www.argument-journal.eu Published online: 25.06.2015 Argument Vol. 4 (2/2014) pp. 359–374 * Doktorantka w Zakładzie Literatury XX Wieku, teorii Literatury i Sztuki Przekładu Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej uniwersytetu im. Adama mickiewicza w Poznaniu. e ‐mail: malgorzata.cieliczko@gmail.com. Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz, czyli jak filozofia i literatura wyprzedzają koncepcje naukowe małgorzata CIeLICZKO* ABStrACt Against the empathy - Sartre and Gombrowicz i.e. how philosophy and literature are ahead of science the article presents Jean Paul Sartre's idea of the human body and the bodiliness described in his book Being and nothingness (1943). In this book, Sartre argued that every human relation is based on the objectification of one human by another, and entering into empathic contact is basically impossible. the author of the article has confronted this thesis with contemporary psychological and neuropsychological thought (mirror neuron theory) and has investigated how the category of empathy functions in literary studies. A very important part of this article is the reflection on the presence and topicality of Sartre's beliefs in the literature. the author has conducted an interpretation of Witold gombrowicz's story Tancerz mecenasa Kraykow‐ skiego (1926) from the collection Bakakaj (1957), and has shown that the ideas presented by Sartre are reflected there in a very interesting way. Sartre's philosophy turns out to be abso‐ lutely up ‐to ‐date right now, more than many psychological theories - it not only supplies a philosophical base for the analysis of human relations (those also presented in literature), but also gives a certain tool for describing them in the form of specific language and terminology. KeYWOrDS body; corporeality; being; empathy; compassion; identification; interpersonal relations; mirror neurons; Jean Paul Sartre; Witold gombrowicz 360 Małgorzata CIELICZKO Szeroko rozumiana humanistyka oraz nauki społeczne w ciągu ostatniego stulecia stosunkowo często poruszały problem empatii, wypowiadając roz‐ maite, nie zawsze ze sobą zgodne, sądy. Pojedyncze refleksje dotyczące tego zjawiska - związanego z różnie pojmowanymi kategoriami „wczucia" oraz „identyfikacji" - można odnaleźć już u Platona oraz Arystotelesa (Łebkow‐ ska, 2008: 191), jednak współczesne ujęcie oraz sama nazwa narodziły się znacznie później, bo w drugiej połowie XIX wieku w ramach estetyki nie‐ mieckiej, silnie wówczas związanej z psychologią (głowiński, 1997: 74–75). najbardziej znanym i najczęściej wymienianym przy tej okazji filozofem był theodor Lipps1 - w swoich pracach poświęconych teorii przeżycia este‐ tycznego wprowadził termin „współodczuwanie" (die Einfühlung) oznaczają‐ cy zdolność projekcji własnych stanów uczuciowych na przedmioty natury i sztuki, co miało pozwolić chociażby na zrozumienie sposobu oddziaływania dzieła na odbiorcę (głowiński, 2007: 129, Łebkowska, 2008: 193). Angiel‐ ski przekład i rozwinięcie prac Lippsa dokonane przez brytyjskiego psy‐ chologa edwarda Bradforda titchenera przyniosły tłumaczenie wyrazu Ein‐ fühlung na empathy (1909) - z czasem nowa propozycja terminologiczna zaczęła funkcjonować również w języku niemieckim (die Empathie), a także w polszczyźnie (empatia). Próbując współcześnie zdefiniować tę kategorię, można wstępnie przyjąć, że empatia oznacza wczucie się w sytuację, proble‐ my i wytwory innego podmiotu, a zatem semantycznie pozostanie bliska starożytnej identyfikacji. to wyjściowe, dość ogólne rozumienie w trak‐ cie dalszej analizy będzie systematycznie doprecyzowywane oraz uzupełnia‐ ne definicjami powstałymi w ramach różnych dziedzin nauki. Zjawiskiem empatii zajmowali się bowiem nie tylko psychologowie oraz estetycy czy, szerzej, filozofowie - w XX wieku dołączyli do nich, ciekawie problem komplikując, socjologowie, antropolodzy, kulturoznawcy, literaturoznawcy, wreszcie neurolodzy. W niniejszym szkicu przyjrzę się kategorii empatii z perspektywy myśli filozoficznej Jeana Paula Sartre'a, wychodząc od zasadniczego pytania, czy według tego myśliciela zachowania empatyczne pomiędzy ludźmi są w ogóle możliwe. następnie zaproponowaną - w oparciu o lekturę wybranych tek‐ stów teoretycznych filozofa - odpowiedź skonfrontuję ze stanowiskiem, jakie w tej dziedzinie zajmują współczesna psychologia, ze szczególnym uwzględ‐ nieniem neuropsychologii, oraz literaturoznawstwo. Swoje refleksje poszerzę o przykład literacki - jeden (choć można by wskazać ich znacznie więcej), ale znamienny i warty dokładniejszego omówienia, mianowicie opowiadanie Witolda gombrowicza Tancerz mecenasa Kraykowskiego. 1 Anna Łebkowska podkreślała, że do prekursorów „empatycznego zwrotu" przełomu XIX i XX wieku zaliczyć należy także georges'a Lemaître'a, Friedricha theodora Vischera, roberta Vischera, Johannesa Volkelta. Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 361 W Bycie i nicości (1943) Sartre przedstawił oryginalną i inspirującą kon‐ cepcję ciała/cielesności2, która - w moim przekonaniu - jest zasadnicza w kontekście rozważań o możliwości zaistnienia empatycznego zbliżenia z drugim człowiekiem. należy podkreślić, że filozof - choć w swoich tek‐ stach, zapewne dla wygody i przejrzystości wywodu, wielokrotnie rozróżniał świadomość (duszę) od ciała - zdecydowanie przeciwstawiał się kartezjań‐ skiej dualistycznej myśli o możliwości rozdzielenia tych dwóch „instancji", przekonując: „daremne byłoby założenie, że dusza może oderwać się od tej indywidualizacji [jaką stanowi ciało - m.C.], oddzielając się od ciała po‐ przez śmierć lub poprzez czystą myśl, ponieważ dusza jest ciałem" (Sartre, 2007: 396). W części trzeciej Bytu i nicości autor wymienił i opisał trzy on‐ tologiczne wymiary cielesności: c ia ło ‐dla ‐mnie, c ia ło ‐dla ‐ innego oraz c ia ło ‐prz edmiot ‐dla ‐mnie, by w efekcie zaprezentować możliwe konkret‐ ne relacje z innym. Pierwsze dwa aspekty ciała (ciało ‐dla ‐mnie oraz ciało‐ ‐dla ‐innego)3 znajdują się na dwóch odmiennych płaszczyznach ontologicz‐ nych, których według Sartre'a nie można ze sobą połączyć i które są wzajemnie nieredukowalne. Zgłębiając fenomen ciała ‐dla ‐siebie, należy przede wszystkim podkreślić, że w tym wymiarze ciało stanowi indywidualne centrum odniesie‐ nia, czyli punkt własnego zorientowania w świecie, a wszystkie przedmioty je otaczające są usytuowane i widziane właśnie według tej konkretnej perspektywy - perspektywy ciała ‐dla ‐mnie: Jeśli przedmiot zmniejsza się, oddalając się, to nie należy tłumaczyć tego przez nie wiadomo jakie złudzenia obserwatora, ale poprzez bezwzględnie zewnętrzne prawa per‐ spektywy. tak oto przez owe obiektywne prawa zdefiniowane jest bezwzględnie obiek‐ tywne centrum odniesień: to na przykład oko, jako to, co w schemacie perspektywy, jest punktem, w stronę którego zbiegają się wszystkie linie obiektywne. W ten sposób pole percepcyjne odnosi się do centrum obiektywnie zdefiniowanego przez to odnie‐ sienie i usytuowanego w t ym samym polu, które ukierunkowuje się dookoła niego. Ale tego centrum jako struktury rozpatrzonego pola percepcyjnego nie widzimy: je‐ steśmy nim (Sartre, 2007: 405). Ciało w swym pierwszym wymiarze ontologicznym zdefiniowane zosta‐ ło jako „przypadkowa forma, która przybiera konieczność mojej przypadko‐ 2 Warto zaznaczyć, że w ostatnich latach problematyka antropologii ciała jest często podejmowana i szeroko rozwijana w badaniach humanistycznych - kategoria cielesności okazuje się współcześnie niezwykle istotna, wręcz niezbędna do przeprowadzanych w ramach tej dyscypliny refleksji nad człowiekiem i jego kondycją w świecie. Zob. m.in. Wieczorkiewicz & Bator, 2007. 3 Sartre stosował w tym przypadku wymiennie słowa „ciało" oraz „byt" - co wiąże się ze wspomnianym przekonaniem o nierozerwalnej ontologicznej jedności człowieka - stąd w jego pismach można odnaleźć sformułowania byt ‐dla ‐mnie oraz byt ‐dla ‐innego, chodzi wszakże o te same konstrukty, które wymienione zostały wcześniej. Dla jasności wywodu pozostanę przy wyjściowych określeniach, pamiętając wszakże o wariantywnych i przytaczając je w cytatach. 362 Małgorzata CIELICZKO wości" (Sartre, 2007: 395). marek Drwięga w książce Ciało człowieka, w roz‐ dziale poświęconym myśli Sartre'a, tłumaczył, iż kategorie konieczności oraz przypadkowości nie są w tym wypadku ze sobą sprzeczne; według niego wiążą się one z fundamentalnymi cechami ludzkiego istnienia - koniecznością by‐ cia w świecie, a tym samym „posiadania" ciała jako własnej perspektywy, oraz przypadkowością bytu, który nie stanowi fundamentu własnego istnienia ani nie ma żadnej racji, która by go uzasadniała (Drwięga, 2005: 116–117). Sartre w dalszej części dookreśla istotę ciała ‐dla ‐siebie: ciało ‐dla ‐siebie nie jest nigdy daną, którą mogę poznać: jest tu, wszędzie, jako to, co przekroczone, istnieje tylko jako coś, czemu umykam, nicościując się; jest tym, co ni‐ cościuję. [...] Jest faktem, iż jestem swoją własną motywacją bez bycia swoim własnym fundamentem. [...] Ciało jest więc w pewnym sensie konieczną cechą bytu ‐dla ‐siebie: nie jest prawdą, by było ono efektem arbitralnej decyzji demiurga ani też związkiem duszy z ciałem czy też przypadkowym zbliżeniem dwóch radykalnie różnych substancji; ale, przeciwnie, wynika ono koniecznie z natury bytu ‐dla ‐siebie (Sartre, 2007: 396). Ciało staje się zatem immanentną cechą wymiaru ciała ‐dla ‐mnie, której sami nie jesteśmy w stanie poznać. Stanowi ono punkt widzenia i zorientowa‐ nia w świecie (ciało nie może być jedynie punktem widzenia siebie samego), a jednocześnie jest także punktem wyjścia - daje bowiem możliwość (koniecz‐ ność?) przekraczania siebie w stronę tego, kim zamierza się być w przyszłości (Drwięga, 2005: 121). Ciekawa jest także kwestia afektywności ciała ‐dla ‐mnie - nie chodzi tu bowiem o swego rodzaju empatyczne przeżywanie zewnętrz‐ nych wydarzeń czy tak zwanych obrazów doznaniow ych4. Afektywność ciała ‐dla ‐mnie polega na doświadczeniu przedintencjonalnych, niepsycholo‐ gicznych jakości uczuciowych - czystego bólu, czystej przyjemności bądź nie‐ przyjemności5. Znamienne jest również, że nie można mówić o fizjologii czy konstrukcji anatomicznej ciała ‐dla ‐mnie, te przynależą bowiem do drugiego ontologicznego wymiaru cielesności - ciała ‐dla ‐innego, który Sartre opisuje słowami „moje ciało jest używane i poznawane przez innego" (Sartre, 2007: 442). Spotkanie z innym uzmysławia, iż własne ciało nie ma charakteru wy‐ łącznie podmiotowego, lecz może zostać potraktowane jak zwykły przedmiot; odkrywamy wówczas istnienie swojej zewnętrznej strony - tej, którą ktoś może oglądać, badać, opisywać i komentować. Cielesność zostaje umieszczona 4 Według Sartre'a obraz y doznaniowe to uczuciowo urzeczywistnione emocje pozbawione konkretnego ich odczuwania, charakteryzuje je nieobecność przeżycia przy świadomości, jak powinno ono wyglądać (Sartre, 2007: 420). 5 Jak podkreśla Drwięga, afektywność u Sartre'a jest nietetyczną (a zatem nieustanawiającą niczego) świadomością siebie, ma charakter ciągły i można wyróżnić jej dwa rodzaje: afektywność intencjonalną (dotyczącą przeżyć związanych z konkretnym zdarzeniem) oraz właśnie tę nieintencjonalną (z mdłościami jako podstawowym doświadczeniem) (Drwięga, 2005: 124–125). Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 363 w relacji intersubiektywnej, dwukierunkowej, należy więc dodać, że struktury własnego ciała ‐dla ‐innego są identyczne ze strukturami ciała ‐innego ‐dla ‐mnie, zatem nie tylko inni mogą nas uprzedmiatawiająco obserwować, ale także my patrzymy na innych, uświadamiając im ich przedmiotowość. Ciało innego jest czystym faktem obecności innego w m o i m świecie jako byt ‐tu, który tłumaczy się przez by t ‐ jako ‐ten ‐tu ‐oto. W ten sposób sama egzystencja innego jako innego ‐dla ‐mnie zawiera w sobie jego ujawnienie się jako narzędzia, posiadającego właściwość poznawczą oraz to, że ta właściwość poznawcza związana jest z którąkolwiek z egzystencji obiektywnych. to właśnie będziemy nazywać konieczno‐ ścią przypadkowości innego dla mnie. Od tej właśnie chwili jakiś inny s ię pojawia, musimy zatem wnioskować, że jest on narzędziem zaopatrzonym w jakiekolwiek organy zmysłowe (Sartre, 2007: 433). Ciało ‐dla ‐mnie pod wpływem spotkania i spojrzenia innego staje się przed‐ miotem umiejscowionym w przestrzeni oraz czasie. Ciało w tym wymiarze może być rozpatrywane z zewnątrz jako narzędzie, anatomiczny konstrukt wyposażo‐ ny w organy zmysłowe, a także jako charakter - Drwięga słusznie zaznacza, że świadomość nie zna swojego charakteru, gdyż istnieje on jedynie w porządku dla innego (Drwięga, 2005: 134). Logiczną konsekwencją dwóch powyższych wymiarów ontologicznych ciele‐ sności jest trzeci, określany jako (moje ‐)ciało ‐przedmiot ‐dla ‐mnie. W pierw‐ szej perspektywie ciało było punktem widzenia, którym się jest w każdej chwili, choć niemożliwe jest jego poznanie; w drugiej zaś, pod wpływem spojrzenia innego, ciało stało się punktem widzenia, wobec którego inni przyjmują niedo‐ stępne nam bezpośrednio punkty widzenia (Drwięga, 2005: 135). trzeci wy‐ miar cielesności wskazuje, że poznanie własnego ciała jest jednak do pewnego stopnia możliwe dzięki innym, którzy nas obserwują, a wyniki tych obserwacji komunikują, używając zrozumiałego dla nas języka. Zgodnie z myślą Sartre'a to wyłącznie inni mogą nas poinformować o tym, jakie jest nasze ciało - w ten sposób uzyskujemy dostęp, choć tylko pośredni, do własnej zewnętrzności. W te trzy ontologiczne wymiary cielesności ciekawie wpisuje się kwestia relacji z innym. Inny według Sartre'a to nie inny ja ( jak u Arystotelesa), lecz nie ‐ ja - inny jest zatem tym, kim ja nie jestem. relacja z innym nazwana została przez autora Bytu i nicości mglistym semantycznie określeniem „spot‐ kanie", jego znaczenie w tej koncepcji starał się uściślić Drwięga, zauważając: spotkanie nie jest żadną formą konstytucji innego (Husserl), nie jest walką o uznanie, dzię‐ ki której uzyskuje się samoświadomość (Hegel), nie jest też jakąś formą współbycia (Hei‐ degger) ani też podstawowym dla odkrycia swej podmiotowości etycznym doświadczeniem twarzy (Lévinas). Czym zatem jest? niezwykle ważne jest to, że w czasie spotkania doświad‐ czamy w sposób szczególny faktu, że inni rzeczywiście istnieją. Ale doświadczenie cudzej podmiotowości dane nam jest poprzez własne uprzedmiotowienie (Drwięga, 2005: 129). 364 Małgorzata CIELICZKO Sartre podkreślał, że spotkanie nierozerwalnie wiąże się ze spojrzeniem; to właśnie ono - spojrzenie innego, powoduje uświadomienie sobie własnej przedmiotowości, to ono urzeczowia i degraduje. naturalną reakcją na spojrze‐ nie innego, przekonywał filozof, jest wst yd rozumiany przez niego jako konse‐ kwencja doświadczenia bycia zdegradowanym z rangi podmiotu do przedmiotu, bycia odtąd zależnym od innego, który nas obserwuje i wydaje sądy na nasz te‐ mat. W takiej sytuacji spojrzenie, a nawet już sama jego możliwość sprawia, że inny staje się realnym zagrożeniem; analogicznie, my również stanowimy stałe zagrożenie dla podmiotowości innego - relacje międzyludzkie jawią się tutaj jako z konieczności destrukcyjne, wpływając niszcząco na obie strony. Jedna z badaczek filozofii Sartre'a, małgorzata Kowalska, notuje, że kontakty inter‐ personalne stanowią tu „ciągłą ucieczkę przed obiektywizacją, jakiej poddają mnie inni", dodając: „ucieczka ta jest równoznaczna z dążeniem do uprzedmio‐ towienia wszystkich potencjalnych podmiotów" (Kowalska, 1997: 114). Czło‐ wiek jest zatem zmuszony do ciągłej walki o swoją wolność i podmiotowość, na które nieustannie czyha każdy wokół niego - trafnie ujmuje to znana fraza „piekło to inni", włożona przez Sartre'a w usta jednego z bohaterów dramatu Przy drzwiach zamkniętych. rozważania teoretyczne o zasadniczej niemożności współbycia ze sobą ludzi filozof uzupełnił kolejnymi wątkami, wprowadzając między innymi nowe słowo kluczowe, mianowicie konf l ikt: Wszystko, co dotyczy mnie, dotyczy innego. Podczas gdy ja próbuję uwolnić się od panowania innego, inny próbuje uwolnić się od mojego panowania. Podczas gdy ja staram się ujarzmić innego, inny stara się ujarzmić mnie. [...] Dalsze opisy muszą być więc rozpatrywane z perspektywy konf l iktu. Konflikt jest sensem pierwotnym bytu‐ ‐dla ‐innego (Sartre, 2007: 454). Obok sytuacji walki czy antagonizmu Sartre opisywał także inne - wyda‐ wałoby się istotowo odmienne od tamtych - relacje międzyludzkie, odwołując się przy tym do dwóch ważnych postaw: miłości oraz pożądania. W perspekty‐ wie jego filozofii miłość zyskuje jednak specyficzną definicję: miłość, jako pierwotny stosunek do innego, jest zbiorem projektów, przez które zmie‐ rzam do urzeczywistnienia tej wartości. Projekty wprowadzają mnie w bezpośredni kontakt z wolnością innego. W tym właśnie znaczeniu miłość jest konfliktem (Sartre, 2007: 456). Wracamy zatem do punktu wyjścia - wszelki kontakt jest równoznaczny ze swoistą agresją, a tak rozumiana miłość nieuchronnie wiązać się będzie z maso‐ chizmem. Sartre przywołuje zresztą postać Leopolda von Sacher ‐masocha - ten dziewiętnastowieczny powieściopisarz skłaniał zakochane w nim kobiety, by nim gardziły, przeklinały go i sprowadzały do upokarzającej pozycji6. Sartre pisał: 6 Sacher ‐masoch w 1869 roku zawarł układ z baronówną Fanny von Pistor, na mocy Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 365 masochizm jest ciągłym wysiłkiem, by unicestwić subiektywność podmiotu poprzez jej ponowne przyswojenie przez innego; temu wysiłkowi towarzyszy wyczerpująca i cu‐ downa świadomość porażki, do tego stopnia, że ostatecznie podmiot za swój zasadniczy cel obiera samą porażkę (Sartre, 2007: 471). Druga wymieniona postawa wobec innego - pożądanie, nieodłącznie zwią‐ zane przecież z cielesnością, kończy się według filozofa sadyzmem. Zbliżenie z drugim człowiekiem, które miałoby przyjąć charakter empatyczny, jest zatem niewykonalne; kontakt z innym polega bowiem na pogardzaniu nim, zdomino‐ waniu i poniżeniu bądź odwrotnie - my sami zostajemy, godząc się na to lub nie, zdegradowani i uprzedmiotowieni. Wiąże się z tym także kategoria winy: masochizm, tak jak i sadyzm, jest wniebowzięciem winy. Jestem winny przez sam fakt, że jestem przedmiotem. Winny względem siebie samego, ponieważ zgadzam się na swoje absolutne wyobcowanie; winny wobec innego, ponieważ dostarczam mu okazji bycia winnym, to znaczy okazji radykalnego minięcia się z moją wolnością jako taką (Sartre, 2007: 470). nawiązanie jakiejkolwiek pozytywnej więzi okazuje się wręcz boleśnie nie‐ możliwe - każda próba skazuje obie strony na cierpienie. Wprawdzie Sartre przyznaje, że można rozpatrywać własne doświadczenie nie tylko w konflikcie z innym, ale także we wspólnocie z nim, lecz owo bycie „my" (zarówno w wersji „my" ‐jako ‐przedmiot oraz „my" ‐jako ‐podmiot) nie odsyła nas jednak ku ka‐ tegorii współodczuwania czy empatii, bowiem i w tym wypadku chodzi o do‐ świadczenie siebie wśród innych: „my" nie jest świadomością intersubiektywną ani bytem nowym, który przekracza i wiąże swoje części w syntetyczną całość na sposób kolektywnej świadomości socjo‐ logów. „my" jest doświadczane przez szczególną świadomość; nie jest konieczne, aby wszyscy klienci znajdujący się na tarasie byli świadomi bycia „my", abym doświadczył siebie jako będącego zaangażowanym w „my" z innymi. [...] „my" jest pewnym specjal‐ nym doświadczeniem, które pojawia się w szczególnych przypadkach, na fundamen‐ cie bytu ‐dla ‐innego w ogóle. Byt ‐dla ‐innego poprzedza i ustanawia bycie ‐wespół ‐z‐ ‐innymi (Sartre, 2007: 510). Wielokrotnie formułowane przez Sartre'a (co potwierdzają cytowane wyżej fragmenty) przeświadczenie o niemożności zaistnienia empatycznej relacji po‐ między ludźmi stawało w opozycji wobec wielu panujących wówczas przekonań choćby religijnych (na przykład chrześcijańskich), kolejne lata zaś przyniosły badania, które konstruowały zupełnie inny obraz kontaktów interpersonalnych. mam przede wszystkim na myśli ustalenia współczesnej psychologii - nauka którego przez sześć miesięcy miał być jej niewolnikiem. rok później wydał książkę Wenus w futrze opisującą ten eksperyment. 366 Małgorzata CIELICZKO ta w zasadzie nie podważyła kwestii istnienia empatii i traktując ją jako pewnik, poszukiwała raczej jej źródeł, zastanawiała się nad różnorodnością jej przeja‐ wów. W psychologii zjawisko to definiuje się tradycyjnie w dwojaki sposób - po pierwsze empatia jest rozumiana jako poznawcza świadomość stanów wewnętrznych innej osoby, po drugie zaś jako zastępcza reakcja afektywna na drugą osobę (Hoffman, 2006: 38). Badacze coraz częściej odchodzą jednak od ujmowania tego zjawiska w kategoriach poznawczo ‐afektywnych, skupiając się głównie na tym drugim, afektywnym aspekcie. martin Hoffman, jeden z czołowych psychologów zajmujących się zagadnieniem empatii, zdefiniował ją jako „reakcję afektywną bardziej odpowiadającą sytuacji innej osoby niż naszej własnej" (Hoffman, 2006: 14), przekonując, że właśnie w tym zjawisku tkwią korzenie wszelkiej moralności. Inny amerykański psycholog, Daniel Batson, jest autorem kontrowersyjnej hipotezy empat i i ‐a l t ruizmu promującej po‐ gląd, że dzięki empatii ludzie pomagają innym, nie zważając, czy leży to w ich interesie - niemal automatycznie przyjmują postawę altruistyczną (Kenrick, neuberg, & Cialdini, 2002: 477–480). Psycholodzy podkreślają, że niezdol‐ ność do odczuwania empatii jest charakterystyczna dla psychopatów, gwałci‐ cieli, pedofilów, ludzi brutalnie traktowanych w dzieciństwie, którzy podobny schemat zachowań przenieśli w swoje dorosłe życie i - nie potrafiąc wczuć się w sytuację ofiary - nie mają żadnych oporów przed wyrządzeniem jej krzyw‐ dy. trudno jednak w pełni zgodzić się z tezą, że brak empatii charakteryzuje jedynie psycho ‐ i socjopatów - wystarczy bowiem przywołać słynne ekspe‐ rymenty Stanleya milgrama (1961) czy Philipa Zimbardo (1971), w których udział wzięli ludzie dojrzali, inteligentni, zrównoważeni emocjonalnie i zdro‐ wi psychicznie, a jednak - pod wpływem pewnych czynników - stawali się okrutni i bezlitośni wobec innych. Dla przykładu w eksperymencie badają‐ cym posłuszeństwo wobec autorytetu zaprojektowanym przez milgrama po‐ nad połowa uczestników - którym powiedziano, że badanie dotyczy wpływu kar na zapamiętywanie - na polecenie ubranego w biały fartuch mężczyzny wciskała kolejno klawisze generatora prądu aż do najsilniejszego (450 V), mimo iż była przekonana, że razi nimi drugą osobę, rzekomego ucznia, który popełniał błędy. Wprawdzie badani nie widzieli go, ale słyszeli jego jęki i bła‐ gania o zaprzestanie eksperymentu, a potem ciszę, która sugerowała utratę przytomności - wpływ autorytetu w większości wypadków okazał się jed‐ nak silniejszy niż współczucie7. Wyniki tych eksperymentów zainspirowanych w dużym stopniu niewiarygodną brutalnością hitlerowców, którzy opisywani byli jednocześnie jako wspaniali ojcowie i mężowie, koneserzy sztuki, do‐ brzy, wrażliwi i wyrozumiali ludzie, dają zatem zgoła odmienną odpowiedź 7 Więcej o eksperymencie milgrama między innymi w: Cialdini, 2002, zaś o eksperymencie Zimbardo w: Zimbardo, 2008 oraz na oficjalnej stronie stanfordzkiego eksperymentu więziennego: http://www.prisonexp.org/. Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 367 niż teorie Hoffmana czy Batsona. Okazuje się, że w pewnych warunkach także osoby znakomicie funkcjonujące w społeczeństwie, odporne psychicznie i zdrowe mogą wykazywać się, być może jedynie chwilowym, ale całkowitym brakiem empatii. Warto w tym miejscu uzupełnić, że istnienie empatii jako możliwej dyspozy‐ cji ludzkiej przekonująco potwierdza neuropsychologia - nowoczesne badania metodami neuroobrazowania8 wykazały bowiem istnienie tak zwanych neuro‐ nów lustrzanych, czyli komórek nerwowych, które realizują określone pro‐ gramy w organizmie, a stają się aktywne także wtedy, gdy człowiek obserwuje lub w jakiś sposób współodczuwa, jak inna osoba realizuje ów program (Bauer, 2008: 21). neurony lustrzane, które kodują konkretne działanie, uaktywniają się zatem nie tylko w momencie, gdy jest ono realizowane, ale również wtedy, gdy osoba jedynie widzi (lub czuje czy słyszy), że ktoś inny wykonuje podobną czynność. Oznacza to, że w perspektywie neuronalnej jesteśmy przygotowani do zachowań empatycznych - proces samego kodowania (inaczej odzwier‐ ciedlania) zachodzi bowiem mimowolnie i bezrefleksyjnie, zatem niezależnie od naszej woli pozostaje w nas kopia obserwowanego działania, identyczna, jakbyśmy sami je podjęli. W naszej ( jako obserwatora) gestii pozostaje jedynie decyzja o jej zrealizowaniu bądź pominięciu, wzięciu pod uwagę lub zlekcewa‐ żeniu (Bauer, 2008: 22 nn.). Horyzont badawczych zainteresowań kategorią empatii jest jednak szer‐ szy, znacząco wykraczając poza przestrzeń nauk społecznych i społeczno‐ ‐biologicznych - od wielu dekad empatia stanowi bowiem istotny element teoretycznych i praktycznych dociekań także w humanistyce, a szczególnie w literaturoznawstwie. Wymieńmy choć kilka wybranych przykładów, bynaj‐ mniej niewyczerpujących tego tematu, a jedynie sygnalizujących jego obszer‐ ność. Koncepcja empatii stanowiła jedną z podstaw krytyki literackiej w okresie młodej Polski (choć korzenie tego zjawiska widoczne są już wcześniej, w ro‐ mantyzmie). Identyfikowanie się z analizowanym dziełem było również jed‐ nym z postulatów myśli hermeneutycznej; wskazać tu należy pisma Friedricha Schleiermachera oraz późniejsze Wilhelma Diltheya. nie można też pominąć tak zwanej kr y t yki ident y f ikujące j s ię - metodologii zaproponowanej i rozwijanej w drugiej połowie XX wieku przez georges'a Pouleta - sama jej nazwa odsyła wprost do kategorii identyfikacji, ergo także empatii. Już na samym początku swego sztandarowego na ten temat eseju (Krytyka identyfikująca się) Paulet pisał: „sądzę, że współczesna krytyka [...] jest przede wszystkim uczest‐ nictwem, a nawet więcej - utożsamianiem s ię [wyróżn. - m.C.]. nie ma prawdziwej krytyki bez spotkania dwóch świadomości" (Poulet, 1998: 158). W badaniach literackich chyba tylko raz zakwestionowano słuszność czy nawet 8 mowa tu o czynnościowym rezonansie magnetycznym oraz o emisyjnej tomografii pozytronowej Pet. 368 Małgorzata CIELICZKO możliwość empatycznej reakcji - takie wątpliwości pojawiły się w kontekście literatury holokaustowej. treść tych utworów z jednej strony niejako zobo‐ wiązuje czytelnika do przyjęcia empatycznej postawy, podczas gdy odbiór czy‐ sto intelektualny (bądź jedynie estetyczny) wydaje się w zasadzie nieetyczny. Z drugiej jednak strony wielu badaczy negowało możliwość zidentyfikowania się z ofiarami Zagłady. Argumentowano, że tak traumatycznego przeżycia od‐ biorca nie jest w stanie zrozumieć ani tym bardziej współodczuć, jeśli sam nie był jego uczestnikiem (Śliwiński, 2002: 79–80). Co więcej, przy próbach wczucia się w tak wyjątkowo trudną sytuację łatwo może dojść do wypaczeń, takich jak nadmierne pobudzenie empatyczne, które sprowadza się do tego, iż w silnym przeżywaniu obserwowanych sytuacji człowiek skupia się na własnym bólu, pomijając osobę i uczucia ofiary. Ponadto w efekcie długotrwałej ekspo‐ zycji czyjegoś cierpienia może dojść do habituacji, czyli przyzwyczajenia się do traumatycznych obrazów i ostatecznie do braku naturalnej reakcji współczucia wobec bólu innego człowieka. W pewnych przypadkach pojawić może się także satysfakcja z niebycia ofiarą, przechodząca czasem we wrażenie przyjemności płynącej z oglądania obrazów rozpaczy, tortur i ludzkich tragedii, których nie było się uczestnikiem - to wszystko, jeśli zaistnieje, składa się na wtórną wik‐ tymizację ofiar Holokaustu, a empatia jako postawa przestaje mieć charakter jednoznacznie pozytywny. Jednakowoż nawet w tej dyskusji nie zanegowano istnienia kategorii empatii w ogóle, a jedynie poddano w wątpliwość możliwość czy zasadność jej ujawnienia się przy recepcji tak specyficznej literatury. Cho‐ dziło tu raczej o granice i wymiar etyczny tego zjawiska - jego istoty bynaj‐ mniej nie podważano. empatyczność pojawia się także w samej literaturze, nie tylko w planie tre‐ ści, ale także w stosowanych zabiegach pisarskich, o czym wspominała między innymi Anna Łebkowska: Stworzone już pod koniec XIX wieku techniki punktu widzenia, odmiany narracji personalnej, zróżnicowane formy mowy pozornie zależnej - to przecież zabiegi, które legły u podstaw sprawdzonych modeli narracji określonej (co prawda ex post) mianem właśnie empatycznej i opisywanej jako empatyczna nadwiedza narratora (Łebkowska, 2008: 8). Przykłady tak rozumianej narracji empatycznej można wyliczać niemal w nieskończoność, wychodząc od twórczości gustave'a Flauberta, Henry'ego Jamesa, marcela Prousta, Virginii Woolf i wielu innych, a kończąc na tekstach najnowszych, bowiem wspominane techniki w zasadzie się nie starzeją, zyskują co najwyżej nowe wymiary i kolejne wcielenia. Jednak w sztuce nowoczesnej zauważyć można drugi nurt - w jego ramach pojawiają się projekty skazują‐ ce doświadczenie empatii na całkowite niepowodzenie, ukazując jej niewystar‐ czalność, a w gruncie rzeczy bezzasadność. Dobry przykład stanowi tu choćby Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 369 wybrana literatura awangardowa, która rezygnując z kwestii afektywności czy tradycyjnej uczuciowości, eksponuje dystans i alienację bohaterów (Łebkowska, 2008: 12), a stosowane w jej ramach zabiegi pisarskie wymagają od odbiorcy raczej kompetencji teoretycznych niźli emocjonalnych - w kontakcie z taką sztuką chodzi bowiem o przeżycie estetyczne, współodczuwanie zaś jest właści‐ wie niemożliwe. Problem empatii jako kategorii literackiej jest bardzo skom‐ plikowany, gdyż wiąże się nie tylko z wielością sposobów jej definiowania, ale także z poziomami możliwych uobecnień - temat godny osobnego studium. Literatura - w przeciwieństwie do literaturoznawstwa czy psychologii - poszła o krok dalej, przekonując, że nie potrzeba sztucznych, eksperymental‐ nych bądź ekstremalnych sytuacji, by pozbawić zwykłych ludzi reakcji em‐ patycznych, zaś codzienne relacje interpersonalne są znacznie bardziej zawiłe i rzadko ( jeśli w ogóle) budowane w oparciu o altruizm; w sposób oczywisty koresponduje to z myślą Sartre'a. Znakomicie widać to choćby na przykładzie opowiadania Witolda gombrowicza Tancerz mecenasa Kraykowskiego (1926) ze zbioru Bakakaj (1957). utwór przedstawia historię mężczyzny, wielbiciela teatru i stałego gościa na przedstawieniach, który został znieważony, kiedy zamierzał kupić bilet, jak zwykle, poza kolejką. tym razem jednak inny męż‐ czyzna - jak się później okaże, mecenas Kraykowski - publicznie chwycił go za kołnierz i przesunął na koniec kolejki, głośno komentując jego niekultural‐ ne zachowanie. Bohater poczuł się dogłębnie obrażony, jednak zamiast znie‐ nawidzić mecenasa i wzgardzić nim, zaczął Kraykowskiego - od pierwszego spojrzenia, jakim mecenas nie tyle go obdarzył, ile obrzucił - bezwarunkowo wielbić. ten pozorny absurd znakomicie wyjaśnia filozofia Sartre'a: w tym konkretnym momencie spotkania bohater uświadomił sobie własną przedmio‐ towość, uznając jednocześnie podmiotowość Kraykowskiego. Odtąd tytułowy „tancerz" poświęci każdą chwilę osobie mecenasa i będzie okazywać mu swoje absolutne oddanie na wiele specyficznych sposobów - relacja, jaka nawiązała się pomiędzy mężczyznami, zyskała, opisywany przez Sartre'a, charakter sado‐ masochistyczny. tytułowy bohater decydował się bowiem na dotąd zupełnie mu obce zachowania, stanowiące nierzadko realny problem, sprawiające nawet fizyczny ból, a wszystko dlatego, że jednocześnie zapewniały mu psychiczną satysfakcję, wręcz ekstazę. Jedną z takich sytuacji była wizyta w ekskluzywnej restauracji, gdzie mecenas spędzał wieczór, motywowana jedynie przyjemno‐ ścią przebywania w jego pobliżu: Wszedłem tuż za nimi do bogatej sali i usiadłem przy sąsiednim stoliku. Przeczuwałem, że to będzie mnie drogo kosztowało, lecz ostatecznie (myślałem) wszystko jedno i może - nie pożyję dłużej niż rok, nie potrzebuję oszczędzać. Od razu mnie spostrzegli; panie były nawet na tyle nietaktowne, że zaczęły szeptać, natomiast on - nie zawiódł moich oczekiwań. nie obdarzył mnie cieniem uwagi, emablował, chylił się ku damom, to znów rozglądał się, obserwując inne kobiety. mówił z wolna, ze smakiem, przeglądając kartę: 370 Małgorzata CIELICZKO - Zakąski, kawior... majonez... pularda... Ananas na wety - czarna kawa, pom‐ mard, chablis, koniak i likiery. Zadysponowałem. - Kawior - majonez - pularda - ananas na wety - czarna kawa, pommard, chablis, koniak i likiery. trwało to długo. mecenas jadł dużo, zwłaszcza pulardy - musiałem się zmuszać - doprawdy, myślałem, że już nie będę mógł podołać i z trwogą patrzyłem, czy jeszcze do‐ bierze. Dobierał ciągle i jadł smacznie, dużymi kęsami, jadł bez miłosierdzia, popijając winem, aż w końcu stało się to dla mnie prawdziwą męczarnią. myślę, że nigdy już nie będę mógł patrzeć na pulardę i nigdy nie zdołam przełknąć majonezu, chyba - chyba że znów pójdziemy kiedy razem do restauracji, a w takim razie co innego, wtedy, wiem to na pewno, wtedy wytrwam. Wypił też masę wina, aż zaczęło mi się kręcić w głowie. Lustro odbijało jego postać! Jak wspaniale się nachylał! Jak zręcznie i umiejętnie przy‐ rządzał sobie cocktail! Jak elegancko, z wykałaczką w zębach, żartował! na ciemieniu miał zamaskowaną łysinę, ręce wypieszczone z sygnetem na palcu, głos głęboki, bary‐ ton, miękki, pieściwy (gombrowicz, 1986: 8). Bohater - choć ze względów finansowych nie mógł sobie pozwolić na uczęszczanie do wykwintnych restauracji, a potrawy, które wzorem Kraykow‐ skiego zamówił, nawet mu nie smakowały, na dodatek ich ilość i gramatura sprawiały mu fizyczny ból - odczuwał jednak niewytłumaczalną przyjemność, która była znacznie ważniejsza niż poniesione koszty. Doszło tu więc do swois‐ tej identyfikacji dwóch osób, dalekiej jednak od tradycyjnego rozumienia, gdyż opartej o wyraźną relację nadrzędno ‐podrzędną. ta sadomasochistyczna hierar‐ chiczność została potwierdzona w momencie, gdy „tancerz" z prawdziwą rozko‐ szą oczekiwał, aż mecenas użyje wobec niego siły: Po kilku dniach mecenas Kraykowski (było to w pustej ulicy, późnym wieczorem) zatrzymał się, odwrócił i czekał z laską. nie wypadało się cofać - szedłem więc da‐ lej, choć jakaś omdlałość rozsnuwała się po mnie - aż chwycił za ramię, waląc laską o ziemię. - Co znaczą te idiotyczne paszkwile? Czego się pan czepia? - krzyknął. - Czemu pan włóczy się za mną? Co to jest? Wybiję laską! Kości połamię! nie mogłem mówić. Byłem szczęśliwy. Przyjąłem to w siebie jak komunię i za‐ mknąłem oczy. tylko w milczeniu - nachyliłem się i nadstawiłem pleców. Czeka‐ łem i przeżyłem parę chwil doskonałych, jakie dane być mogą jedynie komuś, kto już zaprawdę niewiele dni ma przed sobą. Kiedy się wyprostowałem, odchodził prędko, stukając laską. Z sercem przepełnionym, w nastroju łaski i błogosławieństwa wracałem pustymi ulicami. Za mało - myślałem - za mało! Wszystko za mało! Jeszcze - jesz‐ cze więcej! (gombrowicz, 1986: 11) Bohater czerpie więc satysfakcję z własnego uprzedmiotowienia i upokorze‐ nia, a jedyne czego żałuje, to fakt, że nie zostały one w pełni urzeczywistnione, ale jak wyjaśnia Sartre: „masochista na próżno upada na kolana, przyjmuje śmieszne postawy, daje się używać jako proste, nieożywione narzędzie, to dla Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 371 innego będzie on obsceniczny czy po prostu bierny, to dla innego będzie te po‐ stawy znosił" (Sartre, 2007: 470). gombrowicz przedstawia jednokierunkową, nieodwzajemnioną relację quasi‐miłosną, która bardzo szybko przekształca się w masochizm - dokładnie jak zostało to opisane w Bycie i nicości. Co więcej, w tych samych literackich postaciach realizuje się również druga wskazywana przez Sartre'a konkretna relacja interpersonalna, zgodnie z którą pożądanie za‐ mienia się w sadyzm. Działanie tytułowego bohatera będzie bowiem odbierane przez mecenasa jako prześladowanie - zaczęło się wprawdzie niewinnie, bo od przesyłania kwiatów, jednak stopniowo pomysły „tancerza" zyskiwały na swej wirtuozerii, a stopień jego ingerencji w życie Kraykowskiego gwałtownie urósł, przekraczając wszelkie granice rozsądku. Bohater, poznawszy codzienne zwy‐ czaje mecenasa, uznał, że najlepszym dowodem uwielbienia będzie zapłacenie z góry za pewne przedmioty oraz usługi, z których mężczyzna regularnie korzy‐ stał. Jednak na opłaceniu w miejscowej cukierni uwielbianych przez mecenasa napoleonek (za cały miesiąc) się nie skończyło. Wyobraźcie sobie mecenasa, który wychodzi z publicznego pisuaru, sięga po piętnaście groszy i dowiaduje się, że rachunek - już uregulowany. Cóż odczuwa wtedy? Wy‐ obraźcie sobie, że każdym kroku natrafia na oznaki kultu, na cześć i służbę koło siebie, na wierność i żelazne poczucie obowiązku, na zapamiętanie (gombrowicz, 1986: 10). mężczyzna - swoim oddaniem i nieograniczoną usłużnością - osaczył wręcz mecenasa, wtrącając się w każdy aspekt jego życia. W imię własnego pragnienia gotów był na wszystko, a to sadystyczne pożądanie, wyrażające się w konieczności ciągłego przebywania blisko Kraykowskiego, posiadania wszel‐ kich informacji na jego temat, poznania go na wylot, najlepiej obrazuje chyba ostatni koncept bohatera: miewam się coraz gorzej. Ostatnie przeżycia zmęczyły mnie. mecenas Kraykowski wy‐ jeżdża jutro w tajemnicy przede mną (lecz ja wiem) do małej, górskiej miejscowości w Karpatach Wschodnich. Chce przypaść w górach na parę tygodni i sądzi, że może zapomnę. Za nim! tak, za nim! Wszędzie za tą moją gwiazdą przewodnią! Lecz pyta‐ nie, czy powrócę żywy z tej podróży, wzruszenia te są zbyt silne. mogę skonać nagle na ulicy, pod płotem, a w takim razie - trzeba napisać karteczkę - niech trupa mego odeślą pod adresem mecenasa Kraykowskiego (gombrowicz, 1986: 15). Opowiadanie Tancerz mecenasa Kraykowskiego przynosi ciekawą ilustrację filozoficznej koncepcji Sartre'a (świadomie pozwalam sobie na ten drobny anachronizm, pamiętając rzecz jasna, iż gombrowicz napisał swój utwór nie‐ mal dwadzieścia lat przed opublikowaniem Bytu i nicości). Otóż pod wpływem spotkania, a właściwie spojrzenia innego człowieka, bohater zaczyna odczu‐ wać, następnie zaś w pełni akceptować swoją podrzędność, w efekcie rozkoszu‐ jąc się nią przy każdej możliwej okazji, by wreszcie takie okazje samodzielnie 372 Małgorzata CIELICZKO stwarzać. Szczerze cieszy go fakt bycia posiadanym, podległym, uprzedmioto‐ wionym. W tej sadomasochistycznej relacji (przy czym sadystą i masochistą jest w tym przypadku ta sama osoba), jaka łączyła obu mężczyzn, zabrakło miejsca na wzajemne zrozumienie, a tym bardziej na jakąkolwiek empatię. mimo że obaj uwielbiali sztukę i w kontakcie z nią zdolni byli do emocjo‐ nalnych uniesień, to w relacji między sobą nie mogli się zdobyć na praw‐ dziwe współodczuwanie - nota bene „tancerz" zupełnie wypaczył szlachetną ideę identyfikacji z drugą osobą. Podobnie uprzedmiotowiony został zresztą mecenas, zaszczuty przez natręta niczym zwierzyna musiał szukać ucieczki w potajemnym ( jak mu się wydawało) wyjeździe. Ostatecznie obie strony - pod wpływem przypadkowego zetknięcia w teatrze - zostały odarte ze swej autonomii i podmiotowości. Przekonanie Sartre'a o niemożliwości empatycznego kontaktu z innym, jego wizja stosunków międzyludzkich jako ciągłej walki o własną podmiotowość, którą inny stale próbuje unieważnić, wydają się przerażające i budzą naturalny sprzeciw. Łatwiej jest bowiem myśleć o ludziach w kategoriach bardziej huma‐ nistycznych i humanitarnych oraz być przekonanym, że zrozumienie drugiego człowieka jest możliwe, co więcej wydarza się niemal cały czas. można przecież przytoczyć wiele przykadów tego, że ludzie potrafią się wspierać czy bezintere‐ sownie pomagać innemu, nawet całkiem obcemu człowiekowi, czasem ryzyku‐ jąc wręcz własnym życiem, a zatem nie zawsze i nie wszystkie kontakty między‐ ludzkie sprowadzają się do obustronnego uprzedmiotawiania. można to jednak wyjaśnić na kilka sposobów, niekoniecznie odwołując się do hipotezy empa‐ tii–altruizmu, a choćby do socjologicznej teorii wymiany george'a Homansa (Szacki, 2002: 839), którą przyswoiła psychologia społeczna - koncepcja ta daje podstawy do stwierdzenia, iż dzięki zachowaniom empatycznym więcej zyskujemy niż tracimy. Jeżeli zatem człowiek podejmuje jakiekolwiek działanie sprzyjające innej osobie, robi to (zwykle automatycznie, w sposób nieuświa‐ domiony) w celu osiągnięcia w przyszłości potencjalnych korzyści - zarów‐ no tych materialnych, jak i niematerialnych. Ponadto jeśli - jak przekonują badacze - koszty i zyski z zachowania empatycznego oraz nieempatycznego będą porównywalne, to zapewne wybrane zostanie to pierwsze, gdyż jest zgod‐ ne z oczekiwaniami innych i ma szanse zostać nagrodzone aprobatą społeczną (Kenrick, neuberg, & Cialdini, 2002: 369–377). neuropsychologia relatywi‐ zuje problem zachowań empatycznych, przedstawiając naukowe dowody, iż na poziomie komórkowym, dzięki neuronom lustrzanym, jesteśmy przygotowani do empatii, podkreśla jednocześnie, że od subiektywnej decyzji każdej osoby zależy, czy zachowanie, na jakie się zdecyduje, będzie można określić mianem empatycznego czy wręcz przeciwnie. W świetle tych ustaleń musimy poniekąd zgodzić się z Sartre'em i przyznać, że empatia w swej idealnej, czystej postaci nie istnieje, jest zaledwie teoretycznym konstruktem, niemożliwym do zrealizo‐ wania w rzeczywistych kontaktach międzyludzkich. Do podobnych wniosków Przeciw empatii - Sartre i Gombrowicz... 373 doprowadza również analiza opowiadania gombrowicza oraz wielu innych tek‐ stów literackich, a także praktyka psychologiczna (przykładowo wyniki wspo‐ minanych eksperymentów), do niej zaś w ostatnich dekadach dołączają także psychologiczne teorie społeczne. nie sposób zatem odrzucić myśli Sartre'a, traktując ją jako skrajną, nie‐ możliwą czy nieetyczną, przeciwnie - należy uznać jej zaskakującą, nawet je‐ śli przykrą, aktualność. niemała część relacji interpersonalnych sprowadza się bowiem do uprzedmiotawiania innego, a według francuskiego filozofa jest to wpisane w ontologiczne wymiary naszej cielesności, a zatem immanentnie do nas przynależy. Zgadza się z tym neuropsychologia i nauki społeczne, boleśnie potwierdza historia, ciekawie prezentuje literatura. Sartre'owska koncepcja zna‐ cząco wyprzedza ustalenia naukowe, co więcej dostarcza nie tylko filozoficznych podstaw do zrozumienia kontaktów międzyludzkich (również tych przedsta‐ wionych w literaturze), ale daje także konkretne narzędzie do ich opisu - ory‐ ginalne zaplecze terminologiczne. BIBLIOgrAFIA Bauer, J. (2008). Empatia. Co potrafią lustrzane neurony. (Przeł. m. guzowska ‐Dąbrowska). Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn. Cialdini, r. B. (2002). Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka. (Przeł. B. Wojciszke). gdańsk: gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Drwięga, m. (2005). Ciało człowieka. Studium z antropologii filozoficznej. Kraków: Księgarnia Akademicka. głowiński, m. (1997). Ekspresja i empatia. Studia o młodopolskiej krytyce literackiej. Kraków: Wydawnictwo Literackie. głowiński, m. (2007). empatia. W: J. Sławiński (red.). Słownik terminów literackich (s. 129). Wrocław: Zakład narodowy im. Ossolińskich. gombrowicz, W. (1986). tancerz mecenasa Kraykowskiego. W: W. gombrowicz. Bakakaj (s. 5–15). Kraków: Wydawnictwo Literackie. Hoffman, m. (2006). Empatia i rozwój moralny. (Przeł. O. Waśkiewicz). gdańsk: gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Kenrick, D. t., neuberg, S. L., & Cialdini, r. B. (2002). Psychologia społeczna. (Przeł. A. no‐ wak, O. Waśkiewicz, m. trzebiatowska, & m. Orski). gdańsk: gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Kowalska, m. (1997). W poszukiwaniu straconej syntezy. Jean ‐Paul Sartre i paradygmaty filozo‐ ficznego myślenia. Warszawa: Spacja. Łebkowska, A. (2008). Empatia. O literackich narracjach przełomu XX i XXI wieku. Kraków: universitas. Poulet, g. (1998). Krytyka identyfikująca się. (Przeł. J. Zbierska ‐mościcka). W: J. Żurowska, & m. Żurowski (red.). Szkoła Genewska w krytyce. Antologia (s. 158–169). Warszawa: Wy‐ dawnictwo naukowe PWn. Sartre, J. P. (2007). Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej. (Przeł. r. Abramciów, J. Kieł‐ basa, P. małochleb, P. mróz, & r. ryziński). Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa. Szacki, J. (2002). Historia myśli socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn. 374 Małgorzata CIELICZKO Śliwiński, P. (2002). trauma i empatia. W: I. Amiel, Wdychać głęboko (s. 77–85). Izabelin: Świat Literacki. Wieczorkiewicz, A. & Bator, J. (red.). (2007). Ucieleśnienia. Ciało w zwierciadle współczesnej humanistyki. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAn. Zimbardo, P. g. (2008). Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?. (Przeł. A. Cybulko, J. Kowalczewska, J. radzicki, & m. Zieliński). Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn.