Aristoteleste Dilin Politik Rolü Ö r. Gör. Dr. Re k Güremen Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi ÖZET Aristotelese göre tek politik hayvan insan de ildir. Hayvan Ara trmalarnda bal arlarnn, yabanarlarnn, karncalarn ve turnalarn da politik hayvanlar oldu unu söyler. Politika, I, 2 de bunu do rular ve ek olarak insann, tek politik hayvan de ilse de, di er politik hayvanlardan daha politik bir hayvan oldu unu söyler. Aristoteles üzerine çal an uzmanlar arasnda, rasyonel konu ma yetisi sebebiyle insann daha politik oldu u yönünde geleneksel bir  kir birli i vardr. Bu görü Politika, I, 2den de bir destek bulur gibi görünüyor; çünkü bu bölümde, insann daha politik oldu unu söyledikten sonra Aritoteles dilin insann politik hayatndaki yerine de inir. Bu makale dil hakkndaki bu geleneksel görü e itiraz ediyor ve insann daha politik olma karakterini açklayan unsurun dil yetisi de il, dilin politik rolünü açklayan unsurun insann daha politik olma karakteri oldu unu ileri sürüyor. Anahtar Kelimeler: Aristoteles, politik hayvanlar, dil, do al teleoloji, nedensel açklama. ABSTRACT Human beings, according to Aristotle, are not the only political animals. Bees, wasps, ants and cranes are the other political species mentioned by Aristotle in the History of Animals. Politics, I, 2 con rms this point and makes the additional statement that human beings, if not the only political animals, are nevertheless more political than the other political animals. There has been a traditional scholarly agreement that the capacity for rational speech is the reason why human beings are more political. This traditional view seems to have some support from the same chapter of Politics, where Aristotle addresses, right after having stated that human beings are more political, the role of language in human beings political life. This paper contests this traditional view about language and claims that it is the more political character of human beings which explains the political role of language and not vice versa. Keywords: Aristotle, political animals, language, natural teleology, causal explanation. , say 53, s. 16-38, 2016. © 2016 Bo aziçi Üniversitesi Yaynevi, stanbul. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  17 Giri Aristoteles, insann dil kapasitesinin politik rolü hakkndaki görü lerini en açk ekilde Politika adl eserinin ilk kitabnn ikinci bölümünde (Politika, I, 2) ifade ediyor.1 Bu bölümden çokça bilinen ifadesiyle, Aristotelese göre insan do al olarak politik bir hayvandr.2 Ancak yine bu bölümde okuyoruz ki insan politik hayvan yapan özelli i de ildir dil. Dahas, politik olmak yalnzca insana ait bir özellik de ildir.3 Aristotelese göre insan d nda ba ka politik hayvanlar da vardr: arlar gibi topluluk halinde ya ayan hayvanlar Aristotelesin politik olarak niteledi i hayvanlardr. Hayvan Ara trmalar isimli bir ba ka metninden ö reniyoruz ki insann ve arlarn ötesinde yabanarlar, karncalar ve turnalar da Aristotelese göre politik hayvanlardr.4 O halde do al olarak politik olmak, Aristotelese göre, insan türü için ayrt edici bir özellik de il, ba ka bir takm hayvanlarla ortak payla t  zoolojik bir özelliktir. Ayn ekilde, insann sahip oldu u türden bir dil yetisine sahip olmak da, Aristoteles için, do al olarak politik hayvan olmann tanmlayc özelliklerinden biri de ildir. Zira politik hayvan olup da dil yetisine sahip olmayan ba ka hayvanlar da vardr. Politika, I, 2 bu açklamay do ruluyor. Bu bölümde, dil kapasitesine insann politik bir hayvan oldu unu açklamak için de il, yalnzca di er politik hayvanlardan daha politik oldu u söylenirken ba vuruluyor.5 Aristoteles çal malarndaki en yaygn varsaym, insann dil yetisine 1 Bütün Aristoteles referanslar I. Bekker (1831) edisyonuna; bütün Platon referanslar Stephanus sayfalarnadr. 2 Politika, I, 2, 1253a1-4. nsann politik bir hayvan oldu u  kri ilk kez Aristoteles tarafndan de il, hocas Platon tarafndan dile getirilmi tir: Phaidon, 82a-c. 3 Bu  kir de Aristotelesten önce yine Platon tarafndan, bir önceki notta belirtilen Phaidon pasajnda ifade edilmi tir. 4 Historia Animalium, I, 1, 488a7-488a10. 5 nsann daha politik oldu u ve dilin bu özellikle ili kisi için bkz. Politika, I, 2, 1253a6-18. Bu yaznn devam bu pasaj hakknda olaca ndan ilerleyen sayfalarda pasajn tamam alntlanacaktr. Re k Güremen 18  felsefe tart malar sahip olmasnn, insann daha politik olmasnn açklamas oldu u yönündedir.6 Buna göre, insan daha politik bir hayvandr çünkü dil yetisine sahip olan tek hayvan odur. Ancak bu geleneksel yorumda çünkü ba lacnn anlam konusunda örtük biçimde i leyen bir kabul, dil ve politik hayat ili kisinin analizinde felse açdan göz ard edilemeyecek bir fark yaratyor. Bu yazda göstermek istedi im noktalardan biri, geleneksel yorumun çünkü ba lacnn açklayc de eri konusundaki kabulünün Aristotelesin argümanna uygun olmad dr. Bu ba lamda çünkü ba lac iki anlamda söylenmi olabilir. Bu ba laç ile ya sayesinde denmek isteniyordur ya da sebebiyle denmek isteniyordur. nsann dil kapasitesi ve daha politik olma özelli i arasndaki ili kinin geleneksel yorumu, çünkü ba lacnn bu ikinci anlamna dayanr. Yani bu yorumda  nsan, Aristotelese göre, di er politik hayvanlardan daha politiktir çünkü dil yetisine sahiptir derken kast edilen, insann dil yetisi sebebiyle daha politik oldu udur. Buna göre, insan daha politik olabilecek bir hayvandr; bunu da konu arak yapabilir ve nihayet yapar. Sonuç olarak bu yakla ma göre aslnda insan daha politik olmay bir anlamda seçer: daha politik olabilecek ekilde konu abilir fakat di er hayvanlar böyle bir fark yaratamaz. Bu yorumda, insan di er politik hayvanlarn yapamad  bir eyi yapabildi i için daha politiktir. Ksaca söylersek, geleneksel yorumda, insan böyledir (yani daha politiktir), çünkü böyle olabilir. Bu geleneksel yoruma bir örnek olarak Aristotelesin politika felsefesi konusundaki çal malar ile temel bir referans olan Fred D. Millern açklamasna bakabiliriz. Miller öyle diyor: Politik hayvanlar ortak bir hedef ya da fonksiyon için i birli i yapabilen hayvanlardr, ve ileti im yoluyla insanlar daha etkin ve daha üst 6 Politika konusunda en temel ba vuru kaynaklarndaki varsaym bu yöndedir. Örne in bkz. Saunders (1995, s. 64) ve Reeve (1998, s. xlviii). Bunlar d nda Aristoteleste politik hayvan olarak insan konusunda temel referanslar olan u makale ve kitaplarn dil konusundaki analizleri de açk ya da örtük ekillerde bu varsayma dayanr: Mulgan (1974); Kullmann (1980); Kullmann (1993); Labarrière (2004). Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  19 düzeyde i birli i yapmaya muktedirler. Çünkü yalnzca insanlar ahlaki bir algya, en önemlisi de faydal olan ve adil olann algsna sahiptirler. Bu da insanlar haz ve acnn ötesinde daha yüksek emeller için i birli i yapmaya ve bunu da arlardan ve karncalardan daha karma k ve etkili sosyal düzenlemeler yoluyla yapmaya muktedir hale getirir [].7 Millern açklamas elbette insann ileti im yetisi ve ahlaki nosyonlar konusundaki algs sayesinde daha politik oldu unu var sayyor ama biraz dikkatli okudu umuzda Millern insann daha politik olmas konusundaki asl açklamasnn insann bunu yapabilecek olmasna dayand n anlyoruz. nsan di er hayvanlardan daha karma k sosyal düzenlemeler kurabilecek bir canldr ve nihayet bunu yapar. Bu açklamada, insann bu karma kl  neden tercih edece i, ahlaki emellere niçin daha az karma k bir ya amda daha etkili bir biçimde ula lamayaca  konusunda herhangi bir  kir bulmak mümkün de il. Yani yüksek ahlakl ve konu abiliyor diye insann karma k topluluklar kurmaya yönelece i  kri gerekçelendirilmeden varsaylm durumda. Bu yazda, bu geleneksel yorumun Aristotelesin dü üncesine uygun olmad n ve do ru yorumun çünkü ba lacnn sayesinde anlamnda bulunabilece ini göstermek istiyorum. ki anlam arasndaki farkn konu açsndan önemi u örnekle açklanabilir: Sokratesi zindandan Kriton kaçrd, çünkü para ve nüfuz sahibiydi. cümlesindeki çünkü ba lac için de sebebiyle ve sayesinde anlamlar arasnda bir mu laklk var. Ancak yine de burada çünkü ile söylenmek istenenin sebebiyle de il sayesinde oldu unu kabul etmeliyiz. Kriton Sokratesi gerçekten de kaçrabilmi olsayd, unu biliyor olacaktk ki para ve nüfuz sahibi olmas, Kritonu Sokratesi zindandan kaçrmaya iten ey de ildir: Kriton ne bu amaçla harekete geçmi tir ne de bunlar tarafndan harekete geçirilmi tir. Bu yazda savunaca m  kre göre, insan dil yetisine sahip diye daha politik bir hayvan de ildir. Bununla söylemek istedi im ise udur: aynen 7 Miller (1995, s. 32). Re k Güremen 20  felsefe tart malar Kriton örne inde oldu u gibi, dil sahibi olmak insann daha politik olmasna yol açan yani insan daha politik olmaya iten özellik de ildir. u do ru: insan dil yetisine sahip olmasayd, oldu u bu politik hayvan8 ve sonuç olarak daha politik bir hayvan olamazd.9 Ancak yine de dil yetisine sahip olmas insann, oldu u bu politik hayvan olmas için yeterli de ildir. Yani insann dil yetisine sahip olmasndan, oldu u bu politik hayvan olmasn çkartamayz. Kritonun Sokratesi kaçrmas için zengin ve nüfuzlu olmas nasl ki tek ba na yetersiz ama gerekli ise, dil yetisi de insann daha politik olmas için tek ba na yetersiz ama gereklidir. O halde, insann oldu u bu politik hayvan olmas dil yetisi ile açklanamaz. Tersine, dil yetisinin politik i levi insann, oldu u bu politik hayvan olmasyla açklanr. Dil do as gere i politik de ildir Konuyu yeni ba tan ele alrsak: Politika, I, 2de politik hayvan olarak insann hayatnda dil kapasitesine yüklenen rolü anlamak için kilit önemdeki unsur, Aristotelesin burada (1253a9) ba vurdu u me hur teleoloji ilkesidir. Bu ilkeye göre do a hiçbir eyi bo a yapmaz. Aristoteles, bu ilkeyi dil ve insann politik hayat arasndaki ili kiyi açklamak için kullanyor. Yani insann dil yetisi ile daha politik olmas arasndaki açklama ili kisinin 8 Bu ifade için bir sonraki nota baknz. 9 ki noktann alt çizilebilir: a) Aristoteles bir  ksisttir yani ona göre hayvan türlerinin bir ba langcndan, bir kökeninden ve evriminden bahsedilemez. Yeni hayvan türleri ortaya çkmaz; var olan türler kaybolmaz. Hayvan türleri ezelden beri vardrlar ve ezelden beri bugün olduklar gibidirler. O halde insann bugün oldu u politik hayvann bir evrimin sonucu oldu u söylenemez; b) nsan önce  do al olarak politik bir hayvan ve daha sonra yani buna eklenen çe itli ba ka özelliklerle daha politik bir hayvan de ildir. Di er politik hayvanlarla kar la trma içinde insann daha politik oldu u söylenebilir. O halde insan, zaten oldu u bu politik hayvan olarak daha politiktir. Do al olarak sahip oldu u politik olma karakterine yaplacak, do al ya da do al olmayan ilave özelliklerle daha politiklik edindi i söylenemez. Bu yazda kullanaca m insann, oldu u bu politik hayvan olmas ifadesi bu iki nokta göz önünde tutularak anla labilir. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  21 yönünü belirlemek için bu ilkeye ba vuruluyor. A a daki pasaj, Bu iki özellikten hangisi hangisini açklamaktadr? sorusuna var sayd  cevap açsndan önemli ve tart maya açk bir pasaj. Pasaj geni ba lam içinde alntlayalm: [Polis] do al eylerden biridir ve insan do al olarak politik bir hayvandr, ve bir rastlant sonucu de il de do al bir biçimde polissiz olan ki i ya a a  bir varlktr ya da insan üstü bir varlktr. Homeros tarafndan yerilen u ki iye benzer: soysuz, yasasz, hanesiz. Çünkü böyle biri do al olarak sava tutkunudur, tek ba na bir piyon gibi. nsann her tür ardan ve topluca ya ayan herhangi ba ka hayvan türünden daha politik oldu u açktr. Zira her zaman dedi imiz gibi, do a hiçbir eyi bo a yapmaz; ve hayvanlar arasnda yalnzca insann dili vardr. Do ru, ses ac ve hazzn i aretidir ve sesi di er hayvanlarda da görürüz. Onlarn do alar acnn ve hazzn duyumuna sahip olacak noktaya ve bunu birbirlerine i aret edecek noktaya gelmi tir. Lakin dil faydal ve zararly ve sonuçta adil olan ve adil olmayan göstermek amacyla vardr. Di er havyanlar kar snda insana özgü olan bir ey vardr: yalnzca insan iyi, kötü, adil, adil olmayan, ve bunun gibi ba ka nosyonlarn algsna sahiptir. Aileyi ve polisi kuran i te bu türden nosyonlarda ortaklktr. (1253a4-18) Pierre Pellegrine göre dil hakkndaki bu argüman iki ekilde anla labilir: 1) Hiçbir eyi bo a yapmayan do a, insan, (daha) politik olma fonksiyonlarn yerine getirebilmesi için ki bu insann nihai hede dir dil ile donatm tr; 2) insann dil ile donatlm olmas insann politik bir hayvan oldu unun i aretidir çünkü, ba ka türlü, dil bir i e yaramyor olacaktr. Metne daha yakn olan ikinci okuma ayn zamanda daha güçlüdür: insann dili, esas itibariyle politik bir yönelimi olacak ekilde verilmi tir.10 O halde, Pellegrinin tercih etti i okumaya göre insann politik karakteri, dil sahibi olmas olgusundan çkartlabilir çünkü insan politik olmasayd dil sahibi de olmayacakt. nsan politik olmasayd dil bo una verilmi olacakt. nsann politik olmas ile böyle yakndan ba  oldu u için dil esas itibariyle 10 Pellegrin (1983, s. 65). Re k Güremen 22  felsefe tart malar politiktir. Pellegrinin neden ikinci okumay tercih etti ini, gösterdi i sebeplerden çkarmak güç. lkin, metne daha yakn olan okuma ikincisi de il birincisi gibi görünüyor çünkü yukardaki pasaja dikkatlice bakt mzda dile insann politik olmasn açklamak için de il daha politik olmasn açklamak için ba vuruldu unu görüyoruz. Bu ise birinci okumada alt çizilen bir nokta. kinci olarak, ikinci okumann neden birinci okumadan daha güçlü oldu unu anlamak zor zira birinci okuma da ikinci okuma kadar dilin esas itibariyle politik bir yönelimi oldu unu söylüyor.11 Dilin esas itibariyle politik bir yönelimi oldu u  kri benim de bu yazda yapaca m açklamay destekledi i halde, yukarda alntlanan pasajdaki dil faydal ve zararly ve sonuçta adil olan ve adil olmayan göstermek amacyla vardr ifadesine çok fazla a rlk verilmemesi gerekti ini dü ünüyorum, çünkü bu ifade bizzat Aristotelesin kendi kriterleriyle a r güçlü bir ifade. ki sebeple: A) Dil konusunda Politikann bu bölümü d ndaki metinlerde söylediklerine bakt mzda, Aristoteles için aslnda dilin esas itibariyle politik olmad n anlyoruz. Ona göre, dilin kullanmlar o kadar çe itlidir ki bunlara bakt mzda dilin esas itibariyle, kendili inden politik bir yönelimi oldu unu söylemek mümkün de il; B) dilin bütün politik kullanmlar Politikann bu pasajnda söylendi i gibi faydal ve zararly ve sonuçta adil olan ve adil olmayan göstermeye yönelik de il. Bu son iki nokta biraz daha açklanmal. Birincisinden (A) ba larsak, anlyoruz ki Politika, I, 2de bahsedilen dil kullanm apofantik bir kullanm olacaktr. Yani buradaki kullanm, dilin baz eylere ve baz durumlara faydal, faydasz, iyi, kötü, adil, adil de il gibi sfatlarn yüklenmesi (ya da reddedilmesi) amacyla kullanlmas olacaktr. O halde burada do runun ve yanl n söz konusu oldu u türde önermelerden (logos; De Interpretatione, 4, 17a3-4) bahsedilmektedir. Oysa Aristotelese 11 Bunlarn yannda, Pellegrinin tercih etti i ikinci okuma, kitabnn bu bölümüne verdi i ba l n da tersini söylüyor. Pellegrinin kitabnn bu bölümüne verdi i ba lk:  nsan politiktir çünkü dil sahibidir. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  23 göre bütün logoi bu türden yani apofantik de ildir: örne in dua. Dualarn bir do ruluk de eri yoktur12: ne do rudurlar ne de yanl trlar. Bu durumda, u sonucu çkartabiliriz: dilin kullanm alanlar Politika, I, 2de söylenen politik kullanmla snrl de ildir ve bu farkl alanlardaki dilsel unsurlar da bu politik kullanmdan farkl bir türdedirler. Ancak apofantik olmayan bu kullanmlarn, dilin homonim, metaforik ya da do al olmayan kullanmlar oldu unu söylemek için de bir sebep yok. Bu kullanmlar hiçbir ekilde insana daha az özgü de ildir. Fakat yine de Politika, I, 2nin kriterleriyle politik de de ildirler.13 Dahas, apofantik olmayan önermelerin ötesinde, dil yetisi dolaysyla yalnzca insann muktedir oldu u ve fakat yine Politika, I, 2de tarif edildi i gibi politik olmayan fonetik ö eler var. Bir isim veya bir rhème14, Aristotelese göre, bir eyi gösterme ekilleri (dêloun ti)15 bir bildiriminki gibi ve o seviyede olmayan sözlerdir (phaseis).16 Ancak bu dilsel unsurlar da insann dil yetisine aittir ve ne kadar ba lamsz, rastlantsal, amaçsz vs. olurlarsa olsunlar bir ismin ya da bir rhèmein söylenmesi, insann dil yetisinin özgün ve do al bir kullanmdr; homonim de ildir. Fakat yine de Politika, I, 2deki gibi politik bir kullanm da de ildir. Dilin esas itibariyle adil-olan ve adil-olmayan gösterecek ekilde politik oldu u  kriyle ilgili ikinci (B) sorun udur: dilin, apofantik ve politik oldu u halde adil olan vs.yi söylemek amacyla yaplmayan kullanmlar var. Nikomakhosa Etik, IX, 9, 1170b8-14te, Aristoteles böyle bir kullanm12 De Interpretatione., 4, 17a2-6. 13 Ömer Aygün (2017) apofantik olmad  halde baz dil kullanmlarnn, özellikle de dilek-istek kipindeki kimi kullanmlarn politik bir anlam olabilece ini ileri sürüyor. Ancak o da bu kullanmlarn Politika, I, 2de söylendi i gibi aile ve polis kurmaya yönelik olmad n teslim ediyor. 14 Bkz. De Interpretatione, 2, 16b6-7 ve Poetika, 20, 1457a14-16. 15 Bu ifadeye Politika, I, 2, 1253a14te dilin fonksiyonu konusunda söylenen ile benzerli i dolaysyla dikkat çekmek istiyorum: . 16 sim ve rhème konusunda, bkz. De Interpretatione, 2 ve 3. Re k Güremen 24  felsefe tart malar dan bahsediyor: Varolmak, insann kendisinin erdemli biri oldu unu duyumsamasyla daha tercih edilir bir hal alr; böyle bir duyumsama kendi ba na ho tur. O halde insan ayn zamanda, arkada nn da var oldu unu duyumsamal. Ve i te birlikte ya ad mzda ve söz ve  kirlerimizi payla t mzda olan ey budur: insan söz konusu oldu unda ortak ya am bu ekilde anlamalyz. Ba ka türlü söylersek, hayvanlardaki gibi bir arada otlamak gibi de ildir [insann birlikte ya am]. Bu metin, Aristotelesin erdemli insanlarn arkada l n ve birbirlerine duyduklar ihtiyac analiz etti i daha geni bir ba lam içinde yer alyor.17 Aristotelese göre topluluk ya amnn en insani hali erdemli insanlarn dil yoluyla dü üncelerini payla tklar dianoetik birlikteliklerde bulunur. Bu tür birlikteliklerde yalnzca politikay ilgilendiren konularn de il, bunlar d nda (hatta bunlardan ziyade) felsefenin ve bilimsel konularn söz konusu edilece ini söyleyebiliriz.18 Ancak felsefe ve bilim konu malarnn, Politika, I, 2de söylendi i gibi her zaman ve zorunlu olarak faydal ve zararly ve sonuçta adil olan ve adil olmayan göstermeye yönelik olmayaca n da kabul etmek gerekir. Ancak böyle olmad  halde, anla lan o ki, bu tür konu malar Aristotelese göre ayrt edici biçimde insana özgü politik konu malar olacaktr. O halde erdemli insanlarn dianoetik birlikteliklerindeki dil kullanmnn apofantik oldu u halde Politika, I, 2deki anlamda politik olmad n; hatta Politika, I, 2de söz konusu edilen kullanmn dilin insan ayrt edici politik kullanmlar arasnda ikincil bir statüye sahip oldu unu ileri sürebiliriz. Son olarak u noktay tart alm. Pierre Pellegrinin insann dil yetisi ve politik hayat konusunda tercih etti i yoruma göre, dile sahip olmasndan insann politik bir hayvan oldu unu çkartmak mümkündür, çünkü insan politik bir hayvan olmasayd dil bo una verilmi olacakt. Bu  kre göre, 17 Bu tart mann daha geni bir ba lam için bkz.: Nikomakhosa Etik., IX, 9, 1170a13-b19. Ayrca bu pasaj için bkz. Irene Lui, (2010). 18 Bu yalnzca Aristoteles için de il Yunanl bütün  lozo ar için ortak bir kabuldür. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  25 dilin insandaki varl n tespit etmek, insann politik bir hayvan oldu unu (ve muhtemelen, oldu u bu politik hayvan oldu unu) çkarsamak için yeterlidir. Bu yorumda da Aristoteles açsndan sorunlu bir yan var. Eudemosa Etikten u pasaj okuyalm: Bir açdan bakld nda, birlikte ya amay tercih etmek saçma görünebilir, özellikle de di er hayvanlarla ortak olan etkinliklerimiz dü ünüldü ünde: birlikte yemek ve içmek gibi. Bunlar yaparken birbirimize yakn olmann ya da ayr durmann ne önemi var ki, dili çkard nzda? Hatta, rastgele sohbetlerdeki payla m bile bu açdan bir fark yaratmaz []. ( VII, 1245b10-15) Bu alntnn son ksmna göre dil yetisinin baz kullanmlar bizi yan yana otlayan hayvanlardan daha ileriye ta mayacaktr. Yani Bana tuzu uzatsana!19 diyebilir olmak, bizi politik hayvan ve oldu umuz bu politik hayvan yapmaya yetmez. lginç olan u ki, böyle bir cümleyi ancak insan kurabilir çünkü böyle bir cümle ancak yalnzca insanda bulunan dil yetisi ile kurulabilir. Bu cümle dil yetisinin yeterince yetkin, iyi bir örne i. O halde bu pasajda Aristotelesin varsayd   kir, Pellegrinin anlad nn tersine, dil yetisinin, politik olmak için yeterli bir ko ul olmad !20 Do a hiçbir eyi bo a yapmaz O halde dilin kendili inden politik bir do as oldu u ve insan oldu u bu politik hayvan yapt   krini bir kenara brakabilir21; ve bu noktaya kadarki 19 Bu örne i Labarrièreden (2005, s. 100) alyorum. 20 öyle bir senaryoda mantksal hiçbir imkânszlk yok: insan pekâlâ Aristotelesin hayvanlar üzerine yazd  metinlerde ele ald  yalnz ya ayan yrtc hayvanlardan biri olabilirdi ve hala dil yetisine sahip olabilirdi. Böyle bir durumda insan bireyleri dil yetilerini, örne in, ayn avn ba nda kar la t  rakip bireyi ürkütmek, kandrmak, vs. amacyla kullanyor olabilirdi. Bu senaryoda yine do a dili insana bo a vermi olmazd çünkü dilin insann avlanmasnda bir rolü olurdu. 21 Bunu için baz argümanlar yaznn bundan sonraki ksmnda verilecektir. Re k Güremen 26  felsefe tart malar tart mamza konu olan Pol., I, 2, 1253a4-18 pasaj için Pellegrinin tercih etti i okumay terk edebiliriz. Yukarda da belirtti im gibi ben Pellegrinin tercih etmedi i ilk okumann do ruya daha yakn oldu unu dü ünüyorum ve a a da bunun nedenlerini açklamaya çal yorum. Pellegrinin tercih etmedi i, zayf buldu u okuma öyle diyordu: Hiçbir eyi bo a yapmayan do a, insan, (daha) politik olma fonksiyonlarn yerine getirebilmesi için ki bu insann nihai hede dir dil ile donatm tr. Bu okuma dil ile daha politik olma arasndaki ili kiyi do ru yönde tesis ediyor. Buna göre, insann daha politik olma karakteri dile referans ile açklanmyor; yani dil insann daha politik olmasna sebep olmuyor. Tersine dilin politik rolü, insann daha politik olmas temelinde açklanyor. A a da önerece im yoruma göre dil insann oldu u bu politik hayvan olmas için hipotetik olarak zorunludur,22 yani dil insann daha politik karakterini gerçekle tirmesine yarar (buna sebep olmaz)23. 22 Aristoteles biyolojisinde hipotetik zorunluluk konusundaki temel referanslar hala u iki makaledir: Cooper (1982) ve Cooper (1985). 23 Bir organn ve bir kapasitenin belirli bir i e yaramas ve sebep olmas arasndaki farkn Aristoteles biyolojisi açsndan önemi u ekilde izah edilebilir: Özellikle Partibus Animalium Ideki tart malarn ana  kirlerinden birine göre, bir hayvann belirli bir organa sahip olmas, hayvann o organ ile yapacak bir i i olmasyla açklanmaldr. Örne in bir ku türü sivri, sert ve uzunca bir gagaya sahip ise bunun sebebi bu ku türünün a açlarn gövdesindeki canllarla besleniyor olmasdr. Bu gaga türü onun gövdedeki canllara ula masna yarar. Yoksa bu ku bu türden bir gagaya sahip oldu u için bu eklide besleniyor de ildir. Yani bu ekilde beslenmesinin sebebi bu tür bir gagaya sahip olmas de ildir. Bir hayvann (örne in bir ku türünün) neden ba ka bir ekilde de il de bu belirli ekilde beslendi inin ise Aristoteleste bir açklamas yoktur. Ayn tür açklama, bir ba ka seviyede, hayvanlarn yetileri ve ya am biçimleri (bios) arasnda da yaplmal. Aristotelese göre hayvanlarn bioslarn kuran eylemleridir. Yetiler, hayvanlarn belirli türde eylemleri yapabilmelerini sa lar. Ancak hayvanlar belirli türde yetilere sahip olmalar sebebiyle belirli eylemleri yapyor de ildirler. Tersine hayvanlarn bioslar belirli türde eylemlerle karakterize oldu u için o eylemleri yapabilecek yetilere sahiptirler. Burada da hayvanlarn neden belirli bir ya am biçimine sahip olduklarnn açklamas Aristoteles biyolojisinde yoktur. Aristoteles ve Darwincilik arasndaki en temel fark bu noktada aranmal. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  27 Aristotelesin hayvanlar üzerine yazd  metinlerde, do a hiçbir eyi bo a yapmaz teleolojik ilkesinin nasl i ledi i James G. Lennox (2001, s. 205-222) ve Mariska Leunissen (2010, 119-134) tarafndan incelikle analiz edilmi , ve bu ilkenin Aristotelesin do a biliminde ve bilimsel çkarmlarnda oynad  açklayc rol ayrnt ile gösterilmi tir. Leunissene göre Aristotelesin zooloji çal malarnda kulland  teleolojik ilkeler24, belirli bir özelli in bir hayvandaki mevcudiyetinin ya da namevcudiyetinin nihai açklamasna i aret eden bulgulayc araçlardr. Yani bu türden bir fenomenin nedenlerini tespit edip ortaya çkarmaya yarayan teorik araçlardr. Politika, I, 2de insann dil yetisini açklamak için ba vurulan do a hiçbir eyi bo a yapmaz formülü aslnda bu teleolojik ilkenin ksaltlm bir versiyonudur. Bu ilkenin tam hali öyle diyor: do a asla hiçbir eyi bo a yapmaz ve her hayvan türünün esasna uygun olarak her zaman mümkün olann en iyisini yapar.25 Lennox ve Leunissen, ilkenin bu tam halinin ilk ksmnn yani do a asla hiçbir eyi bo a yapmaz ifadesinin, daha ziyade, bir özelli in bir hayvandaki namevcudiyetininin açklanmas için kullanld na i aret ediyorlar. Ancak Leunissen bu ksaltlm versiyonu Aristotelesin bazen (nadiren), üzerinde çal t  bir özelli in bir hayvan türündeki mevcudiyetinin nedenlerini ortaya çkarmak için de kulland n gösteriyor.26 Bununla birlikte Leunissen, bu teleolojik ilkenin bütün kulla24 Leunissen, temel olarak Aristoteles biyolojisinde iki grup teleolojik ilke oldu unu dü ünüyor. lkine göre do a her zaman ya zorunlulukla ya da mümkün olann en iyisini yapmak için çal r. (Bu ilkenin uygulamalar için için bkz. Partibus Animalium, III, 7, 670a23-29; IV, 2, 691b32-692a8; Generatione Animalium, I, 4, 717a11-21). kinci ilke ise bizim u anda üzerinde çal t mz ilke. Bkz. Leunissen (2010, s. 124-125 ve s. 129). 25 Bu ilkenin tam hali için bkz. De Incessu Animalium, 2, 704b12-18; 8, 708a9-12 ve 12, 711a18-29. 26 Leunissen (2010, s. 130). Bu kullanmn örnekleri için, bkz. De Anima, III, 9, 432b21-26 (bir yere ba lanm olarak ya amayan hayvanlarda hareket yetisinin mevcudiyeti konusunda); De Anima, III, 12, 434a30-b8 (hayvanlarda duyumun mevcudiyeti konusunda); Generatione Animalium, II, 5, 741b2-7 (erkek ve di i ayrmnn bulundu u hayvan türlerinde erke in mevcudiyeti konusunda). Re k Güremen 28  felsefe tart malar nmlarndaki bulgulayc mekanizmann ayn oldu una dikkat çekiyor. Politika, I, 2deki kullanm her iki yönde de okunmaya müsait: insanlarla di er politik hayvanlarn kar la trld  böyle bir ba lamda, bu ilke hem dilin insandaki mevcudiyetini hem de di er politik hayvanlardaki namevcudiyetini açklayabilir. Leunissen, bu ilkenin bulgulayc mekanizmasnn kar olgusal bir biçimde i ledi ini söylüyor ve bunu u ekilde açklyor: Altta yatan bulgulayc mekanizma her iki durumda da ayndr: u anda mevcut (ya da namevcut) olan özelli in namevcut (ya da mevcut) oldu u kar  bir senaryo hayal edin; tersine çevrilmi bu durumun söz konusu canl için gözlemlenebilir sonuçlar o canlnn tözsel varl yla ba lantl temel nedensel olgulara i aret edecektir.27 Yani Leunissene göre belirli bir özelli in bir hayvandaki mevcudiyeti ya da namevcudiyeti ile nedensel olarak ba lantl unsurlar görmek için, Aristoteles kafamzda varsaymsal bir senaryo canlandrmamz ve bunun hayvan için sonuçlarn gözlemlememizi öneriyor. Bu varsaymsal senaryo, üzerinde çal t mz özelli in mevcudiyetinin (ya da namevcudiyetinin) hayvann hayatna nasl bir avantaj, nasl bir iyi getirdi ini görmemizi sa layacaktr. te bu avantaj gördü ümüzde o özelli in mevcudiyetinin (ya da namevcudiyetinin) nedenini ke fetmi olaca z ve do ann o canly neden u anda oldu u gibi yaratt n açklam olaca z. Bu bulgulayc mekanizmann Politika, I, 2de dil için ne tür sonuçlar verdi ine bakmadan önce Leunissenin tasvir etti i bu varsaymsal mekanizmann nasl i ledi ine bir örnek ile bakalm. Bunun için en ilginç ve benim bu yazdaki amaçlarma da en uygun örneklerden bir tanesi DA, III, 12, 434a30-b8 olacaktr.28 Bu pasaj Politika, I, 2 ile bir paralellik gösteriyor çünkü her ikisinde de do a hiçbir eyi bo a yapmaz ilkesi bir özelli in namevcudiyetini de il mevcudiyetini açklamak için kullanlyor. Hayvanlarda duyumun mevcudiyetini açklamak için Aristoteles öyle diyor: 27 Leunissen (2010, s. 130). 28 lginç bir ekilde ne Leunissen ne de Lennox bu metni çal yor. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  29 Hayvan [] duyuma zorunlu olarak sahip olmaldr, e er do a hiçbir eyi bo a yapmyorsa. Do al olan her ey belirli bir amaca hizmet eder ya da bir amaca hizmet eden eylerin bir sonucudur. Öyleyse, yer de i tirme yetisine sahip bedenler duyum ile donatlm olmasalar, hede erine [olgunluk seviyelerine  çev.] ula amadan yok olurlar. Oysa do ann çabas budur [hedefe ula mak  çev.]. Duyum olmasa, nasl beslenebilir? Çünkü bir yere yap k ya ayan hayvanlar besin olarak, kendi kurulu larndaki malzemeyi etraftan besin olarak alrlar. Polansky, bu pasajda do a hiçbir eyi bo a yapmaz ilkesinin hayvanlarda yer de i tirme yetisinin varl n açklamak için kullanld n dü ünüyor.29 Ona göre, hayvanlardaki yer de i tirme yetisi duyuma ihtiyaç duyar ve e er do a hayvanlara duyu yetisini vermeseydi, yer de i tirerek hareket etme yetisine sahip olmalar da bo una verilmi olacakt. Oysa bu pasajn devamndan da anlyoruz ki Aristoteles bu noktada hareket yetisinin de il duyumun mevcudiyetini açklamak amacyla do a hiçbir eyi bo a yapmaz ilkesine ba vuruyor.30 Yer de i tirerek hareket edebilen hayvanlarda duyumun zorunlulu u hakkndaki bu argümann devamnda, Aristoteles duyumun olas bir namevcudiyetinin bo a olaca n göstermeye çal yor: yer de i tirerek hareket edebilen hayvanlarn duyumdan yoksun olduklarnn kurguland  varsaymsal bir senaryo yoluyla böylesi bir yoksunlu un hayvann avantajna olmayaca  ve sonuç olarak bo a olaca  gösteriliyor.31 O halde, Aristoteles duyumun namevcudiyetinin bo una olaca n göstererek duyumun mevcudiyetini açklamaya ve hareket eden hayvanlarn hayatndaki bir yetiyi gerekçelendirmeye çal yor.32 Sonuç olarak, duyumun varl na 29 Polansky (2007, s. 536-537). 30 Polanskynin yorumunda anla lmas güç olan nokta u: Aristoteles basitçe hareket yetisinin, duyumun varl n gerektirdi ine i aret ediyor (tersi zorunlu de il çünkü duyuma sahip olup hareket etmeyen hayvanlar var). Bu durumda, Polansky Hareket yetisi duyumu gerektirdi i için, hareket yetisi bo a de ildir demi oluyor. Bunun anlaml bir açklama oldu unu dü ünmüyorum. 31 De Anima, III, 12, 434b3-8. 32 üphesiz duyumun hayvanlardaki mevcudiyetini, bir ba ka ey (burada: hareket yetisi) u runa olmasyla çkarmsal bir ekilde açklamakta garip bir yan var. Re k Güremen 30  felsefe tart malar ili kin varsaymsal mekanizma yoluyla üretilen açklama u olacaktr: hareket yetisine sahip hayvann duyumdan mahrum oldu u senaryoda, hayvann hareketleri aksayacaktr ve hareket yetisi olmas gerekti i gibi i lemeyecektir. Hareket yetisindeki aksama yiyecek bulmada yetersizliklere sebep olacaktr ve bu durumdaki bir hayvan da türünün yeti kin bir üyesi haline gelemeden ölecektir. Bu senaryo sayesinde hangi fonksiyon için (yani hangi sebeple) hayvann duyuma zorunlu olarak sahip olmas gerekti ini görüyoruz.33 Böylece hareket eden hayvanlarda duyumun mevcudiyetini açklamak için gerekli olan nedensel unsurlar ortaya çkarm oluyoruz.34 Bu unsurlar: hareket ve beslenmedir. Do a hiçbir eyi bo a yapmaz ilkesinin bulgulayc mekanizmasna göre yaplan açklama, hareket eden hayvanlarda duyumun hareket ile yiyece e ula ma i inin ba aryla gerçekle mesi için Çünkü duyum hayvanlarda herhangi bir ikincil özellik de il, tanmlayc bir özelliktir: Aristoteleste hayvan olma, duyum sahibi olma ile tanmlanr. [Bodeüs de bu pasajn çevirisi için yazd  notta bu garipli e dikkat çekiyor. Bkz. Aristote. De lâme, çev. Richard Bodeüs (1999, s. 252 n. 5) ]. Ancak bu gariplik, hayvanlardaki duyu yetisinin hayvann beslenme hayat için olmas  krinde de var: hayvan, duyu yetisi sayesinde beslenmesine yarayacak olan ey ile yaramayacak olan birbirinden ayrt eder. Biyolojik açdan anla labilir olan bu ili ki, ontolojik açdan do ru olann tersidir: ontolojik açdan, beslenme ya am, duyusal ya am içindir çünkü duyusal ya am hayvann tözüne aittir. 33 u ekilde itiraz edilebilir: hayvann bütün duyu yetisini yitirdi i bir senaryonun bir anlam yoktur çünkü Aristotelese göre hayvan dokunma yetisini kaybetti inde ölür (bunun için bkz. De Anima, III, 12, 434b10ff: Dokunma duyusu Aristotelese göre her hayvanda mutlaka bulunur; hayvanlar için canll n ve duyumun e iidir yani di er duyularn mevcudiyetini önceler). Ayrca, denecektir, bu durum ayn zamanda duyu yetisini açklayann hareket yetisi de il tersi oldu unu da gösterir çünkü duyum olmadan hayvan yok ise, duyum hareket yetisinin varl  için bir önko uldur. Bütün bunlar do ru olsa da Aristotelesin sorunu bu yönden tart mad n görmeliyiz: okuyucu gerçekten de duyu yetisi bulunmayan ve hareket edebilen bir hayvan hayal etmeye davet ediliyor. Bu hayvan düzenli biçimde yiyecek bulamayaca  için ölecektir. Aristoteles böyle bir hayvann olgunla amadan ölece ini söylüyor yani Aristotelesin senaryosu ölmeden önce bu hayvann bir süre ya ayaca n var sayyor. 34 Burada söz konusu olan elbette teleolojik bir nedenselliktir. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  31 mevcut oldu unu söylüyor. Dilin teleolojisi Politika, I, 2de insann dil yetisi için de biraz daha karma k olmakla birlikte paralel bir açklamann hede endi ini görüyoruz. Hayvan Ara trmalar adl metinde Aristoteles politik hayvan olmann tanmn öyle veriyor: hepsi için i leri tek ve ortak bir ey olan hayvanlardr politik hayvanlar (Historia Animalium, I, 1, 488a7-488a10). Bu tanm göz önünde tutarak, Politikann ilk kitabndan ve özellikle de çok ksa birinci ve ikinci bölümlerden bir politik hayvan olarak insan hakknda çkartlabilecek bir sonuç, insann tür olarak birbirinden farkl çok sayda topluluk kuran bir hayvan oldu udur.35 nsann di er politik hayvanlardan daha politik olmasn kurdu u bu topluluklarn çe itlili i ve çoklu u ile açklayabiliriz. Ksaca: insan daha çok sayda topluluk kuran bir hayvandr. Bu topluluk çoklu u, insann kendi kendine yeterli bir hayat için kurdu u, aileden polise bütün topluluklar kapsar. Ba ka türlü söylersek, polisin kapsad  bütün topluluklar kapsar. O halde, Politika, I, 2de dil konusunda gösterilmek istenen de udur: Aristotelese göre dil, aileden polise bütün bu geli imin mümkün olabilmesi için yani politik hayvan olarak insana özgü bu topluluk çoklu unun mümkün olabilmesi için gereklidir. Bu geli imde insann dil 35 Politika Iin 1. bölümünün tamamnda, daha ilk satrdan itibaren, Aristoteles polisin di er insan topluluklar gibi bir topluluk olmakla birlikte onlar kapsayan (periechein) bir topluluk oldu unun altn çiziyor. Denebilir ki polis bir topluluklar toplulu udur. Eserin bu bölümünün ana  kri, her bir toplulu un farkl bir amaca yönelik oldu u ve topluluklarn bu nokta itibariyle birbirlerinden farklla t dr. Politikann bu ilk bölümünde genellikle bir Platon ele tirisi oldu u dü ünülür. Buna göre Aristoteles bu bölümde polisin Platonun dü ündü ü gibi büyümü bir aile olmad na ve polisi kuran her bir toplulu un ve bir topluluklar topluluu olarak bizzat polisin farkl ilkelerle kurulup i ledi ine i aret etmek istiyordur. Gerçekten de Politika Iin devam bu yorumu do rulayacak bir içeri e sahiptir. nsann farkl türde çok sayda toplulu a sahip bir hayvan oldu u  krini de buna dayanarak temellendiriyorum. Re k Güremen 32  felsefe tart malar kapasitesine ihtiyac olacaktr çünkü buradaki ilerleme, insann, her a amada kar la aca  adalet sorununu çözmesini gerektirir. Politika, I, 2nin giri inde tasvir edilen sosyal evrim sürecinin36 tamamlanabilmesi, kurulan her toplulukta (aile içinden polise kadar) do al olarak ortaya çkacak adalet sorusunun ortak bir perspekti e çözülmesine ba ldr. Aristoteles, Politika, I, 2de dilin politik i levi konusunda söylediklerini bu noktaya i aret ederek sonuca ba lyor: Di er havyanlar kar snda insana özgü olan bir ey vardr: yalnzca insan iyi, kötü, adil, adil olmayan, ve bunu gibi ba kalarnn algsna sahiptir. Aileyi ve polisi kuran i te bu türden nosyonlarda ortaklktr (1253a15-18) O halde dil insann aile a amasndan polise geçi i tamamlayabilmesi için gereklidir; fakat bu geçi in sebebi de ildir. Alntlad mz son pasajda Aristotelesin polisin yannda aileyi de anmas önemli çünkü bu, bölümün en ba nda tasvir etti i sosyal evrim  kri ile bütünüyle uyumlu ve bize bir argümann sonuca ba land n gösteriyor aslnda. Ba tan sona düzenli bir ekilde yeniden söylemek gerekirse, Politika, I, 2nin geli imi genel hatlar ile öyle: Aristoteles bu bölümün ba nda okuyucuya polisi olu turan topluluklarn ortaya çk  konusunda bir açklama veriyor; daha sonra bundan da insann do al olarak politik bir hayvan ve di er politik hayvanlardan daha politik bir hayvan oldu u sonucunu çkartyor. Bu bölümü, insann (daha) politik olmasnn bir açklamas olarak okudu umuzda görüyoruz ki aile ve polis insann (daha) politik olmasnn iki ucudur aslnda. Yani insan bu iki uç arasnda, birbirinden türce farkl çok sayda topluluk kuran bir canl olarak tasvir edilmektedir: insan do al olarak böyle bir politik hayvandr. Bu tasvir tamamlandktan ve insann (daha) politik bir hayvan olmas ile kast 36 Ana hatlaryla: yalnzca kar-kocann evlili inden olu an aile, buradan çocuklu bir ailenin do u u, ardndan bu tür ailelerin bir araya gelmesiyle ortaya çkan köyler ve köylerin bir araya gelmesiyle ula lan polis. Aristotelese göre polis bütün bu geli imin telosudur çünkü insan için kendi kendisine yetebilece i bir hayat ancak bu a amada mümkündür. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  33 edilenin ne oldu u bu ekilde belirli bir açklk kazandktan sonra nihayet Aristoteles dil üzerine ksa (ve yukarda da alntlad mz) bir argüman ile insann politik hayatnn bu iki ucunu (yani aile ve polisi) birle tirmek için neyin zaruri oldu unu söylüyor: bu iki uç ancak algs yalnzca insanda bulunan baz nosyonlarda ortakla lmas ile birbirine ba lanabilir; ve böyle bir ortakla ma da ancak dil aracl  ile mümkün olabilir. Bu a amada okuyucu, do a hiçbir eyi bo a yapmaz ilkesiyle, kar olgusal bir biçimde, dilin namevcudiyetinde insann halinin ne olaca n hayal etmeye ça rlyor: insan kendine yeterli e ancak belirli bir politiklik düzeyinde ula abilen bir hayvandr; ancak dil olmad nda adil olan/olmayan gibi nosyonlarda ortakla mak mümkün olmayaca ndan, bu telos gerçekle emeyecektir. Böyle bir durumda, insan hala do al olarak politik bir hayvan kalaca  halde, oldu u politik hayvan olmay ba aramayacak ve polisin ona sa layaca  bütün faydalardan yoksun kalacaktr. te dilin mevcudiyetinin bo a olmad n açklayan Aristotelesçi argümann bulgulayc mekanizmas bu ekilde i liyor. Bu a amada, dilin insann daha politik olmasnn sebebi olmad , ifadesiyle ne demek istedi imi daha anla lr hale getirebilirim. nsann di er hayvanlardan farkl olarak baz ahlaki nosyonlarn algsna sahip olmas ve bunlar göstermek ve iletmek için de dil yetisine sahip olmas, insann olduu politik hayvan açklamak içi yeterli de il. Çünkü hane ve aile ya amnn ötesine geçmek için do al bir ihtiyaç (zorunluluk!) içinde olmasayd, insan pekâlâ domestik alanda kalabilirdi. Domestik alanda insan hiçbir ekilde konu maya daha az yetenekli veya ahlaki nosyonlar konusunda daha dü ük bir algya sahip de ildir. Tersine Aristotelese göre aile adalet konusunda hayli karma k bir yapdadr; erdem gerektiren çe itli problemleri vardr. Aristoteles, ekonomik hayatndan ba ka bir hayat olmasayd bile insann çözüm gerektiren bir adalet problemi olacakt, diyor.37 O halde, dil ve ahlaki alg insann polis kurmasn gerektiren özellikler de ildir. Bu iki özellik insann niçin yani hangi motivasyon ile domestik hayatnn ötesine geçip 37 Eudemosa Etik, VII, 10, 1242a19-28. Aristoteleste aile içinde adalet konusunda en ayrntl çal malardan biri Constantin Despotopoulos (1982). Re k Güremen 34  felsefe tart malar hayatn polisler kuracak ekilde karma kla trma ihtiyac duyaca n açklamyor. nsan konu abiliyor ve ahlak konusunda duyarl diye polisler kurup hayatn do al bir gereklilik altnda olmad  halde daha karma k hale getiriyor olamaz. Aristotelesin de böyle dü ünmedi ini kabul edebiliriz. Aristoteles defalarca, açk bir biçimde, insann domestik alandan çkp hayatn bu derece karma kla trmasnn sebebinin bireysel olarak kendi kendine yeter bir hayvan olmamasndan kaynakland n söylüyor.38 Yani insan aile içinde, di er ailelerden ba msz bir biçimde, kendine yetebiliyor olsayd, hala bir tür politik hayvan olamaya devam edecek ve fakat dil yetisi ve ahlaki nosyonlar var diye bunun ötesine geçmeyi aramayacakt. Fakat aile içinde ya da ötesinde, insan kendi kendisine yeten bir hayat kurmak ihtiyacndaysa dil bunun için bir zorunluluktur. O halde ba langçta açklamay hede edi im noktaya ula m durumdaym: Politika, I, 2den anlyoruz ki Aristotelese göre, dilin politik i levini açklayan, insann politik karakteridir, tersi de il.39 Dil, insann politik hayat için hipotetik olarak zorunludur. Yani, insan oldu u bu politik hayvan 38 Yalnzca Politika, I, 2de ayn sayfa içinde iki kez, 1253a1 ve 1253a25-30da, insann kendi kendine yeten bir canl olmamasnn polisin ortaya çk ndaki temel etken oldu unun alt çiziliyor. 39 Felsefe Tart malarnn anonim hakemi bu noktada dilin politik i levini açklamak ile dil yetisine sahip olmay açklamay birbirinden ayrmad ma ve bunun da bir bulankl a yol açt na i aret etti. Do ann insana dil yetisini niçin verdi i konusunda Aristotelesin nihai bir açklamas yok. Ancak tahmin edebiliriz. E er dilin esas itibariyle politik olmad  ama politik bir kullanmnn da bulundu u  kri do ru ise, do ann insana dil yetisini vermi olmas yalnzca politik olmas ile açklanamaz. Yani insann dile sahip olmasnn tek açklamas (tek sebebi) politik bir hayvan olmas olamaz. Akl sahibi bir hayvan olarak insann dil yetisinin politik kullanm d nda ba ka birçok kullanm var ve politik kullanm yannda bunlarn da insann dile neden sahip oldu unun açklanmasnda bir yeri olmal. O yüzden ben de bu makaledeki analizlerimi insann dile sahip olmasnn toplam ve nihai açklamasn bulmaya de il bu açklamann yalnzca bir parças olan politik i lev ile snrladm. Ba ka türlü söylemek gerekirse, politik bir i levi olmas dil yetisine sahip olunmasnn nedenlerinden biridir (fakat yalnzca biri). Hakeme bu konudaki gözlemi için te ekkür ederim. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  35 olacaksa, dil yetisine de sahip olmak zorundadr. Yoksa insan dil yetisine sahip diye oldu u bu politik hayvan olacak de ildir.40 Dilin teleolojisinin kapsam Son olarak, bu yorumun kar la aca  bir güçlükten bahsetmek istiyorum. Bu yazda Politika eserinden özellikle üzerinde durdu umuz ksm 1253a418 satrlar arasndaki ksm. Benim bu noktaya kadar sunmaya çal t m yorum için en önemli güçlüklerden biri 1253a9daki zira (gar) ba lac. öyle diyordu Aristoteles:  nsann her tür ardan ve topluca ya ayan herhangi ba ka hayvan türünden daha politik oldu u açktr. Zira (gar) her zaman dedi imiz gibi, do a hiçbir eyi bo a yapmaz; ve hayvanlar arasnda yalnzca insann dili vardr. Benim yorumuma u ekilde itiraz edilebilir. Bu gar ba lac açk bir biçimde insann daha politik olmasnn adil ve adil olmayan konusundaki do al duyarl nn ve dil yetisinin bir sonucu oldu unu gösteriyor. Yani bu ba laç açk bir biçimde geleneksel yorumu destekliyor. Geleneksel yorum, Aristotelesin metnine benim yorumumdan daha sadk görünüyor. Bu izlenimin aldatc oldu unu göstermek istiyorum. Bu yorum aldatc çünkü do a hiçbir eyi bo a yapmaz ilkesinin açklaycl nn, insandaki dil yetisi ve ahlaki alg arasndaki ili kiyi açklamakla snrl oldu u yanl  krine dayanyor. Oysa bu pasajn (yani 1253a4-18in) ar40 Ayn ey elbette insann akl kapasitesi için de geçerlidir. Fakat bu bir ba ka yaznn konusu olmay gerektirecek bir sorun. Ksaca söylersem: insann daha politik bir hayvan olmas ve akl sahibi olmas arasndaki ili ki hakkndaki geleneksel yorum aynen dil konusundaki gibidir. Bu geleneksel yoruma göre insan daha politik bir hayvandr çünkü akl sayesinde polis kurabilen tek hayvan odur. Ayn sorun burada da var: insan akl sahibi diye neden hayatn gerekli olandan daha faza karma kla trsn ve domestik alann ötesine geçip polisler kurmaya çal sn. Tersine, insan yeterince akllysa sorunlar azaltmaya, sorunlarna daha az karma k daha ekonomik çözümler bulmaya çal r. Sonuç olarak benim savundu um  kre göre, ne akl yetisi ne de dil yetisi insann daha politik olmasn açklayan özellikler de ildir ve Aristoteles de bu görü tedir. Re k Güremen 36  felsefe tart malar güman bu noktada bitmiyor; argüman devam ediyor ve ancak 1253a18de Aristotelesin o noktaya kadar açklad  her eyi ba langç noktasna geri ba lamasyla yani insann çok sayda topluluk kuran bir politik hayvan olmas  krine geri ba lamasyla bitiyor: Aileyi ve polisi kuran i te bu türden <ahlaki> nosyonlarda ortaklktr. öyle açklayabilirim. 1253a7 (diotidêlon cümlesi ile ba layan) ve 1253a18 (he de toutôn koinônia cümlesi ile biten) arasndaki argümann etaplar unlardr: (a) Bir topluluklar toplulu u olarak polisin ortaya çk  konusundaki anlatnn ardndan insann neden daha politik oldu u artk açktr: insan çok sayda toplulu a sahip bir hayvandr; (b) Zira (gar) do a hiçbir eyi bo a yapmaz; (c) nsan dil sahibi tek hayvandr; (d) Ayn zamanda adil olan ve adil olmayan konusunda bir algya sahip tek hayvan da insandr ki bu nosyonlarn ileti imi için de dili kullanr; (e) Bu ahlaki nosyonlarda ortakla ma, bir aileyi ve bir polisi (yani aileden polise insann kurdu u bütün topluluklar) kuran eydir. 1253a7de ba layan argüman (e)den önce bitmiyor ve (b)nin bulgulayc etkisi (d)nin ötesinde (e)yi de kapsyor. Geleneksel argüman bunun (d) ile snrl oldu u  krine dayanyor. Ba ka türlü söylersek, Aristoteles bütün bu argüman ile una i aret etmek istiyor: do ann insana dili bo una vermemi olmas yalnzca ve basitçe ahlaki nosyonlarn ifade edilmesini ilgilendirmiyor; bu nosyonlarn aileyi ve polisi kuracak ekilde ifade edilmesini ilgilendiriyor. Dilin çok sayda topluluk kuran ve ayn zamanda ahlaki alg sahibi bir politik hayvana verilmi olmas dilin bo a olmad n gösteriyor. Bu hayvan için kurdu u her toplulukta bir adalet sorunu olacaktr ve bu sorununu çözülmesi ancak dil aracl  ile olabilir. Aristoteleste Dilin Politik Rolü felsefe tart malar  37 Sonuç Aristotelese göre dil yetisine sahip olmann insann daha politik olmasnn bir açklamas oldu u genel kabulünün sa lam gerekçelere dayanmad  sonucuna varabiliriz. Bu açklama ili kisinin ters yönde i ledi ini savunmak yani dilin politik rolünü insann daha politik olmas temelinde açklamak, elbette, dil yetisinin insann politik hayatn di er bütün politik hayvanlarnkinden farkl kld n reddetmek anlamna gelmiyor. Örne in insann politik hayatn ilgilendiren bir sanat olarak retorik ancak dil yetisine sahip olmak ile açklanabilir. Ancak dil yetisine sahip olmann insann domestik alann ötesine geçip devletler kurmas için bir sebep olmad  kabul edilirse, bu yetinin insann daha politik bir hayvan olmasn da açklayamayaca n kabul etmek gerekir. Aristotelesin Politika, I, 2deki analizlerinin bu yönde oldu unu söylemek mümkün. Kaynakça Aygün, Ö. (2017) Lêtre humain, animal précaire. Leukhê chez Aristote, Aristote. Lanimal politique içinde, ed. R. Güremen ve A. Jaulin, Paris: Presses Universitaires de la Sorbonne. Bekker, I (1831) Aristotelis Opera, Berlin. Bodeüs, R. (çev.) (1999) Aristote. De lame, Paris: GF Flammarion. Cooper, J. M. (1982) Aristotle on Natural Teleolgy, Language and Logos içinde, ed. M. Scho eld ve M. Nussbaum, Cambridge: Cambridge University Press, s. 197-222. Cooper, J. M. (1985) Hypothetical Necessity, Aristotle on Nature and Living Things içinde, ed. A. Gotthelf, Bristol: Mathesis Publications, s. 150167. Despotopoulos, C. (1982) Aristote. Sur la famille et la justice, Bruxelles: Ousia. Kullmann, W. (1980) Der Mensch als politisches Lebenwesen bei Aristoteles, Hermes, say: 108, s. 419-443. Re k Güremen 38  felsefe tart malar Kullmann, W. (1993) Limage de lHomme dans la pensée politique dAristote, Aristote Politique. Études sur la Politique dAristote içinde, ed. P. Aubenque ve A. Tordesillas, Paris: PUF, s. 160-184. Labarrière, J-L. (2004) Langage, vie politique et mouvement des animaux, Paris: J. Vrin. Labarrière, J-L. (2005) La condition animale. Études sur Aristote et les Stoïciens. Leuven: Peeters. Lennox, J. G. (2001) Aristotles Philosophy of Biology: Studies in the Origins of Life Science, Cambridge: Cambridge University Press. Leunissen, M. (2010) Explanation and Teleology in Aristotles Science of Biology, Cambridge: Cambridge University Press. Lui, I. (2010) Love of Life: Aristotle on Living Together with Friends, Inquiry, say: 53 (6), s. 579-601. Miller, F. D. (1995) Nature, Justice and Rights in Aristotles Politics. Oxford: Clarendon Press. Mulgan, R. (1974) Aristotles Doctrine that Man is a Political Animal by Nature, Hermes, say:102, s. 438-445. Pellegrin, P. (1983) Aristote. Politiques Livre I, Paris: Nathan. Polansky, R. (2007) Aristotles De anima, Cambridge: Cambridge University Press.