İsmail SERİN* H u k u k D üşünce Ö zg ü rlü ğ ü n ü n G ü ven cesi O la b il ir m i? K la s ik L ib e ra l G örüşün E le ş tir is i Modern toplumların varlıklarım koruma araçlarından belki de en önem- lisi düşüncenin özgür olması gerektiği düşüncesidir. Bu ihtiyacı Avrupa ülkelerinin geçmişlerine bağlamak pratik bir açıklama modeli oluştursa da dünyanın geri kalan ülkeleri için böylesi bir geçmişin yokluğu düşünce özgürlüğü için pratik olmaktan çok teorik gerekçe- ler geliştirmeyi zorunlu kılmaktadır. Düşünce özgürlüğü gezegenin her yerinde tarihsel bir arka plana yaslanamamaktadır ; çoğu ülke kendi geçmiş- lerinde bulamadıklarım , hukuksal metinlerle tanımlamaya, sınırlamaya ya da kapsamını belirlemeye çalışmaktadır. Anayasaların biraz da bu yönden başlıca toplumsal sözleşmeler haline gelmeleri modern toplumlar için kaçınılmazdır. Hukuk desteğiyle kurulmaya çalışılan meşruluğun günümüz toplumlarının karmaşık yapısıyla baş edemediği, arzu- lanan liberal toplumu kuramadığı ortadadır. Peki bu kötüye gidişi nasıl durdurabiliriz? Kısa yanıt: Felsefeyle. Felsefeyi hangi açıdan görürsek görelim ya da ona hangi görevi yük- lersek yükleyelim her hâlükârda üzerine titrememiz gereken, değişmez durum, düşüncelerin korunması zorunluluğudur. Düşünmediğinde bile düşünmek zorunda olan insanın, belki de bedeninden bile daha önemlidir düşünceler. Buradaki amacımız, felsefenin uzun tarihi boyun- ca karşılaştığımız düşüncenin doğasını ortaya sermeye çalışan görüşlerden hareketle yeni ya da daha anlaşılır bir tanım elde etmeye çalışmaktan ziyade düşünceler ifade edilirken onları bağlayan kuralların konulamayacağını göstermektir. Yani yasalarla güvence altına alınmış bir ifade özgürlüğünün çelişkili bir durum olduğunu göstermek- tir. Felsefe açısından sonuca bağlan- mayan, düşüncenin doğasının tüm çıplaklığıyla kavranamazlığı iken, apaçık ortada olan ise ne kadar aykırı olursa olsun düşüncelerin dillendirilmesinde ya da aktarılmasında herhangi bir engelin olmayışıdır. Kuşkusuz bu duruma kolayca ulaşıla- mamıştır. En meşhur örnek Sokrates'in davasıdır. Gençleri yoldan çıkarmakla suçlanan filozof canına kıyarak onu mahkûm eden mahkemeyi mahkûm etmiştir. Felsefenin karşılaştığı pratik güçlükler elbette onun teorik becerileri karşısında etkisizleşmişlerdir. Sözgelimi Descartes'in ruh-beden ikiliğinin bir sonucu da düşüncelerin zaman ve mekânda yer almayışlarıdır. Yani düşün- celerimiz bedenlerimiz gibi fiziksel değillerdir. Bu durum, toplum adına ya da yararına davranan odakların ellerinde- ki gücü önemli oranda kısıtlamaktadır. Sokrates'in bedensel varlığına son ve- rilmesi Sokrates'in düşüncelerini ortadan kaldıramamıştır. Hukuk adeta insanları düşünceleriyle özdeş görmektedir. Oysa * Dr. U ludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bö lüm ü Ö ğretim G örevlis i (i5m ail.serin@ gm ail.c0m) HFSA 21 179 Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi, 21. Kitap, 2010, s. 179-181. Hukuk Düşünce Özgürlüğünün Güvencesi Olabilir mi? __________ Klasik Liberal Görüşün Eleştirisi__________ insanlar savundukları düşüncelerden her zaman ayrı bir doğaya sahip canlılar olmuştur. Bu bildiride, düşünceye özgürlü- ğünü veren kavramsal çerçeveyi John Stuart Mill'in görüşlerinden türetecek ama M ill'in önerdiği liberal yapıyı eleştirerek hukukun, düşüncelerin ifade edilmesinde, tartışılmasında bir güvence sağlayamayacağını ortaya koyacağız. Öncelikle, "Düşünce niçin özgür olmalıdır?" sorusunu ele alalım. Mill'in günümüzde de önemli oranda akla yatkın kalmış bir argümanı vardır. Buna göre düşünce özgürlüğü hem birey hem de toplum için yararlıdır; refahın paylaşıl- masında ve artırılmasında düşüncelerin özgürce ifade edilmesi şarttır. Ancak, düşünce özgürlüğünün önünde iki büyük engel vardır: a) Söz konusu düşünce yanlış diye susturulmak istenebilir ki, kanıtlar ne kadar güçlü olursa olsun, bunu kuşkuya yer bırakmayacak açıklıkla yapmak pek mümkün değildir. Tarih yanlış diye görülmüş ama sonradan doğruluğu ortaya çıkmış düşüncelerle doludur. Üstelik Mili, susturulmak istenen düşün- ce apaçık yanlış olsa bile inananların bu yanlışlıktan öğrenebilecekleri şeyler olduğunu vurgular. b) Düşünce yanlış olmadığı halde iktidar odaklarının çıkarları gereği yasaklanmak ya da susturulmak istene- bilir. Bu seçeneğin zaten savunulacak bir yönü yoktur. Kuşkusuz düşüncelerin yanlışlığı ya da doğruluğu, özellikle siyasal, kültürel ve dinsel konularda, her zaman apaçık olmaz. Böylesi durumlarda yukarıda anılan iki ana tutumdan daha karmaşık bir durumla karşılaşmaktayız. Mili özelinde klasik liberal yaklaşım, insan- ların kendi görüşlerinin doğruluğuna ya da geçerliliğine duydukları güvenden daha fazlasını, karşısında yer aldıkları tezin ne olduğunu öğrenmenin zarar ye- rine yarar sağlayacağını bildiklerinde kazanacaklarım öngörmektedir.Düşmanı tanımak, ona teslim olmak ya da ondan yana olmak anlamına gelmemektedir. "... bizden farklı düşünenlere eski- den âdet olduğu ölçüde kötü davran- mıyorsak da, yine de onlara davranış biçimimizle kendimize en az her zamanki kadar kötülük ediyor olabiliriz. Sokrates öldürülmüştü, ama Sokratik felsefe gökyüzündeki güneş gibi yükseldi ve bütün entelektüel dünyayı ışınlarıyla aydınlattı. " (s.30-31) Modern toplumlar, aykırı düşün- celeri eskiden olduğu gibi şiddetle bastırmamaktadır; ama hala genelgeçer görüşlerin hakimiyeti tamdır. Farklı olana gösterilen hoşgörü -aslında gizli- den gizliye bir aşağılama içerse deorta- lama yurttaşlara yeterli gelmektedir. Oysa klasik liberal görüş, marjinalliğe itilmiş bu aykırı görüşlerin tam da genel- geçer görüşlerle aynı statüde olmasını savunmaktadır. Mill'in yukarıda özetlenen argü- manı doğru ya da yanlış tüm düşünce- lerin niçin özgürce ifade edilmeleri gerektiği konusunda bizleri aydınlat- maktadır ama liberalizmin en ilginç sözcülerinden olan Mili, insanların bu argümanı niçin benimsemeleri gerektiği konusunda temelsiz bir iyimserliğe sahiptir. Mili, liberal ilkelere yaslanan bir toplumda herkesin kendi çıkarlarının farkında olduğunu varsayarak devletin bu çıkarlara uygun yasalar yapacağını öne sürmüştür. Oysa günümüzde bile hemen hiçbir toplumda o toplumu örgütleyecek güce sahip, kendi çıkar- larının farkında kitleler yoktur. Yurttaşlar şu ya da bu niyetle ellerindeki gücü bir süreliğine bile olsa başkalarına devre- derek haklarında alınacak kararlara razı 180 HFSA 21 İsmail Serin olurlar. Pratikte kaçınılmaz olan bu duru- mun tek panzehiri söz konusu toplumun kültürel açıdan ileri bir toplum oluşudur. Ama Mili toplumların bu yönde nasıl gelişebileceklerini doyurucu biçimde ortaya koymaz. O halde, ne kadar iyi niyetli olursa olsun devletlerin düşüncenin özgür kılınmasını sağlayacak her girişimi, mut- laka düşünce özgürlüğünün aleyhine sonuçlanacaktır. İfade ve tartışma özgür- lüğü ancak hukuksal düzenlemeler gerektirmeyecek denli özgür ve gelişmiş toplumlarda mümkündür. KAYNAKÇA • Mill, John Stuart (2003). Düşünce ve Tartışma Özgürlüğü Üstüne, Çev. Cem Akaş, İstanbul: K Kitaplığı. HFSA 21