www.argument-journal.eu Published online: 12.04.2016 Polemics / ARTYKUŁY Polemiczne * Doktor socjologii, adiunkt w Katedrze socjologii Kultury, instytut Filozofii i socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. e ‐mail: karnat@up.krakow.pl. ** Doktor nauk medycznych, specjalista w zakresie ginekologii, położnictwa i seksuologii, od trzydziestu lat zajmuje się diagnostyką i leczeniem hormonalnym osób z zespołem wrodzonej dezakceptacji płci fenotypowej (zWDPF). obecnie prowadzi indywidualną specjalistyczną praktykę lekarską. e ‐mail: zbigniew.liber@life.com.pl. Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji płci fenotypowej Refleksje wokół książki Małgorzaty Bieńkowskiej Transseksualizm w Polsce. Wymiar indywidualny i społeczny przekraczania binarnego systemu płci (2012) Anna KARnAT ‐nAPieRAcz* zbigniew liBeR** ABsTRAcT Disenchanting Inborn Gender Identity Disorder Syndrome: Reflections on Małgorzata Bieńkowska's book Transsexualism in Poland. The individual and social dimension of crossing over the binary system of sex (2012): This article reflects on an in ‐depth reading of a publication exploring the question of transsexualism and transsexuals in Poland, as well as the experiences resulting from the medical care of such individuals. The first part of the text is a supplement with essential information from the medical field, which to a large degree is uncovered in the book under review. The second part presents critical comments relating to the book's contents both in terms of the information it contains (on a theoretical level) and equally in terms of its research (on an empirical level). in the conclusion, both the overall positive aspects of the publication as well as its weaker points are summed up in general terms. Vol. 5 (2/2015) pp. 501–518 e ‐issn 2084 –1043 p‐issn 2083 –6635 502 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER KeYWoRDs biological sex; perceived gender; brain sex; somatic sex; phenotype sex; sexual identification; gender recognition conTRiBUTion oF co ‐AUTHoRs contribution to the general conception of the paper; the assumptions, objectives; topic range; the selection of methods and literature: A.K. 50% and z.l. 50% KilKA UWAG meDYcznYcH sformułowanie tytułu niniejszego artykułu zobowiązuje do ustosunkowania się do kwestii terminologicznej, a mianowicie do samego terminu „transseksua‐ lizm", który - chociaż dość powszechnie stosowany - nie oddaje w sposób właściwy istoty stanu klinicznego przedmiotowego problemu. najbardziej do‐ kładnym określeniem tego stanu klinicznego jest bowiem określenie, którego używa się jako wstępnego rozpoznania po pierwszym kontakcie z osobą zgła‐ szającą się do lekarza w celu ustalenia diagnozy i podjęcia koniecznej w tych przypadkach suplementacji środkami chemicznymi o działaniu hormonalnym. najczęściej diagnoza wówczas brzmi: zespół wrodzonej dezakceptacji płci so‐ matycznej u fenotypowej kobiety lub zespół wrodzonej dezakceptacji płci so‐ matycznej u fenotypowego mężczyzny („fenotypowy" i „somatyczny" występu‐ ją tu jako określenia synonimiczne). zamiennie diagnoza taka może również brzmieć: kobieta z zespołem dezakceptacji płci somatycznej (transseksualistka, K/m) lub mężczyzna z zespołem dezakceptacji płci somatycznej (transseksu‐ alista, m/K). Tego typu diagnoza z jednej strony określa charakter tego za‐ burzenia rozwojowego, a drugiej - sygnalizuje jego istotę. natomiast termin „transseksualizm", kojarzony kolokwialnie ze „zmianą płci", w żaden sposób nie oddaje sedna rzeczywistego problemu, a być może sprawia, że wokół omawia‐ nej kwestii narastają stereotypy wynikające z niewiedzy i niezrozumienia jego charakteru. W literaturze medycznej opisującej ten problem kliniczny istnieje coraz wię‐ cej dowodów, że jest to wrodzone zaburzenie polegające na błędnej informacji określonych struktur mózgowych, decydujących o psychicznym poczuciu płci. W badaniach anatomopatologicznych mózgu wykazano także różnice morfolo‐ giczne w obrębie jąder podkorowych; różnice te występują u określonych osób, a nie stwierdzono ich u osób z prawidłowo ukształtowaną płcią biologiczną (odczucie płci zgodne z fenotypem). Wyjaśnienie tych zaburzeń na poziomie molekularnym jak dotąd nie zostało ustalone. Wydaje się jednak, że mózg pło‐ du w swoim rozwoju, już po uzyskaniu genetycznej determinacji płci (obecność chromosomu Y warunkuje męski fenotyp, jego brak lub brak wrażliwości na Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 503 testosteron odpowiednich receptorów warunkuje fenotyp kobiecy), prawdo‐ podobnie nie uzyskał właściwej biochemicznej (być może hormonalnej) infor‐ macji o psychicznym poczuciu płci. stan ten jest przyczyną, dla której osoba czująca się kobietą lub mężczyzną nie akceptuje cech płci somatycznej (cie‐ lesnej, fenotypowej). mówiąc wprost, nie akceptuje tego, co widzi w lustrze, oglądając siebie nago. Ponieważ, jak dotąd, nie udało się znaleźć sposobów na zmianę aktywności struktur mózgowych, możliwa jest jedynie zmiana biolo‐ gicznej „materii ciała". To właśnie imperatyw wewnętrzny jednostki, popar‐ ty społeczno ‐kulturowym binarnym systemem płci, sprawia, że osoba taka (okreś lana mianem transseksualnej) za wszelką cenę dąży do uzgodnienia feno‐ typowych cech płciowych z odczuwaną płcią psychiczną (mózgową). odwołując się do tytułu książki małgorzaty Bieńkowskiej, osoba taka w żaden sposób nie przekracza binarnego systemu płci. sformułowanie takie sugerowałoby wyjście poza/ponad podział na płeć męską i żeńską, co w omawianym problemie wro‐ dzonej dezakceptacji płci fenotypowej nie ma miejsca („trzecia płeć" istnieje tylko w mitologii, a to z tej przyczyny, że wiedza na temat natury zaburzeń rozwojowych była wtedy prawie żadna). osoba transseksualna, znając impera‐ tyw obowiązywania binarnego systemu płci w środowisku społecznym, stara się więc dostosować do jego ram. Przyjęcie tej sugestii za fakt eliminuje wszelkie spekulacje socjologiczne i psychologiczne o kształtowaniu się tożsamości płcio‐ wej u tych osób, aczkolwiek sposób utrwalania się owego przekonania (i jego rozpoznanie) może być ciekawy. Doświadczenia kliniczne wskazują, że jak dotąd nie udało się żadnym postę‐ powaniem medycznym i psychologiczno ‐psychiatrycznym spowodować zmiany płci mózgowej (odczuwanej). na marginesie należy dodać, że w mózgu istnieją receptory na wszystkie hormony i indukowane przez nie neurotrasmitery. Do ich czynnościowej ekspresji konieczne jest jednak morfologiczne ich ukształto‐ wanie. Płeć biologiczną należy rozumieć jako efekt harmonijnego rozwoju za‐ równo płci psychicznej (mózgowej) - poczucia płci, jak i somatycznej budowy zdeterminowanej genetycznie. Pozostając w kręgu stosowanej terminologii, należy na wstępie uwzględnić kilka informacji natury medycznej, co z punktu widzenia zrozumienia proble‐ mu wydaje się konieczne. W rozumieniu tradycyjnym transseksualizm oznacza rozbieżność między poczuciem psychicznym płci, a budową morfologiczno ‐biologiczną oraz płcią socjalną (metrykalną), które odczuwane są jako obce i należące do płci przeciw‐ nej (imieliński, 1982). mężczyzna z zespołem wrodzonej dezakceptacji płci fe‐ notypowej (zWDPF) czuje się jak kobieta uwięziona w ciele mężczyzny, a ko‐ bieta z zWDPF jak mężczyzna zamknięty w ciele kobiety. Jest to zaburzenie rozwojowe mające wpływ na formowanie się tożsamości płciowej (określenie angielskie: gender dysphoria), polegające na błędnym odczuwaniu płci posiada‐ nej (starowicz, 2000: 100). 504 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER Harmonijny, niezaburzony rozwój płciowy człowieka związany jest z jedno‐ znacznie ukierunkowanym przez informację genetyczną rozwojem płci gona‐ dalnej, hormonalnej, fenotypowej, metabolicznej, psychicznej (płeć biologicz‐ na) i płci społecznej (rozumianej tu jako społeczne wzorce zachowań). U osób transseksualnych jedynie płeć psychiczna pozostaje w opozycji do pozostałych cech płci, co w konsekwencji pociąga za sobą również odmienne dla płci feno‐ typowej (somatycznej) wzorce zachowań społecznych. Według klasyfikacji icD ‐10 (F64.0)1 jest to pragnienie życia i społecznej akceptacji w roli osoby o płci przeciwnej niż posiadana, związane z domaganiem się doprowadzenia ciała za pomocą zabiegów chirurgicznych i leczenia hormo‐ nalnego do postaci tak zbieżnej z odczuwaną płcią, jak tylko jest to możliwe (imieliński & Dulko, 1988). Rozpoznanie transseksualizmu opiera się na stwierdzeniu: - klinicznej niezgodności między poczuciem psychicznym płci, a budową morfologiczno ‐biologiczną (niezbicie ustaloną badaniami klinicznymi i laboratoryjnymi) oraz płcią socjalną; - stałym, nieodpartym pragnieniem bycia kobietą lub mężczyzną (zależnie od stanu faktycznego), co znajduje odbicie w sposobie ubierania się i za‐ chowania oraz w wypełnianiu innych ról społecznych, zgodnych z psy‐ chicznym poczuciem płci, a niezgodnych ze znamionami ciała; - awersji do anatomicznych struktur płci biologicznej i wynikającej stąd stałej dążności do przeprowadzenia plastycznej korekcji zewnętrznych znamion płci przez skomplikowane zabiegi chirurgiczne. oznaczają one u transseksualistek (kobiety z zWDPF) usunięcie piersi, usunięcie ma‐ cicy z jajnikami oraz wytworzenie penisa i moszny, natomiast u trans‐ seksualistów (mężczyźni z zWDPF) ablację jąder i prącia, wytworzenie sromu i pochwy, implanty piersi; - w przypadku braku realizacji oczekiwań co do „zmiany płci" poczucie ogromnego cierpienia z myślami i próbami samobójczymi włącznie (imieliński, 1982; starowicz, 2000; Beisert, 2006). z obowiązujących dotychczas, przytoczonych kryteriów rozpoznawczych wynika, że rozpoznanie zWDPF (w skrócie: transseksualizmu) opiera się tylko na objawach podmiotowych oraz na wykluczeniu stanów patologicznych, które sankcjonowałyby podawany zespół tych objawów. Do dnia dzisiejszego żadne z dostępnych badań klinicznych, wykonywanych przyżyciowo, nie dostarcza ja‐ kichkolwiek danych podpierających diagnozę zWDPF (transseksualizmu) (se‐ ligmann, Walker, & Rosenhan, 2003). 1 icD ‐10 international statistical classification of Diseases and Related Health Problems (międzynarodowa statystyczna Klasyfikacja chorób i Problemów zdrowotnych) opracowana przez WHo, obowiązująca w Polsce od 1996 roku. oznaczenie literą „F" dotyczy w tej klasyfikacji zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania, natomiast numer 64 oznacza zaburzenia identyfikacji płciowej. Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 505 zaburzenia rozwoju i różnicowania się płci w ujęciu medycznym mogą być wrodzone i nabyte. „Transseksualizm" w tym podziale nadal jest wśród zabu‐ rzeń nabytych, zresztą obok transwestytyzmu o typie podwójnej roli (icD ‐10, F64.1), choć oba te zaburzenia są różne w kategoriach przyczynowo ‐skutkowych. o ile transwestytyzm związany jest z uzyskiwaniem gratyfikacji seksualnej z no‐ szenia odzieży płci przeciwnej, o tyle dla osoby „transseksualnej" noszenie takiej odzieży jest próbą życia w płci odczuwanej i nie wiąże się z gratyfikacją seksualną. co więcej, osoba taka może odczuwać społeczną dezaprobatę (w najlepszym razie niezrozumienie), ponieważ jej ubiór, zgodny z płcią odczuwaną, odbiega od spo‐ łecznych oczekiwań wynikających z zewnętrznego oglądu danej osoby. W odróżnieniu od odchyleń rozwojowych innych układów zaburzenia w róż‐ nicowaniu płciowym z reguły nie są letalne i umożliwiają utrzymanie się przy życiu danego osobnika. Dlatego też obecnie możliwe jest poznanie ich obrazu genetycznego, molekularnego, endokrynologicznego i klinicznego. o ile etio‐ logia większości zaburzeń rozwojowych wrodzonych jest znana, o tyle przyczy‐ na zaburzeń w zakresie poczucia płci do dnia dzisiejszego nie została do końca wyjaśniona (Kruijver et al., 2002). należy podkreślić, że zróżnicowanie płciowe dojrzałych osobników jest wynikiem długiego i złożonego procesu, który za‐ czyna się już w stadium embrionalnym i kończy w okresie dojrzewania. Po krótkim okresie identycznego rozwoju obu płci, około czterdziestego piątego dnia od zapłodnienia, zaczyna się anatomiczne i fizjologiczne zróżnicowanie na fenotypy męski i żeński. Proces ten sterowany jest przez szereg czynników2, jednak głównym jest informacja genetyczna, która wyznacza płeć już w mo‐ mencie poczęcia, a następnie nadaje kierunek rozwojowy płci gonadalnej, a ta z kolei wpływa na kierunek rozwoju płci fenotypowej i psychicznej. Rozwój gonad uwarunkowany odpowiednią konstelacją chromosomów (głównie parą chromosomów płciowych XX lub XY) może zostać zaburzony w każdym sta‐ dium zróżnicowania z przyczyn wewnętrznych, zewnętrznych lub obu naraz. Przyczyny te mogą spowodować zakłócenie przebiegu procesów sekwencyjnych zarówno w samej informacji genetycznej, jak i w dalszym rozwoju fenotypu, regulowanym odpowiednią sekrecją gonad. nieprawidłowości fenotypu mogą więc być spowodowane zaburzeniami w obrębie puli genetycznej osobnika lub/i szeroko rozumianym niekorzystnym środowiskiem, zwłaszcza hormonalnym. W wyniku tego mogą się rozwinąć osobniki, u których nie został zharmonizowany zespół składników kształtują‐ cych płeć biologiczną (genetyczną, gonadalną i fenotypową), a także nie nastą‐ piła identyfikacja seksualna i nie ukształtowało się zachowanie seksualne typo‐ we dla określonej płci. Rozwój tożsamości płciowej u człowieka jest procesem poznawczym, który nie ma swego odpowiednika w zachowaniu innych ssaków - z jednej strony 2 na ten temat por. skałba, 1998; Baron & Baron, 1996; ostrowski, 1982. 506 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER zależy od czynników biologiczno ‐fizjologicznych, a z drugiej od wpływu czyn‐ ników środowiskowych. Dotychczasowe badania eksperymentalne na zwierzę‐ tach wskazują na swoistą wrażliwość niektórych struktur mózgu na działanie hormonów. niestety ani te badania, ani eksperymenty nie są porównywal‐ ne z badaniami przeprowadzanymi u ludzi3. zazwyczaj w wyniku określonej i niezaburzonej sekwencji procesów rozwojowych definiuje się płeć osobnika. zdarza się jednak, że w kilku przypadkach na dziesięć tysięcy urodzeń poja‐ wiają się zaburzenia różnicowania płci, w których fizyczne zmiany odbiegają od typowego obrazu kobiety i mężczyzny. Przez termin „typowy obraz" rozumie się harmonijnie rozwiniętą płeć genetyczną, somatyczną, metaboliczną, hor‐ monalną i psychiczną. zaburzenia identyfikacji płciowej, a więc przekonanie, że faktycznie jest się innej płci, niż wskazywałaby na to budowa fizyczna, u męż‐ czyzn występuje raz na trzydzieści tysięcy urodzeń, a u kobiet raz na sto tysięcy urodzeń. zaburzenie to powstaje już po rozwoju gonad i należy odróżnić je od zaburzeń rozwojowych płci somatycznej, będących następstwem naruszenia prawidłowych mechanizmów rozwojowych innych niż biorące udział w kształ‐ towaniu się identyfikacji płciowej. od wieków aż po dzisiejsze czasy najprost‐ szą i prawie jedyną metodą kwalifikacji płciowej ludzi jest ocena zewnętrznych narządów płciowych noworodka (płeć metrykalna). mogłoby wydawać się, że ewolucja powinna zapewnić bezbłędne różnicowanie płci. niestety w historii rozwoju gatunku ludzkiego spotykano osobników, których identyfikacja płcio‐ wa już na pierwszy rzut oka budziła wątpliwości. Klinicznie znane są liczne dysfunkcje czynnościowe i defekty anatomiczne, będące następstwem zaburzeń rozwojowych (Forest, 1995). na podstawie dotychczasowych badań można przyjąć, że za męski lub żeński typ zachowania seksualnego u człowieka odpowiedzialne są struktury neuralne w okolicy jądra brzuszno ‐przyśrodkowego podwzgórza, pola przedwzrokowego środkowego i przedniej części jądra przedniego podwzgórza (Sex ‐Behaviour‐ ‐Center). Tam też zlokalizowane są ośrodki odpowiedzialne za ukształtowanie męskiego lub żeńskiego typu sprzężenia zwrotnego między sekrecją sterydo‐ wych hormonów płciowych i gonadotropin. Żeński typ sprzężenia ma cha‐ rakter cykliczny, podczas gdy męski typ jest acykliczny i toniczny (Hormonal‐ ‐Sex ‐Center). stabilizacja funkcji tych ośrodków następuje dopiero w okresie, kiedy prawie całkowicie ukończone jest różnicowanie somatyczne. W zależno‐ ści od gatunku następuje to w ostatnim okresie życia wewnątrzmacicznego: u człowieka między czwartym a siódmym miesiącem życia wewnątrzmacicz‐ nego, a u szczura dopiero w okresie pierwszych siedmiu dni życia postnatal‐ nego. ostateczny rezultat rozpoczętego w życiu płodowym płciowego różnico‐ wania podwzgórza może ujawnić się w pełni dopiero po osiągnięciu dojrzałości 3 Więcej o wynikach eksperymentalnych badań można znaleźć w: ohnishi, Kondo, & sa‐ kuma, 2003: 602–606; lisk, 1967a: 754–761; lisk, 1967b: 197–239. Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 507 płciowej i uaktywnieniu się popędu seksualnego w okresie dojrzewania (Ra‐ boch & starka, 1974). U większości osób z zWDPF niektóre zachowania, powszechnie uznawane za typowe dla danej płci, są odmienne i dostrzegalne już przed okresem pokwitania. Jądra podwzgórza odpowiedzialne za zachowania seksualne pełnią rolę sterującą w stosunku do ośrodków seksualnych zlokali‐ zowanych w rdzeniu kręgowym, same zaś z kolei podlegają ośrodkom miesz‐ czącym się w układzie limbicznym i korze mózgowej. Większość bimorficznych płciowo cech mózgu, nawet jeśli zależą one od wpływu steroidów płciowych, ma charakter różnic trwałych i nie daje się odwrócić przez wprowadzenie bodź‐ ców hormonalnych. są one zatem wyrazem rzeczywistego zróżnicowania płcio‐ wego (Garcia ‐Falgueras & swaab, 2008; swaab & Fliers, 1985). U osób z zWDPF (transseksualnych) rozwój pierwszo ‐, drugo– i trzecio‐ rzędowych cech płciowych jest prawidłowy, stąd diagnoza transseksualizmu wbrew pozorom nie należy do łatwych, gdyż opiera się głównie na wywiadzie, z którego jednoznacznie powinna wynikać dezakceptacja, a nawet awersja do posiadanych cech płci biologicznej. Dlatego też w ustalaniu rozpoznania ko‐ nieczna jest współpraca lekarza znającego doskonale problematykę zaburzeń rozwojowych oraz lekarza psychiatry i psychologa. Dotychczas medycyna nie dysponuje żadnym obiektywnym markerem klinicznym pozwalającym na przy‐ życiowe ustalenie tego rozpoznania. Pewne nadzieje w tym względzie budzi pozytronowa emisja tomograficzna (PeT) i funkcjonalny rezonans nukleoma‐ gnetyczny (fmRi), które być może ujawnią w przyszłości morfologiczną lub czynnościową przyczynę tego stanu zaburzenia (luders et al., 2009). ReFleKsJe Polemiczne WoKÓŁ KsiĄŻKi Publikacja małgorzaty Bieńkowskiej została opracowana w trzech częściach: część pierwsza: Kontekst teoretyczny, część druga: Wymiar indywidualny i część trzecia: Wymiar społeczny. W części pierwszej zawarto dwa rozdziały: Transsek‐ sualizm jako przedmiot rozważań socjologii oraz Historia badań nad transseksua‐ lizmem. W pierwszym z nich autorka zamieściła podrozdział Medyczna kon‐ strukcja transseksualności, chociaż trudno uznać tę problematykę za przynależną do socjologii. co więcej, wbrew zapowiedzi nie odkrywa on prowadzonych w medycynie badań i prób wyjaśnień genezy zWDPF. Warto więc dodać tu‐ taj kilka elementarnych informacji. Współcześnie za genezę transseksualizmu przyjmuje się zaburzenie rozwojowe lub wadę wrodzoną mózgu, doszukiwanie się zaś jakichkolwiek przyczyn ze strony społeczno ‐kulturowych czynników należy już do zamierzchłej przeszłości. Dlatego też przywołanie badań Rober‐ ta stollera (bez wskazania bibliograficznego) można potraktować jedynie jako przykład historycznego podejścia i tylko w tym kontekście może być ono roz‐ patrywane. Większość aktualnych hipotez na temat prawdopodobnej przyczyny 508 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER transseksualizmu zakłada połączenie efektu nieznanego jeszcze podłoża gene‐ tycznego i wczesnego wpływu hormonów płciowych (o charakterze organizu‐ jącym) w krytycznym dla rozwijającego się mózgu okresie. należy przy tym pamiętać, że różnicowanie płciowe mózgu następuje później w okresie rozwo‐ jowymi, w związku z tym może ulegać wpływom niezależnie od różnicowania płciowego układu rozrodczego. sugeruje się, że wynikające stąd modyfikacje struktur mózgu u osób transseksualnych stanowią podstawę zaburzeń tożsamo‐ ści płciowej. Jednym z możliwych mechanizmów powodujących ten stan może być zaburzenie metabolizmu hormonów w obrębie podwzgórza, natomiast na poziomie molekularnym podnosi się uwarunkowane genetycznie modyfikacje receptora androgenowego oraz wpływ nieprawidłowych poziomów hormonów płciowych na struktury mózgowe odpowiedzialne za psychiczne poczucie płci. Autorka zwraca również uwagę na postrzeganie transseksualizmu przez pry‐ zmat dyskursu medycznego. Powoduje to według niej „stosowanie narracji nie‐ właściwego ciała i kładzenie akcentu na leczenie transseksualizmu w sposób chirurgiczny" (Bieńkowska, 2012: 37). „niedostosowanie" ciała do odczuwanej płci psychicznej w taki właśnie sposób jest poddawane medycznemu postępo‐ waniu mającemu na celu zminimalizowanie u pacjenta/pacjentki skutków tej wady rozwojowej mózgu. Trzeba też podkreślić, że przytoczone w tym pod‐ rozdziale rozważania dotyczące dysproporcji w zdiagnozowanych przypadkach osób transseksualnych (K/m i m/K) w różnych krajach (różnych ze względu na statusy kobiet i mężczyzn w strukturze społecznej typach społeczeństw) nie mają de facto swojego medycznego ugruntowania. Przyjęcie takiego założenia oznaczałoby, że genezy transseksualizmu można dopatrywać się w pozabiolo‐ gicznych (kulturowo ‐społecznych) uwarunkowaniach, co z uwagi na obecny stan wiedzy jest nie do utrzymania, a co więcej, może powodować błędne po‐ strzeganie tej wady wrodzonej. W drugim rozdziale, dotyczącym dotychczasowych badań nad transseksu‐ alizmem, zamieszczono między innymi krótkie omówienie badań dotyczących mniejszości seksualnych, co jest trudne do zaakceptowania zarówno na gruncie medycznym, jak też z punktu widzenia samej socjologii. osoby z zWDPF nie stanowią w sensie medycznym mniejszości seksualnej. Postępowanie w tego typu przypadkach jest nacechowane podejściem indywidualnym, traktującym każdą osobę transseksualną z jej zaburzeniem rozwojowym w sposób uwzględ‐ niający rzeczywiste problemy (o różnorakim charakterze, które należy brać pod uwagę w leczeniu) odczuwane w związku z niezgodnością płci fenotypo‐ wej i psychicznej. stosowanie terminu „mniejszość" do podnoszonego tu pro‐ blemu w żaden sposób nie oddaje jego złożoności, a być może zniekształca i zaciemnia rzeczywisty obraz, przyczyniając się do pogłębiania niezrozumienia jego odbioru w sensie społecznym. Także w perspektywie socjologicznej nie wydaje się właściwe stosowanie określenia „mniejszość seksualna" (rozumiana jako grupa społeczna). znaczeniowo bliżej jest tu raczej do terminu „kategoria Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 509 socjologiczna", z którego mogą wynikać i na podstawie którego mogą zacho‐ dzić pewne procesy grupotwórcze, ale ich zaistnienie jest jedynie możliwością, a nie koniecznością. określone zjawiska (dla przykładu: wchodzenie w inte‐ rakcję z osobami transseksualnymi na forum internetowym, uznanie posłanki Anny Grodzkiej za ich przedstawicielkę w parlamencie) nie świadczą jeszcze o funkcjonowaniu i rzeczywistym uczestnictwie w grupie społecznej4. zresztą sama autorka zwraca uwagę na niefortunność tego określenia ( jego stosowanie powoduje zacieranie różnicy pomiędzy orientacją/preferencją seksualną a iden‐ tyfikacją/tożsamością płciową), a jednak w końcowych fragmentach książki sta‐ ra się udowodnić jedną z postawionych hipotez badawczych, a mianowicie że osoby transseksualne w Polsce stanowią „mniejszość seksualną". W części drugiej Wymiar indywidualny autorka opiera się na własnych bada‐ niach jakościowych, którymi są wywiady z osobami transseksualnymi. zebrany materiał badawczy posłużył do ukazania przykładowych przeżyć osób transsek‐ sualnych, nie został jednak poddany analizie na wyższym poziomie ogólności, pozostał więc jedynie warstwą ilustracyjną w dwóch podstawowych kontek‐ stach, a mianowicie cielesności i tożsamości. W rozdziale Ciało i ucieleśnienie przedstawiono znaczenie ciała w przestrzeni społecznej oraz jego konstytutywny sens dla kształtowania jednostkowej tożsamości. Trudno nie zgodzić się z takim obrazem ciała, jaki zaprezentowały w badaniach osoby transseksualne. Jest ono w ich odczuciu swoistą pułapką, która determinuje to, kto jest w społeczeństwie postrzegany jako kobieta, a kto jako mężczyzna. nie można natomiast zgodzić się ze zdaniem autorki wyrażonym już we Wstępie, w którym stwierdza: „czasa‐ mi ciała transseksualistów wymykają się z konwencjonalnego/uporządkowanego podziału na to, co kobiece, a co męskie, burząc tym samym przyjęty porządek społeczny" (Bieńkowska, 2012: 15). To stwierdzenie nie wydaje się uzasadnio‐ ne, gdyż osoby transseksualne z depresją spowodowaną defektem rozwojowym nie mają świadomości burzenia porządku społecznego, a jest tak przynajmniej dopóty, dopóki nie doświadczą społecznego ostracyzmu w związku z tym, co czują i przeżywają. zakładając natomiast, że w określonym przypadku dochodzi do uzgodnienia płci somatycznej z psychiczną, to sytuacja taka zdaje się za‐ przeczać jakiemukolwiek „burzeniu porządku społecznego", ponieważ właśnie wtedy ma miejsce podporządkowanie się preferowanemu społecznie binarnemu systemowi płci. należy również zauważyć, że rozważania dotyczące ciała (i jego 4 Przytoczenie tu kazusu Anny Grodzkiej niewiele wnosi do omawianej kwestii. Jej publiczne przyznanie się do tego, że kiedyś była mężczyzną, jest o tyle znaczące, że przybliżyła w ten sposób (przynajmniej niektórym członkom społeczeństwa) zrozumienie problemów osób transseksualnych. Jednak jej zaistnienia w sferze publicznej nie można traktować jako wyniku oddolnych procesów strukturotwórczych, procesów formowania grupy (mniejszościowej). Kwestia braku wiedzy i uświadomienia ogromnej części społeczeństwa, czym jest zWDPF, jest zagadnieniem odrębnym i osoba Anny Grodzkiej jedynie (i aż) dobitnie ukazała, w jak pejoratywny i prześmiewczy sposób traktowane jest to zaburzenie rozwojowe. 510 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER społecznych konotacji) w dużej mierze koncentrują się wokół teoretycznych ujęć cielesności, w których wyraźnie widoczny jest kontekst ich społecznego definiowania. Dlatego też włączenie rozdziału Ciało i ucieleśnienie do tej części książki budzi wątpliwości, a jest tak dlatego, że teoretyczne rozważania z zakresu socjologii ciała zostały tu jedynie urozmaicone wybranymi przykładami wypo‐ wiedzi respondentów biorących udział w badaniu. Podobnie jest z zagadnieniem tożsamości (rozdział zatytułowany Tożsamość zaklęta w cielesność), które - jak‐ kolwiek dotyczące samookreślenia jednostki (niemniej jednak przebiegające w warunkach społecznych) - zostało tu potraktowane przede wszystkim jako teoretyczne tło dla przedmiotowego zagadnienia. stąd też najbardziej istotna wydaje się konstatacja, że respondenci biorący udział w badaniach określali sami siebie jako osoby transseksualne (uczestniczyli przecież świadomie w ba‐ daniach i sama sytuacja wywiadu definiowała ten kontekst), a jednocześnie na pytanie „kim jesteś?" starali się udzielać odpowiedzi wymijających (unikanie kategorii płci). Jedynie za po części zadowalające można uznać próby autor‐ ki dotyczące zarysowania konstruktu koncepcji „transseksualnej tożsamości". Wynika to być może stąd, że odnosząc się do zaprezentowanych koncepcji tożsamości, materiał badawczy został ponownie potraktowany jako ilustracja wybranych aspektów teorii tożsamości jednostkowej. Praktycznie oznacza to, że wyniki badań jakościowych nie zostały przełożone na pewien uogólniony poziom opisu przedmiotowego problemu. za taki nie można bowiem uznać konstatacji: „Tożsamość osób transseksualnych stanowi pewien specyficzny fenomen" (Bieńkowska, 2012: 98). Również określenie transtożsamości jako „tożsamości nienormatywnej" nie wnosi wiele w rozpoznanie istoty problemu, ponieważ transseksualizm zostaje tu mylnie uznany za jedną z form transgende‐ ryzmu i niefortunnie zdefiniowany jako „sprzeczność tożsamości płciowej jed‐ nostki z płcią metrykalną (biologiczną)"5 (Bieńkowska, 2012: 95). następuje tu także ponowne zaakcentowanie tak zwanej trzeciej płci, co jest bezzasadne, oraz założenie, że transtożsamość zasadza się na „hybrydalności" i „naruszeniu granic binarnego systemu płci" (Bieńkowska, 2012: 104). odnosząc się więc do części drugiej (badawczej) omawianej publikacji, należy jeszcze raz podkreślić, że przytoczone przykładowe wypowiedzi respondentów, ilustrujące wybrane kwestie związane z tożsamością jednostkową i postrzeganiem cielesności, nie zostały niestety uogólnione (z zastrzeżeniem, że badania przeprowadzono na niewielką skalę, gdyż z racji przyjęcia określonych metod jakościowych były to dwadzieścia trzy wywiady swobodne). Autorka pisze natomiast o trzech etapach w refleksji dokonywanej przez osoby transseksualne, gdy mówią o sobie i o swoim życiu (odpowiadają na 5 Fakt, że płeć metrykalna ustalana jest na podstawie zewnętrznych cech biologicznych (cielesnych), nie upoważnia w żaden sposób do utożsamiania pojęć płci metrykalnej i płci biologicznej. znaczeniowo są to różne pojęcia, o czym była mowa w pierwszej części artykułu. Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 511 pytanie „kim jestem?"). Pierwszy etap to okres życia, w którym nie zdawały sobie sprawy z tego, co się z nimi dzieje (nie miały jeszcze pojęcia o trans‐ seksualizmie). Drugi etap, kiedy zdefiniowały się poprzez pryzmat transsek‐ sualności, co oznacza po prostu poczucie dezakceptacji dla cech płci cielesnej. Trzeci etap to okres odnoszący się do teraźniejszości bądź przyszłości, kiedy te osoby stały się bądź dopiero staną tym, kim chcą być, czyli będą już ko‐ bietami lub mężczyznami (to z kolei oznacza, że de facto nie będą już osoba‐ mi „transseksualnymi") (Bieńkowska, 2012: 15, 99–102). Wiąże się to także z kwestią autoidentyfikacji na różnych etapach postępowania medycznego, które - nawet po chirurgicznej interwencji uznawanej za „ostateczną" - trwa do końca życia (konieczność dostarczania organizmowi odpowiednich środków hormonalnych). W tym kontekście interesujące byłyby rozważania odnoszące zebrany materiał badawczy do wybranej koncepcji tożsamości bądź przynaj‐ mniej jego analiza w oparciu o dwie konstytutywne cechy jednostkowej toż‐ samości - ciągłość i ewentualna (nie)ciągłość oraz odrębność i ewentualne aspekty (nie) odrębności. zostały one tylko zasygnalizowane w tej części pracy, w której autorka zastanawia się nad kategorią „transtożsamości" i rozważa jej zakwestionowanie (odrzucenie) przez osoby, które przeszły odpowiednie za‐ biegi chirurgiczne i stały się tym, kim w swoim odczuciu były już wcześniej. Jest to, najkrócej rzecz ujmując, pytanie o „nowe życie" i „nową tożsamość", co bezpośrednio dotyczy jednej z wymienionych cech tożsamości, a mianowi‐ cie ciągłości. Trudno także zgodzić się ze sformułowaniem, że: „[t]ranstożsa‐ mość to niewidoczna dla świata sprzeczność między tożsamością zewnętrzną a wewnętrzną danej osoby" (Bieńkowska, 2012: 104). Autorka, pisząc o „ze‐ wnętrznej" i wewnętrznej" tożsamości, ma zapewne na myśli aspekty bierny i czynny tożsamości jednostkowej, które są współzależne, a ich koegzystencja w środowisku społeczno ‐kulturowym konstytuuje tożsamość jednostki. Jed‐ nostka jest definiowana (aspekt bierny) i definiuje samą siebie (aspekt czynny), a te dwa aspekty są nierozerwalne. może dochodzić do sprzeczności pomiędzy nimi (i tak właśnie jest w przypadku osób transseksualnych), ale nie można uznać tej sprzeczności jako znamiennej jedynie dla identyfikacji płciowej ani definitywnie stwierdzić, że jest ona „niewidoczna dla świata". W kolejnym rozdziale drugiej części, zatytułowanym Kobiecość i męskość - transseksualizm, zarysowany jest problem definiowania kobiecości i męskości oraz stereotypy osób transseksualnych odnośnie do konstruowanych społecznie ról kobiecych i męskich. To, jak osoby transseksualne widzą kobiecość/męskość, ma ogrom‐ ne znaczenie dla procesu, w którym konstruują same siebie, a zwłaszcza po przystosowaniu somatycznych cech płci do tego, co czują. Krótko rzecz uj‐ mując, można zmienić to, co się myśli, można nauczyć się określonych zacho‐ wań, ale nie można zmienić tego, co się czuje. Jeżeli więc chodzi o określone zachowania społecznie ustanawiane dla obydwu płci (role społeczne wynika‐ jące z binarnego systemu płci), to w przypadku osób transseksualnych ich 512 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER przekazywanie (i internalizacja) w procesie socjalizacji wykazuje dysonans spo‐ wodowany „niedopasowaniem" płci fenotypowej i płci psychicznej. ostatni rozdział części drugiej zatytułowano Tranzycja - uzgadnianie płci i o ile drugi człon tytułu można uznać za poprawny (w zasadzie należałoby go uzupełnić stwierdzeniem, że uzgodnienie to dotyczy tego, co możliwe do uzgodnienia, a więc cech cielesnych płci z tym, co czuje osoba z zWDPF), to termin „tranzycja" nie wnosi w rozważany problem żadnego światła, a w kon‐ tekście omawianej publikacji być może pewne kwestie czyni jeszcze bardziej niejasnymi6. Przyjmując, że tranzycja jest okresem przejściowym „od jednego stanu do drugiego", autorka postuluje przyjęcie tego pojęcia jako szerszego za‐ kresowo od „zmieniania/uzgadniania płci". Jednocześnie sugeruje, że określe‐ nie „uzgadnianie płci" nie ma tak wyrazistego wydźwięku i nadal opiera się na uznaniu potrzeby dostosowania ciała do psychiki. Trzeba tu jednak stwierdzić, że działania osoby transseksualnej, których kulminacją są chirurgiczne zmia‐ ny w materii ciała (polegające na dostosowaniu tego, co operacyjnie można dostosować, do tego, co pozostaje niezmienne - poczucia płci), są przecież przynależne do procesu „uzgadniania płci". Terminy „tranzycja" czy „zmia‐ na płci" (a zwłaszcza to drugie określenie) stosowane do opisu przedmioto‐ wej wady wrodzonej w żaden sposób nie wskazują na rzeczywiste problemy osób z zWDPF ani tym bardziej nie chronią ich przed brakiem społeczne‐ go zrozumienia tych problemów i brakiem tolerancji (o akceptacji i zasadzie pomocniczości już nie wspominając). Przedstawione w tym rozdziale relacje społeczne po „zmianie" (otoczenie: sąsiedzi, współpracownicy, koledzy, dzieci) mają określone znaczenie dla osoby transseksualnej, ale to, co jest najbardziej istotne, dzieje się przed ostatecznymi decyzjami dotyczącymi chirurgicznego usunięcia pierwszorzędowych cech płciowych, które są podstawą do orzeczenia tego, co potocznie nazywa się „zmianą płci". Wedle procedury postępowania obowiązującej w Polsce niemożliwe jest kompletne dostosowanie chirurgiczne przed uzyskaniem orzeczenia sądowego, które orzeka o zmianie płci zamiast o możliwości lub konieczności zmiany zapisów w akcie urodzenia (wydawałoby się logiczne, że na drodze sądowej następuje formalna zmiana zapisu, otwie‐ rająca drogę do określonego postępowania medycznego). orzeczenie sądowe stwarza swoistą przestrzeń społeczną dla osób „transseksualnych", które dopóty mogą upodabniać się do kobiety lub mężczyzny, dopóki stosują odpowied‐ nie dawki środków chemicznych, które dzięki swojemu działaniu feminizują lub maskulinizują trzeciorzędowe cechy płciowe. zaprzestanie stosowania tych środków powoduje przywrócenie funkcji gonad i powrót do ciała sprzed lecze‐ nia środkami o działaniu hormonalnym (u kobiet z zWDPF pozostaje jednak 6 Terminu tego nie stosuje się w medycynie, nie ma on także szerokiego zastosowania w socjologii. Tranzycję traktuje się najczęściej jako synonimiczne określenie transformacji rozumianej w sensie politycznym. Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 513 męski zarost i niski tembr głosu, a u mężczyzn z zWDPF różnie zaawansowa‐ na ginekomastia). zaprzestanie stosowania środków chemicznych o działaniu hormonalnym po usunięciu gonad skutkuje szybko postępującymi zmianami inwolucyjnymi związanymi z zespołem kastracyjnym. Kończący część drugą publikacji podrozdział Grupa wsparcia ukazuje zna‐ czenie oddziaływania takich środowisk dla ludzi w stanach subdepresyjnych i depresyjnych. Działają one jako swego rodzaju grupowa psychoterapia i, co istotne, mogą przyjmować formę grupy realnej lub wirtualnej. olbrzymia więk‐ szość trudności, dylematów i psychicznych kłopotów jest jatrogennym efek‐ tem oddziaływania społecznego. Trzeba tu jednak zaznaczyć, że funkcjonowanie w takiej grupie związane jest z określonym czasem, co wynika z silnego dążenia osób transseksualnych do „zamknięcia" pewnego etapu życia, i również w tym znaczeniu osoby te nie tworzą „mniejszości seksualnej", nie stanowią grupy w sensie socjologicznym. Trzecią część publikacji, zatytułowaną Wymiar społeczny, otwiera rozdział Od free ‐ridera do transmniejszości, w którym autorka analizuje kategorię osób transseksualnych w odniesieniu do socjologicznych koncepcji grup mniejszo‐ ściowych. Jakkolwiek wcześniejsze rozważania zdawały się dyskutować z opisem osób transseksualnych przez pojęcie mniejszości seksualnej, to w podsumowa‐ niu widać wyraźną tendencję do uznania transseksualistów w Polsce za grupę mniejszościową. oparcie się jedynie na kryterium posiadania specyficznej cechy (za którą autorka uważa „aspekt fizyczny/cielesny transseksualizmu") oraz na poczuciu dyskryminacji w relacji do grupy dominującej nie wydaje się wy‐ starczające ani nie jest konstytutywne do tworzenia i funkcjonowania takiej grupy. Tak jak zostało to zasygnalizowane już wcześniej, sztuczne tworzenie grupy społecznie mniejszościowej i przypisywanie do niej ludzi bywają przy‐ czyną dyfamacji społecznej osób transseksualnych. Poza tym strukturowanie i przypisywanie osób transseksualnych do określonej grupy powielają wszyst‐ kie błędy potocznego rozumienia pojęcia grupa społeczna, gdy tymczasem dla osób transseksualnych najważniejszym elementem integrującym mógłby być postulat uznania ich praw wynikających z konieczności leczenia przewlekłego (do końca życia) i związanej z tym obniżki kosztów leczenia (wpisanie na listę stanów klinicznych dających takie uprawnienia). Uznanie aspektu fizycznego/ cielesnego za znaczący i konstytutywny dla istnienia grupy mniejszościowej jest w tym przypadku również o tyle wątpliwe, że chirurgiczne zabiegi eliminujące nieakceptowaną materię cielesną są tymi, które zasadniczo sprawiają, że jest to cecha nieistotna socjologicznie7. Jakkolwiek wspólna dla określonej liczby osób cecha zWDPF nosi w sobie pewien potencjał strukturotwórczy, można 7 Dla przykładu: osoby chore na cukrzycę czy inne kategorie osób o określonych schorzeniach - o wiele liczniejsze i częściej występujące w populacji niż osoby z zWDPF - nie tworzą takich grup mniejszościowych ani nie są w ten sposób opisywane i traktowane przez otoczenie. myślenie o transseksualizmie jako o wadzie wrodzonej zdaje się nie tylko 514 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER ją jednak uznać za kategorię socjologiczną, ale nie cechę tworzącą grupę w ro‐ zumieniu socjologicznym. osoby transseksualne (nawet jeśli szukają pomocy w grupie wsparcia) działają indywidualnie i również w taki sposób są trakto‐ wane w postępowaniu medycznym. cały społeczny wydźwięk transseksualizmu (w tym akty jawnej dyskryminacji) oraz stereotypy dotyczące osób z zWDPF narosły w wyniku niewiedzy i w jakimś stopniu także z powodu ich uproszczo‐ nych i błędnych klasyfikacji (etykietowania). ostatni rozdział tej części publikacji nosi tytuł Prawa osób transseksualnych w Polsce i w gruncie rzeczy nie wnosi nic nowego do wiedzy o prezentowanym problemie. Uznać jednak należy, iż wartość tego rozdziału polega na tym, że potencjalni czytelnicy uświadomieni zostają w kwestii niedoskonałości i nieja‐ sności przepisów prawnych, które do - i tak niemałych - problemów osób z zWDPF dorzucają kolejne utrudnienia na drodze zarówno farmakologicznej, jak też w mozolnym procesie uzyskiwania społecznej akceptacji dla tożsamo‐ ści zgodnej z poczuciem tego, kim się jest. Wynikać stąd mogą „paradoksy prawnocielesne", jak je określa Bieńkowska, które z kolei skutkują nierównym dostępem do zabiegów refundowanych przez narodowy Fundusz zdrowia. in‐ nym przykładem, o którym autorka nie wspomina, jest powoływanie biegłych, których opinia nie ma większego wpływu na sentencję orzeczenia sądu, jest natomiast praktyką przedłużającą uzyskanie prawa do pożądanego sposobu ży‐ cia, a także stanowi o znacznym wzroście kosztów procesowych. oparcie pro‐ cesu w polskich warunkach na konieczności pozwania rodziców powoduje, że jego uruchomienie rodzi olbrzymie trudności zwłaszcza u tych osób z zWDPF, u których jeden z rodziców jest, z różnych powodów, nieosiągalny. Końcowy podrozdział tej części: Rozwiązanie prawne w wybranych krajach Europy, relacjonuje (niestety w bardzo okrojonej formie) rozwiązania prawne stosowane w innych krajach europejskich. ich przegląd, a zwłaszcza analiza za‐ sad i warunków, na jakich oparto konkretne rozwiązania, sama w sobie byłaby swoistą pracą badawczą do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak określony problem medyczny jest społecznie, kulturowo i historycznie rozwiązywany. UWAGi KoŃcoWe Podsumowując, należy podkreślić, że przedstawione powyżej kwestie polemicz‐ ne dotyczą samego terminu „transseksualizm". Jakkolwiek uznać go należy za powszechnie przyjęty, to stosowany jako etykieta wobec osób przechodzących proces uzgadniania płci stwarza szereg problemów natury społecznej, wynika‐ jących ze stereotypowych ujęć, za którymi nie stoi wiedza, a jedynie uproszczo‐ ne wyobrażenia. Dotyczy to zwłaszcza tej części życia, kiedy osoby z zWDPF porządkować zasadnicze kwestie z nim związane, ale także eliminować narosłe stereotypy i poprawiać rozumienie tego problemu. Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 515 przejdą wymagane procedury prawne i postępowanie medyczne, po czym starają się prowadzić stabilne życie, ciesząc się uzyskanym poczuciem spójności tożsa‐ mości. Ponadto transseksualizm nie jest zjawiskiem, ale określonym stanem klinicznym. nie należy też do zachowań transgenderowych. stąd też trudno umieścić go jednoznacznie w kategorii będącej problemem socjologicznym i badać rutynowo jak zjawisko społeczne. nie przeczy to temu, że kwestie z nim związane są interesującym materiałem badawczym dla socjologów. Dla przy‐ kładu: niezwykle ciekawą kwestią, ciągle słabo rozpoznaną socjologicznie, jest problem pełnej asymilacji osób transseksualnych do grup płciowych (binarnego systemu płci) i ich osiągnięcia w zakresie statusu społecznego. To, że transsek‐ sualizm nie może być traktowany jako „zjawisko społeczne", wynika również stąd, że najpierw był on uznany za chorobę psychiczną, a obecnie wiele danych wskazuje na to, że jest to wrodzone zaburzenie rozwojowe, trwałe (nieodwra‐ calne) i powstające we wczesnym okresie życia płodowego. Umieszczenie transseksualizmu w problematyce transgenderyzmu czyni osobom z zWDPF krzywdę i stanowi jeden z powodów, dla których poglą‐ dy społeczeństwa na temat problemów życiowych tych ludzi nadal dalekie są od ich właściwego pojmowania. Transseksualizm jako wada wrodzona nie ma nic wspólnego z transgenderyzmem rozumianym jako wolicjonalne zaprze‐ czenie płci społeczno ‐kulturowej, aczkolwiek wydaje się, że w zachowaniach osób transseksualnych tak właśnie jest. Jednak w tym przypadku spowodowane jest to wadą wrodzoną i nie podlega kształtowaniu przez czynniki społeczno‐ ‐kulturowe. zachowania transseksualistów nie mieszczą się w przytoczonej przez autorkę definicji „transgender". W zachowaniach transgenderowych lu‐ dzie mogą sobie „wybrać" płeć, co stanowi ewidentną różnicę wobec imperaty‐ wu wewnętrznego, nieakceptującego cech płci somatycznej, jaki charakteryzuje osoby z zWDPF. zachowania osób transseksualnych, zresztą w krótkim sto‐ sunkowo czasie, są typowe dla psychicznego poczucia płci, które dzierży prymat w strategii stereotypowego zachowania się jako kobiety (transseksualiści) lub jako mężczyźni (transseksualistki). chirurgiczna zmiana drugorzędowych cech płciowych w pełni utwierdza ich w tych rolach. Dlatego też transseksualizm należy traktować przede wszystkim jako termin medyczny. Być może, w dłuż‐ szej perspektywie, pozwoliłoby to uniknąć przez osoby transseksualne proble‐ mów podobnych do tych, jakich doświadczają mniejszości seksualne. należy także wyraźnie oddzielać transseksualizm od hermafrodytyzmu (zwią‐ zanego z somatycznymi wadami rozwojowymi), od transwestytyzmu (przebie‐ ranie się w garderobę płci przeciwnej jest źródłem gratyfikacji seksualnej) oraz od drag king, drag queen i crossdressing, gdyż te wydają się być skomercjalizowa‐ nym performansem. Świadomość tych różnic, a co za tym idzie, zrozumienie problemów osób z zWDPF, to ciągle duże wyzwanie, o czym Bieńkowska pi‐ sze, przytaczając przykłady opinii świadczących niejednokrotnie o braku jakie‐ gokolwiek rozeznania w omawianej problematyce. 516 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER Trudno nie zauważać faktu, że sposób widzenia i analizowania transseksu‐ alizmu w socjologii opierał się głównie na założeniach medycznych. Ponieważ psychiczne poczucie płci - zależne od właściwej informacji ośrodków mózgo‐ wych - determinuje zachowania i to niezależnie od stygmatów anatomicz‐ nych, na podstawie których przypisano danej jednostce płeć metrykalną. Także traktowanie przez socjologię transseksualizmu w obrębie socjologii dewiacji jest błędem, co nie budzi już kontrowersji. Dotyczące kulturowego konstruowania płci prace z zakresu etnometodologii, mające za zadanie redefinicję/podważenie biologicznego statusu płci, nie mają wiele wspólnego z transseksualizmem jako wrodzoną wadą rozwojową. Jakkolwiek ukazać one mogą społeczne konstru‐ owanie i utrzymywanie pewnego porządku (także w zakresie regulacji zachowań opartych o płeć), to nie sposób pominąć tu biologicznych podstaw zWDPF. Podkreślić też należy dobitnie, że transseksualiści nie zmieniają płci, lecz dążą do uzgodnienia płci fenotypowej z płcią psychiczną, stąd też jakiekolwiek stwierdzenia o „zmianie płci" mogą powodować zakłócenie właściwego postrze‐ gania realnych problemów osób transseksualnych oraz zacierać w społecznym odbiorze istotę tego, czym rzeczywiście jest zWDPF. Kwestii terminologicznych dotyczą także nieporozumienia wynikające z nie‐ ostrości niektórych pojęć opisujących płeć za pomocą różnych epitetów. i tak na przykład: płeć biologiczna, tak często odróżniana od kulturowej, mylnie bywa utożsamiana z płcią somatyczną (fenotypową), gdy tymczasem obejmuje ona również psychiczne poczucie płci - płeć psychiczną. Pominięcie tej ostatniej jako składowej płci biologicznej jest naleciałością, z której wycofała się już nowo‐ czesna medycyna, niedzieląca schorzeń na psychogenne i somatogenne. Wyjście poza tę dychotomię implikuje konieczność leczenia człowieka, a nie choroby. Thomas A. edison celnie powiedział kiedyś, że „głównym zadaniem ciała jest noszenie mózgu" i w przypadku osób z zWDPF w sposób szczególny uwi‐ dacznia się podrzędna rola ciała - właśnie materię cielesną trzeba dostosować do nadrzędnego wobec niej poczucia/przekonania, kim się jest (nie za kogo zostałem/ ‐am uznany/ ‐a, lecz kim rzeczywiście jestem, a na tym polega kon‐ flikt pomiędzy biernym a czynnym aspektem tożsamości). odnośnie do analizowania osób transseksualnych w kategoriach tożsamości jednostkowej należy uznać, że jest to niezwykle interesujący obszar dla badań socjologicznych. Konstruowanie tożsamości, które traktuje się współcześnie jako wymóg jednostkowego przystosowania społecznego, może w przypadku osób transseksualnych nie tylko pokazać rzeczywiste problemy związane z sa‐ mookreśleniem w społecznej przestrzeni, ale też przyczynić się do nowego spoj‐ rzenia na teoretyczne koncepcje tożsamości. W wypowiedziach osób z zWDPF, także tych cytowanych przez autorkę, daje się zauważyć, że osoby transseksualne chcą jasno określonej tożsamości, rekonstruując w ten sposób binarny system płci, a nie przekraczając go w jakiś nieokreślony sposób. osoby te konsekwent‐ nie dążą do uzgodnienia cech płci fenotypowej z cechami płci psychicznej. nie Odczarować ZWDPF - zespół wrodzonej dezakceptacji... 517 udowadniają niczego sobie ani otoczeniu, lecz starają się i podejmują wysiłki, powodowani określonym poczuciem płci, żeby ulokować się w społecznej prze‐ strzeni takiej, jaka ich otacza. W konsekwencji dążą do zmiany drugo– i trze‐ ciorzędowych cech płciowych swojego ciała, co jest efektem społecznej presji, będącej wynikiem binarnego rozumienia płci. Podsumowując, należy zauważyć, że w polskim dyskursie dotyczącym trans‐ seksualizmu widoczny jest niemal zupełny brak odwołań do genezy omawiane‐ go tu problemu, a więc nie podkreśla się, że zWDPF jest zaburzeniem rozwo‐ jowym. można wysnuć przypuszczenie, że „odczarowanie" tego zespołu poprzez uświadamianie społeczeństwa, że jest to wada wrodzona, mogłoby przyczynić się do zmiany samego dyskursu, a w konsekwencji ograniczyć niekorzystne (i często dyskryminujące) postawy wobec osób transseksualnych. Książka małgorzaty Bieńkowskiej, jakkolwiek zawiera pewne niedoskona‐ łości (wykazane w niniejszym artykule), jest z tego punktu widzenia korzystna i pod pewnymi względami pomocna w zrozumieniu problemów osób dotknię‐ tych opisywanym w niej stanem klinicznym. BiBlioGRAFiA Baron, J. & Baron, J. (1996). Zarys endokrynologii ginekologicznej i położniczej. Warszawa: Wy‐ dawnictwo lekarskie PzWl. Beisert, m. (Red.). (2006). Seksualność w cyklu życia człowieka. Warszawa: Wydawnictwo nau‐ kowe PWn. Bieńkowska, m. (2012). Transseksualizm w Polsce. Wymiar indywidualny i społeczny przekracza‐ nia binarnego systemu płci. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku. ebershoff, D. (2012). Dziewczyna z portretu. (Przeł. T. Bieroń). Kraków: społeczny instytut Wydawniczy znak. Forest, m. G. (1995). Diagnosis and treatment of disorders of sexual development. W: l. J. de Groot (Red.). Endocrinology (s. 1974‐2010). (Wyd. 1). Philadelphia: W. B. saunders co. Garcia ‐Falgueras, A. & swaab, D. F. (2008). A sex difference in the hypothalamic uncinate nucleus: Relationship to gender identity. Brain, 131(12), 3132–3146. imieliński, K. (1982). Zarys seksuologii i seksiatrii. Warszawa: Państwowy zakład Wydawnictw lekarskich. imieliński, K. & Dulko, s. (1988). Przekleństwo Androgyne. Transseksualizm - mity i rzeczy‐ wistość. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Kruijver, F. P., Balesar, R., espila, A. m., Unmehopa, U. A., & swaab, D. F. (2002). estrogen receptor ‐alpha distribution in the human hypothalamus in relation to sex and endocrine status. Journal of Comparative Neurology, 454(2), 115–139. lisk, R. D. (1967a). neural localization for androgen activation of copulatory behaviour in the male rat. Endocrinology, 80, 754–761. lisk, R. D. (1967b). sexual behaviour; hormonal control. W: l. martini & W. F. Ganong (Red.). Neuroendocrinology (s. 197–239; t. 2). new York: Academic Press. luders, e., sanchez, F. J., Gaser, c., Toga, A. W., narr, K. l., Hamilton, l. s., & Vilain, e. (2009). Regional gray matter variation in male ‐to ‐female transsexualism. Neuroimage, 46(4), 311–319. 518 Anna KARNAT ‐NAPIERACZ, Zbigniew LIBER ohnishi, H., Kondo, Y., & sakuma, Y. (2003). estrogen ‐induced vigorous mounting in fe‐ male rats carrying hypothalamic knife cuts. Journal of Neuroendocrinology, 15(6), 602–606. ostrowski, K. (1982). Embriologia człowieka. Warszawa: Państwowy zakład Wydawnictw lekarskich. Raboch, J. & starka, l. (1974). Plasmatic testosterone in men with disturbances of somato‐ sexual development. W: G. Dörner (Red.). Endocrinology of sex. leipzig: Johann Ambro‐ sius Barth. seligmann, m. e. P., Walker, e. F., & Rosenhan, D. i. (2003). Psychopatologia. (Przeł. J. Gile‐ wicz, A. Wojciechowski). Poznań: zysk i s ‐ka. skałba, P. (1998). Endokrynologia ginekologiczna. Warszawa: Państwowy zakład Wydawnictw lekarskich. starowicz, z. l. (2000). Seksuologia sądowa. Warszawa: Wydawnictwo lekarskie PzWl. swaab, D. F. & Fliers, e. (1985). Asexually dimorphic nucleus in the human brain. Science, 228, 1112–1115.