenlik dövltin milli maraqlarnn milli-mnvi dyrlrl vhdtd formalamasna imkan yaradan mnvi mühitin, ideoloji saslarn, o cümldn mnvi mühiti yad tsir v tzyiqlrdn qorunmasnn tmin edilmsidir. gr mnvi suverenlik fundamental msl kimi diqqt mrkzind olmazsa siyasi suverenliyin taleyi qeyri-müyyn ola bilr. Transmilli sciyy dayan qloballama proseslri kontekstind milli mövcudluun siyasi, iqtisadi, mdni, mnvi suverenliyi il bal konsepsiyalar heç d yekcins deyildir. Bu prosesi sosial –siyasi,mdni-mnvi,iqtisadi,elmi-intellektual müstvilrd vahid qlobal harmoniya hesab ednlr d, kainatn daha çox vahid mrkzdn idar olunan bürokratiktexnoloji razi vahidin çevrilm prosesi olduunu iddia ednlr d var. Qlobal proseslr müyyn mnada milli dövltlr çarlardr. Qloballamann hyatmza n is bir yenilik lav edcyin alud olmaq yox, onun hl tam drk etm diyimiz nticlri haqda düünmk lazmdr. Bir msly sla übh yoxdur ki, qlo137 ballama beynlxalq ictimaiyytin Qrb mdniyyti v kapitalizm cmiyyti prinsiplri sasnda homogenldirilmsi (yekcinsldirilmsi) prosesidir. Eyni zamanda, milli dövltlrin rolunun v funksiyalarnn dyimsi (nivelirlnmsi) qloballamann n mühüm mqsdlrindn biridir. n müxtlif mövqe v münasibtlrdn asl olmayaraq qloballamaya doru istiqamtlnmi nhng informasiya v inteqrasiya magistral bütün planeti öz ardnca aparr. Dünya inkiafnn aparc meyillrindn saylan qloballama prosesi dövltlr v ölklr arasndak srhdlri nisbi anlaya çevirir,milli mkan n müxtlif,yad tsirlr mruz qoyur. Ali mnvi dyrlrin saxta ideallarla vzlnmsi kimi arzuolunmaz meyillr ortaya çxr. Qlobal ünsiyyt texnologiyalar hyatmzda, demk olar ki,hr gün dyiikliklr edilmsin tkan vermkl brabr yalnz mütrqqi mzmunlu proses deyildir. Ba vern proseslr milli tarixi-mdni irs müyyn thlük meyillrini d istisna etmir. Kütlvi mdniyyt,qlobal informasiya bksi obyektiv v subyektiv sbblrdn formalaan,yaxud düünülmü kild formaladran stereotip v ablonlar hakim db çevirir. Bel raitd insanlarn, xüsusil d gnclrin öz mnvi dünyasn,milli kimliyini qorumas çtinlir. Mümkün olan n optimal variant bu proses hrbir xalqn öz milli-mnvi "Mn"ini drk edrk qoulmasndan ibart ola bilr. Blkkd bu zrurtin drkindn doan hqiqtdir ki,indiki qloballama çanda ayr-ayr xalqlarn etnik mnvi köklrin yenidn dönüü formalam yüksk milli-mnvi dyrlrini milli m ursini pak v salam niyytlrl qoruyaraq bütövlükd cmiyytin mütrqqi inkiafna tsir göstrmk onun genetik yaddan milli irs v özünmxsusluunu glck nsillr ötürmk kimi çtin missiya bugün öz tmsilçilrini gözlyir. Dünyvi-humanitar dyrlri, rq v Qrb mdniyytlrinin sintezini, tarixi tkamüld nn v innovasiyalar ahngdar kild ehtiva edn milli ideya v ideologiyamz 20 ilin zirvsindn nec görünür? Azrbaycan XXI sr qdr gldiyi v bundan sonra qt edcyi tarixi yol, qlobal mkanda dünyann inkiaf meyillri v milli prioritetlr, milli ideya v dövltçilik haqqnda düünclri, dyin reallq prizmasnda milli ideyann statusunu son drc aktual edir. Müstqilliyimizin üçüncü onilliyi rfsind milli ideyann Azrbaycan xalqnn qlbind yaatd tarixi arzudan müasir dövrün inkiaf paradiqmasna v glcyin oriyentirlrin çevrilmsi istiqamtindki miqyasl panoramnn göz önünd canlandrlmas, dövltçiliyin tml ideoloji daya kimi onun yeni mrhld realla adekvat olan mükmml mzmun v mahiyytini müyynldirmy kömk edir. Bu hm d milli ideyann dövltçiliyin inkiaf istiqamtind görüln ilrin thlili, drk edilmsi v dyrlndirilmsinin,yeni mrhld seçilmi yolun doru olmasnn meyar qismind nzrdn keçirilmsin imkan verir. Azrbaycanda milli ideya haqqnda tsvvür v düünclrin çoxsrlik tarixinin, qeyd olunduu kimi, insanlarn öz qlbind dad ülvi arzulardan balandn v identikliyin n erkn sviyysindn qaynaqland- n demk olar. Sovet dövründ d milli ideya v milli-mnvi dyrlr mhv edilmdi. Azrbaycanllarn milli-etnik nüvsi möhkmlndi, etnik, milli özünüdrk formalad, vahid Azrbaycan millti haqqnda tsvvür yarand, Azrbaycan dövltçiliyi, dili, tkrarolunmaz milli-mnvi dyrlri v mdniyyti formalad: 138 1. Müstqillik dövründ azrbaycançlq milli ideyas milli-mnvi dyrlrl qarlql laqd olub, milltin milli özünüdrki, milli üuru, milli maraqlar, milli ideologiyas, mnvi v siyasi ideyalar axtar il bal olmudur. 2. Azrbaycan milli ideyas azrbaycançlq milli ideologiyasna çevrilmidir. 3. Milli ideologiya müstqil, azad, hüquqi dövlt v vtnda cmiyyti qurmaq, milli birlik yaradan, müstqilliyi formaladran ideoloji sistemdir. 4. Xalqlarn milli, etnik, dini v sosial brabrliyi ideyasndan ibart olan müstqillik ideologiyas özünd azrbaycançlq ideyalar, kir v düünclri, mnvi-xlaqi key yytlri birldirib, azrbaycançlq ideologiyasna çevrilmkddir. 5. Azrbaycann suverenliyi milli prinsip, varislik nnlrin, milli v özünmxsus amillri özünd birldirn azrbaycançlq ideologiyasna saslanr. 6. Azrbaycançlq ideologiyas dövlt atributlarn, ana dilini, milli-mnvi dyrlri, milli v ümumbri chtlri özünd birldirrk maarifçilik vasitsil etiqad v inam, tarixi saslandrma, mütkkillik v yeniliy meyil normalarnn ttbiqi demkdir. XIX srin sonu-XX srin vvllrind milli ideya v ideologiyaya dair baxlarn irli sürülmsi, geni müzakir olunmas bu sahd mühüm nzri irs v tarixi nnnin mövcudluunu rtlndirdi. Bu mrhld milli ideya özünün n ali mqsdinin-milli birlik v müstqilliyi tmin edn qarsalnmaz milli güc çevrilmyi hyata keçir bilmdi. Bunun sbblri hm nzri-strateji, hm d tcrübi-praktiki istiqamtd mövcud olan problemlrl bal olmudur. Azrbaycan Prezidenti lham liyevin, bir trfdn ölknin müasirldirilmsin, iqtisadiyyatn, informasiya texnologiyalarnn inkiaf etdirilmsin, digr trfdn is dövlt, ideologiya v mdniyytin saslarnn möhkmlndirilmsin yönlmi kursu ölk vtndalarnn mnafeyin tam cavab verir. Onun kursunun flsfsi müasir Azrbaycan qüvvtlndirmyin, inkiaf etdirmyin v dünya birliyin inteqrasiyasn tmin etmyin sintezindn ibartdir. lb , müasirldirm kursunun bu trkib hisslrini drk etmk o qdr d asan i deyil, çünki onlar özlrind inteqrasiya v dialoqa yönltmni ehtiva edir v hm d milltin özünmxsusluu, onun kollektiv identikliyi il bal olan bütün sahlrin inkiaf etdirilmsini tlb edir. Ötn srin 90-c illrind hmin mövzuya ba vern transformasiyalar fonunda yenidn qaydlmas chdi müahid olundu. Lakin bu zaman, bel demk olarsa, reallqda ba vern proseslrin sürti, ziddiytli mzmunu nzri-ideal müstvini bir qdr arxa plana keçirmli oldu. Müasir dövrün siyast dahisi, ümumilli lider Heydr liyev milli ideyan tarixin verdiyi nadir v çox qsa zaman fürstind hm mükmml nzri, hmd konkret ntic vern milli varln konsepsiyasna çevirmy nail oldu. Milli ideyann suveren Azrbaycan dövltinin tarixd ilk df müstqillik kimi yeni formatnda hrtr i thlil olunduuna az rast glinir v yaxud bel tdqiqatlar yox drcsinddir. Halbuki ölkmizd dövlt quruculuunun brqrar olmas, bütün istiqamtlrd key yytc yeni sviyyy yükslmsi, dünyada nüfuzunun artmas kimi tarixi nailiyytlr, müasir dövrün qarya qoyduu tlblr prizmasnda milli ideyann mzmunundak sabit v yeni mqamlarn diqqt mrkzin gtirilmsi çox vacibdir. Son illrd bu istiqamtd alim v ziyallarn problem münasibtind,milli ideyann yeni mzmun v faktorlar aspektind ciddi elmi, obyektiv thlili veriln baxlarda bir 139 durunluq vziyyti müahid olunduunu demk olar. Yeni mrhld Azrbaycann milli ideyas v dövltçilik ideal, onun vvlki mrhllrdn frqli xüsusiyytlri, Prezident lham liyevin bu sahd faliyytinin strateji mahiyytli müddalar v konkret nticlri haqqnda hr hans tdqiqata rast glmk çtindir. Ölk baçs faktiki olaraq suveren dövltçiliyin XXI srd yeni hd rini,perspektivlrini byan etmidir. Inkiafmzn yeni mrhlsind, bundan sonra Azrbaycan xalqnn hans balca ideya v mqsdlr trafnda birlmli olduunu müyynldirmi, milli ideyann yeni mzmununu irli sürmüdür. Bu v digr msllr xalqn kollektiv zmi, intellektual-ziyal tbqsinin ümumi yaradclq sylrini tlb edn ideya dayaqlarmzn diqqt mrkzin gtirilmsini zruri etmidir. Ideya,bilik v informasiyann müasir sivilizasiyann tkanverici qüvvsin çevrildiyi mrhld milli ideya bütün istiqamtlrd uurlarn tmlind durur. Bu, tarix boyu bel olmudur. dbiyyat: 1. liyev H. Müstqilliyimiz bdidir. I-XIII kitablar. Bak, 1996-2005 2. Mehdiyev R.Milli m ur, dövltçilik, müstqillik yolu il. Bak, 2007 3. Baranovskiy V.Politiçeskaya nteqratsii V zapadnoy Evrope.Nekotore vopros teorii i praktiki. Moskva ,1983 4. Mmmdzad . Qloballama v müasir Azrbaycan: milli ideyann tcssümü v inkiaf barsind bzi düünclr.h p://www.xalqqazeti.com/az/news/social/13078 5. Mehtiyev R. Güclü Azrbaycan dövlti qloballama raitind milli ideyann tcssümü kimi. h p://azertag.az/store/ les/butun%20fayllar/RAMIZ%20MEHDIYEV-NOVIY.pdf 6. Ömrov V. Azrbaycanda milli ideyann tkkülü v inkiaf 7. h p://sesqazeti.az/az/news/kivdf/553983 140 MÜASR AZRBAYCANDA MULTKULTURAL DYRLR Dürdan NA>IYEVA Azrbaycan Tibb Universitetinin dosenti, ? lologiya üzr flsf doktoru Son vaxtlar müasir cmiyytin etnomilli problemlrinin hllinin mümkün variant kimi tez-tez müracit olunan mövzulardan biri d multikultural dyrlrin qorunub saxlanlmasdr. Multikultural dyrlr dedikd – eyni bir ölkd yaayan müxtlif xalqlarn nümayndlrinin mdniyyt hüquqlarn tanyan humanist dünyagörüü v ona uyun olan siyast nzrd tutulur. O, ayrca götürülmü ölkd v bütövlükd dünyada müxtlif milltlr v mzhblr mxsus insanlarn mdni müxtli iklrinin qorunmas, inki- af v azsayl xalqlarn, dövltlrin milli mdniyytin inteqrasiyasna yönldilmidir. Çoxmdniyytlilik el bir siyastdir ki, ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarn tmin edir. Multikultural cmiyytd hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk, ana dilind mktb açmaq, qzet v jurnal drc etdirmk kimi brabr hüquqlara malikdir. sasn azadlq, brabrlik v qarqalq kimi dyrlr tkil edn multikultural cmiyytd sosial daltsizliyi aradan qaldrmaqla yana,hm d çoxmdniyytliyin tmin edilmsi, xalqlarn öz milli dyrlrini qorumas,brabr yaama v digrlrinin milli dyrlrin hörmtl yanamasna nail olmaq mümkündür[1,82]. Multikulturalizm sülh v mkdalq demkdir. Çoxmdniyytlilik ideyalarnn öz yerini tutduu regionlarda potensial münaqi ehtimallar azalr v regional mkdaln inkiafna zmin yaranr. Çoxmdniyytlilik bütün milltlrin, milli azlqlarn, etnik qruplarn birgyaaynn milli barq v vtnda sülhünün tminatçsdr. "n ümumi aspektd multikulturalizm siyasi ideologiya v sosial-mdni praktika kimi milli dövlt üçün ümumi olan siyasi, sosial v hüquqi mkan dstklyn ideya kimi qbul olunur. Balca mqsd çeidli mdni, etnik v dini frqlnmy malik olan insanlarn, birlik v qruplarn, frdlrin birgyaayn v inteqrasiyasn tkil etmkdir[2,91]. Multikulturalizm sosial-mdni davrann v müva q siyasi strategiyann modeli kimi d nzrdn keçirilir. O bir növ mdni müxtli ik fenomenin reaksiya kimi çx edir v ümumi brabrlik prinsipin istinad edir. Bu prinsipin hm mdniyytd, hm d siyasi hyatda tmin edilmsini mümkün v zruri hesab edn multikulturalizm müasir dövrün n maraql v birmnal qbul edilmyn hadissin çevrilmidir. Mahiyyt etibaril multikulturalizm bir siyast kimi tolerantlqla da sx baldr. Müxtlif mdniyytlrin yana yaamasn qbul edn çoxmdniyytlilik, tolerant cmiyytin balca xüsusiyytlrindn biridir. Tolerant cmiyytd mdniyytlrin qar- lql surtd znginlmsin, xalqlar birldirn mdniyytin formalamasna sbb olan multikulturalizm, bir mdniyytin digr mdniyyt inteqrasiya prosesini tmin edir. Lakin multikulturalizmi yad hadis hesab edrk ondan imtina edilmsini istynlr 141 d, cmiyytin milltlraras münasibtlr praktikasnda geni ttbiq etmyi tklif ednlr d kifayt qdrdir. Multikulturalizm leyhdarlan multikulturalizmin ictimai diskursu etnikldirdiyini, ayn-seçkiliyi güclndirdiyini qeyd edir v göstrirlr ki, bununla da multikulturalist cmiyytdki sosial, iqtisadi, siyasi, regional maraqlar arasndak ziddiyytlr etnik, dini ziddiyytlr kimi özünü büruz verirlr. Sosial münaqilr etnik don geyindirmkl multikulturalizm ideoloqlar onlarn hllini uzatmaa, cmiyytd tcridçiliyin güclnmsin sbb olurlar. Multikulturalizm müyyn raitd milli-etnik insan birliklrinin özün qapanmasn v insanlar arasnda süni srhdlr yaradlmasn rtlndirir, «könüllü qapal dair» formaladrr. Yaxud mdni identikliyin mütlqilldirilmsi, mdniyytin arxaik cizgilrin üstünlük verilmsi xsiyytin azad inkiafna ngllr tördilmsin gtirib çxarr. Müasir dünyada milli identikliyin (kimliyin) qorunub saxlanlmas problemi xsiyytin sosial identikliyinin trkib hisssi kimi çx edir. Azrbaycan srlr boyu müxtlif mdniyytlrin qovanda yerldiyindn dinlr v sivilizasiyalararas dialoqda aparc rol oynayb. Özünün çoxmdniyytliyi v müxtlif dinlrin cmlmsi il frqlnn Azrbaycanda bütün etnik qruplarn, yni müslmanlarla yana katoliklr, provoslavlar, yhudilr v digr dinlr etiqad edn insanlarn öz milli identikliyini inkiaf etdirmsi üçün geni rait yaradlm, müxtlif milltlrin, dinlrin v mdniyytlrin nümayndlrinin srbst yaamalar üçün zruri raitin yaradldndan, ölkmizd heç vaxt dini v etnik zmind heç bir qardurma olmayb v bu proses indi d uurla davam etdirilir. Yni, tolerantlq mühiti Azrbaycan cmiyytinin nümunvi birgyaay normasna çevrildiyindn ölkmiz bütün dinlrin, mdniyytlrin, frqli baxlarn bir ail kimi yaad tolerantlq mkandr. Xalqmzn uzun srlr boyu briyytin mdni-mnvi irsin verdiyi töhflr ölkmizi hazrda dünyada tannm dövlt çevrirmidir. Çoxsrlik multimdni ideyalara, çoxmilli, çoxkonfessiyal birgyaay nnsin malik olan Azrbaycan müasir dünyann tolerantlq simvollarndan birin v digr cmiyytlr üçün örnk modelin çevrilib. Azrbaycann dünyann multikulturalizm, tolerantlq, dözümlülük mrkzin çevrilmsindn xalqmz da, dövltimiz d qürur duyur. El bu sbbdndir ki, son illr bütün dünyann tannm siyasi, ictimai v elm xadimlrinin diqqtinin mhz Bakya yönldiyinin ahidi oluruq. Azrbaycann paytaxt müasir dünyann beynlxalq humanitar forumlara ev sahibliyi etmkl, hm d müasir siyasi, humanitar, thsil v mdni çarlarn müzakir edildiyi böyük bir arenan xatrladr. Prezident lham liyev 2014-cü il oktyabrn 2-d IV Bak Beynlxalq Humanitar Forumunun rsmi açl mrasimindki nitqind bu bard deyib:"Multikulturalizm Azrbaycanda hyat trzidir. Düzdür, bu termin nisbtn yenidir. Ancaq srlr boyu Azrbaycanda multimdniyytli cmiyytlr mövcud olub. Xalqlar arasndak dostluq v hmrylik bunun bariz nümunsidir. Biz bu gün d çalrq ki, öz tbbüsümüzl regionda v dünyada gedn proseslr müsbt tsirimizi göstrk". [3] Azrbaycan Respublikas Konstitusiyas irqi ayr-seçkiliyin v ksenofobiyann bütün – dini, etnik, irqi formalarn qadaan edir. Bütün vtndalar brabr mdni hüquqlara, o cümldn ölknin mdni hyatmda brabr itirak etmk, mdni irsindn brabr istifad etmk hüququna malikdirlr. Konstitusiyann 40-c maddsind mdniyyt hüququ tsbit edilmidir. Bu maddy gör, hr ksin mdni hyatda itirak etmk, mdniyyt tsisatlarndan v mdni srvtlrdn istifad etmk hüququ, tarixi, mdni v mnvi irs 142 hörmtl yanamaq, ona qay göstrmk, tarix v mdniyyt abidlrini qorumaq vzifsi mövcuddur. Qloballamann aspektlrinin mdniyytin glck inkiaf perspektivlrin tsiri hl d tam müyynldirilms d, demokratiya, insan hüquq v azadlqlar üçün böyük nticlr gtirib çxaraca übhsizdir. Buna gör d n yaxn glckd mdni hüquqlarm daha da möhkmlndirilmsi, dalt, insan hüququ, demokratiya, mdni inki- af kimi ümumi dyrlr hörmt, qar lql anlama, mdniyytlrin dinc yana yaamas, mdni müxtli iyin v mdni irsin qorunmas istiqamtind hqiqi sylrin artnlmas bütün briyytin balca mqsdlri olaraq qalacaqdr[1,85]. Azrbaycan cmiyytindki dözümlülük ölkd nadir tolerantlq mühiti yaradb v indi bu, bir nümun kimi beynlxalq ictimaiyytin diqqtini clb edir. Tsadü deyildir ki, ölk razisind yaayan bütün etnik qruplarn maraqlar tmin edilir v onlarn mdniyytlrinin inkiaf mqsdil davaml siyast aparlr. Müstqilliyini brpa etdikdn sonra is ölkmizd multikulturalizm nnlrinin güclnmsin dövlt dstyi formalab ki, indi bu dstk özünün çiçklnm dövrünü yaayr. Milli-mdni identikliyin formalamas v onun milli çrçivlrdn knara çxmaqla vahid dyrlr sistemi daxilind ümumi cora identikliyi formaladrmasn labüd edir. Bu zaman istniln etnik qrupun öz identikliyini qorumas il yana, bu identikliyi inki- af etdirmk imkanlar yaranr. Demokratiyann sasnda demokratik dyrlrl yana, milli-mdni identikliyin qorunmas, sosial dalt prinsiplrin ml olunmasn özünd cmldirir. Baqa sözl, verilmi cora ya daxilind yaayan bütün mdniyytlrin qorunmas v onlarn identikliyinin tmlinin brpa edilmsi v inkiaf siyasi hakimiyytin fundamental yanamasna çevrilir, sosial siyastin hyata keçirilmsi zaman is müxtlif etnik v dini qruplarn dil,din v mnvi dyrlri identikliyinin tmin edilmsi il yana, onlarn daha geni mnada ümumi siyasi, humanitar v iqtisadi hyata clb edilmsin diqqt göstrilir. Bir m um kimi multikulturalizm çox vaxt identiklik, frqlilik siyasti, plüralizm, azlqlara münasibt v s. il vz olunur. Multikulturalizmin hm gerçklikd, bu v ya digr cmiyytin hyatnda, hm d m umi qarlql tsir v konseptual drketm sviyysind inteqrasiya il qarlql laqlri dqiqldirilmyib. Onu da nzr almaq lazmdr ki, bizim krimizc, inteqrasiya hm ayrca bir frdin hyatna (ictimailm, trbiy), hm d onun müxtlif sviyyli birliklrin hyatnda itirakna drindn nüfuz v tsir edir, buna gör identikliyin ayrlmaz bir hisssidir. [4] Multikulturalizm mdni universallama, uni kasiya proseslrin duru gtirmk üçün yeridiln siyastdir. Mhz bu siyast saysind mdni müxtli iyin bütün fenomenlri – dil, din, adt-nn, snt v s. qorunur, ona qay göstrilir ki, nticd br mdniyytind ahngdarlq yaradlr. Müasir dövrd multikulturalizmin sosial-fls tdqiqi daha da aktuallam, bu problem kompleks, hrtr i yanama artq bir zrurt çevrilmidir. Tkc siyasi, beynlxalq, iqtisadi, hüquqi deyil, ... etik aspektlr d malik olan multikulturalizm hm d milli indentikl d sx bal olan prosesdir. Ümumiyytl, "identiklik" ingilis sözü "identity" sözündn olub, sabitlik, eynilik, varislik ideyalarn özünd ks etdirir. Elmd dini, etnik, milli identliklr mlumdur. Mlumdur ki, milli indentlikliyi d dil, din, adt- nn kimi amillr formaladrmdr. Multikulturalizm probleminin tdqiqi zaman onun "ideoloji kontekstinin, gnc nslin baqa mdniyytin vtndalarna, identikliy hörmt 143 ruhunda trbiy etmsinin, özgmdniyytlrin xüsusiyytlrini drk etmyin zrurtinin aktuall" daha da artr [5, 132]. Dövltimizin baçs 2015-ci il mayn 18-d Bakda keçiriln III Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumunun açlndak nitqind bu bard deyib: "Bizim ölkd multikulturalizm nnlri hr zaman güclü olub v Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzinin yaradlmas bu dyrlrin tviqi istiqamtind hökumtimizin atd daha bir addm idi. Multikulturalizmin alternativi yoxdur... Hesab edirm ki, multikulturalizmi glcyi olmayan m um kimi tqdim etmk thlüklidir, ksin sylrimizi dayandrsaq, dünyada vziyyt daha da pislck"[6]. Müstqil Azrbaycanda azrbaycançlq multikulturalizm formas kimi reallamdr. Azrbaycançlq ölkmizdki bütün xalqlarn, etnoslarn, birgyaayn, siyasi, dini, iqtisadi, sosial, mdni plüralizmi tmin edir. Multikulturalizm mdniyytlraras münasibtlr sistemind milli identiklrin müha zsini tkil edir, baqa mdniyytlr v sivilizasiyalara hörmt alayr. Multikulturalizmin "Azrbaycan modeli" d sübut edir ki, frqli milltlrin v dinlrin tmsilçilri öz identikliklrini qorumaqla v digrlrin hörmtl yanamaqla inkiaf etmk iqtidarndadrlar. Sadc olaraq bunu frqliliklri assimilyasiya etmy çalan hyat trzi kimi qbul etmk lazmdr... Briyyt var olduqca multikulturalizm d mövcud olacaqdr" (7, 161). übhsiz ki, multikulturalizm yalnz hyat trzi deyil, hm d siyast, flsf, dialoq mdniyyti v ictimai psixologiyadr. dbiyyat: 1.Sevda hdova . Müasir dünyada mdniyytlraras münasibtlr. Bak-2014 2. [slanova R. XXI sr: Yeni mdniyyt mkanna inteqrasiya. Bak: Nurlan, 2007, 440 s. 3.IV Bak Beynlxalq Humanitar Forumun materiallar, Bak, 2014 3..Mmmdzad"Cmiyytin hyatnda multikulturalizm v inteqrasiya",(Forum sonras düünclr), Xalq qzeti, 04.11.2014 4. - @.. ~/ # . : , 2006, 168 III Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumun materiallar, Bak, 2015 6. Hbibbyli . Briyyt yol ayrcnda: multikulturalizm, yoxsa sivilizasiyalarn toqqumas? // Qlobal, siyast: thdidlr, çarlar, ümidlr. Bak: Qanun, 2013 144 TOLERANTLIQ AZRBAYCANÇILIQ MFKURSND Elmira THMZOVA AMEA Flsf nstitutunun elmi içisi "Azrbaycann glcyi gnclr mxsusdur. Biz, Azrbaycann bu günkü gnc nsli, Azrbaycann glck nsillri üçün yaxs bünövrlr qoyur, yaxs saslar yaradrq. n hmiyytli amil ondan ibartdir ki, Azrbaycann müstqil dövlti yaranb, möhkmlnib, inkiaf edir. Azrbaycann dövlt müstqilliyi sarslmazdr v bdidir". Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti Heydr 8lirza oglu 8liyevin Andiçm mrasimind nitqi. (18 oktyabr 1998-ci il). Azrbaycanda yaayan ayr-ayr xalqlarn mdniyytlrinin n qdr oxar v yaxn tarixi mdni xüsusiyytlrinin ahidi oluruq. Bu xalqlarn nümayndlri Azrbaycançlq ideologiyas trafnda birlmi v onun tarixi zrurt olduunu drk etmilr. Azrbaycançlq ideologiyasnn gücü onun milli mnlik üurunda özün yer tutmudur. Adt-nnlr ballq, aily, dostlua, müxtlif pelr sdaqt hr bir azrbaycanlnn n çox dyrlndirdiyi amillrdn, key yytlrdn biridir. Milli mnsubluu il fxr edn hr bir azrbaycanl digr milltlr d hmi hörmt bslyrk onlarn özlrin, xsiyytlrin v milltin hörmtl yanamdr. 2008-ci ilin dekabrnda Bakda Avropa urasna üzv dövltlrin mdniyyt nazirlrinin konfrans keçirilmidir. Burada Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti cnab lham liyevin çx tdbirin beynlxalq hmiyytini daha da artrmdr. Cnab lham liyev qeyd etmidir ki, "...Çox istrdim ki, bu konfransn keçirilmsindn sonra konkret mexanizmlr ilnilsin, konkret faliyyt plan hazrlansn. Bel tdbirlrin keçirilmsi hm Bakda, hm d digr hrlrd nny çevrilsin". 2010-cu ilin may aynda YUNESKO tr ndn elan ediln 2010-cu il "Mdniyytlrin yaxnlamas ili" çrçivsind Bak hrind "Mdni Özünüifad Müxtli iyinin Qorunmas v Tviqin dair konsepsiya"nn tqdimat mrasimi keçirilmi v tdbir milli azlqlarn, yerli xalqlarn nümayndlri, dövlt xadimlri, sntkarlar, xarici ölklrin v beynlxalq tkilatlarn nümayndlri dvt edilmidir. Bu tdbirlrin keçirilmsi, ümumiyytl Azrbaycan dövlti tr ndn aparlan mqsdyönlü addmlardinindn, milltindn, irqindn asl olmayaraq Azrbaycan xalqnn bütün dövrlrd mehriban ail, dost, qarda yaamaq nnlrini daha da möhkmlndirmidir. Müasir Azrbaycan xalqnn milli ideologiyas olan Azrbaycançlq ideologiyas xalqn milli-mnvi dyridir. Azrbaycançlq sosial v siyasi mnsubiyytindn asl olmayaraq hr bir Azrbaycan vtndann vtnin olan mhbbtinin gündlik hyat göstricisidir. Demk olar ki, Azrbaycançlq ideologiyas xlaqi normalarla yanas müasir, yeni dünyvi dyrlri d birldirir. Hr bir dövltin n vacib problemlrindn biri gnclrin trbiysinin düzgün tkil edilmsidir. Gncliy düzgün trbiy vermk, ona düzgün istiqamt vermk dövlti qorumaq, inkiaf etdirmk demkdir. Gnclrin trbiy, tlim v thsil msllrin diqqti artrmaq bu günlrd daha böyük aktuallq ksb edir, çünki müstqil Azrbaycan dövltinin 145 glcyi, onun xobxt taleyi bugünkü gncliyin trbiysindn xeyli asldr. "Gnc" sözünün farsca "xzin" mnasn ifad etdiyini d nzr alsaq, tam aydn olar ki, gnc nsil xalqn xzinsi, onun glcyidir. Bu glcyi mütrqqi yolla ld etmk v onu mn tsirlrdn qorumaq n mühüm vziflrimizdn biridir. Prof. Yusif Rüstmov yazrd: "Olduqca ctin bir problem ortaya cxd, nec etmk lazmdr ki, öz dinini, milliliyini itirmdn Qrb sivilizasiyasn qbul edk" (2, s.79). Mlumdur ki, frdlr, xalqlar, milltlr mnvi dyrlr hm d din vasitsil yiylnirlr. Bu anlamda Azrbaycan xalq da uzun illr boyu mnsub olduqlar slam dinindn zngin mnvi key yytlr, xlaqi dyrlr xz etmilr" (3, s. 80). Azrbaycanda 2016-c il "Multikulturalizm ili" elan olunub. Prezident lham liyev bildirib ki, multikuturalizm alternativ yoxdur. Multikulturalizm bir ölkd mdniyytlrin qarlql tsirind glck inkiaf üçün n mqbul variantdr. Multikultural cmiyytd hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk, ana dilind mktb açmaq, qzet v jurnal drc etdirmk sahlrind brabr huquqlara malikdir. Tolerant cmiyytd multikulturalizm mdniyytlrin qarlql surtd znginlmsin, xalqlar birldirn mdniyytin formalamasna sbb olur ki, bu da insanlarn glck mdni birliyi mqsdil bir mdniyytin digr mdniyyt inteqrasiya prosesi il laqdardr. (4, s.3). Multikultural cmiyytd ninki sosial daltsizliyi aradan qaldrmaa nail olmaq mümkündür, hm d burada irqçilikl bal daltsizliy qtiyyn yol verilmir. Mhz buna gör d bu siyasti tkc siyasi elita deyil, eyni zamanda milltin yüksk vzif tutmayan digr nümayndlri il yana, hm d milli v dini azlqlar da dstklyirlr. Demokratiya multikultural cmiyytin tkamülü üçün lverili rait yaradr. Multikultural cmiyyt ilk növbd Qrbi Avropann v imali Amerikanin demokratik ölklrind yaranb v onlarn spesi k modellri mövcuddur. Multikulturalizmi inkiaf etdirmk üçün hm maddi, hm d qeyri-maddi mdni irs olmaldr. Multikulturalizm glck inkiaf üçün n önmli bir dyrdir. Multikulturalizmin hyat trzin çevrildiyi ölkmizin dünyaya tolerantlq nümunsi olaraq daha geni tandlmasnn vacibliyi, elc d ayr-ayr ölklrdki müxtlif multikultural modellr xas fls , sosial, siyasi v digr aspektlrin Azrbaycan reallnda thlili v tviqinin hmiyytini nzr alaraq iki il vvl Prezidentin frman il Bakda Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzi (BBMM) yaradld. Tariximizi, dbiyyatmz, mdniyytimizi, tolerantl bir yer toplayb sistemldirmk v dünyaya nümayi etdirmk mühüm vzifmizdir. Bu kri BBMM Nümayndçilik urasnn sdri Kamal Abdullayev öz çxnda qeyd etmidir.Azrbaycan xalq üçün tolerantlq müstqilliyin qorunmasn, rahatlq v azadlnn bx edilmsi demkdir. dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti Heydr lirza olu liyevin Andiçm Mrasimind nitqi (18 oktyabr 1998-ci il) "Heydr liyev irsi" sabaha doru. Beynlxalq Elektron Kitabxana . Bak 2004. sh. 52 2. Rüstmov Y.. Sivilizasiyalarn dialoqu-briyytin vhdtin aparan yoldur. "rq-Qrb": Sivilizasiyalarn dialoqu". Elmi-nzri jurnal. Bak, 2005, 1 3. hmdli Rafail Ayvaz olu.-Türkçülük, slamçlq v müasirlik ideoloji sistemi Azrbaycan dövltçiliyinin sas amillrindn biri kimi. Bak, 2016. 4. Sid Bahadur qz Hüseynova- "Briyyt xilas yollar axtarnda" Bak, 2016. 146 +*@ – *          ![\(! $ ]	 Z     ,  ; "	 	 	     ] [%&$&  % @< [ 2016-& ' %+  [%&$ « ».? [%&$ -    " ! .  W   $  <  / $ !/< ##&  . } %- '  ' $  & !/< #&,   '&  [%&$&  % / $/ . @!-   $W  /, %*/ !  !" % - %,   '  / W  %, $  $, <   %  & . w'  W&    '<  '  /< /<, <  #/ %/!  #,     & - #&, *"   !/< ><      %*& # .  '    , ! [%&$  -   /<  . \  -    %&$ %* "   $"  ' . '  ] [%&$&  % @< [       $/< & '& . w# !', - ' [%&$ – '   #  '< $/< &  > $' ',   - . ]$ =  &  '/<  ,

 – =  < ' %, -  $' ', ## !' ', 148   ,  *, & !/<    %*  '. [%&$    %*  ', $ # ',   - . ]/   %   '/ $/ -   =& > "        [%&$  $ . w =& ! , /   / `& & '/,  1, %/ '- / $/ %/, %W   !  - !/<  . ^ # / /< `&< '   12 " 2015 ' ]  [%&$ <% [   / - : «[%&$  & %'& &, &, %/!  - #.   , $%  ', '   – + ! % $ [%&$». ]$"*   '  / %/ !/ ' W' , - &, %'& &  /  , '/     <. \$  $  '  " @< @' w-   2017 '. [%&$        ! , '&, !/< #&. ^%< !, !   <" </ , '/   #<, - < <. ? 2008 '.    ># # / - !& # ]& }/ ,  &  ! ] [%&$ @< [  ]  <% [. \$   [%&$ <" , "  / &< %- *, $W<  W& . ? 2010 '.  -#/< - %, /<   $" '/ ',  /  %/W& "& <. ?  & -[%&$ |-  ~%* «|<», '   / , #/, /- , !/ /.   *  ,  - ,  . ?$ !, ! |# [%&$ ' %  . ?  |#- &, '$ "  /%   " '" $  %$,    '" '    /%   &  & '. ] @< [  < /< !, !   - !&W< $& ' [%&$  , !   < =!< '  '& $    %W   " - / .  ' $ , !  & / ! $ / W $ '  '&,  [%&$  = W   *   '#/  '>- / ', !  / %W  [%&$- .  " %$, ! $  ' ' ! $  & %& '. / $/  #, *    $ -  ' = " >     %" >#" % [%&$  & %*». 149 \ %,   $    & #/&   %/< ##/< ,  W #' %/ =, >/< & /< ##&. ~ !/& >, ! !! <   '. ?$  %< W &, !  $ !/< #/<    ' '. ? -  , /&   % '%/  **/,  %< %* < =!<, '/<, //<  #/< /< &, !%/ % ! #" !   >/.    /,  , ! %* '%' %* $ % * !/< , , , -   , " / # ' %*, "*'  #  '%#. 150 CULTURAL DVERSTY, MULTCULTURALSM, AND THE CHALLENGE OF THE AGENG POPULATON Andrzej KLMCZUK Warsaw School of Economics, Poland International Multicultural Network Country Representative in Poland One of the most important challenges for development in the early 21st century is the unprecedented scale of population ageing . For a long time, this issue was mainly discussed regarding the countries of the Global North . However, people are ageing everywhere around the world and providing ahigh quality of social and health services for older adults in the Global South will be even more challengingbecause the pace of ageing is there much faster than it was in the Global North . Having said that, we need to focus more and more on constructing the solutions that will be fighting ageism , stopping negative age stereotypes, and limiting negative risk related to intergenerational tensions and conflicts. Moreover, one of the most significant changes in studies related to ageing that is happening in recent years is that scholars are more and more aware of theincreasingsocial and cultural diversity of older adults. This diversity includes various criteria of old age such as biological age, demographic age, mental age, social age, economic age and social age. Each of these notions refers to various characteristics of older adults that are related to variables such as gender, age, education, place of residence and source of income. It is also possible to analyze seniors' disparities regarding social inequalities and opinions and attitudes concerning, for example, origin, interests, areas of social activity, and political views. Also, the wealth of images and visual materials that affect stereotypes of old age is the important area of research. While the studies on the topic of cultural diversity and multiculturalism of older adults are still limited, we observe increasing interest in the new subdisciplines such as geographical gerontology, ethnogerontology, and minority ageing research as well as the development of organizations dedicated to these topics. For example, the American Society on Aging underlines diversity as one of its most critical areas of work, and there is the Centre for Cultural Diversity in Ageing in Australia. Scholars of mentioned fields are focusing on topics such as how globalization and cultural and ethnic factors are affecting ageing; the problems of migrants, representatives of religious, regional, national, ethnic and sexual minorities in old age; migrations of older adults; and adaptation of social work and social services to needs of ageing and diversified communities. At the global level ,the most important document related to the public policy on ageing is the 2002 Madrid International Plan of Action on Ageing (MIPAA ) of the United Nations. This plan is promoting the concepts of "active ageing" and "society for all ages ." The first of these ideas is directly based on the rights-oriented perspective that supports the quality of life , the normative foundation of the welfare state , and need to take into account moral issues of an ageing population. From this perspective, the economic, financial, health and other matters 151 related to ageing are dependent on the level of assurance of political and social rights of older citizens , and thus the human rights with principles such as independence , participation, dignity , care , and self-fulfillment . These distinguishing features have been described as the three fundamental pillars of active ageing: health, participation, and security. In this context diversity of culture and ethnicity is necessary for the coresidency of older and younger generations , health-seeking behavior, and values , attitudes and traditions that may persist outdated stereotypes and misinformation. The second of mentioned concepts, that is, the idea of a "society for all ages " underlines the need to focus on ageing over a whole life course and on intergenerational approach , which underlinesthat each generation should be treated fairly throughout their life and reinvest resources and various forms of the capital. In the future described above ideas may be supported by the United Nations Convention on the Rights of Older People that will ensure the setting up of sanctions, for example, in the case of age discrimination , not acting in accordance with accountability mechanisms, or not implementing of expected service standards. Moreover, the idea of a "society for all ages " justify the use of diversity management and creativity policies to reduce age discrimination and better use contributions of older adults in all areas of public life. As a result, such interventions may lead to caring and tolerant societies, learning pluralism, and combining tradition with innovation. Diversity management is based on the premise that communities are made up of people belonging to a number of groups that differ in both visible characteristics (e.g. gender, age, ethnicity, disability) as well as invisible (e.g., religious, nationality, experience, political views, lifestyle, sexual orientation), including deep hidden components of identity (e.g., beliefs, values, norms, attitudes). It is acknowledged that, based on the existence of differences, it is necessary to create collaborative spaces where everyone will feel appreciated and that their skills and abilities will be appropriately utilized. At the same time, the concept of diversity management contradicts the ideas of "melting pot" and "cultural assimilation." Diversity management also goes beyond the implementation of the principle of "equal opportunities," which mainly emphasizesthe need to reduce discrimination of women, ethnic minorities and the people with disabilities, and puts less emphasis on changing organizational cultures. With regard to population ageing, diversity management is also a broader concept than: (1) age management, through which the position and prospects of older workers in the labour market are improved; (2) age diversity management, that is, creating mechanisms that will enable all employees, regardless of age, to make a full contribution to the organizationsand societies and its development on the basis of perfect work performance; (3) generational management, that is, diversifying approaches to specific age groups while creating conditions for acceptance and understanding of the need for such an approach;and (4) the management of disadvantaged workers, that is, people with lower employment attractiveness, including employees aged 45/50 years or older. The use of diversity by organizationsand societies can take place through the many techniques and stages such as completion of qualifications and skills, elimination of discrimination and prejudice, and intercultural communication training. These solutions are conducive to achieving the competitive advantage of the organizations and societies, among others, by leading to an increase in innovation and an increase in the number of 152 points of view needed to search for new ideas, but can also increase the risk of conflict by communication errors. The politics of creativity can be considered as an extension of diversity management, which is broadly based on building conditions conducive to the development of creative processes in all areas of economic and public life also with participation of all generations. These activities lead to the emergence of a creative economy involving processes of "economization of culture," which refers to the economic use of thepotential of artistic creation and the "culturalization of economy," that is, the application of artistic creation in industrial goods and services in order to obtain innovation. 153 DB QAYNAQLARDA V BEYNLXALQ KONVENSYALARDA MULTKULTURALZM lham SOLTANOV AMEA Flsf nstitutunun kiçik elmi içisi Multikulturalizm 1960-c ild Kanadada meydana gls d termin kimi 70-ci illrdn etibarn Avropa v AB-da istifad olunmaa balamdr. Multikulturalizm sosial dalt, imkanlarn brabrliyi, demokratiya kimi müzakir olunan anlaylarn srasna daxildir. Multikulturalizm etnik-mdni müxtli iklrin v onlarn sasn tkil edn dyrlrin qorunmas v inkiafn nzrd tutur. Multikulturalizmi tbli edn ölk onu dövlt ideologiyasnn trkib hisssi kimi dövlt siyasti sviyysin qaldrr. Bu baxmdan Azrbaycançlq ideologiyasn xüsusi olaraq qeyd etmk lazmdr. Bel ki, azrbaycançlq ideologiyas Azrbaycanda yaayan xalqlarn siyasi, iqtisadi, sosial v mdni yüksliin yönln bir ideologiyadr. lk önc Azrbaycançlq ideologiyas M.F.Axundov, li by Hüseynzad, .Aaolu, M..Rzulzad. .Topçubaov v baqalarnn faliyytlrind öz ksini tapmdr. 90-c illrin vvllrind Azrbaycan öz müstqilliyini ld etdikdn sonra yenidn azrbaycançlq ideologiyasna müracit edilmidir. Bu gün azrbaycançlq ideologiyas milli ideologiyamzn ana x ini tkil edir. XX srin 60-c illrindn balayaraq Avropa ölklrind imperiyalarn dalmas, tdricn milli dövltlrin yaranmas v nnvi geopolitik srhdlrin silinmsi qlobal kütlvi miqrasiyann v çoxmilltli cmiyytlrin yaranmasna gtirib çxard. V bu problematika "postkolonial" nzriyyni öyrnn nümayndlrin, ilk növbd Böyük Britaniya v AB universitetlrinin maraq dairsin daxil oldu. "Postkolonial" proseslrl paralel insanlarda mkann tarixi v tarixin mkan haqqnda v hakimiyyt, dil, identiklik haqqnda tsvvürlr dyidi. Dünya ictimaiyyti postkolonial laqlri mdniyytl bal olub, qrbin öz identikliyini klassik snt nümunlrin, oturumu adtlr ttbiq etmy balad. "Postkolonial nzriyy" istiqamt olaraq metodun srhdlrindn knara çxr, miqrasiyan sas amil kimi götürür v multikultural bdii almin formalamasnda milltlrin ideyas, milli mnsubiyyt hissini sas götürürdü. Bu baxmdan miqrasiyaya cora yerdyim kimi deyil, psixoloji v mdni aspektlrdn baxmaq daha labüd saylrd. Miqrantlar ictimai v xsi hyatda yeni identiklik yaradr, öz ideologiyalarn yerldiyi mkana islah edirlr. Bu baxmdan mühacir yazçlarn dbiyyatda yerini "aralq mkan" adlandrmaq olar. Bu proses onlar hr iki dünyann simas edir, lakin ayr-ayrlqda tam olaraq heç bir alm aid olmurlar. Mühacir yazçlar öz inteqrasiyalarn yeni varlq kimi qbul edir v özlrini cmiyytin mdni tbqsind görürlr. Bu baxmdan bu yazçlar mdni tbqy gedn yolu öyrnmy çalr. Bu axtar da onlar inteqrasiya olduqlar mkann milliyytin çevrilmsi il paralel gedir. Multikutural almd mühacir yazçlar yeni uyunlaman öz yaradclnda canlandrmaa çalrlar. Bel yazçlar çox vaxt metropoliyalara gec uyunlar, hr zaman trk edilmi vtnini tsvir edir. Emosional trddüd, yad dild yazmaq mcburiyyti 154 mühacir yazçlar metaforalardan istifad etmy sövq edir. Multikultural dbiyyatn mülli ri ikili, aralq, hibrid identikliyi il "Mnsubluq-qeyri mnsubluq", "yaxnlqqeyri yaxnlq" kimi binar ikiliyi ks etdirirlr. AB, Böyük Britaniya v bir çox Avropa dövltlrind multikulturalizm unikal, çoxmilltli cmiyyti olan ölklrd yaranan tarixi prosesin nticsi, bir çox xalqlarn siyasi korrektlilik kodeksi v mdni, etik tlbatlarn uyunluu raitind yaranan mdniyyt, hr hans bir ölknin yar etnik konteksti kimi mnalar dayr. Dünya dbiyyatna multikultural kontekstd öz töhflrini vern yazçlara fqan silli Amerika yazçs Xalid Hüseyni, hind silli ingilis yazçs Salman Rüdi, o cümldn Vidiadxar Naypol, nigeriya silli ingilis yazçs Bencamin Okri, çin silli Britaniya yazçs Timati Mo, yapon silli Britaniya yazçs Kadzuo siquro v digrlrini nümun göstrmk yerin dürdi. K.siquronun bir çox romanlar yüksk mükafata layiq görülmüdür. Yapon silli olan yazç öz srlrind Yapon, Çin, Böyük Britaniya reallqlarn ks etdirir. Bu srlrd yazç müxtlif mövzulara toxunaraq frqli bdii stillrdn istifad edir. Lakin onlar ümumildirn bir faktor var ki, o, insan iztirablarndan, bzn qhrmanlarn hyatna facivilik gtirn, daxillrind gizlnn, yalnz onlara mlum olan v h a özlrin bel etiraf etmkdn qorxan böyük insan axnndan bhs olunur. Mhur amerika tnqidçisi H.Bhabann tbirinc, miqrant yazçlar iki dünyaya mxsus olduqlar halda heç birin uy- unlamrlar. Bu yazçlarn srlrind binar qardurmas üz çxr. K.siquronun "Biz yetim olarkn" roman is sanki bir konseptin – "vtn" konseptinin üstünd strukturla- r. sas mntiq gör qhrman yapondur, hanssa ingilis irktind çalr. Qhrmann uaql Çind, anxayda keçir. Qhrman böyüdükc qarsnda sanki sasl olaraq yegan mqsd qoyur – oxuyub, yüksk sviyyli x yy olub anxaya qaytmaq v valideynlrinin balarna glnlri aradrmaq. Yni srd "vtn" konsepti siquro tr ndn ikili-binar oppozisiya kimi göstrilir. Bu baxmdan dünya öhrtli fqan yazçs Xalid Hüseynin "Çrplng ovçusu" roman da fqan v Amerika hyatnn qarlql tzadlarn göstrmkd rekord sayda oxucu taparaq müasir dünya dbiyyatnn n gözl nümunlrindn birin çevrilib. srin sas qhrman mir v Hsndir. Bu iki yeniyetm bir hrd, Kabild doulub-böyümü süd qardalardr. Eyni evd böyüyüb bir anann südünü paylamalarna rmn mir v Hsnin uaq dünyasnda drin bir uçurum var. mir yüksk tutulan putun qbilsindn, Hsn is hmi thqir olunan Xzr qbilsinin nümayndsidir. Bu etnik ayrseçkilik Xalid Hüseyni düündürn, fqanlarn mhvin sbb olan bladr. Yazç ürk ars il bu etnik ayrlmann fqan xalqnn bana gtirdiyi facilri tsvir edir. Ntic olaraq bildirmliyik ki, dünya dbiyyatnda multikultural yazçlarn srlrind sas problem rq-Qrb qardurmas, ideya is milli, dini ayr-seçkiliy son qoymaq, insani birliy çar sas meyar kimi tcssüm olunur. Bununla brabr, üçüncü mkann nümayndlri olan multimdni yazçlarn itirilmi vtni, daima onu üuralt müayit edn vtn ars v hmin yazarn stilini formaladran, onun mtnlrin polifonik intonasiya vern yeni dbiyyatdr. Son dövrlrd, bir çox Avropa ölklrindn (Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya) multikulturalizm siyastinin i asa urad haqqlnda kirlr eidilmkddir. Azrbaycann mdniyytlr qovanda yerlmsi dini azad kirliyin v tolerantln olmasna zmin yaratmd. Azrbaycan olduqca unikal bir mdniyyt malikdir. Bu torpaqda srlr boyu 155 dünyann müxtlif mdniyyt sistemlrinin tbii, tarixi inteqrasiyas ba vermi, zldn dünya sivilizasiyasn formaladran mdniyytlr qovumu, bunun saysind d müxtlif inkiaf modellri yaranmdr. Bu baxmdan multikulturalizm dyrlrini dbi-bdii aspektd aradrmaq maraqldr v bunu milli-mdni irsimizin ilk mhur nümunsi, n qdim yazl olan "Kitabi – Dd Qorqud" dastannda aydn görürük. Dastann "Qanl Qoca olu Qantural" boyunda qhrman evlnmk üçün Trabzonun xristian baçsnn qz Selcan xatunu seçir. Ouz bylri üçün bu dini mnsubiyyt heç bir mnada mn qarlanmr. Dastan boyu Selcan xatuna dini baxmdan heç bir ögeylik nümayi etdirilmir. ksin, onun müslman olan sevgilisi Qantural il tkur döyuçülrini df etmsi kimi qhrmanln tsvirind xsin mrhm bir münasibt ifad olunur. Selcan obraz timsalnda ail namusu, qbilnin r , mnvi-xlaqi tmizlik v qhrmanlq nümunsi srgilnir. Multikultural dyrlr dahi Azrbaycan airi v mütfkkiri Nizami Gncvinin d yaradclnda müstsna yer tutur. Nizami Gncvi öz dövrünün elmlrini mükmml öyrnmi, hmçinin qdim yunan tarix v flsfsini drindn mnimsmidir. Onun belik olan "Xms"sind multikulturalizm ideyalar özünü xüsusil göstrmkddir. air "Sirlr xzinsi" poemasnda hökmdarlara all, tdbirli, daltli olman yolunu ilahi tlimatlara ml etmkd görür. Poemada Mhmmd peymbrin tri il yana sa Msihi d xatrladr: Hr ks ki, sa kimi duyub, sevib insan nsaf saysind tutub cüml cahan. [6, 120] "Yeddi gözl" poemasnda is çoxmdniyytli mühitin hyati bir mnzrsi canlanr. Müllif frqli milli-mnvi dyrlri özünd dayan qadn tiplrini – hind, rum, slavyan, Mqrib, Xarzm, Çin, türk qadnlarn hökmdar Bhramn trafnda toplayr. V oxucusuna Bhramn multikultural mühitdn keçrk bir xsiyyt kimi kamillmsi prosesini çatdrr. Multikulturalizm ideyalar dahi airimiz Mhmmd Füzulinin "Leyli v Mcnun" poemasnda da öz izini büruz etdirir. air Qeysin doulmas tsvirind onun sa kimi kamil, gözl olmasn vurulayr: lqiss, dmdn oldu peyda Bir ti i-müzkkrü müzkka. Xurid kimi kmal qabil, sa kimi ti llikd kamil. [4, 278] Azrbaycan multikulturalizm ideyalar Rusiya ialna düçar olduu zamanlarda da mütfkkirlrimizin yaradclnda bariz nümunlr nümayi etdirmidir. Hüseyn Cavidin "eyx Snan" srind mütrqqi müslman gnci, icma lideri sevdiyi gürcü qz Xumarla evlnmk üçün xristian din xadimlrinin onu alçaltmas müqabilind tolerantla söyknn addmlar atr v çox mdniyytliliyin srarngiz bir nümunsini nümayi etdirir. Hmçinin gündmin mübahisli srlrindn olan "li v Nino" romannda da Azrbaycanda yaranan multikultural bir mühirin tsvirlri srgilnir. srd müslmanlarn heç d hamsnn slam dinin etiqad etmmsinin, Bak milyonçusu Aa Musa Nayevin Bhai dinini qbul etmsinin, bununla bal trfdalarnn ona tolerant münasibtinin ahidi oluruq. O cümldn srd müslman olu li il gürcü qz Ninonun sevgi macras, bu iki xalq nümayndlrinin qarlql dini etiqadlarna, milli-mnvi dyrlr üstünlük vermlri, onlarn birliyi, problemlr tolerant yanamalar nticsind Azrbaycan Cümhuriyytinin inkiaf urunda zmkarlqlar xüsusi diqqt çatdrlr. 156 Dünya v Azrbaycan dbiyyatnda multikulturalizm dyrlrini müzakir etmkd mqsd bu anlaya olan frqli chtlri üz çxarmaqdr. Thlil nticsind aydn oldu ki, bir çox Avropa ölklrind milli-adt-nnlrin qorunmas mslsi sasn insan hüquqlar kontekstind hll olunur. Qeyd etmliyik ki, XXI srin vvllrind bir çox Qrb dövltlri multikulturalizm siyastinin i asa uradn bildirmi, entik-mdni müxtli iklrin tnzimlnmsind ciddi problemlrl üzldiklrini bildirmilr. Qrb dövltlrinin mövqelrini Böyük Britaniyann eks-ba naziri David Kameron 5 fevral 2011-ci ild 47-ci Münxen Thlüksizlik Konfransndak çxnda bildirib ki, "Dövlt multikulturalizmi» doktrinas müxtlif mdniyytlri öz adt-nnlri il ya- amalarna dstk vermkl cmiyytd inteqrasiya proseslrinin qarsn alr. Bunun nticsind müxtlif icmalar, xüsusil d, müslman icmas cmiyytdki liberal dyrlri inkar edrk demokratik cmiyytin dyrlrin zidd olan dyrlri tbli edirlr. Bu is, dini ekstremizmin ba qaldrmas üçün rait yaradr" [7,s. 3]. Etnik, irqi dini v mdni müxtli iklr dövlt tr ndn düzgün tnzimlnmdikd cmiyytin inkiafnn müxtlif sahlrind ciddi problemlr v münaqilr sbb olur. Ancaq Azrbaycan Respublikasnn Konstitutsiyasnn 25-ci maddsind qeyd olunur: "Dövlt irqindn, milliyytindn, dinindn, dilindn, cinsindn, mnyindn, mlak vziyytindn, qulluq mövqeyindn, qidsindn, siyasi partiyalara, hmkarlar i ifaqlarna v digr ictimai birliklr mnsubiyytindn asl olmayaraq hr ksin hüquq v azadlqlarnn brabrliyin tminat verir. nsan v vtnda hüquqlarn v azadlqlarn irqi, milli, dini, dil, cinsi, mnyi, qid, siyasi v sosial mnsubiyyt gör mhdudladrmaq qadaandr [ 3]. Azrbaycan Respublikas multikulturalizm siyastinin hyata keçirilmsind BMT, ATT, Avropa  ifaq, slam mkdalq Tkilat v digr nüfuzlu tkilatlarla mkdalq edir. Bel tkilatlardan biri d Avropa urasna üzv olan ölklrin imzalad Avropa nsan Hüquqlarnn Konvensiyasdr. Konvensiyann faliyytinin sas istiqamtlrindn biri insan hüquq v azadlqlarnn qorunmasdr. Konvensiya 4 noyabr 1950-ci ild Romada qbul edilib. Konvensiyaya daxil olan 47 üzv dövlt v hmin ölklrd yaayan 800 milyondan artq vtndan hüquqlar müda  olunur. Azrbaycan Respublikas Konvensiyan 15 aprel 2002-ci ild rati kasiya edib v Avropa Mhkmsinin yurisdiksiyasn tanyb. 1, 4, 6, 7, 14 sayl protokollar Azrbaycan dövlti rati kasiya edib. Konvensiyann 14-cü maddsi ayrseçkiliyin qadaan olunmas il baldr. Orada göstrilir, "bu konvensiyada tsbit olunmu hüquq v azadlqlardan istifad cins, irq, drinin rngi, dil, din, siyasi v digr baxlar, milli v ya sosial mn, milli azlqlara mnsubiyyt, mlak vziyyti, doum v digr hr hans lamtlrin gör ayrseçkilik olmadan tmin olunmaldr [1,S.13]. Konvensiyaya üzv olan dövltlr beynlxalq v milli qanunvericilikd ayr-seçkiliyin aradan qaldrlmas il bal öz üzrin öhdlik götürür v bu öhdliklri yerin yetirmy borcludurlar. Hmin Konvensiyann maddlrind aadak sas prinsiplr öz ksini tapmdr. Ayrseçkilik el bir situasiyan ks etdirir ki, bu zaman hr hans xs "müda nin amil olunduu xüsusiyytlrl" laqdar olaraq hr hans formada lverisiz vziyyt düür. Ayrseçkilik müxtlif formalarda tzahür edir: birbaa ayrseçkilik, dolay ayrseçkilik, tqib etm v ayr seçkilik qoyma bard göstri verm. -Birbaa ayrseçkilik frqli rftar il xarakteriz olunur: bu halda sübut edilmlidir ki, "müda nin amil olunduu saslarn" ttbiq dairsin dün xslrl müqayisd, iddia ediln qurban daha lverisiz rftara mruz qalb. 157 -Avropa dalt Mhkmsi v milli mhkmlr laqlndirici ayrseçkilik anlayn qbul ediblr, bu halda xs "müda nin amil olunduu xüsusiyytlr" malik olan digr xsl laqli olmas sbbindn lverisiz rftara mruz qalr. -Dolay ayrseçkilik frqli tsiri v ya nticlri il xarakteriz olunur: bu halda sübut edilmlidir ki, müyyn qrupa qar rftar hmin qrupu onunla müqayis oluna biln digr qrupa nisbtn lverisiz vziyyt salr. -Dolay aryseçkiliyin sübut edilmsi xsin bel bir dlil tqdim etmsini tlb edir ki, "müda nin amil olunduu xüsusiyytlr" malik olan qrup olaraq onun mnsub olduu qrup hmin xüsusiyytlr malik olmayanlarla müqayisd frqli nticlr v ya tsir mruz qalr. -Hr ksin öz hüquqlarndan istifad etmkl brabr imkanlara malik olmasn tmin etmk üçün hökumtlr, igötürnlr v xidmt tchizatçlar öz qayda v praktikalarn frqli xüsusiyytlr malik olanlarn tlabatlarna uyunlamaq üçün xüsusi v ya spesi k tdbirlr görmlidirlr [2, s. 49]. Birbaa ayrseçkilik. Birbaa ayrseçkilik hm AHM-da, hm d A hüququnda eyni kild müyynldirilir. rqi brabrlik haqqnda Direktivin 2-ci maddsini 2-ci bndin sasn bilavasit ayr seçkilik, "bir xsin digr xs münasibtd irq v ya etnik mnsubiyyt saslanan daha az lverili münasibt mruz qald v ya qalaca tqdird «"ba vermi olur. AHM-nin istifad etdiyi formula gör, birbaa ayrseçkilikdn söz edilmsi üçün "ox- ar xziyytd olan xslrin gördüklri münasibtd müyyn edil biln bir frqlilik olmaldr Nümun: Luczakn iind Polada yaayan v ilyn fransz fermerin xüsusi olaraq polal fermerlri dstklmk mqsdil yaradlan xüsusi Pola sosial thlüksizlik rejimin daxil olmana, rejimin qeyri-vtndalara açq olmamas sbbil, icaz verilmsin dair ikayt etdi. AHM, rizçinin daimi sakin olmasn v bu rejimdn yararlanmasn, yerli sakinlr kimi vergi ödmsini v bununla da sosial thlüksizlik sxeminin müyynldirilmsin töhv verdiyini v vvlllr ümumi sosial thlüksizlik rejiminin bir hisssi olduunu nzr alaraq, rizçinin polal fermerlrl oxar vziyytd olduu il razlad [2, s. 24]. Dolay ayrseçkilik. Hm nsan Hüquqlar haqqnda Avropa konvensiyasnda (AHK), hm d Avropa  ifaq (A) hüququnda tsdiq edilir ki, ayrseçkilik tkc oxar vziyytd olan insanlara qar frqli rftarn deyil, hm d frqli vziyytd olan insanlara qar eyni rftarn nticsi ola bilr. Sonuncu "dolay ayrseçkilik adlandrlr, çünki bu halda rftarn özü deyil, onun nticlri frqli olur. Bel ki, o frqli xüsusiyytlr malik insanlar üçün frqli nticlr sbb olur. rqi brabrlik haqqnda Direktivin 2-ci maddsinin 2 (b) bndind deyilir ki, "dolay ayrseçkilik o halda ba verir ki, neytral kimi görünn qayda, meyar v praktika müyyn irqi v ya etnik mnli insanlar digr xslrl müqayisd xüsusil lverisiz vziyyt salr. Avropa nsan hüquqlar Mhkmsi özünün son dövrlr aid bzi qrarlarnda diqqti dolay ayr-seçkiliyin bu anlayna clb edrk bildirib ki, "frqli rftar neytral trzd ifad edilmi, amma bununla bel hr hans qrup üçün qeyri-mütnasib drcd zrrli nticlr douran ümumi siyast v ya tdbir formasn ala bilr [2,s. 32]. 158 Nümun: D.H. v baqalar Çexiya Respublikasna qar id agirdlrin ümumi (adi) yoxsa xüsusi mktblr göndrilmsinin mümkünlüyünü müyynldirmk üçün onlarn zehni qabiliyytini v thsil uyunluq imkanlarn qiymtlndirmk mqsdi dayan bir sra testlrdn istifad edilmidir.Bu xüsusi mktblr zehni çtinliklri v ya drslri öyrnmkd digr ngllri olanlar üçün nzrd tutulmudur. Bu test xüsusi mktblr yerldirilmsi düünüln bütün uaqlara ttbiq edilirdi. Lakin praktikada bu test ümumi (adi) Çexiya halisi üçün nzrd tutulmudu v ntic etibar il Roma (qaraç) agirdlrin drslri qavrama qabiliyyti daha aa olurdu ki, bunun da nticsind Roma agirdlrin 50 faizindn 90 faizin qdri ümumi thsil sistemindn knarda thsil alrd. AHM bu qnat gldi ki, bu dolay ayrseçkilik nümunsidir [ 2,s. 33-34]. 12 sayl protokol qanunla müyyn edilmi hüquqlardan istifad üzr ayr-seçkiliyi qadaan edir ki, bu da yalnz AHK-da qeyd ediln hüquqlarla mhdudlaan 14-cü maddnin hat dairsindn genidir. Cinsi ayrseçkilik nisbtn izah edir ki, bu bir frdin qadn ya kii olmas faktna saslanan ayrseçkilikdir. Bu A sosial siyastinin n inkiaf etmi aspektidir v uzun müddt sas hüquq hesab olunub. Cinsi ayrseçkilik üzr ilr adtn qadnlarn kiilr nisbtn daha az lverili rftara mruz qalmas il bal olsa da, heç d hmi bel olmur. Nümun: Defrenne SABENA-ya qar id rizçi ikayt etmidir ki, mk vziflrinin eyni olmasna baxmayaraq, ona öz kii hmkarlarndan daha az mk haqq verilir. Avropa dalt Mhkmsi müyyn etdi ki, bu açq aydn cinsi ayrseçkilikdir [2, s. 102]. Bu qrara glrkn AM i ifaqn hm iqtisadi v hm d sosial ölçülrin diqqt çkdi v bildirdi ki ayrseçkiliy qar mübarizd A-ni mqsdlrin doru inkiaf etdirmy kömk edir. rqi ayrseçkiliyin lv olunmas haqqnda (AB-nin v Avropa urasnn bütün üzv dövltlrinin qoulmu olduu) 1966-c il BMT Konvensiyasnn 1-ci maddsi il d irqi ayr seçkiliy veriln anlay irq, rng, törm v ya milli etnik mn kimi saslar özünd ehtiva edir. Qeyd edilmlidir ki, hm Avropa urasnn Milli Azlqlarn müda si haqqnda 1995-ci il tarixli "Çrçiv Konvensiyas" v hm d Regional v Azlqlarn Dillri haqqnda 1992-ci il tarixli Avropa Xartiyas Dövltlrin üzrin azlqlarn dillrinin istifadsi il bal spesi k öhdliklr qoyur. Bu gün dünyada sülhün v daltin, sabitliyin tmin olunmas üçün brabr hüquqlarn tmin edilmsi, ayr-seçkiliyin qadaan olunmas mühüm prinsiplrdn biridir. dbiyyat: 1. Avropa insan hüquqlar konvensiyas. Council of Europe. AZE. 56 s. 2. Ayrseçkilik leyhin Avropa hüququ üzrmlumat kitab. Bak: Aypara, 2014. 204 s. 3. h p://www.azerbaijan.az/portal/General/Constitution/doc/constitution_a.pdf 4. Mhmmd Füzuli. srlri. 6 cildd: II cild. Bak: rq-Qrb. 2005, 354 s. 5. Multikulturalizmin hyat trzin çevrildiyi Azrbaycan // 19  2015 ' / h p: www. gumilev-center.az 6. Nizami Gncvi. Sirlr xzinsi. Bak: Lider nriyyat. 2004, 264 s. 7. 525-ci qzet.2016.28 yanvar. 159 AMEA MRKZ ELM KTABXANASININ BEYNLXALQ KTAB MÜBADLS ÇRÇVSND LD ETDY KTABLARDA MULTKULTURALZM DEYALARI Sevil LIYEVA AMEA Mrkzi Elmi Kitabxanann mkda Müasir dövrd müstqil Azrbaycann beynlxalq nüfuzu v regiondak liderlik mövqeyi gündn-gün artr. Son illrd Azrbaycan Respublikasnn xarici siyast faliyyti, xüsusil d, xarici mdniyyt siyasti sahsind faliyyti nzr çarpacaq drcd dinamikliyi il frqlnir. Azrbaycann xarici mdniyyt siyasti müasir dövrün geosiyasi xüsusiyytlrini, thlük v çarlarn nzr alaraq, ölknin milli maraqlarna saslanr. Ölkmizin beynlxalq sviyyd dövltlraras münasibtlrd mdni laqlri çox zngindir. Beynlxalq mdni laqlr xalqlar arasnda qarlql anlalmann v etimadn formalamasna xidmt edir. Ölk baçs tr ndn aparlan siyasi v iqtisadi strategiya Azrbaycann beynlxalq alm inteqrasiyasn daha da sürtlndirmi v bu gün AMEA Mrkzi Elmi Kitabxanas da cmiyytin bir hisssi kimi xarici ölklrl mdni-elmi mkdaln v mübadillrin stabillmsin v genilnmsin doru çalr. Dünya elmi informasiya axnn oxuculara çatdrmaq v Azrbaycan elminin innovativ inkiafn ölk hüdudlarndan knarda geni v operativ kild tbli etmk mqsdil MEK beynlxalq kitab mübadilsi çrçivsind müxtlif elmi tkilatlarla mkdalq edir. AMEA MEKin fondunu tbit v ictimai elmlr sahsind dyrli v nadir nrlrl znginldirmk mqsdil hyata keçiriln beynlxalq kitab mübadilsi n faydal mnbdir.Kitab mübadilsi müxtlif elmi tkilatlarla müqavillr sasnda qurulur. Bunlar elmlr akademiyalar, universitetlr, cmiyytlr, muzeylr, ayr-ayr xslr v s.-dir. Mlum olduu kimi, Azrbaycan dövltinin apard siyastin sas xtlrindn biri multikulturalizml baldr. Azrbaycan multikulturalizmin sas ünvanlarndan, mkanlarndan biri kimi artq dünyada mhurdur. Tolerantlq, multikulturalizm Azrbaycann dövlt siyasti olmaqla yana, hm d cmiyytin daxilin sirayt edib, Azrbaycan xalqnn hyat trzin, gündlik yaayna çevrilib. Bu anlay dilimizd yeni yaransa da onun ideyalarnn tarix söykndiyini diqqt çatdrmaq üçün BKM vasitsil ld ediln Azrbaycan mütfkkirlri, yazçlarnn AB, ngiltr, Yaponiya, Çin, Macarstan, Çexiya, Rumniyada, Niderlandda iq üzü görmü srlrini nümun göstr bilrik. El bu baxmdan milli-mdni irsimizin ilk mhur nümunsi, n qdim yazl olan Macarstanda nr olunmu "Dede Korkut: povestiri", "Dede Korkut könyve: azerbajdzsani hösi eposz", Serbiyada çap olunmu "Knjiga Dede Korkuta: Herojski op ogusten Turaka" adl kitablarda Azrbaycan xalqnn tarixi keçmiin nzr salarkn, heç bir dini, milli, mdni ayrseçkilik nümunlrin rast glinmmidir. Orta srlr Azrbaycan poetik mktbinin nümayndlrinin srlrind ümumbri dyrlrin tblii mslsi balca yerlrdn birini tutur. Bdii yaradcln n gözl nümunlrini yaradan Nizami Gncvinin Çexiyada çap olunan "Pribeh parice: a jine bas160 ne", Sloveniyada "Sedem zgodb sedmih princes", Yaponiyada "The Haft paikar", "Khusraw va Shirin", Avstriyada "Chosrou und Schirin", Almaniyada "Die sieben Prinzessinnen" srlrind multikultural v tolerantlq elementlrin rast glmk mümkündür . rqi, milli v dini ayr-seçkiliyi qtiyytl rdd edn bu airin qhrmanlar içrisind türk, rb, fars, çinli, hindli, znci, yunan, gürcü v s. xalqlarn nümayndlrin rast glirik. air müxtlif dinlr mnsub bu qhrmanlarn heç birinin milliyytin, dini görülrin qar çxmr. Onun qhrmanlar dalt, xalq xobxtliyi, yüksk mqsdlr urunda mübariz aparrlar. nsan xsiyytin, insan myin ehtiram airin yaradclnn aparc mövzularndandr. O cümldn, BKM yolu il alnan orta sr poetik mktbinin nümayndlrindn Mhmmd Füzulinin Rumniyada nr olunmu "Gazeluri", «Leyla i Mecnun", Niderlandda «Layli and Majnun" , ngiltrd "Leyla and Mejnun" kimi srlrind din tolerant yanama, islam dini il yana xristian dininin tblii, milli birlik kimi kirlr alanmdr. BKM il ld ediln srlr arasnda Azrbaycan maarifçilrinin kitablar da müstsna yer tutur. Bu maarifçilrin dünyagörüünd tolerantlq v multikulturalzim ideyalar mühüm yer tutmudur. Mlum olduu kimi, Azrbaycan maarifçiliyi bir-birind frqli iki mdniyytin toqqumas nticsind yaranan ictimai-mdni dirçlidir. Bu maarifçilik bir çox chtlr gör bir-birindn frqlnn mdniyytlrin, nnlrin mübarizsi mühitind inkiaf etmidir. Xalqn iqtisadi-mdni hyatnda mövcud problemlri duyan, onlarn trqqisin tkan vern görkmli Azrbaycan maarifçilrindn biri d M.F.Axundzad olmudur. O maarifçi-realist metodunun dbiyyat tariximizd böyük nümayndsidir. El bu baxmdan dahi mütfkkirin Yaponiyada nr olunmu "Mirza Fath Ali Akhundzadeh and literary criticism", Fransada çap olunmu "Mirza-Fath-Ali. Akhunov. Comedies: Collection Caucase" srlrind brabrliyin insan trqqisinin özülü olduu göstrilmidir. Bu maarifçilr arasnda Azrbaycan Cümhuriyytinin banisi Mmmd min Rsulzadnin Ankarada "Ça?da Azerbaycantarihi", "Azerbaycan Kültür gelenekleri", "Azerbaycan kültür gelenekleri v ça?da Azerbaycan edebiyyat", "Azerbaycan Cümhuriyyeti" adl kitablarnda milltin formalamasnn dil, din, tarix v ümumiyytl mdniyyt v ortaq ideal kimi amillrd görürdü. O öz kirlrind hr zaman bütün milltlrin bir arada sülh raitind yaaya bilmsini sas gtirir v bunun nticsind müxtlif milltltin birg yaama raitind trqqi etmnin sas amil olduunu vurulamdr. Bu srlr srasnda Azrbaycan mütfkkirlrindn olan hmd Aaolunun da xüsusi rolu olmudur. Abdullah Gündo?dunun "Ümme en millete" adl srind sasn hmd Aaolunun hyat v yaradclna nzr yetirilmidir v sasn onun müstsna kirlri – "milltçilik ideyalar", öz hmvtnlrin Avropa ölklrindn öyrnmyin vacibliyi, Avropa tarixind milltçiliyin oynad müsbt quruluculuq amillri açqlanmdr. Azrbaycan mütfkkirlrinin srlrinin keçn srlrdn müasir dövrümüz qdr dünya arenasnda çap v bu srlrin dünya aradrmaçlar tr ndn tdqiq edilmsi v tdqiqat nticsind Azrbaycan multikulturalizm ideyalarnn üz çxarlmas bir daha sübut edir ki, ölkmiz ta qdimdn briyyt tolerantlq, ayrseçkiliyin aradan qaldrlmas, birlik kimi kirlri trnnüm etmidir. Azrbaycan Respublikas beynlxalq miqyasda sülhsevrliyini, dostluq münasibtlrin hazr olduunu, baqa xalqlarn, dövltlrin mdniyytin v incsntin, dilin, dinin hörmt v rbtini hr zaman nümayi etdirmidir. Bu baxmdan Mrkzi Elmi Kitabxana da, daim bu uurlu siyasti dstklmi, öz fondunu XV-XVIII srlri hat edn Kantn v Volterin külliyyatlar, Yunanstan, Roma, 161 Bizans antik dbiyyat mülli rinin, Qrbi Avropa klassiklrinin ilk çap mhsullar, Rafaelin dünya incsnt ocaqlarnda müha z olunan srlrinin çoxcildli reproduksiyalar (XIX srin fransz v alman nrlri), müxtlif qiymtli ensiklopediyalar, lütlr, mlumat kitablar, hmçinin müxtlif elm sferalarn hat edn nrlr, dünya ölklrind Azrbaycan haqqnda çap olunan materiallar v yaxud Azrbaycan alimlrinin dünya mtbuatnda iq üzü görn çap srlri il znginldirmidr. Bu srlr MEK-in saxlanclarnda müha z olunaraq oxucularn istifadsin tqdim edilir. Bununla yana, 2016-c il MEK elan olunmu multikulturalizm ilinin prinsiplrin sadiq qalaraq, öz faliyytind d bu nnlri davam etdirir. Kitabxana Beynlxalq mübadil çrçivsind multikultural dyrlri özünd cmlyn dbiyyatn dünya ictimaiyytin çatdrlmas v briyyt öz töhfsini vermi müxtlif mdniyyt dayclar olan dahi xsiyytlrin külliyyatlarn, mdni abidlri il bal srlrini ld etmk mqsdil bir neç müqavillr imzalam, o cümldn bir sra tkilatlar – AB Konqres Kitabxanas, Miçiqan Universitet Kitabxanas, ngiltrnin Edinburq Kitabxanas, Cora ya Cmiyyti, Yaponiyann Geokimya Cmiyyti, Riyaziyyat Cmiyyti, Yaponiya Akademiyas, Avstriyann Zoologiya-Botanika Cmiyyti, Almaniyann Linden Muzeyi, EA, Leibnis Universiteti, Potsdam Universitet Kitabxanas, Hamburq Dövlt Kitabxanas, sveçrnin Botanika Cmiyyti, Çexiya Xalq Muzeyi, Polann Mari-Küri Skladovskaya Universiteti, Macarstann EA, Rumniya Akademiya Kitabxanas, Sloveniyann Akademiya kitabxanas, Bosniya v Hersoqovinann Gazi-Xosrov by Kitabxanas, Bolqariyann EA, So ya Universitet Kitabxans, Çin Milli Kitabxanas, Türkiynin Türk Dil Kurumlar Drnyi, Rusiya Milli KX v Dövlt Kitabxanas, Misir Milli Kitabxanas v digrlri il Beynlxalq Kitab Mübadilsini intensivldirmidir. Hazrda MEK dünyann 35 ölksi v 120 tkilat il mkdalq edir. Qeyd etdiyimiz kimi, MEK-da müxtlif mdniyyt, din, incsnt abidlrinin müha z olunmas sas prioritet msllrdn biridir. Kitabxana da multikulturalizml bal keçiriln tdbirlr qoulmu, o cümldn bu nnlrin yaadlmas v tblii mqsdil bu il rzind MEK-in Qrbi Avropa dbiyyat fondunun incilri, Mrkzi Elmi Kitabxanada müha z olunan n qdim latn dilli kitablar, rbünas alim Yevgeni Aleksandroviç Belyayevin,rqünas alim, SSR Elmlr Akademiyasnn müxbir üzvü (1939), Özbkistan (1944) v Tacikistan mkdar elm xadimi (1946) Yevgeniy Eduardoviç Bertelsin,görkmli tarixçi, numizmat-alim, arxeoloq, tarix elmlri doktoru, mkdar elm xadimi Yevgeni Aleksandroviç Paxomovun,türkoloq alim Georq Xazainin xsi kitab kolleksiyalarnn tqdimat keçirilmidir. Bu tdbirlr dyirmi masa arxasnda ba tutmu, Azrbaycan xalqnn müxtlif mdniyyt, abidlr olan tolerant münasibti srgilnmi, o cümldn dünya ictimaiyyti v kütlvi informasiya vasitlrinin d diqqtin çatdrlmdr. Bu dyrli incsnt v mdniyyt abidlrinin qorunmas, müha z edilmsi v müxtlif mdniyytlrin uzun srlr boyu glck nsillr çatdrlmas mqsdil kitablar rqmsalladrlaraq istifad üçün elektron resurslara daxil edilmidir. dbiyyat: 1. Multikulturalizmin hyat trzin çevrildiyi Azrbaycan // 19  2015 ' / h p: www. gumilev-center.az 2. www.mek.az 3. h p://www.xalqqazeti.com/az/news/culture/66695 162 MÜASR MULTKULTURALZM MODELLR Kurt FARUK Doktorant, Türkiy Multikulturalizm mslsin münasibtd ölklr arasnda yaxnlamalar müahid olunsa da, problemlrin hlli üsullar hr ölkd özünmxsus xarakter dayr. Buna gör d bu özünmxsus modellr içrisind ilk olaraq sveçr modelini nzrdn keçirk. sveçrnin dil müxtli iyini bir mdni siyast hadissi kimi mnimsmsinin sas sbbi bu ölkd yaayan etnik qruplarn frqli dillrd danmasdr. Hmçinin ölk razi baxmndan kiçikdir – franszca dananlar, sasn, ölknin qrb hisssind yaamaqdadrlar. talyan v roman dillrind danan etnik qruplar, sasn, Alp dalarnn cnubunda v cnub-rq yaylalarnda mskunlamlar. sveçr konstitusiyasna gör alman, fransz v italyan dillri ölknin rsmi dillridir. Keçn il keçirilmi referendumun nticlrin gör roman dili (sveçr romancas) d rsmi dil olaraq qbul edilmidir. Ancaq ölknin 1 faizdn d az halisinin dili olan roman dilinin rsmi dil olaraq istifadsi üçün qanunvericilik bazas hazrlanmaldr. Bir qayda olaraq, qanun mtnlrinin qüvvy minmsi üçün onlarn bütün rsmi dillr trcüm edilmsi labüddür. Federal hökumtl laq zaman hr bir vtnda öz dilindn istifad etmk hüququna malikdir. Parlament protokollar ölkdki bütün rsmi dillr trcüm edilir. Federal hökumt nümayndlri bütün yazl müracitlr hmin müracitin yazld dild cavab vermy borcludurlar. Oxar qanun Federal Mhkm üçün d keçrlidir. Yni onlar da yazlm müracitlri eyni dild verdiklri qrarla cavablandrlmaldr. Dil azadl Federal Mhkmnin zmanti altndak sas azadlqlardan biridir. Bunun nticsi olaraq, sveçrd hr ks xsi v ictimai hyatnda öz seçimi olan dili istifad ed bilmkddir. Dil azadl, Federal Mhkmnin d qbul etdiyi v yazlmam bir qanun olaraq yalt (torpaq suverenliyi) sviyysind qismn mhdudladrlmdr. Bu qismn mhdudladrmann mqsdi is etnik dillrin nnvi yaay bölglrind qorunub saxlanmasdr. Dil müxtli iyi sveçr Dövlt (siyasi) Sisteminin sas prinsiplrindndir. Cmiyyt v dövlt, bu qanunu qoruma, plüralist demokratiyan qorumaqla ekvivalent görmkddir. Fransz v talyan dillrind danan kantonlarda, bu dillr, hm mktbd, hm ictimai hyatda istifad edilmkddir. Hr üç dilin qarq istifad edildiyi kantonlarda is Federal sviyyd qbul edilmi qaydalar ttbiq edilir. Bldiyylr is, ümumiyytl, çoxluq prinsipin saslanr. Ticino v Graubünden Kantonlar bir azlq dili olan talyan v Roman dillrini qorumaq v inkiaf etdirmk üçün Federal Hökumtdn maddi yardm alrlar. sveçrnin tqdim etdiyi çox mdni cmiyyt modelinin üzrind dayand üç sütun vardr: 1) Federalizm; 2) Dil müxtli iyi v azadl; 3) Etnik azlqlarn, azlq hüquqlarna deyil, ksriyyt (yni brabr vtndalq) hüquqlarna tabe edilmsi üçün onlarn tmsil imkanlarnn artrlmas. 163 sveçr bunu qanunvericilik, icra, mhkm v yaym-tdris dili sahlrind hyata keçirmk mqsdi il qanuni-tkilati infrastruktur yarada bilmidir (10, 165). Yeni sveçr Konstitusiyas da, din v vicdan azadln (Madd15 ) zmant altna almdr. Bütün bu tminatlarn ortaq sbbi is «insann inancnn varlnn özünü meydana gtirmsi v bu xüsusiyyti il d dövlt hakimiyytinin yaxud da digr ictimai güclrin davaml tzyiqin qar vtndalarn qorunmasna ehtiyacn olmasdr». (6, 2). slind bu, heç d bir möcüz deyil, all v realist bir seçimdir. Cmiyytin yanamasndan asl olaraq bu ayr-seçkiliy v yaxud da ksriyytin tzyiqin çevril bilr. Bununla yana sveç azlqlar siyastinin sas prinsiplrini ilk df 1975-ci ild formaladrm v bu prinsiplri 1986-ci ild bir daha tsdiq etmidir. Buna gör azlqlar siyasti üç sas prinsip söyknmidir: Birinci qanun seçm azadldr. Bu qanun mdni v dil frqliliklrin hans istiqamtd inkiaf edcyin köçkünlrin özlrinin qrar vermsini ifad etmkddir; kinci prinsip brabrlikdir. Buna gör immiqrantlar, digr sveçlilr kimi brabr hyat standartlarna sahib olmaldrlar. Üçüncü qanun is sveç cmiyyti il immiqrant qruplar arasndak mkdal nzrd tutur. mkdalq-köçkünlrin öz glcklrini qurarkn siyasi proseslrd itirakn, sveç cmiyyti il qarlql anlay v hmryliyini ifad edir (9, 163). sveçdn frqli olaraq Fransada ana dili thsili 1980-c illrin vvllrindn immiqrant qruplarn öz ölklrinin konsulluqlar tr ndn tkil edilmidir. Ana dili thsili valideynlrin tlblrindn daha çox konsulluqlarn istyi v Fransa Thsil Nazirliyinin mkdal il baladlmdr. Bu thsili vern müllimlr mktblr tr ndn tyin edilmkl yana, konsulluqlar tr ndn tmin edilmkd v mk haqlar qarlanmaqdadr. Tml thsild minimum itirak mövzusunda qti qaydalar yoxdur. Burada mktblr, nazirlik v konsulluq arasndak xüsusi razlamalar tyin edici rol oynayr. Orta thsild 5-8 agirdin itirak vacib rtlrdndir. 2000-ci illrd Fransada etnik azlqlar siyasti, bütünlmkdn daha irliy gedn v daha çox uyunlama (adaptasiya) olaraq xarakteriz ediln yeni bir mrhly qdm qoymudur. Burada yeni gln immiqrantlara «inteqrasiya müqavillri» yolu il daha çox Fransz dili kurslar verilrk thsil istiqamtlndirilrkn, mskunlam immiqrant v etnik azlqlarn da Fransada etibarl olan ortaq dyr v normalara uyunlamalar sas götürülür. Almaniyada is yaayan immiqrantlarn cmiyyt uyunlamasnn dstklnmsi mqsdil Berlind tkil ediln beinci Adaptasiya Konfransnn, slind Alman hökumtinin immiqrantlara qar ttbiq etdiyi siyastin sasn tkil etdiyini qeyd ed bilrik. "mmiqrantlardan n qdr uyunlama gözlnilmli, bu mövzuda mntiqsizlik harada, hans nöqtd balayr?" kimi suallar, frqli mdniyyt sahib immiqrantlarn cmiyyt uyunlama probleminin hll edilmsi mqsdi il verilir. Qaçqnlarn, mktbd almanlara nisbtd thsil sviyylrinin daha pis olmas, mulluq bazarnda çtinlikl üzlmlri v üçüncü nsildn bir çox uan bel hl d doru-düzgün alman dilind dana bilmmsi kimi problemlr, almanlar tr ndn gündm gtiriln n hmiyytli problemlrdir. Dil öyrnm, thsil v idman kimi sahlrd köçkünlrin dezavantajlarnn qarsnn alnmas, ictimai ilrd daha çox immiqrantlarn ilmsi, onlarn diplomlarnn tannmas v onlara müntzm olaraq dil kurslarnn tqdim edilmsi, uyunlama qanun164 larndan çxan qrarlardr. Ancaq uyunlama qanunlar bzn tnqid d edilir. Çoxlarn bu qanunlarn immiqrantlara hüquqlar vermk vzin, onlar almanladrma siyasti oldu- unu düündürür. Yallar Partiyasnn Uyunlama sözçüsü – Federal Parlamentin Millt vkili Mehmet Qlnc, Adaptasiya Konfransn bu sözlrl tnqid etmidir: «Qaçqnlarn hüquqlarna dair çox hmiyytli mövzular üurlu olaraq müzakir edilmmidir. Bunlarn içind vtndala qbulun asanladrlmas, Avropa Birliyi vtnda olmayan insanlarn yerli seçkilrd itiraknn realladrlmas v qaçqn uaqlarn zrrin olan çox köhnlmi v baya thsil sisteminin modernldirilmsi kimi mövzular tssüf ki, müzakir edilmir (11,12; 11). Kanadada multikulturalizm daha çox aborigenlrl iki Avropa millti – Fransa v Böyük Britaniya arasndak mübarizlrin nticsind doulmudur. Dünyann hr yerindn daha yax bir hyat tapmaq mqsdil köçkünlrin bir-birinin ardnca gln köç dalalar il Kanada sürtl böyümy davam etmkddir. Son 40 ild Kanadann etnik v mdni halisi artaraq daha çox müxtli ik qazanmdr. 1971-ci ild Kanada dünyada multikulturalizm siyastini hyata keçirmyi qbul edn ilk ölk olmudur. Kanada zngin etnik v irqi müxtli iklri qbul edir v onlar dyrlndirir. Kanadada 200-dn çox etnik qrup birlikd yaayr. 40-dan çox mdniyyt Kanadann etnik mtbuatnda tmsil olunur. Bu gün Kanadada hali artmnn 50%-ni xaricdn glnlr tkil edir. Kanada Multikulturalizm Akt (in English and French only), Kanada cmiyytindki hr mndn insana, ayrca frdlr v frqli mny aid cmiyytlr arasndak laqlr tam v brabr yanama tqdim edir. Multikulturalizm (in English and French only) yolunda irlilyn Kanada, bütün Kanadallarn potensialn qbul etmkl, onlarn cmiyyt inteqrasiyasn v sosial, mdni, iqtisadi v siyasi mövzularda aktiv vzif almalarn tviq edir. Kanada «immiqrant ölksi» anlayna bütün mnalarda uyun gln bir ölkdir. 1996-c il siyahya alnmasna gör ölknin halisi 28 528 125 nfr olaraq tsbit edilmidir. halinin 8 806 275 nfri özünü mn etibaril «Kanadal» olaraq tqdim edir; geriy qalan 19 721 850 nfr is mnyini «Kanadal» kimi qeyd etmir. Rsmi statistikalar çox frqli ictimai mny mnsub kütllrin xüsusiyytlrini n kiçik detalna qdr inclyirlr. Dövlt müyyn dövrlrd ölkdki insanlarn ictimai mnlrin bal statistik mlumatlar drc etdirir. Bununla laqli statistikalar aradrldnda, az qala dünyann bütün ölklrindn gln insanlarn Kanadada Kanada vtnda olaraq yaadqlar aydn olur. lb  ki, müxtlif ictimai mnlr malik insanlarn say bir-birindn çox frqlidir. Msln; Kanada vtndalarndan 6 832 095 nfri ingilis, 5 597 845 nfri fransz, 1 207 475 nfri italyan, 921 585 nfri çinli, 799 010 nfri is aboregen olmasna baxmayaraq, cmi 1750 nfr Keniyal, 1330 nfr Uqandal, 255 nfr Sakit Okean Adalar mnli v 18130 nfri türklrdir. Sralamann bu iki uc nöqtsi arasnda da frqli mny mnsub txminn 150 etnik birlik mövcuddur. Kanadann «immiqrant ölksi» xüsusiyytini daha tra  dyrlndirmk üçün köç, snacaq axtaran xslr v etnik mn statistikalarna baxmaq kifaytdir. Ölk v xüsusil d böyük hrlrin hams, bel demk olarsa, "dova qazan" kimi qarqdr. Hr yerd hr milltdn olan insan görmk, dünya üzrind danlan hr dili eitmk v bu dild yazlm bir yazn (qzet, tabel, elan v s.) oxumaq mümkündür. ngilis v franszcann nisbi üstünlüyün, müasir hyat trzinin geni yaylmasna baxmayaraq, dind, dild, paltarda, qanunvericilik formasnda, hr cür frqliliyi hr an hr yerd görmk mümkündür (5, 27). 165 Ümumilikd bel bir nticy glmk olar ki, kanadallar birldirn sas dyrlr bunlardr: 1. Brabrlik v düzgünlüy inam; 2. Müavir v dialoq inanc; 3. Uzlama v tolerantlq; 4. müxtli iyin dstklnmsi; 5. Mrhmt v alicnablq; 6. traf mühit ballq; 7. Azadlq, sülh v zorakla saslanmayan dyiikliklrdir (7,66; 67). AB-da is multikulturalizmin deyil, daha çox xalqlarn Amerika cmiyytind birldirilrk frqli irqlrdn v etnik birliklrdn ibart siyasi milltin formalamasna rait yaradlmasnn ahidi oluruq. Burada sas anlay a Anglo-Sakson mdniyytidir. AB modelind mdniyytin qarlql prinsiplrinin 5 sas qabardlr. Bunlar, müstsnalq (qeyri-adilik), thlük hissi, qardurma hissi, stereotip düünclr (ablon kirlr) v frqli cmiyytlr bax v onlara yanama trzlridir(4,273). Azrbaycan modeli is özünd frqlilik göstrn bir model tkil edir. Azrbaycan Respublikas müstqillik ld etdikdn sonra mdniyytlrin toqqumas düüncsin qar özünün tarixdn gln tolerantlq modelini dünyaya tantmaq, dialoqun mkan olmaq arzusunu, XXI srin dialoq flsfsini ortaq sylrl, birlikd tantmaq mqsdini sas götürmüdür. Bunu etmyi mümkün edn faktorlar nlrdir? Azrbaycan modeli multikulturalizm üçün nec model ola bilr? Azrbaycann mdniyytlraras modelinin xüsusiyytlrindn bhs edrkn üç sas mqam diqqti çkir: bunlarn birincisi Azrbaycann frqli etnik qurululu xalqlarla v frqli irqlrl yaamaq sahsind tarixdn gln konkret bir tcrüby sahib olmasdr. Azrbaycanda heç bir zaman etnik-dini sahd problem olmamdr. Bunlarn ikincisi is müstqillik illrind tolerantlq v dialoq adt-nnlrinin v dyrlrinin qorunub saxlanmasdr. V son olaraq da Azrbaycanda mdniyytlraras laqlrd hr bir mdni xalqn hüquqlarnn v özünü ifad etmk flsfsinin nzr alnmasdr (4, 279). Frqlilik, birlik v birliyin hqiqi flsfsi, dialoq v smimilik Azrbaycançlq flsfsidir. Bel dinamik modeld Prof. R.Aslanovann sözü il desk, xalqlarn v milltlrin müxtli iyind hr bir element ''donmu eskponat '' vziyytind olmur, canl ''çlng'' kimi inkiaf edir v sintez tkil edir. Bunlardan baqa bir d Hollandiya (Niderland) modelinin aradrlmas mövzumuzun gediat, modellrin müqayissi v multikulturalizm müxtli ik gtirmsi baxmndan hmiyytlidir. Bunu hmiyytli edn Hollandiyada yaayan etnik azlqlardan Frislandlarn vziyytidir. Mövzumuz baxmndan onlara veriln hüquqlar gözl bir nümundir. Hollandiya mn ayr-seçkiliyi olaraq azlqlar etnik v milli azlqlar olmaq üzr iki qrupa ayrr. Köçri azlqlar Qrb v Qrb olmayan olaraq ifad edildiyi halda, milli azlqlar Frislandlar hesab edilir. Frislandiya "frislandlarn ölksi" demkdir v Hollandiyann 12 yaltindn biridir. 650 000 nfr halinin yaad bu yaltd frqli mdniyytdn olanlarn kimliyinin qorunmasna imkan yaradlmdr. yalt, Hollandiyann digr yaltlri kimi özün xas bir bayraq, gerb v milli mara malikdir. Frisland dilinin sas mövqeyi ndn ibartdir? Hollandiyada frisland dili ikinci rsmi dil olaraq qbul edilmidir. Thsild yalnz zruri olaraq öyrdiln bir dil deyildir, hmçinin bzi drslrin frisland dilind verilmsi d mümkündür. Frisland dili yalt daxilind ictimai tkilatlarn rsmi yazmalarnda, xalq tkilatlarnda istifad edilir. Mhkmlrd istifad edilmsi il yana, küç, hr v mkan adlar d bu dild yazlr. Mhkmnin divarnda "öz dilinizi müda  ed bilrsiniz" dey xbr verilir. Frisland dili ilkin vaxt166 larda mktbdn vvl v sonra seçil bilrdis, bir müddt sonra bu seçim zruri hala gtirilmidir. ndi is rsmi dil kimi qbul edilir. Yalnz frisland dili deyil, bzi kiçik regional v azlq dillr d qoruma altna alnmdr. Bu dillr: Aa Saksoniya, Ekenazi (Ekanazi Yhudilri), Roma v Sinti (qaraç) dillri v Limburg dilidir (regional) (15). Murrey Bukçin modelin nzr salsaq görrik ki, o, ictimai ekologiyann qurucusu olmu v insanlarn tbit üzrindki hökmranlq düüncsinin insann insan üzrind, h a kiinin qadn, yallarn gnclr, bir etnik qrupun digri, dövltin cmiyyt, bürokratiyann frd, bir sin n digr sinif v müstmlkçi güclrin müstmlk xalqlar üzrindki hökmranlndan qaynaqlandna inanr. M. Bukçin qeyd edirdi ki, bu hökmranlq aradan qaldrlmadqca insanlarn azadlndan v brabrliyindn söz edil bilmz. Onun düüncsin gör, sosial – ekoloji azadlq anlay yalnz fabrikd deyil, ail içind d, yalnz iqtisadiyyatda deyil, psixologiyada da, yalnz maddi hyat raitind deyil, ruhi rtlrd da davam etdirilmlidir. Cmiyytdki n molekulyar laqlri, xüsusil qadn v kii, böyüklr v uaqlar, alar v digr etnik qruplar, biseksual v homoseksuallar – bu siyah uzadlabilr – arasndak laqlri dyimyinc, cmiyyt n sosialist mnada sinifsiz v istismarsz hala gls d, hökmranlq düüncsi varln davam etdirck. yerarxiya var olduu v thkimçilik insanlar bir elitalar sistem trafnda tkilatlandrd müddtc, tbit hökmranlq etmk düüncsi d davam edck v bu düünc planetimizi qaçlmaz bir sona aparacaq (13, 16). Bukçinin yalnz hökmranln mövcud olmad bir dünya üçün deyil, eyni zamanda çox mdni bir hyat üçün d tklif etdiyi model, hrlrin eko-birliklr ayrlmasdr; «... nsanln hyata baxn dyimli v tbiti qbil quruluundan bu yana istismar edn xüsusi mülkiyyt manelri aradan qaldrlaraq, bir insan kollektivi kimi dünyann problemlri il birlikd maraqlanmalyq. hrlrimiz birliklr, ya da eko-birliklr ayrlmal, trafmzdak eko-sistemlrin hcmin uyun inclik v ustalqla yenidn dizayn edilmlidir. Çünki bunu hyata keçirdiyimiz yerlr içind yaadmz hrlrdir (13, 12). Ayrca bu modeld hr mdniyytin müstqil kild mövcud olmaq v öz dyrlrini yaatmaq hüququ vardr. Bunun siyasi toplum tr ndn qbul edilmsi ancaq öz-özünü idar edn bir frdin sylri nticsind mümkündür. Bu da öz növbsind, vtndalarn bir-birin qar hiss etdiklri msuliyyt, vtndalq laqlrinin yaratd yüksk düünc v mdni qaydalara söyknir (3, 11). M.Bukçinin buradak mqsdi hri v vtnda ictimai ekoloji dilind yenidn tsvir etmkdir. Bukçin bu modelin n gözl konfederal rhbrliklrd hyata keçiril bilcyini qeyd edir. Bunu da ziki v korporativ olmaqla iki yer ayrr. M. Bukçin ziki olaraq modelin hyata keçirilmsi çox vaxt tlb etdiyin gör bunu n yax kild tkilati olaraq, yni yerli bldiyylr vasitsil realladrma düünür. Çünki yerli özünüidaretm anlay «potensial» olaraq azad tkilatlardr. Tbii ki, indi onlarn ciddi kild dövlt qurumlarnn nzarti altnda olduqlarn da yaddan çxarmamalyq. Ancaq yen d bu vziyyt bldiyylrin birbaa demokratiyann yaranmas v yaylmas üçün yeni bir siyasi sahd inkiaf potensial tkil etdiyi hqiqtini dyidir bilmz. gr bldiyylrin demokratik v siyasi potensialn realladrmaq istyiriks, var olan böyük hrlri kiçik yerli özünüidaretm bölglrin ayrmalyq. 167 Belc nhng metropoliyalarda v digr hrlrd yaradlacaq tkilati yerli rhbrliklr saysind idaretmnin mrkzi hr mrkzlrindn mhlllr v kiçik bldiyylr ötürülr. Buralarda insanlar özlrini maraqlandran hr mövzuda – yerli, regional v ya beynlxalq mövzularda öz siyastlrini formaladra bilrlr. Yni bunun hyata keçirilmsi il yeni bir siyasi sah üçün d zmin hazrlanm olar. Mhlllrd yaradlacaq xalq mclislrindn ibart olan bldiyylr, bu mnada potensial olaraq, birbaa demokratiyann siyasi sahsini formaladran tkilati strukturlardr (14, 6). Bu kild demokratiklmi bldiyylrin birlrk daha geni hatli konfederasiyalar meydana gtirmlri lazmdr. Komünalizm gör, vtnda mclislrinin bir araya glmsindn meydana glck konfederasiya olmadan yaradlacaq bir azad bldiyyçilik ciddi olaraq uur qazana bilmz. Daha da hmiyytlisi budur ki, konfederasiya olmadan yalnz bir bldiyynin, ya da hrin yerli rhbrliyi çox asan bir kild dar kirli, daxil bal v h a milliyytçi düünclr zmin hazrlaya bilr. Bu nöqteyi nzrdn komünalizm krin gör bldiyylrin birlrk konfederasiya meydana gtirmlri hm bldiyynin srhdlrini aan problemlrl mul olarkn ilri asanladracaq; hm sosyaliqtisadi hyatn daha müxtlif imkanlara sahib olmasnn yolunu aça bilck; hm d dar kirli, daxil balanan birliklrin meydana glmsinin qarsn ala bilck bir zmin yaratm olacaqlar. Bunun yannda konfederal olaraq birlmi mclislr v bldiyylr cmiyytin xaricind v onun yanlnda meydana glmi olan dövlt v ya digr iqtidar mrkzlrin qar da ayr bir güc yarada bilcklr. Bu mzmunda qiymtlndirildiyind azad bldiyyçilik layihsi, o hrd yaayan bütün vtndalar tr ndn, cinsiyytindn, dinindn v milliyytindn asl olmayaraq brabr qbul edil bilr. Bellikl d o bölgd, ya da yaay sahsind yaayan hr ks yalnz orada oturduqlar üçün vtnda mclislrind itirak etmk hüququna malik olacaqlar. ctimai ekologiyann, blk d n hmiyytli tr v buradan ald gücün mnbyi bütöv bir cmiyyt anlayn ehtiva etmsidir. Komünalizm, iqtidarn yerli rhbrliklr vasitsil vtndalara yaylmasn, qarlql yardmlaman, mürkkbliklrin minimuma endirilmsini, birbaa hrkti, birbaa demokratiyan, brabrlik prinsipini v hyat vasitlrinin hr ksin lind v xidmtind olduu, traf v mülkiyyti iyerarxik olmayan bir trzd kommunal paylalan bir cmiyytin bütövlüyünü tlqin edir (14, 8 ). ctimai ekologiyaya gör bölg anlay, hr hyatnn bütün tkilatlar üçün ttbiq olunmaldr. hrdki nhng muzeylr v teatr mrkzlri kimi mdni strukturlarn yerini hr mhlld qurulacaq kiçik muzeylr v teatrlar almaldr. Universitet thsil v aradrma mrkzi olaraq xidmtlrin davam etmlidir. Böyük xstxanalar yerin kiçik klinikalar v shiyy ocaqlar inkiaf etdirilrk shiyy ictimaildirilmlidir. Bu tkilatlarn idarlri xüsusi mülkiyytdn azad olmal, olduqlar yerin bldiyysin verilmlidir. Bellikl, ictimai siyasi hyatn dirçldilmsi üçün lazm olan tkilati tdbirlr saysind psixoloji v sosial hyatn qarlql ilmsinin v inkiaf etdirilmsinin yolu açlacaqdr. ctimai ekologiya, bir trfdn bir mskunlamann cora olaraq insani ölçüd olmasn, siyasi qrarlarn bu mskunlamann xalq mclisind birbaa demokratiya yolu il verilmsinin vacibliyini müda  edrkn, digr trfdn d gr bir mskunlama özünü qonusu olan mskunlamalarn, bölglrin, böyük cora sahlrin v vaxt ötdükc bütün insanln ayrlmaz bir parças olaraq görmdn, dünyasn yalnz bu dar mkanda sxdr168 d zaman tcrid olunmu, özün qapal v dar düüncli bir cmiyyt meydana gtirm thlüksini d hssaslqla vurulamaqdadr (12,22). Konfederasiyann sistemin inkiafnn n yüksk nöqtsin çatb ictimai bir tkilatlanma halna gl bilmsi üçün iqtisadiyyatn konfederativ hala gtirilmsi, yni yerlrdki fermalarn, fabriklrin v digr lazml obyektlrin yerli rhbrliklrin lin verilmsi lazmdr. ctimai ekologiya tlimin gör, iqtisadiyyat lokalladrlmal, «mülkiyyt» (fabriklr, sexlr, torpaqlar, fermalar v s.) yerli rhbrliklrin lind olmal v iqtisadiyyatn xalq mclisindki bütün vtndalar tr ndn idar edilmsi tmin edilmlidir. Vtndalar birliyin iqtisadi qaynaqlarnn kollektiv «sahiblri» olacaqlar. Torpaq v investisiyalar artan bir kild birliyin, xalq mclislrindki vtndalarn v bu mclislrin konfederasiyadak nümayndlrinin nzarti altna verilck. lrin nec planladrlmasnn, hans texnologiyalarn istifad edilmsinin v ya hans mallarn payladrlmasnn vacibliyi is ancaq praktikada öz hllini tapacaqdr. Amma rasional v ekoloji standartlar tr ndn yönlndiriln ehtiyaclar qarlayacaq mallarn key yytli v kapitalizm alternativ meydana gtir bilck sviyyd olmas da böyük hmiyt ksb edir(8, 6; 7). dbiyyat: 1. Murray Bookchin. Toplumu Yeniden Kurmak. Sümer Yaynclk, 2013, stanbul 2. Murray Bookchin. Toplumsal Ekoloji ve Komünalizm. Sümer Yaynclk, 2013, stanbul 3. Murray Bookchin. Kentsiz Kentleme: Vatandaln Yükselii ve Çöküü, stanbul: Sümer Yaynclk, 2014. 4. Rbiyyt Aslanova. Qloballama v mdni müxtli ik, Bak 2016. 5. Av. Kadir KÖSTEKÇ. Çok Kültürlülük Üzerine Mantksal rdelemeler. 6. Dr. Hüseyin Pekin. sviçre Hukukunda Din ve Vicdan Özgürlüü üzerine makale, 2002. 7. Ertan Özensel: Çok kültürlülük Uygulamas Olarak Kanada Çok kültürlülüü üzerine makale Akademik ncelemeler Dergisi (Journal of Academic Inquiries) Yl/Year:2012. 8. Feyzullah Ünal.Toplumsal Ekoloji üzerine makale, Dumlupnar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 say Nisan, 2010. 9. Kadir Canatan. Avrupa Ülkelerinin Aznlk Politikalarnda Türkçe Anadil Eitiminin Konumu "sveç, Fransa ve Hollanda Örnekleri" üzerine makale, 2007. 10. Prof. Dr. Dolu Ergil. Çok kültürlülük ve Çok dillilik üzerine makale Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Yl: 1995 Cilt: 50 Say: 3. 11. Profesör Dr. Will Kymlicka. Çev. Yard. Doç. Dr. Fatih Öztürk, Çok kültürlülük Baar, Baarszlk ve Gelecek, üzerine makale, 2011 Ylmaz Ceylan: çok kültürlülük Avrupa Modelleri(Almanya örnei) üzerine makale. 12. Sezgin Ata – Toplumsal Ekoloji'nin Politikas üzerine makale. 13. Sinan Tavukçu; Murray Bookchin'in "Toplumsal Ekoloji" Felsefesi üzerine makale. 14.adi dem, Toplumsal Ekoloji ve Komünalizm üzerine makale, Toplumsal Ekoloji Dergisi, Cumartesi, 04 Mays 2013. 15. h ps://www.youtube.com/watch?v=fOmIE-kwRtI. 169 MULTKULTURALZMN NSAN HÜQUQLARININ HYATA KEÇRLMSND ROLU rafddin RFOV Azrbaycan 8mk v Sosial Münasibtlr Akademiyasnn müllimi Müasir sivilizasiyalarn mövcudluq trzin ciddi tsir edn qloballama prosesi insan hüquqlarnn tannmasna v hyata keçirilmsin tsir edn mühüm amillrdndir. Azrbaycan Respublikas dövlt müstqilliyi dövründ insan hüquqlar sahsind faliyyt göstrn nüfuzlu beynlxalq tkilatlarla mkdal genilndirmi, insan hüquqlarnn müda si sahsind 50-dn çox beynlxalq snd trfdar çxm v beynlxalq öhdliklrin icras istiqamtind mühüm naliyytr ld etmidir. Qeyd olunmaldr ki, müxtlif sahlrd inteqrasiyann drinlmsi multikultural dyrlrin önmini daha da artrr. Ümumiyytl, son illr sivilizasiyalararas dialoq mövzusu il bal beynlxalq mkanda aparlan fal diskussiyalar, müxtlif ölklrd keçiriln beynlxalq konfranslar, simpoziumlar XXI srd sivilizasiyalararas dialoq ideyasnn n qdr aktuallq ksb etmsindn xbr verir. (4.) Multikulturalizm elmi dbiyyatlarda "çoxmdniyytlilik" kimi qiymtlndirilir. Humanist v demokratik nzriyy olaraq, multikulturalizm ayrca götürülmü ölkd v bütövlükd dünyada müxtlif milltlr, etnik qruplara, elc d mzhblr mxsus insanlarn mdni müxtli iklrinin qorunmasn, inkiaf harmonizasiyasn v mövcudluunu tmin etmk mqsdini ifad edn hyat trzinin v tolerantln tcssümüdür. Minillik tarix malik klassik dbiyyatmzn hr bir nümayndsi bu dyrlri ninki qbul etmi, h a onlar öz dünyagörünüün çevirmidir.(3.3) Multikulturalizm, eyni zamanda, mdniyytlrin v sivilizasiyalarn dialoq mühitidir. Bununla yana Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti lham liyevin V Bak Beynlxalq Humanitar Forumunun rsmi açl mrasimind diqqt yetirdiyi msllr aktualdr: Biz indi sivilizasiyalararas dialoqdan danrq, ancaq reallqda sivilizasiyalararas toqqumann ilk tzahürlrini görürük. gr bu meyllrin qarsalnmasa çox böyük flakt gtirib çxaracaq. Bütün ölklr ar vziyyt dü bilr.Ona gör, indiki zamanda daha çox bu mslllr gündlikd olmaldr, müsbt meyllr üstünlük tkil etmlidir. Bizi narahat edn msllr haqqnda açq danmalyq. Bak forumunun mqsdi bundan ibartdir. Misal üçün, islamafobiya bütün slam almini narahat edir, incidir. Çünki hm bzi kütlvi informasiya vasitlri, hm d bzi qeyri-hökumt tkilatlar, bzi siyastçilr qsdn slam haqqnda, dinimiz haqqnda mn ry formaladrrlar, slam terrorla eynildirirlr. Halbuki terrordan n çox ziyyt çkn el müslman ölklridir. Bzi Avropa ölklrinin rhbrlri "stop slam" deyirlr. Bzilri deyirlr ki, biz miqrantlar qbul etmy hazrq, ancaq müslman miqrantlar yox.Bu ndir? Bu XXI srd Avropada yenidnmi ba qaldrmasdr? fsuslar olsun ki, buna n beynlxalq tkilatlar, n ayr-ayr ölklr reaksiya ve170 rir, sanki bu, bel d olmaldr. Çox thlükli meyllrdir v biz mütlq bu bard danmalyq. Müslman almind gedn radikallama, radikal qüvvlrin daha böyük dstk qazanmas da narahatedici amillrdir. Ona gör, hesab edirm ki, biz bu msllri açq kild müzakir etmliyik. (2.9) Ölklrin mütlq ksriyyti, milli, mdni v etnik müxtli ik raitind inkiaf edrk, müasir dövr qdr mövcudluqlarn qorumu v insan hüquqlarna dair ictimai üur formaladrmdr. Dünyann siyasi – hüquq kir tarixind insan hüquqlar ideyas, frdi hüquqlar haqqnda nzriyylrin yaranmas il meydana glrk, qrup v kollektiv hüquqlar haqqnda nzriyylrin formalamas istiqamtind inkiaf etmidir. Bel ardcllq mntiqi qanunauyunluu ifad edir. Bel ki, frdi insann hyat faliyytini istniln müdaxildn müda  edn insan haqqlar br tarixind ilk hüquqlar qismind tqdim edilrk, XVII srdn balayaraq Qrbi Avropann v AB-n qanunvericilik aktlarnda tsbit olundu. XVIII srd is bu ölklrd sini rin, tbqlrin v müxtlif sosial qruplarn maraqlarnn, tlabatlarnn v hüquqlarnn tannmas v qanunvericilikd tsbit olunmas proseslri baland. XX srin vvllrind insanlarn qrup hüquqlar sahvi v ixtisasladrlm qanunvericiliklrd rsmildirildi. Qrup v kollektiv insan hüquqlarna dair beynlxalq standartlar Beynlxalq Milltlr Tkilann tsis olunmasndan sonra formaslad. Müasir siyasi hüquq nzriyysi insan hüquqlarna dair çoxsayl konsepsiyalarn mövcudluu il sciyylnir. Müxtlif meyarlar nzr alnmaqla, bu sas konsepsiyalar ayrmaq olar: 1. Insan hüquqlarnn yaranmasna gör: tbii-hüquqi, pozitivist; 2. nsan hüquqlarnn mzmununa gör: siyasi,sosial-iqtisadi, teokratik, ideoloji; 3. Ümumibri v ya milli-mdni dyrlrin üstünlüyün gör: universal insan hüquqlar, mdni relyativizm; 4. Siyasi istqamtliliyin, ideoloji özünütyinetmy gör: liberal, konservativ, radikal, neoliberal, libertarist; 5. nkiafna, znginlmsin gör: insan hüquqlarnn üç nsli haqqnda konsepsiya, yeni nslin formalamas konsepsiyas; 6. Tarixi v sivilizasion dikliy gör: müyyn dövr, ms.maarifçilik dövrü,yeni dövr, qloballama v multikulturalizm dövrü. 7. nsan hüquqlarnn milli-mdni özünmxsusluuna gör: klassik, rus, islam, yapon, britaniya, amerika. 1979-cu ild Strasburqdak Beynlxalq nsan Hüquqlar nstitutunun üzvü, milliyytc Çex olan Fransa alimiK. Vasakn "insan hüquqlarnn üç nsli " konsepsiyas universall il frqlnir. Bu konsepsiyaya gör, hazrda mövcud olan bütün sas insan hüquqlar öz inkiaf tarixind üç mrhl keçmi v bu sbbdn üç nsil hüquq varisliyini ifad edir. Birinci nsil vtnda hüquqlar, azadlqlar v siyasi hüquqlarla hat olunur; Qrb ölklrin mnsub n hmiyytli sndlrd yalnz bu hüquqlar öz ksini tapmdr. Hmin hüquqlar v azadlqlar srasna bunlar daxildir: yaamaq hüququ; igncy v digr qddar, qeyri-insani v ya lyaqti alçaldan rftara v ya czaya mruz qalmamaq hüququ; köllikd v ya asl vziyytd saxlanlmamaq hüququ; azadlq v toxunulmazlq hüququ; srbst hrkt etmk hüququ; kir, vicdan v din azadl; srbst toplamaq hüququ; birlmk hüququ; dövlt ilrinin aparlmasnda itirak etmk hüququ; v s. 171 XX srin vvllrind insan hüquqlarnn ikinci nsli: – sosial-iqtisadi v mdni hüquqlar meydana çxr v Meksikann (1917-ci il) v Rusiyann (1918-ci il) Konstitusiyalarnda, kinci Dünya müharibsindn sonra is bir sra beynlxalq müqavillrd: 1961-ci il Avropa Sosial Xartiyasnda; qtisadi, Sosial v mdni hüquqlar haqqnda 1966-c il Beynlxalq Paktnda v s. ayrca tsbit olunur. Burada: ilmk hüququ; hmkarlar ittifaq yaratmaq hüququ; ttil hüququ; sosial tminat hüququ; minimal hyat sviyysi hüququ; istiraht hüququ; salamln qorunmas hüququ; thsil hüququ; mdni hyatda itirak etmk v mdni stvtlrdn istifad etmk hüququ v s. hüquqlar sadalamaq olar. nsan hüquqlarnn üçüncü nsli "kollektiv hüquqlar" v ya "hmrylik hüquqlar" adlanr. Onlarn yaranmas müasir dövrün inkiaf xüsusiyytlri il vhdt tkil edir. Halhazrda obyektiv olaraq meydana glmi hüquqlar ayrlqda frd v ya frdlr qrupuna yox, bütövlükd xalqa v cmiyyt mxsusdur: msln, inkiaf hüququ; sülh hüququ; salam traf mühitd yaamaq hüququ v s. Bu hüquqlar formalama mrhlsinddir v onlarn dqiq normativ ifadsi tkmillmkddir. Burada hmin hüquqlarn normativ ifadsinin frdin dövlt qar subyektiv tlbi klind formul edilmsi mümkün ola bilmz. Bel ki, inkiaf hüququnu v ya sülh hüququnu iddia qaydasnda mhkmd müda  etmk real görönmür. Hüquq normasnn qüvvsi, hm d onun müda si vasitsini, yni hüquqi mexanizmi tlb edir. Müasir qloballama raitind insan hüquqlarnn hyata keçirilmsi dövltin öhdliklri srasnda önmli yer tutur. Dövlt beynlxalq müqavillrdn irli gln öhdliklri v onlarn yerin yetirilmsini tmin etmli olan xüsusi mexanizm v prosedurlar dqiq müyyn edir. nsan hüquqlar sahsind 70- yaxn beynlxalq müqavil balanmdr. Bu sraya Beynlxalq mk tkilat (BT) çrçivsind qbul olunmu çoxsayl konvensiyalar da lav oluna bilr. Ümumilikd, insan hüquqlarna aid mövcud beynlxalq müqavillr bel qrupladrla bilr: Ümumi müqavillr. sas insan hüquqlarn tsbit edn bu müqavillr bütün sviyylrd balanlr. Universal sviyyd balanan bu müqavillr bunlar aid etmk olar: qtisadi, sosial v mdni hüquqlar haqqnda 1966-c il Beynlxalq Pakt v Mülki v siyasi hüquqlar haqqnda 1966-c il Beynlxalq Pakt. Regional sviyyli ümumi müqavillr bunlardr: nsan hquqlarnn v sas azadlqlarn müda si haqqnda 1950-ci il Konvensiyas (Avropa nsan Hüquqlar Konvensiyas); Avropa Sosial Xartiyas; Amerika nsan Hüquqlar Konvensiyas; qtisadi, sosial v mdni hüquqlar sahsind Amerika nsan Hüquqlar Konvensiyasna 1988-ci il lav Protokolu; nsan v xalqlarn hüquqlar haqqnda 1981-ci il Afrika Xartiyas. Xüsusi müqavillr. nsan hüquqlarnn müxtlif aspektlrd hyata keçirilmsini tmin edn bu müqavillr d müxtlif sviyylrd balanr. Universal müqavillr bunlar aid edili bilr: 1926-c il Köllik Konvensiyas; Genosid cinaytinin qarsnn alnmas v czalandrlmas haqqnda 1948-ci il Konvensiyas; Kölliyin, qul ticartinin v kölliy oxar institutlarn v adtlrin lv edilmsi haqqnda 1956-c il lav Konvensiyas; Zorla iltmyin lv olunmas haqqnda 1957-ci il 105 sayl BT Konvensiyas; gnc v digr qddar, qeyri-insani v ya lyaqti alçaldan rftar v ya cza növlri leyhin 1984-cü il Konvensiyas. 172 Regional sviyyli xüsusi müqavillr bunlar misal ola bilr: gncnin qarsnn alnmas v czalandrlmasna dair 1985-ci il Amerika Konvensiyas; Sosial tminat haqqnda 1972-ci il Avropa Konvensiyas. Ayr-ayr qruplara mnsub insan hüquqlarn tsbit edn müqavillr. Bu müqavillr aid edil bilr: Qadnlarn siyasi hüquqlar haqqnda 1952-ci il Konvensiyas; Uaq hüquqlar haqqnda 1989-cu il Konvensiyas; Bütün miqrant-ilrinin v onlarn ail üzvlrinin hüquqlarnn müda si haqqnda 1990-c il Beynlxalq Konvensiyas; Miqrant ilrinin hüquqi statusu haqqnda 1977-ci il Avropa Konvensiyas; Milli azadlqlarn müda sin dair 1995-ci il Çrçiv Konvensiyas; Ayr-seçkilik msllrin aid olan müqavillr. rqi v ya cinsi saslara gör, thsil, idüzlm v baqa sahlrd ayr-seçkiliyin qarsn almaq mqsdi dayan bir sra universal müqavillr qeyd oluna bilr: rqi ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv edilmsi haqqnda 1965-ci il Beynlxalq Konvensiyas; Aparteid cinayti il mübariz v onun czalandrlmas haqqnda 1973-cü il Beynlxalq Konvensiyas; Qadnlara qar ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv edilmsi haqqnda 1979-cu il Konvensiyas; Thsil sahsind ayr-seçkilik leyhin 1960-c il Konvensiyas. Adt normalar da insan hüquqlarnn hyata keçirilmsind hmiyytli yer tutur. nsan hüquqlarnn müyyn hisssi ümumi beynlxalq adt hüququnun bir hisssini hat edir v müqavild itirakçlqdan asl olmadan bütün dövltlr üçün mcburidir. Dövltlrin bu hüquqa zidd mllri beynlxalq adt hüququnun pozuntusu kimi tövsif edil bilr: genosid; aparteid; köllik; Tövsiy xarakterli sndlr d insan hüqularnn hyata keçirilmsi sahsind kömkçi hüquq mnbyi kimi hmiyytlidir. Bu sndlr aiddir: "Dözümsüzlüyün v din v ya qidlr sasnda ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv edilmsi haqqnda "1981-ci il Byannamsi v s. Hmin sndlrd hm bütövlükd insan hüquqlarnn müda si, hm d konkret insan hüquqlarnn hyata keçirilmsi il bal tövsiy xarakterli standartlar müyyn olunur. Dövltlr bu standartlara riayt etmy çalr, bzi hallarda is onlar h a öz qanunvericiliyin daxil edirlr. Azrbaycan Respublikasnn trfdar çxd v insan hüquq v azadlqlarnn qorunmasnda multikulturalizmin mühüm rolunu ifad edn beynlxalq sndlr bunlar aid etmk olar: 1. Irqi Ayr-seçkilyin bütün formalarnn l?vi haqqnda Konvensiya Birlmi Milltlr Tkilatnn insan hüquqlar il bal n mühüm sndlrindn biri rqi ayr – seçkiliyin bütün formalarnn lv olunmas haqqnda Konvensiyadr. Milli, irqi, cinsi, elcd etnik ayr-seçkiliy qar yönlmi bu Konvensiya 21 dekabr 1965-ci ild qbul olunmu v 1996-c ilin may 31d Azrbaycan Respublikas tr ndn rati kasiya olunmudur. Azrbaycan Respublikasnn hyata keçirdiyi siyastin sas ideya v prinsiplri ksini tapmi bu konvensiyabütün dünyada irqi ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv edilmsi v xsiytin, insan lyaqtinin drk edilmsi mqsdin xidmt edir. Konvensiyadan irli gln öhdliklrin icras v rqi ayr-seçkiliyin bütün formalarnn lv olunmas haqqnda Konvensiyada öz ksini tapm hüquqlarn milli qanunvericilikd 173 daha smrli qorunmas il bal Azrbaycan Respublikas Prezidentinin 27 dekabr 2011-ci il tarixli srncam il Azrbaycan Respublikasnda insan hüquq v azadlqlarnn müda sinin smrliliyini artrmaq sahsind "Milli Faliyyt Proqram"tsdiq edilmidir. 2.Milli Azlqlarn Müda_ si haqqnda Çrçiv Konvensiyas Cmniyytd uzun müddtli daxili v xarici sabitliy nail olmaq, milli azlqlara mxsus xslrin öz identikliyini, mdniyyt v dillrini qorumalarn, brabr hüquqlar damalarn tmin etmk mqsdl 1 fevral 1995-ci ild Avropa urasna üzv dövltlr "Milli Azlqlarn Müda si haqqnda Çrçiv Konvensiyas" n imzalamlar. Azrbaycan Respublikas tr ndn bu Konvensiya 17 mart 2000-ci ild rati kasiya edilmidir. Milli azlqlarn hüquqlarnn müda sin yönln ilk beynlxalq müqavil olmaqla bu Konvensiya onlarn mövcudluunu, mdniyyt v identikliyini n yüksk sviyyd qoruyur. Konvenisyann 1-ci maddsind milli azlqlar v bu azlqlara mxsus xslrin hüquq v azadlqlarnn müda si, insan hüquqlarnn beynlxalq müda sinin ayrlmaz trkib hisssi kimi tannr v buna görd, beynlxalq mkdaln bir hisssi hesab edilmsi tsbit olunur. Qarya qoyulan mqsdin, milli azlqlarn tam v hqiqi brabrliyini tmin etmk, hmçinin hüququn aliliyi, razi bütövlüyü v milli suverenlik prinsiplrin hörmt çrçivsind öz milli frdiliyini ifad etmk, qorumaq v inkiaf etdirmy imkan vern raitin yaradlmasndan ibart olmas Konvensiyada ifadsini tapr. Mühüm müddalardan biri ondan ibartdir ki, Konvensiyan qbul edn dövltlr öz üzrlrin hr hanssa bir xsin iradsi lehin assimilyasiya siyastinin hyata keçirilmmsi öhdliyini götürürlr. Konvensiyann 3-cü maddsind qeyd olunur ki, hr bir milli azla mxsus xs ona bu cür baxlmasn v ya baxlmamasn müyyn etmk hüququna malikdir v bu seçim v ya bu seçiml bal hüquqlarn hyata keçirilmsi hmin xsi alçaltmamaldr. Milli azlqlarn hüquqlarnn müda si haqqnda Çrçiv Konvensiyas ümumilikd özünd aadak prinsiplri tsbit edir: Ayr-seçkiliyi qadaan olunmas; Milli azlqlarla halinin çoxluu arasnda brabrliyin tmin olunmasna yardm etmk; Milli azlqlarn mdniyytinin, dininin, dilinin v adt nnlrinin qorunub saxlanmas v inkiaf etdirilmsi üçün lverili raitin yaradlmas Söz, kir, vicdan v din azadl Thsil almaq hüququ Srhdyan laqlr v mkdalq Iqtisadi, mdni v sosial hyatda itirak v.s Konvensiyaya sasn dövltlrin öz üzrlrin milli azlqlarla bal böyük öhdliklr götürmlri, ayrlqda hr hans bir xsin beynlxalq hüquq prinsiplrin, xüsusil d dövltin suveren brabrlik, razi bütövlüyü v siyasi müstqillik prinsiplrin zidd olan hr hans bir hrkt yol vermk hüququnun olmas ehtimaln ifad etmir. Hazrki Çrçiv Konvensiyasnn müddalarna Razla glmi dövltlr tr ndn ml olunmas mslsin nzarti Avropa urasnn Nazirlr Kabineti hyata keçirir. 174 3.Mdni özünüifad müxtli# iyinin qorunmas v tviqi haqqnda Konvensiya nsan hüquqlarnn v sas azadlqlarnn tam v dayanql hyata keçirilmsi üçün cmiyytin n mühüm lamtlrindn biri olan mdni müxtli iyin qorunmasnn hmiyyti danlmazdr. Mdni müxtli ik ayr-ayr qruplarn, elc d cmiyytlrin mdniyytlrinin öz ifadsini tapd müxtlif formalar kimi qiymtlndirilir v UNESCOnun "Mdni özünüifad müxtli iyinin qorunmas v tviqi haqqnda" 20 oktyabr 2005ci il tarixli Konvensiyis mdni müxtli iyin sradan çxarlmas thlüksin qar faliyyt üçün mühüm hmiyyt malikdir. Azrbaycan Respublikas bu konvensiyaya 26 noyabr 2009-cu ild qoulmudur. Konvensiyann mqsdi bunlardr: mdni özünüifad müxtli iyini qorumaq v tviq etmk; müxtlif mdniyytlrin çiçklnmsi v qarlql smrli trzd bir-birin srbst tsiri üçün rait yaratmaq; mdniyytlraras hörmt v sülh mdniyyti namin bütün dünyada geni v tarazl mdni münasibtlri tmin etmk üçün mdniyytlraras dialoqu tviq etmk; mdni özünüifad müxtli iyni qorumaq v tviq etmk sahsind, xüsusi il inkiaf etmkd olan ölklrin imkanlarn genilndirmk mqsdil trfdalq ruhunda beynlxalq mkdalq v hmryliyi güclndirmk vs. 4. Dözümlülük prinsiplri haqqnda Byannam 25 oktyabr – 16 noyabr 1995-ci ild Paris hrind UNESCO-nun 28-ci sessiyasnda imzalanm bu Byannamni qbul edn dövltlr, cmiyytd sülhun genilnmsi, xalqlarn iqtisadi v sosial rifahnn tmin olunmas üçün tolerantlq prinsiplrinin vacibliyini elan etmilr. Byannamd tolerantla bel anlay verilmidir: Tolerantlq dünyada mövcud olan mdniyytlrin, onlarn öz znginliklri v müxtli iyi il qbul olunmas, tannmas v hörmt olunmasdr. Bellikl, tolerantlq müxtli iyin harmoniyas v sülhun tmli olmaqla, tkc mnvi öhdlik deyil, hmçinin siyasi v hüquqi mcburiyytdir. Demokratik dövltd tolerantlq, daltlilik prinsipinin qorunmasn, hmçinin hr bir xs brabr sosialiqtisadi raitin yaradlmasn tlb edir. Byannamnin ikinci maddsin sasn, qeyritolerantlq is güc v ya diskriminasiya il sosial v siyasi hyatdan frdin v ya qrupun tcrid olunmas baa düülür. Byannamni qbul edn dövltlrd, o cümldn Azrbaycan Respublikasnda, 16 noyabr tarixi hr il "Dünya Tolerantlq Günü" kimi qeyd edilir. Multikulturalizm siyastinin sasntkil edntolerantlq prinsipiAzrbaycan RespublikasKonstitusiyasnn bir çox maddlrind aydn kild öz ksini tapb. Multikulturalizmin müasir dünyada alternativi yoxdur. Çünki dünya ölklrinin mütlq ksriyyti çoxmilltli ölklrdir. gr multikulturalizm i asa uraybsa, onda bununalternativi n ola bilr? Bunun cavaba çox aydndr: ayr-seçkilik,irqçilik, ksenifobiya, islamofobiya, antisemitizm!" (1) Bellikl, qtiyytl qeyd etmk olar ki, multikulturalizm dyrlri olmayan mkanda ayr-seçkilik, islamofobiya, ksenofobiya, antisemitizm kimi thlükli meyllr yaranr ki, bu da briyyt tarixind dön-dön sivilizasiyalar v mdniyytlri flakt aparar. 175 dbiyyat: 1. lham liyev."Azrbaycan tolerantlq örnyidir.", Bak, Elm v thsil, 2015,615 s. 2. lham liyev. Multikulturalizm. dbi-bdii, elmi-publisistik jurnal3 2016, 156 s. 3. Kamal AbdullaAzrbaycan multikulturalizminin dbibdii qaynaqlar, Bak, Mütrcim, 2016, 287 s. 4. mir liyev, Bak Dövlt Universitetinin professoru, hüquq elmlri doktoru.Müasir Qloballama raitind multikulturalizm v insan hüquqlarnn müda si. 03 aprel 2016h p:// www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&id=93767 5. Irqi Ayr-seçkilyin bütün formalarnn lvi haqqnda Konvensiya. Azrbaycan Respublikas bu Konvensiyaya 1996-c il 31 may tarixd qoulmudur. 6. Milli Azlqlarn Müda si haqqnda Çrçiv Konvensiyas. Strasburq, 1 fevral 1995-ci il 7. Mdni özünüifad müxtli iyinin qorunmas v tviqi haqqnda Konvensiya. Paris, 20 oktyabr 2005-ci il 8. Dözümlülük prinsiplri haqqnda Byannam. YUNESKO, 16 sentyabr 1995-ci il 176 MULTKULTURALZM V NSAN HÜQUQLARI MÜASR DÜNYADA Tarix boyu v müasir dünyada multikulturalizm bax Aft QHRMAN Azrbaycan slam Hmryliyi Oyunlar 8mliyyat Komitsinin mkda (ASGOC) Burada insan hüquqlar v multikulturalizm arasndak laq müzakir olunacaq. Hazrk mqald tsvir ediln dörd mrhlnin hr biri konseptual xarakter damaqla demk olar ki, xronoloji ardclla malikdir. Birinci mrhld multikulturalizm v insan hüquqlarnn bir-birin ks mövqed dayand kinci Dünya Müharibsindn sonrak dövr nzr salrq. 80-ci illr tsadüf edn ikinci mrhld is multikulturalizm Will Kymlichka v digr loso arn srlrind insan hüquqlar il uzladrlr. Multikulturalizmin bir çox ölklrd, qbul edilmsin baxmayaraq bir sra Avropa ölklrind, xüsusil iyirmi birinci srin ilk on ili rzind insan hüquqlar adndan istifad edilrk multikulturalizm qar nifrt oyadld. Bu proses üçüncü mrhlni tkil edir. Post-multikulturalizm adlandrla biln dördüncü mrhlbeynlxalq insan hüquqlarnn mdni v digr frqlri aradan qaldrmaq üçün istifad olunduu dövr hesab edil bilr. Bu mrhl daha öncki mrhldn frqlnir. Bu mrhld biz multikulturalizm hüquqlarn müda  etmirik, ksin, etnik müxtli iyin tlblrinin milli azlqlara xüsusi hüquq v imtiyazlar vermdn nec cavablandrla bildiyini nümayi etdirmy çalrq. 1-ci mrhl: nsan hüquqlar v multikulturalizm bir-birin ks mövqed dayanr. ksr hallarda insan hüquqlar anlay tbii hüquqlar v ya vtndalq hüquqlar il eynildirilir. nsan hüquqlar anlaynn formalamasnda hm tbii hüquqlar, hm d vtndalq hüquqlar vacib rol oynamdr. Lakin insan hüquqlar anlaynn biz mlum olan mnas 1948-ci ild Paris hrind Palais de Chaillot-da Ümumdünya nsan Hüquqlar Byannamsinin qbulu zaman müyyn edilmidir. nsan hüquqlarna 1948-ci ild Birlmi Milltlr Tkilat tr ndn byan edilmi «tlb hüququ» v sonrak byannamlr v sazilrin verdiyi hüquqlar da daxildir. nsan hüquqlar, 1966-c ildn sivil v siyasi hüquqlara dair sazilrd v sosial, iqtisadi v mdni hüquqlarla bal müqavild xüsusi olaraq göstrilir. nsan hüquqlar, hmçinin,hüquqlarn xüsusi kateqoriyalarn müyyn edn beynlxalq hüquq üzr digr sndlrd d tam kild ks olunur. Bu sndlrin hr biri BMT sistemi çrçivsind trtib olunmudur v Ümumdünya nsan Hüquqlar Byannamsi il uyunluq tkil edir. nsan hüquqlar, hmçinin, 2 sviyyd göstrilir: regional sviyyd, Avropa uras üçün olduu kimi v nsan Hüquqlarnn v sas Azadlqlarn Müda si haqqnda Avropa Konvensiyasna uyun olaraq; dövlt sviyysind. Dövlt sviyysind insan hüquqlar vacib faktor hesab olunur. Hr bir ölk öz razisind yaayan insanlara v konstitusiya il müstsna 177 kild müda  olunan fundamental hüquqlara uyunlamaldr. Bu, beynlxalq ümumi hüquq üzr insan hüquqlar ideyasnn ölk daxilind ttbiqini göstrir. nsan hüquqlar ideyas 1948-ci ild, daha sonra is insanlarn lyaqti, brabrlik v bu hüquqlarn ümumiliyi v universall kimi sas mnvi dyrlr il öz tsdiqini tapd. nsan hüquqlarnn bu modelin etnik v milli azlqlar müda  etmk mqsdi dayan multikultural hüquqlar daxil deyil. Multikultural hüquqlar sadc bayramlarn v etnik tdbirlrin tkilindn ibart olsayd onun hrtr i müzakirsin ehtiyac qalmazd. Lakin multikulturalist tlblr hüquqi sistem tsir etmk v onu dyidirmk mqsdi güdnd onlarn zruriliyi artr. Xüsusi tmsilçilik hüquqlar v ya mdni azlqlarn müda sin yönlmi digr qanuni hüquqlar v toxunulmazlq hüquqlar buna misal ola bilr. Mhz bu, multikultural hüquqlarn hat dairsini ifad edir. Ona gör d, 1948-ci ildn sonrak sndlrd multikulturalizm bu mnada heç bir yer ayrlmr. Nasistlr Pola v Çexoslovakiyada multikultural hüquqlar vermkl alman azlqlarn hüquqlarn qoruyan "Azlqlar bard Sazi"i ttbiq etdilr. Bu sbbdn azlqlarn xüsusi müda si ideyas müharib baa çatdqdan sonra etibarlln itirdi. nsan hüquqlarnn lehin, multikultural hüquqlarn is leyhin olan vziyyt soyuq müharib zaman da davam edirdi. Bu çrçivd hm Qrb Bloku, hm d Kommunist ölklri hüquq brabrliyinin bzi formalarna v vtndalq hüquqlarna trfdar olan v multikultural hüquqlar v frqli hisslr ayrlm vtndalq anlayna zidd mövqed dayanan ideologiyalarn dstkldiyi geo-siyasi mübariz üsulunu hyata keçirmkl mul idilr. 2-ci mrhl: nsan hüquqlar v multikulturalizmin uzladrlmas Yen d Soyuq Müharibnin davam etdiyi dövrd etnik dirçli il insan hüquqlar v multikulturalist tlblrin bir-biri iluzladrlmas ideyasnn sas qoyuldu. Multikulturalistlr tlb edirdilr ki, sosial hrkatlar v sosial qruplar öz kimliklrinin qorunmasn istsinlr. Charles Taylorbu ideyann zruriliyini vurulamaq üçün xüsusil "Tannma Siyasti" ("Multikulturalizm")il bal tsirli yazsnda hegelçi tannma üslubuna müracit etmidir. Taylor hesab edir ki,müasir bir ölkd multikulturalizmin tannmas il bal aparlan mübarizlr ilk önc brabrhüquqlu vtndalq ld etmk mqsdi güdürdü. Vtndalqdan mhrum olunmu v ya vtndalq hüquqlar baxmndan ayrseçkiliy mruz qalm qruplar tcridetmy son qoyma tlb edirdilr. Taylor bu prosesi "brabr lyaqt siyasti" adlandrr. Bütün insanlarn insan hüquqlar il bal eyni mövqey malik olmas v bütün vtndalarn öz fundamental hüquqlar il laqdar brabrliyi "brabr lyaqt"in tbliinin iki aspektini formaladrr. Lakinetnik, milli v digr qruplar, hmçinin, multikultural hüquqlarn tsdiqlnmsi d daxil olmaqla öz tlblrini öz frqliliklrind ks etdirmy baladqlar zaman brabr lyaqtin siyast vasitsil tannmas qeyri-qnatbx xarakter ald. Brabr lyaqtin bu ilk mrhlsi hyata keçirildikdn sonra ikinci mrhl glir. Bu mrhl öz kimliklrinin tannmasn v cmiyytlrinin müxtlif hüquqlarla qorunmasn görmk istyn müxtlif mdni icmalarn üzvlrini hat edir. Kymlichka-nn yazlarna daha diqqtl nzr salsaq görrik ki, o, hr ks üçün insan hüquqlar v hüquq brabrliyi arzulayr, lakin, qeyd edir ki, digr hüquqlar, xüsusil d, multikultural hüquqlar milli v ya etnik olub-olmamasndan asl olmayaraq azlqlarn sosial mdniyytini qorumaq baxmndan mühüm hmiyyt ksb edir. Biz multikultural hüquqlarn müxtlif növlrini göstr bilrik: özünüidar hüquqlar, polietnik hüquqlar, xüsusi 178 tmsilçilik hüquqlarlakin bütün mdni azlqlar müda  etmk üçün bu hüquqlarn heç d hams tlb olunmur. Msln, milli azlqlar, adtn, özünüidar hüququnun, etnik qruplar is hyatn nnvi formalarn qorumaq v ya müyyn bir dini ayini icra etmk üçün hüquqi imtiyazlarn tmin olunmas kimi polietnik hüquqlarn verilmsini tlb edirlr. Multikultural hüquqlar azlqlar çoxlua mxsus mdniyytin tzyiqindn müda  edir. Xarici müda  vasitsi kimi multikultural hüquqlar azla öz sosial mdniyytini qoruyub saxlamaq imkan yaradr. Lakin multikultural hüquqlar azln mdniyytinin fundamental hüquq v azadlqlar qarsnda daxili mhdudiyyt qismind çx etmmli v insan hüquqlarna thlük yaratmadan bu hüquqlarn trkibin daxil edilmlidir. nsan hüquqlarnn müda si il bal multikulturalistlr arasnda dqiq kirlrin olmamas n az Avropada multikulturalist yanama trzinin ttbiqind manenin yaranmasna sbb olur. 3-cü mrhl: Avropada multikulturalizmdn uzaqlama Son illrd Avropada multikulturalizm v hüquq brabrliyi arasnda üçüncü model yaranmdr. Bu model anti-multikulturalist xarakter dayr v bir sra tcrüblrin hyata keçirilmsi il bal olmaqla nzriyyd d öz ksini tapmdr. Bu model bir çox hallarda "mülki inteqrasiya" adlanr v hal-hazrda Avropa ölklrind v Avropa Birliyind üstünlük tkil edn yanama trzidir. Avropa Kanada modelindntsirlnib. Kanada sasl multikultural siyastin formalad-  ilk ölk idi. Multikulturalizmin Kanada modeli ar immiqrasiya kontingentlri il bzi Avropa ölklrind, xüsusild, Niderland v Birlmi Krallqda v, hmçinin, spaniyada Kataloniya v Basklar ölksi kimi unitar ölklrin daxilind milli azlqlarn formaladrd dövltlrd xo qarlana bildi. Avropann üzldiyi problem multikulturalizml bal deyil v bununla bal söz söylmk çoxmilltliliy zidd olan etnik müxtli ik msllrinin hlli il mul olan siyastin üzrin düür. Avropada multikulturalizmin tnzzülü immiqrantlar v onlarn nsillri il bal dövlt siyasti il laqdardr. Avropada multikulturalizm immiqrantlarn n çox üz tutduu bzi ölklrd siyasi tcrübnin bir hisssi hesab olunur. Bu ölklr immiqrant cmiyytlrin öz mdniyytlrinin, dinlrinin, dillrinin v s. -in qanunla qorunduuna v ölkd qlobal cmiyytin bir hisssi olduuna ahidlik etmsi ideyasn qbul ediblr. Lakin bu kiçik multikulturalist meyllr artq mövcud deyil. Bu ölklrd yerli cmiyytd immiqrantlarn inteqrasiyas vasitsi kimi multikulturalist siyastlrinin smrli olmamas kri 90-c illrd geni kild yayld v 2004-2005-ci illrd pik nöqty çatd. Bu tarixlr Avropa siyastind multikulturalizmdn uzaqlama meylind geri dönüü olmayan bir dövr kimi yadda qalb. Kommunitar v milltçi anti-multikulturalizm hrkat mülki inteqrasiya ideyasnn arxasnda duran sas hrktverici qüvvdir. ksr Avropa ölklrind hazrk tendensiya v Avropa Birliyin daxil olan qurumlarn dstyi immiqrantlardan mskunladqlar ölknin tarixini v mdniyytini öyrnmyi, vtndalq ld etmk üçün müyyn mrasimlr qatlma, mskunladqlar ölknin konstitusiya dyrlrin uyunlamaqla bal byanatlar imzalama v h a öz mdni v dini simvol v ayinlrindn uzaqlama tlb edir.Mülki inteqrasiya modeli etnik qruplarn öz frqliliklrini gizli saxlaman v siyasi v ictimai sahdki kirlrindn imtina etmyi tlb edir. Vziyytl 179 bal paradoks ondan ibartdir ki, multikulturalizm chdinin uursuzluqla baa çatmas byan edildikdn sonra mülki inteqrasiya siyastinin d smrsiz olduu görünür. 4-cü mrhl: insan hüquqlarna yenidn müracit Hm multikulturalizm, hm d mülki inteqrasiyann Avropada mühacir qruplar il bal ilrin hllind smrsiz üsul olmas faktnn qbulu frqli yanaman tlb edir. Bu, insan hüquqlarna v ya insan hüquqlarnn kök salmam mnzrsin yenidn nzr salmaa sbb olur. Mövcud vziyyt"48" model nzr salma ifad edir. Lakin insan hüquqlarnn ttbiqi ötn 60 il rzind tkmillib v vvlc insan hüquqlarna dair qanunda qeyd olunmu frql daha tez uzlar. nsan hüquqlar hl d dünyann istniln yerind etnik müxtli ikl bal msllrin hllin n yax yanama hesab olunur. Etnik qruplarn tlblrini qarlamaq üçün illr rzind insan hüquqlarna dair qanunvericilik tkmilldirilib. Milli, Etnik, Dini Azlqlar v ya Dil Azlqlarna Mnsub xslrin Hüquqlarna dair 1993-cü ild qbul olunmu Byannamni buna misal göstrmk olar. Digr BMT sndlri kimi bu Byannam d insan hüquqlarnn universal v ümumi xarakterini inkar etms d, beynlxalq almdki ölk rhbrliklrinin v digr agentlrin diqqtini mdni azlqlara mnsub xslrin hüquqlarnn müda si v tbliin yönldir. Lakin azlqlar üçün xüsusi hüquqlarn verilmsi il bal multikulturalist ideyas nzr alnmr v bu aspekt mühüm hmiyyt ksb edir. Azrbaycan müasir dünyada multikulturalizm v dünyviliyin bariz nümunsi hesab oluna bilr. Bu ölkd milli siyast müxtlif etnik v dini qruplarn nnvi dözümlülüyü v harmonik birg yaay üzrind hyata keçirilir v Konstitusiyada mnyindn, milliyytindn, dinindn v dilindn asl olmayaraq bütün vtndalarn hüquq v azadlqlarnn brabrliyin tminat verilir. Multikulturalizm v etnik müxtli ik Azrbaycan tarixinin sas hisssini tkil edir. Azrbaycan Xalq Cümhuriyytinin mövcud olduu qsa müddt rzind (1918-1920) ksriyyti azrbaycanllardan ibart olan parlamentd ermni, rus, polyak, yhudi v alman azlqlar da tmsil olunurdu. 120 deputatn faliyyt göstrdiyi birinci AXC parlamentind 80 yer azrbaycanllara, 21 yer ermnilr, 10 yer ruslara, 2 yer almanlara v 12 yer yhudilr verilmidi. Bu msld Milli ura tr ndn qbul olunmu qanun bütün milli azlqlarn nümayndlrinin parlamentd tmsil olunduunu göstrir. Konstitusiyaya 1991-ci ild müstqilliyin brpa edilmsi üçün zmin yaratmdr. Azrbaycan Konstitusiyasnda rsmi din göstrilmir v Azrbaycan halisinin ksriyyti müslmanlardan ibart olan n liberal ölk hesab olunur. Konstitusiyann 48-ci maddsi hr bir xs vicdan azadl verir. Konstitusiyann 18-ci maddsinin 1-3-cü bndlrin sasn din dövltdn ayrdr v bütün dini etiqadlar qanun qarsnda brabrdir. "Dini Etiqad Azadl haqqnda" Azrbaycan Respublikasnn qanunu hr bir xsin öz dini etiqadn müyynldirmk v ifad etmk hüququnu, hmçinin, bu hüquqdan faydalanmaq hüququnu byan edir. Hazrda Azrbaycanda 510 dini icma qeydiyyatdan keçmidir, onlardan 32-si qeyri-müslman dini icmasdr. Bu fakt ölkd dini etiqad azadlnn mövcudluunu bir daha tsdiq edir. 1995-ci ild qbul edilmi Konstitusiyann 25-ci maddsind etnik mnsubiyytindn, dini qidsindn, milliyytindn, dilindn v digr xüsusiyytlrindn asl olmayaraq hr ksin hüquq v azadlqlarnn brabrliyin tminat verilir v insan v vtnda hüquqlarn 180 v azadlqlarn irqi, milli, dini, dil, cinsi, mn, qid, siyasi v sosial mnsubiyyt gör mhdudladrmaq qadaan olunur. Konstitusiyann 44-cü maddsind qeyd olunur ki, hr ksin milli mnsubiyytini qoruyub saxlamaq hüququ vardr, heç ks milli mnsubiyytini dyidirmy mcbur edil bilmz. "Mdniyyt haqqnda" Qanunun "Milli mdniyytin qorunub saxlanmas, onun inkiafna yardm göstrilmsi"n dair 11-ci maddsind qeyd olunur: Dövlt milli mdniyytin (Azrbaycan xalqnn, o cümldn Azrbaycan Respublikasnn razisind tarixn yaayan v ya mskunlam bütün etnik qruplarn özünmxsus mdniyytinin) qorunub saxlanmasna, onun inkiafna tminat verir. 1992-ci ild qbul edilmi "Thsil haqqnda" Qanunun 6-c maddsin v "Dövlt dili" haqqnda Qanunun 3-cü maddsin sasn thsil milli azlqlara mxsus müxtlif dillrd veril bilr. Azrbaycan 2000-ci ild Milli Azlqlarn Müda si haqqnda Çrçiv Konvensiyasna qo- ulub v 2001-ci ild Bölg Dillri v ya Azlq Dillri haqqnda Avropa Xartiyasn imzalayb. Bununla yana, Azrbaycan Avropa urasnn Müxtli ik v nsan Hüquqlar Kampaniyasna qoulub v qeyri-hökumt tkilatlarnn, dövlt orqanlarnn, media nümayndlrinin v s.-in marana sbb olan "Ham frqli, ham brabr" adl layihd itirak edib. Bu faliyyt Avropa uras il mkdalq çrçivsind milli kampaniya proqram trtib etmk v realladrmaq mqsdi dayrd. Etnik qruplara thsil baxmndan v özlrin milli mdni mrkzlr, assosasiyalar v digr tkilatlar yaratmaq üçün xüsusi dstk göstrilir. Msln, Zaqatalann imal hisssind 22 müxtlif etnik qrupun üzvlri yaayr. Bu regiondak 12 mktbd avar dili, 6 mktbd saxur dili v 2 mktbd ingiloy dili tdris olunur. Bu mktblrin 1-4-cü sini rind tdrisin onlarn doma dillrind aparlmas mcburidir. Azrbaycann dövlt qurumlarnda müxtlif milli azlqlar geni kild tmsil olunur. Milli azlqlarn nümayndlri yerli hakimiyyt orqanlarnda, yerli hökumt idarlrind v digr qurumlarda rhbr vziflrd çalr v Milli Mclisin bir sra daimi komissiyalarnda sdr v ya sdr müavini kürsüsünd ylirlr. Heydr liyev müasir Azrbaycan dövltçiliyinin xarakterini v multikulturalizmin saslarn bu kild ifad etmidir: "Dövlt, n qdr çox xalq birldirs, bir o qdr zngin olur, çünki onlarn hr biri ümumdünya mdniyytin v sivilizasiyasna öz töhfsini verir". dbiyyat: 1. Barry, Brian (2001) Mdniyyt v brabrlik: Multikulturalizmin brabr kild tnqidi; Kembric, Polity Press 2. Bei  , Charles (2009), nsan hüquqlar ideyas; Oxford University Press 3. Gewirth, A. (1982), nsan Hüquqlar; Çikaqo, Chicago UP. 4. Gri  n, James (2008), nsan Hüquqlar haqqnda; Oksford, Oxford UP. 5. Kymlicka, Will (1989) Liberalizm, ctimaiyyt v Mdniyyt; Oksford, Clarendon Press. 6. Kymlicka, Will (1995) Multikultural Vtndalq: Azlqlarn Hüquqlarnn Liberal Nzriyysi; Oksford, Clarendon Press. 7. Miller, David (2000), Vtndalq v Milli Mnsubiyyt; Kembric, Polity Press. 8. Miller, David (2007), Milli Msuliyyt v Qlobal dalt; Oksford, Oxford University Press. 9. Taylor, Charles v mkdalar (1994), Multikulturalizm: Tannma Siyastinin thlili; Prinston, Nyu-Cersi, Princeton University Press. 10. Allahyarova, Tahir; Schouwey, Nadine; Zurich, SimonAzrbaycan v sveçrd Ortaq Multikulturalizm v Dünyvilik Dyrlri. 181     

' ''  /   . 2009. –  3. – w. 8790. 4. www.xalq qzeti.com / Ilham Mamedzade. "Multikulturalizm kak losofskaya problema i ideologiya" // Gazeta "Halg". – 2014. – 15 avgusta. 185 MULTKULTURALZM ÜSTÜNLÜKLRNN MÜQAYSL THLL Aygün BABAZAD Marketinq Menecer, Beynlxalq Multikultural 2bk Multikulturalizm – eyni bir ölkd yaayan müxtlif xalqlarn nümayndlrinin mdniyyt hüquqlarn tanyan humanist dünyagörüü v ona uyun olan siyastdir. Ölkd v bütövlükd dünyada milltlr v mzhblr mxsus insanlarn mdni müxtli iklrinin qorunmas, inkiaf v harmonizasiyasna, azsayl xalqlarn dövltlrin milli mdniyytin inteqrasiyasna yönldilmidir. Humanist v demokratik nzriyy yaxud ideologiya olaraq multikulturalizm, tolerantln tcssümüdür. Bir çox minilliklrl ölçüln tkamül nticsind ruh mdniyyt briyytin sosial inkiafnn, intelektual v mnvi trqqisinin universal sas olmudur. Multikulturalizm mdniyytlrin v sivilizasiyalarn dialoqonun zruri altidir. Digr mdniyytlrin xüsusiyytlrini, tarixini v nailiyytlrini öyrnmdn, onlara qar tolerant münasibt, qarlql anlama, mdniyytlrin v sivilizasiyalarn dialoqnu qurmaq mümkün deyil.Avropa v bzi qrb dövltlri multikulturalizmi idar etmyin kifayt qdr mürkkb kulturoloji vzif olmas il laqdar ondan imtina etmilr. Bzi xalqlarn nümayndlri bu v ya digr dövltlrin milli mdniyytin n assimilyasiya, nd inteqrasiya olman arzu etmirlr. Bu vzifnin hlli üçün bütün dünyada "Homo sapiens" tipli insandan "Homo culturalies" tipli insana keçid beynlxalq proqramnn bütün dünyada ilnib hazrlanmas v ttbiq edilmsi zruridir. Azrbaycan multikulturalizm nnvi siyastinin çox yax modelidir.Müasir multimdni cmiyytlr kulturoloji strategiyalara saslanan düünülmü multikulturalizm siyasti olmadan sabit inkiaf ed bilmzlr. Bunun sübutlarndan biri Azrbaycan Respublikasnn inkiafdr ki, burada Azrbaycann milli mdniyytin müv qiyytl inteqrasiya olan müxtlif xalqlarn nümayndlri harmonik inkiaf edirlr. Multikulturalizmdn imtina etmk yax ntic vermir. Bütün dünyada getdikc artan anlalmazla, fobiyaya, qardurmaya, milli v dini münaqilr aparan yoldur. Multikulturalizm el bir siyastdir ki, mdni plüralizmi qbul edir v inkiafna rait yaradr. Ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarna hörmtl yanalr. Multikulturalizm nzri sasn liberalizm, xüsusn d liberalizmin azadlq, brabrlik dyrlrini tkil edir. Bu sbbdn d multikultural cmiyytd ninki sosial daltsizliyi aradan qaldrmaa nail olmaq mümkündür, hm d irqçilikl bal daltsizliy qtiyyn yol verilmir. Lakin multikulturalizml liberalizm arasnda bir mühüm frq vardr. Liberalizmdn frqli olaraq multikulturalizm frdlrin deyil, qruplarn hüquqlarn ön plana çkir. Multikulturalizm öz mahiyyti baxmndan tolerantlqla da sx baldr. O, müxtlif mdniyytlrin paralel kild yaamasn qbul edn tolerant cmiyytin balca xüsusiyytlrindn biridir. Tolerant cmiyytd multikulturalizm mdniyytlrin qar- lql surtd znginlmsin, xalqlar birldirn mdniyytin formalamasna sbb 186 olur. Bu sbbdn insanlarn glck mdni birliyi mqsdi il bir mdniyytin digr mdniyyt inteqrasiya prosesi il laqdardr. Multikultural cmiyytin formalamas v inkiaf, tarixi tkamülün xüsusiyytlri il, konkret olaraq sosial amillrl müyynlmidir. Multikultural cmiyytin formalamasnda v inkiafnda demokratiya mühüm rol oynayr. Multikultural cmiyyt ilk növbd Qrbi Avropann v imali Amerikann demokratik ölklrind mövcud olmudur. Hmin ölklrdki tolerantln, xlaqi qaydalara uyunluun v demokratiyann yüksk inkiaf sviyysi orada multikulturalizm ideyalarnn yaylmas üçün rait yaratmdr. "Multikulturalizm" termini siyasi leksikona ilk df 1970-ci ild Avstraliyada mmiqrasiya naziri vzifsind çalm Al Kresbi tr ndn daxil edilmidir. O, anglo-saksonlarla yeni avstraliyallar arasndak nifaqn aradan götürülmsind çox sy göstrmidir. Multikulturalizmin üstünlüklri bir çox aspektlrd özünü aadak kimi biruz verir: 1. Düzgün tdbiq olunan multikulturalizm dövltin mövcud sosial müna si bt lrinzdlyrktam yeni bir münasibtlr formaladrmaa istiqamtli faliyyt v ya ideya deyil. Tam ksin dövltin mövcud sosial münasibtlr sisteminin tml prinsiplrin qoruyan v bu münasibtlri mhv etmdn faliyyt göstrn bir elementdir. 2. Dövltçilik v milli maraqlar bütün siyasi partiyalarn, tkilatlarn v s.-nin fövqünddir. Heç bir partiyann, tkilatn v qurumun ideologiyas v faliyyti dövltçilik v milli maraqlardan üstün olmad kimi düzgün tdbiq olunduqda multikultural dyrlr d dövltçilik v milli maraqlara uyuan v onlarla kon ikt edn bir paradiqma deyildir. 3. Multikultural dyrlr çox elastikliyi v hatliliyi il seçilir. Cmiyytin frdlrinin siyasi faliyytindn tutmu bdii faliyytin kimi hyatnn bütün sferalarnda özünü göstr bilir v çox geni müzakir mövzusuna çevrilir. 4. Multikulturalizm dövlt siyastinin bir hisssi olaraq dövltçilik v milli maraqlarn müda si fonunda milli siyasi ideologiyaya tabe olmaqla, dövltin baqa dövltlrl münasibtlrind dostsevrliyi, dözümlülüyü nümayi etdirir v mövcud sx balar daha da möhkm saxlayr. Multikulturalizmin üstünlüklrini müqayisli thlil etdikidn sonra yekun ntic olaraq qeyd ed bilrik: Multikulturalizm müasir dövrün çarlarna cavab vern bir siyasi-ideoloji mexanizmidir v onun düzgün tdbiqi olunaca halda cmiyytin inkiafna mn tsir göstrn amil olmayaca bllidir. Multikulturalizm tdbiq olunmamdan önc onun üçün uyun mühit yaradlmal olduunu öncül dövltlrin v xüsusn Azrbaycann tcrübsind gördük. Multikulturalizmi siyasi alt kimi istifad etmk qlobal güclrin xarici siyasi faliyyt metodudur vbu davaml olmayan bir proses kimi özün göstrir. Regional güclr v kiçik dövltlr öz daxili problemlrin hll etmk v digrlri il münasibtlri tnzimlmk üçün istifad edir. Bu da multikulturalizmin bir cryan v ya axn olaraq srf beynlxalq münasibtlrdn asl olduu göstrir. Multikultural dyrlr q l v kor-koran tdbiq olunduqda mn ntic vercyi aydndr v bu kimi mn nticlr sosial partlaylara v formalaan münasibtlrin dalmasna gtirib çxarr. Bu sbbdn d multikultural dyrlrin tdbiqi üçün uyun mühit olmayan regiona bu dyrlr yaddr v tdbiq olunmamaldr. 187 Multikultural dyrlrin düzgün tdbiqi zaman dövltin saslar möhkmlnir v ölk terrorizm, separatizm kimi thlüklrdn sortalanm olur v h a strateji planda ölknin beynlxalq arenada v regionda dayanqlln artrr. dbiyyat: 1. Mehdiyev R., 2009.Azrbaycan 2003-2008: Zaman haqqnda Düünrkn. Sh. 240. 2. Tayyar A. 2007.ran, rak, ABD ve Petrol. Sh. 607. 3. Tayyar A. 2010. Uluslararas likiler ve D Politika. Sh. 589 4. "Azrbaycan Multikulturalizmin dbi-bdii qaynaqlar" Bak, Elm, 2016 5. Mirzzad Rna "Multikulturalizm siyasti v rq-qrb müxtli iyi: Gender, din v mnviyyat" Bak , Elm, 2016 188 NSAN HÜQUQ V AZADLIQLARININ MEYDANA GLMS V ONUN MULTKULTURAL NNLRL QARILIQLI LAQS Kamal HACIYEV Azrbaycan 8mk v Sosial Münasibtlr Akademiyasnn müllimi nsan hüquqlar – insanlarn hyatn tmin edn, lyaqtini qoruyan, hyatlarnn bütün sahlrind azad, srbst faliyytlrini tmin etmk üçün vz olunmaz v pozulmaz hüquqlardr. Vtnda hüquqlar v tbii, siyasi, iqtisadi, sosial, mdni hüquqlar frqlndirilirlr. Hüquqlarn qaynaqlar dalt prinsipin saslanaraq qdim dövrlr qdr gedib çxr. Avropada is ntibah dövrün uyun olaraq ictimai müqavil nzriyysin sasn yaranmdr.(2, 6). Qdim köklr malik insan hüquqlar ideyasnn ortaya çxd-  vaxtdan indiy kimi onun rhind, anlamnda, ictimai praktikada reallamasnda ciddi müstqilliyin olmasna baxmayaraq, onun sas mzinin insan varlnn qorunmasna yönlmsi dyimz olaraq qalm v inkiaf etmidir. nsan hüquqlar ayr-ayr ölklrd, müxtlif mdniyytlrd özünmxsus xüsusiyytlr malik olmu v tkamül yolu keçmidir. Hazrda insan hüquqlar el bir sviyyy v universallq ksb etmidir ki, mahiyytinin nec drk olunmasndan asl olmayaraq, heç kim onlarn trkibin qar açqakar kir ifad etmir. H a n totalitar dövltlr v despotik rejimlr d onlar tr ndn insan hüquqlarnn "tam tmin" edildiyini byan etmk mcburiyytinddirlr. nsan hüquqlar anlay elmi dbiyyatda azad frdlr öz seçimi üzr hrkt etmk, layiqli hyat v yaamaq üçün müyyn nemtlr sahibliyi realladran, onlarn öz aralarnda, hmçinin dövltl v bütövlükd cmiyytl qarlql münasibtlrini tnzimlyn hüquqi normalarn mcmusu kimi izah olunur. nsann davrannda v faliyytind seçim imkanlarn mümkünldirn hüquqlar azadlqlar tkil edir. Hr hans rifah v nemtlrin, faydalarn ld olunmas imkan il bal normalar is hüquqlar tkil edir. nsan hüquqlar qdimdn bri müxtlif din v mdniyytlrd öz tzahürünü tapmdr. Belki, bütün dinlrd insanlarla xo rftar etmk, onlara ignc vermmk, yoxsullara, yallara, lillr yardm göstrmk, uaqlarla mehriban davranmaq kimi normalar olmudur. Bütün bunlar is insan hüquqlarnn tkkülünd öz rolunu oynam v demokratik, hüquqi dövltin sas chtlrini özünd ks etdirir. Hl Qdim Yunanstan müdriki A nal Solon ilk df e..594-cü ild yeni qanunlar yaratm v demokratiya elan etmidir. Daha sonra Aristotel (e..384-322) is hesab edirdi ki, demokratiya idaretmnin n pis formalar arasnda n yaxsdr. Ona gör demokratiyann növlri brabrlik, mk senzi, vzif tutmaq hüququ, qanunun aliliyi v sad xalqn ali hakimiyytidir. Bel demokratik idaretm sistemi: Xalqn hakimiyytin mnbyi kimi tannmasnda saslanmaqla, ona dövlt ilrind itirak hüququ verir; Vtndalar real hüquq v azadlqlarla tmin edir; - nsanlarn dövltin idar edilmsind itirak etmsi hüququnu tmin edir; 189 Fikrini srbst ifad etmk, eidil bilmk imkan yaradr; - nsanlarn özünü ifadsin, hüquqlarn v istklrini qanuni yolla yerldirmk arzusuna cavab verir. (4, 29). Bütün bunlara rmn insan hüquqlarnn çrçivsi nec v hans amillrl müyyn olunur? Onun srhdlri harada balayr v harada bitir? Bu suallar cavablandrmaq üçün ilk önc insann mahiyyti il bal müyyn suallara aydnlq gtirmk zruridir. Tbiidir ki, biz insan hüquqlar haqqnda danarkn ilk növbd bu hüquqlarn aid olduu insan problemlrini d nzrdn keçirmliyik. XX srin ikinci yarsna qdr olan dövrd hr bir insann doulduu andan balayaraq hüquqlara malik olduu iddia edilirdis d, sonralar bu kir müyyn müsbt dyiikliy mruz qalmdr. Bel ki, insan hüquqlarnn inkiaf v bu sahd ayr-ayr dövltlrin hüquq tcrübsi sasnda insanlarn h a ana btnindn hüquqlara malik olmas qbul edilmidir. Fls xarakterli "insan kimdir?" sualnn cavablandrlmas il sx bal olan insan hüquqlar il insanolma vziyyti arasndak laq ontoloji bir münasibtdir. nsan olmaq, mahiyyt etibar il hüquqlara sahib olmaqdr. Bu hüquq v azadlqlar el bir sosial-fls kateqoriyalardr ki, insann tbitindn, yni onun varlndan v özünü müda sindn töryir. Ona gör d hr bir ks öz hüquqlarn drk etmli, bu hüquqlar haqqnda müyyn biliklr malik olmal, bu hüquqlar hyata keçirmk üçün tcrüb v srid qazanmaldr. Hüquqlarnn tmin olunmasn tlb etmyn, onlarn reallamasna insan öz lyaqtin, mnsubiyytin, mnliyin, xlaqna yadlamas, özglmsi il qarlar. nsan özündn asl olmayan sbblr gör hüquqlarn realladra bilmdikd, yaxud hüquqlarnn mhdudladrlmasna v nticd onlarn itirilmsin yol verdikd, o yaamal olduu layiqli insan hyatndan mhrum olur. Bu insanlarn rf v lyaqtin tam cavab vern v kamil bir hyat ifad edn, müyyn qdr utopik çalarlar dayan insan hüquqlar doktirinasdr. nsan hüquqlarnn sciyyvi chtlrindn biri ondan ibartdir ki, insan heç vaxt malik olduu hüquqlarla kifaytlnmir, daim siyasi v hüquqi mübariz yolu il yeni hüquqlar ld etmk niyytind olur. Göründüyü kimi insan hüquqlar daim dinamikada olan, müda si üçün hüquqi tminatn yaradlmasn tlb edn, ham tr ndn etirafa iddial olan fenomendir. nsan haqlar ideyasnn xlaq normalar il laqlndirilmsi zruri olsa da bu normalarn insan hüquqlarnn ifadsi üçün yetrli olmamas da bir reallqdr. nsanlarn yaadqlar cmiyytlrd v mnsub olduqlar mdniyytlrd xlaq normalarnn müxtli iyi insan hüquqlarnn mzmununa da müxtli ik qatr. Burada nzri thlil sasnda insan hüquqlar anlayna daha müfssl rh vermk mümkündür. vvla, sosial-siyasi müstvid insan mahiyytinin aradrlmas il onun beynlxalq hüquqi sndlrd müyyn olunmu hüquqlara iddiasna haqq qazandrmaq olar. Yni, insan ehtiyac olduu hüquqlar realladrmaqla sosial-siyasi hyatda öz yerini tutur. kincisi, insan hüquqlarnn formalamasna tsir göstrn mqamlarn mahiyytinin thlili bu hüquqlarn hüdudlarn müyyn etmy imkan verir. Tbii ki, ictimai praktikada reallaan insan hüquqlar hr bir frd v hamya amil edildiyindn, bu hüquqlarn hm frdlr gör mxsusi, hm d hamya gör ümumi chtlri üz çxarr. nsan haqlarna dair flsf, hüquq, sosial-siyasi sahlrd mövcud olan bütün srlrd hüquqlarn mhz insanlara mxsus olduu qeyd olunur. nsann insan hüquqlarnn subyekti kimi müyyn edilmsi iki mslnin aradrlmasn zruri edir. 190 Birincisi, insan haqlarnn subyekti kimi "insan" dedikd, kimin nzrd tutulduu mslsi önmlidir. nsan hüquqlar haqqnda qbul edilmi bütün beynlxalq sndlrd insan v insanlardan danlr. Bu sndlrin mtnindki "insan" mhfumu frdi nzrd tutur. Frd dedikd, kmiyytc tk olan, hüquq v azadlqlara malik v hüquqlardan istifad edn azadlqlardan bhrlnn xs baa düülür. nsann frd kimi qbul edilmsi bzi çtinliklrin df edilmsin rait yaradr. lk zamanlar hüquq v azadlqlarn subyektlri dedikd müxtlif insan tbqlri baa düülür v mhdudiyytlr müyyn olunurdu. O dövrlrd insan hüquqlar müyyn qrup insanlara amil edilmi, yalnz sonradan universallamdr. Belki, Avropada ilk df qbul edilmi 1215-ci il tarixli mhur "Mana Carta Libertatum" (Böyük Azadlq Xartiyas) Britaniya Krallnn frqli silklrin v tbqlrin ünvanlanaraq yazlmdrsa, 1948-ci il tarixli "nsan hüquqlar haqqnda ümumi Byannam" br nslinin bütün üzvlrin, hr bir insana xitabn yazlmdr. Baqa sözl, insan hüquqlar kollektiv deyil, frdi xarakter dayr v müxtlif qruplara daxil olan konkret frdlrin hüquqlar kimi baa düülür. nsan hüquqlar sahsind qbul olunmu ilk snd hesab ediln "Mana Carta Libertatum" XIII srd ngiltrd kral hakimiyytinin feodallarn xeyrin mhdudladrlmasn, feodallara hanssa hüquq v imtiyazlarn verilmsini nzrd tuturdu. Bu eyni zamanda, h a digr tbqy mxsus olan insanlarn da hüquqlarndan danlmas üçün zmin yaradacaq ümidini verirdi. Hmin sndl feodallara veriln hüquqlar daha sonralar digr tbqlrin nümayndlrin d amil olunmas istiqamtd mübarizni siyasildirmidir. Bu siyasi mübariz 1295-ci ild ilk parlamentin yaradlmas il nticlnmidir. Yaradlan bu parlament institutu glckd insanlarn hüquq v azadlqlarnn inkiaf etdirilmsind vzsiz rol oynayan demokratiya v konstitusiya sisteminin tmlini qoymudur. Bu sistem is briyyt "Hüquqlara dair Müracit" (1628) v "Hüquqlar haqqnda qanun (1689) kimi sndlr bx etmidir. Hmin dövrd ba vermi siyasi mübariznin nticsind yaranm bu beynlxalq, sndlr insan hüquq v azadlqlarn tmamil hat etms d onlarn bu hüquq v azadlqlarn inkiafndak vzsiz rolu danlmazdr. Mübariz nticsind parlament institutunun formalamas insan hüquq v azadlqlarnn inkiaf baxmndan hmin dövr üçün yegan lamtdar hadis olmamdr. ntibah dövrünü yaamaa balayan Avropa flsfsi ali varlq insan yenidn kf etmy balamdr. Qrb dünyas slamn yayld rqd insana veriln önm, onun cmiyytd yeri v roluna, inkiaf potensialna dair baxlar hat edn fls düünclrdn bhrlnmidir. bnRüd (Averroes) vasitsil Aristotel, Platon kimi loso arla tan olan Avropa mütfkkirlri kils sxolistikasna qar barmaz v tsirli mübarizy balamlar. (2,32). Görkmli holland hüquqünas v siyasi mütfkkiri, dövlt v hüquq haqqnda ilk burjua tliminin, Yeni dövrün tbii v beynlxalq rasionalistik hüquq doktorinasnn banilrindn biri Hüqo Qrotsi (1583-1645) dövltin müstqilliyini v suverenliyini mhdudladrmaa çalmdr. O, insanlarn "tbii hüquqlarn" – yaamaq, azad olmaq v mülkiyyt hüquqlarn müda  edrk dövltin bu hüquqlarn tmin olunmasna borclu olduunu iddia edirdi. Bu yeniliklr o dövr üçün dünyvi hüquq sisteminin yaradlmas kontekstind mülkiyyt v azadlqlara veriln n yüksk qiymt olmaqla yana, insanlara qar dövlt tr ndn ediln haqszlqlara kskin etirazn ifadsi idi. Yeni dünyvi hüquq v dövlt flsfsinin saslarnn formalamasna vzsiz töhf vermi. H.Qrotsi daltlilik ideyasna da xüsusi önm vermidir. Qrotsiy gör insanlar, 191 xalqlar v dövltlr arasndak münasibtlrd daltlilik prinsipin riayt olunmas sas rtlrdn biridir. Onun bütün hüquqi yanama sisteminin sasnda hüququn zruri lamti kimi dalt ideyas dayanr. nsan hüquqlar özünün tarixi inkiaf prosesinin kulminasiyasna 4 iyul 1776-c ild AB-da "stiqlaliyyt Byannamsi"nin elan edilmsi il çatmdr. Bel ki, "stiqlaliyyt Byannamsi" ictimai praktikada qbul olunmu ilk snd idi ki, insan hüquq v azadlqlarna böyük önm vermidir. Burada qeyd olunan insan hüquqlar v azadlqlar haqqnda kirlr daha sonra 17 sentyabr 1787-ci ild qbul edilmi AB-n Konstitusiyasnda öz ksini tapmdr. Hm stiqlaliyyt Byannamsinin, hm d AB Konstitusiyasnn mütrqqi chtlrindn biri d o idi ki, bu sndlrd ilk df insan hüquq v azadlqlarnn prinsipiall qeyd olunaraq onlarn siyahs tsbit edilmidir. Bu siyahda qid azadl, söz azadl, sadt çatma hüququ, mülkiyyt hüququ v xsi toxunulmazlq hüquqlarn qorunmas üçün mhkmy müracit hüququ kimi hüquqlar v azadlqlar daxil idi. nsan hüquq v azadlqlar vtnda cmiyytind sasn frdiyyçilik müstvisind özünü ifad edir. Bu vtnda cmiyyti çrçivsind frdin srbst olmasndan irli glir. Vtnda cmiyyti öz srhdlri hüdudlarnda hm frdi, hm d nisbi sciyy dayan prinsiplri müda  edir. Bu sbbdn d onun hüdudlar daxilind heç kimin xsi, qrup v icma mnafeyi digrlrinkindn yüksk tutulmur. Vtnda cmiyytind frdiyytçilik bsit, mexaniki v sabit hal kimi qbul edilmmli, hmçinin frdin hiss v ehtiraslarnn srbstliyi ümumi v ictimai anlaylar inkar etmmlidir. Hüquq v azadlqlarnn müda si bütün mhdudiyytlrinin, ümumi hüquq v slahiyytlrin lv olunmasn nzrd tutmur. Hüquq v azadlqlarn tmin olunmas üçün zruri norma v qaydalar, balansladrlm münasibt, mdni cmiyyt hyatnn rasional atributlar vtnda cmiyytind gözlnilir. Yalnz bel bir raitd, insann hqiqi azadlnn tmin olunmas mümkündür. Bunun üçün hmçinin vtnda cmiyyti daxilind müxtlif mnafelr v haqlar arasnda balansladrman tmin edrk tolerantlq prinsiplrinin funksional rolu da vacibdir. Con Lokka gör, dözümlülüyün nümayi etdirilmsi bir insann digri tr ndn baa düülmsi kontekstind müxtlif narahatlqlar aradan qaldra bilr. Söz, ifad, kir, mtbuat v dini azadlqlarn tmin olunmasna demokratik vtnda cmiyytind tolerantlq ideyasnn reallamas il nail olunur. Cmiyytd dözümlülük yoxdursa, frqli düüncy, kri v etiqada malik frdlrin çoxlua qar müqavimt göstrmsi çox çtin v h a demk olar ki, mümkün olmur. Göründüyü kimi, tolerantlq vtnda cmiyyti üçün vacib bir element olaraq böyük hmiyyt dayr. Tolerantl sosial-mdni frqlr v ictimai münasibt tipi kimi, digr kir, etiqad v davran formalarna dözümlülük kimi, sivilizasiyalln fundamental lamtinin, siyasi mdniyyt sviyysinin göstricisi kimi qiymtlndirmk olar. Avropada tolerantlq prinsipi XVI-XVIII srlrdn balayaraq inkiaf etmy balamdr. Dözümlülük hr bir cmiyytd, ilk olaraq, n qabarq kild etno-mdni frqlr, milli sciyyy, din münasibtd meydana çxmdr. Müxtlif etnik birliklrin, mdni areallarn, dinlrin mövcud olduu dünyada v bu dinlr etiqad edn, özünmxsus mdni irs bal insanlarn eyni cmiyytd mövcudluunun sas rti dözümlülükdür. Tolerantln müasir dövrümüzdki anlay müxtlif din v mdniyytlr mnsub olan bütün xalqlarn layiqli yaamaq hüququnun tannmas v tsdiq edilmsini ehtiva edir. 192 Bununla bel, müxtlif sivilizasiyalar üçün frqli mövcudluq rtlri olduundan beynlxalq müstvid tolerantln qorunub saxlanlmas üçün cmiyytin inkiaf paradiqmasn dyimk grkdir. Tolerantln vtnda cmiyytinin formalamas prosesind qorunub saxlanlmas v inkiaf etdirilmsin nail olmaq üçün hakim dairlrin inhisarlnn qarsnn alnmas labüddür. Tolerantlq, vtnda cmiyytind çoxluqda olanlarn azlqda olanlara münasibtd dözümlülük nümayi etdirmsil yana, azln da bu dözümlülüyü nzr almas il özünü biruz verir. Baqa sözl, ümumi v ictimai sasl tolerantlq tlblrin gör hamnn bir-birin qar msuliyytli v insani hssaslqla davranmasdr. (3,64). Bütün bu qeyd olunanlar ümumilikd vtnda cmiyytinin ail, mktb, ali thsil müssissi, i kollektivi v digr sosial institutlarn faliyytind v, n sas xsin sosiallamasnda mühüm hmiyyt ksb edir. Bu qeyd olunan münasibtlr Azrbaycan üçün d olduqca xarakterik v hmiyytlidir. Azrbaycanda demokratik proseslrin inkiaf perspektivlri, insan hüquq-larnn qorunmas vtnda mdniyytinin inkiaf, iqtisadi, siyasi v sosial-mdni atmosferin nec inkiaf etmsini nümun kimi qeyd etmk olar. Bunun bariz nümunsi kimi Azrbaycanda 2016-c ilin "Multikulturalizm ili" kimi qbul olunmasdr (3,66). Bunun sasn Azrbaycan dövltinin mnvi dyrlrin qorunmasn, tblii v tviqini cmiyytin inkiaf meyarlarndan biri kimi qbul edir. Bu xalqmzn ümummilli lideri Heydr liyevin mülli olduu azrbaycançlq ideologiyasnn v dövlt siyastinin trkib hisssidir. Bu gün Azrbaycan cmiyytinin v dövltinin hm sosial-iqtisadi inkiafnn, hm d mnvi trqqisinin bünövrsind Heydr liyev siyasti dayanr. Bu siyastin hazrda Prezident lham liyev tr ndn uurla v ardcllqla davam etdirilmsinin nticsidir ki, Azrbaycan hm sosial-iqtisadi, hm d mnvi dyrlrin qorunmasna v inkiafna gör regionun lider dövltin çevrilib. Ulu öndr Heydr liyev ikinci df hakimiyyt qaytdqdan sonra milli-dini dyrlrimizin qorunmasnda, islam dinin ehtiram göstrmsind, xalqmzn dini qidsinin daha da möhkmlndirilmsind, elc d ölkd vicdan azadlnn brqrar edilmsind, tolerant v multukultural nnlrimizin tbliin v tviqind mli faliyyti il misilsiz rol oynayb. Bu siyast nticsind insan hüquqlarnn qorunmasna dair qanunvericilik bazas beynlxalq hüquq normalarna uyunladrlb, dövltdin münasibtlrinin tnzimlnmsi prinsipi trtib olunub, dini etiqad azadl il bal normativ hüquqi aktlara riayt edilmsin nzart güclndirilib, konfesiyalar arasnda dözümlülük mühiti yaxladrlb, elc d dini-tarixi abidlrimizin tikintisi, brpas v qorunmas istiqamtind mühüm tdbirlr hyata keçirilmidir. Bütün bu qeyd olunanlar Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnn müva q hüquqi normalar olan, Sosial inkiaf v dövlt (M.16.), Din v dövlt (M.18.), nsan v vtnda hüquqlarnn v azadlqlarnn sas prinsipi (M.24.), nsan v vtnda hüquqlarnn v azadlqlarnn müda si (M.26.), Cmiyytin v dövltin siyasi hyatnda itirak hüququ (M.54.), (Konst.18) kimi öz ksini tapmdr. Tarix sübut edib ki, mnvi gücü zif olan cmiyytlrd sosial-iqtisadi, elmi texniki inkiaf daimi ola bilmz. Çünki inkiaf v trqqinin dayanaql olmas üçün cmiyyt hr tr i – hm sosial-iqtisadi, elmi – texniki, hrbi-siyasi v mdni-mnvi chtdn inkiaf etmlidir. 193 Bel bir zrurti nzr alaraq Bakda ümumdünya mdniyytlraras dialoq forumlarnn keçirilmsi mühüm hmiyyt ksb edir. Bu tbbüsün sas 2008-ci ilin 2-3 dekabrnda Bakda keçiriln Avropa v slam ölklri mdniyytlr nazirlrinin Konfransnda Prezident lham liyev tr ndn irli sürüln "Bak prosesi" il qoyulmudur. Hmin konfransda Azrbaycann tbbüsü il "Mdniyytlraras dialoqun tviqin dair Bak Byannamsi" qbul edilmi, bellikl, sivilizasiyalar arasnda dialoqun inkiafn nzrd tutan "Bak prosesi"nin v "Sntçilr dialoq namin" layihsinin icrasna balanmdr. Azrbaycan dövlti tr ndn hyata keçiriln xomraml siyast, hmçinin müxtlif mdniyytlrin v qitlrin qovuuunda yerln ölkmizin hm geosiyasi vziyyti, hm d mdni znginliyi "Bak prosesi" çrçivsind mdniyytlraras dialoq tbbüslrinin Avropa v ona qonu regionlarn hüdudlar çrçivsindn çxarlaraq daha qlobal sviyyy yüksldilmsini tmin etmidir. BMT Ba Mclisinin 65-ci sessiyasnda Prezident lham liyev tr ndn Bakda Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumunun keçirilmsi tbbüsü elan edilmidir. 2011-ci ilin aprelind is I Dünya Mdniyytlraras Dialoq Forumu uurla ba tutmu, bu tdbird konseptual saslar, idaretm, siyast dair müxtlif aspektlrd mdniyytlraras dialoq msllri müzakir edilmi, forum briyyt üçün faydal nticlri il bütün dünyada rbtl qarlanmdr. 2013-cü ilin maynda Bak "Çoxmdniyytli dünyada sülh raitind birg yaamaq" üar altnda II Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumunada ev sahibliyi etmidir. 2015-ci ild is tkil olunan III Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumunda aparlan müzakirlrin sas mahiyyti is bu qlobal tdbirin devizind ks olunmu "Mdniyyti ortaq thlüksizlik namin paylaaq" olmudur. Mdniyytlraras dialoqun bütün sahlrd inkiaf tendensiyalar, dünyada müasir qlobal çarlar, dini-ideoloji qardurmalar, mdni v sosial transformasiyalar fonunda ümumbri dyrlrin qorunmas v s. bu kimi msllr beynlxalq tdbir qatlan mhur xsiyytlrin, siyastçilrin, dövlt xadimlrinin, elm adamlarnn ortaq müzakir mövzusuna çevrilmidir. (5). Forum zaman v sonrak mrhld sslnn bir-birindn maraql kirlr bir ümumi nöqtd ksiir: forumun 2 il vvl Bakda keçirilmsi bard veriln qrar slind, heç d tsadü olmayb. Konkret olaraq "Multikultural cmiyytin formalamasnda Azrbaycann rolu" mövzusunda aparlan müzakirlrd xüsusi vurulanb ki, respublika tkc iqtisadi, siyasi, mdni, habel idman sahsind ld etdiyi böyük nailiyytlrl deyil, hm d mövcud ictimai-siyasi sabitlik, dini, milli, irqi dözümlülük v tolerantlq amillrin gör seçilir. V bu tolerantlqdan da irli glrk ölkmizd srlr boyu müxtlif xalqlarn nümayndlri dinc yana yaayb, frqli mdniyytlrin qarlql harmoniyas bnzrsiz multikultural mkann formalamasn tmin edib. Mötbr tdbirin yekunlarnn dourduu n ümumi qnatlrdn biri d budur ki, hazrda sivilizasiyalar arasnda dialoqun n mühüm problemlrindn biri multikulturalizmin zif inkiaf etmsidir. Bu anlayn mahiyytind cmiyytlri daha çox dalt, mrhmt kimi ümumbri ideyalara tviq etmk chdlri olsa da, müasir dünyada hl d qan tökülür, dinc insanlar qtl yetirilir, münaqi v mühariblrin qars alnmr, "ikili standartlar"a yol verilir. Bu neqativ meyillrin multikulturalizm v inkluziv dövlt modelin real thlük olduu bildirilir. 194 Beynlxalq tdbird Azrbaycan multikulturalizminin inkiafnda Heydr liyev Fondunun xidmtlri d danlmazdr. Belki, ölkd tolerantlq nnlrinin qorunmasna mühüm hmiyyt vern fondun "Tolerantln ünvan – Azrbaycan" layihsi bu baxmdan xüsusi yer tutur. Layih Heydr liyev Fondu katolik, provaslav kilslrinin v sinoqoqlarnn tmirin töhv verir. Bu qeyd olunanlarn mntiqi nticsi kimi ölk prezidentinin söyldiyi kirlr öz aktuall il diqqt mrkzind yer tutur. "Azrbaycan srlr boyu dinlr, mdniyytlr v sivilizasiyalarn bir araya gldiyi mkan olmudur. Biz rq il Qrb arasnda yalnz cora körpü deyil, hm d mdniyyt körpüsüyük. Bütün deyilnlr sas verir ki, respublikann multikulturalizm sahsind ld etdiyi çoxsrlik tcrüb müasir dünyada mütrqqi model kimi qbul olunur v maraql qarlanr (6). dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyas. Bak, 2011. 2. Y.Türkel . "Politologiya". Bak,2006. 3. .Abbasov. "nsan Haqlar v ictimai ry". Bak,2013. 4. M.Mahmudov., Z.abanov., F.lkbrov. "daretm nzriyysi" Bak, 2012. 5. "Azrbaycan" Qzeti – 15 may 2016. 6. "Azrbaycan" Qzeti – 21 iyun 2016. 195 HUMAN RGHTS N A MULTCULTURAL SOCETY Laxhmi NARAYAN DAS Associate professor, Sikkim Manipal University, India International Multicultural Network Country Representative in India India is a country of many cultural. Caste, creed and language based country. It's 1. 326 billion populations may speak different languages or may like different food pattern and different dress pattern, but their thinking and their way to think about the country is very similar and unique. India's strength is laying in multiculturalism, where every citizen of this nice nation participates in the cultural festivals of other cultural and enjoys the same to an extreme extent. India is a country which believes in VasudhaivaKutumbakam, which is a Sanskrit phrase found in Hindu texts like Maha Upanishad, which means "The world is one family". Indian cultural is very vast and now many Indians who are staying in many foreign countries are also spreading the Indian cultural. Today many foreign nationalists are also adopting the Indian cultural voluntarily and enjoy the ethics of this cultural. Today there are many cross cultural marriages are also taking place, where either bride or groom who id not an Indian nationalist try to understand the cultural sentiment of India and become the part this cultural permanently. Due to many cultural interface among citizen of the country, they learn to essence of every cultural and respect each other cultural when being together. Today Human rights is a popular concept in India. In many sphere of life, we are observing that from animal to human being everyone has been protected with a shield called human rights.The concept basically covers the genuine protection of human being and other creature if they have been tortured through many acts and their living rights have been violated. In India, human rights activities are working in different fields of human rights violation like trafficking of girl child, prostitution, child pornography, drugs addict, child labour etc. India as well as many parts of the globe many human rights agencies are working dedicatedly for the better cause of the protection of human rights by any means. Government of India is also works in a proactive manner with these agencies to protect the human right, if violated by any means. Protection of human rights is a noble thought and today Government of India as well as many educational institutions are imparting the courses in Human rights and they are trying to sensitise the various issues related to human rights. Many workshops and seminars are also being conducted by different agencies and authorities to highlights the basic cause of human rights and many steps to curb this menace. India became a proud nation in 2014 when one of its leading human right activist and child protect activist Mr. Kailash Satyarthi honoured with noble peace award by noble committee.Noble committee truly recognize his dedicate work towards the child protection and his long time service to society for saving the life and childhood of street children in India. 196 KailashSatyarthi is an Indian children's rights and education advocate and an activist against child labour. He founded the BachpanBachaoAndolan (lit. Save the Childhood Movement) in 1980 and has acted to protect the rights of more than 83,000 children from 144 countries. It is largely because of Satyarthi's work and activism that the International Labour Organization adopted Convention No. 182 on the worst forms of child labour, which is now a principal guideline for governments around the world. His work is recognized through various national and international honours and awards including the Nobel Peace Prize of 2014, which he shared with MalalaYousafzai of Pakistan. In 1980, he gave up his career as an engineer and became secretary general for the Bonded Labour Liberation Front; he also founded the BachpanBachaoAndolan (Save the Childhood Movement) that year. He has also been involved with the Global March Against Child Labour and its international advocacy body, the International Centre on Child Labour and Education (ICCLE),which are worldwide coalitions of NGOs, teachers and trades unionists. He has also served as the President of the Global Campaign for Education, from its inception in 1999 to 2011, having been one of its four founders alongside ActionAid, Oxf am and Education International. In addition, he established GoodWeave International (formerly known as Rugmark) as the first voluntary labelling, monitoring and certification system of rugs manufactured without the use of child-labour in South Asia This latter organisation operated a campaign in Europe and the United States in the late 1980s and early 1990s with the intent of raising consumer awareness of the issues relating to the accountability of global corporations with regard to socially responsible consumerism and trade. Satyarthi has highlighted child labour as a human rights issue as well as a welfare matter and charitable cause. He has argued that itperpetuates poverty, unemployment, illiteracy, population growth, and other social problems, and his claims have been supported by several studies. He has also had a role in linking the movement against child labour with efforts for achieving «Education for All». He has been a member of a UNESCO body established to examine this and has been on the board of the Fast Track Initiative (now known as the Global Partnership for Education) Satyarthi serves on the board and committee of several international organisations including the Centre for Victims of Torture (USA), the International Labour Rights Fund (USA), and the International Cocoa Foundation. He is now reportedly working on bringing child labour and slavery into the post-2015 development agenda for the United Nation's Millennium Development Goals. Satyarthi, along with Pakistani activist MalalaYousafzai, was awarded the Nobel Peace Prize in 2014 «for their struggle against the suppression of children and young people and for the right of all children to education". Satyarthi is the fifth Nobel Prize winner for India and only the second Indian winner of the Nobel Peace Prize after Mother Teresa in 1979.Every citizen across this globe has the right to enjoy the freedom of life given by their own law of the country and any kind of violation of this right must be protected in fullest with the help of respective government agencies reputed NGOs who are working in this field and international agencies of repute. In this aspect I would like to present one nice cultural symbol of India, which is considered as a pillar of grooming cultural and work for human mankind also. The cultural organization is ISKCON. 197 About ISKCON and its Philosophy: The International Society for Krishna Consciousness (ISKCON), otherwise known as the Hare Krishna movement, includes five hundred major centres, temples and rural communities, nearly one hundred affiliated vegetarian restaurants, thousands of namahattas or local meeting groups, a wide variety of community projects, and millions of congregational members worldwide. Although less than fifty years on the global stage, ISKCON has expanded widely since its founding by His Divine Grace A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhup°da in New York City in 1966. ISKCON belongs to the Gaudiya-Vaishnavasamprad°ya, a monotheistic tradition within the Vedic or Hindu culture. Philosophically it is based on the Sanskrit texts Bhagavadg±t° and the BhagavatPurana, or SrimadBhagavatam. These are the historic texts of the devotional bhakti yoga tradition, which teaches that the ultimate goal for all living beings is to reawaken their love for God, or Lord Krishna, the "all-attractive one". God is known across the world by many names including Allah, Jehovah, Yahweh, Rama, etc. ISKCON devotees chant God's names in the form of the maha-mantra, or the great prayer for deliverance: Hare Krishna, Hare Krishna, Krishna Krishna, Hare Hare/Hare Rama Hare Rama, Rama Rama, HareHare. Many leading academics have highlighted ISKCON's authenticity. Diana Eck, Professor of Comparative Religion and Indian Studies at Harvard University, describes the movement as "a tradition that commands a respected place in the religious life of humankind." In the 1980s Dr. A. L. Basham, one of the world's authorities on Indian history and culture, wrote of ISKCON that, "It arose out of next to nothing in less than twenty years and has become known all over the West. This, I feel, is a sign of the times and an important fact in the history of the Western world." ISKCON's founder, SrilaPrabhupada, has drawn appreciation from scholars and religious leaders alike for his remarkable achievement in presenting India's Vaishnava spiritual culture in a relevant manner to contemporary Western and worldwide audiences. Members of ISKCON practice bhakti-yoga in their homes and also worship in temples. They also promote bhakti-yoga, or Krishna Consciousness, through festivals, the performing arts, yoga seminars, public chanting, and the distribution of the society's literatures. ISKCON members have also opened hospitals, schools, colleges, eco-villages, free food distribution projects, and other institutions as a practical application of the path of devotional yoga. A good cultural practice teaches to become humble, noble and it is a sign of developing a leadership quality inside of the human being. India keeps its value, tradition and cultural by brining all its citizen under a single umbrella. 198 MULTKULTURALZM SYAST AZRBAYCANÇILIQ MFKURSNN KREDOSU KM Rinard RFOV Azrbaycan Turizm v Menecment Universitetinin dissertant, Azrbaycan 8mk v Sosial Münasibtlr Akademiyasnn müllimi "Multikulturalizm" termini ilk df olaraq isveçrlilr tr ndn 1957-ci ild 4 dild danld v müxtlif dinlr ibadt olunduu ölk olan sveçrni xarakteriz etmk üçün istifad olunmudur.[8] Sosial elmlr lütind (Dictionary of the Social Sciences) "multikulturalizm" termini bir dövlt, cmiyyt v icma daxilind müxtlif mdniyytlrin nümayndlrinin birg yaay kimi müyynldirilir. Mülli r termini konkretldirrk, qeyd edirlr ki, "multikulturalizm" müxtlif irqi v etnik qruplarn nümayndlrinin qarlql dözümlülük v hörmt raitind yaayn, hmçinin onlarn mdniyytlrinin unikal xüsusiyytlrinin qorunmasn nzrd tutur.[9, s.323] Multikulturalizm baqa xalqn nümayndsin, baqa din hörmtdir. Öz dinin hörmt baqa din hörmtdn balayr. Multikulturalizm ayr-seçkiliy yol vermir, ksin bütün xalqlar birldirir. Hmçinin, multikulturalizm el bir siyastdir ki, o, mdni plüralizmi qbul edir v onun inkiafna rait yaradr. Bu, ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarna hörmtl laqdardr. Multikultural cmiyytd hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk, ana dilind mktb açmaq, qzet v jurnal drc etdirmk sahlrind brabr hüquqlara malikdir. Multikulturalizm siyasti assimilyasiyan inkar edir, inteqrasiyaya aparr.[7] Mutikultural cmiyytd hr hans mdniyytin hökmranlnn mövcudluu nzrd tutulmur. Baqa sözl, multikulturalizm çoxmilltli dövltd mdni identikliyin qorunmas demkdir. Bu zaman multikulturalizm siyasti hm passiv, hm d aktiv xarakter dayr. Birinci halda o, mdni mdni müxtli iy tolerant münasibti, ikincid, bu müxtli iyin aktiv dstklnmsi raitind inteqrasiyan nzrd tutur. Multikulturalizm çoxlu sayda müsbt mqamlara malikdir. Bu ilk növbd mdni qurumlar sferasnda prülarizmin qorunmasdr. Onun sas mahiyytini açqlayarkn, bu anlayn müxtlif cür yozulduu külli miqdarda srlri nzr almaq lazmdr. Lakin buna baxmayaraq, alimlrin böyük hisssi bu mövzunu n müxtlif ölklrd v milltlrd mdni nnlrin diqqt yetirilmsi, onlarn heç birin imtiyaz vermyn rngarnglik kimi açqlayr. xsiyyt üçün multikulturalizmin ahmiyyti hr eydn vvl öz mdniyytin daxil olmaq imkan ld etmk ans il rtlndirilir. [10, s.34] Dünya ölklrinin tcrübsi göstrir ki, etnik, milli, dini azlqlar üçün imtiyazlar siyasti heç d, nzrd tutulan mqsdlr hmi nail olunmasna kömk göstrmir. ksin, bu cür eksklyuzivlik bzn müasir polietnik icmalarn fraqmentasiyasn v grginliyin rtlndirrk, onlarn mdni inteqrasiyasna mane olur. Multikulturalizm modelini rhbr tutan qrb ölklrind mdni müxtli iyinin dstklnmsi mümkün olsa da, lakin 199 cmiyytin vtnda birliyin nail olunmad. Bununla laqdar olaraq, vacib msl ortaya çxr ki, ümumilikd etnik müxtli iyi qoruyaraq, prinsipc cmiyytin birliyin nail olmaq mümkündürmü? Müasir dünya tcrübsi hl bu suala aydn cavab vermy imkan verms d, pozitiv xarakterli müahidlr nzr çarpr. Bu müahidlrin n parlaq nümunsini müasir dövrd Azrbaycan Respublikas tqdim edir. Bu cür birlik nümunsini ölkmizin prezidenti cnab lham liyev Azrbaycan Respublikasnn timsalnda xarakteriz edrk, qeyd etmidir ki, "Azrbaycanda bütün xalqlar dostluq, mehribanlq raitind, bir ail kimi yaayr".[6] Azrbaycan Respublikasnda hyata keçiriln multikulturalizm siyasti mdni inteqrasiya proseslrin lverili müstvi yaradr. Hal-hazrda Azrbaycanda bir çox etnos v konfessiyalar sülh, minamanlq v razlq raitind yaayr. Bu yüksk tolerantlq üuruna malik azrbayanl etnosunun xidmtidir. Azrbaycanllar tarixn müstsna xeyirxahll, qonaqprvrliyi, smimiliyi il frqlnmilr. Azrbaycanda yaayan etnoslarn mdni inteqrasiyasnn sasnda Azrbaycançlq m ursi dayanr. Azrbaycançlq m ursi – Azrbaycan xalqnn siyasi, iqtisadi, sosial v mdni yükslmsin yönln bir ideyadr. Azrbaycan müxtlif xalqlarn dinc, dostluq, qardalq raitind yaad, sevinci v kdri birg bölüdüyü mkandr. Bu mkan qdim Qafqaz albanlarnn bugünkü varislri olan udinlr, avarlar, lzgilr, habel yhudilr, tallar, ruslar, gürcülr, kürdlr, yaxn keçmid almanlar öz ortaq vtnlrin çevir biliblr. Bu gün Azrbaycana sassz torpaq iddias il çx edn separatçlarla eyni milltdn olan, ancaq bu separatçlarn sassz iddialarn qbul etmyn Azrbaycan ermnilri d buran öz vtnlri sayrlar. Bir knd qdr sakini olan, dili v etnik kimliyi bu knddn baqa heç bir yerd tmsil olunmayan xnalqllar v ceklilr d Azrbaycana mxsusdur. Bütün bu xalqlarn dil v mdni znginliklrini Azrbaycan dövlti öz znginliyi, öz gücü sayr. Ulu öndr Heydr liyev deyirdi: "Dövlt, ölk n qdr çox xalq birldirs, bir o qdr zngin olur, çünki onlarn hr biri ümumdünya mdniyytin v sivilizasiyasna öz töhfsini verir".[4] Tbii olaraq, ulu öndr etnik milltçiliy alternativ kimi bütövlükd Azrbaycan xalqnn v cmiyytinin, eyni zamanda Azrbaycan dövltçiliyinin yüksliini rtlndirn v multikulturalizmin sas mnvi bazas olan azrbaycançlq prinsipini milli ideologiya kimi irli sürdü. O qeyd etdi ki, etnik milltçilik, nhayt etibaril, etnik separatizm, xalqlar arasnda münaqiy gtirib çxarr. Azrbaycançlq ideologiyas is dinindn, dilindn, irqindn asl olmadan ölkd yaayan bütün vtndalar birldirir. Ulu öndrin dediyi kimi, hqiqtn d «Azrbaycan onun razisind yaayan bütün millt v xalqlarn ümumi vtnidir. razimizd yaayan azrbaycanl da, lzgi d, avar da, kürd d, tal da, udin d, kumk da, baqas da – bütünlükd hams azrbaycanldr». Bu sözlr bu gün d son drc hmiyytlidir v bel bir aydn siyasi hqiqti aktualladrr: biz, yni Azrbaycanda ya- ayan bütün xalqlar mhz bir yerd, mhz azrbaycanl olaraq dünya üçün maraq ksb ed bilrik. Biz ayr-ayrlqda heç kim üçün maraql deyilik![3] Ulu öndr Heydr liyev milli ideologiyann komponentlrini özünd sintez edn azrbaycançlq m ursini irli sürmüdür. Bu x bir trfdn, Azrbaycanda vahid millidövltçilik hissiyyatnn formalamasn, milli-mnvi dyrlri, etnik-milli yetkinlm v bütövlmni özünd ks etdirirs, digr trfdn, milli kimliyindn, dini mnsubiyytindn v dilindn asl olmayaraq ölkmizin hr bir vtndann hüquq v azadlqlarnn tmin 200 olunmasn, onlarn öz mnvi-mdni dyrlrini qoruyub saxlamas v inkiaf etdirmsi üçün lazmi raitin yaradlmasn nzrd tutur.[5] Ümummilli lider Heydr liyev ilk df olaraq multikulturalizmi Azrbaycançlq m ursinin trkib hisssi kimi tqdim etdi. Bu cür birlik heç d, eynilm v ya bir mdniyytin digrind assimilyasiyas deyil v h a mövcud mdni rngarngliyin süni qorunmas kimi d baa düülmür. Birlik müxtli iyin daxili harmonik ball, mdni rngarnglik, demli, müxtli iyin inkiaf kimi baa düülür. lb  inkiaf ancaq yaradc qarlql znginlmni, müxtlif tr rin qarlql tsiri hesabna hyata keçiril bilr. Azrbaycanda normal multikultural hvaln olmas – müxtlif konfessiyalarn, etnik birliklrin dostluq v mehribançlq ratinind yaamas yen d tarixin qdim dövrlrindn qidalarnr.[4] Xalqmzn Ümummilli Lideri Heydr liyevin siyasi iradsi nticsind Azrbaycann tarixn sahib olduu tolerantlq v multikulturalizm nnlrini hüquqi v siyasi müstvid yenidn brpa etdi. Heydr liyev Azrbaycann glck uurlu inkiaf üçün dqiq ideoloji hdf seçdi v öz uzaqgörn, müdrik siyasti il srlr boyu formalaan çoxmdniyytlilik nnsini inkiaf etdirrk, onu key yytc yeni mrhly qaldrd. Birmnal kild qeyd etmk olar ki, Ulu Öndr Azrbaycan multikulturalizminin siyasi banisidir. Heydr liyevin tbbüsü v göstrii il milli azlqlarn dbiyyat, mdniyyt, dil, tarix v adt-nnlrinin qorunub saxlanmasna, inkiaf etdirilmsin qanuni zmin yaradld. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnn 25-ci maddsi il mnyindn, irqindn, dinindn v dilindn asl olmayaraq, hr ksin hüquq v azadlqlarna hörmt tmin olundu. Bununla yana, Ulu Öndrin hakimiyyt glmsindn sonra qbul ediln bir çox qanunlarda Azrbaycan razisind yaayan bütün milli azlqlarn mdni kimliyin tminat verildi.[7] Ulu öndrin hakimiyyt qaydndan sonra qbul ediln bir sra qanuvericilik aktlar Azrbaycan razisind yaayan milli azlqlarn mdni kimliyin önm verildiyini bir daha sübut etdi. "Mdniyyt haqqnda" qanunun 6-c v 8-ci maddlri il dövlt "Azrbaycan razisind yaayan bütün milli azlqlarn mdniyyt kimliklri"n önm verdi.[2] Multikulturalizm siyastinin sasn tkil edn tolerantlq prinsipi Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnn bir sra maddlrind aydn kild tsbit edilmidir. Bununla bal madd 25 – "Brabrlik hüququ", madd 44 – "Milli mnsubiyyt hüququ", madd 45 – "Ana dilindn istifad hüququ" v baqa maddlri göstrmk mümkündür.[1] Qloballamann müasir mrhlsind yuxarda qeyd etdiklrimizin mntiqi kimi, azrbaycançlq m ursi ölkmizd tarixn brqrar olmu multikulturalizmi ninki inkar etmir, ksin, onu öz daxili mzmununun, bu mzmunun elementlrinin trkib hisssi kimi götürür. Bu baxmdan Azrbaycan multikulturalizmi azrbaycançlq m ursinin tml dalar olan dövltçilik, milli-mnvi dyrlr, müasirlik v milli mentalitetimiz hopmu trkib hisssi kimi dünyada ba vern assimilyasiya, izolyasiya, aparteid, milli v dini ayrseçkiliy alternativ olaraq tqdim oluna bilr.[5] Bellikl, Azrbaycan Respublikasnn hyata keçirdiyi multikulturalizm siyasti Azrbaycançlq m ursinin trkib hisssi olaraq, bütün milltlrin v xalqlarn azadl v brabrliyi, hr bir dövltin etnik mdniyytin hörmt, mdni mövhumatdan qurtulu, ovinizm v ksenofobiyadan imtinan özünd ehtiva edir. Azrbaycan Respublikasnn hyata keçirdiyi multikulturalizm siyasti xalqmza tarixn mnsub olan müsbt nnlri 201 özünd ks etdirmkl yana, onu dövltçiliyimizin tml sas olan Azrbaycançlq m ursinin kredosuna çevirmkddir. dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikasnn Konstitusiyas. Bak. 1995 2. Azrbaycan Respublikasnn "Mdniyyt haqqnda" Qanunu, Azrbaycan Respublikasnn qanunvericilik toplusu, Bak, 1998. 3. Abdulla K., Ulu öndr Azrbaycan multikulturalizminin banisidir, Azrbaycan qzeti, 23 iyul 2014. 4. Abdullayev K., Azrbaycanda multikultural thlüksizlik prinsiplri, 24.06.2015. www.azertag.az 5. Krimov ., Multikulturalizm azrbaycançlq m ursinin trkib hisssi kimi, 27.02.2016, www.azerbaijan-news.az 6. Mehdiyev R.,"Bir "qüvv mrkzi"nin hegemonluu özünü dorultmad", 03.12.2014, www. azertag.az 7. Rcbli H., Multikulturalizm siyastinin Azrbaycan nümunsi, 21.04.2016, www.sesqazeti. az 8. %! @..,  ~.?., \    / @   &  $& ='. ., @[ [^, 2009.?/. 215. 49 . 9. Calhoun C. Dictionary of the Social Science, Oxford University Press, 2002, 563 p. 10. Levy J.T. Levy, J.T. 'Classifying Cultural Rights', in Shapiro, I. and Kymlicka, W.(eds), Ethnicity and Group Rights, NOMOS, New York: New York University Press, 1997, p.22-66 202 URBANZASYA, QLOBAL DEMOQRAFK KEÇD V MULTKULTURALZM Yegan BA>IROVA AMEA Flsf nstitutunun mkda Son illrd meydana çxan mürkkb problemlrin, o cümldn siyasi, mdni, iqtisadi, energetika, rzaq, ekoloji, demoqra k v urbanizasiya problemlrinin grginlmsi briyyti drindn düündürür. Müasir qloballama proseslrinin önünd digr mühüm bir msl – sivilizasiyalarn, mdniyytlrin konstruktiv müzakirsi durur. Hazrda beynlxalq ünsiyytd mqbul hesab olunan mdniyytlraras dialoq, multikulturalizm nzriyysi öz müsbt qiymtini almdr. Snayenin sürtli inkiaf hrlrin sürtl böyümsin v enerji mnblrinin, nqliyyat vasitlrinin, xammal ehtiyatlarnn v içi qüvvsinin ucuz v lverili olduu yerlr çevrilmsin bb oldu [1, . 62 – 67]. Bu is öz növbsind hrlri hr trafnda v xüsusil d knd razilrind yaayan insanlarn cazib mrkzin çevirdi. nsanlar ravan v tminatl hyat trzi ld etmk v hrin yüksk mdni, sosial, iqtisadi mühitindn istifadetmk ümidi il hrlr axn etmy baladlar. Urbanizasiya prosesi ölklrin inkiaf drcsin gör taraz v ya nataraz kild cryan etmidir. Mhz buna gör, müxtlif ölklrbu prosesin tbii qanunauyunluq sasnda cryan etmsi üçün müxtlif siyasi kurslar aparmaq mcburiyytind qalmlar. Bu da öz növbsind urbanizasiyann mn ya da müsbt tsirlri il birbaa qarlaan idaretm strukturlarnn aktual problemin çevrilmidir.hrlrin v hr razisind ya- ayan insanlarn yerli hmiyytli sosial, iqtisadi, mdni v ekoloji problemlrinin hllin msuliyyt dayan yerli idaretm orqanlar urbanizasiya prosesi il sürtl böyüyn v halisi artan hrlrin optmal böyüklüyünü qoruyub saxlaya bilmk v haliy optimal xidmt göstr bilmk üçün qoruyucu v yaxladrc tdbirlr hyata keçirmilr.Urbanizasiya sadc olaraq hali artm prosesi olmayb, eyni zamanda cmiyytin iqtisadi victimai quruluunda ba vern dyiikliklri dözünd ks etdirir. Bellikl, genimnada urbanizasiya snayelm v iqtisadi trqqiy paralel olaraq, hrlrin kmiyytc artmas v böyümsi nticsind cmiyytd sürtli tkilatlanma,mk bölgüsü v ixtisaslama yaratmaqla, insanlarn davran v münasibtlrind hr xas olan dyiikliklr yol açan bir hali artm prosesidir [2, . 71 – 82]. Urbanizasiya dar mnada hrlrin saynn v hrlrd yaayan halinin saynn artmas prosesidir. Bu mnada urbanizasiya demoqra k xüsusiyyt malikdir. Urbanizasiya prosesinin yaranmasnda iqtisadi, texnoloji, siyasi v sosioloji amillrin böyük rolu var. Urbanizasiyann sürtlnmsin tkan vern amillrdn balcas kndlilrin ravan v tminatl hyat trzi ld etmk v hrin yüksk mdni, sosial, iqtisadi mühitindn yararlanmaq ümidi il kndlrdn hr axndr. Bel ki, snayeln ölklrd hrlrin i imkanlar daha genidir. 203 XIX srdn balayaraq dünya cora yasnda hrlrin rolu artmaa balamdr. Dünyada snaye sahsinin güclü inkiaf nticsind halinin kndlrdn hrlr axn olmudur v hrlr daha da böyümüdür. Bu qeyri-knd tsrrüfat funksiyalarnn konsentrasiyas v intensi kasiyas il baldr. ctimai istehsaln inkiaf v sosial münasibtlrin xarakteri il rtlnn urbanizasiya prosesinin özü indi istehsaln inkiaf v yerldirilmsin v cmiyytin digr faliyyt dairlrin çoxtr i tsir göstrir. O, sosial v iqtisadi strukturlarn demoqra k göstricilri xsiyytin inkiaf raitini dyidirir. Urbanizasiyann müasir mrhlsinin n mühüm xususiyytlri onun demoqra ya il, istehsaln, texnikann, elmin digr faliyyt dairlrinin inkiaf üçün xarakterik olan yeni proseslrl balldr. Urbanizasiyann ümumi çhtlri vardr: hr halisinin, xüsusil böyük hr aglomerasiyasnn intensiv artm; hrlr arasnda iqtisadi, sosial, mdni münasibtlrin güclnmsi; hr hyat funksiyasnn, ilk növbd sosial-mdni funksiyalarn mürkkblmsi;hr hyat trzinin özün mxsusluunu xarakteriz edn bütövlük key yytlrinin genilnmsi; hr infrastrukturunun inkiaf hr nqliyyat v kommunikasiyasnn struktur v funksiyasnn inkiaf, mürkkblmsi;hr razi strukturunun yenidn qurulmas, hr razisindn istifad prosesinin intensivldirilmsi, hr razisindki yeralt sahlrin mnimsnilmsi;hrin traf mühitl laqsinin mürkkblmsi, hrin inkiafnn tbit mn tsirinin güclnmsi, traf mühitin çirklnmsi [3, c.38-48]. Müasir urbanizasiyann ümumi çhti bütün müasir snayc inki- af etmi ölklrd özünü göstrir. Lakin onlarn meydana çxmas v tsiri müxtli ctimaiiqtisadi formasiyalarda özünü müxtlif cür büruz verir. Müasir urbanizasiyann bzi meyllrinin thlili göstrir ki, böyük hrlrd inkiaf sürti yüksk, orta v kiçik hrlrd is aadr. Yani, müasir hrlrin inkiaf onlarn irilmsi il müyyn edilir. Bu meyl iri aqlomerasiyalarn meydana çxmas il müyyn edilir. Bu is hrlrin inkiafnda key yytç yeni mrhldir. "Aqlomerasiya" anlay altnda razi iqtisadi qurumlar baa düülür: a)iri hrlrin sasnda yaranr v qarq hali mntqlri olan böyük urbanizasiya zonas yaradr; b) müxtlif istehsal müssislrinin ilk növbd snay, infrastruktur obyektlrinin, elm v thsil müssislrinin, hmçinin halinin yüksk sxlnn yüksk drcsi il seçilir; v)traf razi hlledici, dyidirici tsir göstrir, onun iqtisadi strukturunu v halinin sosial hyat aspektini dyidirir;q) tsrrüfatn kompleksldirilmsi v onun elementlrind razinin inteqrasiyasnn yüksk drcsini nümayi etdirir. Qeyd olunanlardan göründüyü kimi, urbanizasiya il iqtisadi inkiaf v ictimai trqqi arasnda yaxn münasibt mövcuddur. Tarazl urbanizasiya prosesind urbanizasiya snayelmnin nticsi olduu üçün bu proses iqtisadiyyata tkanverici funksiyaya malikdir.Tbii qanunauyunluq sasnda cryan etmyn nataraz urbanizasiyann ölknin iqtisadi,ictimai – siyasi vmdni hyatnda mn tsirlri olduunu qeyd etmidik.Bu mn tsirlrin qarsn almaq,urbanizasiya prosesini müsbt yönd dyimk v onun iqtisadi inkiafn tminatçsna çevirmk üçün ölklr müxtlif urbanizasiya siyastlri hazrlayaraq hyata keçirirlr. Urbanizasiya siyasti, kndlrdn hrlr hali axnnn sürtini,klini, cora yaylmasn, ölknin inkiafna xidmt edck trzd dyidirck faliyytlrin bütünüdür. Müxtlif ölklr malik olduqlar sosial – mdni, iqtisadi, cora , demoqra k qurulularna gör müxtlif urbanizasiya siyastlri yürütslr d, ümumilikd, bir neç ortaq urbanizasiya 204 siyastindn bhs etmk mümkündür: 1) srbst bazar iqtisadiyyatna saslanan siyast; 2) knd halisini kndd saxlamaa istiqamtlnn siyast, 3) genilndirm siyasti, 4)metropol (böyükhr) qurma siyasti, 5) orta yol siyasti.Bazar iqtisadiyyatna saslanan siyast urbanizasiyann sürtini tlb vtklif qanununa gör tnzimlyir. Bzi ölklr is kndlrin inkiafn tmin etmkl, torpaq islahatlar, knd tsrrüfat islahatlar aparmaqla kndlinin kndind qalmasn tmin edn siyast ttbiq edirlr.Knd halisinin hrlr miqrasiyasn dayandrmaq üçün knd tsrrüfatnda snayelm güclndirilmli, çox içi qüvvsi tlb edn snaye obyektlri knd razilrin yerldirilmlidir. halinin sxlnn azaldlmas tdbirlri is urbanizasiyaya qar yerli idaretm orqanlarnn apard baqa bir siyastdir.hri boulmaqdan xilas etmyin bir yolu hrd tmrküzlm meyllrinin sosial v iqtisadi faktorlarn öyrnmk v onlar aradan qaldrmaqdr.Msln, ölk qanunvericiliyinin yolverdiyi drcd hali mskunlaan hrlrd baqa hrlr nisbtn daha ar mskunlama vergisi ttbiq oluna bilr, yerli sat vergilri arladrla bilr. Yeni inaat üçün icaz verilmmsi, snaye tsislrinin hr knarna köçürmyi könüllü qbul edn snayeçilr, ucuz torpaq verilmsi, aa vergi ttbiq edilmsi v aafaizli kreditlrin tqdim olunmas,hr knarnda yeni ya- ay massivlrinin salnmas, bu il mul olan özl sektora vergi endirimlrinin ttbiqi v s.görül bilck tdbirlrdndir.halisi az olan kiçik yaay yerlrinin müxtlif faliyytlrl canlandrlaraq iqtisadi v social baxmdan inkiaf etdirilmsi v yaay üçün lverili mrkzlr çevrilmsi d mühüm hmiyyt ksb edir. Urbanizasiyann idar olunmas hazrda mühüm msldir. sizlrin v aa mk haqq alan fhl v qulluqçularn hrlrd toplanmas sosial ziddiytlr yaradr. ri hrlrd ictimai nqliyyat v traf mühitl bal problemlr yaranr. Bellikl, geni mnada urbanizasiya snayelm v iqtisadi trqqiy paralel olaraq, hrlrin kmiyytc artmas v böyümsi nticsind, cmiyytd sürtli tkilatlanma, mk bölgüsü v ixtisaslama yaratmaqla, insanlarn davran v münasibtlrind hr xas olan dyiikliklr yol açan bir hali artm prosesidir. Müasir dünyann mürkkbliklrindn düzgün ba açmaq, hali artm, urbanizasiya, demoqra ya, mdniyytlraras dialoq kimi msllrin hlli mühüm vziflr srasndadr. Qeyd etmk lazmdr ki, elmi-texniki inqilab urbanizasiya prosesini tbii inkiaf x indn çxarmdr. Bu is özlüyünd mürkkb qlobal problemlr dourmudur. Hmin msllrin hll edilmsi oldugca vacibdir. dbiyyat: 1.  ^. '/  /& >  !!./ w% /. 1997, 3. 2. { .w. $     > 90-< './ w#. 2002, 2. 3. ] [.@. "#  : ', '#, '. / w# – !& $.1997, 6. 4.   . . '> '. .:. .  ?[}~w. 1997 '.480 . 5. fndiyev V.. Urbanizasiya v Azrbaycann hr yaay msknlri. Bak:Bak Universiteti, 2002, 395s. 6. Azrbaycan Respublikas regionlarnn 2009-2013-cü illrd sosial-iqtisadi nkiaf Dövlt Proqram.Bak: Nurlar,2009, 183s. 205 MULTKULTURAL CMYYTD SCYYV CHTLR Asya HMDOVA AMEA Flsf nstitutunun mkda Mlumdur ki, dünya ölklrinin ksriyytind etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklr mövcuddur. Bu müxtli iklr xalqlarn etnik-mdni baxlarn, mdniyytlrini xarakteriz edir, onlarn dünyagörüünü formaladrr v faliyytlrinin sasn tkil edir. Müxtli iklrin sasn tkil edn bel mdni dyrlr çoxmdniyytlilik yaradr. Çoxmdniyytlilik is müasir dövrd multikulturalizm kimi tbli edilir. Multikulturalizm – eyni bir ölkd yaayan müxtlif xalqlarn nümayndlrinin mdniyyt hüquqlarn tanyan humanist dünyagörüü v ona uyun olan siyastdir. Multikulturalizmin sasn tolerantlq, milli birliklrin adt-nnlrin v bir-birinin azadlna hörmt hissi tkil edir. Baqa sözl, multikulturalizm el bir siyastdir ki, ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarna hörmtdir. O, ayr-ayr ölklrd v bütün dünyada müxtlif milltlr v mzhblr mxsus insanlarn mdni müxtli iklrinin qorunmas, inkiaf v harmonizasiyasna, azsayl xalqlarn dövltlrin milli mdniyytin inteqrasiyasna yönldilmi siyastdir. Multikultural cmiyytd hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk, ana dilind mktb açmaq, qzet v jurnal drc etdirmk sahlrind brabr hüquqlara malikdir. Multikulturalizm bir siyast kimi öz mahiyyti baxmndan tolerantlqla sx bal olduu üçün tolerantlq olmadan humanizm, yüksk frdi v beynlxalq münasibtlr mdniyyti, insanlar arasnda qarlql anlama, qarlql znginlm, dostluq v mkdalq mümkün deyil. O, müxtlif mdniyytlrin paralel kild yaamasn qbul edn tolerant cmiyytin balca xüsusiyytlrindn biridir. Tolerant cmiyytd multikulturalizm mdniyytlrin qarlql surtd znginlmsin, xalqlar birldirn mdniyytin formalamasna sbb olur ki, bu da insanlarn glck mdni birliyi mqsdil bir mdniyytin digr mdniyyt inteqrasiya prosesini yaradr. Digr mdniyytlrin mahiyytini, xüsusiyytlrini, tarixini v nailiyytlrini öyrnrk, onlara qar tolerant münasibt, onlarn nümayndlrin hörmt qarlql anlamaya rait yaradr. Bunun üçün is mdniyytlrin v sivilizasiyalarn dialoqonu qurmaq zrurti meydana çxr. Multikulturalizm mdniyytlrin v sivilizasiyalarn dialoqunu yaradr. Multikulturalizm ayr-seçkiliy yol vermir, ksin bütün xalqlar birldirir. O, hmçinin insanlarn hüquq v azadlqlarnn müda  olunmasnn trkib hisssi olan etnik-mdni müxtli iklrin v onlarn sasn tkil edn dyrlrin qorunmas v inkiafn nzrd tutur. Multikulturalizm dyrlri olmayan mkanda, ayr-seçkilik, islamofobiya, ksenofobiya, antisemitizm kimi thlükli amillr meydana çxr ki, bu da münaqilrin yaranmasna, sivilizasiyalarn v xalqlarn flaktin gtirib çxarr. 206 Demokratik dövltd sosial dalt, imkanlarn brabrliyi kimi prinsiplr saslanan multikulturalizm cmiyytin inkiafnn tsiri nticsind, cmiyytd ba vern hadislr tr ndn meydana gldiyi üçün, öz mahiyyti etibaril sosial hadis kimi formalaaraq digr sosial hadislr tsir göstrir, onlarla qarlql münasibtd olur. Sosial hadis kimi meydana gln multikulturalizmin inkiafnn sonrak mrhllri onun dövlt ideologiyasna, dövlt siyastin çevrilmsidir. Multikulturalizmi tbli edn ölk onu dövlt ideologiyasnn trkib hisssi, dövlt siyasti sviyysin qaldrr. Multikulturalizmin vtndalarn hyat trzin çevrilmsi is onun inkiafnn n yüksk mrhlsidir. Bu baxmdan ölkmiz multikulturalizmin n yüksk mrhlsinddir. Çünki o, Azrbaycanda srlrdn bri dyrlr toplusu kimi formalab v hyat trzin çevrilib. Ölkmizin bir çox frqli sivilizasiyalarn v mdniyytlrin qovuanda yerlmsi, Asiya il Avropa arasnda körpü rolunu oynamas, halinin çoxmilltli olmas burada mdniyyt müxtli iyinin yaranmasna sbb olmudur. Azrbaycan tarixn müxtlif xalqlarn v dinlrin nümayndlrinin sülh v dostluq raitind yaad mkan olub. Bu mkanda yaayan müxtlif xalqlara, milltlr, dinlr tolerant münasibt is azrbaycanllarn mentalitetin xas xüsusiyytlrdir. Bu baxmdan da, multikulturalizmin ham tr ndn tannan, müxtlif mdniyytlr tolerant münasibt saslanan dinc, yana yaama, frqli baxlara, adtlr, vrdilr dözümlülük kimi prinsiplri Azrbaycan üçün lb  ki, tbiidir. Azrbaycanda tarixn dinlraras dialoq v tolerantlq mövcud olmudur. Azrbaycan dünyvi müslman ölksidir. slam bizim müqdds dinimizdir v biz öz dinimiz, nnlrimiz v köklrimiz böyük hörmtl yanarq. Öz dinin hörmt baqa din hörmtdn balayr. Dövlt-din münasibtlrinin müasir Azrbaycan modeli çrçivsind, bütün dinlr qanun qarsnda brabr status almlar. Ölk vtndalarnn böyük ksriyytini tkil edn müslmanlarn hüquqlarn tmin etmkl yana, dövlt respublika razisind yaylan bütün nnvi dinlr qay göstrir. Bu diqqt v qay Azrbaycanda tolerantlq nnlrinin daha da inkiaf etdirilmsin gtirib çxarr. Baqa xalqn nümayndsin, baqa din hörmt multikulturalizmi yaradr. Ulu Öndr Heydr liyev mxsus «milliytindn, irqindn, dilindn v dini mnsubiyytindn asl olmayaraq, Azrbaycan Respubilikasnn bütün vtndalar eyni hüquqlara malikdirlr v bu hüquqlar qorunmaldr», «Azrbaycan halisinin çoxmilli trkibi bizim srvtimizdir, üstünlüyümüzdür. Biz bunu çox yüksk qiymtlndiririk v daim qoruyub saxlamalyq» kimi kirlri Azrbaycann multikultural mdniyytinin bariz nümunsidir. Respublika halinin 10 faiz qdrini lzgilr, tallar, ruslar, avarlar, tatarlar, tatlar, ukraynallar, saxurlar, gürcülr, yhudilr, kürdlr, ermnilr, qrzlar, udinlr, Xnalq sakinlri v digr milltlr tkil edir. Burada tarixn birg yaayan xalqlar heç bir tzyiq v ayr-seçkiliy mruz qalmadan, hr ksl eyni hüquqlara malik olmaqla, tam srbst kild öz maddi v mnvi mdniyytini, dilini, tarixi yaddan, mentalitetini qoruyub saxlayaraq yerli hali il brabr mdni hüquqlar v ölknin mdni irsindn istifad hüququna malikdirlr. Bu gün ölkmizd baqa xalqlarn nümayndlri öz ana dillrind danr, öz dini inanclarna uyun ibadt edir, milli adt-nnlrini yaadr, heç bir ayr-seçkilikl üzlmdn müxtlif sahlrd faliyyt göstrrirlr. Etnik azlqlarn kompakt yaad yerlrd ümumthsil mktblrinin ibtidai sini rind doma dil tdris olunur, qzet v jurnallar çxr, dövlt milli teatrlar v bdii özfaliyyt kollektivlri faliyyt göstrir. Azrbaycan razisind yaayan milli azlqlarn hüquq v azadlqlar, o 207 cümldn etnik-mdni, dini dyrlrinin qorunmas demokratiyann mühüm prinsipi olan sas insan hüquq v azadlqlar kontekstind götürülür. Ulu Öndr Heydr liyev Azrbaycan dövltçiliyinin yüksliini rtlndirn v multikulturalizmin sas mnvi bazas olan azrbaycançlq prinsipini milli ideologiya kimi irli sürmkl dinindn, dilindn v irqindn asl olmadan ölkd yaayan bütün vtndalar birldirdi. Ölkd etnik mnsubiyytindn v dinindn asl olmayaraq tarixn birg yaayan xalqlara qar diqqt v qay hüquqi sndlrd d ks olunmudur. Bütün vtndalarn brabrliyini tmin edn milli siyastin sas müddalar Azrbaycan Respublikas Konstitusiyasnda «Brabrlik hüququ» (madd 25, bnd 3), «Milli mnsubiyyt hüququ» (madd 44, bndlr 1, 2), «Ana dilindn istifad hüququ» (madd 45, bndlr 1, 2) v digr maddlrd göstrilmidir. Kanstitusiyann 25-ci maddsi il mnyindn, irqindn, dinindn v dilindn asl olmayaraq, hr ksin hüquq v azadlqlarna hörmt tmin olunur. Bundan lav Azrbaycan Respublikasnn milli siyastin hsr olunmu dövlt sndi – "Azrbaycan Respublikasnda yaayan milli azlqlarn, azsayl xalqlarn v etnik qruplarn hüquq v azadlqlarnn qorunmas, dilinin v mdniyytinin inkiafna dövlt qays haqqnda" Azrbaycan Respublikas Prezidentinin Frman qbul edilmidir. Azrbaycan Respublikasnn milli siyast konsepsiyas hmçinin BMT-nin "nsan haqlar ümumi deklarasiyas", Avropa urasnn "sas azadlqlarn v hüquqlarn qorunmasna dair konvensiyas", BMT-nin "qtisadi, sosial v mdni hüquqlar haqqnda Beynlxalq Pakt", "Avropada thlüksizlik v mkdalq üzr clasn Yekun Akt", "ATT-in insan meyarlar üzr Konfransnn Kopenhagen sndi", Avropa urasnn "Milli azlqlarn müda si üzr Çrçiv Konvensiyas", Müstqil Dövltlr Birliyinin üzvlri tr ndn qbul edilmi "Milli azlqlara mnsub olan xslrin hüquqlarnn tmin edilmsi üzr konvensiya", «Mdni özünüifad formalarnn müxtli iyinin qorunmas v tviqin dair» UNESCO Konvensiyas kimi beynlxalq konvensiya v sndlr saslanr. Bu gün Azrbaycanda multikulturalizm hyat trzindn dövlt siyastin çevrilmidir. 2011-ci ildn bri mütmadi olaraq Bakda Beynlxalq Humanitar Forum keçirilir. Artq nny çevrilmi bu forumlarda etdiyi çxlarnda Prezident lham liyev multikulturalizmi «alternativi olmayan, glck inkiaf üçün n mqbul variant» kimi dyrlndirmkl, tkc Azrbaycanda deyil, müasir dünyada multikulturalizm meyillrinin güclndirilmsinin vacibliyini qeyd etmidir. Dövlt baçs 28 fevral 2014-cü il tarixli Srncam il Azrbaycan Respublikasnn milltlraras, multikulturalizm v dini msllr üzr dövlt müavirinin xidmtini yaratd. Xidmtin sas mqsd v mram ölkmizd mövcud olan milli müxtli iyin qorunub saxlanmas, ölkmizdki milli azlqlarn hüquq v azadlqlarnn dövlt tminatnn, milli azlqlarla bal dövlt siyastinin hyata keçirilmsi, ölkmizdki multikultural mühitin öyrnilmsi v dünyada tblii iinin aparlmas, dövltin din siyastinin tnzimlnmsin nzart etmkdn ibartdir. Ölk Prezidenti Dövlt müavirliyi xidmtinin qarsna qoyulmu bu mqsdlrin daha rvan formada hyata keçirilmsi üçün iki yeni dövlt qurumu yaratmdr. 7 may 2014-cü il tarixind Prezidentin imzalad Frmanla Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti yannda Bilik Fondu yaradld. Bilik Fondunun sas mqsdi Azrbaycan Respublikasnn halisini maari ndirmk, dövltin daxili v xarici siyastinin, ictimai-siyasi v sosial-iqtisadi proseslrin mahiyytini ictimaiyyt çatdrmaqdan ibartdir. Eyni zamanda, Azrbaycançlq m ursin uyun olaraq tolerantln v mdni, dini, linqvistik müxtli iyin qorunmasn tmin etmk, 208 habel Azrbaycan dünyada multikulturalizm mrkzi kimi tantmaq v mövcud multikultural modellrini tdqiq v tviq etmk mqsdil dövlt baçsnn qrar il 15 may 2014-cü ild Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzi yaradld. Mrkzin dstyi il Azrbaycan multikulturalizminin elmi saslarla öyrnilmsi v dünyada tblii mqsdi il «Multikulturalizm giri» v «Azrbaycan multikulturalizmi» fnlri yaradlb v hr iki fnn üzr Azrbaycann bütün universitetlrind v xarici ölk universitetlrind bu fnlrin tdrisin balanlb. Bununla yana, Prezident lham liyevin müva q Frmanna sasn, 2016-c il Azrbaycanda «Multikulturalizm ili» elan edilmidir. Bundan baqa, H.liyev Fondu tr ndn bir-birinin ardnca davaml olaraq «Mdniyytlraras dialoqda qadnlarn rolunun genilndirilmsi», «Qloballama raitind mdniyytlrin rolu», «Çoxmdniyytli dünyada sülh raitind birg yaama», «Azrbaycan – tolerantlq mkan» kimi mühüm layihlr hyata keçirilir. Multikultural prinsiplr Azrbaycan kimi kiçik, amma drin kök v tarix malik ölklr üçün digr thlüksizlik prinsiplri qdr vacib v zruridir. Müasir dövrd Azrbaycan özünün multikulturalizm siyasti v bu sahd ld etdiyi nailiyytlrl dünyada humanizm prinsiplrin sadiq, tolerant v multikultural ölk kimi tannr v dünya dövltlrin, o cümldn bu sahd tarixn öz zngin tcrübsi il tannan Qrb ölklrin nümun olmaqdadr. Bu gün Azrbaycan nadir ölklrdn biridir ki, eyni zamanda, hm slam mkdalq Tkilatnn, hm d Avropa urasnn üzvüdür. dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikasinin Konstitusiyasi. 2. Rna Mirzzad "Multikulturalizm siyasti din v gender dialoqunda" 3. unec.edu.az//multikulturalizme-giris 4. www.interaztv.com//Azrbaycan multikulturalizmin sas mkanlarndan biridir 5. sesqazeti.az//Multikulturalizm Siyastinin Azrbaycan nümunsi 6. www.azerbaijan-news.az//Ulu öndr Azrbaycan multikulturalizminin siyasi banisidir 209 MDN DYRLRMZ DÜNYA ARENASINDA Aypara ABBASOVA AMEA Flsf nstitutunun elmi içisi rq il Qrb arasnda körpü olan Azrbaycan tkc sivilizasiyalarn qovuuu deyil, hm d mühüm geosiyasi v geoiqtisadi amildir. Azrbaycann dünya birliyin inteqrasiyas, region ölklri v digr dövltlrl, beynlxalq tkilatlarla mkdalnn inkiaf etdirilmsi vvllr nec aktual idis, bu gün d prioritet msllrdn biri olaraq qalmaqdadr. Hr bir dövltin müyyn bir beynlxalq tkilatla mkdalnn sasnda hminbeynlxalq tkilat tr ndn qbul ediln beynlxalq sazilrd dövltin itirak durur. Tqdirlayiq haldr ki, ölkmiz qsa müddt rzind tkilatn ksr konvensiyalarna qoulmudur. Bunlara aiddir: Silahl münaqi zaman mdni dyrlrin qorunmas haqqnda 14 may 1954-cü il Konvensiyas; Ümumdünya mdni v tbii irsinin qorunmas haqqnda 16 noyabr 1972-ci il Konvensiyas; Avropa regionu dövltlrind tdris kurslarnn, ali thsil haqqnda diplomlarn v elmi drclrin tannmas haqqnda 21 dekabr 1979-cu il Konvensiyas; Mdni dyrlrin qanunsuz olaraq ölky gtirilmsi, ölkdn çxarlmas v mülkiyyt hüququnun qanunsuz olaraq baqasna verilmsinin qadaan edilmsi v qarsnn alnmasna yönldilmi tdbirlr haqqnda 14 noyabr 1970-ci il Konvensiyas v s. Milli incsntimizin inkiaf, tblii, xarici ölklrd daha geni tannmas, Azrbaycan xalqnn dünya mdniyytin inteqrasiyas, yeni beynlxalq laqlrin formalamas msllrinin hyata keçirilmsi üçün Respublika Prezidenti çox mühüm qrarlar qbul edir, srncamlar imzalayr, frmanlar verir. Ölk rhbrliyinin demokratik dövlt quruculuu yolunda atd mühüm addmlar respublikamzn dünya siyastind yerini v rolunu xeyli möhkmlndirmidir. Bu sahd mühüm istiqamtlrdn biri d Azrbaycan Respublikasnn BMT-y daxil olan beynlxalq tkilatlar sistemi il mkdalq laqlrinin qurulmasdr. BMT Nizamnamsinin 57-ci maddsind ixtisaslam qurumlarn sas sciyyvi chtlri qeyd olunur. BMT-nin Thsil, Elm v Mdniyyt Msllri üzr Tkilat-UNESKO 1946-c ilin dekabrndan BMT_nin ixtisaslam tsisatdr. sas vzifsi maarifçilik, elm, mdniyyt, kütlvi informasiya vasitlrindn istifad, xalq thsilinin, elmin v mdniyytin inki- af sahsind beynlxalq mkdaln genilndirilmsi, sas mqsdi is cinsindn, irqindn, dilindn v dinindn asl olmayaraq elm v mdniyyt sahlri üzr xalqlarn mkdaln güclndirmk yolu il yolu il dünyada sülhün v thlüksizliyin brqrar olmasna nail olmaqdr. Ölkmizin mdniyytinin daha geni miqyasda, beynlxalq almd tannmasnda, ayr-ayr dövltlrl mdni laqlrin qurulmasnda UNESKO il laqlrimizin qurulmasnda v inkiafnda Azrbaycan Mdniyytinin Dostlar Fondunun faliyyti danlmazdr.Fondun sas mqsdi: milli incsntimizin inkiaf, tblii, xarici ölklrd daha geni tannmas, Azrbaycan xalqnn dünya mdniyytin inteqrasiyas, yeni beynlxalq laqlrin formalamas msllrinin hyata keçirilmsindn 210 ibartdir. Fondun ii 3 istiqamtddir-mdni tdbirlr, xeyriyy aksiyalar, nairlik. Azrbaycan Mdniyytinin Dostlar Fondu çox uurlu faliyyt göstrir. Azrbaycan musiqisini, xüsusil Azrbaycan muamn dünya miqyasnda tbli etmk v eyni zamanda, yaymaq, hmçinin bu ulu snti yaadan musiqiçi v münnilr qay göstrmk Fondun qarsnda duran mühüm ilrdndir. Bu istiqamtd atlan addmlar arasnda «Bak Muam Mrkzi»nin yaradlmas, n s, hatli, rngarng kild trtib edilmi «Qaraba xanndlri» musiqili albomun buraxlmas v onun dünyann bir çox mötbr incsnt mrkzlrind yaylmas, «Bak payz» Beynlxalq festival, IX rq-Qrb Bak beynlxalq kino festival, «Reklam acgözlri gecsi» – beynlxalq reklam lmlrinin nümayii, Beynlxalq Bak Caz Festivalnn keçirilmsi nny çevrilmidir. Fond keçirdiyi mdni tdbirlrin, tkil etdiyi xeyriyy aksiyalarnn miqyasna, yüksk sviyysin gör tkc vtnimizd deyil, dünyann bir çox ölksind böyük diqqt v qiymt layiq görülmü, beynlxalq almd nüfuz qazanmdr. Hmçinin Azrbaycan Mdniyytinin Dostlar Fondunun missiyasn daha geni formatda hyata keçirn 2004-cü ildn analoqu olmayan lahidd statuslu ictimai qurum kimi faliyyt göstrn Heydr liyev Fondu xeyirxah v humanist insani dyrlr tapnaraq ümummilli lider Heydr liyevin zngin dövltçilik irsinin bütün dünyada tandlmas v tblii istiqamtind ardcl i aparr. Xalqn mnvi srvtinin v milli mdniyytinin sadiq keikçisin çevrilmi Fondun balca mqsdi ilk növbd xalqn rifahnn yüksldilmsin yönlmi faydal tbbüslri dstklmk, elm, thsil, mdniyyt, incsnt, shiyy v idmann inkiafn tmin edn layihlr yardmç olmaq, milli-mnvi dyrlr sadiq gnclrin yetidirilmsin çalmaq, ölkmizin nüfuzunu artrmaq v beynlxalq almd tantmaq kimi strateji vziflrdn ibartdir. UNESKO il Azrbaycan arasndak laqlr Mehriban xanm liyeva UNESKO-nun xomraml s ri seçilndn sonra daha sürtl inkiaf etmy balamdr. Xanm liyeva bu ada nnvi musiqinin, dbiyyat v poeziyann inkiafna verdiyi töhflr, musiqi thsili v dünya mdniyytinin mübadilsi sahsindki xidmtlrin gör layiq görülmüdür. Bundan baqa Mehriban xanm liyeva sivilizasiyalararas dialoq da daxil olmaqla, müxtlif sahlrd genimiqyasl v fdakar faliyytin, qayya ehtiyac olan uaqlara diqqtin, onlarn yaay raitinin yaxlamasna, thsil, hmçinin islam almind görüln ilr böyük dstyin gör 2006-c il noyabrn 24-d SESKO-nun xomraml s ri adna layiq görülmüdür. UNESCO v ISESCO-nun xomraml s ri Mehriban xanm liyevann tbbüsü v rhbrliyi altnda Azrbaycan Respublikas v UNESCO arasnda elm, thsil v mdniyyt sahsind bir sra mühüm layihlr hyata keçirilmi v mkdalq münasibtlri daha da inkiaf etdirilmidir. Bütövlükd 1995-ci ildn etibarn rhbrlik etdiyi Azrbaycan Mdniyytinin Dostlar Fondunun x i il festivallar, srgilr, mdniyyt tdbirlri v konsertlr tkil etmkl Mehriban xanm liyeva ölkmizin mdni irsinin tbliinin, onun milli v regional sviyylrd müha zsinin tmin olunmas sahsind böyük ilr görmüdür. Fond Azrbaycann görkmli incsnt xadimlrinin yubiley geclrini tkil etmi, "Azrbaycan-rs" jurnalnn xüsusi nömrlrini çap etdirmi, müxtlif sntkarlarn mahn albomlarnn diskini buraxdrmdr. Faliyyti dövrü rzind Fondun Azrbaycanda keçirdiyi xarici ölk incsnt xadimlrinin konsertlri, teatr tamaalar, tqdimat mrasimlri, srgilr, festivallar, mdniyyt günlri v s. tdbirlr beynlxalq miqyasl 211 hadislr olmudur. Bu gün d Fond Azrbaycann sosial-iqtisadi v mdni trqqisin yönlmi genimiqyasl faliyyti bard glck nsillrd yani tsvvür yaratma- , beynlxalq layihlrin hyata keçirilmsini dstklmyi, hmçinin, Azrbaycann mdniyytinin v tarixinin dünyada daha geni tandlmas il bal aparlan ilr kömk göstrmyi qarsna mqsd qoyub. "Müasir Azrbaycan modernlmkd olan demokratik transformasiya, açq iqtisadiyyat v vtnda azadl mkandr. Bütün bunlar regionda v onun hüdudlarndan knarda biz olan münasibti müyynldirir». Prezident lham liyev bel deyir. Dövlt baçs bildirir ki, bizim faliyytimizin çox vacib istiqamtlrindn biri d Azrbaycann zngin tarixi v mdni irsinin qorunub saxlanmas, tbli edilmsi v dünya ictimaiyytin tandlmasdr. Bütün bunlar nzr alaraq 2014-cü il fevraln 14d Prezident "Azrbaycan Respublikasnn Mdniyyt Konsepsiyas"n qbul edib. Konsepsiya Azrbaycan mdniyytinin inkiafn, daxili v xarici thdidlrdn qorunmasn, dünya mdniyytin uurlu inteqrasiyasn, mdniyyt sahsind insan v vtnda hüquq v azadlqlarn tmin etmk mqsdil qbul edilib. Bu konsepsiya Azrbaycan xalqnn zngin adt-nnlrini tbli etmk üçün lazmi addmlarn atlmasn, milli bayramlar v mrasimlr, simvollar, musiqi v rqslrin, folklorun qorunmasn, ictimai oyunlar v tamaalarn brpasn, incsntin zngin nnlrinin inkiafn, dekorativ tarixi sirlrin tviqini, yenidn qurulmas v qorunub saxlanmasn, miniatür sntin inki- afn, nüfuzlu muzeylrind saxlanlan Azrbaycana dair dünya incsnt nümunlrinin öyrnilmsini, onlarn Azrbaycana aidliyinin tsdiqlnmsini, bizim tsviri incsntin UNESCO, SESCO,TÜRKSOY v digr beynlxalq tkilatlarda tbliatn v populyarlamasn nzrd tutur. Azrbaycan mdniyytinin dünya birliyin inteqrasiyas hm d qdim tarixi irsin tbli edilmsi v dünya arenasnda tandlmasdr. Bu istiqamtd uurlu layihlrin icrasnda Heydr liyev Fondunun rolu danlmazdr. Fondun prezidenti, Azrbaycann birinci xanm Mehriban liyeva bu mövzuda açqlamasnda deyib: «Biz dünyann müxtlif ölklrind Azrbaycan günlri v Azrbaycan geclri keçirmkl ölkmizin keçmiini, tarixini, mdniyytini, bu gününü, müstqil Azrbaycann nailiyytlrini, tolerantlq v dözümlülük ab-havasn bütün dünyaya tantmaq istyirik. Bel görülrd insanlar Azrbaycan özlri üçün yenidn kf edirlr. Biz faliyytimizi genilndirrk bir sra çox nüfuzlu beynlxalq tkilatlarla mkdalq qurmuuq."... Azrbaycan mdniyyt sahsind xüsusi çkisi il diqqti clb edir. Mehriban xanm liyevann tbbüsü il dünyann müxtlif ölklri il tkil ediln mrasimlr Azrbaycann bu ölklrd daha yax tandlmasna, mdniyytimizin tbliin xidmt edir. Bu prosesi mnalandran n mühüm chtlrdn biri d mdniyyt tdbirlrinin tkc dövlt paytaxtlar il mhdudlamamasdr. Buna misal olaraq Heydr liyev Fondunun layihlrin sasn Fransann, Almaniyann, taliyann, Rusiyann, AB-n, Yunanstann v digr dövltlrin müxtlif hrlrind Azrbaycan mdniyytinin tbliin dair xüsusi mrasimlrin keçirilmsidir. 20 ildn çoxdur dünyada sürtli inkiaf il öyünn ölkmizin uurlarnn mdniyytin, musiqinin, bir sözl, hr ksin baa düdüyü dild tqdim edilmsi heç d tsadü deyildir. Çünki bu tcrüb Azrbaycann timsalnda dflrl uurla snaqdan çxarlmdr. Bu gün mdniyytlraras dialoq platformasnn yaradlmasnda strateji mkan funksiyasn hyata keçirn ölkmiz artq mdni 212 dyrlri, zngin musiqisi il dünyann diqqtini clb edir. Azrbaycan mdniyytini dünya çapnda tantmaq kimi çox çtin v r i bir missiyan öhdsin götürmü Heydr liyev Fondu bu iin öhdsindn lyaqtl glrk hyata keçirdiyi layihlrl Azrbaycan mdniyytinin keçmiini, bu gününü müxtlif aspektlrdn tantmaqla dünyan heyrtd qoyur. dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikas Thsil Nazirliyi BDU. H.Babaolu " H.liyev siyasi irsinin Politoloji aspektlri". "MSA", Bak -2013 2. S.Hüseynov, V.ismaylov Azrbaycan mdniyyti inkiaf yollarnda. 3. www.azerbaijan-news.az/ 4. heydar-aliyev-foundation.org 213 ETNK MÜNAQLRN HLLND MULTKULTURALZM AML Vüsal GÜLMALIYEVA AMEA Flsf nstitutunun mkda Multikulturalizm anlayna son zamanlar istr elmi dbiyyatda, istrs d kütlvi informasiya vasitlrind tez-tez rast glirik. Düzdür, bu model qar son illrd bzi tnqidi kirlr yaransa da, yen d alim v siyastçilrin ona qar mara heç d azalmamdr. Multikulturalizm ideyalarnn varln birbaa qloballama prosesi v onun xüsusiyytlri müyynldirir. Mhz multikulturalizm öz milli-mnvi dyrlrini saxlamaq istyn cmiyytlrin qloballama prosesind ortaya qoyduu yeni nzriyy saylr. Ona gör d, ilk növbd qloballamann mahiyytini drk etmk v onun perspektivlri haqqnda danmaq lazm glir. Artq qloballama prosesinin müasir dövrd müxtlif ölklrin bütün sosial sferalarna tsirini görmmk qeyrimümkündür. Bu özü obyektiv v qarsalnmaz bir prosesdir. S. Xlilov "Sivilizasiyalararas dialoq" kitabnda bu msly toxunaraq qeyd edir ki, müasir dövrd proseslr vahid sivilizasiyann formalamas istiqamtind gedir v qloballamada buna xidmt edir. [1, s.8] Hqiqtn d, qloballama prosesi dünyann müxtlif ölklrinin istr iqtisadi, istr siyasi, istrs d mdni sahlrind qeyri-müyynliklrl müaiyt olunan hadislr yaradaraq insanlarn gündlik hyat trzindn tutmu onlarn dünyagörüün qdr ciddi dyiikliklr yaradr. Mhz bel dyiikliklr tördn mürkkb v ziddiyytli qloballama prosesind hr bir xalq n bu prosesdn yan keç bilmz, n d tamamil onun tsirin mruz qalb öz milli kimliyindn, milli maraqlarndan, milli ideyasndan uzaqlaa bilmz. Qloballama raitind milli kimliyi müyyn edn özünmxsusluun saxlanmas problemi mühüm bri vziflr srasndadr. Akademik R.Mehdiyev d milli ideya, milli kimlik mslsinin önmli olduunu qeyd edrk yazr ki, "çoxmilltli dövltd razi bütövlüyünü qoruyub saxlamaq üçün milli ideya dilindn, etnik mnsubiyytindn v dinindn asl olmayaraq ölknin bütün halisinin maraqlarn nzr almaldr. Milli ideya cmiyytin inkiafnn ümumi mqsdi v strategiyasdr. Milli ideya etnosun (milltin) onun bnzrsiz mdniyytinin, tkrarsz "Mn"inin qorunub saxlanmasna imkan yaradr". [3, s.12] Demli, qloballama prosesi bir trfdn müxtlif mdniyytlri bir-biril qarlql tsirini güclndirrk ümumbri mdniyytin inkiafna xidmt etmli, digr trfdn yerli mdniyytin maraqlarn nzr almaldr. Çünki hr bir frd hm milli, hm d ümumbri xüsusiyytlrin sas daycs v ifadsidir. Lakin bu prosesd ba vern yaxnlamalar müxtlif mzmuna v istiqamt malik olan kon iktlrin yaranmasna tkan verir. . Mmmdzad d vurulayr ki, "bu (qloballama) hm d müxtlif maraqlarn riskli v münaqili oyunudur.. sas is odur ki, bu mkdalq v rqabt birliyindn knarda qalmayasan". [2, s.86] Artq müasir dünyada proseslr o qdr mürkkblib v drinlib ki, ninki müxtlif mdniyytlraras, dinlraras, irqlraras, sivilizasiyalarara214 s, milltlraras qardurma yaranr, h a eyni bir dinin tsiri il formalaan trkibindki triqtlr arasnda, eyni razid yaayan eyni hyat trzi v mdniyytin malik olan qruplar arasnda toqqumalar meydana çxr. Yaxn rq ölklrind sasn dini zmin sasnda, Qrb ölklrind is miqrasiya proseslrinin artmas il laqdar ba vern münaqilr briyytin n qdr mürkkb vziyytd olduunu göstrir. Düzdür, münaqi hmi müxtlif ictimai v siyasi qurulua malik cmiyytlrd mövcud olmudur. Bu özü d tbii v normal hadis kimi baa düülmlidir. Amma bu tbii hal olduuna baxmayaraq münaqilrin düzgün mcraya yönlmsi ücün yeni bir modelin kömyin ehtiyac duyulur. Mhz multikulturalizm bel mürkkb dövrd sadalanan kon iktlrin hllind bardrc, sakitldirici, humanist mövqeyi onun n qdr hmiyytli siyast olduunu bir daha sübut edir. Son zamanlar bu model qar müxtlif yanamalar mövcuddur. Bir qisim tdqiqatçlarn krin gör, bu model dünya mdniyytlrinin birg mövcudluunun özyi saylsa da, digrlrin gör hddindn artq multikultural ideyalarn hökm sürdüyü cmiyytlrd yerli mdniyytlrin orijinial chtlrinin itirilmsi, bzilri is daha tnqidi yanaaraq multikulturalizmi modernldirilmi irqçiliyin yeni növü hesab edirlr. Bu müxtlif yanamalar praktik hyatda istr sosial, istrs d siyasi hyatda öz sözünü demi multikulturalist ölklrind d görmk olar. Msln Almaniya son illrd multikulturalizm ölksin çevrils d, hqiqtn alman cmiyytinin multikultural olmas übh altndadr. Multikulturalizm modelin qar tnqidi kirlrin mövcud olmas onun üzrin hddindn artq yüksk tlblrin qoyulmas il d bal ola bilr. Çünki bir trfdn "ideal multikultural cmiyyt" dominant mdniyytin nümayndlri il hm azsayl xalqlarn, etnik qruplarn, hm d miqrantlarn hüquqi chtdn brabrliyini, digr trfdn onlar arasnda mdniyyt mübadilsinin olmas zrurtini tlb edir. Lakin indiki dövrdki mürkkb rtlr bzn bu tlblri yerin yetirmyi mümkün etmir. Çünki multikultural model açq olmaq istyn bütün müasir cmiyytlr üçün müxtli ik v frqlilik bx edn bir siyastdir. Düzdür, bzn müxtli ik tamn möhkmlnmsin v inkiafna tkamül vers d, digr trfdn özü il brabr cmiyytd ziddiyyt, qardurma, toqquma, münaqi hallarn da yaradr. Demli, multikulturalizm siyasti brqrar olan cmiyytlrd müxtli ik fonunda hm inkiaf, hm d münaqi mövcud ola bilr. Bzi cmiyytlr bu müxtli iyi yox etmk, eynicins, oxar olman yollarn axtararaq cmiyytd daha da ziddiyytli hallarn yaranmasna rait yaradrdlar. Bel axtar modellrindn birincisi assimilyasiyadr. Bu siyast milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrini hakim etnosun mdniyytin qatmaqla cmiyytdki etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin lv edilmsidir. Buna misal olaraq Fransa dövlti göstril bilr. Çünki indiy qdr monokultur dövlt olaraq etnik dövlt prinsipini inkar edir v onu vtndalar fransz demokratiyas v liberalizm prinsiplrini bölün dövlt il vz edir. Fransz dilini qbul etmk v bilmk bu dövlt mnsub olmann yegan sosiomdni rti hesab edilir. Dövlt formal olaraq etnik azlqlarn xüsusi ehtiyaclarn tanmr. Digr bel siyast izolyasiya siyastidir ki, bu da milli azlqlarn mdnietnik dyrlrinin yerli etnosun etnik-mdni dyrlri il hr hans bir laqsinin qarsn almaqla milli azlqlarn cmiyyt inteqrasiya olmalarna imkan vermyn siyastdir. Mhz bu iki siyastin cmiyytd uursuzluu multikulturalizm modelinin nüfuzunu daha da artrd. 215 Cmiyytdki mövcud olan etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin qorunmas, inkiaf v tnzimlnmsi istiqamtind mühüm rola malik bir siyast kimi multikulturalizm assimilyasiya siyastindn frqli olaraq milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin lv edilmsinin qarsn alr v qoruyur, izolyasiya siyastindn frqli olaraq milli azlqlarn ya- adqlar cmiyyt inteqrasiya olunmalar üçün etnik-mdni dyrlri il hakim etnosun etnik-mdni dyrlrinin bir-birin qarlql tsiri üçün lazmi v lverili rait yaradr. Baqa sözl desk, multikulturalizm n milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrini assimilyasiyaya uradr, n d ki, onlarn bu dyrlrinin inkiafn cmiyytin inkiafndan tcrid edir. Yni, multikulturalizm titular etnos il milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin inkiaf üçün eyni rait yaratmaqla, onlarn mdniyytlrinin qarlql tsiri üçün zmin yaradr. dbiyyatda multikulturalizmin zif v güclü formalarnn olmalarna dair kirlr mövcuddur. Bu modelin zif formas azlqlara öz etnik-mdni dyrlrini qorumaq üçün azadlq verir. Lakin azlqlar öz imkanlar il bu dyrlrini qorumaq iqtidarnda olmurlar v nticd cmiyytdki hakim etnik-mdni dyrlri qbul etmk onlar üçün n optimal çx yolu olur. Güclü formas etnik azlqlara öz etnik-mdni dyrlrini qorumaq üçün azadlq vermkl yana, onlarn yaadqlar cmiyyt bütün sahlrind fal itirak etmlri üçün hr cür raitin yaradlmasn tlb edir. Yni etnik-mdni müxtli iy münasibtd dözümlülük nümayi etdirmkl kifaytlnmyib, bu müxtli iyi dövlt tr ndn inkiaf etdirilmsini, onun maddi, hüquqi v mnvi chtdn dstklnmsini vacib hesab edir. Briyyt tarixin nzr saldqda hmi milli, etnik v dini baxmdan rngarng cmiyytlr olduunu görürük v müasir dövrd d dünyann ksr müstqil dövltlri demoqra k trkibin gör multi-etnik, multi-mdni v müxtlif dinlri vahid razid birldirir. Bu cür dövltlrd yaayan milli azlqlar, etnik qruplar v s. bir trfdn öz identikliklrini, hüquqlarn, mdniyytlrini, dillrini, dinlrini qoruyub saxlayaraq inkiaf etdirmk istyirlr, digr trfdn d bzi dövltlr öz dövlt v siyasi maraqlar v mnafelri namin razilrind yaadqlar müxtlif qruplarn tlblrini qbul etmk istmirlr. Bzn hr iki tr nd özlrin mxsus haqlar olur. Lakin bzn milli azlqlar, etnik qruplar onlara veriln güztlrdn istifad edrk razilrind yaadqlar dövltin torpaqlarna, milli xüsusiyytlr göz dikrk öz mqsdlri namin sui-istifad etmsi, yaad dövlt rtlrini dikt etmsi cmiyytd etnik münaqilr zminind barmaz ziddiyytlrin v uzun sürn daxili siyasi kon iktlrin yaranmasna sbb olur. Daxili siyasi münaqilrin böyük ksriyyti etnoslarn status urunda mübarizlri il bal olur. Bzn hr bir etnos hesab edir ki, mhz siyasi hakimiyytd tmsil olunmaqla v ya hakimiyytd hr hans tsir vasitlrin malik olmaqla maraqlarn, mnafelrini tmin ed bilrlr. ksr hallarda is etnoslar çx yolunu birmnal kild "mrkzdn qopmaqla" "suverenlik" ld etmkd görürlr. [4, s.57-58] Lakin bu tlblr heç d etnosun maraqlarna xidmt etmir, sadc bir qisim qrupun hakimiyytin yiylnmsin daha çox yarayr. Bax bel ziddiytli proseslr müxtlif tipli siyasi sistemlrd münaqilrin grginlmsin sbb olur. Bel bir vziyytd siyasi sistem ninki zi yir, h a onun tamamil dalmasda ba ver bilr. Mhz bel münaqilrin hllind multikulturalizm dialoq, tolerantlq, sbirlilik, dözümlülük v etnik miqrantlar mdni üsulla idaretm prinsiplrini ön sürür. Mlum olduu kimi, br tarixind mövcud olan sosial münasibtlrdki dözüm216 süzlük hallar bir çox mühariblrin, dini v ideoloji qardurmalarn yaranmasna sbb olmudur. Tolerantlq sivilizasiya, mdniyyt v dinlrin birgyaay v paralel inkiaf üçün zruri olan prinsipdir. Ona gör d tolerantlq olmadan humanizm, insanlar arasnda qarlql anlama, dostluq v mkdalq mümkün deyil. Tolerantlq artq multikulturalizmin simvolu haln alm bir anlaydr. Etnik müxtli iklr dözümlülük prinsipini D.Rolz öz "Mnvi neytrallq" srind saslandrr. O, nifaq yaratmaa sbb olan etnik frqliliklr faktn qbul edir. Onun krinc, liberal hökümtin daltliliyi ondan ibartdir ki, o frqliliklri tam aradan qaldrmaq, individ v etnoqruplara öz maraqlarn hyata keçirmk v öz msuliyyti il yaamaq rtlrini tmin etmlidir. Dünya ictimai krinin mütrqqi nümayndlri, ziyallar v alimlr ba vern münaqilri mhz briyytin glck taleyi v inkiaf namin tolerantlqla yana dialoqla hll etmyin obyektiv tlbatn drk edirlr. Çünki müxtlif mdniyytlraras, dinlraras, irqlraras, sivilizasiyalararas, milltlraras ba vern münaqi hallarn dialoq v mkdalq yolundan baqa cür hll etmk mümkün deyil. Bu müasir realln n aktual msllrindn biridir. Sivilizasiyalararas dialoq insan hüquqlar, demokratiya, hüquq normalarna hörmtin artrlmasn özünd birldirn slahiyytlri çrcivsind müxtlif mqsdlr xidmt ed bilr. Dialoq eyni zamanda çox güclü barq v vasitçilik lamtidir. dbiyyat: 1. Xlilov S. "Sivilizasiyalararas dialoq". Bak, "Adilolu", 2009, s.256. 2. Mmmdzad . Qloballama v müasirlm raitind flsfnin aktuall haqqnda. Bak, Tknur, 2009, s.220. 3. Mehdiyev R. "Müasir Azrbaycan milli ideyann tcssümü kimi". Amea "Elmi srlr" , Beynlxalq elmi-nzri jurnal, 2011, N1(16), s.410 4.  [.[. ~%* %: / ! </.  ~, 2006, 9, .338. 217 AZRBAYCANIN THSL SSTEMND NSAN KAPTALININ FORMALAMASI lham HÜSEYNOVA AMEA Flsf nstitutunun elmi içisi Qloballama, multikulturalizm, tolerantlq, postmodern v bu kimi fundamental saslara xas olan dyrlr xsiyytin inkiafna tkan, seçimd maksimum azadlq vermkl yana- , hm d görünmmi yükskliklrd olmaq üçün imkan verir. Hr bir dövltin v bütövlükd cmiyytin inkiaf sviyysini v iqtisadi trqqisini ölknin malik olduu tbii srvtlrindn daha çox onun thsilinin, elminin inkiaf sviyysi müyyn edir. Müasir dövrd bu mühüm sosial-iqtisadi amilin hlli ön plana keçir v xüsusi aktuallq ksb edir. Çünki elmi-texniki trqqinin v elmi-texniki inqilabn nticlri, halinin bilik sviyysi, onlarn texniki bilik v bacarqlara yiylnmsi halinin hyat sviyysinin yüksldilmsinin v bütövlükd ölknin sosial-iqtisadi inkiafnn balca v sas tminatçs kimi çx edir. Bütün bunlar insan vasitsil v insan faliyyti il realladrldna gör insann özünün texniki bilik v bacarqlar ehtiyatnn formalamasna xüsusi diqqt yetirilmli, onun thsil almas v ixtisas hazrl üçün dövlt tr ndn, habel bütün mnblrdn ayrlm vsaitin – kapitaln, insan kapitalnn hcmi v kmiyyti daim çoxaldlmaldr. qtisadi artm üçün el bir dövr glib çatmdr ki, bütün kapital, investisiya qoyulularndan istifadnin önünd, onlardan istifadd insan kapital balca yer tutmaldr[1]. Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti cnab lham liyev demidir: «Azrbaycan çox zngin ölkdir. Bizim çox zngin srvtimiz vardr. Ancaq bizim n böyük resursumuz insanlarn biliyidir, savaddr. Öz imkanlarmzdan smrli istifad edrk, maddi kapital insan kapitalna çevirmliyik v bunu edirik». Dövlt baçsnn nzrd tutduu v irli sürdüyü bu strategiya insanlarn yaradc düünmsin, istedadlarn inkiaf etdirmy lverili rait yaratmdr. Dünya tcrübsi sübut edir ki, insann inkiafnda sas arlq elm v thsilin, ixtisasl hazrln üzrin dü- ür . Tbii srvtlrin varl dövltin inkiafnn sas göstricisi deyil, n sas, bu srvtlrin cmiyytin hrktverici qüvvsi olan insan kapitalna çevrilmsini tmin etmkdir. XX srin ortalarndan balayaraq aparc dövltlrin n mühüm prioritetlri içrisind insan kapitalnn yaradlmasnn xüsusi yer tutduunu görrik.çi qüvvsinin formalamas,insann yaradclq v faydallq imkanlarnn artrlmas bu nzriyynin sas istiqamtlri kimi müyynldirilmidir [2]. nsan kapital dedikd, ilk önc thsil v ixtisasl hazrla qoyulmu kapital, texniki bilik v bacarqlar ehtiyat formaladrlmas nzrd tutulur. Texniki bilik v bacarqlar ehtiyat il znginlmi içi qüvvsi adi, ixtisas v thsil almam içi qüvvsin nisbtn elmi-texniki trqqini daha sürtl inkiaf etdirir, onun nailiyytlrindn bacarqla v sritli istifad edir, ntic etibaril daha çox mnft, glir v mhsul yaradr, halinin daha ravan yaamasna maddi imkan formaladrr.xtisasl hazrla qoyulmu kapital müyyn mk sahsind srit v tcrüby malik inkiaf etmi, hm d ixtisaslam içi 218 qüvvsidir ki, insann buna malik olmas üçün ona müyyn thsil v ya xüsusi hazrlq verilmlidir, bunun üçün is kapital qoyulmaldr. Xüsusi hazrlq, thsil tlb edn ixtisasl mk adi içi qüvvsin nisbtn daha çox msrf tlb edn, istehsalna daha çox i vaxt srf olunan v buna gör dyri daha yüksk olan içi qüvvsinin tzahürüdür. Hm d ona gör bel kapitala insan kapital deyilir ki, thsil v ixtisas hazrlna qoyulmu kapital saysind içi qüvvsind toplanm texniki biliklr v bacarqlar ehtiyat, içi qüvvsi, onun sahibi insan tr ndn ona srf edilmi kapitaln dyrindn daha çox dyr yaradr, elmi-texnikan inkiaf etdirir, ondan smrli istifad edir, cmiyyt üçün tlb olunan sviyyd insan trbiy edir, demli, bütün növ kapitallar kimi, insan kapital da mqsdli sciyy dayr [3]. Bunun saysind insan kapital mk amilinin yeni iqtisadi formasn meydana çxarr, onun inkiafn v formalamasn tmin edir. nsan kapital içi qüvvsind texniki bilik v bacarq ehtiyatnn toplanmasn ifad edir. Çünki bunsuz içi qüvvsi müasir elmi-texniki inqilab v elmi-texniki raitd faliyyt göstr bilmz. Mhz insan kapital öz mahiyyti etibaril insanda texniki biliklrin v bacarqlarn artmas saysind mövcud ehtiyatlardan daha faydal istifadni, h a istehsal imkanlarnn mhdudluu raitind daha yüksk nticlr nail olunmasn rtlndirir. nsan kapital iqtisadi imkanlara deyil, qli imkanlara gör daha çox mhsul v nemt istehsal etmy imkan verir. Müasir dövrd Azrbaycann Avropaya inteqrasiyas günün tlbi, qaçlmaz zrurtidir. Bel olduu tqdird gec-tez thsil sisteminin d inteqrasiya olunmasna ehtiyac yaranr. Mhz buna gör d müstqillik qazand gündn ölkmizd thsil sahsind islahatlar qlobal xarakter dayr v onun bütün aspektlrini hat edir. Son illr Azrbaycann dinamik inkiaf v beynlxalq strukturlara intensiv inteqrasiyas Azrbaycann thsil sistemin tsir göstrmy bilmzdi. Sevindirici haldr ki, thsil sistemimiz beynlxalq standartlara doru inadla irlilyir v dünya ölklrinin qabaqcl tcrübsindn get-ged daha da çox bhrlnir [4]. Müstqil Azrbaycan Respublikasnda thsil, onun inkiafna xüsusi diqqt yetirilmsi, onun strateji hmiyyt dayan bir sah kimi götürülmsi d thsilin cmiyytin hyatnda oynad rol il, ölk halisinin böyük bir hisssinin mnafeyi il bilavasit sx ball il laqdardr. Azrbaycanda thsilin v elmin inkiafnn yeni mrhly qaldrlmasnda Ümummilli lider Heydr liyevin böyük xidmtlri olmudur. Onun tklif v tövsiylri ölkd thsilin tkili v inkiafnn proqramna çevrilmi, insan kapitalnn realladrlmasna ciddi hmiyyt verilmi, ölkdn knarda – hm MDB mkannda, hm d dünyann digr ölklrind yüksk ixtisasl kadrlar hazrlanmas iin xüsusi qay il yanalmdr. Ulu öndr demidir: «Elm qoyulan srmay xalqn intellektual sabahna xidmt edir». Ulu öndr Heydr liyev Azrbaycann davaml inkiafnn yegan yolunu mhz yüksk thsild, xalqn maari nmsind görürdü. O, elmin, thsilin inkiafna milli dövlt quruculuu prosesinin zruri sas kimi yanam, xalqn intellektual sviyysinin yükslmsini vacib vziflrdn biri hesab etmidir. Ulu öndr ölky rhbrliyi dövründ Azrbaycan thsilinin trqqisin mane olan bir sra amillri aradan qaldrm, mövcud potensial ölknin glck inkiafnn elmi saslar üzrind qurulmasna, mdni-intellektual resurslarn güclndirilmsin, layiqli vtndalarn yetidirilmsi iin sfrbr etmidir. Ulu öndrin «Azrbaycan Respublikasnda thsil sahsind islahatlar üzr Dövlt Komissi219 yasnn yaradlmas haqqnda «30 mart 1998-ci ild imzalad srncam, hmçinin 15 iyun 1999-cu il tarixd tsdiqldiyi»Azrbaycan Respublikasnn thsil sahsind islahat Proqram « thsil islahatlarnn uurla hyata keçirilmsi, Azrbaycanda thsil standartlarnn yeni dövrün tlblrin uyunladrlmas prosesin böyük tkan vermidir.Bu sndlrd müyynldiriln vziflr uyun olaraq milli thsilimizin mzmunca tkmilldirilmsi, müasir dünya tcrübsi v milli nnlr sasnda inkiaf tmin edilmi, azrbaycançlq ideologiyasn özünd ks etdirn tdris proqramlar, çoxsayl drsliklr hazrlanm, ayrayr thsil sahlri v fnnlr üzr yeni standartlar ttbiq edilmidir[5]. Müasir dövrd d thsilin inkiaf ön plana çkilmi, ölk Prezidenti cnab lham liyevin imzalad srncamlara uyun olaraq dövlt proqramlar yerin yetirilmy balanm, Milli Mclis tr ndn «Thsil haqqnda» Qanun qbul edilmidir. Bütün bunlarn saysind thsilin inkiaf, insan kapitalnn formalamas istiqamtlrind xeyli i görülmüdür. Bak hrind yeni mktb binasnn açlnda Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti lham liyev demidir: «qtisadi inkiaf sürtin gör Azrbaycan qabaqcl ölklr srasndadr. Biz bu maddi dyrlri, iqtisadi potensialmz insan kapitalna çevirmliyik. Çünki insan savad, biliyi onun glck hyatn müyyn edir, ölknin hrtr i inkiafna xidmt edir v bellikl, ölknin intellektual potensial möhkmlnir. Bu gün vaxt glibdir ki, biz mhz bu sahy srmaylr qoyaq». XXI srin «Thsil sri» elan edildiyi bir dövrd ölkmizd thsil ayrlan vsait ildnil çoxaldlr.Uzun illrin tcrübsi göstrir ki, elm v thsil hr bir dövltin davaml sosial-iqtisadi v mdni yüksliind mühüm rol oynayr. Tsadü deyildir ki, yeni dövrün tlblrin cavab vern fal maarifçilik kursunun hyata keçirilmsi, mütrqqi yeniliklrin ttbiq olunmas yolu il milli thsil sisteminin müasirldirilmsi, bir ictimai-iqtisadi formasiyadan digrin keçid mrhlsind bu sahd özünü göstrn obyektiv problemlrin aradan qaldrlmas son illrd Azrbaycanda realladrlan dövlt siyastinin ayrlmaz trkib hisssin çevrilmidir. sas yeri insan kapitalna ayran iqtisadi artm modellri göstrir ki, thsilin saysind istehsal prosesind smrlilik artr, thsilli insanlar kapitaldan daha effektiv istifad edir v yüksk thsil sviyysi v elmi-texniki biliklrin genilnmsi myin v digr istehsal amillrinin mhsuldarln yüksldir. Dövlt baçs cnab lham liyev milli intibaha v yüksli hesablanm fal maarifçilik missiyas hyata keçirir. Ölk baçsnn rhbrliyi altnda hyata keçiriln ardcl tdbirlr tkc sosial-iqtisadi inkiafa deyil, hm d elmi-intellektual trqqiy, thsild dövrün tlbi il uzlaan elm v thsil islahatlarnn hyata keçirilmsin, insan kapitalnn möhkmlndirilmsin, elmtutumlu texnologiyalarn inkiafna yönlmidir. Respublikamz inkiafn, sadc, tbii srvtlrin gtirdiyi srmaylr balamr v mövcud resurslarn srf insan faktorunun prioritet çevrilmsi istiqamtin yönldir. Ölk iqtisadiyyatnn yüksk inkiaf tempi, ictimai-siyasi sabitliyin davaml xarakter damas, thsilin v elmin dünya standartlar sviyysin qalxmas üçün daha çevik islahatlar aparmaa imkan yaradr. Eyni zamanda, cmiyyt hyatndak sürtli dyiikliklr milli thsil konsepsiyasnn daim müasirldirilmsini, iri dövltlrin maarifçilik nnlrinin mnimsnilmsini, elc d mnvi-intellektual intibaha xidmt edn siyastin yeni saslarla davam etdirilmsini vacib msl kimi gündm gtirir. Azrbaycan Prezidenti lham liyevin milli thsil sisteminin inkiaf v problemlrinin hlli istiqamtind hyata keçirdiyi davaml siyastin qaysind d mhz bu ali mqsd da220 yanmdr. Bu sbbdn 2013-cü ilin oktyabr aynda "Azrbaycan Respublikasnda thsilin inkiaf üzr Dövlt Strategiyas"qbul olunmudur. Bu strategiya qabaqcl texnologiyalara saslanan infrastruktura malik thsil sisteminin yaradlmas üçün be strateji istiqamtd genimiqyasl tdbirlri nzrd tutur : Birinci strateji istiqamt srity saslanan xsiyytyönlü thsil mzmununun yaradlmasna yönlmidir v thsilin mktbqdr, ümumi, ilk pe-ixtisas, orta ixtisas v ali olmaqla, bütün pilllri üzr kurikulumlarn inkiaf kimi vacib hd hat edir. - kinci strateji istiqamt thsil sahsind insan resurslarnn müasirldirilmsini nzrd tutur. Bu istiqamt innovativ tlim metodlarn ttbiq edn, thsilin mzmununun smrli mnimsnilmsini tmin edn sritli thsilvernin formaladrlmasna xidmt edir . Üçüncü strateji istiqamt thsil sistemind tnzimlm v idaretmnin qabaqcl beynlxalq tcrüb sasnda müasirldirilmsi, thsil müssislrind nticyönlü v  af idaretm modelinin, thsilin key yytinin tminat v idar olunmas üzr yeni mlumat v hesabat sistemlrinin yaradlmas kimi hd ri hat edir. Dördüncü strateji istiqamt müasir tlblr uyun v ömür boyu thsili tmin edn thsil infrastrukturunun yaradlmasn nzrd tutur. Beinci strateji istiqamt Azrbaycan Respublikasnda iqtisadi chtdn dayanql v dünyann aparc thsil sistemlrinin standartlar il eyni sviyyy uyun thsil sisteminin maliyyldirilmsi modelinin qurulmasdr [6]. Respublikann dinamik sosial-iqtisadi inkiafnn hazrk mrhlsind dövlt idarçiliyi sahsind müasir idaretm tfkkürün malik ixtisasl mütxssislrin yetidirilmsi mslsi mühüm aktuallq ksb edir. Mütrqqi Qrb dyrlrini drindn mnimsyn, qabaqcl ölklrin elmi-texniki yeniliklrini xz edn, müasir idarçilik mktbi keçn gnclrin formalamas mslsi zaman keçdikc tarixi zrurt çevrilir. Ölk rhbrliyinin bugünkü dünyann tlblrin cavab vern kadr hazrlna xüsusi diqqtl yanamas da respublikada demokratik ölklrin zngin tcrübsin saslanan mükmml, çevik v mütrqqi dövlt idarçilik sistemi formaladrmaq niyytindn irli glir [7]. Yüksk thsil, bilik almaqla yax mütxssis kimi yetimyin vacibliyi krinin ictimai üurda getdikc möhkmlnmsi milli thsil sisteminin glcyi il bal kifayt qdr ürkaçan mnzr yaradr. dbiyyat: 1. "Azrbaycan" qzeti, 13 noyabr 2009-cu il. 2. H.Hmidov "Azrbaycanda thsil siyasti: mrhlli inkiaf v konseptual aspektlr", Bak2010, sh.17 3. "Azrbaycan" qzeti, 13 noyabr 2009-cu il. 4. Yen orada 5. Yen orada 6. "Azrbaycan Respublikasnda thsilin inkiaf üzr Dövlt Strategiyas", Sndlr Srncamlar , 24 oktyabr 2013 7. H.Hmidov. Azrbaycanda thsil siyasti strategiyas. Bak-2008, sh.11 221 MULTKULTURALZM SOSAL HADS KM Cahangir CAHANGRL Siyasi elmlr üzr flsf doktoru Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti Yannda Dövlt darçilik Akademiyas Nisbtn yeni anlay olan multikulturalizm elmi dövriyyy ötn srin 70-ci illrind daxil olmudur. Bu, Qrbin inkiaf etmi ölklrind cryan edn dyiikliklr "multikulturalizm konsepsiyas" olaraq cavab kimi meydana çxmdr. Multikulturalizmi rtlndirn dyiikliklr sasn keçmi metropoliyalar hat etmidir. Yni, vvllr koloniyalara malik olmu dövltlr istr-istmz müxtlif mdniyytlrin uzladrlmas problemi il üzüz qalmlar. Bel ki, bu ölklr keçmi koloniyalardan kütlvi mk miqrantlar glmy balamlar. Sözsüz ki, bunun sbbi hr eydn önc, ondan ibart idi ki, koloniyalara malik olan ölklrd sosial-iqtisadi vziyyt, ümumiyytl, hyat raiti hmiyytli drcd yüksk idi. lkin vaxtlarda metropoliyalar miqrant axnna qar çxmrdlar. Çünki, sürtl inkiaf etmkd olan snaye istehsalna ucuz içi qüvvsi tlb olunurdu. Bu baxmdan, bir çox hallarda metropoliyalarn özlri mk miqrantlarnn glmsind maraql idilr. Sonrak mrhld is, onlar multikulturalizm siyastinin konseptual saslarnn ilnib hazrlanmas v realladrlmas zrurti il üz-üz qalmlar. Qeyd edk ki, "multikulturalizm" anlaynn elmi dövriyyy daxil olmasnadk "polimdniyyt" v "çoxmdniyytlilik" anlaylar ildilirdi.[3, 37] Polimdniyyt v çoxmdniyytlilik terminlri mahiyytlri etibaril sinonimdirlr. Multikulturalizm d demk olar ki, oxar mqamlar ifad etmkl, bu anlaylara olduqca yaxndr. Bu anlaylarn konseptual saslar müasir insann tolerant, dözümlü, digr mdniyytlrin nümayndlrin münasibtd yüksk ehtiram hisslrin malik olmalarn nzrd tuturlar. Bununla yana, müva q olaraq yad etnomdni qruplarn nümayndlri il dinc yana mövcud olma, onlarla fal qarlql mkdalq etmk d qeyd etdiyimiz anlaylarn ifad etdiklri mqamlardrlar. Ötn srin sonlarnda dünya xalqlarnn v ölklrinin nzrçarpacaq yaxnlamas müahid olunmaa balad, halinin geni miqrasiyas ba verdi. Bütün bu mühüm proseslr dyrlr istiqamtinin dyidirilmsini, monomdniyytlilikdn çoxmdniyytliliy keçidi zruri etdi. Tbii ki, bu zaman qbul edn ölklrin öz mdniyytlrinin qorunub saxlanlmas probleminin aktuall da ciddi kild artmaa balad. Demli, dqiqlikl ilnib hazrlanm multikulturalizm siyastinin hyata keçirilmsi qaçlmaz tlb kimi özünü biruz verdi. Hazrda multikulturalizm hm bütövlükd cmiyytin, hm d, konkret olaraq xsiyytin mühüm key yyti kimi qiymtlndirilir.[1] Bellikl, ötn srin 70-ci illrind "polimdniyytlilik" v "çoxmdniyytlilik" anlaylarna "multikulturalizm" anlay da lav olundu. vvlki iki anlayla kifayt qdr oxar chtlr malik olsa da, cmiyytin siyasi v iqtisadi elementlri il daha sx laqli olmas il sciyylnirdi. Bu baxmdan, multikulturalizmi tam olaraq vvlki iki anlaylarn sinonimi kimi qbul etmk düzgün olmazd. "Multikulturalizm" anlay il sasn mdni plüralizmin qanunauyunluu v dyrlri tsdiqini 222 tapm olur. Multikulturalizm kontekstind oxarszlq v ya frqlilik "yad" kimi deyil, sadc "baqa" kimi nzrdn keçirilmy baland.[2, 66] Multikulturalizm tkc mdni problemi deyil, hm d sosial v iqtisadi problemlri ifad edir. Hm d qeyd etmk lazmdr ki, multikulturalizm daha çox sosial-iqtisadi xarakterli, müva q olaraq siyasi xarakterli problemlri ifad edir v onlarn hllini rtlndirir. Multikulturalizm siyasti v vziyyti aydn nümayi etdirir ki, müxtlif mdniyytlrin yana mövcud olmas hl münaqisiz cmiyyt v bu mdniyytlrin smrli qarlql faliyytlri anlamna glmir. Multikulturalizm bu mdniyytlrin dinc yana mövcud olmasn v qarlql faliyyt göstrmlrini rtlndirck xüsusi siyasti ifad edir. gr müxtlif mdniyytlrin dayclar iqtisadi d daxil olmaqla, bir sra vacib sbblr üzündn biri-birilrin güzt getmk istmirlrl, bu, istniln halda multikulturalizmi rtlndirckdir. Bu, o demkdir ki, multikulturalizm siyastinin özünü yaranm reallqlar rtlndirir v o, cmiyytd etnomdni zmind münaqilrdn qaçman n optimal yoludur. ks halda müxtlif mdniyytlrin dayclarnn qarlql sosial narazlqlar mdni münasibtlr çrçivsini aaraq, sl sosial problem çevrilckdir. Bu zaman is tolerantla istniln çarlarn heç bir kömyi olmayacaqdr. Multikulturalizmin prinsiplrin ml edilmsi cmiyytd ciddi pozitiv nticlrin ld olunmasn rtlndirir. Bunlardan n mühümlrinin bzilrini qeyd etmk mümkündür: – içi qüvvsin olan tlabat daha yüksk sviyyd v templ tmin olunmaa balamdr; – miqrantlar arasnda isizliyin sviyysi hmiyytli drcd aa dümüdür; – yad mdniyytlrin dayclarna münasibtd hssasln olmas dövlt tr ndn atlm addmlarla rtlndirilmidir v s. Hqiqtn d, ümumilikd mk miqrasiyasnn smrli inkiaf üçün münbit raitin yaranmasn multikulturalizmin mühüm nticsi kimi dyrlndirmk mümkündür. Lakin bununla yana, müahid olunan digr mqamlar da qeyd etmk vacibdir. Bel ki, miqrasiya tempinin yükslmsil dövltlrin hökumtlrinin miqrantlara münasibtd ritorikas dyimy balamdr.[5, 172] Miqrasiya hallarnn kütlviliyi qbul edn ölklrin n ciddi problemlrindn birin çevrlmidir. Qbul edn ölklrin halisi il eyni statusa malik olan miqrantlar ksr hallarda cmiyyt inteqrasiya v assimilyasiya olunmaqda maraql olmurlar. Bu da, sözsüz ki, etnomilli zmind münaqilr v müva q olaraq cmiyytd qeyri-sabitliy sbb olur. Bu baxmdan, multikulturalizm hazrda bir sra ölklrd iflasa uramaqdadr. H a, ksr Avropa ölklrind rsmi sviyyd multikulturalizm siyastindn imtina etmyin zruriliyi vurulanr. Tbii ki, multikulturalizm siyastindn imtina etmk qeyri-mümkündür. Bunun üçün monomilli cmiyytin olmas lazmdr. Hazrda is, dünya ölklrinin böyük ksriyyti polimillidir v demli, istniln halda, multikulturalizm siyastinin ilnib hazrlanmasnn v hyata keçirilmsinin zruriliyi öz aktualln saxlayr.[4, 101] Dövltlr multikulturalizm siyastini cmiyytin sabitliyini, inkiafn tmin etmk, ksr hallarda is, konkret mqsdlr çatlmas üçüm hyata keçirdirlr. Hqiqtn d, ayr-ayr ölklrdki reallqlar thlil etmi olsaq, görrik ki, dövltlrin multikulturalizm siyasti sasn ayr-ayr problemlrin hllin yönldilmi olur. Multikulturalizm siyasti hm d müasir mrhld sas mdniyytin dyrlrinin qorunmasn rtlndirn tdbirlr kompleksi kimi nzrdn keçirilir. Yni, dövltlr nzartsiz inteqrasiyan v assimilyasiyan özünün mdni dyrlri üçün ciddi thdid kimi nzrdn 223 keçirir v bu proseslrin müyyn çrçivd getmsini tmin edir. Bu, hm d onu göstrir ki, multikulturalizmin hd ri tkc müxtlif mdniyytlrin dinc yana mövcud olmasn tmin etmkdn ibart deyildir. Multikulturalizm siyasti çoxüzlü olmaqla, üstün mdniyytin qorunmasna, cmiyytin sabitliyin, sosial v iqtisadi inkiafna xidmt edir. Multikulturalizm cmiyytd o vaxt smrli v ya gözlniln nticlr gtirib çxarr ki, bu istiqamtdki addmlar dqiqlikl ilnib hazrlanm vahid strategiya üzr hyata keçirilsin. dbiyyat: 1.  ?.w. ~/ <& / : =#!&  '' [/& ]. ., 2000. URL : h p://didacts.ru/ dictionary/1010/word/polikulturnoe-obrazovanie. 2. _ \.?. ~/ #'! /: !%. %. %: @- , 2006, c.66 3. w. @.   # %,  ! ! «»  «»//@ ?'' ' ''''!' ,  3 (88), 2014, c.37-41(37) 4. ]/< `. ]. ]    #" %   %* $/& !- & $,  3-3 (22), 2014, c. 100-103 5.  [. ?. w%## =!    ' // ^ . 2012.  3. w. 171-185. 224 MULTKULTURALZM FLSF PROBLEM KM Mikayl KBROV AMEA Flsf nstitutunun elmi içisi Müasir qloballama dövründ böyük xalqlarn mdniyytlri etnik mdniyytlr tsir göstrib onlar sradan çxara bilir. Hmçinin dinlr müxtlif mdniyytlr tzyiq göstrir, inkiafnn qaban alr. ndi dünyann bütün ölklrind sürtl gedn qloballamann tsiri altnda dillr yox olur, mlli özünmxsus nnlr itir, etnik mdniyytlr knarda qalaraq unudulur. Buna gör multikulturalizm (müxtlif mdniyytlilik, yaxud çoxmdniyytlilik) müasir dövrd bir fls problem olaraq ortaya çxr. Cmiyytd gedn mürkkb proseslri, insanlar arasndak münasibtlri düzgün anlamaq üçün sas vziflrdn biri sosial strukturu v müxtlif etnik birliklr mslsini fls thlil etmk lazmdr. Praktik olaraq multikulturalizm mürkkb sosial struktura malikdir, çünki cmiyytd insanlarn müxtlif etnik v milli birliklri mövcuddur. Müasir flsfd cmiyytin sosial v multikultural strukturunun mahiyytin dair baxlar bir sra konsepsiyalarda cmlmidirv onlarn ayrca öyrnilmsi aktualln saxlayr. ndiki dövrd bir fls problem olaraq multikulturalizm mövzusu trafnda müxtlif fls , siyasi, ideoloji mübahislr çoxluq tkil edir. Bel bir vziyyt multikulturalizm anlaynn hl d tam müyyn olunmamas il balamaq shv olmazd. Bzilri multikulturalizmi inkiafn, azadln, insan haqlarnn, sosial v milli brabrliyin, qloballam dünyada rngarngliyin sas, digrlri is milliyiyin, milli azlqlarn assimiliasiyas hesab edirlr. Assimilyasiyasz inteqrasiya kimi ifad olunmu mdni müxtli iyin tannmas, mdni frqlrin qorunub saxlanlmas multikulturalizm flsfsinin sas aspektidir. Yarand vaxtdan etnik v mdni xalqlarn hüquqlarnn tannmas, hyat trzlrinin müxtli iyini, mdni nnlri inkiaf etdirmk olan multikulturalizm flsfsinin sas mqsdi xaqlar assimilasyadan qorumaqdr. Azrbaycanda drslik kimi cap olunan "Multikulturalizm giri" fnnind yazlr: "Multikulturalizm müyyn birlmi cmiyyt daxilind etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin qorunmasna v inkiafna yönln bir sosial siyastdir. Multikulturalizm etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin tnzimlnmsin yönln bir siyast kimi assimilyasiya siyastindn frqli olaraq milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin lv edilmsinin qarsn almaqla, bu dyrlri qorumaqla yana, izolyasiya siyastindn frqli olaraq milli azlqlarn etnikmdni dyrlri il titular etnosun etnik-mdni dyrlrinin bir-birin qarlql tsir etmlri üçün lazmi rait yaradr v milli azlqlarn yaadqlar cmiyyt inteqrasiya olmalar üçün lverili rait yaradr. Baqa sözl desk, multikulturalizm n milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrini assimilyasiyaya uradr, n d ki, onlarn bu dyrlrinin inkiafn cmiyytin inkiafndan tcrid edir. Multikulturalizm titular etnos il milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin inkiaf üçün eyni rait yaratmaqla onlarn mdniyytlrinin qarlql tsiri üçün zmin yaradr" (7). Tarixd mdniyytlrin bir-birin qovumas prosesi hr zaman müahid edilmidir. Müasir qloballamada raitind mdniyytlrin bir-birin qovumas is adi hala çevir225 midir. Lakin öz mahiyyti il frqlnn multikulturalizm bir ölkd bütün mdniyytlrin ümumi trqqi ideallar sasnda qovumas nzriyysin ks olaraq meydana çxmdr. Multikulturalizm trfdarlar müxtlif mdniyytlrin cmiyytin ictimai – siyasi hyatda rolunu xüsus qeyd edrk, onun hmiyytini, hr bir xalqn öz xüsusi mdniyytini inki- af etdirm hüququnu tsdiq edn sosial doktrina urunda çx edirlr. Onlar mdniyyt müxtli iyin, baqa mdni nnlrin mövcudluuna yüksk dyr kimi baxr, onlar cmiyytin formalamasnn mnbyi kimi nzrdn keçirirlr. Multikulturalizm flsfsinin saslarnn formalamas übhsiz ki, tarix v mdniyyt flsfsinin yaranmas il baldr. Multikulturalizm hr hans bir ölknin mdniyyt mkannda müxtlif eynihüquqlu etnik qruplarn birg mövcudluunu sciyylndirn bir tdqiqat anlay kimi mdniyyt flsfsind, xalqlarin mdniyytlr arasndak münasibtlrd yaranm situasiyalardak problemin hlli olaraq meydana glmdr. Multikulturalizm flsfsinin sasn qarlql anlama, hörmt, bir-birilrinin mdniyytlrini tanma nzrd tutulur. Avropa Birliyind sakinlrin özlrini yalnz mnsub olduqlar ölklrin vtndalar deyil, hm d avropal hesab etmlri nticsind burada çoxsviyyli, çoxmilltli mdniyyt formalamdr. Müasir qloballama raitind mdniyyt sahsindki milli v etnik sviyydki kon iktlr multikulturalizm flsfsindn istifad olunmaqla öz hllini tapa bilr. Avropa mdniyyti il digr dünya mdniyytlri arasndak qarlql laq, tsirlr, modernist bax v mövcud nn problemi fls sistemd hll olunmaa qadirdir. Hazrda bu problem mdniyyt flsfsi v mdniyyt haqqnda elmin sas msllrin qoyuluuna v hllin d öz tsirini göstrir. Tarix flsfsind insann inkiaf üçün mnvinin sas olduuna inanlar mdniyyt flsfsin d tarixi proses kimi yanamaa baladlar. nsan yalnz mnvi trqqi il tarixin mqsdyönlü inkiaf axarna salmaq istyn tarix flsfsi multikulturalizmi fls problem daha da yaxinladrd. Mdniyyt flsfsindki multikulturalizm probleminin tarixi prosesd sas balancn loso arn düüncsind ötürdüyünü söylmk mümkündür. Maarifçilik dövrünün loso arn tsiri il yaranmaa balayan mdniyyt flsfsi, hm d multikulturalizm flsfsinin sasn qoymaa balamdr. Multikulturalizm bütövlükd milltlraras münasibtlri tnzimlyn bir fls elm sahsi sayla bilr. Azrbaycanda multikulturalizm sahsind xeyli tcrüb toplanb. Azrbaycan xalqnn sas hisssi olan türk etnosunun digr etnoslara dost v mehriban münasibt bslmsi saysind etnik zmind qardurma olmayb. Bu sbbdn Azrbaycanda milltlraras münasibtlrin yax olduunu söylmk mümkündür. Buna gör multikulturalizmin bir fls elm sahsi kimi aradrlmasna hqiqtn ehtiyac var. Flsf elmlri doktoru lham Mmmdzad bu bard yazr: "Multikulturalizmin fls problem olmas, onun fls thlilinin is müva q rasional, mntiquyun v humanist ideologem v siyastin yaranmasna kömk etmsi tccüb dourmamaldr. Prinsip etibaril, multikulturalizm – hm öz mdniyytinin baqa (heterogen) saslarna, hm d ümumiyytl, digr mdniyytlr, münasibt demkdir. Göründüyü kimi, multikulturalizm hr bir mdniyytin saslarnn mütddidliyinin (çoxluq v müxtli iyinin) etirafn nzrd tutur v qarlql mdni tsir v dialoqun onun üçün hmiyyt malik olduunu etiraf edir" (8). Mdniyytin daycsnn frd v xalqlar olduundan multikulturalizmi bir trfdn d vahid mkanda yaayan milltlrin mdniyyt göstricisi sayla bilr. Multikulturalizm müxtlif mdniyytlilik saylsa da tarixi prosesin nticsi olaraq, sonda dünya mdniyytinin 226 naliyyti kimi ortaya çxr. Müxtlif mdniyytliliyin dünya üçün hmiyyti çoxdur. Dünyada çoxlu sayda xalq v milltlrin olmas heç sübhsiz çoxlu sayda, bir – birindn frqli maddi v mnvi yaradclq v quruculuq nümunlrinin olacandan xbr verir. Quruculuq v yaradclq nümunlrinin çoxluu s cmiyytd v ölkd mnvi dyr znginliyini meydana gtircyini übhsiz edir.Multikulturalizm flsfsi insanlarn zngin davran numunlrini formaladraraq milli eqoizmin qarsn alr, xalqlarn bir-biri il mdni inteqrasiyalarn meydana gtirir, müxtlif xalqlar arasnda sosial brabrliyin yaranmasn zruriyyt çevirir. Multikulturalizmin mövcud olduu mkanlarda xarici maddi v mnvi dyrlrin axn tmin olunur. Bu axn saysind mdni inteqrasiya formalar v regional mdniyyt meydana glir. Xaricdn transfer olunan dyrlr hesabna yeni mkanda sosial strukturlama güclnir. Sosial strukturlamann güclnmsi hesabna ixrac olunan maddi v mnvi dyrlrin say çoxaldqca, pegionun dinamiklik sviyysi d durmadan artr. Multikulturalizm saysind dünya mdniyytinin müyyn potensialnn bir mkana clb olunmas hmin yerin dünyviliyini tmin edir, orann sürtl tandlmasna imkan yaradr. Multikulturalizm mono dövltlrin v cmiyytlrin yaranmasnn qarsn alr, frdin v ölknin beynlmilllmsini tmin edir, dövltin mdni bütövlüyünü ortaya çxarr. übhsiz ki, bu da kiçik v iri mühariblr, donmu kon iktlr birdflik son qoyur. Multikulturalizmin böyük xalqlara hmiyyti olduu kimi kiçik etnik xalqlar üçün d hmiyyti böyükdür. Etnik xalqlar mdni inteqrasiya raitind böyük xalqlarn mdni gücündn, imkanlarndan bhrlnrk ikiaf etmk fürsti ld edir, maddi v mnvi baxmdan znginlirlr. Fls baxmdanmultikulturalizmi müxtlif xalqlarn adt- nnlrinin, vrdilrinin ümumildirmsi d hesab etmk mümkündür. Baqa cmiyytlr açq olub, onlarla inteqrasiyaya gir biln mdniyytlr, übhsiz ki, trqqiy kömk edir. Dünyan inkiaf etdir biln el mdniyytlrin müxtli iyidir. Hr bir mdniyytin özyind müxtlif mdniyytlrin elementlrin olmas übhsizdir. Hm balancnda, hm d sonunda müxtlif mdniyytlilik ümumibri mna dad- ndan tarixi prosesd milltlr v xalqlar bir-birinin naliyytlrindn bhrlnib, faydalanrlar. Tam aydnlqla söylmk mümkündür ki, multikulturalizm dünyann çoxçalarlnn v müxtli iyinin vhdtidir. Bir fls problem kimi multikulturalizm dünyada mövcud olan müxtlif mdniyytlri yenidn hzrdn keçirmyi zruri edir. Multikulturalizmin mdni – sosial dyr kimi anlamasnn kökünd übhsiz ki, vahidlik ideyas dayanr. Burada vahidlik eynilrin birliyindn yox, müxtli iyin birliyindn yaranr. Müxtlif mdniyytlrin bir-birin qarlql tsirini olmadan hr hans bir sahd inkiafn olmas mümkün deyl. Multikulturalizm – mdni müxtli ilik mdni – sosial mahiyyt ksb edrk mdniyytlri bir-birin yaxnladrr, onlarn bri xüsusiyytlrini daha da inkiaf etdirir. Hr hans bir ölkd multikulturalizmin formalamasnda eyniliklr, oxarlqlar xüsusi rol oynayr. Hmçinin multikulturalizm özünd özünmxsus – spesi k xüsusiyytlr d ehtiva edir. Hr bir xalqn mdni srvt v nailiyytlrini özünd ks etdirn multikulturalizm tarixi prosesin müyyn dövründ yaranr v müasir zamanda fls problem kimi tdqiqini, izahn v yaranma sbblrinin aradrlmasn vacib msly çevirib. Çünki xalqlarn müxtli iyi ba vern mdni hadislrin özün özünmxsusluq verir. O cümldn, multikulturalizmin hr hans bir cmiyytd tzahürü müxtlif insan düüncsinin v birliklrinin özünmxsus cora hyat v yaay trzind özünü göstrir. 227 doloyi, müxtlif siyasi – mdni tziqlr müqavimt gücü olmayan multukulturalizmi baqasnn adna çxmamas v nailiyyti olmamas üçün indiki dövrd hqiqtn flsfnin rolu hledicidir. Multikulturalizmi hm d min illik yol gln bir mdniyytin müyyn dövd baqa bir xalqn "xanmal"na çevir biln bir fls nzriyy d hesab etmk mümkündür. Multikulturalizm flsfsinin dövlti olmayan, özünü qoruma instinkti zif olan bir xalqn mdniyytinin baqa bir hakim xalqn mdniyytintn "xanmal" olmas funksiyas rolunu oynamas arzuolunan olmasa da, indiki dövrd tollireantl zif olan, tarixi mühariblrl zngin dünyada kiçik xalqlar üçün n yax v dinc yoldur. Multikulturalizm flsfsinin qloballaan dünya cmiyyti üçün misilsiz, çox böyük hmiyyti d mhz bundan ibartdir. Amerikann tannm politoloqu Fransis Fukuyama 1989-cu ild qlm ald "Tarixin sonu?" essesind yazr: "ndn bel liberal demokratik dürgy meydan oxumaa qabil olan dünya hmiyytli faist, yaxud kommunist gücü olmayacaqdr. Kommunizmin i asndan sonra daha liberalizmin dünyada alternativi yoxdur. Dorudur, ayrayr ölklrd milltçilik v dini fundamentalizm hl d üurlara hakim ksilmkddir, lakin onlarn dünya hmiyytli güc çevrilmk üçün heç bir perspektivi yoxdur. Liberal dyrlr, yni demokratiya v insan hüquqlarn dünyann bütün xalqlar, aralarndak mdni frqlr baxmayaraq tanyacaqdr" (9). Amerikann daha bir tannm sosioloqu v politoloqu Samuel Hantinqton i «Tarixin sonu?» essesin cavab olaraq, 1993-cü ild «Sivilizasiyalarn toqqumas» adl esse, 1996-c ild i bu esseni genilndirrk, «Sivilizasiyalarn toqqumas v yeni dünya nizaminin qurulmas» kitabn yazd. srind S.Hantinqton qeyd edir ki, ideologiyalar arasnda olan müvqqti münaqilr indi müxtlif mdniyytlr arasndaki münaqilrl vz olunmudur. Hantinqtona gör, dominant sivilizasiya hakimiyytin formasn müyynldirs d, bu forma daimi olmayacaqdr. slam mövzusuna toxunan Hantinqton da onu «qanl srhdlr» kimi xarakteriz edir. Onun yazdqlarna sasn, "briyytin glcyi bir-birindn tarixi keçmii, mdni nnlri, xüsusn d konfessional mnsubluu il frqlnn «sivilizasiyalarn toqqumas»ndan ibart olacaqdr. Amerika aliminin kirlrin gör, demokratik Qrbl kommunist rqin siyasi qardurmas il sciyylnn «soyuq müharib»dn sonrak dövrd münaqilrin v qardurmalarn sas mnbyini ideologiya v siyasi baxlar deyil, din v mdniyytdki frqlr tkil edckdir. Özü d «glckd n qanl münaqilr sivilizasiyalar bir-birindn ayran srhdlr boyunca ba verckdir» (10). Maraqldr ki, dünya miqyasnda tannan loso ar geni miqyasl problemlrin hllind multikulturalizm fenomenini görmmi, F.Fukuyama sivilizasiya ad glnd qarsna "sual iarsi" qoymu, S.Hantiqton is mdniyytdki frqlr qardurmalarn mnbyi kimi baxmdr. Hazrda müasir dövrün real çarlar zngin v inkiaf etmi dövltlrin glcyin d inamla baxmaa imkan vermir. ndi dünyann bir çox regionlarnda v olklrind multikulturalizmin qovumas ba verir. halisinin ilbil azalmas baxmndan mlli etnik trkibin tam dyimsi thlüksi olan demokratik Qrb dünyasnn yegan çx yolu multikulturalizm flsfsidir. Güclü dövltçilik v demokratik dyrlri il öz mnniyytini qoruma bacara biln Avropa v Qrb imiqrantlarn multikulturalzmi hesabna mdniyytini daha da znginldir bilir. Bu Qrbin v Avropann halinin azalmas baxmndan tam xlas olmasa da, qarsalnmaz etnik trkibinin dyimsinin v 228 hmilik sülh raitind yaamasnn yegan düzgün yoludur. Multikulturalizmdn hr trfd bhrlnrk v hazrda super dövlt çevriln Amerikann tarixi bunu bir daha sübut edir. Tasadü deyildir ki, multikulturalizm flsfsi, sasn, yüksk mdni inkiaf sviyysin malk olan, demokratik dyrlr baxmnda çox trqqi etmi Avropa v Qrb cmiyytlri tr ndn irli sürülür. Azrbaycan akademiki Kamal Abdullayev yazr: "Tarixi prosesd formalaan etnik-mdni müxtli iklr (çoxmdniyytlilik, multikulturalizm) v onlarn sasn tkil edn etnik-mdni dyrlr xalqlarn v dövltlrin inkiafnda mühüm rol oynayr. Lakin bu müxtli iklr dövlt tr ndn tnzimlnmdikd v yaxud düzgün tnzimlnmdikd, ölkd uyun multikultural siyast formalamadqda ciddi problemlr, h a münaqilr ba verir. Buna gör d bu müxtli iklrin düzgün tnzimlnmsi çoxmdniyytli dövlt üçün böyük hmiyyt ksb edir" (11). Ntic. Fls problem olan multikulturalizmin indiki vziyytini tarixi prosesin müyyn nailiyyti hesab etmk mümkündür. Çox çtin, – mühariblrin, aclq v sfaltin, qars alnmaz tbit hadislrinin, qlobal problemlrin mövcudluu dövründ maddi v mnvi mdniyyt yaradan insanlarn multikulturalizm müracit etmsi hqiqtn böyük nailiyyt hesab olunmaldr. übhsiz ki, dünyada assimilyasiyann olmasna baxmayaraq, aparlan mdniyytlraras dialoq v alnan elmi nticlr bir daha göstrir ki, bu sahd nailiyytlr hl qabaqdadr. Multikulturalizm hm d müasir dövrl ssl biln, maddi v mnvi nailiyytlri qoruyub saxlamaq v inkiaf etdirmk üçün bir fls nzriyydir. Qloballama prosesind multikulturalizm xalqlar arasnda laq yaratd kimi frdl cmiyyt arasnda da aydnlq yaradr. Frd tr ndn ortaya qoyulan maddi v mnvi nailiyyt glckd cmiyytin xeyrin hll olunur. Multikulturalizmin daha bir aspekti v üstün chti qloballama raitind mdniyytlrin bir-birin yaxnlab znginldirmsidir. Dini, milli v irqi ayr-seçkiliyi inkar edn multikulturalizm flsfsini hm d müasir dövrün yegan düzgün çx yolu hesab etmk olar. Bu fls nzriyyd humanizm, sülh, "dinc yana yaama", plüralizm, qarlql anlama kimi prinsiplr hmiyytlidir. Hm d, multikulturalizm süni münaqilr yaratmaq istyn dövltlr bir manedir. dbiyyat: 1. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyas. Bak: Qanun, 2009, 68 s. 2. Mmmdov .R. Qloballama v müasirlm sraitind flsfnin aktuall haqqnda, Bak: Tknur, 2009, 221s. 3. Abbasov . Müasir dövrün sosmdni problemlri, Bak: Tknur, 2006, 374s. 4. manov H. Flsfnin saslar, Bak: Turan evi, 2007, 401s. 5. Azrbaycan flsf tarixi, I cild, Bak: Elm, 2014, 456s. 6. Azrbaycan flsf tarixi, II cild, Bak: Elm, 2014, 684s. 7. h p://unec.edu.az/ 8. ( h p://www.phillaw-az.org). 9. h p://ebitik.azerblog.com. 10. h p://newtimes.az. 11. h p://axar.az/news/ 229 MULTICULTURALISM AND HUMAN RIGHTS: A CASE OF CAMEROON Joash NTENGA MOITUI Pan-African University International Multicultural Network Country Representative in Cameroon Africa in Minituare Cameroon is often considered as Africa's legendary pathfinder. This is attributed to different faces and double-sword approaches witnessed in their political, cultural, linguistic and ecological diversity. This diversity commonly dubbed as "Africa in Miniature" has significantly affected nation-building negatively. The country boasts of more than 200 different linguistic groups, several major ethnicities, and substantial Christian, Muslim and aminist populations. Scholars have argued that it is impossible to embrace nationalism or national culture in the bilingual country, without embodying the distinct culture from the English-speaking minority. The Anglophone Problem The Francophone and Anglophone tensions largely spiraled by the political status quo is a systematic marginalization and institutionalized discrimination against English-speaking minority in Northwest and Southwest regions of the country. The tensions, commonly known as 'the Anglophone problem' has reduced efforts to promote bilingualism or multiculturalism in the country. A majority of Anglophones believe that they are treated as second class citizens, instead of equal partners, yet they claim citizen by birth. In 2016, Cameroon experienced widespread protests in English-speaking regions of Buea and Bamernda. The protests orchestrated by the lawyers in Bamenda in 2016 was as a result of alleged imposition of French Courts in the Anglophone region. Further, teachers joined in sit in protests due to difficulties in implementation of two parallel school systems, that is, one Anglophone and one Francophone. The demonstrations led to clashes with security agencies leading deaths and injuries. The Internet Ban and Human Rights Violations In response to increased protests and the use of the social media tools in spreading of information and providing and a platform of engagement, the Cameroonian government cut off internet access to the people of North-West and South-west regions of Cameroon. Studies have demonstrated that internet shutdown have contributed significantly to reduce economic activity and economic losses. The African School of Internet Governance 2016, drafted a policy document on internet shutdowns in Africa. In one part it reads, ' In many of the instances, government reasons for shutdowns are always ambiguous and unclear. Some of the countries have used 'national security' as the raison d'être for the shutdowns. However, 230 the term has been loosely defined in many contexts creating a room for maneuvering and misuse of the law. This has been the case in Democratic Republic of Congo where the Telecommunication Law Framework permits the national government to ban the use of "telecommunications facilities, in full or part...if the government deems it fit, in the interests of public security or national defense...". In our opinion, laws that are focused on blocking or shutting down, or restricted access of internet access contradict the freedom of expression embedded in the Universal Declaration of Human Rights (UDHR). Such laws ought to be reformed to reflect human rights frameworks. Solutions Marginalization of Anglophone in a Francophone dominated country has called for efforts to mitigate the disintegrating situation. There is a need for patriotic leadership to ensure an amicable and sustainable solution to the issues facing Cameroonians. Firstly, there is a call for national dialogue to reform the structure of the state and work out modalities of ensuring good governance through a federal system of governance that guarantees equal opportunities and engenders a sense of belonging to all citizens. According to scholars, federalism is an important method of good governance in which political accommodation and understanding become best practices in the midst of conflicting ideologies, disparate groups and seemingly irreconcilable positions (Majeed, 2008). Secondly, Cameroon has experienced a decline in legitimate political order leading to a decline in moral authority of nation-state. Secondly, there is a need for 'political sagacity' and rebuilding of nation state and remolding of sovereignty through a 'sit-down' of political leadership with the Anglophone people. This will go a long way in demonstrating the government effort and commitment in settling their historical grievances through a form of 'affirmative action'. 231 MULTKULTURAL CMYYTD FRDN BEYNLXALQ-HÜQUQ SUBYEKT KM ROLU Sdiq CFRQULIYEVA AMEA Flsf nstitutunun mkda Beynlxalq hüquqdan irli gln hüquq v vziflri damaq v onlar hyata keçirmk qabiliyytin malik olan quruma (bzi hallarda-xs) beynlxalq hüququn subyekti deyilir. Hüquq elmind frdin beynlxalq-hüquqi subyektliyin müxtlif yanamalar mövcuddur. slind frd mhdud beynlxalq-hüquqi subyektliy malikdir. Beynlxalq hüquq frdin öhdsin müyyn hüquq v vziflr qoyur. gr frdlr quldurluq, genosid kimi ar cinaytlr etmi olsa, hmin frdlr üzrind beynlxalq dalt mhkmsi qurulmas nzrd tutulmudur. Bu funksiyalar Beynlxalq Cinayt Mhkmsi v ya Beynlxalq Cinayt Tribunas yerin yetirmlidir. Rusiya hüquqünas V.T.Batçko yazr: "Lakin gr nzrdn keçiriln xs bilavasit beynlxalq-hüquqi normalara ünvanlanbsa, gr beynlxalq humanitar hüquq v insan haqlarnn beynlxalq humanitar hüquq v insan haqlarnn beynlxalq müda sinin diqqtini clb edibs, o zaman beynlxalq humanitar hüququn hyata keçirilmsi faktlarn, beynlxalq cinaytkara münasibtd reallamas faktlarn nzr almaq lazmdr. Buradan bel ntic çxarmaq olar ki, ziki xs beynlxalq hüququ mhdud subyektivliyin malikdir v buna müva q olaraq beynlxalq hüququn xüsusi subyektidir." (1). nsan hüquqlarnn müda si sahsind BMT sistemind xüsusi yerlrdn birini onun alt sas orqanlarndan biri olan EKOSOK tutur. ura hr bir ksin sas hüquq v azadlqlarna hörmt v riayt edilmsin dstk vermk üçün tövsiylr ver bilr. Eyni zamanda EKOSOK-un daha bir mühüm slahiyyti ondan ibartdir ki, o, Ba Assambleyaya tqdim etmk üçün öz slahiyyti çrçivsind olan msllr aid konvensiya layihlri hazrlaya bilr. Nizamnamy sasn EKOSOK insan hüquqlarna dstk vermk üçün komissiyalar v habel öz funksiyalarnn icras üçün tlb olunan digr bu cür komissiyalar tsis edir. Eyni zamanda qeyd etmk lazmdr ki, BMT-nin orqanlar, sasn d Ba Assambleya v Thlüksizlik uras yalnz aada qeyd olunan hallarda insan hüquqlar mslsini müzakiry çxarr: – insan hüquqlarnn pozuntusu beynlxalq sülh v thlüksizliy thlük tördirs; – vziyyt humanitar flakt hddin çataraq beynlxalq nizamasalman zruri edirs; – insan hüquqlarnn pozuntusu beynlxalq cinaytdirs; Avropa nsan Hüquqlar Mhkmsi – terror aktlar mülki hali arasnda böyük itkilr sbb olursa; –qeyribeynlxalq xarakterli daxili kon iktlr nticsind mülki halinin hüquqlar kobud v sistematik kild pozulursa v s. (2, .100-101). Müasir qloballama prosesi beynlxalq münasibtlr sahsind d ciddi dyiikliklr sbb olur. Beynlxalq hüququn subyekti mslsind transformasiyalar ba verir. Bzilr dövlti, bzilri insani beynlxalq hüququ subyekti hesab edirlr. Rusiya tdqiqatçs, Avropa nsan hüquqlar Mhkmsinin hakimi A..Kovler bu sahd sas mütxssislrdn hesab olunur. Beynlxalq hüququn subyekti – hmin hüquqdan irli gln hüquq v vziflri damaq v hyata keçirmk qabiliyytin malik olan quruma v ya tkc, frd deyilir. 232 Beynlxalq-hüquqi subyektliyin ünsürlri kimi aadak bndlr göstrilir:  Beynlxalq hüquqdan irli gln bütün bzi vziflri damaq;  Beynlxalq hüquqdan irli gln hüquqlarn brpas mqsdil beynlxalq (v ya dövltdaxili) mhkm qarsnda iddia qaldrmaq hüquq;  Beynlxalq-hüquq normalar yaratmaq slahiyyti;  Digr dövltlrin mhkmlrinin yurisdiksiyasndan tam v ya qismn immunitet malik olmaq (2). Alimlrin ksriyytinin gldiklri qnat gör frd mhdud beynlxalq hüquqi subyektliy malikdir. Bu o demkdir ki, frd beynlxalq hüquq normalarnn yaradlmasnda itirak etmir, onun beynlxalq-hüquqi subyektliyi tamamil dövltlrin razlndan asldr v o, beynlxalq hüquqdan irli gln müyyn vziflr dayr. Frd öz hüquqlarn pozan dövlt qar beynlxalq hüquqi qurumlar qarsnda iddia qaldra bilr. "Frdin beynlxalq hüququn subyekti kimi çx etmsin bala dlillrdn biri ondan ibartdir ki, müyyn beynlxalq cinaytlrin tördilmsin gör (tcavüz, genosid, müharib cinaytlri, insanlq leyhin cinaytlr v s.) ziki xslr birbaa beynlxalq hüquq normalar sasnda, dövltdaxili hüququn bu mli kriminalladrlmamas faktndan asl olmayaraq msuliyyt clb oluna bilr (2)". übhsiz ki, insan hüquqlarnn müda si briyyt tarixind ali varlq olan insan lyaqtinin qorunmasn nzrd tutur. Mlum olduu kimi, insan hüquqlarnn beynlxalq müda si sahsind BMT-nin müqavil qurumlarnn hmiyytli rolu vardr. Universal sviyyd insan hüquqlarna dair beynlxalq normalarn implementasiyas üzrind beynlxalq nzarti BMT-nin konvension orqanlar (müqavil qurumlar) yerin yetirir. Hal-hazrda bu qurumlarn say doqquzdur: 1) rqi ayr-seçkiliyin lvi üzr komit; 2) nsan hüquqlar komitsi; 3) Qadnlara qar ayr-seçkiliyin lvi üzr komit; 4) qtisadi, sosial v mdni hüquqlar üzr komit; 5) gnc leyhin komit; 7) Bütün mkçi-miqrantlarn v onlarn ail üzvlrinin hüquqlarnn müda si üzr komit; 8) lillrin hüquqlar üzr komit; 9) Zorak itkin dümlr qar komit. Bu qurumlarn hr biri müva q beynlxalq müqavil sasnda tsis edilib, yalnz iqtisadi, sosial v mdni hüquqlar üzr komit eyniadl Pakt sasnda deyil, EKOSOK-un qtnamsi sasnda yaradlmdr. qtisadi, sosial v mdni hüquqlar haqqnda Paktda komitnin yaradlmas nzrd tutulmamdr. Paktn 16c maddsin sasn, itirakç-dövltlr bu Pakta uyun olaraq hyata keçirdiklri tdbirlr v bu Paktda tsbit olunmu hüquqlarn tmini sahsind ld olunmu nailiyytlr dair mruzlrini BMT Ba Katibin tqdim edir; o is öz növbsind mruzlri baxlmaq üçün EKOSOK-a göndrir. Lakin 1987-ci ildn qtisadi, sosial v mdni hüquqlar üzr komitnin faliyyt balamas il Paktda nzrd tutulan v yuxarda qeyd olunan prosedur dyiikliy mruz qald. lk müqavil qurumu – rqi ayr-seçkiliyin lvi üzr komit – 1970-ci ild tsis edilmidir. Lakin bundan vvl 1965-ci ild üzv-dövltlr EKOSOKun qrar il BMT Ba Katibin bu v ya digr hüquqlarn hyata keçirilmsin dair illik mruzlr tqdim edirdilr. Dövltlrin mruzlrin baxlmas üçün dövri mruzlr üzr xüsusi komit faliyyt göstrirdi. BMT çrçivsind qbul olunan universal beynlxalq müqavillrin (insan hüquqlarna dair beynlxalq paktlar, irqi ayr – seçkiliyin bütün formalarnn lv edilmsi haqqnda konvensiya v s.) qüvvy minmsi il bundan vvl mövcud olan mexanizm yenisi il vz olundu. sasnda tsis edildiyi beynlxalq-hüquqi aktda tsbit olunmu insan hüquq larna dair beynlxalq hüquq normalarnn implemen233 tasiyas üzrind beynlxalq nzart hyata keçirn universal müqavil qurumlarnn sas funksiyas itirakç dövltlrin müva q konvensiya il üzrlrin götürdüklri öhdliklrin icrasna dair vvlc ilkin, daha sonra is dövri mruzlrin baxmaq, bununla bal müva q dövlt tövsiylr bildirmk, hmçinin mandatndan asl olaraq frdi v (v ya) dövltlraras ikaytlr baxmaqdan ibartdir. Hürenberq, Tokio, Yuqoslaviya, Ruanda beynlxalq tribunallarn nizamnamlri v hökumtlrind, Beynlxalq Cinayt Mhkmsinin Nizamnamsind, BMT-nin Tnin Qtnamsind (674 sayl) frdin beynlxalq hüquqdan irli gln vziflrinin sas prinsiplri tsbit olunmudur. "Hüququn subyekti", "hüququn münasibtlrin subyekti" anlaylarnn eynildirmk olmaz. Fiziki xsin hüquqi-subyektliyi mslsin münasibtd beynlxalq hüquq doktrinasnda üç nzriyy mövcuddur: 1. Beynlxalq hüququn subyektlri yalnz müstqillik urunda mübariz aparmaq, beynlxalq hökumtlraras tkilatlar v dövlt bnzr tkilatlardr; 2. Beynlxalq hüququn subyektlri yalnz frdlrdir; 3. Dövlt v beynlxalq hökumtlraras tkilatlar sas subyektlrdir, ziki v hüquqi xslr is müyyn beynlxalq hüquqi key yyt malikdirlr (6, .84-86). Birinci mövqe nnvi hesab olunur. Alimlrin ksriyyti bu mövqeni müda  edirlr. Qrb beynlxalq hüquqünaslar R.Redelob, C.vartsenberger d bu mövqenin trfdardrlar. kinci nöqteyi-nzr monist doktrina nzriyyçilri – Q.Kelzen, L.Dyuqi, Q.Krabbe v baqalarna xasdr. Digr iki nzriyy trfdarlar onlar bu mövqelrin gör tnqid edirlr. XIX srin sonlar XX srin vvllrind yaayb-yaratm Rusiyann görkmli hüquq- ünas-alimi P.Y.Kazanski göstrir ki, "bellikl, hüquqi xslr aadaklardr: xüsusi hmiyyt malik, insan faliyytinin, insan mövcudluunun hr hans sas mqsdi olan siyasi i ifaqlar v cmiyytlrdir" (5, .256-258). Hüquqünas-alim Y.B.Samoviç frdin beynlxalq hüquq subyekti olmasnn iki haln göstrir: 1. Müyyn raitd vziflr dair hüquqlar xslr beynlxalq prosessual hüquqi qabiliyyt qbul olmadan verilmidir. Bu cinaytkarlqla mübariz sahsin aiddir ki, burada frd-cinaytin subyektidir. Müharib hüququ v insan hüquqlarnn müda si sahlrind vtndalq v snacaq msllrin dair dövltl qarlql münasibtlrin itirakçs v beynlxalq cinaytkarln subyekti kimi çx ed bilr. 2. Fiziki xslr bir sra beynlxalq müqavillr sasnda beynlxalq orqanlara bilavasit müracit etmk hüququnun verilmsi. Bu qeyri-mhkm tkilatlar olmaya da bilr (msln, nsan Hüquqlar Komitsin v baqalarna frdi müracit v yaxud Beynlxalq mk Tkilat Nizamnamsin petisiya hüququ) v mhkm orqanlar da ola bilr" (8, .181-185). XX srin II yarsnda, sasn d II Dünya müharibsindn sonra demokratik rejimli bir çox ölklrd, xüsusil d Avropa dövltlrind insan hüquqlarnn beynlxalq hüquqi müda si sahsind bir sra mühüm addmlar atld. lk növbd müharibnin v fa- izmin ar nticlrindn sonra tam kild aydn oldu ki, insan hüquqlarnn müda si 234 sahsind yalnz dövltdaxili mexanizmlr yetrli deyildir (4, .7). nsan hüquqlarnn universal sviyyd müda si ideyas ilk df olaraq BMT Nizamnamsind öz ksini tapmdr. Nizamnamd «irqin, cinsin, dilin v ya dini mnsubiyytin frq qoyulmadan bütün insanlarn sas hüquq v azadlqlarna hörmtin dstklnmsi v hvslndirilmsi» BMT-nin sas mqsdlrindn biri kimi byan edilir (1-ci madd). Nizamnamnin 55-ci maddsin sasn, dövltlr irqin, cinsin, dilin v ya dini mnsubiyytin frq qoyulmadan bütün insanlarn sas hüquq v azadlqlarna hamlqla hörmt edilmsin v riayt edilmsin dstk verirlr. Tkilatn bütün üzvlri öz üzrlrin öhdlik götürürlr ki, 55-ci maddd göstrilmi mqsdlr nail olmaq üçün Tkilatla mkdalqda birg v müstqil hrkt etsinlr (56-c madd) (3, .173). Preambuladan v 30 madddn ibart olan nsan Hüquqlar haqqnda Ümumi Byannam BMT Nizamnamsinin iqtisadi, sosial, mdni v ya humanitar xarakterli beynlxalq problemlrin hll edilmsind v irqin, cinsin, dilin v ya dini mnsubiyytin frq qoyulmadan bütün insanlarn sas hüquq v azadlqlarna hörmtin dstklnmsind v hvslndirilmsind beynlxalq mkdala nail olmaq haqqndak maddsini bir növ inkiaf etdirmi v konkretldirmidir. Beynlxalq hüquq tarixind ilk df olaraq mhz bu Byannamd ham tr ndn ml olunmas nzrd tutulan sas insan hüquq v azadlqlar müyyn edilmidir. Byannamd tsbit edilmi hüquqlar ümumbri dyrlrdir. Onlar hr ks hr hans bir ayr-seçkiliy yol verilmdn mnsubdur. Qeyd olunduu kimi, Byannam insan hüquqlar sahsind hm universal, hm d regional sviyyd fundamental beynlxalq hüquqi aktlarn qbuluna tkan vermi oldu. Hal-hazrda BMT-nin demk olar ki, ksr sas v kömkçi orqanlar bilavasit v ya dolays il insan hüquqlarnn müda si mslsi il mul olur. Bunlarn srasnda Ba Assambleya, Thlüksizlik uras v qtisadi v Sosial ura (EKOSOK) xüsusi yer tutur (2, .99). dbiyyat: 1. /! ?.\. w%+/ $' . w   $  // h p:www.aup.ru /books/m232/5_10 2. Beynlxalq hüququn subyektliyi. //h p:www ukec.edu.az/application/uploads/2015/07/ BKYNL-ümumi-huquq 3. }$ ., |=& ., = . `&   %  !- . (]  ). ]. '. ., «] !», 1997, .7, 640 . 4. |W ?.[. ] !: $ *  < '%#. .: ^, 2009, . 100-101, 288 . 5. |& ].`. ?   $' . ~ , .@., 1901, .256-258, 386 . 6. $/ : !%   // ] # .?.~', ~.@.\*.

: ^~ [-@^[, 1999, .84-86, 584 . 7. Hüseynov L.H. Beynlxalq hüquq. Drslik. Bak, «Hüquq dbiyyat» nriyyat, 2000, .173, 408 s. 8. w! .?. |   $& %+  // «w#- =!  '' », 2010, 3, .181-185, 183 . 235 TOLERANTLIQ V SOSAL-MDN PROSESLR Gülçin MEHDYEVA AMEA Flsf nstitutunun dissertant Yüksk tolerantlq ilk növbd yüksk mdniyytin tzahürüdür. Heydr liyev Azrbaycan tarix boyu hm bölgd, hm d qlobal miqyasda ba vern hadislrin gediatna tsir ed biln ölklr srasnda olmudur. Son dövrlrd is bu yönd inkiaf edrk dünyann, demk olar ki, bütün qitlrin yaylmdr. Briyytin mdni-mnvi irsin olan töhflri ölkmizi xüsusil dünyada tannan dövlt çevirmidir. Ölkmizd ardcl davam edn inkiaf proseslri birmnal olaraq hm d mnviyyat v mdniyyt sferasn da hat etmidir. Tbii ki, bel bir ölkd tolerantlq nnlri d çox qdimdir. UNESCO-nun Ba Konfrans tr ndn 1995-ci ild qbul ediln Tolerantlq Prinsiplri Byannamsin uyun olaraq, dünya mdniyytlrinin zngin müxtli iyin, insanlarn özünüifad formalarna v insani frdiliyin tzahür üsullarna hörmt etmk, onu qbul etmk v düzgün anlamaq demkdir. Tolerantlq cmiyytd v mdniyytlr arasnda dialoq v sülhün yaranmas mexanizmidir. Tolerantlq mexanizmlrinin formalamas v reallamas mürkkb bir proses olub, ninki bütün XXI sr boyu, h a srlrl davam edckdir. Bu sahd müxtlif ölklrin tcrübsi, tolerantlq nnlri vzi olmayan dyr kimi öyrnilmlidir. Müasiri olduumuz dünya öz mürkkbliyi v çoxsviyyliliyi il vvlki dövrlrdn kskinlikl frqlnir. lk baxda bel görünür ki, dövrün sosio-humanitar thlili üçün vvllr istifad ediln sad anlaylar artq yarasz hala glmidir. Bununla bel ictimai üurda, hl ki, akademik mühitd adekvat terminoloji ifadsini tapmayan daimi artan dyiikliklr hissi hakim ksilib. Anlay aparat çox vaxt gerçklikd ba vernlrl ayaqlamayan transformasiya yaamaqdadr. Çünki, gerçkliyin özünün tam aydn mnzrsi formalamayb v ciddi thlil ehtiyac duyur. "ctimai hyat" adlandrlan fasilsiz axnda cmiyytin hrkt istiqamtini anlama- a müyyn chdlr göstrilir. Sosial-siyasi dyiikliklrin istiqamt vektorunun drki hyati vacib zrurt çevrilib. Çünki o son mqsdi v bununla birlikd sonrak hrktlri, o cümldn dövlt v dinin qarlql münasibtlri kimi hssas bir sahdki hrktlri müyynldirir. Ötn srin sonlarndan balayaraq qloballaan dünyann tsir faktorlar mürkkb elementlrl znginlir. Bu problemlr XX srin II yarsnda daha da kskin kild özünü göstrmy balad. Tannm alman sosioloqu U.Bek hesab edirdi ki, qlobal problemlr dünyvi inkiafn qeyri-x i (transsrhd) proseslrin nticsidir v öz dinamizmi, kompleksliliyi, qarlql asll, kskinliyi v iyerarxikliyi il frqlnirlr (4, 27). Bütün zamanlarda hm dind, hm d elmd insan,ona aid olanlarn axtarn birmnal tsvvür etmmidir. 236 Günümüzd Azrbaycan hrtr i inkiaf edrk müxtlif dünya proseslrin inteqrasiya etmkddir. Müasir dövrd inteqrasiya proseslri çoxtr iliyi v mürkkbliyi il sciyylnir. Azrbaycan dünyann sözügedn proseslrin özünün tolerantlq flsfsi il qoulmaqdadr. Prezident .liyev ölkd qlobal sosial-mdni inteqrasiya siyastini hyata keçirrkn mühüm amillri v digr dövltlrin vvllr buraxd boluqlar diqqtdn qaçrmr, svilizasiyalararas dialoqun axtar istiqamtind smrli olan üsullardan n mühüm paradiqmalar daxili inkiaf strategiyasna çevirir. Qlobal sosial-mdni problemlr sasn qlobal miqyasl dini-mdni v s. qardurmalardan ba qaldrr, hans ki qlobal siyasi sistemin inkiaf tempin, müxtlif ölklrin rqabt v mkdalnn xarakter v formasna, onlarn sosiomdni sistemin konkret mhdudiyytlr qoyur. Ümumilikd, bu qardurmalar qlobal problemlrin mzmununu formaladrr, dözümsüzlüyü artrr. Multikultural mühitin zngin sosial-mdni rellqlar qlobal münasibtlr sistemind yeni prinsiplr sistemini rtlndirir. Qlobal problemlrin meydana glmsinin sbblrini bu tip qeyri-tolerant faktorlarla xarakteriz etmk olar: qlobal idaretm institutlar arasnda hakim vziflrin qeyri-brabr bölüdürülmsi; qlobal sistemin qeyri-stabilliyi; dünyann nnvi aktorlarnn dini tsirinin tdricn itmsi; beynlxalq münasibtlrin Vestfal sisteminin böhran; milli dövltlrin tdricn desuverenlmsi; dövltlrin mdni sistemlrinin qlobal dünyann hm mrkzi hm d periferiyas kimi qeyri-stabilliyi; inkiaf etm v inkiaf etmkd olan ölklrd mdni v iqtisadi qloballamann inkiaf tempinin qeyri-barabrliyi v s. Qloballama prosesinin geni vüst almas il "müasir dövrün qlobal mnvi problemlri" anlay getdikc daha çox aktuallq ksb edir v tdqiqatçlarn, siyastçilrin v cmiyytin geni dairlrinin marana tu glir. Mdni müxtli iyin bzi Avropa ölklrind qbul edilmmsi mdniyytlrin dialoq axtarlarn ümidsiz etmy balayr. Mdniyytlrin qarlql laqsi cmiyytin yaamna v frdi üurun inkiafna kömkl yana, frdi öz seçimin gör msuliyytli edir (1, 23). Müasir qlobal problemlr özünd qlobal siyasi proseslrin sosiosferaya v qlobal siyasi nizama (o cümldn, beynlxalq münasibtlr sistemin) tsirinin neqativ nticlrini ks etdirir; onlar ümumplanetar xarakter dayr v tkc bütöv briyytin deyil, hm d ayrlqda hr bir insann maraqlarna toxunur. Dünyann qlobal tendensiyas onun multikultural anlamn da rtlndirir v onun thlüksizliyinin kompleks hlli üsullarn zruri edir. Burdan tolerant münasibtlrin ttbiqi üsullarnn e ektiv axtasrlar bizi düündürmy bilmz. Qlobal problemlr siyahsna ümumi qbul olunmu problemlri –msln, nüv silahnn yaylmas, kütlvi qrn silahlarnn yaylmas, hrbi münaqilr, beynlxalq terrorizm, milli separatizm v s. daxil etmk olar. Lakin, bununla bel qlobal siyasi problemlr tkc bunlarla mhdudlamr. Sosial-mdni problem yalnz o zaman qlobal hesab oluna bilr ki, o, planetin istniln regionuna nisbtd aktual olsun. ks halda, söhbt yalnz bir v ya bir neç regionun problemlri haqqnda ged bilr. Bütün qlobal problemlr eyni zamanda regionaldr (yni lokal sviyyd meydana çxr). Lakin heç d bütün regional problemlr qlobal deyil. Eyni zamanda el sosial-mdni problemlr qlobal hesab olunur ki, onlarn hlli üçün bütün dünya birliyinin birg syi tlb olunur. Artq mdni proseslr bir cox hallarda bri tsirlrl daha sürtli uzlar. 237 Bel hesab etmk olar ki, qlobal sosial-mdni problemlr qlobal proseslrin sosiosferaya v qlobal siyasi nizama tsirinin neqativ nticlridir v hm d sbbidir. Bu proses v sistemlrin qarlql laqlrinin cmi olaraq qlobal siyasi inkiafn obyektiv faktorudur. Bu problemlr qlobal sistemin qeyri-stabilliyi hmçinin siyasi v iqtisadi qloballamann qeyri-brabr tempindn irli glir; beynlxalq münasibtlr sistemind qardurmalar tnzimlm mexanizmlrinin tkmilldirilmsinin vacibliyini ortaya çxarr. Qlobal problemlrin analizind onlarn daha bir vacib xüsusiyytin nzr salaq: müasir dövrd bütün digr problemlr öz aralarnda sx laqlidir v onlar kskinldiyi zaman qlobal dünyann bütövlüyü il brabr "kövrkliyi" d aydn görünür. Qlobal problemlr regionlarn, ölklrin, xalqlarn, ayr-ayr frdlrin qlobal qarlql laq v qarlql asll- n güclndirrk kompleksli kild inkiaf edirlr. Dünyann siyasi hyatnn qloballamasna tsir edn n vacib faktorlardan biri d beynlxalq inteqrasiya hesab edilir (5). Beynlxalq inteqrasiyann sasn dünyadak demokratiklmnin transmilli tsir sviyysin qaldrlmas, bu proses getdikc daha çox yeni-yeni dövltlrin clb olunmas v Qrb dünyas il geni laqlr yaratmaq tkil edir. Qlobal inteqrasiyann mahiyyti v sas vziflri dünyada v beynlxalq münasibtlr sistemind demokratik dövltlrin saynn v rolunun artrlmas , demokratiya v insan hüquqlar problemlri il mul olan, qeyri-demokratik hesab ediln dövltlrin daxili hyatn liberalladrmaq mqsdil istifad olunan beynlxalq hökumtlraras v qeyri hökumt tkilatlarnn yaradlmasndan ibartdir. Hazrki dövrd dünyada sistemin xüsusiyytlrini v dövltlrin tsnifatn öyrnmkl mul olan xüsusi institutlar v qeyri hökumt tkilatlar faliyyt göstrir. Onlarn sas vzifsi ölklrin ayr-ayr sahlr üzr dini-mdni v sosial inkiaf sviyysini öyrnmk onlarn daxili idaretm xarakterini v demokratiya drcsin gör dünya ölklri arasndak yerini müyynldirmkdir. Azrbaycanda dini tolerantlq v cmiyyt hyatnda dövlt v din münasibtlrinin tnzimlnmsi problemlrin hsr edilmi beynlxalq forumlar, seminarlar olduqca mühüm hmiyyt dayr. Bu sahd Azrbaycan digr çoxmdniyytli v inancl ölklr üçün nümun ola bilr. Din v dövlt münasibtlri, dini tolerantlq v dözümlülük problemlrinin tdqiqatçs flsf elmlri doktoru Sakit Hüseynov bu haqda bel yazr: "Bu mövzu il bal keçiriln hr hans bir beynlxalq tdbir özlüyünd ayr-ayr ölklri tmsil edn nümayndlr arasnda dialoq mahiyyti dayr. Çünki bu cür konfranslar müxtlif ölklrin v mdniyytlrin tmsilçilrini bir araya gtirir v onlarn tannmasna xidmt edir" (7, 162). Ötn srin vvllrindn balayaraq insanlar dözümsüzlükl hr an üzlmy baladlar. Artq bel hallarn hlli yollarnn bri konsepsiyasnn hazrlanmas hamn düündürmli v bir araya gtirmlidir. Ümid etmk olar ki, bu gün dünyaya tqdim ediln multikulturalizmin Azrbaycan modeli tezlikl bütün dünya üçün aktual bir ideya mnbyi rolunda çx edckdir. Bu mqsdl d prezident .liyevin 2016-c ili Azrbaycanda "Multikulturalizm ili" 2017-ci ili is "slam hmryliyi ili" elan etmsi "Azrbaycan modelinin" fls , hüquqi, sosial, mdni v dini aspektdn tdqiq olunmas, Azrbaycanda ttbiq olunan din-dövlt modelinin uurlar bir paradiqma kimi ninki region, o cümldn bütün dünya üçün aktual hesab edil bilr. 238 MULTKULTURALZM DÖVLT SYASTNIN N YAXI MODELLRNDNDIR Könül LYEVA Siyasi elmlr namizdi, dosent Azrbaycan Memarlq v naat Universitetinin Elmi Tdqiqat 2öbsinin müdiri Beynlxalq 8laqlr üzr Menecer, Beynlxalq Multikultural 2bk Qloballaan v müasirln dünyamzda, texnologiyann da inkiaf il birlikd monokulturalizm imkansz vziyyt glmidir. Cmiyyt hr keçn gün mdniyyt baxmndan daha da znginlmkddir. Beynlxalq sviyyd miqrasiya prosesinin artmas, nqliyyat v laq imkanlarnn da asanlamas il insanlar, bel demk olar ki, mdniyytlr getged bir-birin yaxnlamaqda v nüfuz etmkddir. Bu mdniyytlraras münasibti v bir çox mdniyytin bir arada olmasn "mdni müxtli ik" v ya "multikulturalizm" adlandrmaq olar. Frqli mdniyytlrin bir arada olmasnn öz müsbt v mn chtlri vardr.Bir hyat tcrübsi olaraq multikulturalizm insanlara yeni fürstlr yarada bilr. Frqli mdniyytlrl bir arada yaamaq, onlarn tcrüblrindn yararlanmaq bizd yeni bax prizmas yaradr, hadislr frqli yön vermk qabiliyytimizi üz çxardr, münasibtlrimizi znginldirir. Multikulturalizm eyni zamanda sosial-iqtisadi baxmdan da key yytli – komfortlu bir hyat fürsti tqdim edir. Multikulturalizm üzr bir çox maraql mqal mülli olan sln Hindistanl, ingilis medias üçün çalan jurnalist, yazar, elm xadimi Kenaan Maleek` gör mdniyytlraras müxtli ik önmlidir, çünki bu insanlara üfüqlrini genilndirmk, frqli dyrlrin, inanclarn v hyat trzlrinin tannmas, dünyvi dyrlr v inanclar içind birgyaama fürsti tklif edir (K.Maleek, 2002). Hmçinin multikulturalist bir cmiyytd yaamaq tcrübsin sahib olan insanlar daha açq kirli, daha canl v daha kosmopolit olma fürstin çatarlar. Multikulturalist bir cmiyytd, insanlar frqli mdniyytlr, frqli inanclara v ideologiyalara açq olsalar, hörmtli olsalar, bir çox mdniyytlrl birlikd bir harmoniya içind yaama tcrübsi qazanarlar v frqliliklrl böyümk, frqliliklr almaq hyatlarn asanladrar v daha rngli hala gtirr. Tsadü deyil ki, "mdniyyt" termini fransz Voltieri tr ndn ilk df "insan zkasnn meydana glmsi, inkiaf, inkiaf etdirilmsi v ucaldlmas mnasnda istifad edilmidir." Mdniyyt, ümumi mnada, insana xas mlumat, inanc v davran toplusu v bu birlimin parçalar olan hr cür maddi v mnvi göstricilridir. ctimai v frdi hyatn meydana glmsini tmin edn dil, nn, düünc, simvollar, qanunlar, qaydalar, xlaq, altlr, texnikalar, manlar, elm, flsf v snt srlri kimi hr cür maddi v mnvi mhsullar bütövlüyün mdniyyt deyilir. Bu baxmdan mdniyyt, cmiyytin bütün frdlrinin ortaq kild meydana gtirdiklri v qbul etdiklri "qurum" v dyrlrdir. O halda mdniyyt «bir xalqn yaama trzidir.» Baqa bir deyiml, insann tbitd hazr tapmad amma tbit qatd hr eydir. Taylora gör, mdniyyt v ya sivilizasiya bir 239 cmiyytin üzvü olaraq insann öyrndiyi mlumat, snt, adt-nn v bnzri qabiliyyt, bacarq v vrdilri özünd ehtiva edn kompleks bir bütünlüktür. slind mdniyyt, insann özünü öz evind eitmsini tmin edck bir dünya ortaya çxarmasdr. Yalnz canl varlqlar içrisind insana xas bir qabiliyyt olan mdniyyt yaratma hrkti eyni zamanda insan heyvandan ayran n tml xüsusiyytidir d. Belc, insann qavrama, analiz etm, simvolikldirm v düündürm xüsusiyyti il kainat, tbiti, özünü v cmiyyti anlama, rh v dyidirm syi nticsind mdniyyt ya da sivilizasiya ortaya çxd. Bu mnasyla mdniyyt ya da sivilizasiya, «tbitin yaratdqlarna qarlq insann yaratd hr eydir.» Multikultuiralizm v onun üstünlüklri özünü uurlu kild göstridiyi ölklrdn biri d mhz Kanadadr.Kanadadak daxili sosial vziyyt multikultural dyrlrin formalamas v özünün üstünlüklrini göstrmsi üçün sas rol oynad. Bel ki, bu ölkd fransz silli v ingilis silli xalq uzun zamandr ki, birg mehriban yaamaa öyrmilr v bu özü-özlüyünd bir dözümlülük v uyuma tcrübsi formaladrmdr v bel bir mühitd multikultural dyrlrin üstünlüklri özünü gözl kild göstrmy bilmzdi. Kanada multikultural dyrlrin inkiaf v qorunub saxlanmas üçün bu ideoloji dyrlr n yüksk normativ hüquqi baza il – konstitusiyada onu qeyd etmkl (qeyd: "Bu konstitusiya ancaq ölkdki multikultural dyrlrin qorunmas istiqamtind tfsir edil v istfad oluna bilr") – dstk olmudur. Bel ki, gr srin ortalar v yeni srin vvllrind kanadallar ölky gln qeyri-din nümayndlrin qar hssas v ehtiyatl idilrs indi multikultural dyrlrin genilndiyi bir dövrd bu kon iktoloji vziyyt demk olar ki, yox olmu v artq dini zmind ayr-seçkilik yoxdur.1950-60-c illrd dini zmind ba vern cinaytlrin v qardurmalarn ümumi cinaytkarlqda pay 16%idis v bu artan temp üzr gedirdis, uurlu kild multikultural dyrlrin üstünlüklrindn faydalanma nticsind bu faiz 1.2% dümüdür v get-ged azalmaqdadr. Bunu uurlu multikultural siyastadlandrmaq olar v bu müsbt tcrüb bu növ problem yaayan ölklr tr ndn problemin hlli variant kimi öyrnil v istifad oluna bilr. Bellikl biz Kanadada multikulturalizmin üstünlüyünü dini kon iklri soyudan hall kimi görürük.Multikulturalizmin mühitdn asl olduunu biz artq AB tcrübsind mn hal kimi gördük. Srhd ölklr olmasna baxmayaraq frqli nticlr görürük. Buna sbb multikultural dyrlrin tdbiqin istifad olunan mexanizmlr v ümumilikd msly yanamada olan frqdir. n maraql tr rdn biri d odur ki, multikultural dyrlr islamn hakim olduu müslman cmiyytlrind daha gözl möhkmlnir v cmiyyt onun üstünlüklrindn daha gözl yararlanr. Müslmanlarn müqdds kitab Quranda bu msl öz ksini aydn kild bel göstrir: "Ey insanlar! Biz sizi bir kii v bir qadndan (Adm v Hvvadan) yaratdq. Sonra bir-birinizi tanyasnz (kimliyinizi bilsiniz) dey, sizi xalqlara v qbillr ayrdq. Allah yannda n hörmtli olannz Allahdan n çox qorxannzdr (pis mllrdn n çox çkinninizdir). Hqiqtn, Allah (hr eyi) bilndir, (hr eydn) xbrdardr.(Hucurat sursi ay 13) ". Multikultural dyrlrin öz üstünlüklrini rahat göstrmsi üçün gözl ideoloji v sosial münasibtlr mühiti yaradan bel aylr kifayt qdrdir. Indi is xüsusi olaraq Türkiydn balamaq istrdik. Bu ölkd islam ideologiyasnn daycs olan qüvvlr hakimiyyt gldiyi andan aktiv kild multikultural dyrlrdn istifad edrk ölkd demokratiya v vtndal möhkmlndirmilr 240 v insanlarn dövlt balln tkc hüquqi deyil dini-mnvi baxmdan da tmin etmidirlr. Türkiynin multikultural siyastinin uurlarna nümun kimixüsusi olaraq bir sra nailiyytlri qeyd etmk olar: ölknin cnub-rq hisssind sravi vtndalarn PKK v PJK kimi terrorçu qurumlara münasibtinin dyimsini; ölkdki demokratik tsisatlara vtndalarn inamnn artmasn; ölkd dini zmind tqib v dindarla mn münasibti lv edilmsini; sonuncu hrbiçilrin uursuz çevrili chdinin insanlarn kskin münasibti v s.Türkiy tcrübsindn ntic olaraq dey bilrik ki, hr hans bir milltin vvldn mxsus olduu dini-ideoloji miras multikultural dyrlrin formalamas üçün v hmin cmiyytin multikulturalizmin üstünlüklrindn hans sviyyd yararlanaca üçün sas rtlrdn biridir. Azrbaycan Respublikasnn Konstitusiyasna gör dinindn, irqindn, elc d dilindn asl olmayaraq, hr bir vtndan hüquqlar v azadlqlar qorunur. Respublikamzda yaayan hr bir etnik azln, hr bir xalqn tmsilçilrinin mdniyyti, mnvi dyrlri müxtlif qanunlar v normativ-hüquqi aktlarla tsbit olunur. Ayr-ayr etnoslarn, milltlrin v xalqlarn, dinlrin v konfessiyalarn, mdniyytlrin nümayndlri burada mehribançlq, dostluq, qardalq mühitind yaayrlar. Azrbaycan üçün sas mühüm xüsusiyytlrdn biri is ondan ibartdir ki, bu ölk bütün islam almind dünyvi dövltçiliyin nadir modellrindn biridir.Multikulturalizm xalqmzn tarix boyu formala- an v inkiaf edn dyrlr toplusu kimi hmi mövcud olub. Bu gün is reallq odur ki, multikulturalizm Azrbaycan dövltind vzi olmayan yaam trzin çevrilib. Uurlu dövlt siyasti saysind Azrbaycanda multikulturalizmin yeni key yyt mrhlsin yükslmsi reallqdr. Tsadü deyil ki, Azrbaycann sivilizasiyalar v mdniyytlraras dialoq v mkdalq sahsind nadir tcrübsi beynlxalq sviyyd d tannr v yüksk qiymtlndirilir. Mhz bundan irli glrk son illr ölkmizd sivilizasiyalararas dialoq v tolerantlq mövzusunda çoxsayl beynlxalq tdbirlr keçirilib. Bütün bunlar ondan xbr verir ki, Azrbaycan mdniyytlraras v dinlraras dialoq ücün bir mrkz çevrilib. Paytaxtmz is qlobal hmiyytli humanitar msllrin öz hllini tapd mkan kimi tannr.Artq bir neç ildir ölkmizd keçiriln Bak Beynlxalq Humanitar Forumu göstrir ki, Azrbaycan mdniyytlraras dialoqun mrkzi hmçinin humanitar msllrin müzakir olunduu mkan kimi öz rolunu v hmiyytini tsdiqlmkddir. Bellikl, Prezident lham liyevin tbbüslri nticsind multikulturalizm dövlt siyastinin n önmli istiqamtlrindn birin çevrilib. Ntic olaraq, multikulturalist cmiyytlrin birlikd yaaya bilmlri qarlql xo niyytin, dözümlülüyün, tolerantln, baqasnn gözündn hadisy baxabilm bacarnn varl il mümkün olduunu ifad ed bilrik. Artq çox açqdr ki, tzyiq, qorxutma v assimilyasiya siyasti heç bir zaman müsbt nticlr vermmi, ksin ks reaksiya il qarlab, cmiyytd daha böyük grginliklrin yaranmasna sbb olmudur. Bütün cmiyytlrd bu zaman ksiyi eyni kild cryan etmidir. Msln, gr kiçik bir qsbnin sakinlri il birlikd yaamaq mcburiyytind isk, möhkm tmllr üzrin qurulmu, frdin hüquqlarnn sonuna qdr qorunduu bir demokratik respublika dam altnda cmiyytin bütün frdlrin qar tolerant kildyanamaq, özümüz onlarn gözündn baxmaq v frqliliklri znginlik kimi görmk yolu il ancaq birlikd yaaya bilcyimizi düünmliyik. 241 dbiyyat: 1. Quliyev H. 2010. Arxetipik Azrilr: Mentalitetin Simalar.Sh.344. 2. w ^. 2012.   "#-~$ . w. 336. 3.w< ?. 2011.    '#':w /&  / *<  _. w. 447 4. ]'%' ..  \/' [.|. 2013. K   %/ #& . w. 358 5. Canadian Multiculturalism: An Inclusive Citizenship. h p://www.cic.gc.ca/english/multiculturalism/citizenship.asp 6. Kenan M. 2015 The Failure of Multiculturalism: Community Versus Society in Europe. P.-12 242      @  +*	 $ ;{! *	 Z    ,  ;   * / 1  &+	 7	

 !"!: 1. ! . ] %'* #!<  – ? .:?&  %'* #!< . .: « /». 1980. 318 . 2. \% w. «?/W »// }$% . 1978. 8 3. [% |.,  @. « & /  [%&$. @, w. ] /». : @- «|% », 2005. 550 . 4. '.. «». ? 4-< . \.2. ] . >W# . .:@- «@ », 1969. 326 . 5. %.. « $#/  %&$& /». :@- «», 1978. 640 . 245 AZRBAYCAN MULTKULTURALZM CMYYTNN ÖZÜNMXSUS CHTLR Elnar MMMDOVA Azrbaycan Tibb Universitetinin müllimi, ? lologiya üzr flsf doktoru srlrdn bri Azrbaycanda formalaan multikulturalizm ölkmizd alternativi olmayan hyat trzidir. Azrbaycan ta qdimdn müxtlif xalqlarn v dinlrin nümayndlrinin sülh, min-amanlq v dostluq raitind yaad mkan olub. llrdir davam edn bu nn bu günün özünd d öz aktualln qoruyub saxlayr. Burada ya- ayan bütün xalqlarn milli kimliyi, dyrlri, mnvi srvtlri, tarixi, keçmii, folkloru, adt-nnlri, dillri, ail-miti, mtbx mdniyyti v baqa bu kimi xüsusiyytlri qorunur v müha z olunur. Bu günün Azrbaycan dünyada tkc enerji resurslar il zngin olan ölk kimi deyil, hm d humanizm prinsiplrin sadiq, tolerant v multikultural ölk kimi tannr. Bu, el bir srvtdir ki, min illr boyu heç bir qüvv onu Azrbaycan xalqndan ala bilmyib, ksin, srlr keçdikc daha da znginlib v möhkmlnib. Ümumiyytl,digr din v mdniyytlr dözümlü münasibt, onlarla sülh v qarlql anlama raitind yaamaq Azrbaycan xalqnn tbitindn, insanprvrliyindn v xo mramllndan irli glir. Tarixn Azrbaycann bir çox frqli sivilizasiyalarn v mdniyytlrin qovanda yerlmsi, Asiya il Avropa arasnda körpü rolunu oynamas, burada mdniyyt müxtli iyinin yaranmasna sbb olmudur. El buna gör d, tarixilik qazanan bir multikulturalizm modeli kimi formalaan Azrbaycan modeli milli mdniyytlr, dinlr, dillr say üzrind qurulub. Multikulturalizm Azrbaycanda illrdn bri formalaan dyrlr toplusudur. Dastanlarmz, ifahi v yazl dbiyyatmz uzaq keçmidn bu gün qdr cmiyytimizd multikultural nnlrin mövcudluunu akar kild sübut edir. XX srin vvllrind görkmli etnoqraf Vliyev (Baharl) göstrmidi ki, Azrbaycan etnoqra k muzeydir. Hal-hazrda Azrbaycan Respublikas mkannda 80-dn çox azsayl xalq yaayr. Bu azsayl xalqlar qafqazdili, irandilli, türkdilli qruplara aid olub, ölk halisinin etno-konfessional trkibin daxildirlr. Bu azsayl xalqlarn bir hisssi Azrbaycann köklü halisi olub, baqa bir hisssi is tarixin müxtlif mrhllrind ba vern sosial-siyasi proseslrin nticsi olaraq ölk torpaqlarnda mskunlamlar[1]. Burada srlrdir birg yaayan xalqlar, toplumlar özlrini azad hiss ediblr, çünki onlar özlrin hmi tolerant münasibt görüb, heç bir tzyiq olmadan yaayb, yaayr v mdniyytlrini yaadrlar. Bu gün ölkmizd müxtlif xalqlarn nümayndlri srbst kild öz ana dillrind danr, öz dini inanclarna uyun ibadt edir, milli-mnvi dyrlrini, adt-nnlrini yaadr, dini etiqadlarn qoruyub saxlayr, heç bir ayrseçkilikl üzlmdn müxtlif sahlrd faliyyt göstrrk, ümumi inkiaf prosesin öz töhflrini verirlr. 246 Bu nnlr cmiyytimizd öz yerini tapsalar da, hüquqi v siyasi müstvid onun yerini müyyn etmk günün aktual mslsi idi. Bunu is Ulu öndr Heydr liyev etdi. Ulu öndr Azrbaycann glck inkiaf üçün dqiq ideoloji, siyasi yol seçdi v öz müdrik siyasti il srlr boyu formalam çoxmdniyytlilik nnsini inkiaf etdirrk, onu yeni mrhly, yeni sviyyy qaldrd. "Azrbaycan halisinin çoxmilli trkibi bizim srvtimizdir, üstünlüyümüzdür. Biz bunu qiymtlndiririk v qoruyub saxlayacaq" [2] deyn Ulu öndr bütün siyasi faliyytini bu srvtin bdi olmasna yönltdi. Ulu öndr multikulturalizm siyastini ölknin demokratik inkiafnn trkib hisssi hesab edirdi. O, Azrbaycan razisind yaayan milli azlqlarn hüquq azadlqlarnn, o cümldn etnikmdni, dini dyrlrinin qorunmasn demokratiyann mühüm prinsipi olan sas insan hüquq v azadlqlar kontekstind görürdü. Yax bllidir ki, dil faktoru bütün mdni birliklrin inkiafnda, adt-nnlrin qorunub saxlanlmasnda, glck nsillr ötürülmsind böyük önm dayr. Ümumiyytl, milli azlqlarn bir-birini anlamasnda, mdniyytlraras laqlrind dil ümumi hadis kimi xarakteriz olunur. Bu sbbdn regionda Azrbaycan dilinin ilnmsil yana baqa xalqlarn da, yni azsayl xalqlarn da dillrinin qorunub saxlanlmasna xüsusi diqqt yetirilir. Misal üçün,Azrbaycan xalqnn bu znginliyini tsdiqlyn v min illr rzind ondan faydalanan xalqlardan biri d yhudilrdir.Bütün dünyada da yhudilrinin ycam halda yaad yegan yaay mntqsi Azrbaycann Quba rayonundak Qrmz qsbdir.Bundan basqa burada yaayan lzgilr, ermnilr, ruslar, tallar, avarlar, türklr, tatarlar, tatlar, ukraynallar, saxurlar, gürcülr, yhudilr, kürdlr, qrzlar, udinlr, Xnalq sakinlri, molokanlar, inqloylar v digr etniklr d özlrini Azrbaycan xalqnn bir hisssi sayrlar. Lahclar, buduqlar is yalnz, Azrbaycanda yaayrlar v srf Azrbaycan fenomeni olaraq mövcuddurlar. Burada yaayan kürdlr bel Azrbaycan identikliyin malik kürdlrdir . Ümumi yemklr, adtlr, musiqi, bütövlmi mdniyyt bu müxtli iyi sanki bir ansambla çevirir. Azrbaycanda müslmanlarla yana katoliklr, provaslavlar, yhudilr v digr dinlr etiqad edn insanlar da yaayrlar v onlarn hamsna demokratik raitin tmin edilmsi ölkmizi dünya ölklri üçün tolerantlq örnyin çevirib.Ulu öndr bu bard demidir: "Azrbaycan onun razisind yaayan bütün millt v xalqlarn ümumi vtnidir" ; "Azrbaycann n balca srvtlrindn biri, n balcas, qdimlrdn bu torpaqda ya- ayan, öz taleyini, öz hyatn bu torpaa balayan, müxtlif dinlr etiqad edn adamlardr"[3]. Bütün bunlar Azrbaycann multikulturalizmin sas mkanlarndan biri olmasnn bariz göstricisidir . Yni, multikultural dyrlr Azrbaycanda tarix boyu mövcud olmu v olmaqdadr. Müasir dövrd dövltin qarsnda duran sas vziflrdn biri Qrb inteqrasiya il brabr mnvi dyrlrin, tolerantlq nnsinin qorunmas v gnc nsl alanmasdr. Müstqil Azrbaycanda etnik azlqlarn hüquqlarnn müda si ölknin siyasi sabitliyinin tminat v xarci siyastin prioritet vziflrindndir. Çoxmilltli v çoxmdniyytli respublika olan Azrbaycann milli siyasti bütün etnik qruplar, o, cümldn milli azlqlar üçün raitin tmin edilmsi v yaradlmasdr. Multikulturalizm bir ideya kimi Avropada yaranm olsa da, Azrbaycanda artq cmiyytin hyat trzin çevrilib. Artq srlrdir ki, tolerantlq Azrbaycan cmiytinin nümunvi birgyaay normasna çevrilib. Azrbaycan bütün dinlrin, mdniyytlrin frqli baxlarn bir ail kimi yaad tolerantlq mkandr. 247 Müasir dövrd Azrbaycan özünün multikulturalizm siyasti v bu sahd ld etdiyi nailiyytlrl dünya dövltlrin, o cümldn bu sahd tarixn öz zngin tcrübsi il tannan Qrb ölklrin nümun olmaqdadr. Bu gün Azrbaycanda multikulturalizm sahsind bir-birini tamamlayan, sistemli xarakter dayan siyasi irad v onun gerçklmsi proqram uurla hyata keçirilir.Tsadü deyildir ki,ölk baçs tr ndn 2016-c ilin " Multikulturalizm ili " elan olunmas bir daha sübut edir ki, artq bu model ölkd özünün n yüksk zirvsin çatb. Xarici dövltlrin rhbrlri v xüsusi nümayndlri il görülrd d ölk baçs Azrbaycandak tolerant v multikultural mühitdn söz açr, beynlxalq tcrüb üçün bu modelin perspektivli olacan qeyd edir: "Azrbaycan tarixn çoxmilltli bir mmlkt olmudur. srlr boyu Azrbaycanda 80-dn çox etnosun nümayndsi yerli etnos olan azri türklri il yana ya- ayr. Azrbaycan halisinin sas hisssi azrbaycanllardan v ölknin müxtlif gulrind yaayan 30 adda millt v etnik qruplardan ibartdir. Onlar Azrbaycann eyni hüquqlu vtndalardr "[4]. Azrbaycann mnvi-siyasi yüksliind son drc vacib mqamlardan biri is Prezident lham liyevin tbbüsü v itirak il 2011-ci ildn bri mütmadi olaraq Bakda Beynlxalq Humanitar Forumun keçirilmsidir. Azrbaycan dünyada multikulturalizm mrkzi kimi tantmaq v mövcud modellri öyrnmk mqsdil Prezident lham liyev tr ndn 15 may 2014-cü ild Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzi yaradlmdr . Multikulturalizm dyrlri olmayan mkanda, ayr-seçkilik, islamofobiya, ksenofobiya, antisemitizm kimi thlükli amillr meydana çxr ki, bu da briyyt tarixind sivilizasiyalarn v xalqlarn flaktin sbb olub.Bu gün Azrbaycan nadir ölklrdn biridir ki, eyni zamanda, hm slam mkdalq Tkilatnn, hm d Avropa urasnn üzvüdür.Azrbaycan dünyvi müslman ölksidir.slam bizim müqdds dinimizdir v biz öz dinimiz, nnlrimiz v köklrimiz böyük hörmtl yanarq [2]. Azrbaycan Respublikasnn qanunvericilik sistemind v dövlt siyastind d mdni hüquqlarn tminat, mdni müxtli iyin qorunmas v dstklnmsi öz ksini geni tapmdr. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyas irqi ayr-seçkiliyin v ksenofobiyann bütün – dini, etnik, irqi formalarn qadaan edir. Bütün vtndalar brabr mdni hüquqlara, o cümldn ölknin mdni hyatmda brabr itirak etmk, mdni irsindn brabr istifad etmk hüququna malikdirlr. Konstitusiyann 40-c maddsind mdniyyt hüququ tsbit edilmidir. Bu maddy gör, hr ksin mdni hyatda itirak etmk, mdniyyt tsisatlarndan v mdni srvtlrdn istifad etmk hüququ, tarixi, mdni v mnvi irs hörmtl yanamaq, ona qay göstrmk, tarix v mdniyyt abidlrini qorumaq vzifsi mövcuddur. Qloballamann aspektlrinin mdniyytin glck inkiaf perspektivlrin tsiri hl d tam müyynldirilms d, demokratiya, insan hüquq v azadlqlar üçün böyük nticlr gtirib çxaraca übhsizdir. Buna gör d n yaxn glckd mdni hüquqlarm daha da möhkmlndirilmsi,dalt, insan hüququ,demokratiya, mdni inkiaf kimi ümumi dyrlr hörmt, qarlql anlama, mdniyytlrin dinc yana yaamas, mdni müxtli iyin v mdni irsin qorunmas istiqamtind hqiqi sylrin artnlmas bütün briyytin balca mqsdlri olaraq qalacaqdr [5]. 248 dbiyyat : 1. www.unec.edu.az/application/uploads/.../multikulturalizme-giris.pdf/ 2. Azrbaycan qzeti. 23 iyul 2014 3. Heydr liyev." Müstqillik yolu". Seçilmi kirlr. Bak, 1997/h p:/ ebooks preslib.az pd¥ ooks/independ.pdf 4. Eln Nsirov. " nkiaf v sülh ". V kitab, Bak, "Elm v thsil ", 2014 5. Sevda hdova " Müasir dünyada mdniyytlraras münasibtlr ", Bak-2014 unec.edu. az/application/uploads/.../multikulturalizme-giris.pdf. 249 AZRBAYCANDA MULTKULTURALZM NNS Arzu TA>IYEVA Sumqayt Dövlt Texniki Kolleci, müllim Ümummilli lider H..liyev çoxmdniyytlilik nnsini davam v inkiaf etdirdi, onu key yytc n yüksk mrhly qaldrd. Ümumimilli liderimiz multikulturalizm siyasi modelini assimilyasiya v izolyasiya kimi mümkün siyasi modellr qar qoyaraq, bütün dünyaya sübut etdi ki, Azrbaycan xalq dini v irqi ayr-seçkilik, ksenofobiya, islamofobiya, antisemitizm kimi thlükli amillr qar özünün tolerantlq, dözümlülük, baqa dinlr v mdniyytlr hörmt prinsiplrini qoymu v bu yolda mtin addmlar atmaqdadr. "Azrbaycan halisinin çoxmilli trkibi bizim srvtimizdir, üstünlüyümüzdür. Biz bunu qiymtlndiririk v qoruyub saxlayacaq" deyn ulu öndr siyasi faliyytinin sas istiqamtini bu üstünlüyün qorunub saxlanlmasna yönltdi. H..liyevin syi v tbbüsü saysind multikulturalizmin sasn tkil edn tolerantlq (dözümlülük) prinsipi bir sra normativ-hüquqi aktlarda, o cümldn sas Qanunumuzda öz ksini tapmdr. Ölkmizin demokratik inkiafnn trkib hisssi olan multikultualizm siyastin yüksk qiymt vern H..liyev dühas aydn kild Azrbaycan razisind milli azlqlarn hüquq v azadlqlarnn, elc d etnik-mdni dyrlrinin qorunmasn vacib hesab edirdi. Dönü- ü olmayan demokratik inkiaf yoluna çxm Azrbaycan Respublikas, rhbrin qeyd etdiyi kimi, "dinindn, dilindn, irqindn asl olmayaraq, Azrbaycann bütün vtndalarnn eyni hüquqa malik olmas" prinsipi il yaamal idi. "Azrbaycan onun razisind yaayan bütün millt v xalqlarn ümumi vtnidir. razimizd yaayan azrbaycanl da, lzgi d, avar da, kürd d, tal da, udin d, kumk da, baqas da - bütünlükd hams azrbaycanldr" – Bu vzsiz sözlr dünn d qiymtli idi, bu gün d qiymtlidir, sabah daha böyük dyr malik olacaq v bel bir hqiqtdn xbr verir ki, xalqmz qdimdn milli eqoizmdn uzaq bri dyrlrl yaayb v yaayacaqdr. Ölkmiz zaman-zaman bir çox mdniyytlrin, dinlrin qovuduu mkanda dini, etnik v sivilizasiyalararas anlamalarda böyük tcrüb qazanb, drin tarixi bazaya malikdir. Ölkmizd heç bir etnik v dini zmind münaqi ba vermyib v bu proses indiki grgin siyasi raitd d davam etdirilir. O biri trfdn, cmiyytimizdki dözümlülülk prinsipi nadir v uzunömürlü tolerantln yaranmasna sbb olubdur. Bu, bir nümun kimi, beynlxalq ictimaiyytin d diqqtini çkir. Nhayt, Azrbaycanda multikulturalizm nnlrinin inkiaf v möhkmlnmsi üçün hr cür zruri siyasi v sosial rait mövcuddur. Multikultualizmin beynlxalq almd eyni ölkd yaayan xalqlarn mdniyyt hüquqlarn tanyan humanist dünyagörüü v ona uyun olan siyast kimi qbul etsk, csartl demk olar ki, Azrbaycandak müxtlif milltlrin, mdniyyt v dinlrin nümayndlrinin azad v brabrhüquqlu yaamas üçün hr cür rait yaradlb. Respublikamz dövlt müstqilliyini brpa etdikdn sonra ölkmizd multikulturalizm 250 nnlrinin güclnmsin dövlt dstyi formalad v bu dstk indi daha güclnmidir. Bunun sbbi dünyada bu proses qar ks hvali-ruhiyynin yaranmasdr. Azrbaycan bu thlüknin qarsn almaq v multikulturalizmi beynlxalq platformaya keçirmk üçün lazmi sylr göstrir. Multikulturalizm siyast, ideologiya, hyat trzi olmaqla yana milli-mnvi v xlaqi dyrlri d özünd ehtiva edir. Multikulturalizm v mdni müxtli ik nnlri bu gün yeni mzmun ksb etmidir. Azrbaycan mühitind bu sah artq cmiyytin xlaq kateqoriyasna çevrilib. Dövlt bu sahd yarana bilck problemlr qar qabaqlayc tdbirlri yubanmadan hyata keçirmkddir. Dünyann müxtlif bölglrind din v milli zmind ba vern qardurma v münaqilr, dini konfessiyalarn, triqtlrin, institutlarn cmiyytin siyasi hyatna, ayr-ayr dövltlrin idarçilik sistemin tsir göstrmk chdlri bu gün d din-dövlt münasibtlrini gündmd saxlayr v ictimai müzakirsini aktualladrr. Multikulturalizmin sasn tkil edn mdni azadlq xsi azadlq prinsipil bal olan msldir. xsi azadlq is insan hüquqi ideyas il laqdardr. Azrbaycanda multikulturalizmin yaranmasnda v inkiafnda müasirlm v Azrbaycançlq ideologiyas sas rol oynamdr. sas qaysini dünyvilik, sosial dalt, demokratiya, milli trqqi tkil edn Azrbaycançlq ölkmizd multikulturalizmi, Azrbaycan özün vtn seçmi bütün milltlrin v etnik qruplarn vhdt halnda, dostluq, min-amanlq raitind yaad mdniyytlrinin inkiaf etdiyi ümumi talelrini ks etdirn mnvi fenomendir. Azrbaycann multikultural ölky çevrilmsind Ulu Öndr Heydr liyev v Onun layiqli davamçs, ölk Prezidenti lham liyevin xidmtlri vzsizdir. Azrbaycan müstqilliyinin ilk dövründ ümummilli lider Heydr liyev Azrbaycann glck uurlu inkiaf üçün dqiq ideoloji hdf seçib v öz siyasti il srlr boyu formalam Azrbaycan çoxmdniyytlilik nnsini inkiaf etdirib onu key yytc yeni müstviy keçirib. Bu müstvi siyast müstvisi idi. Ümummilli lider Heydr liyev haql olaraq multikulturalizm siyastini ölknin demokratik inkiafnn trkib hisssi hesab edirdi. O, Azrbaycan razisind yaayan milli azlqlarn hüquq v azadlqlarnn, o cümldn etnik-mdni dyrlrinin qorunmasn demokratiyann mühüm prinsipi olan insanlarn hüquq v azadlqlarnn qorunmasndan irli gldiyini göstrirdi. Ulu öndrin rhbrliyi il demokratik inkiaf yolu götürmü Azrbaycan Respublikas onun qeyd etdiyi kimi "dinindn, dilindn, irqindn asl olmayaraq Azrbaycann bütün vtndalarnn eyni hüquqlara malik" olmalarn tmin etmli idi. Buna uyun olaraq Konstitusiyann yeni bndlri üz çxr v yaxud yeni sosial-siyasi münasibtlr rakursundan iqlanrd. Ulu öndr Heydr liyev multikulturalizmdn bhs edrkn demidir: "Mlumdur ki, yüksk tolerantlq ilk növbd yüksk mdniyytin tzahürüdür. nsanlarda bel bir mdniyytin formaladrlmasn uaqlq illrindn balamaq lazmdr. Ölkmizd yetimkd olan nslin maari msind müasir elmi-pedaqoji konfranslar daxilind biz ünsiyyt mdniyytini, dini dözümlülük v mkdalq mdniyytini formaladrma- a chd göstririk v ümumn desk, buna nail oluruq. Bunu demk çox asandr, lakin gerçkldirmk kifayt qdr mürkkb bir prosesdir". Qeyd etmk lazmdr ki, Bak Beynlxalq Multukulturalizm Mrkzinin sas istiqamtlrindn biri «Azrbaycan multikulturalizmi» anlayn dünya ictimaiyytin çatdrmaqdr. Bunun bir çox yollar var. sas yol «Azrbaycan multikulturalizmi»ni xa251 rici ölklrd, xüsusil gnclr arasnda yaymaqdr. Bunun üçün hmin ölklrin ali mktblrind «Azrbaycan multikulturalizmi» fnninin tdrisin balanlb. Bu gün dünyann 7 ölksind, Azrbaycann 8 universitetind «Azrbaycan multikulturalizmi» fnni tdris edilir». Azrbaycanda vtnda cmiyyti v multikulturalizmin inkiafnda böyük xidmtlri olan Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti lham liyev 2016-c ili ölkmizd «Multikulturalizm ili» elan etdi. Bu münasibtl dövlt baçsnn imzalad srncamda göstrilir: «Tarixi pk yolunda yerln Azrbaycan müxtlif sivilizasiyalarn qovudu- u mkan olaraq, srlr boyu milli-mdni rngarnglik mühitinin formalad, ayr-ayr milltlrin v konfessiyalarn nümayndlrinin sülh, min-amanlq, qarlql anlama v dialoq ratind yaad diyar kimi tannmdr. Ölkmizd multikulturalizm artq alternativi olmayan hyat trzin çevrilmidir. Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzinin yaradlmas müasir dövrd respublikamzda gerçkldiriln siyastin tolerantlq prinsiplrin bu gün d sadiq qalmasnn bariz nümunsidir. Multikulturalizmin zruriliyi haqqnda Azrbaycan Respublikasnn I vitse-prezidenti, Heydr liyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun v SESKO-nun xomraml s ri Mehriban xanm liyevann Bakda keçiriln "Mdniyytlr aras dialoqda qadnlarn rolunun genilndirlmsi" mövzusunda beynlxalq simpoziumunda konkret olaraq aadak çox drin mna, mzmun v mündrc ksb edn müddalar diqqti xüsusil clb edir: "Azrbaycan xalqnda, azrbaycanllarda qdim olan bir xüsusiyyt vardr. Bu da insanlarn bütün dinlr dözümlülüyü, tolerantl, insanlara xo arzulardr. Azrbaycan Böyük pk yolu üzrind yerln ölk kimi tarix boyu yüksk tolerantlq mühiti yaatmdr. Bu, hm mdniyytimizd hm d cmiyytimizd drin iz qoymudur. ndi d bizim cmiyytd bel bir tolerantlq ab-havas hökm sürür. Bak unikal hrdir. Artq uzun müddtdir burada müslman mscidi, atprst mbdi, katolik kilssi v senaqoq, provaslav mbdi v kirxa yana mövcuddur. Onlarn cora yaxnl fakt bel, yüksk tolerantlq raitind birg faliyytin mümkünlüyünü nümayi etdirir v hr bir dinin sas dyrlrinin ümumbri dyrlrl üst – üst düdüyünü tsdiq edir. Bu, tkc tarixin ayr –ayr mqamlar deyil. Biz yeni katolik mbdi açmq. Tarixi hmiyyt dayan mscid v kilslrin brpas il yana, yenilrini d tikirik. Ümidvaram ki, Bak forumu glckd nnvi kil almaqla, sivilizasiyalarn faydal dialoqunun formalamasna dair hr birimizin öz ideya v mqsdlrimizi hyata keçirmk üçün imkan yarada bilr." Multikulturalizm vtnda cmiyyti v hüquq dövlt, milli ksriyyt v milli azlq arasndak sosial, etnomdni, siyasi problemlri hat edn fenomendir. Multikulturalizm vtnda cmiyytinin müxtlif sosial tlblr reaksiyasn ifad edir. Multikultural vtnda cmiyyti hr cür dözümsüzlük hallarndan v tzahür formalarndan imtina edir, qarlql hörmt v anlamaya, konsensusa saslanr. Vtnda cmiyytind multikulturalizmin, mdni müxtli iyin sosiomdni inkiaf meyillri hmi milli-vtnda mdniyytinin homogen mkannda fal itirak edir. 252 dbiyyat: 1. lham liyev, Prezident lham liyev noyabrn 28-d Ümumrusiya Dövlt Teleradio Verililri Yaym irktinin "Rossiya-24" informasiya telekanalna müsahib verib./h p://president.az/ mobile/articles/13559 2. lham liyev müqdds Ramazan ay münasibtil iftar mrasimind itirak edib/h p:// www.president.az/articles/15819 3. lham liyev III Qlobal Bak Forumunun açlnda itirak edib. h p://president.az/mobile/ articles/15251 4. Abdullayev K.M. 18 noyabr 2015-ci il tarixind Stokholm hrind „Multikulturalizm v dinlraras tolerantlq: Azrbaycann tcrübsi v onun Avropa üçün hmiyyti" mövzusunda keçiriln konfransda çx 5. / ' $' '  31 %1 % 2013 6.  @.. ~ >>. , «\», 2011 7. Abdullayev K.M. Ulu Öndr Azrbaycan multikulturalizmin siyasi banisi kimi. Azrbaycan qzeti, 23.07.2014 8. Azrbaycan Respublikas Konstitusiyas, Bak, 1995, h p://www.e-qanun.az/?internal=view &docid=897&doctype=0 253 MULTKULTURALZM AZRBAYCAN MDNYYTNN AYRILMAZ TRKB HSSS KM Xlil BABAYEV Azrbaycan 8mk v Sosial Münasibtlr Akademiyasnn tlbsi Azrbaycan günümüzd dünyann n sabit, multikulturalizmi yaadan, qoruyan ölklrindn biridir. Azrbaycanda tarixn bütün etnoslar qarda kimi yaayb, milli-dini zmind qardurma heç bir vaxt ba vermyib v bir vtn üçün çalb yaayblar. Bu key yyt xalqmzn qdim özünmxsus dövltçilik nnsini yaatmas v inkiaf etdirmsi il baldr v hazrk qlobalizm prosesind çox müsbt v nümunvi bir yaam tcrübsidir. Azrbaycanda milltlraras, dinlraras münasibtlrin salam zmind qurulmas v dövltin siyasi, iqtisadi v sosial hyatnda müsbt nticlrl müayit olunmas bu gün çox xarakterik v artq dünyada da tsdiq v tqdir olunan bir göstricidir. Bel ki, hr bir azrbaycanl ölkmizd tarixn yaayan bu adi insani birgyaay normasn xalqmzn milli-mnvi dyrinin ayrlmaz hisssi sayr, dövltçilik nnmizd multikulturalizmi tqdir edir. Digr trfdn bu xarakterik key yyt tbii ki, xalqmzn qdimdn milli eqoizmdn uzaq, bri dyrlrin daycs olduunun tsdiqidir. Heç d tsadü deyil ki, Qaraba urunda gedn döyülrd azrbaycanllarla yana digr xalqlarn da övladlar ermni ialçlarna qar qhrmanlqla döyümülr. Hamya mlumdur ki, onlar Azrbaycan Vtn seçdiklri üçün onun bütövlüyü,bölünmzliyi urunda vurumu, hid olmular. Tbii ki, xalqmzn digr milltlri özündn ayrmamas, tolerantl, dözümlülüyü, onlarda Azrbaycana hqiqi vtn mhbbti hissi bx etmidir. Bu birlik hazrk grgin beynlxalq raitd dünyaya sivilizasiyalararas dialoq sahsind münasibtlr nümun olacaq bir mesajdr. Azrbaycan dövltinin bu gün d öz vtndalarna tlqin etdiyi humanizm v multikulturalizm yüksk, müasir dünyamz üçün çox vacib olan bri key yyt olmaqla yana hm d dünyada v ölkd sosial-siyasi sabitliyin v iqtisadi inkiafn da n mühüm amillrindndir. Bu bri dyrin mövcudluu v möhkmliyi, Azrbaycan xalqnn birliyi ölknin bügünkü sürtli v davaml hrtr i inkiafnda özünü yani surtd göstrir. Ölkmiz dünyann humanitar kataklizmlr ba vermyn n nadir ölklrindn biri hesab olunur. Humanitar msl müasir dövrümüzdd mdniyytlrin, sivilizasiyalarn, konfessiyalarn qarlql münasibtlrini ehtiva etmkddir. Ölkmizd tarixn bu sahy n pozitiv mövqe göstrdiyin gör bu gün Azrbaycan dünyann humanitar mkdalq mrkzin çevrilib. Tarixn hr bir dövltin qüdrtinin mnbyind iqtisadi güc, siyasi nüfuz dayanr. Lakin ölkd milli birlik, bunun sasn tkil edn humanitar problemlrin xalqn da qbul etdiyi kimi hlli olmadan qüdrtli sviyyy çatmaq mümkün deyildir. Sosial-siyasi sabitlik iqtisadi gücün n sas prinsiplrindndir, onun da kökünd tbii ki, humanitar msllrin 254 vaxtnda, operativ hlli durur. gr humanitar msl v problemlr vaxtnda v hm d beynlxalq normalara uyun hll olunmasa gec-tez ölkd bu zmind çox ciddi böhran yaana bilr. Bu da öz növbsind iqtisadi v siyasi proseslr çox mn tsir göstrr. Bundan baqa hr bir insan müyyn intellekt sahibidir. Ölkd müxlif dini, milli dyrlr mxsus insanlarn siyasi v hüquqi brabrliyinin tmin olunmas, etnik azlqlarn millimdni inkiafna qanunla sas yaradlmas, cmiyytin d bu proses adi normal yaay qaydas kimi baxmas ölkd sabitliyin v birliyin sarslmazln tmin edir. Bu gün ölkmizd salam tarixi köklr malik multikulturalizm dövlt rhbrliyinin düünülmü siyasti il daha da inkiaf edir, yeni pozitiv çalarlarla znginlir. Tolerant cmiyytd multikulturalizm mdniyytlrin qarlql surtd zn ginlmsin, xalqlar birldirn mdniyytin formalamasna müsbt tsir göstrir. Bu is insanlarn glck mdni birliyi mqsdil bir mdniyytin digr mdniyyt inteqrasiya prosesi il sx baldr. Ona gör d Azrbaycan Prezidenti cnab lham liyevin 2016-c ili Azrbaycanda "Multikulturalizm ili" elan etmsi heç d tsadü deyil v bunun drin tarixi köklri var. Prezident lham liyevin Azrbaycanda multikulturalizm nnlrinin qorunub saxlanmas, daha da inkiaf etdirilmsi v geni tbli olunmas mqsdil 2016-c ilin ölkmizd "Multikulturalizm ili" elan edilmsi haqqnda 11 yanvar 2016-c il tarixli srncamnda qeyd edilir ki, tarixi pk Yolunda yerln Azrbaycan müxtlif sivilizasiyalarn qovudu- u mkan olaraq, srlr boyu milli-mdni rngarnglik mühitinin formalad, ayr-ayr milltlrin v konfessiyalarn nümayndlrinin sülh, min-amanlq, qarlql anlama v dialoq raitind yaad diyar kimi tannb. Ölkmizd multikulturalizm artq alternativi olmayan hyat trzin çevrilib. Bak Beynlxalq Multikulturalizm Mrkzinin yaradlmas müasir dövrd respublikamzda gerçkldiriln siyastin tolerantlq prinsiplrin bu gün d sadiq qalmasnn bariz nümunsidir. Multikulturalizm el bir siyastdir ki, o, mdni plüralizmi qbul edir v onun inkiafna rait yaradr. Bu, ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarna hörmtl laqdardr. Multikulturalizm cmiyytind hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk, ana dilind mktb açmaq, qzet v jurnal drc etdirmk sahlrind brabr hüquqlara malikdir. Respublikada müxtlif etnik qruplarn mövcudluu üçün bütün mümkün rait yaradlmdr. Lakin burada, bir daha qeyd etmk lazmdr ki, bizim ölkmizd mdni müxtli ik etnik azqlarn sadc cmlnmsi kimi baa düülmür, Azrbaycan ümummilli hmryliyin inkiaf üçün lverili mühitdir. Baqa sözl, etnik, dini v digr mnsubiyytindn asl olmayaraq razisind mskunlaan hr bir vtnda Azrbaycann srvtidir. Hqiqtn, multikulturalizm çtin mqsd v çtin ideyadr. Briyyt hr zaman qar- sna mqsd v hd r qoyub. Hal-hazrda qlobal mqsd çoxmdniyytli cmiyyt, çoxmdniyytli mkan yaratmaqdr. Multikulturalizm mürkkb mqsd, mürkkb ideyadr. Bel ki, dünya daha çox inkiaf etdikc, hr bir frd özünü daha çox müstqil xsiyyt kimi drk edir. V hr bir frdin maraqlar il ümumi maraqlar arasnda qardurma yaranr. O cümldn, ayr-ayr dövltlr v ya bütövlükd dünya maraqlar arasnda münaqilr yaranr.Bu münaqilrin aradan qaldrlmasnn yegan yolu is insanlarn bir-birin hörmt etmsi,dözümlülük nümayi etdirmsi v multikulturalizm prinsiplrini ld rhbr tutmas il reallaa bilr. 255 Sonluu gözl air Xlil Rza Ulutürkün 1988-ci ild yazd eirinin misralar il bitirmk istyirm: Silahlan insanla sonsuz mhbbtinl, Hümanizm adlanan n böyük srvtinl! Hl heç bir tvaya, fel,mkr uymayan, Birc qarqan da tapdamaa qymayan, Qlbi ümmandan drin Bnövdn d kövrk, H a dümnlrin Duz-çörk vern xalqm! Çkinm bu döyüd alm sn pnahdr, Snin gül tmizliyin,sa n da silahdr. Qannda sa q adl daqn il silahlan! Dünyaya mhbbtin,eqin il silahlan! Vur-çatdasn içind el bilm ki,tksn: Yerd d,göyd snindir. Sn qalib glcksn! 256 MLL-MNV DYRLRN QORUNMASI MULTKULTURALZM KONTEKSTND Ülviyy SKNDR AMEA Flsf nstitutunun mkda Müasir qloballaan dünyada, insann formalad ictimai mühit, mövcud dyrlr sistemi kifayt qdr mürkkb v dinamik xarakter dayr. Bel ki, qloballama raitind bir trfdn, milli özünüdrk, nnlr qayd, mdni-mnvi irsimizin öyrnilmsi mühüm hmiyyt ksb edir, digr trfdn is, sosial v hüquqi normalar, dövltlraras laqlr, iqtisadi münasibtlr, ail münasibtlri, thsil sistemi v s. bu kimi msllr qlobal mzmun v mna damaa balayr. Ümummilli liderimiz qlobal cmiyytd öz yerini müyynldirmsini "bizim üçün çox grkli bir amil" hesab edirdi (1). Bütün bunlarn fonunda, mdni-mnvi mühit is cmiyytin müva q münasibti il yana, vvlki nsillrdn qalm snt srlri, xüsusn, bdii dbiyyat, ekran dramaturgiyas v kinonun tsiri il formalar. Bu gün mdni-mnvi köklrimiz qayd istiqamtind, milli mnsubiyytimizin tkc formal surtd deyil, hm d mzmun baxmndan tsbit olunmas urunda aparlan mübariz hm d elmi-nzri saslara malik olmaldr. Xüsusn, televiziyann, mtbuatn milli mnviyyata yad elementlrl dolduu bir vaxtda mdnimnvi mühitin qorunmas, milli dyrlrimizin daha da znginldirilrk nsildn-nsl ötürülmsi kifayt qdr böyük aktuallq ksb edir. Diqqti çkn odur ki, bütün bunlar çox zaman dünyann qlobal inteqrasiyas nticsind ba vern proseslr kimi izah edilir. nsan, bir trfdn xarici mühitl laq xüsusiyytlri, digr trfdn özünmxsus daxili xüsusiyytlri il sciyylnir (2). nsann mnviyyat, sasn sosial-mnvi mühitin tsiri il formalar. Burada cmiyytin mdni-mnvi hyat, insann yetidiyi mühitin kulturoloji aspektlri mühüm rol oynayr. Bununla yana, ilk növbd, müva q meyarlarn müyynlmsi vacibdir. deal halda biz özümüzü nec tsvvür edirik? Bizim milli-mnvi idealmz ndn ibartdir? Bs, sas milli hd miz, milli amalmz ndir? Dadmz hans key yytlri mhz milli xüsusiyytlr kimi sciyylndirmk olar? Günümüzd tez-tez sslnn «soy-kök qayd» ideyas v müva q çarlar n drcd aktualdr? Qloballama milli dyrlrimizin deqradasiyasna, anmasna sbb olursa, onda biz n etmliyik? Burada n optimal, doru çx yolu ndn ibartdir? "Bir çox chtdn bu, olduqca mürkkb tdqiqat vziflri hyatn gediat il milli, milli-dövlt quruculuunun yeni vziflrinin ön keçdiyi bir vaxtda bizim etnomdni, etnosiyasi inkiafmzn hazrk mrhlsinin ehtiyaclar il aktuallamdr"(3).Aydndr ki, biz keçmiimizd olan istniln key yyti milli invariant v pozitiv cht kimi qbul ed bilmrik. slind, hqiqi milli key yytlr millti yaadan, onu inkiaf etdirn key yytlrdir. Mahiyyt etibar il, br mdniyyti tarixinin aradrlmas sahsind qazanlm tcrüblr sübut edir ki, insanlarn mnviyyat, xlaqi normalar v baxlar il bal olan milli-mnvi dyrlrin yaradcs xalqdr. Tbitin hr bir xalqa bx etdi257 yi n qiymtli miras onun milli-mnvi dyrlridir. Bu sbbdn d hr eydn vvl v hr sahd, o cümldn Mdni trqqi sahsind mdniyytin tsbiti mövzusuna üstünlük verilmlidir. übhsiz ki, milli-mnvi dyrlr glck nsillr daha da znginldirilmi halda ötürülmlidir. Eyni zamanda, aydndr ki, mdniyyt dyimdn v znginldirilmdn varln qoruya bilmz. Bu mqsdl müasir mdni trqqid yaradc v qurucu sciyyli hr cur faliyyt tviq edilmli, yeni qabiliyytlrin kf edilmsi, istiqamtlndirilmsi, dyrlndirilmsi faliyytlrin mühüm hmiyyt verilmlidir. Müasir dünya siyastind qlobal, regional v lokal problemlrin, qloballama v mdni inteqrasiya msllrinin hllin yeni münasibt müahid edilmkddir. Demokratiyann siyasi sistem kimi formaladrlmasn tlb edn bu prosesd Azrbaycan Respublikas da fal itirak etmkddir(4). Bununla yana, hr zaman ciddi kild nzr alnmaldr ki, yalnz milli v bri dyrlrin sintezi, dünya tcrübsin saslanmaqla hyata keçiriln islahatlar saysind dünyann sosial, mdni, iqtisadi chtdn inkiaf etmi dövltlri sviyysin çatmaq mümkündür. Sosial, mdni, iqtisadi trqqiy xidmt edn bu prosesd qarya çxan problemlr is, bilavasit, mdniyyt sahsind br tarixinin, dünyann inkiaf tcrübsinin öyrnilmsini, kompleks laqlrinin genilndirilmsini zrurt çevirir.Bu mnada 2016-c ilin Azrbaycanda "Multikultralizm ili"elan edilmsi dunya birliyin bir siyasi mesaj,sülh,min amanla xidmt demkdir.Bununla da Azrbaycan dunyaya dialoq v inkiaf tklif edir,thlükli amillrin süni surtd yaylmasna xidmt edn qvvlr qar-  mübariz apararaq multikultral dyrlrin qorunmasna v inkiafna hr cür kömklik göstrir. Tbii ki, bütün bunlara da yalnz mükmml mdni trqqi saysind nail olmaq mümkündür(4). Bu baxmdan, keçmiimizdn qalan, lakin trqqiy deyil, tnzzül xidmt edn chtlri yaatmaqdansa, onlardan xilas olmaq daha mqsduyundur. Lakin bu heç d tarixn özünü dorultmu müsbt adt-nnlrdn, xüsusn, milli kimliyimizin balca simvolu olan müsbt xlaqi dyrlrimizdn imtina etmk mnasna glmmlidir. razinin tarixi, xalqn tarixi, milltin tarixi, dövltin tarixi frqlndirilmdn msly milli üur prizmasndan baxmaq çtindir. Minilliyin v yüzilliyin sas sciyylrini vermk üçün vvlc bütövlükd tarixi inkiaf prosesi heç olmazsa n ümumi kild nzr alnmaldr. Etnik qruplarn bütöv bir millt halnda formalamas prosesi daha çox drcd vvlki minilliklr aid bir msldir. Son minillik Azrbaycanda etnik-milli baxmdan, türk tfkkürü v türk hyat trzi il; dini müstvid yanadqda is islam mnviyyat v islam düünc trzi il sciyylnir. Bellikl, yola saldmz minillikd Azrbaycan xalqnn mentaliteti türkçülük v islamçln üzvi vhdti, sintezi raitind formalamdr. Lakin bu proses ayr-ayr dövrlrd knar amillr d tsir göstrmidir. Bu mnada, son yüzillik daha çox Rusiya amilinin tsiri il sciyylnir. Rusiya amili is öz növbsind iki istiqamt ayrla bilr. Birincisi, imperiya siyastindn gln neqativ tsir; antimilli, antitürk siyasti. kincisi, ümumbri dyrlrl laq baxmndan pozitiv mqamlar, Qrb açlan pncr, Qrb sivilizasiyas il tanlq. Bu amil XX yüzilliyin hm inqilabaqdrki dövr, hm d sovet dövrün aiddir. Sovet dövrünün vvlki rus tsirindn sas frqlri is buraya hm d anti-islam v ümumiyytl, ateizm siyastinin lav olunmas, üurlarn ideologiya çrçivsin salnmas, digr trfdn, halinin savadllq drcsinin artmas il lamtdardr. 258 Son yüzilliyin axrnc on ili is milli üurun intibah v milli özünüdrk istiqamtind axtarlarla lamtdardr. Bel ki, yeni yüzilliy biz milli özünüdrk v milli dövlt quruculuu zmi il, dövltçilik tfkkürünün intibah ans il qdm qoyduq v bu axtarlar indi d davam etmkddir (5). Keçid dövründ formalam milli-mnvi prinsiplr daha yaramadndan, yeni millimnvi prinsiplr is hl tam formalamadndan artq müyyn ciddi problemlrl üzlirik. Müasir dövrd uzun müddt qapal raitd yaam Azrbaycan xarici ölklrl sx laqy girir. Xarici jurnallar, televiziya kanallar v digr informasiya vasitlri il Avropann, Amerikann v bütün planetin mnviyyat sahsind n problemlri, nöqsanlar vardsa, hams bizim mkana daxil olur. lb , insanlar mnviyyatca kamil olsalar v knardan hr hans mnvi müdaxily qar hazr olsalar, knar tsirlr qar frdi daxili müqavimt qüvvlri böyük olar. Lakin h a tk-tk adamlar öz mnvi varln qorumaq gücünd v sviyysind olsalar da, ksriyyt bunu bacara bilmz. Çünki bütün insanlar eyni drcd kamil v iradli deyillr. Ona gör d, milli varl qoruyub saxlamaq funksiyasn dövlt öz üzrin götürmlidir. Milli-mdni, intellektual qüvvlr öz faliyytlri il dövltin mdniyyt sahsindki siyastinin müasir durumunu thlil edir v bu siyastin perspektivlrin aydnlq gtirmy çalrlar. Mnvi dyrlrimizin qorunub saxlanlmas v inkiaf etdirilmsi, müstqil respublikann Mdni trqqinin sas vziflrindn biridir. Bu mnada Azrbaycan dövlti öz daxili v xarici siyastini yeni tarixi rait, müasir tlblr uyun olaraq, xalqmzn tarixi v mdni nnlrin, dilimiz, dinimiz, milli-mnvi dyrlrimiz istinad edrk hyata keçirir. Müstqilliyimizin ld olunmasndan sonra hyata keçiriln Mdni trqqi milli-mnvi dyrlrimizin qorunub saxlanlmas v glck nsillr çatdrlmas üçün böyük zmin yaradr. Xalqmzn ld etdiyi bu böyük nailiyyt, milli srvtimiz olan mnvi dyrlrimizin istifadsini, bri dyrlrin trkib hisssi kimi inkiafn v inteqrasiyasn tmin edir. Azrbaycan xalq azad v suveren dövlt quraraq, mdni-iqtisadi islahatlar aparmaqla öz milli-xlaqi dyrlrin, tarixin qaydr, demokratik ölklrin tcrüblrindn istifad edir. Dövltin bu sahd strateji plannn olmas mütlq rtdir. str thsil sistemi, istr gnclrin mdni-mnvi hyat el bir mühit yaratmaldr ki, bu mühitin xarici tsirlr qar reaksiya qabiliyyti güclü olsun. Ona gör, bizim sas iki vzifmiz var: Birincisi, insanlarn mdni-mnvi kamillik, özünüdrk drcsini v iradsini yüksltmk istiqamtind i görmliyik v bu mqsdl thsil sisteminin, tdris proqramlarnn yenidn nzrdn keçirilmsin ehtiyac vardr. kincisi, insanlarn yaad mdni-mnvi mühit sa amaldr, mnvi ekologiya problemlri sistemli kild hll olunmaldr. ndi biz demokratik dövlt, sivil, demokratik cmiyyt qururuq. Artq bal qap arxasnda, nnvi prinsiplrl yaamaq mümkün deyil. Bu mnada, qaplarn açlmas, bir trfdn, yaxdr, amma bu açq qaplardan müsbt tmayüllrl yana mn meyllr, lazml mlumatlarla brabr zrrli informasiyalar, insanlarn mnviyyatna mn tsir edn televiziya verililri, mtbuat orqanlar da daxil olur. Bzi yerli mtbuat orqanlar asan yolla pul qazanmaq xatirin mnviyyat satmaq yolunu tutur v nnlrimiz böyük zrb vururlar. Mhz buna gör, mtbuat azadl prinsiplrimiz olsa da, rsmn senzura lv edils d, indi artq senzuran vz edck mdni-mnvi senzuraya ciddi ehtiyac duyulur. 259 Qloballamann müsbt tmayüllrini xz etmkl yana, nnlrimiz sdaqt prinsipindn, yüksk mnvi dyrlrimizi, milli kimliyimizi qorumaq prinsipindn çx etmliyik. Çünki özünütsdiq milli-tarixi köklr arxalanr. Hazrda vziyyt eldir ki, istsk d, istmsk d, qloballama hrkatndan, mdni inteqrasiya prosesindn knarda qala bilmrik. Bu prosesin müsbt chtlrinin cmiyytimizin mdni trqqisin xidmt etdiyini danmamaq rti il, neqativ tzahürlrinin qarsn almaq bard d düünmliyik. Müasir dövrd mdniyytin idaredilmsi üçün zruri olan elmi tsvvürün ilnib hazrlanmas, ancaq gündlik msllrin hllin yönldiln v mdniyytin ayr-ayr sahlrini hat edn ttbiqi tdqiqatlar sahsi il mhdudladrlmr. Hmin tdqiqatlar çox geni bir elmi biliklri özünd ehtiva edn kulturoloji pro lli sahlrl hyata keçirilir. dbiyyat: 1. liyev Heydr. Müstqilliyimiz bdidir. II cild, Bak: "Azrnr", 1997,s.93 2. Slahddin Xlilov.rqd v Qrbd milli-mnvi dyrlr.h p://www flsfdünyas.org./ les/153_tpilv71yf4.doc. 3. }W [.^#   =  =! . : «[W», 2001, .54 4. Gnclrin milli-mnvi dyrlr sasnda trbiysi. h p://fakultemiz.wordpress. com/2012/10/22/gnclrin-milli-mnvi-dyrlr-sasnda-trbiyysi/ 5. rq v Qrb sivilizasiyalar:milli v dini aspektlr. h p://www flsfdünyas.org./ les/43_ hyw5ks1rad.doc. 260 MULTKULTURALZM: TRKM, DRKM? Zeynddin ABANOV Azrbaycan 8mk v Sosial Münasibtlr Akademiyasnn kafedra müdiri, flsf üzr flsf doktoru, dosent Multikuturalizm briyytin sosial-iqtisadi inkiafnn, intellektual v mnvi trqqisinin universal sas olaraq bütün sahlrd cmiyytin formalamas sviyysin v tempin, xalqlarn tarixi inkiafna v msuliyytin, siyast v idarçiliy, n önmlisi is sülh v beynlxalq münasibtlr mdniyytin böyük tsir göstrir. Multikulturalizm mdniyytlrin v dinlraras dialoqun sasnda qurulur. Mdni mübadil v qarlql znginlm, xalqlarn sosial-mdni inkiaf tcrübsini, dünya mdniyytinin tarixi qa nunauyunluqlarn bilm v yaradc kild istifadetm dünyann qloballad bir raitd hr bir cmiyytin davaml v thlüksiz inkiaf üçün mühüm hmiyyt ksb edir. Multikulturalizm cmiyyt daxilind etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin qorunmasna v inkiafna yönln bir siyast kimi n milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrini assimilyasiyaya uradr, n d ki, onlarn bu dyrlrinin inkiafn cmiyytin inkiafndan tcrid edir. Multikulturalizm qloballaman v qlokalizasiyan nzr alaraq assimilyasiya olmadan ba vern inteqrasiyadr. Multikulturalizm sas etnos il milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrinin inkiaf üçün eyni rait yaratmaqla onlarn mdniyytlrinin qarlql tsiri üçün münbit zmin yaradr. Cmiyytdki etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklr frqli siyast modellri vasitsil tnzimlnir: assimilyasiya, tcridolma, yumaq multikulturalizm, srt multikulturalizm, klassik liberal multikulturalizm(1). Assimilyasiya siyasti milli azlqlarn etnik-mdni dyrlrini sas etnosun mdniyytinin içrisind ritmkl cmiyytdki etnik, irqi, dini v mdni müxtli iklrin lv edilmsini nzrd tutur. Tcridolma siyasti is milli azlqlarn mdni-etnik dyrlrinin sas etnosun etnik-mdni dyrlri il hr hans bir laqsinin qarsn almaqla milli azlqlarn cmiyyt inteqrasiya olmalarna imkan vermir. Bu gün bzi liderlrin, tdqiqatçlarn v politoloqlarn multikulturalizm lehin kirlr söylmsi artq mlumdur. Onlar bunu müxtlif yollarla sübut etmy çalrlar. Bel ki, Böyük Britaniyann keçmi ba naziri David Kameron 5 fevral 2011-ci ild 47-ci Münxen Thlüksizlik Konfransdak çxnda demidir: "Dövlt multikulturalizmi" doktrinas müxtlif mdniyytlri öz adt-nnlri il yaamalarna dstk vermkl cmiyytd inteqrasiya proseslrinin qarsn alr. Bunun nticsind müxtlif icmalar, xüsusil d, müslman icmas cmiyytdki liberal dyrlri inkar edrk demokratik cmiyytimizin dyrlrin zidd olan dyrlri tbli edirlr. Bu, is dini ekstremizmin ba qaldrmas üçün rait yaradr" (2). 2011-ci ild Fransann keçmi prezidenti N. Sorkazi e rd «Multikulturalizm» haqqnda suala cavabnda söylmidir ki, Fransada multikulturalizm siyasti tam i asa urayb. Bir261 biri il bir yerd, bir icmada yaamal olduu cmiyyt biz lazm deyil. Fransaya gln xs milli birliy daxil olmaldr. Kim bununla raz deyils Fransaya glmsin. Almaniya kansleri Anqela Merkelin krinc, multikulturalizm artq mümkün deyil. Bel ki, multikulturalizm "paralel cmiyytlr"in mövcudluq imkanlarn genilndirir, bu is inteqrasiyaya mane olur v cmiyytin inkiaf qarsnda problemlr yaranr. AzrbaycanPrezidenti lham liyev is xalqmzn çoxsrlik multikultural dyrlr malik olmasna arxalanaraq bel bir siyasi byanatla çx edir: "Multikulturalizmin müasir dünyada alternativi yoxdur. Çünki dünya ölklrinin mütlq ksriyyti çoxmilltli ölklrdir. gr multikulturalizm i asa uraybsa, onda bunun alternativi n ola bilr? Bu da çox aydndr. Bu, ayr-seçkilikdir, irqçilikdir, ksenofobiyadr, islamofobiyadr, antisemitizmdir"(3). Prezident lham liyevin Srncam il 2016-c ilin Azrbaycanda "Multikulturalizm ili" elan edilmsi, elc d hyata keçiriln bütün tdbirlr multikulturalizmin dövlt siyastind prioritet olmasnn, Azrbaycanda müxtlif etnik birliklrin dostluq, qardalq raitind yaamasnn, normal multikultural mühitin mövcudluunun göstricisidir. Prezident lham liyev bir çox çxlarnda multikulturalizmin dövlt siyasti olmasn dflrl qeyd etmidir: "Bzi ölklrd ümumiyytl, yüksk sviyyd byan edirlr ki, multikulturalizm siyasti askoya urayb. Bu, çox thlükli meyildir. Düünürm ki, Azrbaycann nümunsi bunun tam ksini göstrir. Onu göstrir ki, öz mdniyytin, tarixin bal olmaqla brabr, eyni zamanda, baqa xalqlarn v dinlrin nümayndlrinin mdniyytin d hörmtl yanamaq olar. Tsadü deyil ki, Bak bu sahd beynlxalq mkdaln özünmxsus mrkzin çevrilib"(4). Ulu öndr Heydr liyev "Azrbaycan onun razisind yaayan bütün millt v xalqlarn ümumi vtnidir. Azrbaycann n balca srvtlrindn biri, blk d n balcas qdimlrdn bu torpaqda yaayan, öz taleyini, öz hyatn bu torpaa balayan müxtlif dinlr etiqad edn adamlardr"kimi byanat xarakterli sözlri il, slind, multikulturalizm siyastinin konturlarn czrd.(5) Respublikada multikulturalizm Azrbaycan dövltinin milli-mnvi, ümumbri, humanist dyrlr söyknn davaml v ardcl siyasi kursudur. Multikulturalizm bir ideya v termin kimi ilk df XX srin ortalarnda Kanada da yaransa da, Azrbaycan mühitind artq cmiyytin xlaq kateqoriyasna çevrilib. Tolerantlq mühiti Azrbaycan cmiyytinin nümunvi birgyaay normasna çevrilib. Azrbaycan bütün dinlrin, mdniyytlrin, frqli baxlarn bir ail kimi yaad tolerantlq mkandr. Bu gün dünyada çoxmdniyytli ölk imici qazanm Azrbaycanda müxtlif xalqlar arasnda nnvi dostluq v qardalq münasibtlrinin, tolerantln hökm sürmsi tarixi nailiyytdir. Tarixn tolerant ölk olan Azrbaycanda müslmanlarla yana xristianlar, yhudilr v digr dinlr etiqad edn insanlar da yaayrlar. Azrbaycanda yaayan müxtlif xalqlara öz milli-mnvi dyrlrini, dini etiqadn, adt-nnlrini qoruyub saxlamaq, dil v mdniyytini inkiaf etdirmk üçün demokratik raitin tmin edilmsi Azrbaycan dünya ölklri üçün tolerantlq örnyin çevirib. Qürurverici haldr ki, bir sra dövltlr Azrbaycan tcrübsindn yararlanmaa çalrlar. ndi dünyada multikulturalizm sahsind n optimal model kimi Azrbaycan nümunsi öyrnilir. Azrbaycanda keçirilmi çoxsayl beynlxalq tdbirlrd dünyada milli v dini tolerantln güclndirilmsi, multikulturalist dyrlrin tblii, dini zmind ekstremizm v ayr-seçkiliy qar birg mübariz yollarnn aradrlmas, frqli dinlrin v mdniyytlrin daycs olan insanlar arasnda dialoq v qarlql anlama262 nn brqrar edilmsi v digr aktual problemlr geni müzakir olunmudur. Ona gör d tolerantlq, multikulturalizm, dialoq v mkdalq,milli olanla qlobal olan uyunladrmaq, ovinizm v irqçiliyin bütün tzahürlrin qar barmazl hazrda Azrbaycan mdniyyti üçün xas olan sas chtlr hesab etmk olar. Multikulturalizmin sas prinsipi olan dözümlülük ksr ölk vtndalar tr ndn yüksk qiymtlndirilir, lakin çox zaman dözümlülük tam drk edilmir. Dözümlülüyün formal qaydalar hüquqi v konstitusional, qeyri-formal qaydalar is sosial normalardr. Bütün bunlar göstrir ki, dözümlü davran trzi liberal cmiyytin nail olmaq istdiyi sas nailliyytdir v dözümlülük münasibti d onun açardr. Dözümlülük münasibtinin möhkm qurulmad cmiyytd sasn dözümsüzlük davran yararanacaqdr ki, onlarn ünsiyyti d, mdniyyti d dözümsüzlük davranlarna mcbur edckdir v bellikl d, bütün tcrüb bu davranlar nticsind puç olacaqdr. Tolerantlq kirlrinin yaranmasnn sasn 1948-ci il nsan Hüquqlarna dair Ümumi Byannamnin qbulu tkil etdi. Bu byannamd göstrilirdi ki, «insan ailsinin bütün üzvlrin mxsus lyaqtin etiraf v onlarn brabr, ayrlmaz hüquqlar azadlq, dalt v ümumi dünyann sasn tkil edir», «insan hüquqlarna qar etinaszlq v nifrt insann vicdann hiddtlndirn vhi aktlara gtirib çxarr». nsan Hüquqlarna dair Ümumi Byannamnin qbul edilmsindn sonra dözümlülük barsind bir çox aktlar v byannamlr qbul edilmidir. 1993-cü il 8-9 oktyabr tarixind Vyanada keçirilmi Avropa urasna üzv Dövltlrin Dövlt v Hökumt Baçlarnn Zirv Toplantsnda irqçiliyin yükslii, xaricilr qar qrzli münasibt, dözümsüzlük mühitinin inkiaf, sasn, mühacirlr v mühacir mnli insanlara qar zoraklq aktlarnn artmas, aqressiv milltçilik v etnomrkzçilik formasnda xaricilr qar yeni qrzli münasibtin inkiaf il bal hycan tbili sslnmi v bunun nticsi olaraq irqçilik, xaricilr qar qrzli münasibt v dözümsüzlüy qar mübariz üçün Faliyyt Plan qbul olunmudur. Bu Faliyyt Plan cmiyytin sfrbrliyi v bel hallarn mübarizsin yönlmi tminat v siyastlrin tkmilldirilmsi v smrli icras üçün lazm olan geni sayda görülck tdbirlri özünd ks etdirirdi . (6, 3) 1995-ci il noyabrn 16-da keçirilmi UNESCO Ba Konfransnn 28-ci sessiyasnda "Dözümlülük prinsiplri haqqnda byannam" qbul olundu. Bu byannamd vur- ulanr ki, «dözümlülük, ilk növbd insan azadlqlar v universal hüquqlarn etiraf sasnda formalaan fal münasibtdir», bununla yana «dözümlülük, insan hüquqlarna dair beynlxalq hüquq aktlarnda müyyn olunmu normalar iddia edn, hqiqtin mütlqldirilmsindn v ehkamçlqdan imtina edn bir anlaydr». Hmin Byannamd, BMT-nin Nizamnamsind byan ediln müddalar diqqt mrkzin çkilrk v nzr alnaraq, tolerantlq ideyasnn zruriliyi v hmiyyti açqlanr, bu anlayn mzmunmahiyyti iqlandrlr, balca prinsiplri göstrilir. Qeyd olunur ki, dözümlülük, sülhün v bütün xalqlarn sosial-iqtisadi inkiafnn zruri rti olmaqla, dünyamzn zngin, rngarng mdniyytlrinin, insan faliyytinin özünüifadetm v biruz formalarnn qbulu, düzgün drki v onlara hörmt demkdir. V ona bilik, akarlq, ünsiyyt v kir, vicdan, mslk azadl xidmt edir. Bu, tkc mnvi borc deyil, hm d siyasi v hüquqi tlbatdr. Mhz bu sbbdn d tolerantlq dövlt siyastind daltli v qrzsiz qanunvericilik, qayda-qanuna riayt, mhkm-prosessual v inzibati normalar, habel, ayr-seçkilik qoymadan hr insana iqtisadi v sosial inkiaf üçün rait yaradlmasn tlb edir. 263 Byannamnin 2-ci maddsinin 2-ci bndind dövltlr qarsnda bel bir tlb qoyulur: ...Dövltlr insan hüquqlar haqqndak beynlxalq konvensiyalar tsdiq etmli, gr lazm glrs, cmiyytdki bütün qruplar v ayr-ayr xslr üçün brabrhüquqlu yanaman, imkanlarn brabrliyini tmin etmk mqsdil yeni qanunvericilik ilyib hazrlamaldrlar". (7, 12) Baxmayaraq ki, beynlxalq hüququn sasn hüquq brabrliyinin pozulmamas prinsipi tkil edir, drinin rngi, irq, cins, dil, din, siyasi v digr qidlr, milli, sosial v digr mnli lamtlr dair diskriminasiya demk olar ki, dünyann ksr ölksind mövcuddur. nsan Haqlar üzr BMT komissiyasnn irqçililiyin müasir formalar msllrin dair xüsusi mruzçisinin mlumatlarnda da müxtlif dövltlrd qaradrililr, rblr, çinlilr, müslmanlar, yhudilr, qaraçlar, mühacirlr qar dözümsüzlük hallar thlil edilir. Qloballama dövründ xalqlararas v mdniyytlraras dialoqu inkiaf etdirmk, bütün insanlarn glcyi namin mdniyytlrin, dinlrin qarlql dialoquna nail olmaq bu gün d dövlt siyastinin mühüm istiqamtlrindndir. Yüksk standartlara cavab vern "Dini etiqad azadl haqqnda" Azrbaycan Respublikasnn Qanununda bildirilir ki, "hr ks hr hans bir din münasibtini müstqil müyynldirir,hr hans din tkbana v baqalar il etiqad etmk, din münasibti il laqdar qidsini ifad etmk v yaymaq hüququna malikdir. Hr bir xsin din münasibtinin müyynldirilmsind, din etiqadnda, ibadtlrd, dini ayin v mrasimlrin icrasnda itirak etmsind, dini öyrnmsi yolunda hr hans maneçiliy yol verilmir. Dini etiqadlarn, dini hyat trzinin v zor ildilmkl v ya insanlar arasnda nifaq salmaq mqsd il tblii, dini etiqada mcbur etmk is qadaandr". (8) Qanuna gör, hr bir vtnda öz dinin uyun olaraq ayin v mrasimlri yerin yetirmkd azaddr, heç kim onun bu hüququnu poza bilmz. Ancaq son illr bzi hallarda ifratçla yol verilmsi, dini ayinlrin qlbn, ruhn drk etmdn imitasiya v görüntü namin kor-koran icra edilmsi ntic etibaril bu dyrlrin mnvi-xlaqi tsir gücünün zi msin, knar qüvvlrin thriki il ekstremist meyillrin güclnmsin d gtirib çxarr. Azrbaycan Respublikasnda müxtlif dini etiqadlarn v cryanlarn – mzhblrin müxtlif formalar faliyyt göstrir. Azrbaycan vtndalarnn böyük ksriyyti müslmanlardan ibart olsa da, onlarn arasnda baqa dini etiqadlarn nümayndlri d vardr. Tcrüb göstrir ki, bzi dini triqtlr, onlarn tkilatlar islam dininin xlaqi v mnvi dyrlrin etinasz yanar v islamn xlaqi müddalarnn üzrin kölg salrlar. Bel hallarn qarsnn vaxtnda alnmamas ölkdki vziyyti mürkkbldir bilr. Müstqillik illrind «açq dövlt» siyasti Azrbaycanda xarici missionerlr v k yyat orqanlar tr ndn dini-ideoloji txribatlarn genilnmsin münbit rait yaratm, gnc ölknin dövlt müstqilliyinin v suverenliyinin zi dilmsin yönldilmi, bununla da müharib vziyytind olduu Ermnistan v Dalq Qaraba ekstremistlrinin faliyytin himaydarlq göstrilmsin istiqamtlndirilmidir. sasn, Qrb ölklrinin maliyy dstyi v ermni lobbisinin «qays» il formaladrlan v faliyyt göstrn «Hyatverici Lütf Ümumdünya Kilssi», «Hyat sözü» kilssi, «Yeni hyat yaradclar», «Yevann ahidlri» birliyi, «Yevangeliya» xristian baptist tkilat, «Gideon Qardalar», «Ümid ssi» tkilatlatlarnn adlarn vurulamaq oalr. slam dininin müxtlif mzhb, triqt 264 v tkilatlar formasnda faliyyt göstrn «Hizbullah», «Hmas», «slami-Cihad», «l-Qaida Qafqaz» v baqa qurumlarn radikal qanadlarna, vhhabilik, nurçuluq v s. triqtlrin qar qanun müstvisind müva q tdbirlr görülmkddir. Müstqillik qazandqdan sonra bir sra xarici ölklrd faliyyt göstrn dini ekstremist tkilatlar öz mqsdlri xatirin Azrbaycanda ictimai-siyasi vziyyti grginldirmy, ictimai qayda-qanunu pozmaa, h a terror hadislri törtmk istiqamtind bir sra chdlr göstrmi, lakin thlüksizlik orqanlarmzn sayql nticsind ifa edilmilr (9). "Me qardalar" tkilatnn, "Sumqayt camaat", "Sahil camaat" v digr bu kimi tkilatlarn faliyyti buna misal ola bilr. Multikulturalizmin vtndalarn hyat trzin çevrilmsi onun inkiafnn n yüksk mrhlsidir. Bu mrhld vtnda cmiyyti multikulturalizmin cmiyytd yaylmasnda olduqca fal rol oynayr. Multikulturalizm ideyalar ictimai üurda möhkmlnir. Azrbaycanda multikulturalizmin dövlt siyasti v hyat trzin çevrilmsi onun yüksk inkiaf mrhlsindn xbr verir. Mlumdur ki, göydn dörd müqdds kitab: Tövrat – Musa Peymbr, Zbur – Davud Peymbr, ncil – sa Peymbr, Quran is Mhmmd Peymbr (s) nazil olmudur. Tövratda insanlarn cnbilrdn üz döndrmsindn, bunu ednin Allahn qanunlarna qar çxmas anlamna gldiyindn bhs edilir. ncild is insanlara qonular il yax davranmalarnn vacibliyi söylnilir. Ancaq Quranda Allahn milltlri v irqlri birbirini tansnlar, kirlrini paylasnlar dey yaratd bildirilir. Quranda vvlki müqdds kitablar v peymbrlr haqqnda surlr vardr. (10) Dünyada Qurana olan maran sbbidir ki, o 1141ci ild latn, 1513cü ild italyan, 1616 -c ild alman, 1647ci ild fransz, 1648ci ild ingilis dillrin trcüm olunmu, XVIII srd I Pyotrun tbbüsü il rus dilin trcüm edilmy balamdr. ngiltrnin keçmi ba naziri Toni Bleyer memuarlarnda Quran üç df oxuduunu, slamn çox sülhsevr v gözl bir din olduunu, Quran oxuduqca ondan ilham aldn bildirir.O, "Quran çox vacib bir kitabdr. O insanlara hqiqt yolunu göstrir, sevgi v brabrlik anlaynn drin mnasn izah edir. Mn Quran v slam haqqnda kitablar mmnunluqla oxuyuram. Mn Quran haqqnda çox ey öyrndim v kirlirm ki, Quranda çox ey var ki, onlar xristianlar da öyrnmlidir", yazr. Napaleon Quran mükmml öyrnmi v Quranla bal bel kir söylmidir: «Dünyadak bütün alim v mütfkkirlri bir yer yaraq yegan doru v insanlar sadt aparacaq tk bir vasit olan Qurann prinsiplrin saslanan mütrk bir rejim quracam dövrün çox yaxn olduuna ümid edirm». Amma hazrda slamn genilnmsi v möhkmlnmsi Qrbi çox narahat edir. Blk d onlar narahat olmaa thrik edn Qrbin kirlrin çox önm verdiyi mhur öncgörücü Miel Nostradamusun müslmanlarn XXI srin ortalarnda müasir Avropann yarsna yiylncklri ideyasdr. 80 nfr yaxn insan qtl yetirmi 32 yal Norveç vtnda Andreas Breyvik mhkmsindki çxnda Qrbi Avropan müslmanlarn lin keçmsinin qarsn almaq üçün bu cinayti törtdiyini deyib. Ümumiyytl, o öz zrrli ideyalarn "Avropa müstqillik deklarasiyas" (London, 2011) kitabnda açqlayb. 2014-cü il aprelin 25-d sveçin paytaxt Stokholmda msciddn veriln günorta namaz üçün veriln azann ssi bir çoxlarn silkldi, insanlar bir-birlrinin hüquqlarn tanmaa, zrrli kir, vrdi v mllrdn l çkmy, tolerantla ssldi. Bu hadis 265 sveçrd mscidlrd minarlrin tikintisin qadaa qoyulmasndan sonra bütün Avropa üçün mühüm bir addm idi. Yüksk etik amallar özünd ehtiva edn bu addmla yana, qeyd etmk lazmdr ki, Qrbin dözümlülük m umunu hallandran dairlri bu prinsipi daha çox pozanlardr. Dinlraras, sivilizasiyalar aras dialoqdan danan Qrb dünyas baqa mdniyyt v sivilizasiyalar thqir etmkl muldur. Bu artq mdniyytlr arasnda olan uçurumu drinldirn faktorlardr ki, Qrb bu gün d slam Peymbrinin (s) thqiri il, onun karikaturasnn çkilmsi il mul olur. Salman Rudinin "eytan aylri" srsmlmsi, "Müslmanlarn msumluu" lmi, AB-da din xadiminin müqdds "Qurani-Krimi" yandrmas v s. dözümsüzlüy bariz nümundir. Bel hadislrin dinlraras münaqinin qzdrlmasna tkan verdiyini qeyd edn H.liyev fondunun prezidenti, YUNESKO v SESKO-nun xomraml s ri Mehriban liyeva Bakda keçiriln Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumunda demidir: "Biz el bir dövrd yaayrq ki, h a insanlarn n müqdds, n ülvi hisslri il oynamaq istynlr d taplr.Bizim hr birimiz müxtlif din mnsubuq v bu dinlrin dyr sistemlri olduqca yaxndr. Biz müxtlif dinlrd bir Tanrya dua edirik v dualarmzn mahiyyti d eynidir. Lakin biz bu gün insanlqdan knar v alasmaz bir faktla üzlirik. Özünü din xadimi adlandran biri müqdds kitab – "Qurani-Krim"i oda atb yandrr. Ndir bel hrktin ad? Ndir onun mqsdi? Hans siyasi qüvvlrin sifariidir bu? Bel insanlar kim v ny xidmt edirlr? Lakin biz bel bir dhtli haln, hadislrin dünya ictimaiyyti tr ndn qti kild pislnmsi il d rastlamadq. Nticd czasz qddarlq bir az da, daha da dhtli qddarlqla nticlndi v biz bunun da ahidi olduq". (11) Çoxmdniyytlilik el bir siyastdir ki, ölk halisinin etnik irqi v dini müxtli iyindn asl olmayaraq, onlarn hamsnn hüquq v azadlqlarn tmin edir. Multikultural cmiyytd hr bir vtnda öz mdniyytini, dilini, nnsini, etnik v dini dyrlrini inkiaf etdirmk kimi brabr hüquqlara malikdir. sasn azadlq, dalt, brabrlik v qarqalq kimi dyrlr tkil edn multikultural cmiyytd sosial daltsizliyi aradan qaldrmaqla yana, hm d çoxmdniyytliyin tmin edilmsi, xalqlarn öz milli dyrlrini qorumas,brabr yaama v digrlrinin milli dyrlrin hörmtl yanamasna nail olmaq mümkündür. Multikulturalizm sülh v mkdalq demkdir. Çoxmdniyytlilik ideyalarnn öz yerini tutduu regionlarda potensial münaqi ehtimallar azalr v regional mkdaln inkiafna zmin yaranr. Çoxmdniyytliyin inkar edildiyi halda is ksin, yeni münaqi ocaqlarnn yaranmasnn ahidi oluruq. Bunun ba vermmsi üçün insanlar bir-birinin hüququnu tanmal, qarlql güzt getmli, hadis v proseslrin axarnda sbrli v dözümlü olmal, cmiyytin inkiafna xidmt edck davran nümayi etdirmli v ncib insani key yytlri tbli etmlidirlr. dbiyyat: 1. Multikulturalizmin Azrbaycan modeli:fls , sosioloji v hüquqi bax"beynlxalq elmi konfransn materiallar.Bak, Tknur, 2016 2. Cameron David. "My war on multiculturalism" // The Independent. February 5, 2011.h p:// www.independent.co.uk/news/uk/politics/cameron-my-war-on-multiculturalism-2205074. html 266 3. Azrbaycan Prezidenti lham liyev Forumun rsmi açl mrasimind itirak edib/ h p:// azertag.az/xeber 4. Prezident lham liyev Ümumrusiya Dövlt Teleradio Verililri Yaym irktinin "Rossiya-24" informasiya telekanalna müsahib verib./h p://president.az/mobile/articles/13559 5. Heydr liyev. "Müstqillik yolu". Seçilmi kirlr. Bak, 1997/h p://ebooks.preslib.az/ pd¥ ooks/azbooks/independ.pdf 6. Dözümlülük prinsiplri haqqnda byannam. Bak, 1999 7. Abbasov . Tolerantlq paradiqmas//Tolerantlq paradiqmas.AMEA FH. Bak, 2002 8. Azrbaycan Respublikasnn Qanunvericilik Toplusu. 5, Bak, 2009 9. w ~.?. ~/ '. >, 1997. w.150 10. Rzayev . Multikulturalizm: tarixi yanama/Multikulturalizmin Azrbaycan modeli:fls , sosioloji v hüquqi bax"beynlxalq elmi konfransn materiallar.Bak, Tknur, 2016 11. liyeva M. Ümumdünya Mdniyytlraras Dialoq Forumunda mruz. "Azrbaycan" qzeti, 22 iyun 2011-ci il 267 IMPORTANCE OF MULTICULTURALISM AND HUMAN RIGHTS IN SOCIETY Muddassar SARFRAZ Hohai Business School, Hohai University, Nanjing Jiangsu PR China International Multicultural Network Country Representative in China Multiculturalism is considered as way of solution to di erent problems. Existence of di erent cultures and groups in single country is called multiculturalism. Europeans saw multiculturalism 30 years ago. Multiculturalism is considered as a failure in Europe due excessive immigrations. According to recent report, Australia is considered most multicultural country in the world. It is very important for any multi cultural society or country to utilize skills of migrants. China has large population and one of the leading economies in the world. It has di erent ethnic groups. Chinese multiculturalism history is considered more than ve hundred thousand old. There are 56 ethnic groups in china. Some researchers consider that China is large multiculturalism country. Vast majority of Chinese population consider themselves belonging to same race. "Han" is largest ethnic group in china. There are di erent cultures those exit in this ethnic group. Currently, 92 percent of the Chinese population belongs to "Han" ethic group. From last few decades china has opened its door for foreign expats. Now foreigners can have be er opportunities in country. Chinese culture can be divided to six stages 1) Ancient culture 2) the invasion of western culture, 3) the mixed Chinese-western culture period, 4) the renaissance of traditional culture, 5) the rise of regional cultures, 6) foreign cultures. There are di erent music festivals in china those have strong multicultural theme. Beijing traditional music festival is known one of the popular festivals in the country. Music festivals are representing di erent societies although concept of such festivals is still in development stage. In 2010, there were 92 festivals in country which is 5 times greater than the previous year. How important is multiculturalism and human rights for the development of society? In recent world, human right is hot topic and it needed to be addressed in proper way. There are di erent cultures those exits in multiculturalism. But sometimes multiculturalism has negative in uence on the human rights. This type of situation is mostly observed in the developing countries. If we talked about the South East Asian countries then multi culture societies are facing serious challenges in implementing human rights. China is also facing key challenges in this regard but far be er than other developing countries. Multiculturalism provides an opportunity for society development. It also depends on education. Multicultural societies depend on multicultural education. China has a long history of multiculturalism and multicultural education, which goes back to ancient times. Multicultural education system in multicultural society is very important. Sharing di erent cultures creates provides platform for the development of society. In education system, multicultural courses should be included. Such type of learning marital will be bene cial for the students and young generation to get awareness about multiculturalism. In China, 268 students have study di erent counties cultures during their higher education which starts after senior high school. In recent world, most of the countries are focusing on multicultural societies. Such types of societies are playing their role in the development of the society and country in e  cient and e ective way. But in the developing countries, human rights are not implemented in the multicultural societies. Most of the migrants have di erent perceptions on cultural values. Government should involve such societies while making human rights law. India is second largest country in terms of population after china. Country is also considered as multicultural but human rights are not implemented in the country. Violation of human rights is very common and it is e ecting on the development of societies and even development of country. There should be equal justices system for everybody in the country. There should be balance between multicultural society and their rights. Some countries are focusing more on multiculturalism but due to limited resources in country, governments are failed to implement equal justices system. This also leads to racism in country. There is need to understand importance of multiculturalism and human rights in recent world. The importance of human rights cannot be neglected in multicultural societies and countries. Equal rights and opportunities should be available for each individual. By adopting this, societies can be developed for the be erment of country and world. 269 3 MULTICULTURALISM IN ALGERIA, AN ASSET? Ahlem FIDOUH University of Oran 2 Mohamed Ben Ahmed, Algeria International Multicultural Network Country Representative in Algeria It seems we have enough evidence to say that the Algerians have a multicultural identity. I also believe that the Algerian citizen, being lucid, understood many years ago that he must cling to this rich identity, based on a multitude of cultures inherited over centuries. It should be noted tha he cultural catalyst and vehicle is language, Arabic, spread in all over the Maghreb,including Algeria, at a vertiginous speed thanks to the Muslim religion, embraced by the brave population, almost naturally. Indeed, the Algerian has understood that he should not be victim of his di erences, on the pretext that each of the Algerian cultural values,the components of the Algerian identity, should be granted a particular treatment and fostered. More, he has learnt to live in respect to all the Algerian society members' rights. While the la er have longbeen believed to represent an obstacle to the smooth and stable life of these people, the very same di erences, in fact, constitute the Algerian people's wealth, which has enabled them to become stronger than ever by remaining uni ed as one entity thanks to the religious factor.This is the result of the skillfulness of the Algerian government that has managed to softly consider the values of human rights, enabling the people to respect one another and live in harmony after ge ing rid of any source of con ict, especially that of belonging, most likely to lead to division. Be er, the Algerian people is aware that multiculturalism, including traditions in all its aspects, represents an unheard-of asset, considering the religious belonging, which erased any hesitation as to the possibility of division in the Algerian ranks, and merely consolidated the ties woven between the two races since the Arabic language is the linguistic instrument of the Koran. As a ma er of fact, Berbers have managed to make an imbalance between culture and religion. "They speak the Berber language and have maintained ancient Islamic customs."Djebbar, 2000 p.361.The Berbers, consisting of Kabyles, Chaoui and Mozabit, and the Arabs as well as the mixture of the two entities uctuating over time for centuries, resisted colonial a empts targeting the weaknesses of each period of history,unsuccessfully a emptingto destabilize and crush the Algerian identity. The Algerians have realised that they will not be able to master the interpretation of the divine instruction manuel, which is the Koran, unless they preserve the Arabic language. "Why depriving ourselves of this advantage?",The Berbers may be wondering.The Man of Reason,who has to cope with false interpretations of the Koran andthe spread of false Hadiths thatmislead boththe Muslims themselves and people willing to approach the Muslim religion, has found himself compelled to overcome all sorts of internal con icts. Therefore, the Algerian Muslims, Berbers and Arabs,together, must be able to protect their religious 270 legacy and, by the same opportunity, take advantage of their multicultural richness.This has becomeso obvious to the Algerian People. We all know that we are the product of a mixture of races. It is quite true that we have been Phoenicians, Romans, Byzantines, Berbers, Arabs, Turkish, even Spaniards and French at a point in time, but it happens that we, Maghreb people in general, andAlgerians in particular, as Muslims, have been united and welded by the Muslim religion despite our di erent origins as already mentioned above. This has allowed us to remain as close as possible to God to nd the way of serenity. With a li le common sense, the Algerian has understood that over time, we risk losing our common points except the one of religious beliefs. Whoever wishes to nd the way of good, one must be sure that God will guide him. The principle ranking rst is not to build one's happiness to the detriment of others' misfortune; the thing to do is to be honest with oneself in order to know one's limits, and not to be sel sh, bearing in mind that no one is the center of the universe. This is what the Muslim religion has always taught us, people's common welfare, just as the rst article of the Universal Human Rights stipulates, "All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood." References and notes: 1. Djebbar, Assia. Algerian White: A Narrative. Seven stories Press.2000.NewYork/Toronto/ London 2. "The Universal Declaration of Human Rights". Accessed 22 April 2017 3. h p://www.un.org/en/sections/universal-declaration/foundation-international-humanrights -law/index.html.Accessed 22 April 2017 271 MÜNDRICAT 2016-c ilin Azrbaycan Respublikasnda "Multikulturalizm ili" elan edilmsi haqqnda Azrbaycan Respublikas Prezidentinin Srncam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Hüseyn Qaraov. Giri sözü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 saxan Vliyev. Sivilizasiyalarn dialoqu v tolerant düünc trzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 [ [% . > /  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Rfail Hsnov. Multikulturalizm v liberalizmin qarlql münasibti: nzriyy v praktikann bzi msllri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Mahir Dadaov. Azrbaycanda multikulturalizmin möhkmlndirilmsi v saxlanlmasnda Azrbaycan xalqnn ümummilli lideri Heydr liyevin rolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30  , [ .

  $&W ' /<  . . . . . . . . . . 181 Aygün Babazad. Multikulturalizm üstünlüklrinin müqayisli thlili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Kamal Hacyev. nsan hüquq v azadliqlarnn meydana glmsi v onun multikultural nnlrl qarlql laqsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Laxhmi Narayan Das. Human Rights in a Multicultural Society . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Rinard rifov. Multikulturalizm siyasti azrbaycançlq m ursinin kredosu kimi . . . . . . . . . . . . 198 Yegan Barova. Urbanizasiya, qlobal demoqra k keçid v multikulturalizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Asya hmdova. Multikultural cmiyytd sciyyvi chtlr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 Aypara Abbasova. Mdni dyrlrimiz dünya arenasnda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Vüsal Gülmalyeva. Etnik münaqilrin hllind multikulturalizm amili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 lham Hüseynova. Azrbaycann thsil sistemind insan kapitalnn formalamas . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 274 Cahangir Cahangirli. Multikulturalizm sosial hadis kimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Mikayl kbrov. Multikulturalizm fls problem kimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Joash Ntenga Moitui. Multiculturalism and Human Rights: A Case of Cameroon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Sdiq Cfrquliyeva. Multikultural cmiyytd frdin beynlxalq-hüquqi subyekt kimi rolu . . . . . . . . . . . 231 Gülçin Mehdiyeva. Tolerantlq v sosial-mdni proseslr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Könül liyeva. Multikulturalizm dövlt siyastinin n yax modellrindndir . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 w |. M  $/& ' . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Elnar Mmmdova. Azrbaycan multikulturalizm cmiyytinin özünmxsus chtlri . . . . . . . . . . . . . . 245 Arzu Tayeva. Azrbaycanda multikulturalizm nnsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Xlil Babayev. Multikulturalizm Azrbaycan mdniyytinin ayrlmaz trkib hissi kimi . . . . . . . . 253 Ülviyy skndr. Milli-mnvi dyrlrin qorunmas multikulturalizm kontekstind . . . . . . . . . . . . . . 256 Zeynddin abanov. Multikulturalizm:trkmi, drkmi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Muddassar Sarfraz. Importance of Multiculturalism and Human rights in Society . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Ahlem Fidouh. Multiculturalism in Algeria, an asset? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Azerbaijan is a bridge able to connect East and West. The declaration of 2016 as the Year of Multiculturalism by President Ilham Aliyev is a message of peace to the world. It is also the correct formula for peaceful coexistence of people, nations and religions in Azerbaijan and is a factor determining Azerbaijan's role in the region. International Multicultural Network was founded by Khayala Akif Mammadova. We aim to promote and disseminate research on the multifaceted multicultural agenda and support for the community comprised of scholars, state and community actors specializing in the elds of multiculturalism, intercultural and interreligious relations across diverse disciplines and geographical regions. The IMN strongly encourages engagement on the part of scholars, researchers, students and multicultural centers in these initiatives. Participation in discussions, programming and other activities through the network will help develop democratic principles and critical thinking skills. The main objectives are de ned as follows: • Identify and work to achieve common multicultural goals and needs; • Work with our partners, supporters and volunteers to strengthen leadership in our community; • Raise awareness of The International Multicultural Network and ensure stakeholders are supported in their work in advocating for access and equality for multicultural communities; • Establish a pro le in the wider community of the IMN's work and impact; • Develop clear organisational values and communication objectives for the Network; • Celebrate and overcome cultural di erences; • Promote multiculturalism through various projects which encourage critical thinking, reasoning and communication skills; • Promote the Azerbaijani model of multiculturalism globally ; • Building a Bridge to Multicultural Education for Network members; • Cultivate relationships and collaborative partnerships with surrounding community and agencies; • Increase the number of IMN Country representatives in di erent countries. The International Multicultural Network possesses su  cient potential to reach the highest levels of multiculturalism.The International Multiculturalism Network welcomes researchers from all ethnic and cultural backgrounds. "Multikulturalizm v nsan haqlar " mövzusunda nsan Hüquqlar üzr Ümumi Byannamnin qbul edilmsinin ildönümün hsr edilmi beynlxalq elmi konfransn Materiallar Toplusu 10 dekabr, 2016 , Az1122, 	 .