www.argument-journal.eu Published online: 25.06.2015 Argument Vol. 4 (2/2014) pp. 267–276 * Adiunkt w Zakładzie Historii Filozofii uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. e ‐mail: p.spryszak@iphils.uj.edu.pl. Definicja qualiów - przyczynek do filozofii logicznej Przemysław SPrYSZAK* ABStrACt The definition of qualia - a contribution to logical philosophy In my article, I propose an abstract definition of a quale, which (generally speaking) identifies qualia with sets belonging to certain relational structures. I maintain that my definition, by not taking advantage of psychological terms, makes the notion of a quale more understandable and the existence of qualia themselves less disputable than is commonly supposed. In addition, I briefly discuss the traditional concept of a quale. KeYWOrDS quale; relational structure; anti ‐psychologism 268 Przemysław SPRYSZAK I Filozof mający do czynienia z dwoma różnymi reprezentacjami pewnego przed‐ miotu ma prawo zadać co najmniej dwa pytania. Jedno z nich brzmi: „Co spra‐ wia, że te dwie reprezentacje są reprezentacjami tego oto przedmiotu?". Jest to niewątpliwie pytanie o to, co wspólne dla pewnych dwóch obiektów, a ściślej o to, co właściwie je czyni - bądź uczyniło - reprezentacjami jednego i tego samego przedmiotu. Pytanie o naturę reprezentacji, intrygujące i złożone, chwilowo uchylam, aby zadać pytanie przeciwne, tyczące różnicy, a mianowi‐ cie: „Co sprawia, że te dwie reprezentacje są dwoma różnymi reprezentacja‐ mi tego samego przedmiotu?". Odpowiedź, że może to się dziać na skutek reprezentowania przez nie odmiennych części, stron, aspektów czy, najogólniej mówiąc, odmiennych cech jednego i tego samego przedmiotu, uważam za nie‐ zgodne z wyjściowym założeniem, że przedmiot reprezentowany ma być w obu przypadkach jeden i ten sam. Wprawdzie nie ulega bowiem wątpliwości, iż zgodnie z potocznym sposobem myślenia na przykład ślady lewej i prawej dłoni są odmiennymi reprezentacjami tego samego przedmiotu, jakim jest człowiek, który te ślady pozostawił, lecz przecież filozof powinien wymagać nieco większej precyzji opisu. nietrudno zresztą dostrzec dwie ewentualne, bardziej już szcze‐ gółowe odpowiedzi: 1) nie mogą istnieć dwie różne reprezentacje tego samego przedmiotu, 2) oczywiście istnieć mogą, lecz wówczas muszą choćby nieznacznie różnić się od siebie, pomimo ustalonej na wstępie tożsamości przedmiotu. uważam, że rację, dla której należy bez wahania odrzucić wytłumaczenie pierwsze i zaakceptować drugie, można odnaleźć pośród tez i zasad filozofii gottfrieda Wilhelma Leibniza. tak przynajmniej odbieram słowa filozofa, w których stwierdza on wyraźnie, iż spostrzeżenia monad odzwierciedlają jeden i ten sam świat substancji duchowych i że ponieważ monady są różne, musi ist‐ nieć różnica między ich spostrzeżeniami, czyli jakaś różnicująca te spostrzeżenia cecha1. Jak wiadomo, podobnym argumentem - zresztą nieprzypadkowo przy‐ pominającym myśl Leibniza - w sposób filozoficznie wartościowy i płodny posłużył się później gottlob Frege dla wykazania odmienności znaczeń wyrażeń językowych od desygnatów: to właśnie znaczenie jest tym, co różnicuje zdania bądź nazwy posiadające ten sam desygnat2. 1 Warto przypomnieć § 57 Monadologii: „Podobnie jak miasto z różnych stron oglądane wydaje się coraz to inne i stanowi jakby zwielokrotniony perspektywicznie widok, tak dzięki nieskończonej mnogości substancji prostych tyle samo jest jakby rozmaitych wszechświatów, które są wszelako widokami tego samego wszechświata odpowiadającymi rozmaitym punktom widzenia każdej monady" (Leibniz, 1969: 308). W moim przekonaniu ów „punkt widzenia", o którym mówi gottfried Wilhelm Leibniz, to quale spostrzeżenia w znaczeniu proponowa‐ nym powyżej. 2 Zob. zwłaszcza klasyczną rozprawę gottloba Fregego (1977). Abstrahując zarówno od fi‐ lozofii Leibniza, jak i od analiz Fregego, wystarczy przywołać rzymską sentencję: Si duo faciunt idem, non est idem. Definicja qualiów - przyczynek do filozofii logicznej 269 Proponuję nazywać quale każdą cechę odróżniającą reprezentację przedmio‐ tu X od przedmiotu X lub innej reprezentacji tego przedmiotu. uznaję przy tym rozumowanie Leibniza i Fregego za główny argument a priori za istnie‐ niem tak zdefiniowanych qualiów3. Qualia pojęte w ten sposób oczywiście nie są niczym niezwykłym, wręcz przeciwnie, występują w nieprzebranej mnogo‐ ści dookoła nas, a ściślej - wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z taki‐ mi czy innymi „zewnętrznymi" reprezentacjami. Wolno wszakże powiedzieć, że charakter pisma stanowi pewne quale rękopisu, nieposiadane przez słowo drukowane, które za to w stosunku do rękopisu czy raczej jego treści posiada inne qualia, jak chociażby kształt czcionek lub też rozmiar odstępów między znakami drukarskimi. nie byłoby przeto niczym zaskakującym, gdyby qualia występowały także „wewnątrz" nas, charakteryzując na przykład spostrzeżenie zmysłowe4. Przeciwnikowi tezy o istnieniu qualiów (w proponowanym rozumieniu) po‐ zostaje więc zanegowanie istnienia jakiejkolwiek reprezentacji albo uznanie, że nie może istnieć więcej niż jedna reprezentacja tego samego przedmiotu, sko‐ ro to właśnie quanta przechodzą niepostrzeżenie w qualia. tak umotywowa‐ ny sprzeciw prowadzi jednak wprost do idealizmu i subiektywizmu, albowiem oznacza, że myśli bądź doświadczenia dwóch różnych osób, a nawet jednej oso‐ by w dwóch różnych chwilach, nie mogą reprezentować tego samego świata. Jeżeli natomiast ktoś zamierza unieważniać przekonanie o istnieniu (tak poj‐ mowanych) qualiów, dopatrując się niejasności i niejednoznaczności w samym pojęciu jakości, własności bądź cechy, wskaże tym samym na trudność pojęcio‐ wą, kładącą się cieniem na każdej koncepcji uznającej coś za jakieś, tak więc i na jego własnych wywodach. Sprzeciw wobec tezy o istnieniu qualiów, rozumianych co najmniej podob‐ nie jak powyżej, ma w moim przekonaniu podbudowę psychologiczną, którą należy usunąć. Otóż nietrudno ulec wrażeniu, że qualia musiałyby być jakimś nowym, nieznanym bliżej gatunkiem rzeczy, a przecież niechętnie odstępujemy od ustalonej taksonomii zjawisk. niestety pojmowanie qualiów jako osobnego rodzaju czy typu przedmiotów nie jest obce rzecznikom ich istnienia, co tylko osłabia tę koncepcję, czyniąc ją - właśnie za sprawą wspomnianego powyżej 3 uważam więc, iż nie należy komplikować spraw już na wstępie, na przykład otwarcie wymagając, aby quale była tylko taka własność przedmiotu, która, odróżniając go od innych reprezentacji danego obiektu, zarazem jakoś wyraźniej „przyczynia się" do tego, iż jest on re‐ prezentacją tego obiektu. teoria qualiów musiałaby wtedy zależeć od jakiejś ontologii cech, roz‐ różniającej cechy konstytutywne i akcydentalne, zakładającej zatem bardzo dyskusyjne i bodaj niemożliwe do rozwikłania pojęcie istoty. 4 nie twierdzę, że istnienie qualiów wynika z faktu, że pewne istniejące przedmioty są z natury reprezentacjami. Optuję raczej za następującym okresem warunkowym: jak często pewne przedmioty bywają reprezentacjami jednej i tej samej rzeczy, tak często bywają i qualia. Z powodów, o których wspominam powyżej, sądzę, iż nie należy przy tym wątpić, że niektóre przedmioty bywają takimi reprezentacjami. 270 Przemysław SPRYSZAK mechanizmu przyzwyczajenia - nader nieintuicyjną. Ze swej strony przyjmuję, że qualia nie stanowią (a przynajmniej nie muszą stanowić) „naturalnego ro‐ dzaju" i że w większym stopniu przywodzą na myśl zróżnicowany wewnętrznie zbiór przedmiotów jednokilogramowych aniżeli jednorodną i naturalną mno‐ gość ludzi, krzeseł, rzeczy barwy zielonej lub kwadratowego kształtu. niemniej istnienie qualiów uważam za równie niewątpliwe, jak istnienie przedmiotów o wadze jednego kilograma. II Przechodząc do logiczno ‐filozoficznej części rozważań, zakładam, że szansę na matematyczny odpowiednik pojęcia reprezentacji daje pojęcie izomorfizmu relacji. Przypomnę, że z izomorfizmem tym mamy do czynienia, gdy istnie‐ je funkcja wzajemnie jednoznaczna, odwzorowująca pole jednej relacji w pole drugiej w taki sposób, iż przedmiotom, między którymi zachodzi pierwsza rela‐ cja, przyporządkowuje przedmioty, między którymi zachodzi relacja druga. na‐ rzucającego się przykładu relacji izomorficznych dostarcza zwykła mapa, opra‐ cowywana przecież z myślą o zachowaniu odpowiedniości między znakami na mapie a przedmiotami znajdującymi się na danym obszarze. Wybór samego po‐ jęcia relacji jest natomiast podyktowany przede wszystkim tym, że przedmioty, z którymi mamy na ogół do czynienia, czy są to przedmioty reprezentowane, czy reprezentacje, narzucają się naszej świadomości jako wielości, których ele‐ menty mają się jakoś do siebie. nie oznacza to rzecz jasna, że takie początkowe ujęcie nie może ulec przekształceniu czy wysubtelnieniu. Pojęcie izomorfizmu ulega rozszerzeniu, to znaczy mówi się także o izomor‐ fizmie struktur relacyjnych, przez które rozumie się każdy układ uporządkowa‐ ny, złożony ze zbioru oraz z relacji, których pole zawiera się w tym zbiorze. Za‐ stępując słowa: „f jest funkcją wzajemnie jednoznaczną", „dziedzina funkcji f ", „przeciwdziedzina funkcji f " wyrażeniami: „1 ‐1(f )", „D(f )" i „Đ(f )", możemy zatem powiedzieć, że: Definicja 1. Struktura relacyjna <A, r1, ..., rn> jest i zomorf iczna względem struktury relacyjnej <B, S1, ..., Sn> ≡ istnieje funkcja f, taka, że 1 ‐1(f ) i D(f ) = A i Đ(f ) = B i funkcja f ustala izomorfizm między relacjami ri, Si, dla każdego i, takiego, że 1 ≤ i ≥ n. Pojęcie struktury relacyjnej wydaje mi się najbardziej odpowiednie do zdefiniowania pojęcia reprezentacji, jakkolwiek nie kładłbym po prostu zna‐ ku równości między izomorficznymi strukturami relacyjnymi a reprezentacją i przedmiotem reprezentowanym. takie utożsamienie prowadziłoby de facto do wykluczenia reprezentacji ze świata rzeczywistego, w którym - najogólniej Definicja qualiów - przyczynek do filozofii logicznej 271 mówiąc - nie wszystko odznacza się matematyczną doskonałością. Propo‐ nuję w zamian za to rozważyć pojęcie podstruktur y danej struktury rela‐ cyjnej. Oczywiście, jak sama nazwa sugeruje, podstrukturą struktury relacyj‐ nej <A, r1, ..., rn> będzie każdy układ złożony ze zbioru zawierającego się w A i relacji zawierających się w relacjach r1, ..., rn. mówiąc o podstrukturze, będę mieć odtąd na myśli tak właśnie pojęte zawieranie. Zaproponuję teraz na‐ stępującą definicję reprezentacji: Definicja 2. Struktura relacyjna <A, r1, ..., rn> jest reprez enta‐ c ją struktury relacyjnej <B, S1, ..., Sn> ≡ istnieje struktura relacyjna <A', r'1, ..., r'n>, która jest podstrukturą struktury <A, r1, ..., rn> i jest izomorficzna względem struktury relacyjnej <B, S1, ..., Sn>5. uważam, że te definicje mogą już posłużyć do zdefiniowania pojęcia quale, którego użycie celowo ograniczam tylko do przypadków struktur będących re‐ prezentacjami następującej definicji: Definicja 3. Jeżeli struktura relacyjna t = <A, r1, ..., rn>, jest reprezen‐ tacją struktury relacyjnej u = <B, S1, ..., Sn>, to quale s t ruktur y re‐ lac y jnej t względem u jest zbiór Q(t,u) będący zbiorem wszystkich i tylko tych podstruktur struktury <A, r1, ..., rn>, które nie są izomor‐ ficzne względem żadnej podstruktury struktury relacyjnej <B, S1, ..., Sn>. Powyższy zapis utożsamia quale reprezentacji z pewnym zbiorem, ale można bez przeszkód nadać temu słowu równocześnie nieco luźniejszy sens i powie‐ dzieć, że quale rozumiane ściśle to zbiór Q(t,u), zaś pojęte szerzej to każda relacja wchodząca w skład podstruktury należącej do takiego zbioru. to drugie znaczenie może okazać się dogodne (parokrotnie posłuży mi poniżej), o ile pa‐ mięta się także o podstawowym znaczeniu oraz nie miesza się znaczeń ze sobą. Zachowując przyjętą powyżej symbolikę, nietrudno uprawomocnić dwa na‐ stępujące wnioski: Wniosek 1. Quale struktur y re lac y jnej t względem t jest zbiorem pustym. Wniosek 2. Jeżeli struktura relacyjna t jest reprezentacją struktury u, ale nie jest względem niej izomorficzna, to quale struktur y t wzglę‐ dem u jest zbiorem niepustym. 5 można zatem na użytek filozofii zaadaptować podejście strukturalistyczne znane w mate‐ matyce. Zob. na przykład mac Lane, 1996. 272 Przemysław SPRYSZAK nieco upraszczając, można powiedzieć, że pierwszy wniosek ilustruje, jak zachowują się reprezentacje doskonałe - doskonałą reprezentacją przedmiotu jest on sam względem samego siebie. W przypadku reprezentacji doskona‐ łych nie byłoby niczego, co należałoby do zbioru ich qualiów, mimo iż dobrze określonego. natomiast druga konkluzja powiada coś o reprezentacjach niedo‐ skonałych, a mianowicie przyporządkowuje im (niepuste już) quale. Ponieważ wszystko wskazuje na to, że w świecie fizycznym mamy częstokroć do czynie‐ nia z reprezentacjami dalekimi od doskonałości, nie powinno dziwić, że qualia istnieją. Konkluzja wypływająca z całej tej części jest zaś, moim zdaniem, taka, że ist‐ nieje, a przynajmniej może istnieć, abstrakcyjna teoria qualiów, będąca najwy‐ raźniej niewielkim fragmentem teorii układów relacyjnych, teorii umożliwia‐ jącej skonstruowanie i rozpatrywanie zbioru Q(t,u). można by w niej znaleźć odpowiedź na pytania, czy quale (odpowiednio rozumianej) sumy reprezentacji równa się sumie ich qualiów, czy podobną łącznością charakteryzuje się iloczyn qualiów, czy suma lub iloczyn qualiów są przemienne albo rozdzielne względem siebie, albo też co stanowi wynik ich odejmowania lub sumowania i tak dalej. Przy pewnej dozie umiejętności oraz przy zgoła niewielkim nakładzie sił można by stworzyć całą arytmetykę qualiów i tym sposobem dowiedzieć się czegoś o każdej z osobna jakości, której przydarzyło się być quale tej czy innej repre‐ zentacji, dowiedzieć się czegoś oczywiście pod warunkiem wcześniejszej zgody na idealizację i uproszczenia charakterystyczne dla każdego ujęcia formalnego. nie ulega wątpliwości, że zagadnieniu qualiów najwięcej uwagi poświęca współczesna filozofia umysłu, ale jak sądzę, pojęcie to uległo tam daleko idące‐ mu zniekształceniu i stało się źródłem wielu nieporozumień, których rozpatrze‐ niu - ze zrozumiałych względów zwięzłemu - poświęcam trzecią, końcową część pracy. III rozpocznę tę część od przypomnienia, że qualia są przez filozofów umysłu wiązane z jednym tylko rodzajem przedmiotu, to znaczy z doświadczeniem (zwłaszcza z doświadczeniem zmysłowym). Filozof anglojęzyczny oczywiście bez przeszkód posłuży się słowem experience (w szczególności sense experience). Ową reprezentacją miałoby być przy tym albo samo doświadczenie, albo też owo doświadczenie miałoby zawierać, posiadać bądź nieść ze sobą - niełatwo o adekwatne słowo na oznaczenie zachodzącego w tym przypadku powiązania - pewną reprezentację. my także mamy prawo powiedzieć, że widzenie, słysze‐ nie, dotykanie czy smakowanie stanowią jakieś reprezentacje zdarzeń zewnętrz‐ nych lub że można przyporządkować im pewien obiekt, który jakoś ucieleśniają czy realizują, a który jest reprezentacją takich rzeczy bądź zdarzeń. Definicja qualiów - przyczynek do filozofii logicznej 273 tak więc na przykład charakteryzujące mnie tu i teraz widzenie żółtej cięża‐ rówki ma prawo uchodzić za reprezentację tego stanu rzeczy, jakim jest oko‐ liczność, że w tej chwili w zasięgu mego wzroku znajduje się ciężarówka właś‐ nie tej barwy, a przynajmniej wiązać się z jego reprezentacją. Oczywiście nie każdy filozof zgodzi się na taką umowę, wyodrębniającą doświadczenia jako pewną klasę bytów, skoro zastrzeżenie wysunie chociażby filozof ‐reista. tak więc w filozofii umysłu quale jest utożsamiane z własnością czy cechą tylko tej reprezentacji, którą jest - lub jaką w pewien sposób zawiera - doświadcze‐ nie, co wydaje mi się zabiegiem mającym niepożądane konsekwencje, a wyni‐ kającym z pokartezjańskiego przekonania, iż reprezentacje wewnętrzne muszą jakoś odbiegać od zewnętrznych, wobec czego powinny się charakteryzować swoistymi własnościami. niemniej, wobec braku rozstrzygających dowodów na jakościową odmienność świadomości od ciała, takie zawężenie zakresu słowa quale należy uznać za najzupełniej nieusprawiedliwione, co najwyżej motywo‐ wane przedkrytycznym odróżnieniem naszych przeżyć od tego, co - w osta‐ teczności w najbardziej dosłownym znaczeniu tego słowa - na zewnątrz nas, tudzież wsparte milczącym, lecz przypuszczalnie nazbyt optymistycznym za‐ łożeniem, jakoby każdy naturalny lub rozpowszechniony myślowy podział był istotny i znajdował odpowiednik w rzeczywistości. Zwolennik tak motywowa‐ nej terminologii postępuje więc niczym człowiek, który by twierdził stanowczo, że jedynym rodzajem figur w przypadku gier planszowych są figury szachowe, i który by apodyktycznie uznawał, iż nic, co figury szachowej nie przypomina, nie powinno być zaliczane do grona takich figur. mówiąc nieco obrazowo, tak radykalne i arbitralne zawężenie czyni z rozległego i różnorodnego imperium qualiów mniejszość etniczną, którą niektórzy chcą chronić jako egzotyczny wy‐ jątek, inni zaś - wytępić bądź zasymilować. Przyjmijmy jednak owo zawężające rozumienie qualiów za dobrą monetę, chociażby w tym celu, aby sprawdzić, jak jest ono zwykle dookreślane. Ogra‐ niczeniom bowiem nie koniec - nie każda jakość doświadczenia miałaby mieć prawo do wspomnianej nazwy. Przez quale chce się mianowicie rozumieć jedy‐ nie tę jakość doświadczenia (lub powiązanej z nim reprezentacji), która spełnia pewną listę dodatkowych warunków. Oczywiście, jak to zwykle bywa, filozo‐ fom trudno dojść do porozumienia, stąd i owych list ogłoszono aż nazbyt wiele. Przedkładam wobec tego tę, która wydaje mi się uwzględniać warunki bodaj najczęściej stawiane. Otóż jakość doświadczenia, aby być quale, musi: 1) nie reprezentować przed‐ miotu; byłaby to więc niereprez entująca własność reprezentacji, mówiąca raczej o tym, jakie jest samo reprezentowanie czegoś w doświadczeniu, aniżeli jaki jest jego przedmiot; jest to jakość, której wskazanie odpowiada na pyta‐ nie „na czym polega" (what is it like) doświadczanie czegoś (przede wszystkim doświadczanie zmysłowe) w określony sposób; 2) być zarazem konstytutywna względem własności reprezentujących, stanowić jakiś budulec reprezentacji, 274 Przemysław SPRYSZAK niewchodzący zarazem w jej skład; 3) być własnością naoczną (phenomenal), bezpośrednio dostępną w introspekcji (albo wręcz zawsze dostępną w intro‐ spekcji, nigdy zaś w doświadczeniu zewnętrznym); 4) być własnością wewnętrz‐ ną (intrinsic), niezbywalną i swoistą, niesprowadzalną do relacji między tym doświadczeniem a innymi przedmiotami6. uważam, że niekiedy dodawane wa‐ runki, jak na przykład 5) pewności ujęcia, 6) prywatności czy 7) bycia niepo‐ jęciowym, czyli różnym od pojęcia lub niedającym się w pojęcia ująć, można zredukować do cech wymaganych powyżej. można zatem w uproszczeniu powiedzieć, że przynajmniej niektórzy filo‐ zofowie uczestniczący we współczesnej debacie tyczącej się qualiów głoszą ich istnienie jako niereprezentujących, naocznych i istotnych jakości (zmysłowego) doświadczenia, natomiast ich krytycy starają się wykazać, iż owe jakości naocz‐ ne albo w ogóle nie są jakościami doświadczenia, albo że są ( jak już wspomnia‐ łem) zawsze jakąś reprezentacją takiego lub innego przedmiotu doświadczenia, albo też nie są dla doświadczenia w ogóle istotne, czyli że „doświadczeniem" może być w sposób usprawiedliwiony nazwane również zdarzenie bądź stan, któremu wcale nie przysługują. W niniejszej pracy przyjmuję, że znaczenie słowa quale należy wywodzić przede wszystkim z cząstkowego określenia: „niereprezentująca jakość repre‐ zentacji". Poniżej pokrótce wyjaśnię, dlaczego tak uważam. na pierwszy warunek (niereprezentacyjności) należy się zgodzić, albowiem gwarantując łączność obecnym użyciem słowa quale, może być w miarę jasno wyeksplikowany, a przy tym wyraża ogólniejszą właściwość, interesującą nie tylko z filozoficznego punktu widzenia. natomiast warunek konstytutywności niepotrzebnie wikła badacza qualiów w niekończącą się dyskusję nad konsty‐ tucją przedmiotu i jego istoty - wydaje się, że zaangażowanie definicji w tak zasadniczy spór stanowi w większym stopniu jej wadę niż zaletę. Zawężający warunek trzeci, a więc introspekcyjności, skłania do angażowania nader kło‐ potliwego pojęcia świadomości, a ponadto do przedwczesnego utożsamiania qualiów z danymi zmysłowymi7. Hasło nierelacyjności jest samo w sobie na tyle 6 Do prac, w których wykazuje się istnienie mniej więcej tak rozumianych qualiów, należą między innymi: nagel, 1974; Jackson, 1977; Jackson, 1982; Jackson, 1986; warto porów‐ nać ponadto liczne prace neda Blocka, Christophera Peacocke'a czy Sidneya Schoemakera. Jak wspomniałem powyżej, nie twierdzę, że jest to rozumienie jedyne. Krytycy, tacy jak na przykład michael tye czy Fred Dretske, kwestionują w szczególności warunek 1, twierdząc, że przedmioty wskazywane jako te, które spełniają warunki 1–7, w istocie nie spełniają wa‐ runku 1, a więc że rzekomo niereprezentujące qualia są de facto reprezentacjami i co najwyżej istnienie takich qualiów można przyjmować. W tej sprawie zobacz na przykład tye, 1992. 7 nie chcę przez to powiedzieć, że związek między nimi nie istnieje. Dane zmysłowe tra‐ dycyjnie pojmuje się jako ostateczne elementy wewnętrznego „obrazu" rzeczy bądź sytuacji ze‐ wnętrznej, obrazu tworzącego się - przynajmniej jak uważa wielu zwolenników tego rodzaju koncepcji - w wyniku oddziaływania przedmiotów zewnętrznych na podmiot oraz za sprawą zdolności tego ostatniego do łączenia regularnie pojawiających się i podobnych „danych". Jeśli Definicja qualiów - przyczynek do filozofii logicznej 275 mętne, iż nie pozwoli nigdy rozstrzygnąć, czy dana cecha stanowi faktycznie quale, czy też nie. uzupełnienie listy przez dodawanie wspomnianych powyżej warunków pewności ujęcia, prywatności czy niepojęciowości obracałoby w ni‐ wecz wszelką próbę zbudowania jakiejkolwiek jaśniejszej koncepcji qualiów, nie mówiąc już o jej aksjomatyzacji lub formalizmie. Do pewnego stopnia zgadzam się więc z krytykami koncepcji tak pojmowa‐ nych qualiów, lecz w przeciwieństwie do nich jestem skłonny sądzić, że qua- lia można i należy rozumieć odmiennie - ich rozumienie należałoby nade wszystko rozszerzyć i odpsychologizować. mam przy tym nadzieję, że w taki też sposób czytelnik odbierze próby poczynione przeze mnie w dwóch poprzed‐ nich częściach, zwłaszcza w części środkowej. W chwili gdy się tego dokona, upadną jednakże i wszystkie argumenty, którymi dotąd dowodzono nieistnie‐ nia qualiów, a przynajmniej argumenty wysnuwane z najrozmaitszych trudności powiązanych z pojęciami relacji, świadomości, introspekcji, prywatności i pew‐ ności, a także z pojęciem tego, co dane, oraz tego, co niepojęciowe8. trudności takie dotyczą bowiem co najwyżej możliwości wykazania niepustości pewnej podklasy qualiów, których istnienie gwarantuje już teraz argument a priori. Krytycy, chętnie podnoszący i mnożący owe trudności, wykazują w ten spo‐ sób co najwyżej to, że qualiami doświadczenia nie mogą być przedmioty dotąd za qualia uważane, lecz przecież wniosek taki niekoniecznie musi się wydać zaskakujący9. Warto pamiętać, jak postąpiono z pojęciem wnioskowania, od czasów staro‐ żytnych odnoszonym do subiektywnej, introspekcyjnie uchwytnej czynności, wykonywanej przez szczególną władzę przynależną naszemu „ja" i nazywaną „rozumem". Dokonany w ostatnich dekadach XIX wieku zabieg uogólnienia i odpsychologizowania tego pojęcia - dla wielu filozofów przypuszczalnie nader inwazyjny i bolesny, tak czy inaczej przeciwstawiający się filozoficznej więc taki obraz jest lub staje się pewną reprezentacją, to dane zmysłowe mają się do qualiów tej reprezentacji tak, jak części przedmiotu do jego cech. może się oczywiście - chociażby hipotetycznie - zdarzyć, że jakości pewnego obrazu X są zarazem częściami innego obrazu Y, i w takim przypadku qualia faktycznie okażą się danymi zmysłowymi. Ponadto, jeżeli i same dane zmysłowe reprezentują jakieś przedmioty, to rzecz jasna także i im należy przypisać ich własne qualia. natomiast z nieistnienia wewnętrznego „obrazu" nie wynika, że qualia jako takie w ogóle nie istnieją. 8 Bodaj najbardziej zdecydowany atak na koncepcję psychologistycznie pojmowanych qua- liów przypuścił Daniel Dennett (zwłaszcza w rozprawie Dennett, 1988); zwraca także uwagę praca gilberta Harmana (1990). Krytycy chętnie powołują się także na wcześniejsze ustalenia poczynione między innymi przez Ludwiga Wittgensteina, gilberta ryle'a, Davida m. Arm‐ stronga oraz george'a Pitchera. 9 Jest więc po części zrozumiałe, dlaczego tacy krytycy są skłonni utożsamiać qualia do‐ świadczenia z niereprezentującymi jakościami reprez entowanymi przez doświadczenie. Byłyby to więc nie tyle elementy czy cechy reprezentacji, co jej przedmioty. Wydaje mi się, że w ten sposób odchodzą od przyjętego znaczenia tego słowa, a nawet nadają mu wyraźnie odmienny sens. 276 Przemysław SPRYSZAK tradycji - w niedługim czasie doprowadził do powstania aksjomatycznych rachunków logicznych i w ogóle logiki we współczesnej postaci, co wydaje się osiągnięciem tyleż trudnym do przecenienia, co - jak podejrzewam - możliwym do powtórzenia na innych polach, niezdobytych jeszcze przez nauki formalne10. Z taką nadzieją wolno zatem, odpowiednio modyfikując znaczenie i kontekst, jeszcze raz zacytować hanowerczyka, przywołując na koniec jego słynną zachętę: calculemus! 11 BIBLIOgrAFIA Dennett, D. (1988). Quining qualia. W: A. J. marcel & e. Bisiach (red.). Consciousness in contemporary science (s. 42–77). Oxford: Clarendon Press. Frege, g. (1977). Sens i znaczenie. W: g. Frege. Pisma semantyczne (s. 60–88). (Przeł. B. Wol‐ niewicz). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Harman, g. (1990). the intrinsic quality of experience. Philosophical Perspectives, 4, Action Theory and Philosophy of Mind, 31–52. Jackson, F. (1977). Perception: a representative theory. Cambridge: Cambridge university Press. Jackson, F. (1982). epiphenomenal qualia. The Philosophical Quarterly, 32(127), 127–136. Jackson, F. (1986). What mary didn't know. The Journal of Philosophy, 83(5), 291–295. Leibniz, g. W. (1969). Wyznanie wiary filozofa. Rozprawa metafizyczna. Monadologia. Zasady natury i łaski oraz inne pisma filozoficzne. (Przeł. S. Cichowicz i in.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. mac Lane, S. (1996). Structure in mathematics. Philosophia Mathematica, 4(2), 174–183. nagel, t. (1974). What is it like to be a bat?. The Philosophical Review, 83(4), 435–450. tye, m. (1992). Visual qualia and visual content. W: t. Crane (red.). The contents of experience (s. 158–176). Cambridge: Cambridge university Press. Quine, W. V. O. (1986). epistemologia znaturalizowana. W: W. V. O. Quine. Granice wiedzy i inne eseje filozoficzne (s. 106–125). (Przeł. B. Stanosz). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 10 W moim przekonaniu jest on warty powtórzenia mimo współczesnego nawrotu psy‐ chologizmu pod hasłem naturalizacji, a może właśnie z uwagi na współczesny psychologizm. Zob. oczywiście zwłaszcza Quine, 1986. 11 Autor niniejszej pracy składa serdeczne podziękowanie dwóm anonimowym recenzentom za wnikliwe i szczegółowe uwagi, które umożliwiły mu ulepszenie jej pierwotnej wersji.