www.argument-journal.eu Published online: 30.12.2016 * Absolwent kognitywistyki II ‐go stopnia w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagielloń‐ skiego w Krakowie. E‐mail: michal.marzec.remiszewski@gmail.com. Vol. 6 (2/2016) pp. 475–492 e ‐ISSN 2084 –1043 p ‐ISSN 2083 –6635 Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających wolną wolę są uzasadnione? Przegląd i analiza krytyki eksperymentów Benjamina Libeta i Johna ‐Dylana Haynesa Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI* ABSTRACT Are the conclusions of the scientific experiments investigating free will justified? The ana‐ lysis of the criticism concerning Libet's and Haynes' experiments: Scientific experiments which try to examine free will are faced with various critical arguments - both philosophical and methodological. In this article I will present the most important and the most interesting critical arguments attacking two the most influential experiments: Benjamin Libet experiment and John ‐Dylan Haynes experiment. In the first part of the article I will consider a particular criticism of Libet paradigm, which loses its importance in context of Haynes paradigm. Next I will present critical arguments which attack both Haynes and Libet experiments (and proba‐ bly all other psychophysiological experiments facing free will problem). Because of this analysis I will consider informative value of presented experiments in context of existence of free will. KEYWORDS free will; Libet's experiment; Haynes' experiment; determinism 476 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI WSTĘP. SPÓR O WOLNĄ WOLĘ WKRACZA NA GRUNT NAUKOWY Od dziecka mamy styczność z prostymi bądź bardziej złożonymi sytuacjami, w których musimy wybrać jedną z dwóch lub kilku możliwości. Czujemy wte‐ dy, że mamy kontrolę nad swoimi decyzjami i swoim życiem, że jesteśmy odpo‐ wiedzialni za to, co robimy, i że to od nas, a nie od kogoś (lub czegoś) innego zależą nasze decyzje. Innymi słowy, posiadamy poczucie wolnej woli, czyli moż‐ liwości dokonania kontrolowanego wyboru między alternatywami. Gdy nikt do niczego nas nie przymusza, mamy nieodparte wrażenie, że możemy robić to, co chcemy - jesteśmy przekonani, że nasze wybory są w pełni niezależne albo nawet niezdeterminowane przez nic oprócz nas samych. Jednak pomimo obecnego u większości ludzi intuicyjnego przeświadczenia o posiadaniu wol‐ nej woli, filozofowie od dawna spierali się o jej istnienie, pytając, czy jest ona obiektywnym faktem, czy może jedynie iluzją. Jednym z najważniejszych argumentów w filozoficznej dyskusji o wolnym podejmowaniu decyzji stał się standardowy argument przeciwko wolnej woli, zwany też czasem dylematem determinizmu (Smart, 1961: 291–306). Stwierdza on, że zdarzenia w świecie są efektem albo przypadków, albo przyczyn - in‐ nymi słowy, że świat jest deterministyczny bądź indeterministyczny. Jeśli świat jest deterministyczny i wszystko ma swoją przyczynę, to mają ją także nasze decyzje - zależą więc one nie od nas, a od przyczyn, a to oznacza, że nie ma wolnej woli. Jeśli jednak świat jest indeterministyczny, to, zgodnie ze standar‐ dowym argumentem, tym bardziej nie mamy wolnej woli - skoro bowiem nasze decyzje są efektem przypadków i losowych zdarzeń, to nie da się ich kontrolować. Trzeciej opcji nie ma, nasza decyzja może być efektem albo przy‐ padku, albo przyczyny, nie można więc skonstruować spójnej definicji wolnej woli - wolna wola, według przytaczanego argumentu, nie może istnieć. Niezależnie od argumentów filozoficznych w latach osiemdziesiątych ubie‐ głego wieku pojawił się pierwszy paradygmat starający się w naukowy sposób zbadać wolną wolę. Benjamin Libet, chcąc udowodnić jej istnienie, wykorzystał odkrycie Hansa Helmuta Kornhubera i Lüdera Deeckego - potencjał goto‐ wości - i przeprowadził swój słynny eksperyment. Wyniki zaskoczyły samego autora, jak i innych naukowców oraz filozofów. Eksperyment Libeta zapocząt‐ kował kolejne badania, z których najbardziej spektakularne okazało się to za‐ projektowane przez Johna ‐Dylana Haynesa w 2008 roku. Wszystkie przeprowadzone dotąd eksperymenty naukowe dotyczące wolne‐ go podejmowania decyzji spotkały się z różnego rodzaju krytyką, w obliczu czego wyłania się interesujące pytanie: czy ich wnioski są uzasadnione? By na nie odpowiedzieć, przyjrzymy się najważniejszym i najciekawszym argumentom krytycznym względem wspomnianych paradygmatów i zastanowimy się, czy krytyka ta jest zasadna. W pierwszej części artykułu zaprezentowane zostaną dwa najważniejsze eksperymenty psychofizjologiczne, badające (czy też starające Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 477 się badać) wolną wolę: pionierski eksperyment Libeta oraz eksperyment Hay‐ nesa. Następnie przeanalizujemy krytykę paradygmatu Libeta, ale krytykę szczególną - taką, która traci na znaczeniu w konfrontacji z paradygmatem Haynesa (głównie z uwagi na wprowadzone przez tego drugiego unowocześnie‐ nia technologiczne). Wreszcie, w ostatniej części, omówimy argumenty kry‐ tyczne, które dotykają eksperymentów zarówno Haynesa, jak i Libeta (a także, prawdopodobnie, wszystkich innych eksperymentów psychofizjologicznych do‐ tyczących problematyki wolnej woli). Dzięki nim będziemy mogli zastanowić się nad właściwą odpowiedzią na pytanie postawione w tytule tego artykułu. EKSPERYMENTY LIBETA I HAYNESA W oryginalnym eksperymencie Benjamina Libeta brało udział pięciu bada‐ nych, których zadaniem było wykonywanie spontanicznych ruchów ręką (Li‐ bet et al., 1983: 623–642). Moment ruchu miał zależeć tylko i wyłącznie od nich - Libet instruował uczestników, by poruszali nadgarstkiem w możliwie najbardziej spontaniczny sposób. W czasie trwania eksperymentu badani wpa‐ trywali się w zegar składający się z tarczy oraz zielonego punktu, który obiegał ją w 2,5 sekundy. Ich dodatkowym zadaniem było zapamiętanie, w którym miejscu znajdował się zielony punkt, gdy zdecydowali się na wykonanie ru‐ chu. Libet rejestrował aktywność mózgów badanych za pomocą EEG, chcąc w ten sposób wykazać, że świadome podjęcie decyzji pojawia się przed aktyw‐ nością neuronalną związaną z ruchem. Zgodnie z oczekiwaniami okazało się, że moment podjęcia świadomej decyzji poprzedzał ruch ręką o 200 milisekund, Libetowi jednak nie udało się potwierdzić istnienia wolnej woli. Symetryczny potencjał gotowości (RP), reprezentujący aktywność neuronalną obu półkul mózgowych (głównie w obszarach dodatkowego pola ruchowego, pierwotnej kory ruchowej i kory sensorycznej), pojawiał się średnio 550 milisekund przed ruchem ręką, a zatem 350 milisekund przed świadomym podjęciem decyzji. Świadoma decyzja, wymagana do istnienia wolnej woli, była więc poprzedzana nieświadomą aktywnością mózgu, z czego wynikał (przynajmniej na pierwszy rzut oka) prosty wniosek: wolna wola nie istnieje. W 2008 roku John ‐Dylan Haynes wraz z zespołem przeprowadził podobny eksperyment, jednak unowocześniony w praktycznie każdym aspekcie (Soon et al., 2008: 543–545). W badaniu Haynesa uczestniczyło czternaście osób, a każda z nich miała podejmować decyzje o naciśnięciu jednego z dwóch gu‐ zików ( jeden znajdował się pod ich prawą, a drugi pod lewą ręką), wpatrując się jednocześnie w monitor, na którym wyświetlane były zmieniające się loso‐ wo, co pół sekundy, litery. Dodatkowym zadaniem było zarejestrowanie, jaka litera widniała na ekranie w momencie, w którym badani świadomie podjęli decyzję o naciśnięciu któregoś z guzików. Każdy z uczestników eksperymentu 478 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI wykonywał to wszystko na leżąco, w funkcjonalnym rezonansie magnetycznym (fMRI), który rejestrował aktywność ich mózgów. Pomimo tego, że Haynes znacznie zmniejszył czasową rozdzielczość określania momentu podjęcia decyzji (do 500 milisekund, podczas gdy w eksperymencie Libeta rozdzielczość cza‐ sowa wynosiła 42,7 milisekundy, co odpowiadało czasowi przejścia zielonego punktu przez „sekundę" na tarczy zegara), osiągnął wyniki zgodne z wynikami poprzednika, jednakże o wiele bardziej spektakularne. Okazało się, że aktyw‐ ność mózgu w obszarach kory biegunowej (10 pole Broadmanna) oraz kory ciemieniowej (pomiędzy przedklinkiem a tylną częścią zakrętu obręczy) rozpo‐ czynała się nawet 7 sekund (bądź - w związku z trzysekundowym opóźnieniem rezonansu - 10 sekund) przed świadomym podjęciem decyzji przez badanych (określonym wskazaniem litery wyświetlanej w tym momencie na ekranie). Co jednak ważniejsze, dzięki specjalistycznemu oprogramowaniu zespół Hay‐ nesa był w stanie z siedmiosekundowym wyprzedzeniem przewidzieć, który guzik zostanie naciśnięty, a trafność przewidywań wyniosła 60%. Wyniki te były istotne statystycznie i według wielu badaczy potwierdzały wnioski z eks‐ perymentu Libeta. KRYTYKA EKSPERYMENTÓW LIBETA, KTÓRA NIE DOTYKA EKSPERYMENTÓW HAYNESA Zastanówmy się teraz, czy eksperyment Libeta faktycznie bada wolną wolę. By w uzasadniony sposób odpowiedzieć na to pytanie, przeanalizujemy jego rozle‐ głą i dokładną krytykę. Zestawienie stanu mentalnego ze stanem neuronalnym Jednym z podstawowych argumentów przeciwko eksperymentom Libeta jest problem zestawienia fizycznego stanu neuronalnego z wewnętrznym stanem mentalnym. Jedyny dostęp, jaki możemy mieć do wewnętrznych stanów men‐ talnych badanych, to zapytanie ich o nie, jesteśmy więc zdani na prawdomów‐ ność ludzi, a ponadto - na dokładność odtworzenia przez nich faktycznego momentu decyzji. Trudno jest określić, czy badani faktycznie w odpowiednim momencie czasowym umieszczali uświadomienie sobie chęci wykonania ru‐ chu - szczególnie, że w eksperymencie Libeta mamy do czynienia z bardzo niewielkimi interwałami czasowymi, dzielącymi początek potencjału gotowości i uświadomienie sobie decyzji. Zawodzić może tutaj pamięć bądź uwaga ba‐ danych (łatwo wyobrazić sobie, że czyjaś uwaga mogłaby zostać rozproszona w momencie podejmowania decyzji, przez co odtworzenie faktycznej pozycji wskazówek zegara byłoby znacznie utrudnione). Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 479 Mimo wszystko jednak Libet znalazł sposób na, przynajmniej częściowe, uniknięcie tego typu krytyki. W jego eksperymencie została przygotowana do‐ datkowa, specjalna seria „S" (Libet et al., 1983: 631). Podczas niej zewnętrzna część dłoni badanych drażniona była delikatnymi impulsami elektrycznymi. Uczestnicy eksperymentu mieli za zadanie patrzeć na zegar, ten sam, który wykorzystywany był w głównej serii, i ocenić, w którym miejscu znajdował się zielony punkt, gdy uświadomili sobie (tj. gdy poczuli) bodziec na dłoni. Okazało się, co może nieco zaskakiwać, że badani deklarowali uświadomienie sobie bodźca średnio 50 milisekund przed momentem, w którym on nastąpił. Czas ten jest więc wskaźnikiem niedokładności badanych, wskaźnikiem dzia‐ łającym w zasadzie na korzyść wniosków Libeta. Skoro bowiem w głównym eksperymencie badani deklarowali uświadomienie sobie decyzji o ruchu ręką 200 milisekund przed samym ruchem, to w rzeczywistości uświadomienie to nastąpiło 50 milisekund później, czyli 150 milisekund przed ruchem. Zatem różnica pomiędzy początkiem RP i uświadomieniem sobie decyzji powinna zo‐ stać zwiększona do 400 milisekund (Libet, 1985: 559). Wciąż jednak można mieć wątpliwości, czy uświadomienie sobie decyzji na‐ leży traktować na równi z uświadomieniem sobie bodźca elektrycznego. Decy‐ zja wydaje się czymś nieco innym, bardziej złożonym i bardziej „wewnętrznym" niż odczucie stymulacji zewnętrznej. Jak zauważa Tim Bayne, raportowany mo‐ ment podjęcia decyzji przez badanych to tak naprawdę ich opinia o tym, kiedy podjęcie decyzji nastąpiło (Bayne, 2011: 25–46). Być może badani nie mieli dostępu do czasowej lokalizacji uświadomienia sobie chęci ruchu, a skoro tak, to retrospekcyjnie określona czasowa lokalizacja tego momentu mogła różnić się od jego faktycznej lokalizacji czasowej. Ponadto, skoro nie ma konieczności, by zakładać, że bodźce przestrzenne powinny być reprezentowane w świadomo‐ ści z identycznymi przestrzennymi własnościami, to analogicznie - interwały czasowe między zdarzeniami niekoniecznie muszą być w świadomości reprezen‐ towane przez identyczne różnice temporalne pomiędzy postrzeżeniami. William Banks i Eve Isham przeprowadzili eksperyment bazujący na paradyg‐ macie Libeta, który potwierdza te przypuszczenia - autorzy prosili badanych, aby ci naciskali niewidoczny dla nich przycisk, czego efektem miało być natych‐ miastowe odtworzenie z głośników dźwięku (Banks & Isham, 2009: 17–21). Komputer jednak odtwarzał dźwięk z lekkim opóźnieniem - od 5 do 60 mili‐ sekund, czego badani nie byli w stanie świadomie zarejestrować. Okazało się, że im większy interwał czasowy dzielił moment naciśnięcia przycisku i odtworzenia dźwięku, tym później uczestnicy eksperymentu raportowali czas uświadomienia sobie decyzji. Oznacza to, że określanie momentu świadomego wyboru dokonu‐ je się retrospektywnie i może zostać zakłócone przez różne czynniki zewnętrzne. Podobne badanie przeprowadzili Davide Rigoni, Marcel Brass i Giuseppe Sar‐ tori, znajdując związane z systemem monitorowania własnych działań potencjały odpowiedzialne za rekonstruowanie momentu podjęcia decyzji (Rigoni, Brass, 480 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI & Sartiori, 2010: 38). Potencjały te pojawiały się około 300 milisekund po od‐ tworzeniu bodźca dźwiękowego, a ich obserwacja umożliwiała określenie prze‐ sunięcia czasowego raportowanego momentu podjęcia decyzji przez badanych. Stojąc więc na sceptycznym stanowisku, można stwierdzić, że dodatkowa se‐ ria S nie jest wystarczającym argumentem za dokładnością określania przez ba‐ danych momentu podjęcia decyzji, w szczególności jeśli weźmiemy pod uwagę niewielkie różnice czasu, z jakimi mamy do czynienia w eksperymencie Libeta. W paradygmacie Haynesa problem ten jest mniej istotny z uwagi na znacznie większe różnice czasów, rzędu kilku sekund. Rozsądne jest założenie, że badani Haynesa nie pomylili się o tak rozległy interwał czasowy, jaki dzielił pojawienie się aktywności neuronalnej i uświadomienie sobie decyzji (podobnie jak roz‐ sądne jest założenie, że badani nie kłamali). Możliwość czekania przez badanych na odpowiedni moment Trudno wykluczyć, że badani, świadomie lub nie, czekali ze swoją decyzją na pewien konkretny moment - na konkretną pozycję zielonego punktu obiega‐ jącego tarczę zegara (Bremer, 2013: 209). Jest możliwe, że z jakiegoś powodu to właśnie położenie wskaźnika determinowało konkretny ruch, a jeśli faktycznie tak było, eksperyment Libeta nie badał wolnego podejmowania decyzji. Warto pamiętać, że instrukcja wykluczała taką możliwość - badani musieli przecież w możliwie najbardziej spontaniczny sposób ruszyć ręką - jednakże nie obej‐ muje to kwestii nieświadomego czekania. Nie jest to oczywiście szczególnie silny argument, wskazuje on jednak pewną niedoskonałość paradygmatu Li‐ beta. Sytuacja wygląda inaczej w eksperymencie Haynesa - tam czekanie na odpowiedni moment jest jeszcze mniej prawdopodobne, litery prezentowane na ekranie (zastępujące zegar Libeta) były bowiem wyświetlane w losowej kolej‐ ności. W tym przypadku trudno jest więc mówić o możliwości determinowania przez konkretną literę momentu decyzji. Problem uśredniania i dużej rozbieżności wyników Wnioski z eksperymentu Libeta oparte są na uśrednionych wynikach. Wy‐ dawać się to może problemem, szczególnie gdy przyjrzymy się faktycznym, pojedynczym wartościom, jakie uzyskał Libet, ich różnice były bowiem duże. Przykładowo u jednego z badanych (S. S.) różnica pomiędzy początkiem poten‐ cjału gotowości a uświadomieniem sobie ruchu wyniosła w pewnym momencie zaledwie 15 milisekund (choć trzeba przyznać, że większość wyników nie od‐ biega rażąco od rezultatów uśrednionych) (Libet et al., 1983: 630). Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 481 Podobnie sytuacja wygląda w innych eksperymentach psychofizjologicz‐ nych badających wolną wolę. Warto przytoczyć tutaj jeden z nich - ekspery‐ ment Patricka Haggarda i Martina Eimera bazujący na paradygmacie Libeta, ale wzbogacający go o możliwość wyboru pomiędzy jednym z dwóch guzi‐ ków (Haggard & Eimer, 1999, 128–133). Dodatkową zmianą było mierzenie zamiast RP lateralnego potencjału gotowości (LRP), rejestrowanego w lewej półkuli, gdy badany ruszał prawą ręką, i w prawej półkuli, gdy ruszał lewą. Liczbę uczestników zwiększono do ośmiu osób. Lateralny potencjał gotowości pojawiał się średnio od 370 do 500 milisekund przed świadomym podjęciem decyzji, co ciekawe jednak, u dwóch badanych wystąpił on po uświadomieniu sobie ruchu, a różnica czasowa wyniosła aż 450 milisekund. Ponadto Alexander Schlegel zwrócił uwagę na fakt, że gdy wyeliminujemy zapisy czasów uświa‐ domienia decyzji uczestnika trzeciego lub szóstego z eksperymentu Haggarda i Eimera, to uśrednione wyniki ulegną bardzo znaczącym zmianom (Schlegel et al., 2013: 330). Widać więc, że przyglądanie się uśrednionym wynikom może doprowadzić do nieco innych wniosków niż analiza konkretnych przypadków. Dzięki tej uwadze można argumentować, że przy tak niewielkich interwałach czasowych, z jakimi mamy do czynienia w przytoczonych eksperymentach, uśrednione wy‐ niki mogą znacznie zafałszowywać wnioski. Ten krytyczny argument ma jednak nieco mniejsze znaczenie w obliczu eksperymentu Haynesa z uwagi na znacznie większe różnice czasowe, które sprawiają, że indywidualne różnice między ba‐ danymi nie są tak istotne. Wpływ zegara na sygnał rejestrowany przez EEG Jeff Miller, Peter Shepherdson i Judy Travena zasugerowali, że być może wi‐ doczny w sygnale EEG potencjał gotowości w rzeczywistości nie odpowiada wcale nieświadomemu podjęciu decyzji o ruchu ani nawet przygotowaniu do decyzji, a faktowi obserwacji zegara i wskaźnika obiegającego jego tarczę (Mil‐ ler, Shepherdson, & Travena, 2011: 103–109, zob. też: Libet, 1985: 560–562). By zbadać tę możliwość, przeprowadzili oni eksperyment, w którym wzięło udział dwunastu badanych. Ich zadanie było bardzo podobne do zadania z eks‐ perymentu Libeta, z tym że ruch ręką został zastąpiony naciśnięciem guzika. Instrukcja ponownie mówiła, aby badani naciskali przycisk w miarę możliwości spontanicznie, bez wcześniejszego planowania. Najważniejszą różnicą między obydwoma eksperymentami było wyeliminowanie przez Millera, Shepherdsona i Travenę obecności zegara z połowy prób każdego z badanych. Okazało się, że rejestrowany przez EEG potencjał gotowości był znacząco mniej wyraźny podczas braku konieczności obserwowania tarczy i obiegającej jej kropki. Róż‐ nica była dla autorów wystarczająca, by wysnuć wniosek o możliwym błędzie 482 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI Libeta - być może nie rejestrował on przygotowania do wykonania ruchu, a proces obserwacji zegara. Miller, Shepherdson i Travena przeprowadzili również inny, podobny eks‐ peryment, by przekonać się, co widać na wykresach EEG z zegarem i bez niego w sytuacjach, w których badani nie musieli naciskać guzików, a je‐ dynie porównywać wysokość dwóch odtworzonych z głośników dźwięków. W seriach z zegarem uczestnicy eksperymentu mieli dodatkowo wskazać, w którym miejscu znajdowała się kropka, gdy usłyszeli początek dźwięku. Różnice wykresów nie były tak znaczące jak w przypadku poprzedniego eks‐ perymentu, autorzy uznali więc, że być może potencjał gotowości rejestro‐ wany w eksperymentach Libeta odzwierciedla nie samą obserwację zegara, a interakcję między wykonaniem ruchu i monitorowaniem zegara. Badaczom udało się więc skrytykować paradygmat Libeta z całkiem nowej perspekty‐ wy. Krytyka ta ponownie jednak nie dotyczy eksperymentu Haynesa - po pierwsze w jego badaniu nie mamy do czynienia z zegarem, a z wyświetlanymi na ekranie literami. Oczywiście zawsze można powiedzieć, że obserwacja wy‐ świetlanych liter daje analogiczne skutki, jak obserwacja zegara. Aktywność mózgu rejestrowana przez fMRI wydaje się być jednak zbyt złożona, aby ją odzwierciedlała. Po drugie u Haynesa mamy do czynienia z elementem prze‐ widywania, który łączy bezpośrednim związkiem przyczynowym aktywność mózgu z konkretną decyzją - zatem nie mamy tu do czynienia z aktywnością odzwierciedlającą samą obserwację. Kwestia spontaniczności ruchów Wolna wola kojarzy się nam raczej z przemyślaną, świadomą decyzją podejmo‐ waną mniej lub bardziej racjonalnie. Libet jednak prosił badanych, by wyko‐ nywali swoje ruchy spontanicznie. Autor przyjął, że wolna wola w całej swej okazałości powinna objawić się właśnie w niezaplanowanych działaniach i by za‐ chęcić badanych do spontaniczności, części z nich dawał dodatkową instrukcję: ażeby pozwolili, by chęć ruchu pojawiła się sama, bez żadnego planowania, za‐ stanawiania się, analizowania i koncentrowania nad momentem, w którym ma być wykonany ruch ręką. Jak pisze Libet, instrukcja ta została zaprojektowana tak, by wywołać najbardziej nieprzewidywalne i niezdeterminowane w swojej genezie decyzje1. Właśnie tak Libet pojmował wolną wolę i trzeba przyznać, że ma to swoje uzasadnienie - chodziło mu zapewne o uniezależnienie decyzji od 1 „Badany był instruowany, «aby pozwolił chęci ruchu pojawić się w dowolnym momencie, bez żadnego planowania ani koncentrowania się na czasie wykonania go», innymi słowy, żeby spróbował być «spontaniczny» w decydowaniu kiedy ruszyć ręką; instrukcja ta została zaprojektowana tak, by wzbudzić wolicjonalne ruchy, nieograniczone i nieprzewidywalne u swego źródła" (Libet et al., 1983: 625). Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 483 wszelkich czynników zewnętrznych, które mogłyby na nią wpłynąć (zob. też: Libet, 1985: 562). Jak zostanie pokazane w dalszej części tekstu (zob. rozdz. Argumenty krytyczne dotykające eksperymentów zarówno Libeta, jak i Haynesa, podrozdz. Prostota decyzji) można argumentować, że właśnie takie powinno być wolne podejmowanie decyzji - odizolowane od wszelkich czynników ze‐ wnętrznych, opierające się tylko na wolnej woli i na niczym więcej. Z drugiej jednak strony pojawiają się wątpliwości, czy wolna wola faktycznie nie powinna zawierać w sobie elementu zastanawiania się. Przecież gdy po‐ dejmujemy złożone decyzje ( jak wybór, czy wziąć ze schroniska psa czy może kota), bez wątpienia zastanawiamy się nad nimi, czasem bardzo długo. Zwolen‐ nicy wolnej woli właśnie w takich decyzjach chcieliby odnaleźć wolność, zatem być może rozumienie wolnej woli Libeta jest niezgodne z intuicjami, a co za tym idzie, nie bada tego rodzaju wolnej woli, o który najbardziej chodzi jej rzecznikom. Przedstawiony wyżej argument znaleźć można w pracy Susan Pockett i Su‐ zanne Purdy, które krytykują Libeta, uważając, że decyzja (decision) to coś innego niż spontaniczne uczucie chęci (urge) - decyzja jest czymś bardziej złożonym i bardziej kompleksowym (Pockett & Purdy, 2010: 34–46). Po‐ ckett i Purdy przeprowadziły własny eksperyment, który miał pokazać, że jeśli mierzone byłyby potencjały gotowości dla złożonych decyzji, a nie dla sponta‐ nicznych ruchów, to wyniki byłyby inne, przez co wnioski Libeta należałoby skorygować (Pockett, 2011: 159–175). Autorki prosiły badanych, by ci doda‐ wali dwie liczby wyświetlające się wewnątrz zegara, podobnego do tego, któ‐ ry stosował Libet. Jeśli wynik był parzysty, należało nacisnąć jeden z dwóch guzików, jeśli nieparzysty - drugi. Pockett i Purdy uważnie dobierały słowa podczas przedstawiania instrukcji badanym - prosiły ich, by korzystając z ze‐ gara, zarejestrowali moment podjęcia decyzji, a nie jedynie chęci naciśnięcia guzika. Okazało się, że potencjały gotowości pojawiały się równo z zadeklaro‐ wanym momentem podjęcia decyzji albo po nim, podczas gdy w próbach re‐ plikujących oryginalny eksperyment Libeta, tj. w takich, w których proszono badanych o zarejestrowanie chęci ruchu, wyniki były zgodne z oryginalnymi wynikami. Badania te potwierdzają więc wcześniejsze przypuszczenia - istnieje zna‐ cząca różnica pomiędzy wolną wolą opartą o chęci i o decyzje. Jeśli będziemy za pomocą potencjału gotowości badać decyzje, to wyniki nie będą implikowały wniosku o nieistnieniu wolnej woli. Argument ten więc w dość spektakularny i przekonujący sposób krytykuje badania Libeta. Nie dotyczy on jednak ekspe‐ rymentów Haynesa - tam bowiem badani wyraźnie mieli zarejestrować, kiedy podjęli dec yz ję o naciśnięciu któregoś z guzików2. 2 „Jednocześnie [badani] powinni byli zapamiętać literę widoczną, gdy decyzja dotycząca ruchu została przez nich świadomie podjęta" (Soon et al., 2008: 543). 484 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI Problem sprawczej roli RP Jeden z najistotniejszych argumentów krytycznych względem eksperymen‐ tów Libeta stwierdza, że potencjał gotowości jest tylko i wyłącznie przy‐ gotowaniem do podjęcia decyzji. Ciekawy eksperyment w związku z tym podejrzeniem przeprowadził Christoph Herrmann wraz ze swoim zespołem (Herrmann et al., 2008: 151–157; zob. też: Libet, 1985: 560–562). Herr‐ mann rejestrował aktywność mózgu badanych za pomocą MEG (magneto‐ encefalografii) i prosił ich, by naciskali jeden z dwóch przycisków - prawy lub lewy - w odpowiedzi na wyświetlane na ekranie bodźce, którymi były figury geometryczne (trójkąt, kwadrat oraz trójkąt Kanishy i kwadrat Ka‐ nishy). Widząc na ekranie kwadrat Kanishy, badani mieli nacisnąć przycisk prawą ręką, natomiast przy pozostałych trzech figurach - lewą. Figury były wyświetlane w przerwach trwających od 1000 do 1500 milisekund, a po‐ jawienie się każdej z nich trwało 700 milisekund. Średnio badani naciskali guzik 414 milisekund po wyświetleniu bodźca, jednakże rejestrowana przez MEG aktywność ich mózgów rozpoczynała się 1000–800 milisekund przed naciśnięciem przycisku, a zatem około 600–400 milisekund przed pojawie‐ niem się figury. Innymi słowy, potencjał gotowości był rejestrowany, zanim badani zobaczyli konkretną figurę, która miała determinować wybór guzika. Sam potencjał gotowości nie wpływa więc na konkretny ruch - jest jedynie przygotowaniem do niego, wynikającym z regularnych odstępów czasowych, w jakich pojawiały się figury. Dzięki regularnym odstępom badani oczekiwali rychłego pojawienia się figury, a gotowość do wykonania ruchu rejestrowana była jako RP. Herrmann pisze, że jego eksperyment kładzie cień na wnioski Libeta, okazuje się bowiem, że RP jest jedynie przygotowaniem i nie determinuje konkretnego ruchu. W jego rozumowaniu jest jednak pewien problem - Li‐ bet od samego początku prosił badanych, by zdecydowali, k iedy mają ruszyć ręką. Badani z założenia nie mieli możliwości wyboru pomiędzy alternaty‐ wami, ich zadanie polegało bowiem na konkretnym, zadanym przez Libeta, ruchu ręką, a decyzja dotyczyła momentu tego ruchu. Jeśli więc potencjał gotowości jest tylko przygotowaniem do jakiegoś ruchu, to wciąż może de‐ terminować moment, w którym ten ruch nastąpi, a to oznaczałoby brak wol‐ nej woli. W związku z tym można sformułować inny krytyczny argument względem eksperymentu Libeta, stwierdzający, że analiza decyzji, k iedy wykonać ruch, nie jest dobrym testem dla wolnej woli. W większości bowiem wybory, które podejmujemy, dotyczą alternatyw, jak we wcześniejszym przykładzie decyzji, czy wziąć ze schroniska psa czy może kota. Decyzja „kiedy" jest zatem w pew‐ nym sensie niepełna. Jednocześnie jednak pojawia się pytanie, czy przypadkiem decyzja o tym, kiedy coś zrobić, nie jest w istocie alternatywą. Jeśli mamy Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 485 wybrać, kiedy w ciągu najbliższych dziesięciu sekund ruszyć ręką, to mamy do czynienia ze swoistą alternatywą, którą można w pewnym uproszczeniu sfor‐ mułować na przykład jako wybór, czy ruszyć ręką za sekundę, za dwie sekundy, za trzy itd. Dlaczego decyzja „kiedy" miałaby być jakościowo gorsza od innych rodzajów decyzji? Wydaje się, że nie ma przesłanek, by twierdzić, że jest ona w jakimś stopniu niepełna - jeśli wolna wola istnieje, to powinna być przez nią odzwierciedlana tak samo jak przez inne decyzje. Pomimo powyższych uwag w argumencie Herrmanna jest pewien silny punkt, którego autor nie eksponuje. Figury w jego eksperymencie wyświe‐ tlane były w różniących się interwałach czasowych - w zakresie od 1000 do 1500 milisekund. Potencjał gotowości u badanych rozpoczynał się, za‐ nim figura została wyświetlona, zatem nie mógł dokładnie determinować momentu podjęcia decyzji o naciśnięciu któregoś z guzików. W momencie pojawienia się potencjału gotowości nie było wiadome, jaka figura pojawi się na ekranie, ale też nie było wiadomo, kiedy dokładnie to się stanie (mogło to się stać po 1000 milisekundach od zniknięcia poprzedniej, ale także po 1200 lub 1500 milisekundach) - i to właśnie ta kwestia tak naprawdę kładzie cień na eksperyment Libeta (por. Schlegel et al., 2013: 329–335; Schlegel et al. 2015: 196–203). Oczywiście główny argument Herrmanna również jest istotny, dzięki niemu bowiem wiemy, że potencjał gotowości nie determi‐ nuje konkretnego ruchu, nie jest to jednak krytyka samego eksperymentu Libeta. Warto zastanowić się też nad sytuacją, w której wyświetlanie figur zostaje w pewnym momencie przerwane. Wyobraźmy sobie, że wyświetlana aktu‐ alnie figura, powiedzmy, że jest to kwadrat Kanishy służący jako target (po którym należało nacisnąć przycisk prawą ręką), znika, a badany oczekuje, że w ciągu 1000–1500 milisekund pojawi się kolejna, dzięki czemu po kilkuset milisekundach można zarejestrować u niego potencjał gotowości. Nowa figura jednak nie pojawia się w ogóle. Niestety Herrmann nie zaaranżował takiej sytuacji, ale oczywiste wydaje się, że badany nie nacisnąłby żadnego przycisku w momencie, w którym powinna się pojawić figura. Ten eksperyment myślo‐ wy, rozwijający nieco badanie Herrmanna, a także poprzednia uwaga o różnicy w interwałach czasowych pomiędzy figurami pokazują, że potencjał gotowości nie dość, że nie determinuje konkretnego ruchu, to w dodatku nie deter‐ minuje momentu jego wykonania. Jest jedynie przygotowaniem do zrobienia czegoś - przygotowaniem, z którego nie trzeba skorzystać (Travena & Mil‐ ler, 2002: 162–190). W eksperymentach Haynesa jednak także ten argument traci na znaczeniu - u Haynesa nie badamy bowiem potencjałów gotowości, a aktywność mózgu rejestrowaną przez fMRI (a ponadto występuje tu także element przewidywania, dzięki któremu wiadomo, że aktywność mózgu fak‐ tycznie jest związana z konkretną decyzją). 486 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI ARGUMENTY KRYTYCZNE DOTYKAJĄCE ZARÓWNO EKSPERYMENTÓW LIBETA, JAK I HAYNESA Przeanalizujemy teraz bardziej ogólne argumenty krytyczne względem ekspery‐ mentów psychofizjologicznych analizujących wolną wolę, które obejmują swo‐ im zakresem również badania przeprowadzone przez Haynesa. Nieświadome podejmowanie decyzj i Argumentem krytycznym, który dotyczy prawdopodobnie wszystkich ekspery‐ mentów starających się badać wolną wolę, jest stwierdzenie, że być może wol‐ ne podejmowanie decyzji jest procesem nieświadomym (Bremer, 2013: 238). W takim przypadku odwoływanie się do uświadomienia sobie podjęcia decyzji byłoby zabiegiem bezsensownym i niedotyczącym wolnej woli. W obu przyta‐ czanych paradygmatach - Libeta oraz Haynesa - to właśnie dzięki wskazaniu uświadomienia sobie podjęcia decyzji (czy to za pomocą zegara, czy za pomocą liter) lokalizowało się w czasie moment działania wolnej woli. Utrata możliwo‐ ści takiej lokalizacji powodowałaby bezużyteczność eksperymentów psychofizjo‐ logicznych w rozważaniach nad wolnością wyboru. Argument ten jest prawidłowy jedynie po przyjęciu specyficznego rozumie‐ nia wolnej woli, zgodnie z którym wolność objawia się w nieświadomych proce‐ sach. Często stoi to jednak w sprzeczności z naszymi intuicjami, a także z wielo‐ ma definicjami wolnej woli. Wolne podejmowanie decyzji zwykle utożsamiane jest ze świadomą kontrolą i z racjonalnością - z możliwością świadomego wyboru między alternatywami. Jak zauważa Tim Bayne, według takiego podej‐ ścia mówienie, że podejmowanie decyzji przebiega nieświadomie, jest podobne do intuicyjnie sprzecznego stwierdzenia, że nieświadomie przebiega odczuwanie bólu - podejmowanie decyzji jest po prostu zdarzeniem obejmowanym przez strumień świadomości (Bayne, 2011: 25–46). Problem ten wyraźniej można dostrzec podczas analizowania odpowiedzial‐ ności, której rozumienie bardzo często jest ściśle związane z wolną wolą (Fran‐ klin, 2011: 199). Zwykle, gdy ktoś zrobi coś nieświadomie, nie jest uznawany za odpowiedzialnego - mówi się, że ktoś „nie chciał" czegoś zrobić, bo nie zdawał sobie z tego sprawy. Jeśli wolna wola miałaby być ulokowana poza świadomym chceniem, byłaby czymś innym, niż mówi większość definicji, a także potocz‐ nych intuicji (Nichols & Knobe, 2007: 663–685). Niemniej trzeba zauważyć, że definicja wolnej woli nie jest kwestią ustaloną raz na zawsze. Na przykład kompatybiliści tworzą swoją definicję wolnej woli w taki sposób, by pogodzić ją z determinizmem. Siła omawianego argumentu zależy więc od przyjęcia pewnej konkretnej definicji wolnej woli. Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 487 Niewielka liczba osób badanych i prób Ważnym argumentem krytycznym względem wszystkich eksperymentów do‐ tyczących wolnej woli jest stwierdzenie, że brała w nich udział zbyt mała liczba badanych. W eksperymencie Libeta było to pięć osób, Ingo Keller i Hainz Heckhausen, którzy zreplikowali eksperyment Libeta (Keller & Heckhausen, 1990: 351–361), zaangażowali, podobnie jak Haggard i Eimer, osiem osób, natomiast Haynes dwanaście. Nie ulega wątpliwości, że jest to trafny argu‐ ment - należałoby przebadać większą liczbę osób, by upewnić się, czy rezulta‐ ty faktycznie będą takie same. Wspomnieliśmy już o problemach uśredniania i rozbieżności wyników - szczególnie zaskakujące okazały się wyniki dwóch osób z eksperymentu Haggarda i Eimera, u których uświadomienie sobie de‐ cyzji poprzedzało o 450 milisekund pojawienie się lateralnego potencjału go‐ towości. W eksperymencie Haynesa z kolei element przewidywania, czyli jego najsilniejszy punkt, osiągnął poziom jedynie 60%, co, jak sugerują niektórzy, mogłoby się zmienić, gdyby w badaniu brało udział więcej osób. Bez wątpienia jest to bardzo ważny argument, aczkolwiek nie jest on pod‐ stawą do odrzucenia przedstawianych eksperymentów. To raczej sugestia, by nie wyciągać z nich zbyt pochopnych i radykalnych wniosków. Wnioskowanie będzie lepiej uzasadnione, jeśli zwiększy się liczbę badanych uczestniczących w eksperymentach i rzecz jasna, jeśli wyniki będą podobne. Niewielka trafność przewidywania Argumentem krytycznym wycelowanym jedynie w eksperyment Haynesa jest stwierdzenie, że prawdopodobieństwo przewidzenia decyzji badanych jest zbyt małe. Zwolennicy takiego poglądu zwracają uwagę na fakt, że 60% to niewiele więcej niż ślepy, pięćdziesięcioprocentowy traf, zatem istnieje możliwość, że tego typu przewidywanie jest jedynie efektem szczęśliwego dla Haynesa zbie‐ gu okoliczności. Być może wyniki ulegną poprawie wraz z rozwojem sprzę‐ tu, w szczególności wraz z rozwojem oprogramowania rozpoznającego wzorce, a także rozdzielczości przestrzennej i czasowej używanych do badań skanerów funkcjonalnych mózgu. Możliwe, że za kilkanaście bądź kilkadziesiąt lat dzię‐ ki nowoczesnym technologiom będzie można przewidywać decyzje badanych z dużo większą trafnością, zbliżającą się do 100%. Już teraz zresztą istnieją badania, które sugerują, że taki scenariusz jest moż‐ liwy. Przeprowadził je Haynes wraz ze swoim zespołem (Haynes et al., 2007: 323–328). Tym razem prosił on uczestników eksperymentu, by leżąc w fMRI dodawali lub odejmowali liczby pojawiające się na ekranie. Decyzję badani mieli podjąć, zanim liczby zostały wyświetlone (pojawiały się one dopiero po kilku sekundach od rozpoczęcia zadania); ponadto mieli nie informować naukowców 488 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI o swoim wyborze. Dzięki specjalistycznemu oprogramowaniu komputer był w stanie z 71% trafnością odczytać z aktywności mózgu zamiary badanych, zanim ci zobaczyli jeszcze liczby na ekranie i zanim faktycznie dokonali ob‐ liczeń (a następnie nacisnęli guzik odpowiadający za poprawny wynik i tym samym zakomunikowali zespołowi swoją decyzję). Wprawdzie nie ma tu mowy o wolnej woli, widać jednak, że podobna technika, która wykorzystywana była w drugim eksperymencie Haynesa, użyta została do odczytania z aktywności neuronalnej badanych ich decyzji. Jest to więc przesłanka za tym, że faktycznie można byłoby zwiększyć trafność przewidywania. Inną przesłanką są badania Itzhaka Frieda, które doprowadzają element przewidywania do perfekcji - do‐ tyczą jednak decyzji typu „kiedy", którą rozważaliśmy już wcześniej, i bazują na analizie aktywności pojedynczych neuronów (Fried, Mukamel, & Kreiman, 2011: 548–562). Pamiętać też należy, że wyniki z eksperymentów Haynesa były istotne staty‐ stycznie, co znacznie zwiększa ich wiarygodność. Mimo wszystko jednak nie‐ wielka trafność przewidywania jest wadą. Jeśli w przyszłości, podczas replikacji tych badań, nie uda się trafności przewidywania zwiększyć, to bez wątpienia ich wartość argumentacyjna w sporze o istnienie wolnej woli ulegnie zmniejszeniu. Jeśli natomiast kolejne eksperymenty pokażą, że trafność przewidywania jest mniejsza lub równa 50%, będzie to rozsądny argument za uznaniem, że wnioski z eksperymentów Haynesa, mówiące o nieistnieniu wolnej woli, są niewystar‐ czająco uzasadnione. Prostota decyzj i Jednym z najciekawszych argumentów krytycznych dotykających przytacza‐ nych eksperymentów jest stwierdzenie, że badają one zbyt proste decyzje (Bre‐ mer, 2013: 210, 238). W eksperymencie Libeta mamy do czynienia z decyzją, kiedy wykonać jeden konkretny ruch, u Haynesa natomiast wybieramy jedy‐ nie, który z dwóch guzików nacisnąć. Zwolennicy tego argumentu twierdzą, że eksperymenty psychofizjologiczne chcące badać wolną wolę zajmują się zbyt prostymi decyzjami, które nie odzwierciedlają rzeczywistości. W tej bowiem spotykamy się ze zdecydowanie bardziej złożonymi problemami - choćby zwyczajny wybór, czy napić się rano kawy czy herbaty, wydaje się o wiele bardziej skomplikowany niż naciśnięcie jednego z dwóch guzików. Naciśnięcie przycisku nie będzie miało żadnych szczególnych skutków, podczas gdy wybór herbaty, zdecydowanie o wzięciu ze schroniska kota czy przyjęcie oświadczyn mają wiele konsekwencji, które możemy przewidywać i analizować ich korzy‐ ści oraz wady. Mimo wszystko można mieć dwie wątpliwości co do argumentacji tego typu. Pierwsza z nich dotyczy pytania, czym tak naprawdę różnią się od siebie Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 489 skomplikowane i proste decyzje. Czym jest ów poziom złożoności decyzji, roz‐ różniający naciśnięcie guzika w fMRI od zadecydowania o wzięciu ze schroni‐ ska kota zamiast psa? Możemy odwołać się do stwierdzenia, że pewne decyzje mają wiele konsekwencji i przyczyn, które na nie wpływają - jeśli zastanawia‐ my się, czy wziąć z kimś ślub, to w grę będzie wchodzić bardzo wiele czynni‐ ków (między innymi nastawienie rodziny narzeczonego, jego cechy charakteru, stosunek do dzieci, odpowiedzialność itd.). Możemy więc powiedzieć, że na skomplikowane decyzje wpływa więcej czynników niż na decyzje proste. Jeśli jednak mówimy o porównywaniu liczby czynników, to moglibyśmy je policzyć i stwierdzić, że na decyzję o wzięciu ślubu wpływa ich na przykład dwadzie‐ ścia, a na naciśnięcie guzika o wiele mniej, na przykład dwa. Liczba naturalna określająca liczbę czynników określa więc skomplikowanie decyzji. Zwolennicy tego argumentu powinni zatem (o ile przedstawione podejście jest poprawne) umieć odpowiedzieć na pytanie, w którym momencie pojawia się wolna wola. Ile czynników musi mieć decyzja, by była ona oparta na wolnej woli? Czy musi ich być na przykład dziesięć? Jeśli tak, to dlaczego akurat tyle? I co dzieje się w mózgu, że nagle, przy tej konkretnej liczbie czynników, zaczyna działać wolna wola? Pytania te są dość problematyczne. Druga wątpliwość jest wręcz odwrotna względem poprzedniej. Niektó‐ rzy mogą stwierdzić, że to właśnie takie proste decyzje, jak naciśnięcie guzi‐ ka w fMRI, w rzeczywistości odzwierciedlają wolną wolę, ponieważ nie mają one żadnych istotnych konsekwencji. Nic konkretnego nie prowadzi nas do naciśnięcia akurat tego, a nie innego guzika, nie musimy nic analizować, nie musimy przewidywać różnych konsekwencji, które mogą nas dotknąć - w grę wchodzi jedynie wolna wola. Być może właśnie wtedy będzie ona mogła się w pełni zrealizować, nic znaczącego bowiem nie zakłóci jej czystego wyboru ( jak na przykład wizja zniszczonej pazurkami kanapy w przypadku, gdy zacznie przeważać w nas decyzja o wzięciu ze schroniska kota). Nic nie będzie nas skłaniać do wybrania jednej rzeczy zamiast drugiej. Możliwe zatem, że badając wolną wolę, powinniśmy tworzyć eksperymenty, które zawierać będą w sobie właśnie takie proste decyzje, na które wpływa bardzo niewielka ilość czyn‐ ników - czyste decyzje, w których nie liczy się rozważanie, przewidywanie i analizowanie, a sama wolność. Uwagi te sugerują, że argument mówiący o prostocie decyzji nie jest ar‐ gumentem deklasującym paradygmat Haynesa. Mimo to trzeba przyznać, że przytoczone do tej pory eksperymenty badają pewną szczególną klasę bardzo prostych decyzji - nawet jeśli faktycznie ciężko byłoby ściślej odróżnić je od tych bardziej złożonych, to jednak intuicja podpowiada nam, że taka różnica może wystąpić. W istocie spotykamy się tu z czymś w rodzaju paradoksu łyse‐ go - pytanie, kiedy ktoś staje się łysy, wydaje się bardzo podobne do pytania, ile czynników musi wpływać na decyzje, by była ona wystarczająco złożona dla wolnej woli. 490 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI Odpowiedzią na ten argument krytyczny byłoby więc przeprowadzenie eks‐ perymentu badającego bardziej złożone decyzje. Zespół Haynesa uczynił to w 2013 roku (Soon et al., 2013), nawiązując do przytaczanych już badań z 2007 roku (Haynes et al., 2007). Siedemnaście osób umieszczonych w fMRI wpa‐ trywało się w ekran, na którym wyświetlono pięć liczb (cztery po bokach, two‐ rzące kwadrat, oraz jedna na środku) i jedną literę (pod środkową liczbą). Każdy ekran pojawiał się na sekundę, po czym zastępowany był przez kolejny. Zadanie badanych polegało na podjęciu abstrakcyjnego wyboru pomiędzy dodawaniem i odejmowaniem, po czym wykonaniu operacji matematycznej zgodnej z decy‐ zją na dwóch kolejnych środkowych liczbach, wyświetlających się na kolejnych ekranach. Jednocześnie uczestnicy mieli zapamiętać, która litera widoczna była na ekranie w momencie dokonania świadomego wyboru, co umożliwiło ze‐ branie danych na temat czasu decyzji. Na przedostatnim ekranie pośród czte‐ rech liczb przedstawionych po bokach jedna była wynikiem dodawania, a druga odejmowania, uczestnicy natomiast wskazywali przyciskiem właściwą wartość; ostatni ekran natomiast prezentował cztery litery, aby badani mogli wskazać tę, którą widzieli w momencie świadomego podjęcia decyzji. Pomimo jeszcze mniejszej rozdzielczości czasowej (dokładność określe‐ nia momentu decyzji spadła do 1000 milisekund), wyniki okazały się zgod‐ ne z wcześniejszymi. Trafność przewidywania abstrakcyjnej decyzji (dodać czy odjąć) 4 sekundy przed jej uświadomieniem osiągała 59,5% i była istotna sta‐ tystycznie. Zaskakujące podobieństwo tych rezultatów świadczy na korzyść wniosków dotyczących wolnej woli, oddalając podejrzenie o zajściu niezwy‐ kłego zbiegu okoliczności. W dodatku decyzja o dodawaniu i odejmowaniu ma już faktyczne konsekwencje dla działań oraz jest bardziej złożona niż samo naciskanie przycisków, a fakt jej abstrakcyjności umożliwia oddzielenie samej reakcji motorycznej od wewnętrznej intencji. Jest to więc solidna obrona dla wniosków z oryginalnego badania przed opisywanym w tym podrozdziale ar‐ gumentem krytycznym. PODSUMOWANIE W pierwszej części artykułu zwróciliśmy uwagę, że eksperymenty Libeta spo‐ tkały się ze stanowczą i w większości trafną krytyką. Wydaje się, że w związ‐ ku z tym tracą one na znaczeniu w kwestii odpowiedzi na pytanie, czy wolna wola istnieje, aczkolwiek wciąż można znaleźć zwolenników metody i tez tego badacza. Wszystko wskazuje na to, że badanie potencjałów gotowości nie jest dobrą drogą, by dowiedzieć się czegoś o wolnej woli. Warto więc w rozważa‐ niach nad wolnym podejmowaniem decyzji odwoływać się w szczególności do eksperymentów Haynesa, które są nowocześniejsze i do których nie odnosi się większość argumentów krytycznych adresowanych do Libeta. Czy wnioski z eksperymentów naukowych badających... 491 Niemniej eksperymenty Haynesa również są podatne na krytykę. Za naj‐ ważniejsze argumenty krytyczne uznać można te kwestionujące wynik z uwagi na małą liczbę badanych i zbyt małą trafność przewidywania. Oba charaktery‐ zują się tym, że nie obalają kategorycznie wyników Haynesa, a zwracają uwa‐ gę na konieczność udoskonalenia metody badania. Czy zatem wnioski płynące z eksperymentów naukowych badających wolną wolę są uzasadnione? W przy‐ padku eksperymentów Libeta właściwsza jest odpowiedź negatywna, jednakże w kwestii eksperymentów Haynesa takiej odpowiedzi dać nie możemy. Próby replikacji jego wyników, w których weźmie udział większa liczba osób i w któ‐ rych zwiększona zostanie trafność przewidywania, dadzą nam lepszy wgląd w ten problem. Jak na razie jednak musimy przyznać, że z naukowego punktu widzenia wnioski wyprowadzone z eksperymentów Haynesa są solidne i dobrze uzasadnione. BIBLIOGRAFIA Banks, W. P. & Isham, E. A. (2009). We infer rather than perceive the moment we decided to act. Psychological Science, 20, 17–21. Bayne, T. (2011). Libet and the case for free will scepticism (s. 25–46). W: R. Swinburne (Red.). Free will and modern science. Oxford: Oxford University Press. Bremer, J. (2013). Czy wolna wola jest wolna?. Kompatybilizm na tle badań interdyscyplinarnych. Kraków: Wydawnictwo WAM. Fisher, J. M. (2007). Compatibilism (s. 44–84). W: J. M. Fisher, R. Kane, D. Pereboom, & M. Vargas (Red.). Four views on free will. Oxford: Wiley ‐Blackwell. Franklin, Ch. E. (2011). Farewell to the luck (and mind) argument. Philosophical Studies, 156, 199–230. Fried, I., Mukamel, R., & Kreiman, G. (2011). Internally generated preactivation of single neurons in human medial frontal cortex predicts volition. Neuron, 69, 548–562. Haggard, P. & Eimer, M. (1999). On the relation between brain potentials and the awareness of voluntary movements. Experimental Brain Research, 126, 128–133. Dostęp: http://bra‐ inb.psyc.bbk.ac.uk/PDF/LIBET.PDF (22.12.2016). Haynes, J. ‐D., Sakai, K., Rees, G., Gilbert, S., Frith, Ch., & Passingham, R. E. (2007). Reading hidden intentions in the human brain. Current Biology, 17, 323–328. Dostęp: http://www.icn.ucl.ac.uk/executive_functions/pubs/Haynes%202007%20curr%20biol. pdf (22.12.2016). Herrmann, Ch. S., Pauen, M., Min, B. ‐K., Busch, N. A., & Rieger, J. W. (2008). Analysis of a choice ‐reaction task yields a new interpretation of Libet's experiments. International Journal of Psychophysiology, 67(2), 151–157. Dostęp: http://www.fflch.usp.br/df/opessoa/ Hermann%20 ‐%20New%20interpretation%20 ‐%20%202008.pdf (22.12.2016). Kane, R. (1999). Responsibility, luck, and chance: Reflections on free will and indetermi‐ nism. The Journal of Philosophy, 96(5), 217–240. Dostęp: http://www.shef.ac.uk/polopo‐ ly_fs/1.101524!/file/KaneResponsibilty ‐luck ‐chance.pdf (22.12.2016). Keller, I., Heckhausen, H. (1990). Readiness potentials preceding spontaneous motor acts: Vo‐ luntary vs. involuntary control. Electroencephalography and Clinical Neurophysiology, 76(4), 351–361. 492 Michał MARZEC ‐REMISZEWSKI Libet, B. (1985). Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action. The Behavioral and Brain Sciences, 8(4), 529–566. Dostęp: http://selfpace.uconn. edu/class/ccs/Libet1985UcsCerebralInitiative.pdf (22.12.2016). Libet, B., Gleason, C. A., Wright, E. W., & Pearl, D. K. (1983). Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness ‐potential): The unconscious initiation of a freely voluntary act. Brain, 106, 623–642. Dostęp: http://www.trans ‐techresearch.net/ wp ‐content/uploads/2015/05/Brain ‐1983 ‐LIBET.pdf (22.12.2016). Miller, J., Shepherdson, P., & Travena, J. (2011). Effects of clock monitoring on electro‐ encephalographic activity: Is unconscious movement initiation an artifact of the clock?. Psychological Science, 22, 103–109. Nichols, Sh. & Knobe, J. (2007). Moral responsibility and determinism: The cognitive science of folk intuition. Nous, 41(4), 663–685. Dostęp: http://www.pgrim.org/philosophersan‐ nual/pa27articles/nicholsknobe.pdf (22.12.2016). Pockett, S. (2011). Initiation of intentional actions and the electromagnetic field theory of consciousness. Humana.Mente, 15, 159–175. Dostęp: http://www.humanamente.eu/PDF/ Issue15_Paper_Pockett.pdf (22.12.2016). Pockett, S. & Purdy, S. C. (2010). Are voluntary movements initiated preconsciously? The relationships between readiness potentials, urges, and decisions (s. 34–46). W: W. Sinnott‐ ‐Armstrong & L. Nadel (Red.). Conscious will and responsibility: A tribute to Benjamin Libet. New York: Oxford University Press. Dostęp: https://cdn.auckland.ac.nz/assets/psych/ about/our ‐people/documents/sue ‐pockett/pockett ‐purdy ‐2010.pdf (22.12.2016). Rigoni, D., Brass, M., & Sartiori, G. (2010). Post ‐action determinants of the reported time of conscious intentions. Frontiers in Human Neuroscience, 4, 38. Schlegel, A., Alexander, P., Sinnott ‐Armstrong, W., Roskies, A., Tse, P. U., & Wheatley, T. (2013). Barking up the wrong free: Readiness potentials reflect processes independent of conscious will. Experimental Brain Research, 229(3), 329–335. Schlegel, A., Alexander, P., Sinnott ‐Armstrong, W., Roskies, A., Tse, P. U., & Wheatley, T. (2015). Hypnotizing Libet: Readiness potentials with non ‐conscious volition. Conscioussness and Cognition, 33, 196–203. Dostęp: http://www.alexschlegel.com/static/rogueched‐ darapp/files/papers/schlegel_2015_hypnotizing_libet.pdf (22.12.2016). Smart, J. J. C. (1961). Free will, praise and blame. Mind, 70(279), 291–306. Soon, C. S., Brass, M., Heinze, H. ‐J., & Haynes, J. ‐D. (2008). Uncounscious determinants of free decisions in the human brain. Nature Neuroscience, 11(5), 543–545. Dostęp: http:// www.rifters.com/real/articles/NatureNeuroScience_Soon_et_al.pdf (22.12.2016). Soon, C. S., He, A. H., Bode, S., & Haynes, J. ‐D. (2013). Predicting free choices for abs‐ tract intentions. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS), 110(15), 6217–6222. Dostęp: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/ PMC3625266/ (22.12.2016). Trevena, J. A. & Miller, J. (2002). Cortical movement preparation before and after a conscious decision to move. Consciousness and Cognition, 11, 162–190. Dostęp: https://unites.uqam. ca/cnc/.Harnad/PSY557B ‐2007/LIBET/17miller ‐terevena.pdf (22.12.2016).