SEKSTUS EMPIRYK WYDAWNICTWO MAREK DEREWIECKI Przeciw fizykom Przeciw etykom SE KS TU S EM PI RY K Pr ze ciw fi zy ko m . P rz ec iw e tyk om Wedle trafnego określenia V. Brocharda dzieło Sekstusa jest prawdziwą sceptyczną „summą". To paradoksalne, zważywszy na sceptyczny kontekst, sformułowanie dobrze oddaje charakter dzieła Sekstusa, które rzeczywiście odznacza się szeregiem cech łączących go ze średniowiecznymi kompendiami. Celem Sekstusa nie jest przedstawienie argumentacji nowatorskich, ale zwieńczenie wielkiej tradycji sceptycznej, sporządzenie wyczerpującego zestawu argumentacji krytycznych, które podważyłoby fundamenty filozofii dogmatycznej, tłumiąc pychę dogmatyków i lecząc ich z „dogmatycznego szaleństwa". Dzięki temu przesłaniu oraz pasji historycznej autora dzieło Empiryka stanowi prawdziwą skarbnicę wiedzy na temat starożytnej filozofii, zawierając krytyczne przedstawienie dyskutowanych przez całą grecką tradycję filozoficzną zagadnień z zakresu logiki, fizyki i etyki. Paradoksem jest, że wielki krytyk głównych tez tradycji, jakim jest Sekstus, pozostaje w najwyższym stopniu wierny ideałom klasycznej filozofii greckiej. Jest on racjonalistą w najlepszym sensie tego słowa – jego wywody, mimo destrukcyjnego charakteru, opierają się na mocy logiki i odwołaniu do rozumu. Chociaż obala fundamentalne dla dogmatyków pojęcie przyczyny, to jednak, gdy pisze, że przyczyna nie może być późniejsza od skutku, trudno mieć wątpliwości, że jest o tym przekonany. Gdy wspomina o ludziach, którzy „stawiają rzeczy na głowie", można się domyślać, że jest to jego ocena epoki, w której element mistyczny i religijny zawładnął filozofią, czyniąc z niej formę religijnego objawienia. www.derewiecki.pl Sekstus Empiryk żył na przełomie II i III wieku po Chrystusie. Mimo wielkiej spuścizny jest jedną z najmniej znanych postaci filozofii starożytnej. Z całą pewnością był Grekiem, sceptykiem, kontynuatorem filozofii Pyrrona z Elidy i Timona z Fliuntu. Ponieważ nie wierzył w możliwość poznania prawdziwych przyczyn chorób i ograniczał się do obserwacji ich przyczyn, zyskał przydomek „Empiryk". Z bogatej twórczości Sekstusa, w całości poświęconej walce z filozoficznym dogmatyzmem, zachowały się trzy wielkie dzieła: Zarysy pyrrońskie oraz Przeciw uczonym i Przeciw dogmatykom (tradycyjnie wydawane pod wspólnym tytułem Przeciw matematykom). Teksty te stanowią fundamentalne źródło poznania starożytnego sceptycyzmu. Zarysy pyrrońskie stanowią kompendium sceptycyzmu, przedstawiając jego główne zasady oraz wykazując niemożność poznania pewnego w zakresie logiki, fizyki i etyki. Dzieło Przeciw uczonym zawiera sceptyczną krytykę nauk: gramatyki, retoryki, geometrii i arytmetyki, astronomii i muzyki. Największe zachowane dzieło Sekstusa, jakim jest Przeciw dogmatykom, stanowi nie tylko wielką rozprawę z dogmatyczną logiką, fizyką i etyką, ale dzięki swej bogatej warstwie historycznej jest jednym z najważniejszych źródeł poznania myśli antycznej. SE_okladka_projekt.p65 10-09-11, 06:241 Kęty 2010 WYDAWNICTWO MAREK DEREWIECKI PRZECIW FIZYKOM PRZECIW ETYKOM Przełożył, wstępem i przypisami opatrzył ZBIGNIEW NERCZUK SEKSTUS EMPIRYK (Adversus mathematicos IX–XI) TYTU£ ORYGINA£U PròV maJhmatiko?V IXXI Przek3adu tekstu dokonano na podstawie wydania Sexti Empirici Opera, rec. Hermannus Mutschmann, volumen II, Adversus Dogmaticos libros quinque (Adv. mathem. VIIXI) continens, Lipsiae MCMXIV, skonfrontowanego z innymi wydaniami oraz propozycjami interpretacyjnymi przedstawianymi przez t3umaczy tekstu. © 2010 for the Polish translation by Zbigniew Nerczuk © 2010 for the Polish edition by Wydawnictwo MAREK DEREWIECKI Wydanie pierwsze Prze3o¿y3, wstêpem i przypisami opatrzy3: Zbigniew Nerczuk Redakcja i korekta: Waldemar Polanowski Sk3ad tekstu i projekt obwoluty: Roda Projekt Druk i oprawa: Drukarnia Skleniarz ul. J. Lea 118 30-133 Kraków Podrêcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy¿szego ISBN 978-83-89637-96-3 WYDAWNICTWO MAREK DEREWIECKI ul. Szkotnia 29a, 32-650 Kêty tel./fax (33) 8454149, 603931607 e-mail: wydawnictwo@derewiecki.pl Ksiêgarnia: www.derewiecki.pl Dystrybucja: tel./fax (33) 8561584, 502637305 Nak3ad: 1000 egz., objêtoae w arkuszach wydawniczych: 16 SPIS TRECI Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Sekstus  ¿ycie i dzie3a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6  ycie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Dzie3a Sekstusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Charakter ogólny dzie3 Sekstusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Sekstus jako historyk filozofii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Forma argumentacji i jej cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 PRZECIW FIZYKOM KSIEGA IX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1. O zasadach fizycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 2. O bogach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3. O przyczynie i o tym, co bierne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 4. O ca3oci i czêci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 5. O ciele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 KSIÊGA X . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 1. Czy miejsce istnieje? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 2. Czy istnieje ruch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 3. Czy istnieje czas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 4. O liczbie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5. O powstawaniu i giniêciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 PRZECIW ETYKOM Wstêp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Przeciw etykom na tle twórczosci Sekstusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 ród3a Sekstusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Sposób przedstawienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Struktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 a) Etap krytyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 b) Etap konstrukcyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 Spis treci4 KSIÊGA XI PRZECIW ETYKOM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 1. Na czym polega ca3a rozbie¿noae na temat spraw ¿yciowych . . . . . 185 2. Czym jest dobro, z3o i to, co obojêtne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 3. Czy istnieje dobro i z3o z natury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 4. Czy mo¿na ¿yae szczêliwie, gdy przyjmie siê rzeczy dobre i z3e z natury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 5. Czy ten, kto wstrzymuje siê od s1du na temat tego, co dobre i z3e z natury, jest szczêliwy pod ka¿dym wzglêdem . . . . . . . . . . . . . . . 213 6. Czy istnieje jaka sztuka ¿ycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 7. Czy sztuki ¿ycia mo¿na nauczaae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 S3owniczek terminów greckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Wybór bibliografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 WPROWADZENIE Niewiele jest terminów w historii filozofii, których znaczenie by3oby tak ró¿nie rozumiane i budzi3o tak odmienne skojarzenia, jak to jest w przypadku s3owa sceptycyzm 1. Termin ten nale¿y bowiem do w1skiego krêgu pojêae filozoficznych, które funkcjonuj1 nie tylko w sferze rozwa- ¿añ mieszcz1cych siê w zakresie profesjonalnej filozofii, ale i w wiadomoci potocznej. Pochodz1c od greckiego s3owa ske/ptesqai, co znaczy patrzeae, badaae czy rozwa¿aae, uzyska3o ono zarówno w sferze akademickiej, jak i jêzyka codziennego znaczenie bardzo odleg3e od ród3owego. Popularnie wi1zane z pewn1 doz1 pesymizmu, nadmiernego krytycyzmu, elementem destrukcyjnym czy fatalistycznym, nabra3o negatywnego wydwiêku. Bycie sceptykiem nie budzi szacunku ani poklasku, wrêcz przeciwnie kojarzy siê z pewn1 intelektualn1 ja3owoci1 czy pró¿noci1. Zgodnie z tak1 konotacj1 tego terminu B. Russell w swej History of Western Philosophy wspomina3, ¿e sceptycyzm jest wymówk1 cz3owieka leniwego 2. W zbli¿ony sposób okrela3 sceptycyzm M. Dal Pra: Sceptycyzm zatem nie ¿yje ¿yciem w3asnym, lecz jawi siê jako paso¿yt, z samej swej natury przeznaczony do tego, aby umrzeae razem z organizmem, w którym przebywa i który niszczy 3. Obie opinie sugeruj1, ¿e sceptycyzm jest nurtem ja3owym lub co najwy¿ej krytycznym, który szuka schronienia w intelektualnej bezczynnoci czy te¿ funkcjonuje wy31cznie dziêki krytyce tych, którzy g3osz1 pozytywne przekonania. Z drugiej strony wielu badaczy podkrela znaczenie wszelkich nurtów krytycznych i sceptycznych dla rozwoju kultury europejskiej. Na ich rzecz wysuwane s1 argumenty, ¿e zwi1zana z nimi gotowoae do ci1g3ego podwa¿ania przy1 W przedstawionym poni¿ej wstêpie znajduj1 siê fragmenty zaczerpniête z prac ju¿ publikowanych: Sekstus Empiryk  osoba i dzie3a, Toruñski Przegl1d Filozoficzny, nr 78, Toruñ 2007, s. 95108 oraz Sekstus Empiryk, Przeciw uczonym, prze3. Z. Nerczuk, Kêty 2007. 2 B. Russell, History of Western Philosophy, London 1947, s. 257 (scepticism was a lazy mans consolation). 3 Cyt. za G. Reale, Historia filozofii staro¿ytnej, prze3. E. I. Zieliñski, Lublin 1999, t. III, s. 516, przypis 23. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom6 jêtych przekonañ zadecydowa3a o ewolucji, ekspansywnoci i skuteczno- ci kultury Zachodniej czy te¿, ¿e okresy krytyki stanowi1 nieod31czne etapy rozwoju filozofii greckiej, w której elementy konstrukcyjne przeplataj1 siê z destrukcyjnymi. Wspomniane powy¿ej przyk3ady pokazuj1, jak szeroko rozumiany jest sceptycyzm i w jak du¿ym stopniu jego ocena zale¿y od tego, do którego z w1tków obecnych w sceptycyzmie ocena ta siê odnosi. Warto podkreliae, ¿e ostatnich kilka dekad przynios3o prawdziwy renesans zainteresowania antycznym sceptycyzmem. Przyczyn tego zjawiska jest kilka: na pewno nale¿y do nich wiêksza wiadomoae znaczenia antycznego sceptycyzmu dla rozwoju nowo¿ytnej filozofii (recepcja Sekstusa), poszukiwanie coraz szerszego t3a dla dysput prowadzonych przez hellenistyczne szko3y filozoficzne, a tak¿e aktualnoae zarówno metody sceptycznej, jak i przedmiotu rozwa¿añ, które stanowi1 wyran1 inspiracjê dla wielu badaczy stawiaj1cych swej analizie wiêcej ni¿ tylko historyczne cele. SEKSTUS   YCIE I DZIE£A  YCIE Sekstus Empiryk jest najmniej, a równoczenie najlepiej znanym filozofem staro¿ytnoci 4. To paradoksalne stwierdzenie doskonale oddaje stan rzeczy. Chocia¿ dysponujemy bardzo obszern1 spucizn1, to mówi1c o samym autorze ograniczyae siê musimy do kilku zdawkowych informacji. W swych dzie3ach Sekstus  niejednokrotnie skory do opisu, gdy mowa o postaciach z odleg3ej przesz3oci  zachowuje tajemnicze milczenie na temat swojego ¿ycia i swej epoki 5. Teksty Sekstusa nie zawieraj1 ¿adnych jednoznacznych informacji na temat tego, kim ich autor by3, kiedy ¿y3 i gdzie dzia3a3. Niew1tpliwe pozostaje tylko to, i¿ uwa¿a3 siebie za sceptyka, kontynuatora filozofii Pyrrona z Elidy. Wprawdzie Sekstus przedstawia siê jako lekarz 6, jednak przedmiotem sporu jest to, do której szko3y medycznej nale¿a3. Przydomek Empiryk 4 J. Gajda, Gdy rozpad3y siê ciany wiata. Teorie wartoci w filozofii hellenistycznej, Wroc3aw 1995, s. 54. 5 D. L. Blank: maintains a discreet silence about himself and his times, w: Sextus Empiricus, Against the Grammarians (Adversus mathematicos I), translated with an Introduction and Commentary by D. L. Blank, Oxford 1998, s. XIV. 6 Por. AM I 260. O tym, ¿e by3 lekarzem mog1 te¿ wiadczyae liczne fachowe uwagi z zakresu medycyny (np. Adversus mathematicos (w skrócie cytowane jako AM) XI 136; AM V 55 nn.). Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk 7 (o( e)mpeiriko/v), który zna ju¿ Diogenes Laertios, pozwala wnioskowaae, ¿e by3 zwolennikiem medycznej szko3y empirycznej 7 (o czym wiadczyae mo¿e równie¿ tytu3 jednego z zaginionych dzie3 )Empeirika/ u(pomnh/mata) 8. Nasz1 pewnoae zmniejsza jednak wypowied Sekstusa, który w Zarysach Pyrroñskich, wskazuj1c na podobieñstwo istniej1ce miêdzy doktryn1 szko3y metodycznej a sceptycyzmem, g3osi wy¿szoae tej¿e szko3y nad szko31 empiryczn1 9. Nie wiadomo, na jaki okres przypada ¿ycie Empiryka. Zachowane pisma nie zawieraj1 ¿adnych wskazówek, które pozwoli3yby jednoznacznie rozwi1zaae ten problem. Wprawdzie s1 one prawdziw1 skarbnic1 wiedzy na temat filozofii i literatury greckiej od okresu archaicznego do koñca epoki hellenistycznej (od VI do I w. p.n.e.), jednak pomijaj1 milczeniem informacje o filozofach czy pisarzach, które by3yby bli¿sze czasom, w których, jak siê przyjmuje, tworzy3 sam Sekstus. Niewielk1 pomoc w okreleniu czasu ¿ycia Sekstusa stanowi1 równie¿ wzmianki o charakterze historycznym, z których najpóniejsz1 jest informacja o cesarzu Tyberiuszu 10. Trwaj1ca od wielu dekad dyskusja nie rozwi1za3a definitywnie kwestii ¿ycia Sekstusa 11. Podsumowuj1c j1 badacze zgadzaj1 siê, ¿e okres, na 7 Por. Pseudo-Galen, Isag., 4, vol. XIV, s. 683 i Diogenes Laertios,  ywoty i pogl1dy s3ynnych filozofów, opracowanie przek3adu, przypisy i skorowidz: Irena Kroñska, wstêp: Kazimierz Leniak, Warszawa 1988, IX 116, s. 581. 8 Por. AM I 61. 9 Sekstus Empiryk, Pyrrhoniae hypotyposes (w skrócie cytowane jako PH), I 236237 i 241. Polski przek3ad: Sextus Empiryk, Zarysów pirroñskich ksiêga pierwsza, druga i trzecia, przet3umaczy3 i wstêpem poprzedzi3 Adam Krokiewicz, Kraków 1931. Badacze tacy jak E. Zeller (Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung, Bd. 3, 2, 1923, s. 49 uwaga 1) czy K. Deichgräber (Die griechische Empirikerschule, Berlin 1930, s. 268) przyjmowali na tej podstawie, ¿e sympatie Sekstusa fluktuowa3y pomiêdzy szko31 empiryków i metodyków. 10 Por. PH I 84. 11 Propozycje przedstawiane przez badaczy opieraj1 siê przede wszystkim na informacjach, które zawarte s1 u Diogenesa Laertiosa oraz Pseudo-Galena, a tak¿e na paralelach istniej1cych miêdzy tekstami Sekstusa a dzie3em Refutatio omnium haeresium Hipolita Rzymskiego. W  ywotach Diogenesa Laertiosa czytamy: Menodota uczniem by3 Herodot z Tarsu, syn Arieusa; wyk3adów Herodota s3ucha3 Sekstus Empiryk, który napisa3 dziesiêae ksi1g O sceptycyzmie i wiele innych wybornych dzie3. Uczniem Sekstusa by3 Saturninos zwany Kytenas, równie¿ sceptyk (Sekstus wspominany jest przez Diogenesa Laertiosa dwukrotnie: DL IX 87 i IX 116). Niestety, ta najobszerniejsza z zachowanych wzmianek o Sekstusie nie rozstrzyga w sposób definitywny naszego problemu. Nie wiadomo, kiedy dzia3a3 Herodot, nauczyciel Sekstusa czy jego uczeñ Saturninos. A poniewa¿ czas ¿ycia samego Diogenesa Laertiosa daje siê okreliae jedynie w przybli- ¿eniu na drug1 po3owê II w. n.e., informacja zawarta w  ywotach pozwala co najwy¿ej na przyjêcie po3owy drugiego wieku n.e. jako terminus ante quem dzia3alnoci Sekstusa. Drugi punkt odniesienia stanowi tekst Hipolita Rzymskiego Refutatio omnium haeresium, Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom8 jaki przypada ¿ywot Sekstusa, mo¿na okreliae jedynie w przybli¿eniu, sytuuj1c jego dzia3alnoae pomiêdzy rokiem 100 p.n.e. 12 a pocz1tkiem III wieku n.e. 13. Najbardziej prawdopodobne wydaje siê, ¿e Sekstus ¿y3 i dzia3a3 w drugiej po3owie II wieku n.e. i na pocz1tku III w. n.e. 14. Mimo 3aciñskiego imienia Sekstus by3 Grekiem 15. Nie jestemy jednak w stanie stwierdziae, z jakiej czêci wiata greckiego pochodzi3 (do wzmianki Suidasa, który nazywa go Libijczykiem, trudno przywi1zywaae wiêksz1 wagê) 16. Chocia¿ w tekstach Sekstusa pojawiaj1 siê nazwy kilku miast greckich, to nie wyjaniaj1 one definitywnie kwestii pochodzenia czy miejsca zamieszkania Empiryka. Nie mo¿emy mieae bowiem pewno- ci, czy nie przepisa3 on po prostu tych akapitów z dzie3, którymi pos3ugiwa3 siê podczas pracy 17. Najczêciej sugeruje siê, ¿e naucza3 w Rzymie b1d w Aleksandrii 18. Gdy do tych sk1pych informacji doda siê zagadkowe milczenie Galena, który, chocia¿ wydaje siê byae wspó3czesny Sekstusowi, nigdzie o Empiryku nie wzmiankuje, zrozumia3e jest stwierdzenie D. K. Housea, i¿ it is necessary to suspend judgement on Sextus life in almost every detail 19. w którym, jak wykaza3 A. Goedeckemeyer, znajduj1 siê miejsca paralelne do pewnych fragmentów dzie3 Sekstusa (Die Geschichte des griechischen Skeptizismus, Leipzig 1905, Neudruck Aalen 1968, s. 266). Paralele te maj1 miejsce w ustêpach omawiaj1cych problematykê astrologiczn1 (Refut., 4, 1 i AM V), a tak¿e dotycz1cych zagadnienia powstawania i giniêcia (Refut., 10, 6, 28 i AM X 310319). Bior1c pod uwagê fakt, ¿e dzie3o Hipolita powsta3o pomiêdzy rokiem 215 a 230 n.e., mo¿na przyj1ae, ¿e lata te wyznaczaj1 kolejny terminus ante quem powstania tekstu Sekstusa. Równie¿ i te rozwa¿ania nie rozwi1zuj1 jednak problemu, gdy¿ nie mo¿na wykluczyae, i¿ obaj autorzy korzystali z tego samego, nieznanego nam ród3a. Na ma31 wiarygodnoae argumentów le¿1cych u podstaw propozycji datowania Sekstusa s3usznie wskazuje D. K. House w: The Life of Sextus Empiricus, The Classical Quarterly, 74 (N. S. 30) 1980, s. 227238. 12 Tak1 propozycjê przedstawia F. Kudlien, Die Datierung des Sextus Empiricus und des Diogenes Laertius, Rheinisches Museum, N. F. 106 (1963), s. 251254. 13 Por. D. K. House, The Life..., s. 231. D. L. Blank, Sextus Empiricus..., s. XV. 14 Por. G. Reale, Historia filozofii staro¿ytnej, t. IV, Lublin 1999, s. 214215, przypis 9. 15 Por. AM I 246; PH I 152; PH III 211, 214. 16 Suidas, Lexikon, ed. A. Adler, v. 14, Leipzig 19281935, has3o Sexstos (sigma 235 i 236); Suidas b3êdnie uto¿samia Sekstusa Empiryka z bratankiem Plutarcha i nauczycielem Marka Aureliusza, Sekstusem z Cheronei oraz z chrzecijañskim historykiem Sekstusem Africanusem. 17 Por. AM VIII 145; PH II 98, gdzie wspomina, ¿e przebywa w Atenach. 18 Por. D. L. Blank, Sextus Empiricus..., s. XV. 19 Por. D. K. House, The Life..., s. 238. Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk 9 DZIE£A SEKSTUSA redniowieczne manuskrypty przekazuj1 spuciznê Sekstusa w postaci dwu dzie3: pisma w trzech ksiêgach zatytu3owanego Zarysy pyrroñskie 20 (Purrw/neioi u(potupw/seiv, Pyrrhoniae hypotyposes) oraz du¿ego tekstu w jedenastu ksiêgach, tradycyjnie wydawanego pod tytu3em Przeciw matematykom (Pro\v maqhmatikou/v, Adversus mathematicos), mimo tego, ¿e sk3adaj1 siê nañ dwa odrêbne traktaty: Przeciw dogmatykom 21 (Pro\v dogmatikou/v, Adversus dogmaticos) w piêciu ksiêgach skierowanych przeciw logikom, fizykom i etykom (ks. VIIXI) oraz dzie3o Przeciw uczonym 22 (Pro\v maqhmatikou/v) (ks. IVI) 23. Na podstawie badañ chronologicznych, polegaj1cych przede wszystkim na porównaniu paralelnych argumentacji zawartych w poszczególnych rozprawach Sekstusa, przyjmuje siê, ¿e najwczeniejszym z zachowanych tekstów s1 Zarysy pyrroñskie, po których powsta3a rozprawa Przeciw dogmatykom (ks. VIIXI), a jako ostatnie napisane zosta3o dzie3o Przeciw uczonym (ks. IVI) 24. Ta ostatnia praca zajmuje szczególne, w pewnym sensie odrêbne miejsce w korpusie dzie3 Sekstusa 25. Przede wszystkim, pozosta3e zachowane rozprawy, Zarysy pyrroñskie i Przeciw dogmatykom, s1 ze sob1 blisko zwi1zane, zarówno pod wzglêdem konstrukcji, jak i treci. Przeciw dogmatykom powiela strukturê i rozszerza argumentacjê II i III ksiêgi Zarysów pyrroñskich. O ró¿nicy pomiêdzy tymi tekstami stanowi jedynie fundamentalna i, z perspektywy badañ nad neopyrronizmem, najciekawsza I ksiêga Zarysów, która zawiera syntetyczne przedstawienie podstawowych pojêae i za3o¿eñ sceptycznych. 20 Sexti Empirici Opera, rec. H. Mutschmann, vol. I, Pyrrhoneion hypotyposeon libros tres continens, cur. J. Mau, Teubner, Leipzig 1958. 21 Sexti Empirici Opera, rec. H. Mutschmann, vol. II, Adversus Dogmaticos libros quinque (Adv. mathem. VIIXI) continens, Lipsiae 1914. 22 Sexti Empirici Opera, rec. H. Mutschmann, vol. III, Adversus Mathematicos libros IVI continens, iterum edidit J. Mau, Lipsiae 1961. 23 Problem stanowi liczba sk3adaj1cych siê nañ ksi1g. Wydania zawieraj1 ich jedena- cie, podczas gdy Suidas i Diogenes Laertios (IX 116) wspominaj1 o dziesiêciu. Rozwi1zuje siê go najczêciej przyjmuj1c, ¿e traktaty Przeciw geometrom i Przeciw arytmetykom stanowi3y jedn1 czêae, lecz zosta3y w wydaniach roz31czone. 24 V. Brochard, Les sceptiques grecs, Paris 1923, s. 318319; Sextus Empiricus, Contre les professeurs, introduction, glossaire et index par Pierre Pellegrin, traduction par C. Dalimier, D. et J. Delattre, B. Perez sous la direction de P. Pellegrin, Paris 2002, s. 10. 25 Por. P. Pellegrin, Contre les professeurs, s. 10. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom10 CHARAKTER OGÓLNY DZIE£ SEKSTUSA Wedle trafnego okrelenia V. Brocharda dzie3o Sekstusa to prawdziwa summa sceptyczna 26. To paradoksalne  zwa¿ywszy na kontekst  sformu3owanie dobrze oddaje charakter dzie3a Sekstusa, które rzeczywicie odznacza siê szeregiem cech 31cz1cych go ze redniowiecznymi kompendiami. Celem Sekstusa nie jest bowiem przedstawianie argumentacji nowatorskich, ale sporz1dzenie zestawu argumentacji zarówno dogmatycznych, jak i sceptycznych ukszta3towanych przez tradycjê 27. St1d te¿ dzie3o Sekstusa obejmuje podstawowe zagadnienia dyskutowane przez ca31 greck1 tradycjê filozoficzn1 oraz przedstawia sceptyczne argumentacje krytyczne  w wiêkszoci przypadków bezimiennie przekazywane przez Sekstusa, którego zmys3 historyczny budzi siê w wiêkszej mierze w odniesieniu do filozofów dogmatycznych, ni¿ do przedstawicieli swej w3asnej szko3y. W stosunku do wielu fragmentów tekstu Sekstusa mo¿na wysun1ae zarzut nadmiernego rozbudowania argumentacji, wielokrotnego powtarzania tego samego schematu refutacyjnego. Jednak taki charakter tekstu jest elementem planu Sekstusa maj1cego na celu uleczenie dogmatyków z ich choroby w sposób kompleksowy i ca3kowity. V. Brochard trafnie podsumowuje tê cechê pisarstwa Sekstusa: Wydaje siê, ¿e autor postawi3 sobie za cel, by nie pomin1ae nikogo, by nie straciae ani cz1stki z dziedzictwa pozostawionego przez poprzedników. W ka¿dym punkcie, nie boj1c siê ryzyka nieustannych powtórzeñ, ponawia zarzuty, które mo¿na sformu3owaae przeciw dogmatykom 28. SEKSTUS JAKO HISTORYK FILOZOFII Dzie3o Sekstusa jest ostatnim znanym nam tekstem wychodz1cym ze staro¿ytnego nurtu sceptycznego. Powstaje w okresie pónego antyku, w koñcowym etapie d3ugiej tradycji. Swym trzewym i logicznym charakterem, wyró¿nia siê na tle ca3ego charakteru epoki schy3kowego antyku, zwróconej ku mistycyzmowi i irracjonalizmowi. Wartoae ród3owa tekstu Sekstusa wynika miêdzy innymi z faktu, ¿e zawiera on wiele klasyfikacji i syntez ujmuj1cych narastaj1ce przez wieki 26 V. Brochard, Les sceptiques grecs, Paris 1923, s. 310: la somme de tout le scepticisme. 27 M. Dal Pra, Lo scetticismo Greco, Bari 1950 (1975), s. 380. 28 V. Brochard, Les sceptiques grecs, s. 321: Il semble que lauteur se soit proposé pour but de nen omettre aucun, de ne laisser perdre aucune parcelle de lhéritage de ses devanciers. Sur chaque point, au risque de se répéter cent fois, il reprend un à un tous les griefs quon peut formuler contre les dogmatistes. Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk 11 problemy, wzbogaconych katalogami filozofów reprezentuj1cych poszczególne stanowiska. Przyk3adem mo¿e byae zestawienie mylicieli przyjmuj1cych materialne i niematerialne zasady rzeczy, które otwieraj1 rozwa- ¿ania na temat cia3 w ksiêdze IX, czy katalog ateistów 29. Ta sk3onnoae do archiwizowania i katalogowania wyra¿a siê tym, ¿e Sekstus poprzedza ka¿d1 now1 czêae swych wywodów wprowadzeniem historycznym, w którym dokonuje systematyzacji pojêae, problemów i stanowisk. Dziêki historycznym przegl1dom dokonywanym przez Sekstusa we wstêpie do nowych zagadnieñ teksty Empiryka zawieraj1 wiele informacji doksograficznych oraz cytatów z dzie3 ród3owych. S1 wród nich m. in. przekazy dotycz1ce filozofii presokratejskiej 30, sofistyki 31, Platona, Arystotelesa oraz filozofii hellenistycznej 32. Chocia¿ cytaty i odwo3ania s1 w tekcie Sekstusa wszechobecne, wydaje siê jednak, ¿e sceptyk nie korzysta bezporednio z tekstów ród3owych, ale siêga do ró¿norodnych podrêczników, zarysów czy kompendiów. wiadczy o tym wysoki stopieñ przetworzenia czy sparafrazowania wielu cytowanych fragmentów, których strona argumentacyjna i leksykalna jest tak silnie modyfikowana w duchu sceptycznym, ¿e nie odbiega swym charakterem od reszty tekstu Sekstusa. Dobrym przyk3adem takiego sceptycznego przeformu3owania jest parafraza traktatu Gorgiasza O niebycie 33 czy streszczenie pogl1dów Protagorasa w I ksiêdze Zarysów Pyrroñskich 34. Jednak, bez wzglêdu na wszelkie modyfikacje, nadinterpretacje i deformacje materia3ów cytowanych czy parafrazowanych, wynikaj1ce z filozoficznej perspektywy Sekstusa czy jego sceptycznych poprzedników, niew1tpliwa jest wartoae dzie3 Sekstusa jako bezcennego narzêdzia w badaniach nad filozofi1 greck1. Jak pisze J. Gajda: jego zachowane pisma, wykorzystywane przez ka¿dego historyka filozofii przede wszystkim w aspekcie doksograficznym, pozwalaj1 poznaae nie tylko jego pogl1dy, lecz i stosunek do ca3ego dorobku greckiej myli filozoficznej od 29 Por. AM IX 412; 1428. 30 Dzie3o Sekstusa zawiera m. in. fragmenty dzie3 Heraklita, Ksenofanesa, Parmenidesa, Anaksagorasa, Empedoklesa, Demokryta. 31 S1 wród nich parafraza traktatu O niebycie Gorgiasza z Leontinoi oraz fragmenty Krytiasza, Prodikosa czy Protagorasa. 32 Sporód nich wymieniae mo¿na fragmenty: Akademików (Ksenokratesa, Krantora, Kleitomacha), Euhemera, Diodora Kronosa, sceptyków (Timona z Fliuntu, Ainezydemosa), Epikura i stoików (Chryzypa, Zenona z Kition). 33 Por. AM VII 6587; por. Z. Nerczuk, Parafraza gorgiañskiego traktatu O niebycie w wersji Sekstusa Empiryka, w: Sapere aude. Ksiêga pami1tkowa ofiarowana profesorowi dr. hab. Marianowi Szarmachowi z okazji 65 rocznicy urodzin, Toruñ 2004, s. 185201. 34 Por. PH I 216. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom12 Talesa z Miletu poczynaj1c, w wielu aspektach znanej jedynie z jego przekazu 35. Dzie3o Sekstusa zawiera opis historii filozofii przedstawionej z perspektywy sceptycznej jako walka dwu tendencji: dogmatycznej i sceptycznej. J. Gajda zwraca uwagê: Ca3y dorobek greckiej myli filozoficznej analizuje bowiem Sekstus za pomoc1 metody antytetycznej, sprawdzaj1c zasadnicze sprzecznoci w funkcjonuj1cych w ci1gu wieku koncepcjach dogmatycznych i ujawniaj1c je 36. I dalej: Dla Sextusa Empiricusa bowiem ca3a historia myli greckiej jest swego rodzaju histori1 szaleñstwa dogmatyków... 37. Dychotomiczna wizja filozofii greckiej prezentowana przez Sekstusa, który dzieli filozofów na dogmatyków i sceptyków, przybiera formê nieustannie powtarzaj1cego siê w argumentacjach triadycznego podzia3u na zwolenników pewnej tezy, jej przeciwników oraz tych, którzy, pos3uguj1c siê zwrotem nie bardziej, nie przyznaj1 racji ¿adnej ze stron 38. Podzia3 ten, z jednej strony ujawnia sprzecznoae pogl1dów dogmatyków, potwierdzaj1cych czy neguj1cych dan1 tezê, z drugiej za ukazuje odmiennoae obu stanowisk (zarówno afirmuj1cego dan1 tezê, jak i neguj1cego) od stanowiska sceptyków, którzy postuluj1 wstrzymanie siê od s1du, wynikaj1ce z równosilnoci przeciwnych tez. Czêsto przedstawiane przez Sekstusa podzia3y s1 wa¿ne nie tylko ze wzglêdu na to, ¿e porz1dkuj1 wypracowane przez tradycjê filozoficzn1 pogl1dy, lecz równie¿ ze wzglêdu na to, i¿ umo¿liwiaj1 przedstawienie kontrargumentacji o ogólnym charakterze. Pozwalaj1 bowiem na atak skierowany przeciw fundamentalnym zasadom le¿1cym u podstawy ca3ego systemu twierdzeñ, dziêki czemu unika siê ¿mudnego konstruowania argumentacji zwróconych przeciw twierdzeniom szczegó3owym 39. Dzie3o Sekstusa stanowi wielk1 skarbnicê topoi wykszta3conych w ci1gu dziejów ca3ej filozofii greckiej. W argumentach przedstawianych przez Sekstusa znajdujemy klasyczne motywy filozoficzne, g3ówne przekonania, podzia3y, rozró¿nienia. M. Dal Pra pisze, ¿e Sekstus jako historyk filozofii przedstawia siê przede wszystkim jako dobry i staranny kompilator 40. Mo¿na siê domylaae, ¿e czerpie z ca3ego szeregu podrêczników i zarysów sceptycznych stworzonych przez swoich poprzedników na 35 J. Gajda, Gdy rozpad3y siê ciany wiata. Teorie wartoci w filozofii hellenistycznej, Wroc3aw 1995, s. 54. 36 Ibidem, s. 56. 37 Ibidem, s. 56. 38 Np. w odniesieniu do ruchu: por. AM X 45. 39 Por. np. AM IX 14. 40 M. Dal Pra, Lo scetticismo..., s. 380. Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk 13 przestrzeni wieków. Sporód nich znany jest nam jedynie Ainezydemos, który, jak mo¿na s1dziae, jest te¿ g3ównym ród3em Sekstusa. wiadczy o tym, jak dowodzi E. Zeller, fakt, ¿e w ksiêgach Przeciw dogmatykom nie wspomina siê o ¿adnym pisarzu, który ¿y3 po pierwszej po3owie I wieku przed Chr., nawet o Agryppie 41. To milczenie dowodzi zale¿noci Sekstusa od róde3, z których korzysta3  wspomnianego ju¿ Ainezydemosa, a tak¿e Kleitomacha, Diodora Kronosa, Antiocha z Askalonu, Menodota i Timona z Fliuntu. Sekstus du¿1 wagê przyk3ada do odró¿nienia swej agoge od wszelkich innych sceptycyzuj1cych nurtów. Tylko Pyrron, a w jeszcze wiêkszej mierze czêsto cytowany Timon, s1 uznawani za autorytety. Tych autorytetów nie znajdujemy zreszt1 w tekcie Sekstusa wiele. Cech1 jego wywodu jest dystansowanie siê, wynajdywanie ró¿nic pomiêdzy sw1 w3asn1 szko31, a wszystkimi innymi nurtami, które wykazywa3yby jakiekolwiek zbie¿noci z nurtem sceptycznym przez niego reprezentowanym 42. FORMA ARGUMENTACJI I JEJ CEL O formie wiêkszoci tekstów Sekstusa z pewnoci1 nie mo¿na powiedzieae, ¿e ich autor stawia3 sobie wygórowane cele literackie czy retoryczne. Poza zdecydowanie barwniejsz1 od innych ksiêg1 Przeciw etykom, niektórymi fragmentami ksi1g traktatu Przeciw matematykom (ks. IVI) oraz poza licznymi cytatami poetyckimi w wiêkszoci tekstu dominuje schemat i pe3ne oddanie logicznej refutacji. Tekst jest w przewa¿aj1cej mierze bezosobowy, poddany rygorowi powtarzaj1cych siê schematów. Pewne urozmaicenie wnosz1 jedynie przegl1dy historyczne rozpoczynaj1ce czêsto rozwa¿ania na temat danego zagadnienia. Komentuj1c taki charakter dzie3a, badacze pisz1, ¿e forma, jak1 pos3uguje siê Sekstus, przypomina proces leczenia  dawkowanie gorzkiego i nieprzyjemnego leku, który ma jednak zbawienne dzia3anie dla pacjenta 43. Pytanie, jakie nale¿y postawiae, dotyczy oceny Sekstusa jako filozofa i pisarza. Jak mo¿na s1dziae, oryginalnoae Sekstusa jest ograniczona. Wspominalimy ju¿, ¿e jest on kompilatorem, pos3uguj1cym siê wypracowanymi schematami. W tym sensie jest typowym przedstawicielem swej epoki, która w ró¿nych dziedzinach i ró¿nych nurtach wyda3a zbli¿onych 41 E. Zeller, Die Philosophie der Griechen in ihrer Geschichtlichen Entwicklung, von E. Zeller, III T., II Abtheilung, Leipzig 1881, s. 41 w przypisie. Przyjmuje siê, ¿e Ainezydemos ¿y3 w3anie na prze3omie I wieku przed Chr. i I wieku po Chr. 42 Por. PH I 210241. 43 L. Joachimowicz, Sceptycyzm..., s. 112. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom14 twórców: Diogenesa Laertiosa w krêgu biografistyki filozoficznej, Klemensa Aleksandryjskiego w krêgu rozwijaj1cej siê literatury chrzecijañskiej czy Plutarcha w obrêbie platonizmu. Argumentacje przedstawiane przez Sekstusa stoj1 na ró¿nym poziomie, zale¿nie od róde3, z których korzysta. Wszystkie one jednak s1 wynikiem tradycji greckiej, pos3uguj1 siê fundamentalnymi wypracowanymi przez tradycjê tezami filozoficznymi dla realizacji za3o¿onych celów. Ta sama wielka swoboda, która umo¿liwi3a Grekom przedstawienie nowych filozoficznych hipotez i rozwi1zañ, prowadzi3a niektórych z nich do równie mia3ych kontrargumentacji i dowodów obalaj1cych. Neopyrronizm, pocz1wszy od Ainezydemosa, przej13 dialektyczny charakter sceptycyzmu akademickiego, oparty na wywodach obalaj1cych, doprowadzaj1cych tezy dogmatyków do sprzecznoci. Na pierwszym miejscu pozostawi3 jednak typowy dla Pyrrona cel, jakim jest epoche. Myl Sekstusa stanowi zwieñczenie tej dialektycznej, neopyrroñskiej tradycji. W swym tekcie Empiryk pos3uguje siê wieloma wypracowanymi przez poprzedników sposobami argumentacji. Wszechobecna w dzie3ach Sekstusa jest metoda apagogiczna, któr1 pos3ugiwa3 siê ju¿ Zenon z Elei, polegaj1ca na doprowadzeniu krytykowanej tezy do sprzecznoci. Ka¿dy argument jest przygotowywany w podobny sposób: rozpoczyna siê od próbnego przyjêcia tezy, która ma zostaae doprowadzona do aporii, potem nastêpuje zapowied przedstawiaj1ca wszystkie mo¿liwoci, z których ka¿da, jedna po drugiej, zostaj1 doprowadzone do sprzecznoci. Bior1c pod uwagê powtarzalnoae tego schematu, mo¿na stwierdziae, ¿e jest to styl prawie formularny, na który sk3ada siê szereg powtarzaj1cych siê konstrukcji, a nawet zwrotów. Z t1 formularnoci1 stylu zwi1zana jest terminologia sceptyczna wykszta3cona przez wieki rozwoju tego nurtu. Sekstus opisuje g3ówne terminy techniczne w I ksiêdze Zarysów pyrroñskich: nic wiêcej, nieorzekanie, jest rzecz1 mo¿liw1, wstrzymujê siê od wyrokowania, niczego nie okrelam, wszystko jest nieokrelone, wszystko jest nieuchwytne, nie pojmujê, nie chwytam, ka¿dy wywód ma swój równie silny wywód przeciwny 44. Pojêcia czy zwroty sceptyczne z biegiem czasu sk3adaj1 siê na ca3y s3ownik. Jak du¿1 wagê przywi1zywali do nich sceptycy, wskazuje fakt, ¿e mówi o nich, oprócz Sekstusa, równie¿ Diogenes Laertios w swym omówieniu sceptycyzmu 45. Podstawowe znaczenie maj1 u Sekstusa definicje i rozró¿nienia. Wszelkie rozwa¿ania rozpoczyna on wielokrotnie od zbadania pojêcia 44 Por. PH I 187209. 45 DL IX 7477. Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk 15 (no/hsiv, e]nnoia), wyró¿nia znaczenia szersze i wê¿sze, jak w przypadku rozwa¿añ na temat miejsca 46. Te precyzyjne ustalenia pojêciowe umo¿liwiaj1 mu krótsz1 i pewniejsz1 argumentacjê: zniesienie miejsca w znaczeniu cis3ym, które jest wczeniejsze i bardziej podstawowe, od znaczenia szerokiego, czyni argumentacjê przeciw miejscu w szerszym znaczeniu zbyteczn1. Kryterium, do którego Sekstus odwo3uje siê w swoich logicznych wywodach, jest zdrowy rozs1dek, na którym opiera siê si3a przekonywania argumentacji. Podstawow1 instancj1 logiczn1 jest zasada sprzecznoci. To odwo3anie do zasady sprzecznoci, wedle Sekstusa ca3kowicie oczywistej i pewnej, ma przekonaae czytelników o s3usznoci wywodu. St1d te¿ tekst Sekstusa pe3en jest wyrazów takich jak: a]topon, a)nepino/hton, a)pemfai=non, które wskazuj1 na logiczn1 oczywistoae argumentacji oraz jej powszechnie wa¿ny charakter. Podobnie jak w przypadku sokratejskich rozmów, wywody Sekstusa prowadz1 do a)pori/a, czyli do wykazania trudnoci, które sk3aniaj1 do odrzucenia danej tezy. Gdy wemie siê pod uwagê charakter epoki, pewnego rodzaju paradoksem jest, ¿e to sceptycy, wielcy krytycy podstawowych tez tradycji, s1 najbardziej wierni idea3om klasycznej filozofii greckiej. S1 oni racjonalistami w najlepszym sensie tego s3owa  ich wywody, mimo swego destrukcyjnego charakteru, opieraj1 siê na mocy logiki i na odwo3aniu do rozumu. Przyk3adem mo¿e byae fakt, ¿e chocia¿ obalaj1 oni dogmatycznie fundamentalne pojêcie przyczyny, to jednak, gdy Sekstus pisze o tym, ¿e przyczyna nie mo¿e byae póniejsza od skutku, nie ma w1tpliwoci, ¿e Sekstus jest o tym przekonany 47. Gdy pisze o ludziach, którzy stawiaj1 rzeczy na g3owie, mo¿na siê domylaae, ¿e jest to jego ocena epoki, w której element mistyczny i religijny zaw3adn13 filozofi1, czyni1c z niej raczej formê religijnego objawienia 48. wiat tej nowej filozofii jest sceptykom zupe3nie obcy. W Przeciw dogmatykom wyranie widoczna jest troska Sekstusa o tê sceptyczn1 metodê. Sekstus opisuje j1 w ten sposób na pocz1tku ksiêgi X: Skoro zosta3o ju¿ przedstawione pojêcie miejsca i wskazano zagadnienia z nim powi1zane, pozostaje, jak to jest w zwyczaju sceptyków, przedstawiae argumenty za obiema stronami i umocniae wynikaj1ce z nich zawieszenie s1du (th\n e)poxh\n) 49. 46 Por. AM X 15. 47 Por. AM IX 235. 48 AM IX 235. 49 AM IX 6. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom16 Najpierw, na wzór Sokratesa, sceptyk definiuje pojêcie, precyzyjnie okrelaj1c w ten sposób jego znaczenie: Lecz skoro w przypadku wszelkich rozwa¿añ na wstêpie nale¿y przedstawiae pojêcie badanej rzeczy, zobaczmy zaraz, w jaki sposób osi1gnêlimy pojêcie boga50 . Sceptyków od dogmatyków odró¿nia troska o metodê, której wa¿nym elementem jest nie podejmowanie popiesznych i pochopnych decyzji filozoficznych 51. Przyk3ad troski o rzeteln1 metodê daje pocz1tek ksiêgi IX: Teraz ponownie zastosujemy tê sam1 metodê i nie bêdziemy rozwodzili siê nad sprawami szczegó3owymi, jak to czynili Kleitomach i pozosta3y chór Akademików (którzy  wkraczaj1c w cudz1 materiê i konstruuj1c argumenty przy [pozornej] zgodzie na tezy tych, którzy dogmatyzuj1 na ró¿ne sposoby  ponad miarê wyd3u¿ali refutacjê). Podwa¿ymy natomiast tezy g3ówne i zasadnicze, przez co wska¿emy na aporetycznoae pozosta3ych. [2] Albowiem w ten sam sposób, w jaki ludzie oblegaj1cy miasta podkopuj1 fundamenty murów i tym sposobem doprowadzaj1 do zachwiania wie¿, [w taki te¿] w sferze pogl1dów filozoficznych ci, którzy obalaj1 pierwsze hipotezy [odnosz1ce siê do] rzeczy (ta\v prw/tav tw=n pragma/twn u(poqe/seiv), potencjalnie (duna/mei) znosz1 ujêcie (kata/lhyin) wszelkiej rzeczy. [3] S3usznie wiêc niektórzy porównuj1 ludzi, którzy oddaj1 siê dociekaniom szczegó3owym, do myliwych cigaj1cych zwierzynê pieszo, do rybaków 3api1cych ryby przy u¿yciu linki z koñskiego w3osia czy te¿ do ludzi poluj1cych na ptaki przy pomocy posmarowanego lepem prêtu, podczas gdy tych, którzy  wychodz1c od spraw najogólniejszych  podwa¿aj1 twierdzenia szczegó3owe, [porównuj1] do ludzi, którzy osaczaj1 [zwierzynê] przy pomocy wnyków, tyczek z siatkami i sieci myliwskich. Dlatego te¿, o ile schwytanie wielu [zwierz1t] przy u¿yciu jednej pu3apki jest dzia3aniem doskonalszym pod wzglêdem kunsztu ni¿ ¿mudne chwytanie pojedynczych sztuk, o tyle bardziej eleganckie jest przedstawienie jednej wspólnej refutacji przeciw wszystkim zagadnieniom ni¿ rozwijanie argumentacji szczegó3owych 52. Ten wstêp wyjaniaj1cy metodê postêpowania pokazuje powody, dla których Sekstus z tak du¿1 starannoci1 d1¿y3 do definiowania pojêae. Ustalenie znaczenia oraz zale¿noci pojêae, wyró¿nienie terminów wê¿szych i szerszych, okrelenie aksjomatów  przez zburzenie fundamentów, 50 AM IX 12. 51 Por. AM IX 49. 52 AM IX 13. Wprowadzenie  Zbigniew Nerczuk 17 a nie przez obalanie poszczególnych rozumowañ  umo¿liwia3o szybk1 i kompletn1 destrukcjê ca3ego systemu wierzeñ dogmatycznych. G3ównym celem wszelkich argumentacji Sekstusa wydaje siê byae wykazanie izostenii, czyli równosilnoci argumentów za i przeciw. Sam1 metodê argumentowania za i przeciw wywodziae mo¿na z sofistycznej techniki konstruowania mów przeciwstawnych 53, która nastêpnie zosta3a przejêta przez sceptycznie nastawion1 Akademiê oraz Pyrrona, by u schy3ku antyku staae siê wszechobecnym rodkiem argumentacji w neopyrronizmie. D1¿enie do izostenii zaznacza siê w tekstach Sekstusa szczególn1 trosk1 o symetrycznoae i kompletnoae argumentów. Empiryk, pokazuj1c równosilnoae sprzecznych tez, w swych wywodach nieustannie zderza ze sob1 odmienne tradycje filozoficzne. Sceptyczne tropy porz1dkuj1 tradycjê i odgrywaj1 du¿1 rolê w argumentacjach Sekstusa. Dowodzenie przeciw okrelonej tezie ex controversia zgodne jest z pierwszym tropem Agryppy, który oparty jest w3anie na niezgodnoci pogl1dów 54. Du¿1 rolê odgrywa u Sekstusa trop wzglêdnoci. Pojawia siê on w bardzo wielu argumentacjach, w ró¿nych konfiguracjach i odniesieniach, których sens jest jednak jasny: o rzeczach decyduj1 relacje, w jakich siê znajduj1. Sekstus pos3uguje siê tak¿e rozumowaniem zgodnym z czwartym tropem Agryppy, zgodnie z którym to, co jest przyjmowane bez dowodu, mo¿e byae tak¿e bez dowodu odrzucone. Wielokrotnie wykorzystuje tak¿e pi1ty trop Agryppy oparty na wykazywaniu b3êdnego ko3a. Cech1 Sekstusowego sposobu argumentacji jest sk3onnoae do wykorzystywania wyników jednych wywodów jako przes3anek w innych argumentacjach. Sekstus doae swobodnie traktuje argumentacje, dostosowuj1c je do aktualnie realizowanych celów polemicznych. Przyk3adowo, w jednym wypadku pos3uguje siê argumentem wzglêdnoci i subiektywnoci postrze¿eñ, innym razem  w odniesieniu do postrzegania barwy bia3ej czy s3odyczy  opiera sw1 argumentacjê na przekonaniu, ¿e istnieje w tym zakresie powszechna zgoda. W podobny sposób Sekstus wielokrotnie wykorzystuje w argumentacjach twierdzenie, ¿e ogieñ grzeje z natury, a nieg ch3odzi, powo3uj1c siê na niezgodn1 ze sceptycznymi przekonaniami obiektywn1 naturê rzeczy 55. To doae swobodne pos3ugiwanie siê takimi czy innymi dogmatycznymi tezami w budowaniu kontrargumen53 Por. np. anonimowy traktat sofistyczny Dissoi logoi (DK 90). 54 Por. np. AM VIII 187; AM IX 29, gdzie wyra¿a przekonanie, i¿ skoro istnieje taka rozmaitoae przekonañ na dany temat, to w tej sytuacji niepotrzebna jest sceptyczna antirresis. 55 Por. np. AM XI 69. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom. Przeciw etykom18 tacji mo¿e sprawiaae wra¿enie niekonsekwencji. Nale¿y jednak pamiêtaae, ¿e tezy te pe3ni1 dla Sekstusa jedynie rolê instrumentów pomocnych w budowaniu argumentacji antydogmatycznych, instrumentów swobodnie wymienianych zale¿nie od potrzeb, które, spe3niaj1c jedynie konkretne funkcje argumentacyjne, nie sprzeciwiaj1 siê sceptycznej tezie ou)den o(ri/zw. Zbigniew Nerczuk PRZECIW FIZYKOM

KSIEGA IX 1. O ZASADACH FIZYCZNYCH [1] Wczeniej ju¿ wspomnielimy przyczynê, dla której do badañ nad dzia3em fizycznym przystêpujemy dopiero po omówieniu logicznego dzia3u filozofii, mimo ¿e, zwa¿ywszy na czas, czêae fizyczna wydaje siê poprzedzaae pozosta3e 1. Teraz ponownie zastosujemy tê sam1 metodê i nie bêdziemy rozwodzili siê nad sprawami szczegó3owymi, jak to czynili Kleitomach i pozosta3y chór Akademików 2 (którzy  wkraczaj1c w cudz1 materiê i konstruuj1c argumenty przy [pozornej] zgodzie na tezy tych, którzy dogmatyzuj1 na ró¿ne sposoby  ponad miarê wyd3u¿ali refutacjê). Podwa¿ymy natomiast tezy g3ówne i zasadnicze, przez co wska¿emy na aporetycznoae pozosta3ych. [2] Albowiem w ten sam sposób, w jaki ludzie oblegaj1cy miasta podkopuj1 fundamenty murów i tym sposobem doprowadzaj1 do zachwiania wie¿ 3, [w taki te¿] w sferze pogl1dów filozoficznych ci, którzy obalaj1 pierwsze hipotezy [odnosz1ce siê do] rzeczy (ta\v prw/tav tw=n pragma/twn u(poqe/seiv) 4, potencjalnie (duna/mei) znosz1 ujêcie (kata/lhyin) wszelkiej rzeczy. [3] S3usznie wiêc niektórzy porównuj1 ludzi, którzy oddaj1 siê dociekaniom szczegó3owym, do myliwych cigaj1cych zwierzynê pieszo, do rybaków 3api1cych ryby przy u¿yciu linki z koñskiego w3osia czy te¿ do ludzi poluj1cych na ptaki przy pomocy posmarowanego lepem prêtu, podczas gdy tych, którzy  wychodz1c od spraw najogólniejszych  podwa- ¿aj1 twierdzenia szczegó3owe, [porównuj1] do ludzi, którzy osaczaj1 [zwierzynê] przy pomocy wnyków, tyczek z siatkami i sieci myliwskich 5. Dlatego te¿, o ile schwytanie wielu [zwierz1t] przy u¿yciu jednej pu3apki jest dzia3aniem doskonalszym pod wzglêdem kunsztu ni¿ ¿mudne chwytanie pojedynczych sztuk, o tyle bardziej eleganckie jest przedstawienie jednej 1 Por. AM VII 20 nn. 2 Kleitomach (ok. 187110 p.n.e.)  uczeñ Karneadesa, obj13 urz1d scholarchy Akademii w roku 137/6 p.n.e. Dyskusja miêdzy sceptycznie nastawionymi Akademikami (na tory sceptyczne zawróci3 Akademiê Arkezilaos z Pitane [ur. ok. 316/5zm. 241/0]), a pyrroñczykami siêga ucznia Pyrrona Timona z Fliuntu (frg. 35 Diels = Suppl. Hellenist. frg. 809). Jej historia ¿ywo interesuje Sekstusa Empiryka (por. PH III 220 nn.). 3 Por. PH II 84. 4 Na temat znaczenia hipotezy por. AM III 35. 5 Na ten temat por. np. Ksenofont, Podrêcznik 3owiectwa. Sekstus Empiryk, Przeciw fizykom22 wspólnej refutacji przeciw wszystkim zagadnieniom ni¿ rozwijanie argumentacji szczegó3owych. [4] A skoro ci, którzy, jak siê s1dzi, w dziedzinie fizyki wypracowali dok3adn1 klasyfikacjê zasad wszechwiata (peri\ tw=n tou= panto\v a)rxw=n), mówi1, ¿e jedne z nich s1 sprawcze (drasthri/ouv) a inne materialne (u(lika/v) <.......>6. Uwa¿a siê, ¿e pocz1tek tej myli da3 poeta Homer, a po nim [g3osili j1] Anaksagoras z Klazomenai, Empedokles z Akragas oraz bardzo wielu innych. [5] Poeta okrela je (sc. te dwie zasady) we fragmencie, w którym mówi alegorycznie o Proteuszu i Eidotei 7, nazywaj1c pierwsz1 i najbardziej pierwotn1 przyczynê Proteuszem, a substancjê (ou)si/a)  przechodz1c1 w postaci (ei]dh) Eidote1. [6] Anaksagoras natomiast g3osi: Wszystkie rzeczy by3y razem, dopóki nie zjawi3 siê umys3 i ich nie uporz1dkowa3 8. Umys3 (nou=v), który jest wed3ug niego bogiem, uznaje on wiêc za zasadê sprawcz1, a mieszaninê homoiomerii za materialn1 9. [7] Arystoteles natomiast mówi 10, ¿e Hermotimos z Klazomenai 11 i Parmenides z Elei oraz  o wiele wczeniej  Hezjod g3osili ten sam pogl1d. Przedstawiaj1c bowiem narodziny wszystkich rzeczy, wspólnie przyjmowali mi3oae, czyli poruszaj1c1 i jednocz1c1 przyczynê bytów. Hezjod g3osi3: Zatem najpierwej powsta3 Chaos, a zasiê po nim Ziemia o piersi szerokiej, wszystkim bezpieczna siedziba [...] potem Eros, co jest najpiêkniejszy wród niemiertelnych... 12. 6 Odnonie do par. 412 por. PH III 1. Mutschmann przyjmowa3 w tym miejscu lakunê. 7 Por. Homer, Odyseja, IV 365 nn. Alegoryzacja przypisywana Homerowi wynika z b3êdnej etymologii  Proteus od prw=tov (pierwszy) i Eidotea od ei]dh (postaae; to, co szczegó3owe). (Bury). Alegoryczna interpretacja Homera wywodzi siê od etymologów, a rozwiniêta zosta3a przez stoików. (Russo). 8 Por. DK 59 B 1. Fragment powy¿szy wydaje siê byae raczej parafraz1, a nie cytatem z dzie3a Anaksagorasa. Oddaje jednak myl Anaksagorasa o pierwotnym chaosie rzeczywistoci oraz o ruchu i powsta3ym w jego wyniku porz1dku, którego ród3em by3 boski Umys3. 9 Por. PH III 32. Termin homoiomerie (podobnocz1stki) nie pochodzi od samego Anaksagorasa, ale zosta3 wprowadzony przez Arystotelesa (Metaph., I 3, 984a14). Por. W. K. C. Guthrie, A History of Greek Philosophy, t. II, Cambridge 1965, s. 325 nn. (Russo). 10 Por. Arystoteles, Metafizyka, 984b18 nn. 11 Hermotimos by3 legendarnym filozofem wczesnego okresu (data ¿ycia jest niepewna), z którym tradycja wi1¿e tezê wêdrówki dusz. 12 Hezjod, Teogonia, w. 116118 i 120, w: Hezjod, Teogonia (Theogonia), Prace i dni, Tarcza, prze3. J. £anowski, Warszawa 1999, s. 36.