Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler Sermons to Youth from Poet Al-Warraq Adnan ARSLAN Dr. Öğr. Üyesi, Bilecik Şeyh Edebali İslami İlimler Fakültesi, Arap Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Assistant Professor, Bilecik Şeyh Edebali University, Faculty of Islamic Sciences, Department of Arabic Language and Literature Bilecik / TURKEY adnanarslan81@hotmail.com ORCID ID: orcid.org/0000-0002-3989-6612 Makale Bilgisi | Article Information Makale Türü / Article Type: Araştırma Makalesi / Research Article Geliş Tarihi / Date Received: 08 Kasım / November 2018 Kabul Tarihi / Date Accepted: 12 Aralık / December 2018 Yayın Tarihi / Date Published: 30 Aralık / December 2018 Yayın Sezonu / Pub Date Season: Aralık / December Atıf / Citation: Arslan, Adnan. "Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler". Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 4/2 (Aralık 2018): 826-838. İntihal: Bu makale, iThenticate yazılımınca taranmıştır. İntihal tespit edilmemiştir. Plagiarism: This article has been scanned by iThenticate. No plagiarism detected. web: http://dergipark.gov.tr/tasavvur | mailto: ilahiyatdergi@nku.edu.tr Copyright © Published by Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi / Tekirdag Namık Kemal University, Faculty of Theology, Tekirdag, 59100 Turkey. Bütün hakları saklıdır. / All right reserved. CC BY-NC-ND 4.0 tasavvur tekirdag ilahiyat dergisi | tekirdag theology journal e-ISSN: 2619-9130 tasavvur, Aralık /December 2018, c. 4, s.2: 826-838 tasavvur, c. 4 sy. 2 (Aralık 2018) | Adnan ARSLAN Öz Abbasîler dönemi Arap şiirinde öne çıkan temalardan biri olan zühd, Ebu'l-Atâhiye ve Ebû Nuvâs gibi şairlerde zirveye çıkmıştır. Zühd temalı şiirleriyle bilinen bir diğer önemli şair de Mahmûd Verrâk'tır. Verrâk, zevküsefa içerisinde bir gençlik hayatından sonra hayatın faniliğini anlayarak kendisini zühd konulu şiire vermiştir. Biçim olarak birbirinden epey farklı manzum eserler ortaya koyan Verrâk, ifadelerindeki içtenliği, anlaşılır sade dili ile öne çıkmıştır. O dünya hayatının gençlik şatafat ve süsüne aldandığını düşünmüş, gençlerin de aynı hataya düşmemesi için onlara karşı sorumluluk duygusu içerisinde "irşat" içerikli şiirler söylemiştir. Bu makale, Verrak'ın divanında "gençlik" vurgusunu inceleyecektir. Gençliğin mahiyet ve akıbeti bağlamında söylediği şiirleri içerik bakımından incelenecektir. Girişte, zühd konulu şiir yazım geleneğinin Emevîler ve Abbasîler dönemindeki gelişimine kısaca değinilecektir. Sonrasında ise onun divanındaki "gençlik" konulu şiirleri araştırılacaktır. Anahtar Kelimeler: Abbasî şiiri, zühd, Mahmûd Verrâk, gençlik Abstract al-Zuhd, one of the most prominent themes in the Arab poetry in the Abbasid period, came to the summit by the poets like Abū l-ʻAtāhiyya and Abū Nuwās. Another important poem known with his poems on al-Zuhd is Mahmud al-Warraq. Warrak, after a youth life in pleasure, understood the s of life and apply himself to poetry on zuhd. Warrak produced a number of different works in verse form. He was distinguished by the sincerity in his statements and the simple language he used. He had thought that he was deceived by worldly gifts and pleasures in his youth and thus tried in his poems to guide young people with a sense of responsibility not to fall in same mistakes. This paper will examine Warraq emphasis on "youth un in his Diwan. Poems will be discussed in the context of the nature and the fate of youth. In the introduction, the development of poetry tradition on al-zuhd in the period of Umayyads and Abbasids will be mentioned briefly. Afterwards, poems About youth in his diwan will be researched. Keywords: Abbasîd poem, zuhd, Mahmûd alWarraq, youth. Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler Giriş Emevîler döneminde özellikle saraya yakın bürokratik elitin ve üst komuta kademesinin aşırı gösterişli, israfkâr yaşamları dönemin en çok dile getirilen sorunları arasında yer almaktadır.1 Aynı dönemde fetih hareketlerinin hız kesmeden ilerlemesi, bir bakıma İslam sancağının dünyanın dört bir bucağına doğru uzaması açısından olumlu bir gelişme iken diğer taraftan bu coğrafyalara ait servetin hilafet merkezine akması sonucu ortaya çıkan zenginlik, yönetimde bulunanların manevi coğrafyasını berbat etmesiyle de gayet esef verici neticeler doğurmuştur.2 Kaynaklarda özellikle Emevîler dönemi saray hanedanı hakkında okuyanı dehşete düşürecek boyutta israf, ahlaksızlık ve sapkınlığa varan yozlaşmalar anlatılmaktadır.3 Emevîler sonrası kurulan Abbasî Devleti döneminde de manevi yozlaşma devam etmiştir.4 Eğlenceye düşkünlük dönemin çoğunluğunda görülen bir alışkanlık halini almıştır.5 Ahlaksızlık bir dalga halinde özellikle Kûfe'de yaygınlık kazanmıştır.6 Arap edebiyat tarihi kaynakları bu ahlaki yozlaşmanın, "zühd" konulu şiirlerin ortaya çıkışında temel etken olduğu görüşündedir. Özellikle sarayda zevkusefa süren yönetici sınıfının ve onların çevresinde çöreklenmiş çıkarcı yandaşların zevklerine hitap eden "hamriyyat" ve "mucun" konulu şiir söyleyen şairler ilgi odağı olmuştur. Bu durumun Müslüman Arap vicdanını rencide eden suretine tepki olarak daha sonra "zühd" temalı şiirleriyle hatırlanacak olan şairler seslerini yükseltmişlerdir.7 Dolayısıyla hicri ilk yüzyıldan itibaren zühd şiiri ve şairlerinin ortaya çıkışını sosyal bir olguya tepkisel bir davranış olarak değerlendirmek mümkündür. Zühd şiirlerinin 1 Ali Aksu, "Emeviler Döneminden Sosyal Tabakalar", İstem 8 (2006): 69. 2 Yusuf Doğan, "Emeviler Döneminde Mizahı Etkileyen Faktörler", İstem 8 (2006): 210. 3 Konu hakkında ayrıntı için bkz: İsmail Serdar Duman, Emevilerde Sosyal Hayat (Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2004); Ali Delice, "Emevi Devletinin Yıkılış Nedenleri Üzerine Bazı Mülahazalar", Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1999): 299-320; İrfan Aycan, "İslam Toplumunda Eğlence Sektörünün Ortaya Çıkışı", http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/1702/18201.pdf (Erişim: 29.11. 4 Lütfi Şeybân, İlk Dönem Abbasilerde Kadın (132-232/750-874), (Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 1996), 54,74; Yusuf Ötenkaya, Abbasiler Devletinde Siyasi Baskı, İsyan Ve Cinayetler (809-902) (Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2015), 36. 5 İhsan Arslan, "Muktedir Döneminde Abbasiler'de Sosyal Hayat", İstem 17 (2011): 150. 6 Metin Parıldı, Ebu'l-Atâhiye Şiiri, (Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2007), 21. 7 Şevki Dayf, Târihu'l-edebi'l-Arabi el-asru'l-Abbâsiyyi'l-evvel, 8. Baskı, C. II, (Kahire: Dâru'l-maârif, 1966), 399-413. tasavvur, c. 4 sy. 2 (Aralık 2018) | Adnan ARSLAN analizi aynı zamanda dönemin sosyal gerçekliğinin tersinden okunması anlamına gelmektedir. Zühd şairinin dünyayı terk, ölüm, yaşlılık gerçeği, haram arzulara vurgusu o dönemde yaygınlık kazanan "dünya sevgisi, yaşama hırsı, ölüm korkusu, gençlik hevesi gibi olguların toplum içinde yaygınlaştığına işaret etmektedir. O halde zühd konulu şiirin edebi bir ürün oluşu dönemin sosyal alışkanlıkları ve eğilimlerini tespit etmede ve veri sağlamada katkısının olacağı söylenebilir.8 Abbasîler döneminin önde gelen zühd şairlerinden Mahmûd Verrâk, (ö. 240)9 Türk akademi çevresinde yeterince tanınmayan Arap şairlerindendir. Gördüğümüz kadarıyla hakkında müstakil bir araştırma yapılmamıştır. Atilla Yargıcı "I. Abbasî Döneminde Zühd Şairleri" başlıklı makalesinde Verrak'a zühd şairleri arasında yer vermişse de zühd şiirine bizzat şairin divanından değil ikincil bir kaynak olan Şevki Dayf'ın Arap Edebiyat Tarihi kitabından atıfta bulunmuştur.10 Hâlbuki Yargıcı'nın 2005 yılında yayımlanan bu makalesinden 14 yıl önce 1991 yılında Verrâk'ın divanı Velîd Kasâb tarafından tahkikli olarak neşredilmiş ve divanın mukaddimesinde şairin hayatı ve edebi yönü hakkında detaylı bilgi verilmiştir. A. Yaşar Koçak da "Şair Cariyeler" başlıklı makalesinde Mahmûd Verrâk'ın "Seken" adındaki bir cariyesinin dönemin halifesine hitaben söylemiş olduğu bir şiiri ele alırken Verrâk'ın hayatına kısaca değinmiştir.11 Velîd Kasâb, Arap edebiyat tarihi, şiir antoloji kaynakları, biyografik özellikli "tabakat, terâcim" kaynaklarında Mahmûd Verrâk'a nispet edilen şiirleri Divânu Mâhmûd Verrâk şâiru'l-hikmeti ve'l-mev'izah adlı eserde bir araya getirmiştir. Bu çalışmamızda adı geçen divanındaki şiirler "gençlere öğüt" bağlamında incelenecektir. 12 8 Zühd şiiri dendiğinde kuşkusuz akla gelen ilk isim Ebu'l-Atâhiye'dir. Onun zühd konulu şiirlerinin modern Arap edebiyatında ölüm temalı romantik şiirleriyle bilinen Ebu'l-Kâsım eş-Şâbbî'nin şiirleriyle karşılaştırılması hakkında bkz: Adnan Arslan, "Klasik'ten Modern'e Arap Edebiyatında Değişmeyen Tema: Fani Dünya", SSS Journal 3-11 (2017). 9 Dayf, Târîhu'l-edebi'l-Arabî, 2: 409. 10 Atilla Yargıcı, I. Abbasi Döneminde Zühd Şairleri, Nüsha 19 (Güz 2005): 57-68. 11 A. Yaşar Koçak, "Şair Cariyeler", http://dergipark.gov.tr/download/article-file/10411 (Erişim: 29.11.2018) 12 Verrâk'ın hayatı ve şairliği hakkında ayrıntı için bkz: Mahmûd Verrâk, Divânu Mâhmûd Verrâk Şâiru'lhikmeti ve'l-mev'izah, tah: Velîd Gasâb, 1. Baskı, (Şam: Müessesetu'l-fünûn, 1988), 11-32. Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler 1. Verrâk'ın Divanında Gençlik Mahmûd Verrâk'ın içki ve eğlence ile geçirdiği söylenen13 gençlik döneminden sonra söylemiş olduğu "zühd" şiirlerinde doğal olarak gençliğini "bad i heva" zayi etmesinin esef ve nedameti vardır.14 Şair, kendi yaşamış olduğu kötü tecrübelerin benzerini gençlerin de yaşamaması için samimi dille söylediği şiirlerinde "içten" ve "sade" bir dil kullanmıştır. Onun zühd konulu şiirlerinde edebiyat, "irşad"ın hizmetindedir. Bu gafletle geçen bir ömür neticesinde gecikmiş bir uyanışın, arzuyla, belâgatle, söz sanatlarıyla telafi çabasıdır. Verrâk'ın şiirlerinde biçimsel olarak dikkat çeken özellik, çoğu zaman bu şiirlerin uzun kasideler şeklinde değil, kimi zaman dörtlükler kimi zaman da daha kısa iki beyitten oluşan kıtalar şeklinde söylenmiş olmasıdır. Şiirlerinin kısa ve hikmet içerikli olması özelliği ile ön plana çıkan Verrâk genel olarak; fakirlik, ihtiyarlık, ölüm, terk-i dünya, arzulara uyma ve ahlaki yozlaşma gibi temaları ele almıştır. Diğer taraftan yaşadığı dönemde halifeye ve saraya yaklaşarak onlardan çıkar devşirmek isteyen müdâhinleri ve sadece gelir elde etmek için ilim talebinde bulunan kimseleri eleştiren şiirleri de vardır. Şairin şiirleri tekellüften uzak içten söylenmiştir. Şiirlerinde kullandığı dil sade olup, kelimelerin seçiminde dikkatli ve titiz davranmıştır. Vermek istediği mesajı muhatabına en hızlı ve en kolay bir şekilde ulaştırmadaki mahareti onun şiirlerini hafızalara kazımış ve ona az sözle çok şey ifade etme (cevâmiu'l-kelim) özelliği kazandırmıştır. Verrâk, geçmiş ömrünü zayi edişine sebep olarak kendini dünya hanında gelip geçen fani misafir değil, bâkî bir ev sahibi tevehhüm etmesini görmektedir. Yolcu olduğunun farkında olmayan birinin gideceği yere hazırlık yapmasını beklemek mümkün değildir. Bu itibarla Verrâk, hemen tüm zühd şairlerinde olduğu gibi özellikle sağlık ve gençlik nimetine mazhar olanları ikaz etmek ister. Gaflet uykusunda, ileride başına geleceklerden habersiz ve zamanın eğlenceleri ile ömrünü telef eden gençler, uykuları ne kadar tatlı da olsa sonunda ecel pençesi ile uyandırılacaklar ve zayi ettikleri ömürlerinin hesabını vereceklerdir. Şairimiz bu durumu şiirinde şöyle dile getirmiştir. 13 Dayf, Târihu'l-Edebi'l-Arabi, C. II, 409. 14 Zayi edilen bir gençlik fırsatını zühd şiiri ile telafi etme çabası, Verrâk'ın dışında Ebu'l-Atâhiye ve Ebû Nüvâs gibi diğer Abbâsi şairlerinde de görülmektedir. tasavvur, c. 4 sy. 2 (Aralık 2018) | Adnan ARSLAN اعلم أبنك انئم ... فوق الفراش وأنت راحل Yolcu olduğun halde döşek üzerinde uyumakta olduğunu bil. 15 Gençlerin en kıymetli sermayeleri olan sağlıkları maalesef onların ömürlerini zayi etmelerinin de bir sebebidir. Verrâk, onlara hakiki manada hastalığın günahlar olduğunu hatırlatmak istemiştir. Bu tehlikeli hastalığa yakalanmamanın yegâne çaresi de Allah zikridir. Aağıdaki beyitlerinde bu durumu ifade etmiştir. َوِإذا َمرِضَت ِمَن الُذنوِب َفداِوها ِِبلذِكِر ِإنَّ الذِكَر َخرُي َدواءِ َوالُسقُم يف األَبداِن لَيَس ِبضائِر َوالُسقُم يف اأَلدايِن َشرُّ َبالءِ Günah hastalığına yakalandı isen, onu zikirle tedavi et ki zikir en iyi ilaçtır. Bedendeki hastalıkların zararlı değildir. Dindeki hastalık ise belanın en şerlisidir. 16 Gençlerin gaflete düşerek ebedi yolculuk azığı olan takvayı ve ibadeti ihmal edişlerinin sebebi olarak gösterilen gençlik ve sağlık nimeti elbette ki kalıcı değildir. Hatta kişinin sağlıklı olması dahi ecelin gelişine engel olamaz. Hasta olanın şifadan ümit kesmesi doğru olmadığı gibi kişinin sağlığından emin olması da büyük bir yanılgıdır. Verrâk bu gerçeği ilginç bir gönderme ile aşağıdaki beyitlerinde hayalde canlandırmak istemektedir: وكم من مريض نعاُه الطبيبُ إىل نفِسه وتَ َوىلى كئيبَ فماَت الطبيُب وعاَش املريضُ 15 Verrâk, Divân, 162. 16 Verrâk, Dîvân, 68. Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler فأضحى ِإىل الناِس ينَعى الطبيَب! "Doktorundan ölüm haberini almış ve kederli dönmüş nice hastalar var ki hekim kendisine vefat haberini vermiş ve kederli bir halde dönüp gitmiştir. Sonrasında doktor vefat etmiş ve hasta yaşamıştır. Hasta da gelip sabah insanlara onun vefat haberini vermiştir."17 Hayatını muhtemel tehlikelerden korumak için nice çabalar harcayan, en basit riskleri dahi göz önünde bulunduran gençlere Verrâk'ın bir tavsiyesi daha olacaktır: ُعمُرَك َقد أَفَنيَتُه ََتَتمي فيِه ِمَن البارِِد َواحلارِ عاصي خشَيَة النارِ َ وَكاَن أَوىل ِبَك َأن ََتَتمي ِمَن امل Ömrünü ki soğuktan sıcaktan korumak için tükettin; 18Hâlbuki Cehenneme düşme korkusu ile günahlardan sakınmak daha yerinde idi. Gençliğin dünya hayatına bağlanarak ahireti unutmasında diğer bir saik de dünyanın cazibeli ve süslü görüntüsüdür. Gençlik damarı akıldan ziyade hissi dinleyerek hazır zamanında gördüğü hayatın şatafatına aldanmakta ve bir yolcu olduğunu unutmaktadır. Gençleri derin gaflet uykusundan uyandırmak isteyen Verrâk, dünyanın "süslü" görünüşünün arka tarafında "çirkin" yüzünü göstermek istemektedir. Dünya hayatının makam mevkili ve süslü maskesinin arkasında mezarlıkların, yokluk ve darlıkların da kapıyı çalacağı bir günü hatırlatmaktadır: هي الدنيا وزخرفها ولكن ما مصائرها لئن غرت منابرها فقد وعظت مقابرها اردها فقد نصحت مصادرهاوإن غشت مو İşte dünya ve onun ziyneti; fakat bu dünyanın akıbeti ne ola! 17 Verrâk, Dîvân, 70. 18 Verrâk, Divân, 126. tasavvur, c. 4 sy. 2 (Aralık 2018) | Adnan ARSLAN Onun yüksek yüksek minberleri aldatıyor olsa da mezarlarının da söyleyeceği vardır. Gelirleri aldatıyorsa da giderlerinin de sana söyleyeceği bir şeyler vardır.19 Gençlere ahiret yolculuğunu unutturan diğer bir husus da gençlik baharının simgesi olan simsiyah saçlar ve sakallardır. Ancak sağlık ve dinçlik baki olmadığı gibi ümit kokan o kapkara saçlara da aklar düşecektir. Ölümün habercisi olan o beyazlıklar karanlık gecede parıldamaya başlayan yıldızlar gibi en son beyaz kefene girinceye kadar tüm bedeni istila edecek ve gençlik sancağını yere atarak yaşlılık sancağını vücudun her yerine dikecektir. Bu durumu Verrâk şöyle ifade etmiştir: شيِب نَ َ َوالَدهُر ِمن َأخالِقِه الَتغيريُ ذيرُ فاجاَك ِمن َوفِد امل لَيٌل تِدبُّ ُُنوُمُه َوَتسريُ َفَسواُد رَأِسَك يف الَبياِض َكأَنَّهُ Sana ihtiyarlık heyetinden bir uyarıcı elçi geldi; zaten feleğin ahlakındandır değişken olması; beyazlar içerisinde başının siyahlığı sanki gecede hareket eden yıldızlar gibi20 Dünya hayatını güzelleştiren ve kalpleri kendine bağlayan cazip süslerden biri de yaşamın sevinçleri ve neşeli tatlı günleridir. İster genç olsun ister yaşlı herkesin yaşamında onu hayata bağlayan tatlı mutluluklar elbette vardır. Kişinin bu ferah verici sahneleri kalıcı zannederek ahiretini unutması onun aldanışıdır.21 Verrâk, aşağıdaki beyitlerinde insanın bu aldanış halini, ölümün kaçınılmaz bir son olduğunu hatırlatarak sarsmak istemektedir: 19 Verrâk, Dîvân, 131. 20 Verrâk, Dîvân, 120. 21 "Kendini aldatmak" (self-deception) psikolojide bir kavram olarak kullanılmaktadır. Araştırmacılar arasında kabul görmüş bu kavram üzerinde pek çok şey söylenmiştir. Freud kendini aldatmayı, libido ve saldırganlık gibi biyolojik temel içgüdülere bilinçdışı bir karşı koyma" olarak belirtirken A. Maslow ise onu temiz olan insan tabiatının geliştirilmeyip, marazi tutum ve davranışların insanda zuhur etmesi şeklinde tanımlamıştır. Ali Kuşat, "Psikolojik Bir Olgu Olarak Kendini Aldatma ve Dini İnançla ilişkisi", Dini Araştırmalar, 3-8 (Eylül-Aralık 2000): 97-116. Bu makalede kullanılan "kendini aldatma" ise Fâtır sûresi 5. Âyette mealen geçen "Dünya hayatı sizi aldatmasın!" ikazından ilhamını almaktadır. Buna göre insan "dünya hayatı"nın süsü olan "gençlik, dinçlik, varlık ve makam" peşinde sonunu düşünmeyerek kendini aldatmakta ve sermayesi olan ömrünü anlamsız şeylerle heba etmektedir. Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler حلقيٌق أال يدوَم سرورُه إنَّ عيًشا إىل املماِت مصريُه وسروٌر يكوُن آخَره املو ُت سواءٌ قليُلُه وكثريُه Varacağı yer ölüm olan bir hayatın kesinlikle mutluluğu devam etmeyecektir; 22sonu ölüm olan bir mutluluğun azı da çoğu da eşittir. Verrâk'a göre gençlerin aldanma sebeplerinden birisi de aşktır. Aşağıdaki şiirinde insanın iradesini devre dışı bırakan ve onun hürriyetini ortadan kaldıran bir duygunun pençeleri arasında gençlerin düştüğü esaret durumunu betimlemeye çalışmaktadır. Gençlerin cezbedici bu aşk ateşinden uzak durmalarını tavsiye etmektedir: َهواَك َوال تكذب َعَليَك أَمريُ َوأَنَت َرهنٌي يف َيَديِه َأسريُ َيسوُمَك ِعصياانً َوأَنَت ُتطيُعهُ َوطاَعُتُه عاٌر َعَليَك َكثريُ "Aşkın -sana yalan söylemezsenin emirindir. Ve sen onun pençeleri arasında esirsin. Sana isyan ederek senin üstüne çıkar da sen ona itaat edersin Ona itaat ise sana çok ayıptır."23 "Aşk ateşine düşmemek için gencin yapması gereken şey nedir?" sorusuna Verrak'ın cevabı açıktır. Ona göre iradelerin üstünde taht kurarak insanları kendine esir eden aşkın ve şehvetin ağına düşmemek için gözlere sahip olunmalıdır. Esaret ve zillet ile son bulan aşk girdabına düşenler ilk bakışlarının kurbanları olmuştur: َمن َأطَلَق الَطرَف ِاجَتىن َشهَوةً َوحاِرُس الَشهَوِة َغضُّ الَبصر 22 Verrâk, Dîvân, 130. 23 Verrâk, Dîvân, 117. tasavvur, c. 4 sy. 2 (Aralık 2018) | Adnan ARSLAN Kim göz atarsa, şehvet toplar. Gözü kapamak şehvetin bekçisidir.24 Allah'a ve ahiret gününe iman etmiş bir mümin nasıl olur da dünya hayatında haram helal demeden dalar? Nasıl olur da sonunu düşünmeden yaşayabilir? Kendinden sadır olan her söz ve fiilin hesabının sorulacağına iman etmiş bir Müslüman'ın sorumsuzca yaşaması nasıl mümkün olabilir? Verrâk, yaşadığı dönemde Müslüman'ın bu kendini aldatmışlık halinin yaygın olduğunun farkındadır. Dünyanın haram helal gözetmeden hiçbir lezzetini kaçırmak istemeyen ama diğer taraftan iman ettiği Cennetin de lezzetlerine göz diken ve hesaba çekilip azaba uğratılmayacağından emin Müslüman profilini teşhis eden Verrâk'ın istifhamları sarsıcıdır: تلذذت يف الدنيا بكل طريفة على أهنا أيضا حرام وحمرم وأتمل جنات اخللود لبئسما تقدر! من يقضي هبذا وحيكم Tüm yeni güzellikleri edinmek suretiyle dünyada lezzet aldın. Hâlbuki onlarda haramlar, yasaklanmış olanlar da vardı. Bir de ebedi cennet bahçelerini umarsın ki Yazık senin zannına! Kim bu şekilde yargılar ve karar verir ?25 Verrâk'ın divanına bir bütün halinde damgasını vuran alamet-i farika, "fâni-bâkî düalizmi" olarak nitelendirilebilecek çarpıcı karşılaştırmadır. O gördüğümüz kadarıyla "zühd" hayatının doğru bir karar olduğunu ikna sadedinde yapılmış bu karşılaştırmalarda aldatıcı ve gaflet verici yönü bulunan unsurların karşısına düşündürücü ve hevesi kırıcı diğer karşıt öğeleri çıkarmaktadır. Bu karşılaştırmalardan en sık gözlemleneni kuşkusuz "gençlikihtiyarlık" özelinde cereyan etmektedir: 24 Verrâk, Dîvân,110. 25 Verrâk, Dîvân, 179. Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler شباب كأن مل يكن وشيب كأن مل يزل Hiç olmamış gibi bir gençlik Hiç bitmemiş gibi bir ihtiyarlık26 Hayat/ölüm, zenginlik/fakirlik, hayaller/acı son gibi karşılaştırmalardan başka yapmış olduğu başka bir karşılaştırma ise "sağlık ve hastalık" hakkındadır: ِبدر شبابك أن هترما وصحة جسمك أن تسقما "Yaşlanmadan önce gençliğin; Yatağa düşmeden vücut sağlığının kıymetini bil." 27 Verrâk, Allah'ın baha biçilmez nimetlerine şükretmesi beklenen insanın yapmış olduğu isyanların ve nankörlüğün çirkinliğini göstermek istemektedir: فلم تشكره نعمته ولكن قويت على معاصيه برزقه "Onun nimetine şükretmedin lakin onun verdiği rızkla ona isyan edebildin."28 Kanaatimizce bu dizeler Verrâk'ın "cevâmiu'l-kelim" ifadelerinden en göz alıcı olanıdır. İnsanın Allah'ın nimetlerine şükretmek bir kenara o nimetleri, rızıkları (gençlik, sağlık vb.) yine o nimetleri veren Allah'a isyanda kullanmaktadır. Şair, gayet veciz tek bir dizede insanın, nimetlere şükretmemenin de ötesinde o nimetleri kullanarak Allah'a isyanlar edişini dile getirmiş bulunmaktadır. Son olarak şairimizin şükür mevzuunda ne kadar derin mülahazalara daldığını gösteren şu dizeleri, belki de onun klasik Arap şiirinde 26 Verrâk, Dîvân, 160. 27 Verrâk, Dîvân, 177. 28 Verrâk, Dîvân, 154. tasavvur, c. 4 sy. 2 (Aralık 2018) | Adnan ARSLAN "unutulmayanlar" arasına nasıl girdiğini ve "Şairu'l-Hikme" olarak anılmayı hak ettiğini gösterme adına okuyanlara fikir verecektir: شكر اإلله نعمة موجبة لشكره شكري بره وشكره من برهفكيف "Allah'a şükretmek şükrü gerektiren bir nimettir. O halde şükrü ihsanından olana şükrüm nasıl ihsan olur?"29 Sonuç İlk dönem Abbâsî şairlerinden olan Mahmûd Verrâk, zühd konulu şiir söyleyen Arap şairleri arasında yer almaktadır. Şiirleri ancak geçen yüzyılda divan haline getirilen şairin, Arap şiiri antolojisi kaynaklarında geçen şiirlerine hikemi içeriğinden dolayı vaaz ve irşat amaçlı telif edilen dini eserlerde de yer verilmiştir. "Sünûhat ve Havâtır" kâbilinden söylemiş olduğu şiirleri ezberlenmesi gayet kolay, veciz, çarpıcı ve sade dilli olma niteliğinden dolayı nesiller boyu aktarılmıştır. Verrâk'ın divanında sıklıkla gençlik ve gençlere vurgu yapıldığı dikkatimizi çekmiştir. Hayatı hakkında verilen bilgiler ışığında gördüğümüz kadarıyla Verrâk, hayatının gençlik kısmını yaşadığı dönemin lehviyatı ile geçirmiş fakat sonra tövbekâr olarak edindiği hayat tecrübesini genç nesillerle paylaşmak istemiştir. Yaşadığı topluma karşı sorumluluk duygusuyla yazmış olduğu samimi şiirlerinde gençlere hitaben "uyanın" mesajı, hemen her dizesinde hissedilmektedir. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 2018 yılı temasını "Peygamberimiz (a.s.m.) ve Gençlik" olarak belirlemiş olmasına binaen bu çalışma, başkanlığın Anadolu gençliğinin elinden tutma gayretine bir katkı olarak hazırlanmıştır. Kaynakça Aksu, Ali. "Emevîler Döneminden Sosyal Tabakalar". İstem 8 (2006): 63-81. Arslan, Adnan. "Klasik'ten Modern'e Arap Edebiyatında Değişmeyen Tema: Fani Dünya". SSS Journal (2017): 3-11. 29 Verrâk, Dîvân, 131. Şair Verrâk'tan Gençlere Öğütler Arslan, İhsan. "Muktedir Döneminde Abbasîler'de Sosyal Hayat". İstem 17 (2011): 123-154. Aycan, İrfan. "İslam Toplumunda Eğlence Sektörünün Ortaya Çıkışı". http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/1702/18201.pdf (Erişim: 29.11.2018). Dayf, Şevki. Târihu'l-Edebi'l-Arabi el-asru'l-Abbâsiyyi'l-evvel. 8. Baskı, Kahire: Dâru'l-maârif, 1966. Delice, Ali. Emevî Devletinin Yıkılış Nedenleri Üzerine Bazı Mülahazalar. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1999): 299-320; Doğan, Yusuf. Emevîler Döneminde Mizahı Etkileyen Faktörler. İstem 8 (2006): 209-236. Duman, İsmail Serdar. Emevîlerde Sosyal Hayat. Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2004. Koçak, A. Yaşar. "Şair Cariyeler". http://dergipark.gov.tr/download/articlefile/10411 (Erişim: 29.11.2018). Kuşat, Ali. "Psikolojik Bir Olgu Olarak Kendini Aldatma ve Dini İnançla ilişkisi". Dini Araştırmalar, 3-8 (2000 Eylül-Aralık): 97-116. Ötenkaya, Yusuf. Abbasîler Devletinde Siyasi Baskı, İsyan Ve Cinayetler (809902). (Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2015). Parıldı, Metin. Ebu'l-Atâhiye Şiiri. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2007. Şeybân, Lütfi. İlk Dönem Abbasîlerde Kadın (132-232/750-874). Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 1996. Verrâk, Mahmûd. Divânu Mâhmûd Verrâk şâiru'l-hikmeti ve'l-mev'izah. tah: Velîd Gasâb. Yargıcı, Atilla. I. Abbasî Döneminde Zühd Şairleri, Nüsha, 19 (2005 Güz): 5768.