Marek PIECHOWIAK W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. Dobro wspólne czy godność człowieka? 1. Problem spójności aksjologicznej Spójność jest elementarnym wymogiem stawianym systemowi prawnemu. Za Zygmuntem Ziembińskim można wyróżnić spójność formalną i aksjolo- giczną. Ta pierwsza polegałaby na „legitymowaniu się norm systemu upo- ważnieniami prawodawczymi opartymi na ustawie zasadniczej" 1, natomiast spójność aksjologiczna polega - zdaniem Ziembińskiego - na tym, „iż normy danego systemu prawnego znajdują uzasadnienie aksjologiczne (usprawied- liwienie) w odpowiednio uporządkowanym systemie wartości, którym reali- zacja norm prawnych ma służyć"2. Spójność aksjologiczna możliwa jest wówczas, gdy wartości3, których rea- lizacji mają służyć normy konstytucji, są uporządkowane na tyle, aby móc rozstrzygać przypadki, w których dochodzi do kolizji między poszczególnymi, określonymi in abstracto, wchodzącymi w grę wartościami, gdy realizacja jednej wartości nieuchronnie powiązana jest z ograniczeniem możliwości rea- lizacji innej. Sprawą zasadniczej wagi jest wówczas aksjologiczne uspra- wiedliwienie rozstrzygnięcia kolizji; rozstrzygnięcia, które doprowadzi do 1 Z. Ziembiński, Wartości konstytucyjne, Warszawa 1993, s. 7. 2 Ibidem. 3 Przyjmowane w teorii prawa pojmowanie wartości jako „tego, co jest przedmiotem apro- bującej czy dezaprobującej oceny jakichś podmiotów" (ibidem, s. 21), nie pozwala sensownie m ó- wić o wartościach niezależnych od faktycznie dokonywanych ocen, np. wartościach pojętych jako dobro dla danego podmiotu ze względu na to, że rozwijają doskonałości tego podmiotu, nie- zależnie od faktycznie dokonywanych ocen. Nie pretendując do sformułowania uniwersalnego określenia wartości, na potrzeby niniejszych analiz można zaproponować nieco szersze określe- nie i pojmować wartości jako coś, co jest czyjąś doskonałością lub czymś, co służy realizacji da- nej doskonałości. 112 Marek Piechowiak konkretyzacji określonych in abstracto wartości, do dookreślenia konkret- nych stanów rzeczy, które mają być realizowane4. Spójność systemu, w ra- mach którego takie rozstrzygnięcia są dokonywane, wymaga uznania pew- nej lub pewnych wartości fundamentalnych, pewnych fundamentalnych punktów odniesienia, ze względu na które dokonuje się rozstrzygnięć. Zacho- wanie spójności przy uznaniu więcej niż jednej takiej wartości możliwe jest jedynie w takim zakresie, w jakim te wartości fundamentalne nie pozostają ze sobą w konflikcie. Nie wystarcza uznanie, że jakieś wartości znajdują się we wzajemnym napięciu, które wymaga, aby każda z nich w maksymalny sposób była realizowana. „Maksymalnie" w tym przypadku to tyle, co „pro- porcjonalnie", a ustalenie proporcji wymaga aksjologicznego uzasadnienia. Nawet wówczas, gdy uzna się pewien zakres swobody rozstrzygającego, na- danie takiej kompetencji także wymaga uzasadnienia. 2. Jedna czy wiele wartości fundamentalnych? W tym punkcie mógłby ktoś podnieść, że w jednej z najbardziej dziś zna- nych i uznanych propozycji aksjologicznego ugruntowania prawa, jaką jest propozycja Gustawa Radbrucha, mamy do czynienia z trzema pozostającymi w napięciu wartościami - równością (sprawiedliwością w wąskim sensie), ce- lowością i bezpieczeństwem prawnym5. Napięcie to, zdaniem Radbrucha, miałoby prowadzić do doskonalenia prawa, „zwłaszcza pozwalać na optymal- ne dopasowanie jego formy i treści do warunków czasu i miejsca stanowie- nia, stosowania, obowiązywania i wykładni"6. Zauważmy jednak, że już samo wydobycie elementów istotnych w danych warunkach czasu i miejsca wymaga stosowania kryteriów aksjologicznych, podobnie jak dobór proporcji w realizacji elementów idei prawa. Stąd także u Radbrucha można zidentyfi- kować jeden punkt odniesienia, który jest fundamentalny. Jak pisze Jerzy Zajadło, „wnikliwa analiza wszystkich elementów idei prawa i wzajemnych relacji pomiędzy nimi prowadzi jednak do wniosku, że to nie formalnie poję- ta sprawiedliwość i bezpieczeństwo prawne, lecz właśnie wypełniona mate- rialną treścią celowość prawa stanowi «jądro Radbruchowskiej filozofii pra- 4 Warto odróżnić wartości konstytucyjne in abstracto stany rzeczy określone w sposób ogól- ny, od wartości konstytucyjnych in concreto konkretne stany rzeczy, które w ramach danego systemu mają być realizowane, są racją podejmowania i kształtowania konkretnych działań. Określenie wartości in concreto jest rezultatem wykładni obejmującej rozwiązanie kolizji mię- dzy wartościami określonymi in abstracto ; stąd w ramach spójnego systemu nie występują koli- zje między wartościami in concreto. Analogicznie w przypadku praw podmiotowych, zob. M. Pie- chowiak, Klauzula limitacyjna a nienaruszalność praw i godności, „Przegląd Sejmowy" 2009, nr 2 (91), s. 70-71. 0 Zob. J. Zajadło, Formuła Radbrucha, Gdańsk 2001, s. 147-162. 6 Ibidem, s. 148. W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. 113 wa»"l Arthur Kaufmann - najwybitniejszy znawca i kontynuator filozoficznej spuścizny Radbrucha - wskazując na podstawę wskazanych wyżej trzech elementów idei prawa, pisał: „Sądzę, że nie powinno się zawieszać idei pra- wa nazbyt wysoko, ale traktować ją jako «odwzorowanie» idei człowieka w jego trzech postaciach: człowieka jako istoty autonomicznej (twórcy pra- wa), człowieka jako celu swego świata (a zatem także prawa) i człowieka jako istoty heteronomicznej (jako podlegającego prawu)"8. Stąd wielokrotnie Kaufmann powtórzy: „Idea prawa jest ideą osobowego człowieka - albo jest niczym a. 3. Dobro wspólne czy godność człowieka? 3.1. Zasadniczy dylem at Jak przedstawia się problem fundamentalnych wartości w Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.? Zagadnienie jest bardzo szerokie10, niemniej jednak po- szukując pierwszej fundamentalnej wartości polskiej Konstytucji, można za- sadnie ograniczyć się do dwóch kandydatur do godności i dobra wspólnego. W opracowaniu tym zamierzam wskazać zasadnicze racje przemawiające za uznaniem każdej z tych wartości za najbardziej podstawową11 i przeanalizo- wać zasadnicze relacje zachodzące między tymi wartościami. Za aspekt naj- istotniejszy dla ustalenia pierwszeństwa którejś z tych wartości uznaję do- niosłość danej wartości dla określenia celu konstytucji i opartego na niej porządku prawnego. Stoję na stanowisku, że to cel jest racją podjęcia działania i jego kształtu, a norma pełni funkcje narzędne. 7 Ibidem; przytoczone wewnątrz cytatu słowa pochodzą od Arthura Kaufmanna. 8 A. Kaufmann, Rechtsphilosophie, München 1997, s. 152. 9 A. Kaufmann, Vorüberlegungen zu einer juristischen Logik und Ontologie der Relationen. Grundlegung einer personalen Rechtstheorie, „Rechtstheorie" 1986, Bd. 17, s. 276; idem, Prob- lemgeschichte der Rechtsphilosophie, [w:] Einführung in Rechtsphilosophie und Rechtstheorie der Gegenwart, Hrsg. A. Kaufmann, W. Hassemer, Aufl. 5, Heidelberg 1989, s. 141; zob. idem. Kann die Natur Norm menschlichen Verhaltens sein? Zum Naturbegriff in Recht und Philoso- phie, [w:] Was ist das: die N atur? Uber einen schwierigen Begriff, Hrsg. W. Böhme, Karlsruhe 1987, s. 51: Wenn es so etwas gibt, wie eine Idee, eine Natur des Rechts, dann ist sie die Idee, die Natur des personalen Menschen. Oder sie ist gar nichts. Zauważyć trzeba, że A. Kaufmann nie podejmuje wprost problemu podstawy jedności tych trzech aspektów człowieka jako osoby i po- zostaje przy pojmowaniu osoby jako zespołu relacji bez wskazania elementu jednoczącego w sa- mym człowieku. Zob. M. Piechowiak, W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa. Arthura Kaufmanna teoria sprawiedliwości, Warszawa 1992, s. 93-98. 10 M. Piechowiak, Aksjologiczne podstawy polskiego prawa, [w:] Prawo polskie próba synte- zy, red. T. Guz, J. Głuchowski i M. Pałubska, Warszawa 2009, s. 85-122. 11 M. Piechowiak, Służebność państwa wobec człowieka i jego praw jako naczelna idea Kon- stytucji R P z 2 kwietnia 1997 roku osiągnięcie czy zadanie?, „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 4 (81) (10-lecie wejścia w życie Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r.), s. 65-91. 114 Marek Piechowiak Zasadnicze przepisy wchodzące w grę to art. 1 Konstytucji RP: „Rzecz- pospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli", oraz art. 30: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych" . 3.2. Elementy wspólne Poszukując elementów formalnych łączących dobro wspólne i godność jako wartości fundamentalne, zauważyć można, że zasadnicze formuły determi- nujące ich pozycję (art. 1 dobro wspólne; art. 30 - godność) znalazły się w rozdziałach Konstytucji, których zmiana wymaga zachowania specjalnej procedury i spełnienia szczególnych warunków12. 3.3. Racje na rzecz uznania godności za pierwszą wartość O ile dobro wspólne nie jest w Konstytucji RP bliżej charakteryzowane, 0 tyle w przypadku godności wskazano wprost kilka jej właściwości czy- niących z niej wartość szczególną. 3.3.1. Specyficzne właściwości godności Niewzruszoność W preambule poszanowanie godności człowieka uznane zostało za jedną z zasad (obok prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi) stano- wiących „niewzruszoną podstawę" Rzeczypospolitej. Przyrodzoność i niezbywalność Jako jedyna z wartości konstytucyjnych godność uznana została przez ustrojodawcę za przyrodzoną (preambuła i art. 30) i niezbywalną (art. 30). Te dwie właściwości wskazują, że godność nie jest wartością kreowaną przez konstytucję, ale jedynie przez nią uznawaną (deklarowaną). Przyrodzoność 1 niezbywalność wskazują na to, że godność będąca źródłem praw przysługu- je niezależnie od działań człowieka, nie tylko działań prawodawczych. Stąd działania zarówno podmiotu godności, jak i innych podmiotów nie mogą ani umniejszać, ani powiększać godności; co pozostaje w oczywistej korelacji z uznaniem zasadniczej równości ludzi jako podmiotów prawa13. Godność nie może być większa lub mniejsza. Jest zatem wartością specyficzną, gdyż nie 12 Art. 235 ust. 5 i 6. 13 Zwłaszcza art. 32 i 33 Konstytucji RP. W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. 115 jest stanem rzeczy, który w sensie dosłownym może być lub nie być realizo- wany określonymi działaniami. Może być ona pojęta jako „właściwość" współkonstytuowana przyporządkowaniem swego podmiotu do rozwoju, do „umocnienia", do „spełnienia" swego bytu. Choć samo takie przyporządkowa- nie zachodzi niezależnie od działań podmiotu godności lub innych podmio- tów (jest przyrodzone i niezbywalne), to jednak rozwój zależy od działania i warunków życia. Źródło wolności i praw Godność, nie będąc stanem rzeczy realizowanym wprost określonymi działaniami, jest źródłem wartości pojętych jako stany rzeczy, które mają być realizowane jako służące całościowemu rozwojowi podmiotu godności. Ich dookreślenie stanowią wolności i prawa człowieka i obywatela. Nienaruszalność Jako jedyna wartość konstytucyjna podność określona została jako nie- naruszalna14, i to w sensie normatywnym, a nie opisowym. Nienaruszalność w sensie opisowym, pojęta jako faktyczny brak możliwości pozbawienia ko- goś godności będącej źródłem praw lub jej umniejszenia, to nic innego jak przyrodzoność i niezbywalność, o których mówi pierwsze zdanie art. 30 Kon- stytucji RP. Uznanie nienaruszalności w sensie normatywnym a na taki sens wskazuje wysłowiony w końcu art. 30, adresowany do władz publicz- nych nakaz poszanowania i ochrony godności jest uznaniem, że jej podmiot nie powinien być nigdy traktowany jedynie jako środek do realizacji innych wartości15, że nie wolno nie uwzględniać przyporządkowania każdego człowieka do jego indywidualnego celu. 3.3.2. Stanowisko doktryny W doktrynie pogląd dotyczący prymatu godności jest powszechnie akcep- towany. Na przykład Lech Garlicki w opracowaniu przygotowanym na pię- ciolecie Konstytucji z 1997 r. pisał: „Każda konstytucja przyjmuje pewne za- sady podstawowe, służące zarówno jako aksjologiczny zwornik postanowień 14 W innym sensie niż w art. 30, przede wszystkim w sensie opisowym, przy charaktery- zowaniu pewnych stanów rzeczy Konstytucja RP mówi jeszcze o nienaruszalności terytorium (art. 5, art. 126 ust. 2) i nienaruszalności granic (art. 26 ust. 1) i nienaruszalności mieszkania (art. 50 i art. 233 ust. 3, gdzie art. 50 jest powołany). 10 Szerzej: M. Piechowiak, Klauzula limitacyjna a nienaruszalność praw i godności..., s. 73-75. Tam także omawiam wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 marca 2003 r. (sygn. akt K 7/01), w którym Trybunał moim zdaniem błędnie zinterpretował klauzulę nienaruszal- ności z art. 30 jako wysławiającą nienaruszalność w sensie deskryptywnym. 116 Marek Piechowiak szczegółowych, jak i narzędzie pozwalające bądź na odnajdywanie w konsty- tucji treści, których zapomniano w niej zapisać, bądź na usuwanie z niej tre- ści, które nie powinny się w niej znaleźć. Konstytucja z 1997 r. za taką zasa- dę uznała godność człowieka"16. 3.3.3. Trybunał Konstytucyjny Za uznaniem zasady godności za centralną w określeniu systemu wartości konstytucyjnych opowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 marca 1999 r.: „Konstytucja w całokształcie swych postanowień daje wy- raz pewnemu obiektywnemu systemowi wartości, którego urzeczywistnianiu służyć powinien proces interpretacji i stosowania poszczególnych przepisów konstytucyjnych. Dla określenia tego systemu wartości centralną rolę odgry- wają postanowienia o prawach i wolnościach jednostki, usytuowane przede wszystkim w rozdziale II konstytucji. Wśród tych postanowień centralne z kolei miejsce zajmuje zasada przyrodzonej i niezbywalnej godności człowie- ka"17. Trudno nie zauważyć, że uzasadnienie fundamentalnej pozycji godności w porządku konstytucyjnym jest tu dość złożone i prowadzone przy przyjęciu stosunkowo „mocnych" założeń dotyczących wartości konstytucyjnych, za- sadniczego celu interpretacji i stosowania przepisów konstytucji itp. Niezależnie od trafności przyjętych założeń zastanawiające jest, dlaczego Trybunał zaproponował tak złożoną figurę argumentacyjną. Odpowiedź jest stosunkowo prosta, choć może być zaskakująca w kontekście sugerowanej przez doktrynę oczywistości prymatu godności w porządku konstytucyjnym w świetle systematyki i treści przepisów konstytucyjnych prymat taki da- leki jest od oczywistości. Stanowisko doktryny będzie o tyle przekonujące, 0 ile przekonujące będą argumenty znajdujące oparcie w samej konstytucji. Dotychczasowe poszukiwania nie doprowadziły do sformułowania przeko- nujących argumentów. Z punktu widzenia celu konstytucji przyrodzoność 1 niezbywalność oraz niewzruszoność nie przesądzają o prymacie godności - dookreślają one status ontologiczny i epistemologiczny godności jako wartoś- ci zastanej, nie przesądzają one jednak w żaden sposób o pierwszeństwie tej wartości. Najbardziej obiecującą podstawę określenia zasadniczego celu Konstytucji RP stanowi uznanie w art. 30 nienaruszalności godności, pozwa16 L. Garlicki, Wolności i prawa jednostki w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. Bilans pięciu lat, [w:] Pięć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Materiały z konferen- cji na Zamku Królewskim w Warszawie 17 października 2002, red. H. Jerzmański, Warszawa 2002, s. 62. 17 Sygn. akt K 2/98 (pkt III) (OTK ZU 1999, nr 3, s. 219 i n.) dotyczący ustawy z dnia 8 stycz- nia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 z późn. zm.) oraz art. 104a ustawy karnej skarbowej z dnia 26 października 1971 r. (Dz.U. z 1984 r. Nr 22, poz. 103 z późn. zm.). W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. 117 łające argumentować na rzecz uznania człowieka jako jej podmiotu za cel sam w sobie. Niemniej jednak nie przesądza to o tym, że dobro człowieka jest pierwszym celem, gdyż postulat nienaruszalności godności można tra- ktować jako warunek, który musi zostać spełniony przy realizacji innego, bardziej fundamentalnego celu. Racji za uznaniem za taki cel dobra wspól- nego jest wiele. 3.4. Racje na rzecz uznania dobra wspólnego za „pierwszą" wartość 3.4.1. Preambuła W preambule o godności mowa jest dopiero w ostatnim zdaniu, obok pra- wa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, w wezwaniu skierowa- nym do stosujących konstytucję, co sugeruje doniosłość godności przede wszystkim w procesie stosowania konstytucji, a nie w strukturze samych wartości konstytucyjnych. W zdaniach poprzedzających mowa jest o całym szeregu wartości innych niż godność i trudno wskazać formułę pozwalającą wnioskować o szczególnej pozycji godności. Natomiast kategoria „dobra wspólnego" pojawia się w preambule już w pierwszej formule dotyczącej wprost Polski - „równi w prawach i powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski" ; formule wyraźnie skorelowanej z postanowieniami art. 1. Wcześniej w preambule mowa była o uniwersalnych wartościach prawdy, sprawiedli- wości, dobra i piękna. 3.4.2. Część artykułowana Jeśli chodzi o część artykułowaną, klauzula godności znalazła się dopiero w art. 30, w rozdziale II Konstytucji Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela. Klauzula dobra wspólnego zawarta jest w art. 1, otwierającym rozdział I - Rzeczpospolita. W kontekście porządku konstytucyjnego jako całości o dobru wspólnym mówi art. 82: „Obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne" . 3.4.3. Cele państwa W art. 5, określającym wprost cele Rzeczypospolitej, zapewnienie wolności i praw człowieka i obywatela wskazane zostało dopiero po ochronie niepod- ległości i nienaruszalności terytorium państwa. 118 Marek Piechowiak 3.4.4. Obowiązki Powołany wyżej art. 82, otwierający przepisy formułujące obowiązki, o godności czy prawach człowieka nie wspomina, a mowa jest w nim o wier- ności Rzeczypospolitej i trosce o dobro wspólne. Jest to obowiązek wszyst- kich obywateli, podczas gdy art. 30 obowiązek poszanowania i ochrony god- ności adresuje wprost jedynie do władz publicznych. Taka konstrukcja przemawia za wyższą rangą dobra wspólnego. Analogicznie w tekście przysięgi składanej przez Prezydenta Rzeczypo- spolitej (art. 130) na pierwszym miejscu wśród wskazanych wprost zasad- niczych obowiązków wskazane jest stanie na straży godności Narodu, następ- nie niepodległości i bezpieczeństwa państwa; pomyślność obywateli jako „naj- wyższy nakaz" wskazana jest na samym końcu, po dobru Ojczyzny18. 3.4.5. Zasada pomocniczości Fundamentalną zasadą określającą relacje między jednostką a państwem czy szerzej społecznościami jest zasada pomocniczości, będąca podstawą ograniczania ingerencji państwa w sferę autonomii jednostki, określoną m.in. uprawnieniami obywateli. Nie została ona umieszczona w części arty- kułowanej Konstytucji. Znalazła się w drugiej części preambuły, wskazana - wraz z wolnością i sprawiedliwością, współdziałaniem władz i dialogiem społecznym jako podstawa Konstytucji formułującej podstawowe prawa dla państwa19. 3.5. Kierunki poszukiwania rozstrzygnięcia dylematu Powyższy przegląd racji, wchodzących w grę przy próbie odpowiedzi na pytanie o pierwszą wartość konstytucyjną i o zasadniczy cel porządku kon- stytucyjnego, zdaje się wskazywać na to, że w zasadzie dylemat nie istnieje racje za uznaniem dobra wspólnego za pierwszą wartość Konstytucji RP są przytłaczające. Czy zatem, chcąc być wiernym tekstowi, trzeba pożegnać się z intuicją, że konstytucja i prawo mają za pierwszy i zasadniczy cel służbę człowiekowi, a nie państwu? Niekoniecznie. Przed wyciągnięciem takich wniosków sięgnąć trzeba najpierw do konstytucyjnej kategorii dobra wspól- nego i zbadać możliwości takiego pojmowania dobra wspólnego jako wartości 18 Art. 130: „Obejmując z woli Narodu urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, uroczy- ście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji, będę strzegł niezłomnie godności Narodu, niepodległości i bezpieczeństwa Państwa, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem". 19 „Ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot" . W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. 119 konstytucyjnej, które pozwoli zintegrować w pojęciu dobra wspólnego pod- stawowe intuicje wyrażane za pomocą kategorii godności. Innymi słowy - poszukiwać można takiego pojęcia dobra wspólnego, którego integralnym i centralnym elementem będzie uznanie człowieka za cel sam w sobie i pierw- szy cel prawa. 4. Podstawowe rozumienie klauzuli dobra wspólnego Mimo że poszukując podstawowego rozumienia klauzuli dobra wspólnego zawartej w przepisie art. 1 Konstytucji RP napotykamy szereg trudności20, można odtworzyć podstawowy rdzeń znaczeniowy tej klauzuli, korzystając z prac przygotowawczych. Wyjaśniając znaczenie proponowanej formuły, sięg- nięto w nich wprost do katolickiej nauki społecznej, „która mówi o dobru wspólnym jako o sumie tych warunków życia społecznego, dzięki którym jed- nostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną do- skonałość. Polega to przede wszystkim na poszanowaniu przyrodzonych praw oraz obowiązków osoby ludzkiej"21. 5. Dwojakie rozumienie „pierwszej wartości" Sięgając do art. 1, można sformułować dyrektywę nakazującą kształtować wszystko, co składa się na Rzeczpospolitą, w taki sposób, aby tworzyć społeczne warunki rozwoju człowieka22. Można by zatem powiedzieć, że po- 20 Brak definicji legalnej, charakter idiomatyczny samej klauzuli, skromny dorobek doktry- ny, brak ciągłości z tradycją konstytucjonalizmu międzywojnia, brak analogicznych formuł w konstytucjach innych państw. Zob. M. Piechowiak, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego - w poszukiwaniu kontekstu interpretacji, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008, s. 130-134. 21 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, http://ks.sejm.gov.pl:8009/form s/kad. htm 2. kad., nr pos. zn3, dzień 1, 24-02-1997. Zawarte w cytowanej wypowiedzi określenie do- bra wspólnego oparte jest na dwóch dokumentach soborowych: dobro wspólne „obejmuje sumę tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość" - Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym. Gaudium et spes (1965), nr 74 (w: Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, tekst łacińsko-polski, Poznań 1967, s. 830-987); „[...] polega [ono] przede wszystkim na poszanowaniu praw i obowiązków osoby ludzkiej" Jan XXIII, Pacem in terris (1963), nr 60. 22 Niepodejmowana jest tu szerzej kwestia adresata tej dyrektywy; z pewnością jest nim pra- wodawca i inne podmioty sprawujące władzę publiczną. Traktując jednak porządek konstytucyj- ny w sposób szeroki, jako porządek wszelkich działań społecznych kształtowanych konstytucją, należy stwierdzić, że adresatem tej dyrektywy będą także inne podmioty życia społecznego, z tym wszakże zastrzeżeniem, że w tych innych przypadkach dyrektywa sformułowana na pod- stawie art. 1 nie będzie traktowana jako norma prawna, której przestrzeganie podlegałoby kon- troli w ramach procedur prawnych. Por. T. Chauvin, J. Winczorek, P. Winczorek, Wprowadzenie klauzuli państwa prawnego do porządku konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Zasada 120 Marek Piechowiak szukiwanym celem konstytucji (celem prawa i państwa) są społeczne warun- ki rozwoju człowieka. Jeśli jednak przez „pierwszy" cel rozumieć to, ze względu na co określany jest pewien wzorzec, to wówczas art. 1 określałby z jednej strony, co jest „materią" wzorca, co jest celem jako przedmiotem bez- pośredniego oddziaływania podmiotów kształtujących Rzeczpospolitą - są to warunki życia społecznego; z drugiej strony cel, którego realizacji mają służyć owe warunki - pierwszym tym celem jest rozwój indywidualnego człowieka. Zatem krótko - w świetle art. 1 celem opartego na konstytucji porządku jest człowiek. Artykuł 30 zawiera najbardziej podstawowe dookreślenie istotnych z punk- tu widzenia porządku konstytucyjnego elementów pojmowania człowieka, a czyni to za pomocą kategorii godności. Dalsze dookreślenia stanowią wol- ności i prawa człowieka i obywatela, których źródłem jest godność. Zatem to godność stanowi podstawę konstruowania i co więcej rację istnienia wzor- ca, którego realizację nakazuje art. 1. Dobro wspólne jest celem porządku konstytucyjnego ze względu na godność człowieka, która czyni jego rozwój pierwszym i szczególnym - autotelicznym dobrem. W tej perspektywie god- ność ma pierwszeństwo przed dobrem wspólnym. Niemniej jednak trzeba poczynić kilka zastrzeżeń. Zauważyć trzeba, że ta ostatnia teza stawiana jest tu na podstawie art. 30, jednak na podstawie art. 1. Co z tego wynika? Z punktu widzenia kształtowania prawa i państwa god- ność istotna jest o tyle, można dodać - tylko o tyle, o ile determinuje zakres i treść warunków życia społecznego podlegających uregulowaniu przez władzę publiczną. Po pierwsze, w grę wchodzi ograniczenie wynikające z tego, że chodzi o warunki życia społecznego. Wnioskować zatem można, że bezpośrednim celem porządku konstytucyjnego nie powinno być kształtowanie niektórych sfer życia jednostki, jak również - że bezpośrednim celem porządku konsty- tucyjnego nie jest wprost rozwój jednostek, ale jedynie warunki tego rozwo- ju. Z punktu widzenia tego ostatniego stwierdzenia to dobro wspólne, a nie godność okazuje się bezpośrednim - i w takim sensie pierwszym celem porządku konstytucyjnego. Po drugie, istotne jest wzięcie pod uwagę tego, że chodzi o dobro wspólne wszystkich obywateli, co wskazuje na konkretną wspólnotę, dla której kształtowane są warunki życia społecznego. Człowiek realizuje się w róż- nych wspólnotach i społecznościach, nie tylko w społeczności państwowej, z których każda ma sobie właściwe dobro wspólne. W przypadku konstytucji chodzi o kształtowanie życia społecznego na poziomie społeczności państwo- demokratycznego państwa prawnego w Konstytucji RP, red. S. Wronkowska, Warszawa 2006, s. 9-48. W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. 121 wej. Zatem art. 1 wyznacza aspekt, z punktu widzenia którego istotna jest godność człowieka jako wartość konstytucyjna. Po trzecie, to dobro wspólne pozwala umieścić godność w szerszym konte- kście aksjologicznym, choć pozycja godności w ramach tego kontekstu wy- znaczona jest specyficznymi jej właściwościami uznanymi w art. 30. Pamię- tać trzeba, że godność jest godnością konkretnego człowieka. Kształtując społeczne warunki rozwoju człowieka, mamy do czynienia nie z jedną godnoś- cią, ale z całym ich zespołem. Dobro wspólne jest przestrzenią „koordynacji" warunków rozwoju jednostek, zatem spójnego pojmowania konkretnej god- ności konkretnego człowieka jako podstawy tego, co jednostce należne. 6. Wzajemne uwarunkowania dobra wspólnego i godności Powyższe analizy wskazują na wielorakie powiązania dobra wspólnego i godności. Uznanie przyrodzoności i niezbywalności godności jest uznaniem, że godność nie jest czymś kreowanym przez konstytucję, lecz jedynie uzna- wanym. Co więcej, jeśli godność jest przyrodzona i niezbywalna, to jest nie- zależna nie tylko od aktów stanowienia prawa, ale jest czymś - przynaj- mniej co do zasady - „niedyspozycyjnym", niezależnym od aktów człowieka, jest czymś zastanym. Można powiedzieć, że „godność" jako kategoria konsty- tucyjna ma charakter prawnonaturalny. Ten charakter uzyskuje także kate- goria „dobra wspólnego" - jej treść określona jest częściowo, ale w istotny sposób, poza systemem prawa stanowionego. Jeśli zinterpretuje się uznanie godności jako uznanie przyporządkowania człowieka do indywidualnego celu wyznaczanego przez sam podmiot godno- ści, będzie to istotne dla określenia granic między tym, co państwowe, a tym, co indywidualne lub należące do wspólnot niższego rzędu niż państwo, i w konsekwencji dla określenia zakresu kształtowania przez władzę pub- liczną warunków rozwoju człowieka, zatem dla określenia „materii" na- leżącej do dobra wspólnego wszystkich obywateli. Problematyka tworzenia dobra wspólnego jako kształtowania warunków życia społecznego służących rozwojowi jednostek prowadzi do uwyraźnienia wagi elementów społecznych w pojmowaniu człowieka i jego rozwoju, a za- tem i w pojmowaniu godności. Dopiero z perspektywy społecznej relacji między jednostkami - możliwe jest dookreślanie warunków poszanowania i ochrony godności. Ponadto realizacja celów społecznych nie jest czymś, co pozostaje w zasadniczym konflikcie w stosunku do celów indywidualnych. Działając dla dobra społecznego, tworzy się warunki swojego własnego roz- woju. Co więcej, sięgając do tradycji filozoficznej, która leży u podstaw kon- cepcji dobra wspólnego przyjętej w pracach przygotowawczych, tradycji się- 122 Marek Piechowiak gającej przynajmniej Platona, można dostrzec w niej ciągle obecne w refleksji nad człowiekiem uznanie działania dla dobra innych za istotny element roz- woju człowieka23 - samo działanie dla dobra innych przyczynia się już do rozwoju działającego podmiotu. Uznanie tej właściwości człowieka znalazło także wyraz w religii chrześcijańskiej i współczesnej katolickiej nauce społecz- nej24. Trzeba jednak podkreślić, że sposób myślenia o człowieku jako istocie, która dla swego rozwoju potrzebuje działania dla dobra innych, legł także u podstaw współczesnej ochrony praw człowieka25. Możliwość uzgodnienia zasadniczych intuicji przyjmowanych w doktrynie, a dotyczących godności i jej miejsca w porządku konstytucyjnym z koncepcją dobra wspólnego inspirowaną katolicką nauką społeczną stanowi jeden z ważkich argumentów, obok opartych na analizie prac przygotowawczych, na rzecz uznania tej właśnie koncepcji za wyznaczającą centralne elementy konstytucyjnej koncepcji dobra wspólnego. 7. Uwagi podsumowujące Dobro wspólne jako suma warunków życia społecznego sprzyjających roz- wojowi jednostki nie może być dookreślone bez uwzględnienia tego, kim jest jednostka, a godność jest jej najistotniejszą i pierwszą cechą istotną z aksjo- logicznego punktu widzenia. W konsekwencji konstytucyjne pojęcie godności jest istotnym, strukturalnym elementem pojęcia dobra wspólnego. O byciu wartością pierwszą wśród wartości konstytucyjnych można mówić w dwojakim znaczeniu. W jednym z nich wartością pierwszą jest ta, ze 23 To Platon uznał za fundamentalny przejaw sprawiedliwości najważniejszej doskonałości człowieka i prawa działanie dla dobra innych, także dla dobra wrogów. Zob. np. Platon, Pań- stwo, 335d-e; idem, Kriton, 49c; szerzej: M. Piechowiak, Do Platona po naukę o prawach człowieka, [w:] Księga jubileuszowa profesora Tadeusza Jasudowicza, red. J. Białocerkiewicz, M. Balcerzak i A. Czeczko-Durlak, Toruń 2004, s. 333-352; idem, Sokrates sam ze sobą rozm a- wia o sprawiedliwości, [w:] Kolokwia Platońskie Gorgias, red. A. Pacewicz, Wrocław 2009, s. 71-92. 24 Na przykład: „Człowiek, będąc jedynym stworzeniem, którego Bóg chciał dla siebie same- go, nie może odnaleźć siebie w pełni inaczej, jak tylko przez bezinteresowny dar z siebie same- go" . Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym. Gau- dium et spes..., s. 865, 867. Warto zauważyć, że w cytowanej wypowiedzi działanie dla dobra innych jest także powiązane z godnością; chcenie przez Boga człowieka dla niego samego jest teologicznym uznaniem istnienia człowieka jako celu samego w sobie, gdyż sposobowi chcenia przez Boga odpowiada sposób istnienia tego, co chciane. 2o Zob. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r., art. 1: „W szystkie isto- ty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sum ie- niem oraz powinny postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa"; postępo- wanie w duchu braterstwa jest uznane za jedną z podstawowych „danych antropologicznych" leżących u podstaw praw człowieka. Takie pojmowanie człowieka jako podmiotu praw człowieka znajduje rozwinięcie np. w prawach solidarnościowych czy szerzej w zasadzie solidaryzmu. W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. 123 względu na którą rozwój człowieka jest pierwszym i szczególnym celem porządku konstytucyjnego. W takim sensie wartością pierwszą jest godność człowieka. W innym znaczeniu wartością pierwszą jest ta, której realizacja jest wprost bezpośrednim celem działań władzy publicznej i - szerzej pod- miotów, których działanie wyznacza porządek konstytucyjny. W takim sen- sie wartością pierwszą jest dobro wspólne. W ramach dobra wspólnego spój- nie integrowane są inne wartości konstytucyjne, z godnością włącznie. ON THE AXIOLOGICAL CONSISTENCY OF THE CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF POLAND. COMMON GOOD OR HUMAN DIGNITY? S u m m a r y The author poses a question: which of the two fundamental, constitutional values common good or human dignity can be considered to be the cornerstone, the unifying value in the Con- stitution o f the Republic o f Poland from 1997. The paper shows the crucial reasons for accept- ing each of these values as primary and also presents the underlying relationships between these values. The prominence of a given value for defining the aim of the constitution and the legal order based on it was accepted as the most important aspect for determining the order of primacy. In respect of the direct aims of activities o f public authorities and more broadly of the aims of subjects whose activities are defined by the constitution the primary value should be common good understood as certain social conditions of life which support human develop- ment. It defines the space in which other constitutional values, also human dignity, are inte- grated. Human dignity, however, the primary value defining human being, gives the reason why human development is a first and autonomous aim o f the constitutional order. In this re- spect dignity has priority before common good. UNIWERSYTET OPOLSKI Jednolitość aksjologiczna systemu prawa w rozwijających się państwach demokratycznych Europy Redakcja Stanisław Leszek Stadniczeńko OPOLE 2011 RECENZENT Anna Łabno REDAKCJA Jan Neuberg, Grzegorz Staniszewski REDAKCJA TECHNICZNA Halina Szczegot SKŁAD KOMPUTEROWY Jolanta Brodziak, Jolanta Kotura KOREKTA Jacek Jędrzejowski, Tamara Milutina, Natalia Musiał, Anna Krzywicka-Ustrzycka PROJEKT OKŁADKI Jolanta Brodziak Publikacja współfinansowana ze środków z dotacji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego © Copyright by Uniwersytet Opolski Opole 2011 ISBN 978-83-7395-454-0 W ydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 45-037 Opole, ul. H. Sienkiewicza 33. Składanie zamówień: tel. 77 441 08 78; e-mail: wydawnictwo@uni.opole.pl Nakład: 200 egz. Druk: Drukarnia Cyfrowa TOTEM Spis treści Wstęp ................................................................................................................................. 7 Stanisław Leszek STADNICZEŃKO, Państwa aksjologicznie neutralne czy oparte na demokracji w a r t o ś c i .......................................................................... 9 Jerzy JASKIERNIA, Wpływ Rady Europy na jedność aksjologiczną systemu prawa w rozwijających się państwach demokratycznych E u r o p y ............................................................................................................................ 85 Marek PIECHOWIAK, W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. Dobro wspólne czy godność c z ło w ie k a ? ................................................................ 111 Bogusław BANASZAK, Michał ZIELIŃSKI, Pojęcie godności i jej kształt w Konstytucji R P ......................................................................................................... 125 Mariusz BODYNEK, Aksjologiczne dylematy na tle idei dobra wspólnego. W poszukiwaniu filozoficznych podstaw rozumienia art. 1 Konstytucji RP z 1997 r .............................................................................................................................. 149 Anna FRANKIEWICZ, Wybrane wartości prakseologiczne i polityczne w Konstytucji RP i doktrynie polskiego prawa konstytucyjnego oraz w konstytucjach rozwijających się państw demokratycznych Europy . . 183 Hanna DUSZKA-JAKIMKO, Ewa KOZERSKA, Jednostka społeczeństwo demokracja uczestnicząca. Teoria i rozwiązania prawne w wybranych państwach Europy Środkowej i W s c h o d n ie j ..................................................... 205 Bopuc M. JIEnEIIIKO, Akchojioi'hh b npaBe: k noHHMaHino iiepapxim peHHOCTeii................................................ 229 BiKTop EACAH, AKciojioria (ciicTejvia piHHOCTeii) KoHCTiiTypii YEpa'imi . . 251 loan GANFALEAN, Miruna TUDORAgCU, The Axiology of Romania's C o n s t itu t io n ................................................................................................................... 271 Stanisław SAGAN, Aksjologia Konstytucji Republiki S ło w a c k ie j................... 287 Józef KRUKOWSKI, Konkordaty z państwami Europy Środkowej i Wschodniej zawarte na przełomie XX i XXI w ................................................. 297 Dariusz DUDEK, Aksjologia państwa republikańskiego .................................. 317 Tadeusz BIERNAT, Aksjologiczne podstawy europeizacji systemów p r a w n y c h ........................................................................................................................ 339 Wykaz a u to r ó w ................................................................................................................... 357 358 Wykaz autorów Wydziale Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyń- skiego w Warszawie. Borys Lepieszko - doktor nauk historycznych, profesor filozofii, Brześć, Białoruś. Marek Piechowiak dr hab. prof., Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie. Stanisław Sagan - prof. zw. dr hab., dziekan Wydziału Prawa i Adminis- tracji Uniwersytetu Rzeszowskiego. Stanisław Leszek Stadniczeńko prof. dr hab., kierownik Zakładu Pra- wa Ustrojowego i Praw Człowieka, Kierownik Centrum Prawa Wschod- niego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego. Miruna Tudoraęcu assistant lecturer PhD candidate, Uniwersytet „1 grudnia 1918" w Alba Iulia (Rumunia). Michał Zieliński mgr, doktorant w Katedrze Prawa Konstytucyjnego na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego.