Oratio de hominis dignitate Mowa o godności człowieka Giovanni Pico della Mirandola Oratio ksiazka.indb 31 2010-04-07 21:29:32 1. Legi, Patres colendissimi, in Arabum monumentis, interrogatum Abdalam Sarracenum, quid in hac quasi mundana scaena admirandum maxime spectaretur, nihil spectari homine admirabilius respondisse. 2. Cui sententiae illud Mercurii adstipulatur: «Magnum, o Asclepi, miraculum est homo». 3. Horum dictorum Oratio de hominis dignitate Czcigodni ojcowie! Czytałem w pismach Arabów, że Abdul Saracen1 zapytany, co na scenie świata uważa za godne najwyższego podziwu, odpowiedział, iż nie dostrzega niczego wspanialszego od człowieka. Z twierdzeniem tym zgodne są słowa Merkurego2: „Doprawdy, Asklepiosie, wielkim cudem jest człowiek"3. Gdy roz1 Postać trudna do zidentyfi kowania. Najprawdopodobniej chodzi o Abdullaha ibn Salama, żyda z Medyny, który nawrócił się na islam dwa lata przed śmiercią Mahometa. Jak głosi tradycja, był bliskim współpracownikiem Mahometa, pisze o nim Mikołaj z Kuzy w Cribatio Alchorani, prol. primus, s. 718. Pico może też mieć na myśli Abdullaha ibn Mukaffę, pisarza arabskiego z VIII wieku, bądź Anzelma Turmedę, franciszkanina hiszpańskiego nawróconego na islam, który przyjął po konwersji to imię. Pewnie ten sam Abdullah został też wspomniany przez Pica w Conclusiones, s. 38. 2 Pod tym imieniem występuje w cytowanym w tym zdaniu dialogu Pseudo-Apulejusza Hermes Trismegistos. W dalszych częściach Mowy Pico odnosi się do Hermesa Trismegistosa jako autora zespołu anonimowych pism prozą określanego jako Corpus Hermeticum. Corpus zawiera szereg tekstów przekazujących nauki objawione przez Hermesa Trismegistosa, czyli w istocie przez egipskiego Tota, którego Grecy nazywali właśnie Hermesem Trzykroć Wielkim. 3 Pseudo-Apulejusz, Asclepius, 6, s. 301. Cytowane przez Pica też w Heptaplus, V, 6, s. 304. Por. Augustyn, O państwie Bożym, X, 12. Mowa o godności człowieka Oratio ksiazka.indb 32-33 2010-04-07 21:29:32 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE34 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 35 rationem cogitanti mihi non satis illa faciebant, quae multa de humanae naturae praestantia afferuntur a multis: esse hominem creaturarum internuntium, superis familiarem, regem inferiorum; sensuum perspicacia, rationis indagine, intelligentiae lumine, naturae interpretem; stabilis aevi et fl uxi temporis interstitium, et (quod Persae dicunt) mundi copulam, immo hymenaeum, ab angelis, teste Davide, paulo deminutum. 4. Magna haec quidem, sed non principalia, idest quae summae admirationis privilegium sibi iure vendicent. 5. Cur enim non ipsos angelos et beatissimos caeli choros magis admiremur? 6. Tandem intellexisse mihi sum visus, cur felicissimum proindeque dignum omni admiratione animal sit homo, et quae sit demum illa conditio quam in universi serie sortitus sit, non brutis modo, sed astris, sed ultramundanis mentibus invidiosam. 7. Res supra fi dem et mira. 8. Quidni? Nam et propterea magnum miraculum et admirandum profecto animal iure homo et dicitur et existimatur. 9. Sed quae 5 myślałem nad zasadnością tej myśli4, niewystarczające zdało mi się to wszystko, co wielu głosi o znakomitości natury ludzkiej. Twierdzi się bowiem, że człowiek znajduje się pośrodku łańcucha stworzeń, jest spokrewniony z istotami wyższymi i króluje niższym5, a ponadto, że dzięki bystrości zmysłów, sprawności rozumu oraz światłu inteligencji jest tłumaczem natury. Mówi się także, iż człowiek jest tym, co oddziela niezmienną wieczność i upływający czas, oraz (jak twierdzą Persowie) jest spoiwem świata, a nawet hymenem6, według Dawida7, tylko nieco pośledniejszym od aniołów. Są to ważkie, lecz nierozstrzygające przesłanki po temu, by na ich podstawie człowiek mógł zasadnie rościć sobie prawo do największego podziwu. Dlaczegóż bowiem nie mielibyśmy bardziej podziwiać samych aniołów i błogosławionych chórów niebieskich? Wydaje mi się jednak, że wreszcie zrozumiałem, dlaczego człowiek jest najszczęśliwszym, a przeto godnym największego podziwu zwierzęciem, i w końcu, jaki jest ów stan, który przypadł mu w udziale w łańcuchu stworzeń wszechświata – stan, którego zazdroszczą mu nie tylko bezrozumne zwierzęta, lecz także gwiazdy i inteligencje spoza tego świata. Cud i rzecz nie do wiary. Dlaczegóż nie do wiary? Przecież właśnie ze względu na to wszystko słusznie nazywa się człowieka wielkim cudem i uważa za zwierzę godne podziwu. Jaki zaś jest ów stan człowie4 Por. Cyceron, De oratore, I, 1. 5 Z literatury często cytowanej przez Pica tezę taką odnaleźć można u Tomasza z Akwinu, Expositio Ethicae, VII, 1, 8. 6 Termin 'hymen' również oznaczający spoiwo został zapewne przejęty z Wyroczni chaldejskich, w których oznacza władzę umysłową rozróżniania bytów. Teza o człowieku jako spoiwie świata znajduje się także u Ficino, Theologia Platonica, III, 2. 7 Ps 8, 5 nn. Odwołania do tego fragmentu u Bonawentury, Itinerarium mentis in Deum, II, 2-3; Dantego, Uczta, IV, 19, 7; Manettiego, De dignitate hominis, I, s. 30. Oratio ksiazka.indb 34-35 2010-04-07 21:29:32 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE36 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 37 nam ea sit audite, Patres, et benignis auribus pro vestra humanitate hanc mihi operam condonate. 10. Iam summus Pater architectus Deus hanc quam videmus mundanam domum, divinitatis templum augustissimum, arcanae legibus sapientiae fabrefecerat. 11. Supercaelestem regionem mentibus decorarat; aethereos globos aeternis animis vegetarat; excrementarias ac feculentas inferioris mundi partes omnigena animalium turba complerat. 12. Sed, opere consumato, desiderabat artifex esse aliquem qui tanti operis rationem perpenderet, pulchritudinem amaret, magnitudinem admiraretur. 13. Idcirco iam rebus omnibus (ut Moses Timaeusque testantur) absolutis, de producendo homine postremo cogitavit. 14. Verum nec erat in archetipis unde novam sobolem effi ngeret, nec in thesauris quod novo fi lio hereditarium largiretur, nec in subselliis totius orbis, ubi universi contemplator iste sederet. 15. Iam plena omnia; omnia summis, mediis infi misque ordinibus fuerant distributa. 16. Sed non erat paternae potestatis in extrema fetura quasi effeta defecisse; non erat sapientiae, consilii inopia in re necessaria fl uctuasse; non erat benefi ci amoris, ut qui in aliis esset divinam liberalitatem laudaturus in se illam damnare cogeretur. 17. Statuit tandem optimus opifex, ut cui dari nihil proprium poterat commune esset quicquid privatum ka, posłuchajcie, Ojcowie, przychylnym uchem, i niech wasza wspaniałomyślność wybaczy mi to dzieło. Już najwyższy Ojciec, Bóg architekt, wzniósł mocą praw tajemnej mądrości8 ten oglądany przez nas dom świata, najwznioślejszą świątynię boskości. Region ponad niebem ozdobił umysłami. Kule eteryczne ożywił nieśmiertelnymi duszami; a skalane i nieczyste części niższego świata napełnił rojem wszelkiego rodzaju zwierząt. Gdy ukończył swoje dzieło, Artysta zapragnął, by jeszcze ktoś prócz Niego pojął rację tak wielkiego dzieła, ukochał piękno i zadziwił się jego wspaniałością. Dlatego, jak świadczą Mojżesz9 i Timajos10, gdy Bóg ukończył już wszystkie rzeczy, zamyślił ostatecznie stworzyć człowieka. Jednakże pośród prawzorów nie było już niczego, z czego można by było ukształtować nową latorośl, ani niczego w skarbcach, co mogłoby stanowić dziedzictwo dla nowego syna, nie było też miejsca w ławie sędziów wyrokujących o całym świecie, na którym mógłby spocząć ów kontemplator wszechświata. Wszystko było już wypełnione, wszystkie wysokie, pośrednie i niskie rzędy zostały już przydzielone11. Lecz moc ojcowska nie osłabła w ostatnim akcie płodzenia, jakby wyczerpana połogiem. Mądrość nie wahała się bezradnie w tej koniecznej sprawie. Nie byłoby zgodne z boską miłością, by ten, kto miał chwalić w innych rzeczach boską szczodrobliwość, w sobie był zmuszony ją zganić. Zatem najlepszy Twórca12 postanowił, by ten, któremu nie mógł dać niczego właściwego wyłącznie jemu, 8 Por. Mdr 11, 21. 9 Por. Rdz 1, 26–28. 10 Timajos z Lokroi, De natura mundi et animae, 43–44, s. 54; także Platon, Timaios, 41b-d. 11 Por. Platon, Protagoras, 320d–321c. 12 Termin opifex na określenie Boga jest pochodzenia klasycznego, cf. Owidiusz, Metamorfozy, I, 79; Lukan, X, 267; praktycznie niestosowany przez pisarzy chrześcijańskich. 10 15 Oratio ksiazka.indb 36-37 2010-04-07 21:29:32 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE38 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 39 singulis fuerat. 18. Igitur hominem accepit indiscretae opus imaginis atque in mundi positum meditullio sic est alloquutus: «Nec certam sedem, nec propriam faciem, nec munus ullum peculiare tibi dedimus, o Adam, ut quam sedem, quam faciem, quae munera tute optaveris, ea, pro voto, pro tua sententia, habeas et possideas. 19. Defi nita ceteris natura intra praescriptas a nobis leges coercetur. 20. Tu, nullis angustiis coercitus, pro tuo arbitrio, in cuius manu te posui, tibi illam praefi nies. 21. Medium te mundi posui, ut circumspiceres inde comodius quicquid est in mundo. 22. Nec te caelestem neque terrenum, neque mortalem neque immortalem fecimus, ut tui ipsius quasi arbitrarius honorariusque plastes et fi ctor, in quam malueris tute formam effi ngas. 23. Poteris in inferiora quae sunt bruta degenerare; poteris in superiora quae sunt divina ex tui animi sententia regenerari». 24. O summam Dei patris liberalitatem, summam et admirandam hominis felicitatem! 25. Cui datum id habere quod optat, id esse quod velit. 26. Bruta simul atque nascuntur id secum afferunt (ut ait Lucilius) e miał naraz to, co dostały poszczególne istoty. Stworzył On zatem człowieka, dzieło o nieokreślonej postaci, i umieściwszy go pośrodku świata, tak do niego rzekł: „Nie przydajemy tobie Adamie ani ustalonego miejsca, ani właściwego kształtu, ani żadnego szczególnego daru, byś zgodnie z wyborem i zgodnie ze swoim zdaniem posiadł i zajął to miejsce, przyjął tę postać i ten dar, który swobodnie sobie wybierzesz. Ustanowione przez Nas prawa ograniczają określoną naturę innych stworzeń. Ty, niczym nieograniczany, dzięki swej woli, w której mocy cię pozostawiłem13, sam ją sobie wyznaczysz. Umieściłem cię pośrodku świata, byś stamtąd dogodnie zgłębiał to, co jest w świecie. Nie uczyniliśmy ciebie ani istotą niebiańską, ani ziemską, ani śmiertelną, ani nieśmiertelną, byś sam siebie, niczym wolny i z nadania14 rzeźbiarz oraz twórca, wyraził swobodnie w formie, którą nad inne przedłożysz. Możesz wyrodzić się w niższe stworzenia, w zwierzęta, możesz zostać odrodzony dzięki postanowieniom twojego umysłu w istotach wyższych i boskich". O najwyższa szlachetności Boga Ojca, o najwyższa i godna podziwu szczęśliwości człowieka! Komu dane jest mieć to, co sam wybierze, być tym, czym chce? Zwierzęta już od narodzenia wynoszą, jak powiada Lucyliusz15, 13 Por. Syr 15, 14. 14 Termin honorarius występuje tu w specyfi cznym znaczeniu prawnym, w którym określa funkcje pochodzące z nadania najwyższego władcy i wykonywane w jego imieniu (bliskie naszemu – honorowy, tytularny); jego przeciwieństwem jest fi ctor ordinarius, czyli właściwy twórca. Metafora rzeźbiarza u Plotyna, Enneady, I, 6, 1. 15 Lucyliusz, 623, passus cytowany przez Pica u Noniusza Marcellusa, De compendiosa doctrina, II ed. Lindsay, s. 109. Gajusz Lucyliusz (ur. ok. 180 p.n.e., zm. 102 p.n.e.) – poeta rzymski, twórca literackiej formy satyry rzymskiej. Brał udział pod dowództwem Scypiona Młodszego w wojnie numantyjskiej. Tworzył w Rzymie. Ze zbioru Satyry do naszych czasów dochowały się fragmenty. 20 25 Oratio ksiazka.indb 38-39 2010-04-07 21:29:33 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE40 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 41 bulga matris quod possessura sunt. 27. Supremi spiritus aut ab initio aut paulo mox id fuerunt, quod sunt futuri in perpetuas aeternitates. 28. Nascenti homini omnifaria semina et omnigenae vitae germina indidit Pater. 29. Quae quisque excoluerit illa adolescent, et fructus suos ferent in illo. 30. Si vegetalia, planta fi et; si sensualia, obrutescet; si rationalia, caeleste evadet animal; si intellectualia, angelus erit et Dei fi lius. 31. Et si nulla creaturarum sorte contentus in unitatis centrum suae se receperit, unus cum Deo spiritus factus, in solitaria Patris caligine qui est super omnia constitutus omnibus antestabit. 32. Quis hunc nostrum chamaeleonta non admiretur? 33. Aut omnino quis aliud quicquam admiretur magis? 34. Quem non immerito Asclepius Atheniensis versipellis huius et se ipsam transformantis naturae argumento per Proteum in mysteriis signifi cari dixit. 35. Hinc illae apud Hebraeos et pythagoricos metamorphoz łona matki to, co mają posiadać w przyszłości. Wyższe zaś duchy od samego początku bądź zaraz po nim były już tym, czym będą przez nieprzerwaną wieczność. Natomiast nowonarodzonego człowieka Ojciec zaopatrzył w ziarna16, które mogą wydać z siebie wszystko, w ziarna wszystkich rodzajów życia. Wzrosną zaś w nim te, które będzie uprawiał, i wydadzą w nim swoje owoce. Jeśli będzie uprawiać ziarna rośliny, stanie się rośliną. Jeśli ziarna zmysłów, stanie się zwierzęciem. Jeśli rozumu, stanie się zwierzęciem niebieskim. Jeśli intelektualne, będzie aniołem i synem Bożym17. Jeśli zaś niezadowolony z losu żadnego ze stworzeń zwróci się ku środkowi swej jedności i stanie się jednym duchem z Bogiem, to – pozostając w samotnej ciemności z Bogiem18, który jest ponad wszystkim – przewyższy wszystko. Któż nie podziwiałby tego naszego kameleona19? Albo czy w ogóle ktoś mógłby podziwiać coś innego niż człowieka? Asklepios Ateńczyk20 nadzwyczaj słusznie powiada, że w misteriach określa się człowieka jako Proteusza21, ponieważ jego natura zdolna jest przyjmować różne skóry i sama się przekształcać. Stąd wywodzą się 16 Być może metafora ta nawiązuje do stoickiej i neoplatońskiej nauki o logoi spermatikoi (rationes seminales). 17 Por. Jamblich, Protrepticus, V, s. 35; Pseudo-Apulejusz, Asclepius, V, s. 301. 18 Por. Wj 20, 21; także Pseudo-Dionizy Areopagita, O teologii mistycznej, I, 1. 19 Określenie użyte także przez Ficina, Translatio simul et explanatio in Prisciani Lydi interpretationem super Theophrastum De phantasia et intellectu (Opera, t. II, s.1825). 20 Pico ma tu najprawdopodobniej na myśli Asklepiosa, bohatera dialogu pod tym samym tytułem cytowanego na początku Mowy. 21 Proteusz był bóstwem morskim, wieszczącym, zdolnym przyjmować najróżniejsze formy, by uciec przed pytającymi go o wyrocznię. Por. Homer, Odyseja, IV, 383–570; Wergiliusz, Georgiki, IV, 387–527. 30 35 Oratio ksiazka.indb 40-41 2010-04-07 21:29:33 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE42 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 43 ses celebratae. 36. Nam et Hebraeorum theologia secretior nunc Enoch sanctum in angelum divinitatis, quem vocant }Wmmm, nunc in alia alios numina reformant. 37. Et pythagorici scaelestos homines in bruta deformant et, si Empedocli creditur, etiam in plantas. 38. Quos imitatus Maumeth illud frequens habebat in ore, qui a divina lege recesserit brutum evadere, et merito quidem. 39. Neque enim plantam cortex, sed stupida et nihil sentiens natura; neque iumenta corium, sed bruta anima et sensualis; nec caelum orbiculatum corpus, sed recta ratio; nec sequestratio corporis, sed spiritalis intelligentia angelum facit. 40. Si quem enim videris deditum ventri, humi serpentem hominem, frutex est, non homo, quem vides; si quem in phantasiae quasi Calypsus vanis praestigiis caecucientem et subscalpenti delinitum illecebra sensibus mancipatum, brutum est, non homo, quem vides. 41. Si recta philosophum ratione omnia discernentem, hunc venereris; caeleste est animal, non terrenum. 42. Si purum contemplatorem corporis nescium, in penetralia mentis relegatum, hic non terrenum, non caeleste animal: hic augustius est numen humana carne circumvestitum. metamorfozy czczone przez Hebrajczyków i pitagorejczyków. Albowiem również bardziej tajemna teologia Hebrajczyków przemienia świętego Enocha22 w posłańca boskości, którego nazywamy }Wmmm23, albo innych świętych w inne stworzenia boskie24. Również pitagorejczycy przekształcają występnych ludzi w zwierzęta, a jeśli wierzyć Empedoklesowi, także w rośliny25. Naśladując i jednych, i drugich Mahomet często powiadał, że ci, którzy odwracają się od prawa boskiego, stają się bydlętami26, i miał w tym rację. Rośliną bowiem nie czyni kora, lecz głupia i niezdolna do postrzegania natura; zwierzęciem nie skóra, lecz ociężała i zmysłowa dusza; niebem nie ciało sferyczne, lecz prawy rozum; aniołem nie oddzielenie od ciała, lecz inteligencja duchowa. Gdy patrzysz na człowieka oddanego swemu żołądkowi, pełzającego w prochu27, krzewem jest, nie człowiekiem, to, co widzisz. Gdy patrzysz na człowieka zaślepionego próżnymi wizjami wyobraźni niby sztuczkami Kalipso28, oczarowanego łechtającą podnietą ciała i oddanego zmysłom, bydlęciem jest, nie człowiekiem, ten, kogo widzisz. Jeśli zaś zobaczysz fi lozofa rozeznającego wszystko prawym rozumem, jemu oddasz cześć, bowiem jest zwierzęciem niebieskim, nie ziemskim29. Jeśli natomiast zobaczysz 22 Enoch, syn Jareda, potomek Seta, wspominany w Rdz 5, 18–23; I Kron 1, 3, Syr 44, 16 oraz 49. 16. Pico odnosi się jednak przede wszystkim do apokryfi cznej Księgi Enocha (40, 8). 23 Metatron, czyli anioł boskości, interpretowany fi lozofi cznie jako intelekt czynny. 24 4 Król 2, 11. 25 Diels/Kranz, 31 B 117; B 127; B 140. 26 Koran 2:65; 2:171; 7:166; 7:176 i 179. 27 Aluzja do etymologii homo od humus – proch podana m.in. przez Izydora z Sewilli, Etymologiae, XI, 1, 4 i opartej na Księdze Rodzaju (2, 7). 28 Zakochana w Odyseuszu nimfa, która więziła go na swojej wyspie łudząc darem nieśmiertelności, por. Homer, Odyseja, V, 55–269. 29 Por. Seneka, Listy, 41, 4–5. 40 Oratio ksiazka.indb 42-43 2010-04-07 21:29:33 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE44 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 45 43. Ecquis hominem non admiretur? 44. Qui non immerito in sacris litteris Mosaicis et Christianis, nunc omnis carnis, nunc omnis creaturae appellatione designatur, quando se ipsum ipse in omnis carnis faciem, in omnis creaturae ingenium effi ngit, fabricat et transformat. 45. Idcirco scribit Evantes Persa, ubi Chaldaicam theologiam enarrat, non esse homini suam ullam et nativam imaginem, extrarias multas et adventitias. 46. Hinc illud Chaldeorum: yxljb hWjb+ xmb w{yWg# )W+ #wn), idest homo variae ac multiformis et desultoriae naturae animal. 47. Sed quorsum haec? 48. Ut intelligamus, postquam hac nati sumus conditione, ut id simus quod esse volumus, curare hoc potissimum debere nos, ut illud quidem in nos non dicatur, cum in honore essemus non cognovisse similes factos brutis et iumentis insipientibus. 49. Sed illud potius Asaph prophetae: «Dii estis et fi lii Excelsi omnes», ne, abutentes indulgenczystego, niepomnego ciała kontemplatora, zagłębionego we wnętrzu rozumu, to nie jest on ani ziemskim, ani niebieskim zwierzęciem; jest on jeszcze czcigodniejszą istotą boską przybraną w ludzkie ciało. Któż nie podziwiałby człowieka, którego nie bez przyczyny nazywa się w Pismach Mojżeszowych i chrześcijańskich wszelkim ciałem czy też wszelkim stworzeniem30? Może on bowiem sam siebie uformować w kształt dowolnego ciała, przybrać naturę każdego stworzenia, stwarzać się i przekształcać31. Dlatego Pers Ewantes, mówiąc o teologii chaldejskiej, pisze, że człowiek nie ma jakiegoś własnego i przyrodzonego mu wizerunku, lecz wiele zewnętrznych i przygodnych. Stąd wywodzi się owo powiedzenie Chaldejczyków32, co znaczy, że człowiek jest zwierzęciem o rozmaitej, wielokształtnej, płynnej naturze. Na cóż jednak to wszystko? Byśmy zrozumieli, że skoro narodziliśmy się w takim stanie, iż będziemy tym, czym być zechcemy, to najbardziej powinniśmy troszczyć się o to, by nie powiedziano o nas, że choć cieszyliśmy się łaską, nie zrozumieliśmy tego i staliśmy się podobni tępym zwierzętom i nierozumnym bydlętom33. Winniśmy raczej kierować się słowami proroka Azawa: „Jesteście wszyscy Bogami i synami Najwyższego"34, by uchroniły nas one przed tym, byśmy – 30 Rdz 6, 12; Lb 27, 16; Mk 16, 15, 1 Pt 2, 13. 31 Rdz 6, 12; Lb 27, 16; Mk 16, 15. 32 W tym miejscu późniejsze wydania umieszczają zdanie w łamanej hebrajszczyźnie i hebrajskim alfabecie, które jest wtórnym przekładem z łaciny. Rękopis pierwszej wersji Mowy zawiera w tym miejscu zdanie aramejsko-hebrajskie zapisane alfabetem koptyjskim. Odczytane przez Wirszubskiego (Introduction do Flavius Mitrydates, Sermo de passione Domini, s. 38; tenże, Encounter, s. 241–242). Takim językiem i formą zapisu posługiwał się Flawiusz Mitrydates, nauczyciel Pica. 33 Ps 49 (48), 21. 34 Ps 82 (81), 6 (J 10, 34). Oratio ksiazka.indb 44-45 2010-04-07 21:29:33 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE46 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 47 tissima Patris liberalitate, quam dedit ille liberam optionem, e salutari noxiam faciamus nobis. 50. Invadat animum sacra quaedam ambitio ut mediocribus non contenti anhelemus ad summa, adque illa (quando possumus si volumus) consequenda totis viribus enitamur. 51. Dedignemur terrestria, caelestia contemnamus, et quicquid mundi est denique posthabentes, ultramundanam curiam eminentissimae divinitati proximam advolemus. 52. Ibi, ut sacra tradunt mysteria, Seraphin, Cherubin et Throni primas possident; horum nos iam cedere nescii et secundarum impatientes et dignitatem et gloriam emulemur. 53. Erimus illis, cum voluerimus, nihilo inferiores. 54. Sed qua ratione, aut quid tandem agentes? 55. Videamus quid illi agant, quam vivant vitam. 56. Eam si et nos vixerimus (possumus enim) illorum sortem iam aequaverimus. 57. Ardet Seraph charitatis igne; fulget Cherub intelligentiae splendore; stat Thronus iudicii fi rmitate. 58. Igitur si actuosae addicti vitae inferiorum curam recto examine susceperimus, Thronorum stata soliditate fi rmabimur. 59. Si ab actionibus feriati, in opifi cio opifi cem, in opifi ce opifi cium meditantes, in contemplandi ocio negociabimur, luce cherubica undique corruscabimus. 60. Si caritate ipsum opifi cem solum ardebimus, illius igne, qui edax est, in seraphicam effi giem repente fl ammabimur. 61. Super Throno, idest iusto iudice, sedet Deus iudex saeculorum. 62. nadużywając wielce pobłażliwej szczodrobliwości Ojca, którą okazał dając nam wolny wybór – nie zamienili go ze zbawczego w zgubny. Niech opanuje nasz umysł to święte pragnienie, by nie zadowalać się rzeczami miernymi, ale pożądać najwyższych i osiągać je, natężając wszystkie siły, ponieważ możemy tego dokonać, jeśli chcemy. Porzućmy rzeczy ziemskie, miejmy za nic niebieskie i wreszcie, pozostawiając za sobą wszystkie rzeczy tego świata, wzlećmy ku siedzibie poza światem35, najbliższej boskości najznakomitszej. Tam, jak przekazują święte misteria, w pierwszych rzędach zasiadają Serafi n, Cherubin i Trony36. My, niezdolni już odstąpić od nich i zniecierpliwieni miejscem w drugim szeregu, starajmy się dorównać ich godności i chwale. Jeśli tylko zechcemy, w niczym nie będziemy poniżej nich. Jakimże jednak sposobem i co czyniąc? Popatrzmy, cóż robią aniołowie i jakim życiem żyją. Jeśli i my żyć będziemy tym życiem, a jest to możliwe, wtedy zrównamy się z nimi stanem. Serafi n płonie ogniem miłości. Cherubin jaśnieje blaskiem rozumności. Tron stoi wspierając się na stałości osądu37. Przeto, jeśli oddawszy się czynnemu życiu, po właściwym namyśle troszczyć się będziemy o rzeczy niższe, staniemy się silni pewnością Tronów. Jeśli uwolnieni od działań będziemy wiedli życie w spokoju kontemplacji, rozważając stwórcę w stworzeniu a stworzenie w stwórcy, rozbłyśniemy ze wszech stron światłem Cherubina. Jeśli rozgorzejemy miłością do samego tylko Stwórcy, rozpłomienimy się nagle, na 35 Czyli do nieba empirejskiego, znajdującego się już poza wszechświatem, zbudowanego ze sfer planet i gwiazd. 36 Por. Pseudo-Dionizy Areopagita, O hierarchii niebieskiej, 6, 2–7, 1; także Dante, Boska komedia, Raj, XXVIII, 98–132. 37 Atrybuty przypisane poszczególnym aniołom omawiają Pseudo-Dionizy Areopagita, O hierarchii niebieskiej, 7, 1; Grzegorz Wielki, Homiliae in Evangelium, II, 34, 10; Dante, Boska komedia, Raj, IX, 61–62. 50 55 60 Oratio ksiazka.indb 46-47 2010-04-07 21:29:33 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE48 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 49 Super Cherub, idest contemplatore, volat atque eum quasi incubando fovet. 63. Spiritus enim Domini fertur super aquas, has, inquam quae super caelos sunt, quae apud Iob Dominum laudant antelucanis hymnis. 64. Qui Seraph, idest amator est, in Deo est, et Deus in eo, immo et Deus et ipse unum sunt. 65. Magna Thronorum potestas, quam iudicando; summa Seraphinorum sublimitas, quam amando assequimur. 66. Sed quonam pacto vel iudicare quisquam vel amare potest incognita? 67. Amavit Moses Deum quem vidit, et administravit iudex in populo quae vidit prius contemplator in monte. 68. Ergo medius Cherub sua luce et seraphico igni nos praeparat et ad Thronorum iudicium pariter illuminat. 69. Hic est nodus primarum mentium, ordo Palladicus, philosophiae contemplativae praeses; hic nobis et emulandus primo et ambiendus, atque adeo comprehendendus est, unde et ad amoris rapiamur fastigia et ad munera actionum bene instructi paratique descendamus. 70. At vero operae pretium, si ad exemplar vitae cherubicae vita nostra formanda est, quae illa et qualis sit, quae actiones, quae illorum opera, prae oculis et in numerato habere. 71. Quod cum nobis per nos, qui caro sumus et quae humi sunt sapimus, consequi non liceat, adeamus antiquos patres, qui de his rebus utpote sibi domesticis et cognatis podobieństwo Serafi na, ogniem, który trawi. Ponad Tronem, to jest ponad sprawiedliwym sędzią, zasiada Bóg sędzia wieków. Ponad Cherubinem, czyli ponad tym, który kontempluje, unosi się Bóg, który ponadto ogrzewa, jakby wysiadując go. Duch Boży unosi się bowiem ponad wodami38, tymi, powiadam, które są ponad niebiosami, u Hioba chwalącymi Pana pieśniami sprzed poranku39. Ten, który jest Serafi nem, czyli miłującym, jest w Bogu i Bóg w nim, a Bóg i on są jednym. Wielka jest potęga Tronów, którą osiągamy przez osąd; najwyższa wzniosłość Serafi nów, którą zyskujemy przez miłość. Jakimże jednak sposobem ktoś może osądzać lub kochać rzeczy nieznane? Mojżesz kochał Boga, którego ujrzał, a jako sędzia ustanowił w swym ludzie to, co wcześniej kontemplując zobaczył na górze. Dlatego Cherubin – pośrednik przygotowuje nas swoim światłem i ogniem Serafi na oraz oświeca zarazem do osądu Tronów; on jest węzłem pierwszych umysłów, porządkiem Pallady40, opiekunem fi lozofi i kontemplatywnej. Z nim przede wszystkim mamy się równać, jego objąć i pojąć go tak doskonale, byśmy stamtąd dali się porwać na szczyty miłości i zstąpili w świat obowiązków czynnego życia dobrze pouczeni i właściwie przygotowani. Jeżeli zaś życie nasze ma być ukształtowane na wzór życia Cherubinów, warto mieć jasno przed oczyma, czym i jakie jest to życie, jakie są ich działania i jakie dzieła. Skoro jednak nie możemy sami przez się zdobyć tej wiedzy, jesteśmy bowiem ciałem i wiedza nasza związana jest z ziemią41, zwróćmy się do dawnych ojców, którzy mogą dać nam najbogatsze i pewne świadectwo o tych 38 Rdz 1, 2. 39 Hi 38, 7. 40 Pallady, czyli Minerwy, bogini mądrości, chodzi zatem o porządek mądrości przypisanej Cherubinowi. 41 Rz 8, 5. 65 70 Oratio ksiazka.indb 48-49 2010-04-07 21:29:34 GIOVANNI PICO ORATIO DE HOMINIS DIGNITATE50 MOWA O GODNOŚCI CZŁOWIEKA 51 locupletissimam nobis et certam fi dem facere possunt. 72. Consulamus Paulum apostolum vas electionis, quid ipse cum ad tertium sublimatus est caelum, agentes Cherubinorum exercitus viderit. 73. Respondebit utique Dionisio interprete: purgari illos, tum illuminari, postremo perfi ci. 74. Ergo et nos cherubicam in terris vitam emulantes, per moralem scientiam affectuum impetus coërcentes, per dialecticam rationis caliginem discutientes, quasi ignorantiae et vitiorum eluentes sordes animam purgemus, ne aut affectus temere debacchentur aut ratio imprudens quandoque deliret. 75. Tum bene compositam ac expiatam animam naturalis philosophiae lumine perfundamus, ut postremo divinarum rerum eam cognitione perfi ciamus. 76. Et ne nobis nostri suffi ciant consulamus Iacob patriarcham cuius imago in sede gloriae sculpta corruscat. 77. Admonebit nos pater sapientissimus in inferno dormiens, mundo in superno vigilans. 78. Sed admonebit per fi guram (ita eis omnia contingebant) esse scalas ab imo solo ad caeli summa protensas multorum graduum serie distinctas; fastigio Dominum insidere, contemplatores angelos per eas vicibus alternantes ascendere et descendere. 79. Quod si hoc idem nobis angelicam affectantibus vitam factitandum est, queso, quis Domini scalas vel sordidato pede, vel male mundis manibus attinget? 80. Impuro, ut habent mysteria, sprawach, im tak bliskich i dobrze znanych. Zapytajmy apostoła Pawła, „naczynie wybrane"42, o to, co czyniły zastępy Cherubinów, które on sam widział, gdy został porwany do trzeciego nieba43. Odpowie z pewnością, jak objaśnia Dionizy44, że są oczyszczani, potem dostępują oświecenia, a następnie stają się doskonali. Zatem i my konkurując na ziemi z żywotem Cherubinów, powściągając gwałtowność namiętności fi lozofi ą moralną, ciemności rozumu rozpraszając dialektyką, oczyśćmy duszę, spłukując brudy niewiedzy i błędów, by pożądania nie roznamiętniały się bez zastanowienia, ani też by nigdy nie błądził nierozważny rozum. Napełnijmy tedy dobrze ułożoną i oczyszczoną duszę światłem fi lozofi i przyrody, by następnie wzbogacić ją o poznanie rzeczy boskich. Jeśli jednak nie dość nam naszych mędrców, poradźmy się patriarchy Jakuba, którego postać rozbłyska wyrzeźbiona na tronie chwały. Napomni nas ten najmędrszy ojciec, wprawdzie śpiąc w niższym świecie, lecz czuwając w wyższym. Napomni nas jednakże za pomocą fi gury (wszystko przedstawiane im było w tej postaci): oto drabina rozciągnięta od samej ziemi do krańca nieba, składająca się z licznych szczebli, na której szczycie zasiada Bóg45. Kontemplujące anioły wstępują i zstępują po jej stopniach w dwóch szeregach zmierzających w przeciwnych kierunkach. Jeśli zaś my w naszym dążeniu do anielskiego życia, winniśmy czynić to samo, to, pytam, któż śmiałby dotknąć drabiny pańskiej brudnymi stopami czy skalanymi rękoma. Nieczystemu, jak 42 Dz 9, 15. 43 2 Kor 12, 2. 44 Pseudo-Dionizy Areopagita, O hierarachii niebieskiej, 3, 2; 6, 2; także Dante, Boska komedia, Raj, XXVIII, 136–139. 45 Rdz 23, 12–13. Pierwszą interpretację alegoryczną tych perykop sformułował Filon z Aleksandrii, De somniis, I, 2–3; 133– 188; także Dante, Boska komedia, Raj, XXI, 29–33. 75 80 Oratio ksiazka.indb 50-51 2010-04-07 21:29: