gogoa (aurrena	online) 2019-11-04 How	Physics	Makes	Us	Free JENANN	ISMAEL New	York:	Oxford	University	Press,	2016,	273+xiv	or.1 DOI:	10.1387/gogoa.21216 Fisikak	duen	munduaren	ulerkera	eta	askatasuna (edo	nork	bere	burua	gobernatzeko	gaitasuna) uztartu daitezkeela defendatu nahi du Ismaelek liburuan. Askatasuna ez dago modan, ordea. Fatalismoa	da	nagusi.	Alde	handia	dago	bizi	dugun	munduaren	eta	fisikak	deskribatzen	duenaren artean, eta ohikoa da "Bizi duguna fisikak ilusioa dela erakusten du" eta horrelakoak entzutea. Beste askori, askatasunaren defentsa metafisikoa lekuz kanpokoa irudituko zaio. Horiek, askatasuna	orain	eta	hemen	behar	dela	defendatuko	dute.	Ez	duela inongo	zentzurik	askatasuna termino	horietan	pentsatzeak. Askatasunaz	hitz	egiterakoan,	askatasun	politiko	eta	soziala izan	ohi	dugu	buruan.	Kasu	honetan, ordea, "gogo askea" deritzon horretaz ari da egilea. Kontzientziaren mailan, gutako bakoitzak aukeratzeko,	ekiteko,	duen	gaitasunaz;	nork	bere	burua	gobernatzeaz,	alegia. Liburu hau, gaur egungo fisikak dioena aintzat hartzen duen eta hark dioena bere munduaren ikuskeratik	deslotzen	ez	duen	edonork	irakurtzekoa	da.	Askatasunarena	bezalako	galdera	filosofiko handiei	ezin	zaizkiela	erantzun	berriak	eman	uste	duten	horiek	ere	irakurri	beharko	lukete	liburua. Autorearen	asmoa	auziaren	ikuspegi	orokorra	eskaintzea	denez,	ez	da	auzi	partikularretan	sartzen, eta	ez	du	auziak	berezko	duen	lexiko	espezializaturik	ere	erabiltzen.	Hortaz,	nahiz	eta	gaur	egungo zientziaren filosofiaren	auzi	puntakoak landu, irakurle	adituak	eta zaletuak irakurtzeko	modukoa da. Gainera, gaian sakondu nahi duenak irakurketa-gomendio osatua du liburuaren amaieran. Astun egin zaionarentzat, aldiz, liburuan zehar darabiltzan kontzeptu giltzarriak biltzen dituen glosario	erabilgarria	ere	badu. 1	Eskerrak eman nahi dizkiet Joana Garmendia eta Kepa Kortari, lan honen aurreko bertsioei zuzenketak	eta	oharrak	egiteagatik. LIBURU	KRITIKA gogoa (aurrena	online) 2019-11-04 Baina	ez	du	horrek	bakarrik	egiten	liburua	irakurterraz;	nabarmentzekoa	da	Ismaelen	idazkera	fin eta	iradokitzailea	ere.	Metafora	zein	analogia	lagungarriz	betea	dago.	Ez	dago	adibide	beharturik, funtzio erabat didaktikoa dute darabiltzan errekurtso erretorikoek. Ez da adibideak dakarren biluztasunaren beldur, eta horrek erakusten du, hein batean, bere pentsamenduaren sendotasuna. Noziorik abstraktuenetik adibide lurtarrenera salto egiteko duen gaitasuna ere nabarmentzekoa	da. Liburuak bi zati ditu. Lehenengo zatiak hiru atal ditu: 70 orrialde guztira, horiek irakurri nahi ez dituen	"alferrentzako	eranskina"	eta	guzti.	Bigarren	zatia	mardulagoa	da:	130	orrialde	osotara,	eta bost atal. Horrez gainera, hitz-atze osatua ere badu. Amaieran, lehen aipatu glosario eta irakurketa-gomendioez	gain,	erreferentzia-bilduma	eta	index	lagungarria. Liburua	modu askotan irakur daiteke;	mamia laugarren, bosgarren eta seigarren atalek osatzen dute	eta,	hortaz,	gaian	aditua	denak	zuzen	jo	dezake	horiek	irakurtzera.	Hitz-atzea	irakurtzea	ere gomendatuko nioke. Guztia irakurri nahi ez eta aditu ez denak, aldiz, lehen kapitulua eta alferrentzako	eranskina	irakurri	ondoren,	bigarrena	irakur	dezake	osorik.	Dena	den,	bere	prosaren iaiotasunak eta adibideen originaltasunak irakurketa atsegina eta azkarra bideratzen dutenez, liburua	oso-osorik	irakurtzea	da	aukerarik	onena. Ismaelek zera erakutsi nahi du: niaren, denboraren eta lege fisikoen inguruan ditugun zenbait gaizki-ulertu albo batera utziz gero, itxurazkoa besterik ez dela askatasunaren eta fisika klasikoaren	determinismoaren	arteko	bateraezintasuna. Horretarako,	lehenengo	atalean,	gaur	egungo	zientziarekin	bateragarria	den	eta	erabat	naturalista den niaren deskribapena egiten du; beharbada, neurozientzietan, zientzia kognitiboetan edo gogoaren filosofian dabilenarentzat ezaguna. Garenari buruz dugun ikuskera aurreteorikoa kordokan jarri gabe, bi gauza nabarmentzen ditu Ismaelek: alde batetik, nia barne-substantzia delako	ikuskera	kartesiarra	albo	batera	uzten	du;	bestetik,	defendatzen	du	nia	ez	dela	guk	sortzen dugun	produktu	bat,	sortua	datorkigun	zerbait	baizik.	Norbere	burua	subjektu	bakartzat	ulertzera garamatzan	prozesamendu	aurrepertsonal	baten	sorkari	gara,	ez	gara	prozesamenduaren	egile. Lehen	zatiko	niari	buruzko ikuspegi	hori funtsezkoa izango	da,	ondoren,	bigarren	zatian	Ismaelek defendatu nahi duena ulertzeko. Bigarren zatiko lehen kapituluan, liburuak erantzun nahi duen arazoa planteatzen digu Peter van Inwagenen "ondorio-argumentua" esaten zaionaren bitartez. Argumentuak	honela	dio: (P1)	Determinismo	dinamikoari	so	eginez	gero, iraganeko	gertakari	eta	natura-legeak	kontuan izanda,	etorkizunari	buruzko	egia	oro	erator	daiteke. (P2)	Iragana	ez	dago	gure	kontrolpean. (P3)	Natura-legeak	ez	daude	gure	kontrolpean. (P4)	Gure	ekintzak	natura-legeen	eta	iraganeko	gertaeren	ondorio	dira. Hortaz, (P5)	Gure	ekintzak	ez	daude	gure	kontrolpean. Ismaelek	(P5)	faltsua	dela	uste	du,	eta,	hori	erakusteko,	argumentuaren	premisen	baitan	gordean LIBURU	KRITIKA gogoa (aurrena	online) 2019-11-04 dagoen kausalitatea, natura-legeen eta denboraren ulerkera aldatzea izango da bere estrategia. Baina	hori	ez	dela	nahikoa	nabarmentzen	du Ismaelek,	eta	gisa	honetako	argumentuak	mozteko modu	bakarra	"kate	kausalean	kontrolatzen	dugun	zerbait	txertatzea	dela"	(98	or.)	dio.	Hori	dela eta, askatasuna onartzetik abiatzen da. Newtondar	mekanikaren legeak ez direla deterministak bakarrik,	lege	lokalak	ere	badirela	dio.	Alegia,	baldintza	isolatu	zein	idealizatuetan	gauzen	portaera zein	den	azaltzen	duten	legeak.	Hori	dela	eta,	maila	mikroan	determinismoak	duen	eraginak	muga oso	malguak	edo	ahulak	ezartzen	dizkio	maila	makroko	fisikari.	Hortaz,	gu	bezalako	sistema	batek, alegia, nork bere burua gobernatzeko gaitasuna duenak, agentea bere ingurunearen	mugetatik deslotzeko	gaitasuna	du,	hein	batean,	erabakimenari	"funtsezko	kontrola"	emanez.	Sistema	batek bere	portaeraren funtsezko	kontrola	duela	diogu,	sistemaren	barneko	edo	baitako	prozesuek	rol erabakitzailea	badute	sistema	beraren	portaeraren	sorkuntzan. Ismaelek	ez	dio	esperientzia	fenomenikoa	edo	"qualia"	esan	izan	zaiona	zergatik	dugun	galderari erantzuten. Liburuaren helburua beste bat da. Nolabait esanda, gure erabakimenak funtsezko kontrola	duela	behin	onartuta, eta	niaren ikuspegi	naturalizatu	batetik abiatuta,	hori	bermatzen duen	eustazpian	jartzen	du	arreta	Ismaelek.	Esan	bezala,	argumentuaren	premisen	baitan	gordean dagoen	kausalitatea,	natura-legeen	eta	denboraren	ulerkera	aldatzea	izango	da	bere	estrategia. (P1)en arabera, etorkizuneko gertakariak ezagut genitzake iraganeko gertakariak eta horiek gobernatzen dituzten natura-legeak aintzat hartuta. Ismaelek dio, (P1)en noranzko bat dagoela gordean, iraganak	etorkizuna	kausatzen	duelako ideia.	Hori	dela	eta,	kausalitatea	ulertu	beharra azpimarratzen	du.	Russellekin	bat	eginez,	defendatzen	du	kausalitaterik	ez	dagoela	lege	orokorren mailan; alegia, natura-legeek gauzak nolako portaera duten azaltzen digutela, baina ez dutela argitzen,	ez	gertaera	batek	beste	batekiko	duen	beharrezkotasun	kausala,	ez	noranzkoa.	Naturalegeak simetrikoak dira. Kausalitatea, aldiz, erlazio asimetrikoa da: erreferentzia-markoaren, zirkunstantzien	eta	agentearen	asmoen	araberakoa.	Alabaina,	nahiz	eta	kausalitateak	ez	duen	rolik natura-lege oinarrizkoen mailan, funtsezkoa da natura-lege oinarrizkoen baitatik sortzen diren erregulartasun	emergenteak	baliatuz	ekiten	duten	gu	bezalako	agenteentzat.	Hori	da,	hain	zuzen ere, gaur egun zientziak kausalitatea ulertzeko duen era: agenteak dituen helburu praktikoak gauzatzeko helbide estrategikoa da. Kausalitatea, hortaz, Ismaelen arabera, askatasunaren adierazle litzateke, eta ez alderantziz. Iraganeko gertakariak eta horiek gobernatzen dituzten natura-legeak etorkizuneko gertakariak eratortzeko erabil litezkeen moduan, etorkizuneko gertakariak eta horiek gobernatzen dituzten natura-legeak erabil litezke iraganeko gertakariak eratortzeko. Behin (P1)en gordean dagoen kausalitatearen ulerkera zuzenduta, iraganetik etorkizunerako	"konpultsio"	hori	albo	batera	utzi	beharko	genuke. (P3) Kausalitatearekin gertatzen den moduan, bi lege mota ezberdinen araberako fisika-legeak ulertzeko	bi	era	ezberdintzen	ditu Ismaelek.	Alde	batetik, lege lokalak,	edo	baldintza isolatu	zein idealizatuetan gauzen portaera zein den azaltzen duten legeak, egongo lirateke. Lege horietatik eratortzen	den	legeen	ulerkera	ere	"lokala"	edo	"kokatua"	litzateke;	zientzialariek	normalean	izan ohi dutena, alegia. Bestalde, lege globalak egongo lirateke: unibertsoa bere osotasunean deskribatu asmo luketen lege lokaletatik eratorritako lege emergenteak. Lege horietatik sortzen den ikuskera, aldiz, globalista 2 litzateke, filosofo eta kosmologoen artean hedatuen dagoen 2	Ikuskera	globalista	honen	kalteak	filosofiako	beste	eremuetan	ere	nabarmentzen	dira.	Gogoaren eta	hizkuntzaren	filosofian	ikuspegi	globalista	honen	kalteei	buruz,	irakurri	Perry	(2003). LIBURU	KRITIKA gogoa (aurrena	online) 2019-11-04 ikuspegia: Lehenengo	deskribapenak	[ulerkera	lokalak],	bi	sistema	irekiren	(ikertzailea	eta	ikergai	den sistema) arteko jardun engaiatu bezala ikusarazten digu ikerketa zientifikoa. Lege globaletan	azpimarra	egiteak,	aldiz,	gu	geu	parte	garen,	unibertso	amaitu	baten ikuskera desgorpuztura	garamatza.	Gainera,	arestiko	deskribapenak	[ulerkera lokalak]	unibertsoko zatien portaera deskribatzen duten legeak oinarrizkotzat eta lege globalak horiengandik eratorriak ikusarazten dizkigu. Lege globaletan azpimarra egiteak, aldiz, lege globalak oinarrizkotzat	eta	edozein	azpisistema irekiren	portaeraren	deskribapena	osotasun	baten osatugabeko	deskribapentzat	hartzera	garamatza.	(110	or.)3 Ikuskera globalista hartzeak legeak reifikatzea dakar; eta, gertaerek legeak mugatu beharrean, legeek gertaerak mugatzen dituztela pentsatzera eraman gaitzake. Ismaelentzat, hori da, hain zuzen, "ondorio-argumentua" baleko egiten duena. Behin ikuspegi globalista hori albo batera utzita, (P3)ren indarra ez da horren agerikoa. Legeek gertaerak	mugatzen ez badituzte, eta guk gertaeretan esku hartzeko gaitasuna badugu, Ismaelen arabera, fisika-legeak, modu oso partzialean	bada	ere,	guk	eraginak	dira,	eta,	hortaz,	gure	"kontrolpean"	daude.	Dena	den,	ez	dirudi (P3)ren	aurkakoa	ere	onartuko lukeenik;	"kontrol"	hitzarekin	zer	esan	nahi	duen	ez	dago	argi,	ez dirudi normalean erabiltzen dugun esanahia duenik buruan. Badirudi, hemen ere, ezinbestekoa dela	maila	mikroko	eta	makroko	fisika	kontuan	izatea	"kontrol"	hitzaren	zentzua	ulertzeko. Amaitzeko, eta honekin lotuta, seigarren atalean, (P2)k dioena, alegia, iragana ez dagoela gure kontrolpean, zer zentzutan ulertu behar den aztertzen du. Lege fisikoek, lehen esan bezala, ez diote iragana,	orainarekiko	zein	etorkizunarekiko,	ontologikoki	ezberdina	edo	pribilegiatua	denik. Ordea, gure esperientziak kontrakoa erakusten digu: uste dugu ezin dezakegula etorkizuna ezagutu iragana ezagutzen dugun modu berean (asimetria epistemikoa); eta, ezin dezakegula eragin	iraganean,	etorkizunean	eragin	dezakegun	eran	(asimetria	praktikoa).	Ismaelek	argudiatzen du asimetria horien jatorria esku hartzen duen agentearen perspektibaren ondorio dela. Behatzaile	hutsak	izango	bagina,	denbora	ez	litzateke	hiru	dimentsioen	antzerako	beste	dimentsio bat	besterik.	Ordea,	esku	har	dezakegula ikusteak,	eta	gure	ekintzak	aukeramen	horren	ondorio direla ikusteak, espazioa eta denbora ezberdintzera garamatza. Denbora ez da ziurgabetasuna argitzen den dimentsioa bakarrik, espazioaren kasuan gertatzen den bezala; izan zitekeena eta dena	argitzen	den	dimentsioa	ere	bada.	Horregatik,	iraganaren	eta	etorkizunaren	arteko	aldea	ez da	epistemikoki	soilik	ulertu	behar,	praktikoa	ere	bada;	gure	ekiteko	gaitasunaren	ondorio	zuzena da.	Hortaz,	(P2)	zentzu	honetan	ulertuta,	askatasunaren	ondorio	izango	litzateke. Zazpigarren	eta	zortzigarren	ataletan,	aurreko	hiru	kapituluetan	garatutako	ideiak	aplikatzen	ditu Michael Scrivensen "Aurresateko gaitasunaren paradoxa" eta fatalismoaren auziari modu dotorean	erantzuteko.	Azken	atala	-beharbada	liburuko	ahulena-,	aldiz,	autoeraketari	buruzkoa 3	"The earlier description made us think of scientific investigation as an active investigation between	one	open	system	(an	experimenter)	and	another	(the	system	under	study).	The	focus	on the global laws, by contrast, encourages a disembodied view	of a closed universe, of	which	we ourselves are parts. And the earlier description made us think of the laws that describe the behavior	of	components	of the	universe	as	basic	and	the	global laws	as	derivative.	The	focus	on global laws, by contrast,	makes us think of the global laws as basic, and any description of the behavior	of	open	subsystems	as	an	incomplete	description	of	the	whole".	(110	or.) LIBURU	KRITIKA gogoa (aurrena	online) 2019-11-04 da. Funtsean, erabakiak hartuz egiten dugula, partzialki bada ere, gure bizitza den bezalakoa, diosku. Darraion hitz-atzeak interes handiagoa du, liburuan defendatutakoaren laburpen osatua egiten	baitu. Badirudi fisika kuantikoak erakusten duela naturan indeterminismoa dela nagusi, eta ez determinismoa. Horren argitan, batek galde dezake ez ote den anakronikoa Ismaelen defentsa. Autorearen	erantzuna	garbia	da: fisika	kuantikoa	oraindik	ez	dugu	guztiz	ulertzen	horrelako	auzi batean izan	ditzakeen	ondorioak	ateratzeko;	gainera,	askatasuna	auzitan jarri	duena,	historikoki, determinismoa dela ulertu izan da, eta horren adierazlerik argiena mekanika klasikoa da; amaitzeko, newtondar legeak dira, gaur-gaurkoz, agentearen	mailako fisika eraginkorra. Hortaz, erabateko	zentzua	dauka	zer	askatasun	mota	den	posible	ezagunak	diren	fisika	klasikoaren	mugen baitan	galdetzeak.	Jakinik,	fisika	determinista	ote	den	galdera	erantzun	gabe	dagoela. Oso baliagarria da liburua: denbora, legeak, kausalitatea, objektu/subjektu bereizketa, lehenengo/hirugarren	pertsona	bereizketa, transzendente/kokatu	bereizketa	birpentsatzeko	bide ematen baitu, besteren artean; guztiak ere filosofian dagitenentzat garrantzitsuak diren zeharkontzeptuak.	Datorrenaren zain dagoen gizartearen garaian, galdera filosofiko handiek erantzun berririk ezin jaso dutela diotenen kontra, askatasunaz pentsatzea merezi duela erakusten du Ismaelen	liburuak. Erreferentziak Perry, John. 2003. "The subject matter fallacy". Journal of Applied Logic 1 (1-2): 93–105. https://doi.org/10.1016/S1570-8683(03)00005-3 Beñat	Esnaola UPV/EHU