i' 1 t; I I' Owa oblicza idealizmu: Lask a Husserl* Karl Schuhmann, Barry Smith 1. Neokantyzm i fenomenolouia. Podobienstwa i rliinice Zmiany, jakie dokonaly siy w filozofii na przelomie XIX i XX wieku, mialy szczeg6lnie dramatyczny charakter. "Wraz z nastaniem roku 1900 rozpocz£!l siy bunt przeciwko idealizmowi niemieckiemu"l jak mial to potem skomentowac Bertrand Russell rewolta, kt6ra odcisnyla swe piytno nie tylko na filozofii anglosaskiej czy tez filozofii austriackiej z krygu wplyw6w Brentana i Meinonga, ale i generalnie na calej filozofii niemieckiej. Idealistyczna filozofia neokantyzmu, zar6wno ta wywodz£!ca siy ze szk6l we Fryburgu, jak i ta wywodz£!ca siy z kryg6w marburskich, tracila swoj£! pozycjy. Byl to proces stopniowy, ale nieodwracalny, kt6ry osi£!gn£!l swoje apogeum wraz z powstaniem tzw. nowego ruchu fenomenologiczneg0 2, skupionego wok61 Badan logicznych Husserla z lat 1900-1901. lednak schylek neokantyzmu dal siy zauwai:yc juz przed powolaniem Heideggera w 1923 roku na kate dry w Marburgu. Faktycznie los samych podstaw neokantyzmu zostal przes£!dzony, kiedy w 1916 roku3 Husserl przej£!l ka- • Pierwodruk: Two Idealisms: Lask and Husserl. "Kant-Studien" 1993, Bd. 83, s. 448-466. Redaktorzytomu skladajq podziykowanie Panom Karlowi Schuhmannowi i Barry'emu Smithowi za wyrazenie zgody na opublikowanie niniejszego artykulu. 1 B. R u sse II: Sceptical Essays. London 1928, s. 70. 2 Zob. E. H u sse r I: Idee III, napisane w 1912 (Husserliana, V, 59). Prace Husserla cytujemy w edycji Husserliana z podaniem numeru tomu i strony. 3 Mozna r6wniez siygnqc do marburskiego wykladu W sprawie !enoml!nologii (1914) Adolfa Reinacha, jednego z wczesnych wsp61pracownik6w Husserla, w kt6rym koncepcjapoznania Paula Natropa zostala poddana ostrej krytyce. Zob. tlumaczenie Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 131 tedry we Fryburgu po Heinrichu Rickercie. Rok p6iniej Husserl podczas swojego inauguracyjnego wykladu w tymze miescie nadmienil o schylku neokantyzmu i wskazal wtedy, maj£!c na uwadze nowy, odswiezony pojyciowo kantyzm swojego poprzednika, ze "w przeciwienstwie do wt6rnej produktywnosci takich odrodzonych filozofii, wymogiem obecnych czas6w stawianym przez cal£! radykaln£! filozofiy, kt6ry sam narn siy narzuca, jest wym6g radykalnej filozofii"4. Tego typu przekonanie panowalo nie tylko w szeregach fenomenolog6w. W tym samym roku neokantysta Arnold Ruge przyznal w rnowie pozegnalnej wygloszonej nad mogil£! Wilhelma Windelbanda, kt6ry razem z Emilem Laskiem byl wsp6lpracownikiem Rugego w Heidelbergu, ze czas neokantowskiego idealizmu "dobiegl konca"5. Neokantyzm charakteryzuj£! trzy gl6wne cechy: po pierwsze, filozofia ta czerpie swoj£! i:yciodajn£! sily z mysli Kanta; po drugie, koncentruje siy ona na ego, awiyc pr6buje zrekonstruowac wszystkie typy poznania, zar6wno te zwi£!zane ze swiatem nauki, jak i te nalez£!ce do sfery dnia powszedniego ito wyl£!cznie w ujyciu czegos, co nazywa siy "podmiotow£! spontanicznosci£!"; po trzecie, neokantyzm rna charakter tak skrajnie abstrakcyjny, ze w pracach neokantyst6w jak to raz powiedzial Husserl w odniesieniu do jednego z dziel Rickerta - "nie znajdzie siy ani jednego przykladu, ani tez ani jeden przyklad nie jest pominiyty"6. Taki tytul jak Das Eine, die Einheit und die Eins7 Rickerta prawie nieprzetlumaczalny ze wzglydu na swoj£! abstrakcyjnosc najlepiej charakteryzuje neokantowski spos6b myslenia. Neokantyzm jest zatem filozofi£! "spoza", celuj£!C<! w spekulatywnych, teoretycznych konstrukcjach, kt6ra sytuuje siy w opozycji do tekstu z niemieckiego na angielski dokonane przez Dallasa Willard a i 0publikowane w "The Personalist" 1969, n° 50, s. 194-221. W kwestii relacji osobowej neokantyzm ustqpil czy tez oddal pierwszenstwo fenomenologii juz w 1912 roku, kiedy to syn Rickerta Heinrich Rickert jr. (kt6ry potem polegl w pierwszej wojnie swiatowej) udal siy do Getyngi, by tam studiowac filozofiy z Husserlem i Reinachem . 4 E. H u sse r I: Die reine Phanomenologie, ihr Forschunsgebiet und ihre Methode. In: Husserliana, XXV, 69. 5 "Zeitschrift fUr Philo sophie und philosophische Kritik" 1917, Nr. 162, s. 55. 6 Husserliana, XXII, 147 (recenzja; pierwsze wydanie w 1897 roku). Husserlowskq krytyky filozofii Laska powt6rzyl jeszcze Wilhelm Szilasi ubolewal on nad "nieustypliwq abstrakcyjnosciq, brakiem szczeg616w i przyklad6w" w pracy Laska (zob. W. S z iI a s i: Das logischeNackte. In: Phantasie und Erkenntnis. Bern-Munchen 1969, s. 100). 7 "Logos" 1911/1912, Bd. 2, s. 26-79. 9' fromA. J. Norasa and D. Kuboka (eds.), Miedzy kantyzmem a neokantyzmem, Katowice: Wydawnictwo Uniwersyteto Slaskiego (2002), 130–156 132 Karl Schuhmann, Barry Smith postawy cierpliwego opisu, egzemplifikacji fenomenologicznego sloganu: powrot"do rzeczy samych w sobie". Dlatego tez zaskakujqce jest zdanie, ze "badania zarowno Windelbanda, jak i Rickerta majq fundamentalnie fenomenologiczny charakter, gdyz zakorzenione Sq w deskryptywnej determinacji specyficznych wlasciwosci rzeczy"8. Bez wqtpienia nie wystarczy skwitowac tej opinii prostym wskazaniem na fakt, iz jej autor, Wygier Alms von Pauler, nie byl w zadnym razie "prawomocnym rzecznikiem fenomenologii. Nawet Max Scheler zauwaiyltym razem w odniesieniu do Laska (ucznia Rickerta i przyjaciela Windelbanda) ze jego prace: Logika filozofii i teorii kategorii (1911) oraz Teoria sqdu (1912) Sq "pod silnym wplywem fenomenologii"9, spojrzenia na filozofiy podzielanego rowniez przez HeideggeralO• Sugestia, ze Laska mozna zaliczyc wraz z fenomenologami w poczet postypowych umyslow swoich czasow, pobrzmiewa rowniez w stwierdzeniu Georga Lukacsa, iz cale myslenie Laska to "pyd ku konkretowi". I ten wlasnie ,pyd stanowi sily przewodniq mysli Laska 11. Calosc *wydaje siy pozbawiona logicznej przejrzystosci rowniez z innego wzglydu, mianowicie kiedy przywolamy poiniejszy poglqd Husserla gloszqcy, ze' pomimo tego, iz idea kantowskiego renesansu jawila"siy jakoidea absolutnie przestarzala, okazalo siy, ze wciqz istnial "manifest esencjalistycznego powinowactwa" miydzy transcendentalnq fenomenologiq Husserla a transcendentalizmem neokantystowl2. Dlatego kiedy przemodelowana przez Laskawersja Kantowskiego credozostala ujyta.w duchu "aby-zrozumiec-Kanta-trzeba-wyjsc-poza- -niego" Windelbanda13, fenomenologia doszla do punktu, w ktorym nie mogla juz zrozumiec samej siebie, chyba ze tylko poprzez namysl nad niemieckimi historycznymi korzeniami, z ktorych wyrosla. Zatern przynajmnierw Husserlowskiej wersji osiqgnqwszy pewne stadium rOZwOj7USiala w jakims stopniu powrocic do Kanta. Warto , '. 8A. von :r u I e r: Grundlagen del' Philosophie. Berlin-Leipzig 1925, s. 283. 9 Zob. doCiatek do Deutsche Philosophie del' Gegenwart. In: M. S c h e I e r: Gesammelte Werke. Bd. 7. Bern-Miinchen 1973, s. 329 (zob. takie s. 312). 10M. H e ide g g e r: Bycie i czas. Tlum. B. Bar a n. Warszawa 1994, s. 308 nn. 1I G. L u k a c s: Emil Lask. Ein Nachruf. "Kant-Studien" 1918, Bd. 22, s. 350. 12 E. H u s s ~ r I: Kant und die Idee del' Transzendentalphilosophie. In: Husserliana, VII, 230 (wyklad publiczny wygloszony we Freiburgu w 1924 roku). 13 W. Win del ban d: Priiludien. Tiibingen 1884, s. IV. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 133 wiyc w tym miejscu nadmienic, ze ostatnia praca Husserla zatytulowan a Kryzys nauk europejskich zostala nazwana "medytacjami kantowskimi" 14. 2. Lask i Husserl Niezaleznie od tego, jak scisle relacje lqczyly innych neokantystow z Husserlem, Emil Lask byl mu najblizszy. Juz w 1902 roku Lask szukal kontaktu z autorem naowczas wlasnie opublikowanych Badaft logicznychlS, chociaz pozostawal wciqz oddanym ucznieril Rickerta. POCZqwszy od 1905 roku jak sam relacjonujel6, zaczql wprowadzac idee Husserla do swej wlasnej filozofii l7. Po opublikowaniu w 1908 roku artykulu Czy istnieje prymat rozumu praktycznego w logice? przeslal egzemplarz tego tekstu Husserlowi. Nie wiadomo, kiedy dokladnie Lask napisal swoj pierwszy list do Husserla, ale wiadomo, ze obaj mysliciele byli w kontakcie od 1910 rokul8. Okolo swiqt Bozego Narodzenia 1910 roku Lask wyslal Husserlowi kopiy swojej swieZO wydanej Logikifilozofii .. . 19. Na poczqtku 1911 roku Husserl w odpowiedzi przeslal Laskowi egzemplarz swojego nowo opublikowanego artykulu w "Logos" Filozofia jako ttauka scisla. Lask odpowiedzial 29 marca tegoz roku. W liscie dziykowal serdecznie Husserlowi za zaproszenie do Getyngi. JednakZe nie skorzystal z zaproszenia. Znamienne, ze Lask zaintrygowal Husserla swojq tworczosciq na tyle, ze 14 I. K ern: Husser! und Kant. Den Haag 1964, s. 50. 15 W ksi«gozbiorze Husserla zgromadzonym w Archiwum Husserla w Louvain znajduje si« edycja pracy doktorskiej Laska z 1902 roku zatytulowana Fichtes ldealismus und die Geschichte. 16 W tym roku Lask opublikowal swoj~ prac« habilitacyjñ pt. Rechtsphilosophie. 17 List do Husserla z 25 grudnia 1910 roku, cytowany w pracy doktorskiej Hanspetera S 0 m mer h a use r a zatytulowanej Emil Lask in del' Auseinandersetzung mit Heinrich Rickel1 (Berlin 1965, s. 340). 18 Listy Laska do Husserla przechowywane s~ w Archiwum Husserla, sygn. R II Lask. Najwczesniejsza z zachowanych kopert niestety obecnie pusta rna stempel pocztowy z dat~ 26.2.10. Listy Husserla do Laska prawdopodobnie zaginyly. 19 Dol~czony do tomu list rna daty: 25.12.1910. Sarna praca, z odryczñ dedykacj~ Laska, wci~i jest w bibliotece Husserla. ;,! 134 Karl Schuhmann, Barry Smith ten wyrazil chye spotkania. 24 grudnia 1911 roku Lask pisal do Husserla 0 wplywie, jaki wywarl na nim jako mysliciel. W tym samym czasie (lub krotko po) przesial Husserlõi swojq Te~rif S~dU20. . Niestety, nie znamy dalszego rozwoJu kontaktow. mIy?ZY tymI dwoma filozofami. Husserl wciqz podtrzymywal swoJe zamteresowanie talentem i pracami Laska, a kiedy w 1913 roku wydal Idee I, Lask znaiazi siy w gronie tych, ktorzy otrzymali autorski egzemplarz tejze pracy w prezencie21 . Lask odpowiedzial, przesyIajqc ~us- serlowi kopiy swojej recenzji Logiki Sigwarta z 1:13 rõu .. ÑJb~r- dziej wzruszajqce swiadectwo wielkiego szacunku ~ powazama: JakIm Husserl darzyl Laska, zawiera list Husserla do RIckerta z 5 l~stopa- da 1915 roku, napisany krotko po tragicznej smierci Lask~: "S~iere tego niezwykiego czIowieka, ktory jak to ukazywaia kazda z Jego prac .,... dqzyl do osiqgniycia najwyzszych filozoficznych celow, dotknyia mnie bolesnie. Wraz z nim odeszla jedna z najwiykszych nadziei niemieckiej filozofii. ZaIujy bardzo, ze nigdy nie poznalem go oso biScie. "22 leszcze w 1969 roku Rudolf Malter mogi powiedziee, ze "specjalistyczne badania relacji miydzy myslq filozoficznq Laska a fenomenologiq Husserla Sq calkowicie ignorowane i pomijane"23. Zdanie to pozostaje w pewnym stopniu aktualne nawet dzisiaj24, a bi~le plamy na mapie relacji Lask Husserl zostanq przez ~as wype~mo- ne w tym artykule tylko czysciowo przez przytoc~~m~ uwag. I komentarzy samych autorow. To sarno dotyczy kwestn ZWIqZaneJ z pytaniem 0 potencjalny wpIyw Laska, jakkolwiek niewielki, na samego 20 Egzemplarz z dedykacjq Laska znajduje sit( w bibliotece Husserla. 21 Lista obdarowanych przechowywana jest w Archiwum Husserla, sygn. K III 9! 156b. Chcielibysmy w tym miejscu podzit(kowae Prof. S. Ijsselingowi, dyrektorowi Archiwum, za mozliwose cytowania nie pUblikowanych jeszcze material6w. 22 List w Archiwum Husserla (sygn. R I Rickert). 23 R. M a I t e r: Heinrich Rickert und Emil Lask. "Zeitschrift fUr philosophische Forschung" 1969, Nr. 23, s. 96 n. Iso Kern w pracy Husserl und !<ant, ~t6r.ej podtytul brzmi Studium relacji Husserla do Kanta i neokantyzmu, nawet me wymlema nazwlska Laska. R6wniez nieliczne uwagi w pracy Reincharda K y n a s t a zatytulowanej Intuitive Erkenntnis (Breslau 1919, s. 171 n) Sq niezbyt pomocne. 24 Jedynym godnym uwagi wyjqtkiem jest wnikliwy artyk~l Stevena Galt C r 0 v: e II a: Husserl, Lask and the Idea of Transcendental Logic zamleszczony w pracy zblOrowej (w edycji Roberta Sokolowskiego) pt. Edmund Husserl and the Phaenomenological Tradition. Essays in Phaenomenology. Waszyngton D. c., 1989, s. 63-85. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 135 Husserla25. Wolimy jednak przedstawie relacje zachodzqce miydzy jilozojiami tych myslicieli i rozwazae je jako abstrakcyjne tresci, majqC nadziejy, ze uda siy ustalie, iz istnieje wspolny sens, w ktorego obrybie kazdy z tych myslicieli moze rzucie swiatlo na filozofiy drugiego i na ksztalt filozofii idealistycznej w ogole. W tym celu rozwaZymy zarowno neokantyzm Laska, jak i fenomenologiy Husserla, i to w ich dojrzalych wersjach. Dlatego powaznie traktujemy uwagy Laska, ze zarowno jego Logika jilozojii ... , jak i Teoria sqdu majq charakter "prowizoryczny" (11,3)26 i "wstypny" (11,285), a wiyc stanowiq jedynie preludium do bardziej wyczerpujqcego i systematycznego podejscia do problemu logiki. Niestety, Lask nie dOZyI chwili opublikowania pracy, ktorej projekt dojrzal w jego umysle. Trzeci tom jego Pism zebranych w edycji Herrigela, wydany w 1924 roku, zawiera nie tylko szkic dotyczqcy systemu logiki, ale idose rozwiniyty projekt systemu filozofii w ogole. Na podstawie tych ostatnich tekstow mozna stwierdzie, ze wlasciwe i adekwatne zrozumienie oraz ocena miejsca, jakie zajmujq pisma Laska w calosci jego dorobku filozoficznego, staly siy mozliwe. Interpretacja calosci dorobku filozoficznego Laska z perspektywy historycznej wymagalaby oczywiscie skoncentrowania siy na Badaniach logicznych, glownej pracy Husserla, jedynej, ktorq Lask naprawdy znaF7. lednak przyemiloby to tak istotny w niniejszym kontekscie fakt, ze od powstania Idei I Husserl otwarcie i wyraznie interpretowaf swojq fenomenologiy jako rodzaj kantowskiego transcendental izmu28. Odtqd Husserl CZysto akcentowal, ze to, co postrzega, rna fundamentalne znaczenie, porownywalne z "kopernikanskim wyczynem" (kopernische Tat), z tak bliskim Laskowi "zwrotem ku podmiotowi". 25 Biblioteka Husserla zawiera odbitkt( artykulu Dietricha H. K e r I era: Kategorienprobleme. Eine Studie im Anschluss an Emil Lask "Logik der Philosophie". "Archiv fUr systematische Philosophie" 1912, Bd. 17,344-357. Kerler najwyrazniej nie przedstawil Husserlowi tego tekstu, poniewaz wiedzial 0 specjalnym zainteresowaniu mistrza pracami Laska, a bye moze r6wniez z tego powodu, ze sam byl uczniem Husserla. Jednakze zauwazmy, ze to wlasnie uczen Husserla zdecydowal sit( podjqe ten temat. 26 E. Las k: Gessamelte Schriften. Hrsg. E. Her rig e I. Tiibingen 1923. Cyfra rzymska oznacza numer tomu, arabska stront(. 27 Lask przestudiowal r6wniez artykul Husserla Philosophie als strenge Wissenschaft z 1911 roku. Zob. jego uwagi krytyczne dotyczqce tego tekstu wIll, 252. 28 Zob. Idee I, § 62 (Husserliana, II111, 133). 136 Karl Schuhmann, Barry Smith Mimo to w posmiertnych pismach Laska nie rna wyraznej, jasno sformulowanej (bqdz jak mogloby sit( wydawae ukrytej) dyskusji nad Ideami l. Odnosnie do Badan logicznych Husserla Lask utrzymywal, ie jak sam napisal Husserlowi 24 grudnia 1911 roku - ,;prawdziwa dyskusja nad tq pracq moiliwa bt(dzie dopiero w odleglej przyszlosci" . Warto tei zaznaczye, ie nazwisko Laska nie figuruje w ogale w opublikowanych pismach Husserla, a w manuskryptach odnotowane jest sporadycznie. W jednym z nich Husserl odnosi sit( do "sprzeciwu Laska, wyraionego w Teorii kategorii, zwiqzanego z rozrainieniem znaczenia i przedmiotu znaczenia"29. Znamienne, ie Husserl wykreslil pOiniej tt( uwagt(, co pozwala sqdzie, ie stracil zainteresowanie tym tematem. Faktycznie Husserl nie byl dobrze obeznany z filozofiq Laska. Sugerujqto rawniei zawarte w jego manuskryptach pytania, jak to: "Teoria kategorii. Ktare pisma, Laska czy Cohna, mogq sit( tutaj okazae pomocne?"30 *czy tei to: "Logika filozofii Laska, cai on przez to rozumial?"31. Co wit(cej, jest calkiem pewne, ie Husserl nigdy nie zapoznal sit( z Pismami zebranymi Laska w edycji Herrigela z lat 1923/1924, zawierajqcej 0 czym wspomnielismy jui wczesniej szkic dotyczqcy systemaw logiki i filozofii. Prawdopodobnie uwaga Husserla: "auch Lask muB endlich gelesen werden"32, zanotowana w 1923 roku, odnosi sit( wlasnie do tej edycji. Wynika z tego, ie Husserl znal tylko powierzchownie filozofit( Laska i jest raczej pewne, ie ten slaby stan wiedzy, a wit(c brak gruntownej znajomosci mysli Laska, zachowai ai do smierci. 29 MS D I 13 Il/225b. Husser! odwoluje sit( tutaj do tekstu ze strony 44 i nastt(pnych z edycji Logik der Philosophie ... Laska, tj. do cZt(sci zatytulowanej Das Sinnliche als das Nichtgeltender oder Geltungsfremde (II, 45 nn). lednakie Lask pisze 0 "oddzieleniu przedmiotu od »znaczenia«" kilka stron wczesniej (II, 41). Komentarz Husser!a powinien bye czytany w kontekscie listu Laska z 25 grudnia 1910 roku, w ktorym autor rowniei odwoluje sit( do II, 41, stwierdzaj~c: "Nie negujt( krolestwa prawdy zloionego z sensu i znaczenia zdan; krolestwa, ktore jest roine od przedmiotow. Tylko tam istnieje tei prawda, ktora zgadza sit( z tym, co przedmiotowe i co roine od przedmiotow.'~ 30 MS F I 15/4b. Wspomniana praca lonasa C 0 h n a to Voraussetzungen und Ziele des Erkennens, z 1908 roku. Manuskrypt pochodzi z 1911 roku i zostal najwyrainiej napisany na krotko po tym, jak Husser! otrzymal pract( Laska, tak wit(c nie mial dose czasu, by j~ przeczytae. 31 MS B I 7/57 a (okolo 1928). Tekst ten jest rowniei wykreslony. 32 MS F II 7/162 b. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husser! 137 . Z tego powodu wolimy poddae dyskusji filozofie tych myslicieli, ~ mnym. p/ozostawi~ zadanie dosz~kiwania. sit( wzajemnych wplywaw I podoblenstw. Mysl Laska byla Jak wykazemy wzbogaceniem niektarych tendencji motywujqcych fenomenologit( Husserla, ale nade wszystko dowiodla niezgodnosci w pewnych frazach Husserlowskiego mys!eni~. Filoz~fia Laska jest czyms wit(cej nii tylko mieszankq motyw~~ Rlckerta I ~uss.erla, ~olqczonych w taki sposab, aby powstala calõc/latwo rozdzielaHca SIt( na e1ementy pochodzqce z kaidego z tych zrodel. Lask zachowal niezaleinose mysli zarawno w odniesieniu ?O Ricker;a, )ak i. Husserla. Co w~t(cej, udalo mu sit( stworzye ?rygmaln? mysl fIlozofICZnq. Dlatego me rna nic niezwyklego w tym, z~ sam RI~kert przyznawal sit( do inspiracji myslq Laska33 i publiczme uznail uhonorowal jego filozofit(34. Jesli chodzi 0 Husserla to Lask uznaw.al jego wplyw na swaj namysl filozoficzny, jednakie' zachowai pe~Ien dystans ~obec "mistrza". W liscie z 14listopada 1912 roku do Rlckerta brond Lask swego poglqdu, ie filozofia Platona byla czyms wit(cej nii tylko wyrazem niejasnego entuzjazmu dla doskoñlosci teoretycznych tworaw (czy tei fascynacji tq doskonalosciq). Zdamem Lask~ Plat?n "prawdopodobnie nie bylby wtedy der gottliche Platon, a Jedyme autorem Husserlowskich Badan logicznych" (III, 52). W tym zdaniu Lask skutecznie degraduje Husserla do niiszej r~ngi. !ak wit(c filozofia Laska, punkt dojscia neokantyzmu35, oraz fIlozo.fia Husserl~, punkt wyjscia fenomenologii, mogq bye postrzeg~ne Jako dwa bleguny, ktare wzajemnie sit( przyciqgajq i odpychajq. 3. Poznanie i jeDo przedmiot OsiC! fiIozofii Laska Sq dwie tezy: 1) ie istnieje opozycja mit(dzy faktem i wartosciq, 33 Zasugerowal to Martin H e ide g g e r w pracy Zur Sache des Denkens. Tilbingen 1969, s. 83. 3~ I:I. ~ i c k e r t: Der Gegenstand der Erkenntnis. 4. Auf!. Tilbingen 1921, s. XIII. Od sml~fCl L~ska w 1915 roku kolejne edycje tej pracy mialy dedykacjt(: "Emilowi Laskowl, droglemu przyjacielowi, w holdzie pamit(ci". 35 R. M a It e r: Heinrich Rickert und Emil Lask ... , s. 90. 138 Karl Schuhmann, Barry Smith 2) i:e to wlasnie "doswiadczenie" jest umiejscowieniem (locus) calej wartosci czy wai:nosci (validity), sensu czy znaczenia36. Gdyby poslui:yc siy terminologiq Laska, brzmialoby to nastypujqCo: istnieje "doswiadczalnosc wai:nosci, moi:liwosc zetkniycia siy, napotkania wai:nosci w aktach doswiadczenia". Takiego sensu czy wai:nosci nie moi:na doswiadczyc z samego siebie w oderwaniu od doswiadczenia, gdyi: "caly sens, kt6ry moi:na znalezc w doswiadczeniu, jest zwiqzany z prawdziwym (faktycznym) doswiadczaniem" (III, 67 i 80). Tymczasem sfery "tego, co faktyczne", czy tei: tego, co siy dzieje, oraz tego, co jest w tej chwili przedmiotem rozwai:an, Lask podzielil na obszar (psychicznego) doswiadczenia jako takiego i na obszar, kt6ry jest nam "dany" (Iub "odnajdywany" przez nas) w doswiadczeniu. W por6wnaniu z HusserIowskq teoriq intencjonalnosci ten podzial jest oczywistym truizmem. Akty tworzq, konstytuujq sfery doswiadczenia jako takiego i jest ona w opozycji do przedmiot6w "danych" intencjonalnie w tych:ze aktach. W rozumieniu Laska jednakZe taki spos6b myslenia zmierza do radykalnego odwr6cenia jednej z podstawowych zasad neokantyzmu, gloszqcej, i:e nic nie moze zostac uznane za "dane". Neokantyzm wzywal raczej do rekonstrukcji wszystkich przedmiot6w poza "transcendentalnymi formami" i kategoriami postrzeganymi jako te, kt6re rezydujq "w czystej swiadomosci" Iub "swiadomosci-w-og6Ie" (consciousness-in-general). W rzeczywistosci Lask mial swiadomosc, ze wprowadzajqc do neokantowskiego konstruktywizmu pojycie "danego" Iub "odkrytego"37, w pewnym sensie 36 Zr6wnuj'!c nie tylko waznose (Gelten) z wartosci,! (Wert), ale i sens (Sinn) ze znaczeniem (Bedeutung), Lask wykracza nawet poza Rickertowskie i Windelbandowskie zr6wnanie waznosci i wartosci, jak r6wniez poza Husserlowskie zr6wnanie sensu i znaczenia. Trzeba podkreslie, ze swobodne stosowanie termin6w przez Laska daleko odbiega od wsp6lczesnych stimdard6w scislosci czy precyzji; dlatego konieczne bylo przedarcie sir; przez dzunglr; niejasnej terminologii, by odkrye wlasciw,! trese jego teorii. Chcemy przypomniee, ze koncepcja waznosci po raz pierwszy zostala przedstawiona w pracach logicznych Hermanna Lotzego, jednego z nauczycieli Windelbanda. Wedlug Lotzego, waznose jest cech,! rzeczy, kt6re obowi,!zuj,! (bestehen), ale nie istniej,!. 0 prawdziwych zdaniach m6wi sir;, ze uzyskuj,! lub maj,! waznose. To tlumaczy dose swobodne stosowanie tego terminu przez Laska. 37 Fenomenologiczn,! analizr; tych termin6w zawiera praca: H. S pie gel b erg: Three Types of the Given: The Encountered, the search-found and the Striking. "Husserl Studies" 1984, n° 1, s. 69-78. Spiegelberg pokazuje, ze pojr;cie: dane w takim znaczeniu, w jakim posluguje sir; nim Husserl, zostalo rozwinir;te niezaleznie od Kantowskiego uiycia tego terminu. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 139 zbacza z drogi wyznaczonej przez neokantowski spos6b myslenia. 24 grudnia 1911 roku Lask pisal do HusserIa: "Wspominajqc Panski wplyw wywarty na mnie, a tYCZqcy siy mojego poglqdu w sprawie reIacji zachodzqcych pomiydzy podmiotem a przedmiotem, m6g1bym prawdopodobnie sprecyzowac ten wplyw przez wskazanie na fakt, i:e uprawiam typ intencjonalnosci, za kt6rym Pan siy opowiada, a kt6ry jest obecny we wszystkich neokantowskich terminach swiadomosci- -w-og6Ie."38 Akceptacja intencjonalnosci okazala siy wiyc pierwszq przestrzeniq wsp6Inie dzielonq przez Laska i Husserla. Rzeczowosc rna dwa oblicza: psychiczne i fizyczne. Niezalei:nie od tego, czy po stronie psychicznego doswiadczenia czy tei: po stronie jego fizycznych przedmiot6w to, co rzeczowe, jest jak uwaza Lask zawsze empiryczne i przestrzenno-czasowe z natury. M6wi o tym jako 0 "masie bycia" Iub jako 0 "masie psychofizycznej" (II, 7), tj. jak 0 czyms, co w sobie i w odniesieniu do siebie nie rna ani formy, ani tresci. Opr6cz tego istnieje nie-rzeczowa dziedzina sensu, znaczenia i prawdy, a wiyc wszystkie rodzaje "waznosci". W przeciwienstwie do rzeczowegobycia, tzn. do tego, co przestrzenno-czasowe, sfera ideaInej zasadnosci musi zostac okreslona jako rodzaj nie-bycia, co zdaniem Laska przypomina zjawisko aureoli Iub subtelnej, Iedwo uchwytnej konstrukcji otaczajqcej nieprzezroczystosc tego, co jest39. Lask nie broni jednak teorii dw6ch swiat6w, w kt6rej praktyczny, zmyslowy swiat bycia i ponadzmyslowy swiat zasadnosci moglyby funkcjonowac na tych samych prawach. Dla niego te dwie sfery Sq raczej dwoma niekompletnymi i niedoskonalymi ogniwami, kt6re pozostajq wzglydem siebie w opozycji, tak sarno jak cos "materialnego", cos tkwiqcego u podstaw, substrat czy nosnik wlasnosci wzglydem czegos, co rna przypadkowq formy, ksztalt czy struktury. Te dwa elementy zloi:one razem tworzq dopiero jeden swiat, wlasnie ten, kt6ry dany jest w doswiadczeniu. To, co dane w doswiadczeniu, jest czyms wiycej nii: tylko czystq faktycznosci q, ale tei: nigdy nie jest czyms mniej nii: faktycznosciq, 38 Lask pisze dalej: "Z tego powodu jestem oskarzany przez mojego nauczyciela Rickerta 0 porzucenie Kanta i powr6t na reakcyjn,! drogr; ku staroiytnoSci." 39 Koncepcja ta, jak r6wniez terminy: bycie i nie-bycie stosowane przez Laska (II, 6f), mog,! nasuwae skojarzenie z L'Ptre et Ie Nean! Sartre'a. lednak nie-bycie Laska to nie swiadomose ani podmiotowose, ale raczej obiektywne kr61estwo znaczenia i prawdy. I 140 Karl Schuhmann, Barry Smith gdyz jawnosc lub pojyciowa inteligibilnosc nie mogq istniee poza relacjq wzglydem jakiejs (irracjonalnej) tresci. Nie istnieje Platonskie kr61estwo odlqczonych i niezaleznych idei. Wszystkie formy Sq "enklityczne" (II, 93), a waznosc istnieje jedynie jako cos uzasadnionego tylko w odniesieniu do pierwotnej materii. Nie oznacza to jednak jak byloby to do pomyslenia w renesansowym naturalizmie ....:. ze tresc stalaby siy "matkq form". Waznosc (w swojej wewnytrznej strukturze) jest odniesiona do niejasnych, kryjqcych siy u podstaw istotnych, materialnych element6w, ale widoczna jest tylko tam, gdzie Sq podmioty, kt6re zwracajq siy ku temu niejasnemu, kryjqcemu siy u podstaw surowcowi (dokladnie tak jak kometa, kt6ra rozwija sw6j ogon tylko wtedy, gdy zbliza siy do Slonca). Nosiciel doswiadczenia kt6rego Lask por6wnuje do "podmiotowosci" staje siy przeto "sferq, w kt6rej dokonuje siy aktualizacja obiektywnie waznej tresci" (III, 96). lednakZe podmiotowosc jako taka moze sluiyc tylko dop6ty, dop6ki sarna w sobie jest prawdziwa i przez' to naleiy do calosci tresci, do kt6rych odnosi siy waznose. Dlatego sens i wartosc mogq funkcjonowac tylko w obszarze calkowitej masy bytu, skladajqcej siy zar6wno z fizycznych, jak i psychicznych "fenomen6w" postrzeganych na spos6b Brentana40. Lask nadaje tresci (przedmiotowi faktycznosci) donioslosc nieobecnq, nie majqcq odniesienia w neokantowskiej mys1i41. Z drugiej jednak strony mozna sqdzic, ze Lask sprzeciwialby siy wszelkim pr6born redukcji formy do tresci. Dotyczy to nie tylko form przedmiot6w, ale i form podmiot6w. Dlatego tez nie pr6bowal przeksztalcie sensu czy znaczenia w proste odzwierciedlenia, produkty naszych rzeczywistych akt6w psychicznych, ale podzielal Husserlowski antypsychologizm, dopatrujqcsiy gl6wnej zaslugi Husserla w tym, ze "nalegal on na oddzielenie sensu od realnych struktur" akt6w, kt6re lezq u ich podstaw (II, 425; por. r6wniez II, 292). Stqd sluszna wydaje siy uwaga, iz w rozumieniu Laska "podmiot otrzymuje od kr6lestwa przedmiot6w to, co jest wazne. Podmiot zaleiy od tego, co jest wazne, podczas gdy waznosc pozostaje tym, czym jest niezaleznie od pod40 Zob. F. B r e n tan 0: Psychologie vom empirischen Standpunkt. Leipzig 1874, s. 10 nn. Oczywiste slady brentanizmu w mysli Laska nie mog'!, niestety, zostmS przesledzone w tym artykule. 41 Por. F. K rei s: Zu Lasks Logik der Philosophie. "Logos" 1921/1922, Bd. 10, s.234. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 141 miotu."42 Sens i waznosc zawsze mogq zostae oddzielone od'akt6w, empirycznych. Natomiast gdyby teraz poslugujqc siy slynnq frazq Windelbanda zinterpretowac idealizm jako "rozpuszczenie siy (dissolution) bycia w procesach swiadomosci"43, to przynajmniej ,w takim stopniu, w jakim brana jest pod uwagy niezaleznosc myslowa prawdy, znaczenia i waznosci, Lask musialby zostac nazwany realistq'i to w sprzecznosci z neokantyzmem generalnie. Lask wyszedl od tezy czystego dania waznosci w aktach doswiadczajqcych. Naleiy jednak powiedziec, ze niemozliwe jest uzyskartie dostypu do sensu i prawdy z pominiyciem rzeczowego doswiadczenia danych tresci i rzeczy. Z tego wlasnie wzglydu wszechobecnosc waz~ nosci sprawia, ze r6wniez przedmiot jest wszechobecny. Waznosc jest' niezbydnym elementem obiektywnego ksztaltu calej intencjonalnosci, a nie czyms, co powstalo wskutek poczucia przyzwoitosci czy tez laskawosci podmiotu, gdyz nic nie moze bye dane, dop6ki nie zostanie podciqgniyte pod lub zamkniyte w obrybie pojycia czy kategorii bqdz tez zrozumiane lub postrzezone jako to a to. Ta "transsubiektywnosc" sensu jest zalozona z g6ry w calym doswiadczeniu (III, 110; termin przejyty przez Laska od 10hannesa Volkelta). Sens jako taki jest zatem niekompletny i wymaga pewnego materialu, kt6ry tkwi u jego podstaw. Ten sens jest wszakZe tylko substratem waznosci, nie zas jego silq sprawczq. Sens uzalezniony jest od psychofizycznej masy, ale jednoczesnie nie moze byc zredukowany do niej. Na tym og6lnym poziomie Lask i Husserl zgadzajq siy co do podstawowej funkcji i natury intencjonalnosci. Swiadomose nie jest ani swoim wlasnym przedmiotem, ani tez nie jest ograniczona do swoich wewnytrznych tresci, idei czy wyobrazen. Wrycz przeciwnie, "dotyka" 42 H. S 0 m mer h a use r: Emil Lask in der Auseinandersetzung mit Heinrich Rickert ... , s. 135. 0 waznosci nieredukowalnej do podmiotu naleiy powiedziec, ze jest plzed-dana. Dlatego mozna r6wniez przyj,!c, ze Lask uznaje "doswiadczenie formy jako formy" (por. T. S. Fer r a z, Jr.: Die Zweidimensionalitiit des Rechts als Voraussetzung fUr den Methodendualismus von Emil Lask. Meisenheim am Glan 1968, s. 112 i 129), a ta sugestia przywodzi na mysl Husserlowskie pojycie intuicji kategorialnej. By unikn,!c zwodniczych, platonizuj,!cych interpretacji, trzeba zgodzic siy, ze "waznosc nabywa swoich wlasciwosci bycia norm'!, wymogiem czy tez »powinnosci,!« tylko w konfrontacji z podmiotem" (H. S 0 m mer h a use r: Emil Lask 1875-1915. "Zeitschrift fUr philosophische Forschung" 1967, Nr. 21, s. 142). 43 W. Win del ban d: Geschichte der Philosophie. Tiibingen-Leipzig 1900, s. 463 n. 142 Karl Schuhmann, Barry Smith rzeczywistosci44 jak nazwal to Lask, uzywajqc Alystotelesowskiego terminu. Rownoczesnie nie jest wyeksploatowana przez transcendentalny przedmiot. Aby dotrzec do rzeczy, naleZy siy od nich z.dystans~- wac, dlatego aby je uchwycic, pojqC, naleZy w pewnym senSle oddahc siy od nich. Intencjonalnose zachowuje otwartose roznicy miydzy dwoma polami 0 takiej samej si1e oddzialywania i dziyki tej wlasnie roznicy swiadomose rna moc wykraczania poza danq indywidualnq. rzecz, jak i uchwycenia ogolnosci sensu czy znaczenia. W taki wlasnie sposob oraz z racji tego, iz podmiot oddal~ siy od pr:e~miõu.' ,:prowaCizone zostaje w swiat materii to, co mozna nazwac "mtehglbIlnym porzqdkiem", porzqdkiem qua zdolnosciq, ktorej realizacja nastypuje w swiadornosci, albo qua zracjonalizowaniem struktury. "Panarchia logosu", tak Zywo broniona przez Laska (II, 133; III, 251), polega na tym, ze swiadomose godzi w przedmiot, lecz nigdy z nim siy nie zgadza. Podmiot jest zatopiony w swiecie waznosci, a przedmioty stajq sif( fenomenami wskutek przyjycia formy. "Punktem wyjscia czy tez pbdstawqodniesienia jest dla nas sens, ktory jest wazny dla lub w odriiesieniu do podmiotowosci" (III, 91). Mozna z tego wywnioskowae, ze Lask i Husserlpodzielajq poglqd, iz "nie istnieje nic poza swiatem fertomenow -1nie rna rzeczy samej w sobie"45. Mozna nawet posunqe siy nieco dalej i stwierdzie w stylu, ktory nie jest obcy Nietzschemu46, ze obalajqc pozornie "prawdziwy" swiat rzeczy samej w sobie, Lask obalil rowniez -lecz jedynie pozornie - "fenomenalny" swiat "rzeczy dla naS". Prowadzi to do waznego zastrzezenia wobec tezy Husserla, mianowicie ze wszystkimi intencjonalnymi aktami rzqdzi pewien zwiqzek zachodzqcy miydzy noetycznymi i neomatycznymi strukturami (w terminologii Husserla), a wiyc strukturami aktow i strukturami zamierzonych (intended) przedmiotow. Jak pisze Husserl w Ideach I, swiat przestrzenno-czasowy posiada "tylko byt intencjonalny" i dlatego zaleZy od naszej swiadomosci47. Z tym stwierdzeniem koresponduje, przynajmniej po cZysci, doktryna Laska gloszqca, ze forma (tj. "sens" rzeczy) "musi wesprzee siy" na podmiocie (II, 94 i III, 111; jest to 44 Por. III, 253 z A r y s tot e I e s: Metafizyka, 1072 b 21. 45 H. R 0 s s h 0 f f: Emil Lask als Lehrer von GeOig Lukacs. Bonn 1975, s. 61. 46 Por. F. N i e t z s c h e: Zmielzch boiyszcz, rozdzial zatytulowany: Jak "prawdziwy swiat"stal si? bajkq. 47 Husseriiana, III/I, 106. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 143 wlasnie przedstawienie "enklitycznego" charakteru formy, 0 czym pisalismy wczesniej). Strefa waznosci nie jest samowystarczalna, zamkniyta w sobie czy tez ukierunkowana na siebie, lecz raczej "wychodzi poza siebie" (II, 44); "zwraca siy ku zasadzie, jakq jest podmiot" (II, 426). Lask i Husserl Sq tutaj zgodni. Obaj przedstawiajq relacjy podmiot swiat w sposob dualistyczny, z tq wszakze roznicq, ze dla autora Idei I podmiotowose jest pierwotnym, zrodlowym umiejscowieniem nie tylko domniemanej zewnytrznej rzeczywistosci, ale i sensu czy znaczenia (swiadomose jest "ulozona" na podobienstwo kartezjanskiej substancji, samowystarczalnego krolestwa, krainy funkcjonujqcej na wlasnych prawach i zasadach), dla Laska zas "jedyny samowystarczalny »swiat« jest domenq bytu" (II, 94), czyli psychofizycznej masy, do ktorej musi siy odnosie caloseznaczenia. Dlatego Lask opowiada siy za "scisle obiektywistycznq tendencjq" (III, 91), za "stanowiskiem transcendencji" (II, 414), pojmujqc psychicznq masy jako transcendujqcq samq siebie zarowno ku realnosci, jak i ku znaczeniu czy sensowi. Lask odrzuca przeto nie tylko donioslose znaczenia podmiotowosci w neokantyzmie, ale rowniei Husserlowskie pojycie podmiotowosci jako umiejscowienie (locus) calej konstytucji przedmiotow. Istnieje jednak takze pojycie sensu, ktore jesli wezmiemy je pod uwagy prowadzi do wniosku, ze Lask wiykszq wagy niz Husserl czy neokantysci przywiqzywal do tezy, ze istnieje wiele ego, ze swiat jest jawny, publiczny. Dlatego kazdy indywidualny podmiot transcendowalby siebie zarowno w kierunku swiata, jak i w kierunku innych podmiotow (III, 186). Takie ujycie sugeruje pokrewienstwo mysli Laska i Maxa Webera w okresie ich pobytu w Heidelbergu48. Jak pokazalismy, zarowno Lask, jak i Husserl (Idee 1) doceniajq "przewrot kopernikanski" dokonany przez Kanta. Obaj postrzegajq swiat jako sensowny, znaCZqcy i glyboki, bydqcy w pewnym sensie zaleznym od podmiotu. JednakZe podmiot wedlug Husserla uzyskuje ontologiczny prymat do tego stopnia, ze jego (wlasny) byt jest rozumiany jako cos absolutnego. Dla Laska z kolei kopernikanizm oznacza tylko priorytet podmiotu z epistemologicznego punktu widzenia. W akcie transcendowania nas samych w kierunku swiata realne rzeczy Sq w jakis sposob wyjawiane, odslaniane, a to danie, ta "odkrytose" tego, co realne, nie moze ulec rozproszeniu w konstelacje zna48 Zob. M. Web e r: Max Weber. Ein Lebensbild. Heidelberg 1950, s. 528-530. 144 Karl Schuhmann, Barry Smith czenia lub te, kt6re nadajq znaczenie, tak jak to jest moiliwe w koncepcji HusserIa. W tej kwestii HusserI jest bez wqtpienia znacznie bardziej ortodoksyjnym kantystq nii Lask. Metoda HusserIa pol ega na obnaianiu, pozbawianiu doswiadczenia wszystkich wysokopoziomowych wierzchnich warstw, ai dojdzie siy do nagiej, czystej r6inorodnoscidanych hyletycznych, kt6re majq sens 0 tyle, 0 ile Sq "oiywione w aktach nadajqcych znaczenie"49. Lask, przeciwnie, zwracajqc siy do swiata rzeczy, chce zachowac kontroly i utrzymac w ryzach te wlasnie rzeczy (jako takie), chce "dokladnie przeanalizowac kopernikanskq doktryny, zatopic wainosc i wartosc w samych przedmiotach" (II, 389). HusserI zaczyna od swiadomosci "w postawie naturalnej", czyli od tej swiadomosci, kt6ra przyjmuje za pewnik istnienie niezaleinego, samodzielnego swiata. Nastypnie wskazuje, ie relacja zachodzqca miydzy naturalnq swiadomosciq a niezaleinym swiatem ma charakter wt6rny i bazuje na innej, glybszej warstwie, a mianowicie na aktach konstytutywnych. Dlatego rezultat wywodu HusserIa jest w sprzecznosci z tq wlasnie naturalnq, teoretycznq swiadomosciq, od kt6rej zaczql. Ten zwrot nastqpil dziyki "redukcji transcendentalnej", a jego efektem jest teza, ie "nasza pospolita mowa bycia'? powinna byc unicestwiona, tak by powstalo miejsce dla jej przeciwienstwa50. Zdaniem HusserIa, to nie rzeczywistosc, ale swiadomosc jest w najpelniejszym tegoslowa znaczeniu. I tutaj r6wniei -' przynajmniej do pewnego stopnia podqia HusserI sladem oryginalnej doktryny Kanta. Filozofia samego Kanta zostala oSqdzona ptzez jego nastypc6w jako niesp6jna w tym sensie, ii nie pokazuje;\v jaki spos6b wsp6listniejq pojycia empiryczne i transcendentalne. Co wiycej, nie pokazuje r6wniei, jak rna siy dokonac przejscie od pospolitego do filozoficznego oglqdu swiata. HusserI pr6bowal zaradzic temu przez otwarcie rozmaitych "scieiek", kt6re mialyby prowadzic od swiadomosci naturalnej do kr6lestwa tego, co transcendentalne. Podobnie Lask dostrzega koniecznosc "zastosowania czy tei wykorzystania kantyzmu po raz kolejny wzglydem niego samego" (II, 90), jednak nie szuka srodk6w i sposob6w poza samym systemem; nie szuka stodk6w, za pomocq kt6rych m6glby zbu49 Par. Husserliana, III/I, 226 f. 50 Tamze, 106. Dwa oblicza idealiz!TIu: Lask a Hussed 145 dowac most i przeprowadzic kantyzm naddomniemanq czy tei istniejqcq jui przepasciq. Zamiast tego woli pokazac nieadekwatnosc termin6w, kt6ra jest powodem niesp6jnosci. Przede wszystkim przenosi niekt6re z tzw. subiektywnych form i kategorii na strony podmiotu, tak ie stajq siy one warunkiem nas~ego kognitywnego dostypu do swiata, a nastypnie pokazuje, ie nie istnieje jui potrzeba zaloienia ani istnienia rzeczy samych w sobie, ani tei transcendentalnej podmiotowosci, by wytlumaczyc nasze codzienne doswiadczanie swiata i nas samych. Interpretatorzy Laska sklonni byli scharakteryzowac calq ty procedury jako powr6t do przedkantowskiego dogmatyzmu51. Zauwaimy jednak, ie metoda Laska rna wydiwiyk "transcendentalny", przynajmniej w Rickertowskim uiyciu tego terminu, a wiyc "rna na celu odnalezienie transcendentalnych przedmiot6w, kt6re W ostatecznoscistajq siy normq poznawania"52. Jeszcze wainiejszy wydaje siy sqd Laska, ie poznanie i jest to zawstydzajqco ledwie zauwaialna neokantowska cecha nie jestkwestiq nas~ego pasywnego odzwierciedlania obiektywnie istniejqcego swiata; jak pisal, nie jest to "przedstawienie" ani "odtworzenie" rzeczywistosci. Swiadomosc, zajmujqc siy sensem i prawdq, rna raczej do odegrania okreslonq kreatywnq czy tei produktywnq roly.Bezposrednie doswiadczenie w sensie emocjonalnego doznania czy postrzegania faktycznie dysponuje rzeczami mu danymi. To bezposrednie doswiadczenie nie przyjmuje, nie wchlania tak po prostu rzeczy w ichpelnYll1 i masowym daniu, tak jakby podmiotowosc byla neutralnympojemnikiem, w kt6rym miano by skladowac pierwotny, nienarus:lony swiat. Poznanie nie jest czysto intuicyjnym posiadaniem rzeczy.-Oczywiscie, jeieli ma odnosic siy do rzeczy, to musi zaloiyc jakies int,ujcyjne danie jako sw6j nieodzowny pierwszy substrat, podloie. Jednakiezadziwienie rzeczami, emocjonalne poraienie nimi, nie jest jeszcze ich zrozumieniem. Poznanie musi daleko wykraczac poza Sfefy (emocjonalnych) wraien. Jest one w gruncie rzeczy scisle zwiqzane ze sferq sqdzenia, sferq naszego decydowania 0, orzekania, determinowania kogos, cos. Poznanie jest przypisane do rzeczy. Podobnie ze sqdzeniem nie odnosi siy do 51 Par. E. Her rig e I: Emil Lasks WertSystem. "Logos" 1923/1924, Bd. 12, s. 102; H. So m mer h au s e r: Emil Lask in der A useinandersetzung mit Heinrich Rickert ... , s. 154. Pogl,!d ten podzielal r6wniez Rickert (par. przypis 38). 52 H. Ric k e r t: Der Gegenstand der Erkenntnis ... , s. 20. Zob. II, 414 n. 10 Mi<;dzy kantyzmcm ... 146 Karl Schuhmann, Barry Smith i nie wi~ze siy z przedmiotem w jego niezroznicowanym daniu. Odnosi siy raczej do niego qua to, co zamierzone lub narzucone. Jak wiyc trzeba rozumiee czy tez na czym polega wklad podmiotowosci w proces, ktory swoj pocz~tek rna w doswiadczeniu a ko-. ' mec w poznaniu? Mozemy powiedziee, ze polega on na wybieraniu pewnego punktu widzenia, z ktorego mozna uchwycie sens rzeczy - ': taki sposob, ze ta rzecz ulegnie dekompozycji lub Tozszczepieniu ~ otrzymamy roznorodnose dystynktywnych przejawow, wlasciwosci 1 cech. Wowczas przedmiot poznania przestaje juz bye tym przedmiotem, ktory byl oryginalnie dany w emocjonalnym doznaniu, staj~c siy. takim, kt~ry ulega podzialowi na. wielose przejawow (aspects) czy tez wlasnoscl, 0 ktorych mozna powiedziee, ze wszystkie zawieraj~ w sobie lub nios~ ze sob~ znaczenie. Odpowiednio tez s~dzenie roznicowane jest na swoje wlasne, wspolzalezne, korelatywne elementy podmiotu, orzeczenia itp.53 Trese aktu s~dzenia jest "antagonistycznie p~dzielonym sensem" (II, 306), ktory zawiera zarowno formy kategonalne wprowadzoneprzez poznaj~cy przedmiot, jak i plZed-dane i wyprobowane tresci, do ktorych te formy zostaly zastosowane. Wlasciwy przedmiot poznania jest produktem powolanym na swiat przez transcendentalne tworzywo trese, ktora jest dana w emocjonalnym doznaniu w procesie strukturyzacji i artykulacji (tj. w procesie konstruowania lub wyrazania). Proces ten polega na narzuceniu form, ktore dokladnie odpowiadaj~ tresci tworzywa i podnosz~ go przez to ?O poziomu ,:aznosci. Sens lub znaczenie nie s~ dlatego radykalnie 1 bezsprzeczme transcendentne wzglydem podmiotowosci, tak jak przedmiot emocjonalnego doswiadczenia. Swiat, do ktorego odnosi siy s~dzenie, nie jest juz transcendentnym swiatem rzeczy doswiadczanych, ale raczej sfer~ "quasi-transcendencji" osadzonej w jej obrybie (II, 421). . Przedstawiona tu calose, postrzegana i interpretowana z fenomenologicznego punktu widzenia, poci~ga za sob~ dwa rozbiezne naS~ypstwa. Husserl i Lask zgadzaj~ siy w pelni co do bezwzglydnie plerwszorzydnego charakteru bezposredniego, zmyslowego dania. . . 53 Wyczerpuj'!ce om6wienie teorii s,!du Laska wymagaloby podania wszystkich plaszczyzn przeciwie6.stw, kt6re sam autor wyr6znia (trafianie i nietrafianie w przedmiot, zgodnosc i sprzecznosc z prawd,! itd.). Niemniej jednak, wyl,!czaj,!c pojl(cie sensu s,!dzenia, pozostale rozr6znienia nie odgrywaj,! wil(kszej roli w por6wnywaniu mysli Laska z mysl,! Husserla. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 147 Ten pierwotny, autentyczny typ swiadomosci jest z gory dany we wszystkich aktach intencjonalnych. Inne typy swiadomej aktywnosci musz~*bye od niego pochodne, gdyz jego cZysci kOhstruuj~ce musz~ wywodzie siy z tego plZed-danego fundamentu, zasady. Oznacza to, iz struktura swiadOn1Osci jest taka, ze jeden poziom wspiera siy na fundamentach innego, pierwotnego. To z kolei implikuje podobny podzial po stronie przedmiotow. Tutaj rowniez mozemy mowie 0 fuñ darrientalnej warstwie,ktora jest jak j~ rtazywa Lask- "prawdziwie transcendentna" wzglydem podmiotu jej doswiadczaJ~cego (II, 425). Lask opisuje ty fundamentalñ warstwy jako sfery"bezopozycyjnosci" lub "transopozycyjnosci"54 (terminy te bliskies~ mysliPlotyna)55. W przeciwienstwie do warstwy s~dzenia, ktora chatakteryzuje siy wie~ lopostaciowosci~ i zroznicowaniem, swiat Tzeczy transcendentnych jest dostypny tylko w aktach "czystego poswiyceniasiy"lubHingabe (II, 396), wktorych podmiot zostaje "wydany" swiatu. lednakze dla Husserla staranny opis tych wlasnie aktow nizszego rZydu i ich korelatow, a wiyc opis fenomenologii percepcji, jest koniecznym warunkiem wstypnym zrozumienia pojawiania siy cty tez wylaniania siy aktow wyzszego rZydu, natomiast Lask pomija jak~kolwiek analizy tej tak waznej, fundamentalnej sfery; Zajmuje siy wyl~cznie* teori~ s~du i teori~ kategorii, nie interesuj~c siy materialnym swiatem rze54 W jednym miejscu Lask m6wi r6wniez 0 "r6znorodnosci" pierwotnej strefy (II, 401). Jest to oczywiscie aluzja (a nawet przytyk) do Kanta, kt6ry utrzymywal, ze doznawanie emocjonalne rodzi chaos wlasciwosci bl(d,!cy czyst,! r6znorodnosci,!, "gwarnym" nieladem. Wediug Laska natomiast doswiadczenie sensu odnosi sil( do jednolitych przedmiot6w, kt6re same w sobie S,! juz kompletne. Wielorakosc wystl(plljetylko . w podmiotowej analizie danego. Zdaniem Kanra droga od emocjorialnego doznania do racji rozumowej wiedzie teleologicznie od wielopostaciowej do jednolitej jdei, natomiast zdaniem Laska prowadzi ona od bezopozycyjnosci do opozycyjnosci, od tego, co jednolite; do tego, co rozczlonkowane na r6znorodnosc aspekt6w. • 55 Lask "gruntownie znal dziela greckich filozof6w" (E: Her rig e 1: V01Wort des Herausgebers w I, XVII). Swiadczy 0 tym posmiertnie wydany cykl jego wyklad6w 0 Plotynie (III, 1-56) oraz ekstensywna dyskusja zdzielami Arystotelesa zawarta VI innych opublikowanych pismach (II, 223ff. i 317ff.). Bez w'!tpienia byl jednymz nielicznych myslicieli swoich czas6w, kt6rzy dokladnie przestudiowali Plotyna (zob. II, 235-240), . a jego Enneady Lask przeczytal w edycji Creuzera i Mosera z 1835 roku(zob. odl).o- . snik do tej edycji w II, 20 n). Lask rozumienie. Plotyml zawdzil(cza w duzej mierze Eduardowi von Hartmannowi(I1, 223n i 237 n). Warto r6wniezdodac, zemotto do oryginalnej edycji Die Logik der Philosophie (Tubingen 1911)niestety pominl~te w Gesammelte Schriften pochodzi wlasnie od Plotyna. 10* --------------------------------.. ------"'"'--------------~----_._.-. 148 Karl Schuhmann,Barry Smith czy. Tak wiyc Husserl i Lask w punkcie wyjscia podzielaj,!pogl,!-d dotycz,!-cy relacji zach()dzqcej miydzy bezposrednimi i posrednimi typami swiadomosci swiata, ale roini,!--siy co do stopnia wainosci przypisywanej odpowiednim terminom tejie relacji. Przez to fenomenologiC( Husserla moina postrzegae jako uzupelnienie myslenia Laska. Jesli jednak rozwaiymy stanowisko obu filozofow wobec natury obiektywnych korelatow naszych aktow kognitywnych, to stwierdzimy, ie znacznie roini,!siy oni od siebie nie tylko w kwestii tego, co uwaiaj,!za najwainiejsze, ale i w kwestii wnioskow, jakie wysnuwajq. Wedlug Husserla, bezposredni przedmiot s,!-dzenia to Sachverhalt, czyli stan rzeczy, cos ontologicznie "pozytywnego" w tym sensie, ie jest rzecz'!realnie istniej,!-c,!, ktota funkcjonuje na wlasnych prawach i nie wychodzi poza sam,!siebie za pomoc,!czystego znaku lub pelnomocnictwa danego czemus innemu. Bezposredni przedmiot s'!-dzenia posiada swoje nieredukowalne bycie. Stany rzeczy (Sachverhalte) mog,!wpewnym stopniu wymagae rzeczy realnych jako swoich elementow czy fundamentow. Co wiycej, jeden i ten sam stan rzeczy moie bye ujyty przez roine osoby w roinych aktach i w tym sensie jest powtarzahiy. Stany rzeczy przypominaj,!przez to rzeczy realne, ktore rowniei moina uchwycic w niezliczonosci aktow i przez roine osoby przy roinych okazjach. Ten wlasnie zwi'!-zek zachodz'!-cy pomiydzy rzeczami a stanami rzeczy zostal jednak z miejsca odrzucony przez Laska (II, 391 n). Przedmiot s,!-dzenia uwaia on jest czyms, co musi bye wyraznie odroinione od jakiegokolwiek przedmiotu percepcji, poniewai sens nieuchronnie poci,!-ga za sob,!jednoczesnie wyroinienie i mnogose, przez co przedmioty w kaidym z przypadkow prezentuj,!siy w jednolitym ksztalcie. Aby podniese przedmiot do poziomu s,!-dzenia, podmiotmusi opracowae na nowo, przerobie i przefasonowae go, a to bznacza, ie poznanie moie odnosie siy i nawi'!-zywae do rzeczy jako takiejtylko w sposob posredni. Przedmiot w swoim stanie nienaruszonej bezopozycyjnosci pozostaje jedyn,!norm,!-, dziyki ktorej d()konuje siy oceny s,!-dzenia z uwzglydnieniem jej adekwatnosci i poprawnosci; lednak sarno s,!-dzenie bezposrednio odnosi siy tylko do okreslonych cZysci sensu, wykrojonych z oryginalnego datum pelnej oryginalnej podstawy odniesienia, plaszczyzny porownawczej danych. Swiat tworzony przez s,!-dzenie i sens oraz prawdy jest tedy zbiorem "imitacji zajmuj,!-cych drugorzydn,!pozycjy". Jest wykrojony z prostego swiata rzeczy prawdziwych, swiata Dwa oblicza idealizmu: Lask a HusserI 149 rzeczy realnych, ktory Lask nazywa "otchiani,!-, rozpadlin,!sztucznosci iobrazowosci" (II, 352 n). Ten wywod sugeruje, ie poznanie jest pewnego rodzaju gwaitem dokonanym na tym, co dane. Zrywa z rzecz'!napotkan,!-, umieszczaj'!-c j,!poza zasiygiem bezposredniego "wezwania". Wynika z tego, ie swiat znaczenia jest rezultatem okrojenia tresci bezposredniego doswiadczenia. Swiadomose w swej aktywnej fazie nie jest przeto w iaden sposob prawdziwie produktywna czy kreatywna, ale raczej destruktywna. "To nie nienaruszone przedmioty S,!tym, co staje siy »tresci,!-« dla »formy« s,!-dzenia; to, co wchodzi w sklad s,!-dzenia, to tylko ich rozczlonkowane i wyizolowane elementy" (II, 375). Stwierdzenie to winno obalie wszystkie plotynizuj,!-ce ujycia poznania, rozumiane jako ogolny zarys idealnosci poprzedzaj,!-cy rzeczywistose i w jakis sposob slui,!-CY za jej wyznacznik. Dla Laska, podobnie jak dla brytyjskich empirystow, krolestwo idei jest drugorzydne i pochodne; wspiera siy onb na czyms porownywalnym do "impresji" Hume'a. Jednakie kopie i obrazy nie S,!dokladnymi odzwierciedleniami rzcczy pierwszej, pierwotnej. S'!one raczej rezultatem tozproszenia na miriady fragmentow sensu czy znaczenia, ktore nigdy nie mogl!: bye pol'!-czone w taki sposob, by zrekonstruowana zostala jednosc podmiotu. Spontanicznosc swiadomosci, tak waina dla Kanta, pol ega tylko na zmuszaniu nas do nieod"Yracalnego zatracenia, zarzucenia swieiosci i iywotnosci percepcji, a wola poznania jest przez to nieodwolalnie "negatywn,!cech,!dystynktywn,!podmiotowosci" (II, 418), zdolnosci,!-, ktora prowadzi do atomizacji pierwszej, pierwotnej rzeczy. 4. POlnanie i zycle56 Wszystkie omawiane tu obszernie akty mialy charakter tebretyczny i w nich zostaly ukonstytuowane przedmioty teoretyczne przed56 Literatura poswiycona tw6rczosci Laska dotyczy albo jego prac logicznych, albo jego filozofii prawa. Pojycie iycia, mimo iz jest,centralne w pracach posmiertnych, nie zostalo dot!!d om6wione. Jest to tym bardziej godne ubolewania, ze ta wlasnie idea (byd!!ca dalekim echem koncepcji Diltheya) moglaby pom6c piawidlowo zrozumiec r6wniez wczesne prace Laska. Dlatego prawdziw!! strat!! jest to,ze Lask nie zd!!iyl napisac zapowiadanej pracy na temat kontemplacji i iycia (informacjy 0 projekcie Laska podaje E. Her rig e I w VOlWort des Herausgebers, I, XX). 150 Karl Schuhmann, Barry Smith mioty s,!CIzenia i poznania. W opinii Laska proces teoretyczny wprowadzony zostaje w ruch przez woly kontroli i dominacji nad swiateJ,11; jednakZe jego najwainiejszym osi,!gniyciem jest bezstronne spojrzenie na rzeczy i powstrzymanie czy tez okielznanie zapalu do manipulowania nimi. Stwierdzenie to nie jest tak paradoksalne, jak moze siy wydawac na pierwszy rzut oka. Obiektywne i beznamiytne* badanie obiektywnej przedrniotowej riatury i wlasciwosci rzeczy rna w dluzszej perspektywie ulatwiae nam kontroly i wladzy nad nimi. W swoich pozniejszych rozmyslaniach Lask doszedl do punktu, z ktorego zacz'!l postrzegae teoretyczny proces jako cos wyodrybnionego Z naszego pospolitego sposobu i formy istnienia. Ion, i Hussed zauwaiy-. Ii, ze najtrafniej mozna scharakteryzowae to teoretyczne podejscie jakosposob, w jaki bezstronny i niezaangazowany widz zachowywalby siy wobec swiata. Czy~t'! teori,! jest kontemplacja (Lask) lub medytacja (Husserl). S,! one jednyrni z wielu mozliwosci niezaleznego funkcjonowania podmiotu i wyrazania samego siebie. To wlasnie na ksztaltowaniu siebie i wyborze wlasnych realizacji polega istota swiadomego iycia. Zatem iycie najogolniej ujmuj,!c jest sekwencj,! aktow nie tylko odnosz'!cych siy do rzeczy, alei byd,!cych w interakcji z nimi. Zachowanie teoretyczne jest tedy bardzo szczegolnego rodzaju, gdyz przynajmniej okresowo zawiesza interakcjy zachodz'!C'! pomiydzy aktem a rzecz'!. Funkcjy zachowania teoretycznego mozna porownae do funkcjipelnionej przez fermaty w utworze ~uzycznym. Dlatego teoria jest przedluzonym (czy tez, z tego powodu, antycypowanym) dzialaniem; jest iyciem aktualnie represjonuj,!cym sarno siebie. Teoria to zatem sposob, w jaki sarno iycie moze zostae "wyparte z iycia" (aus dem Leben abgedriingt, III, 219). Przedmioty stanowiska teore1:)izuj,!cego sprawiaj,! wrazenie pozbawionych rozmachu i donioslosci; trac,! swoje aktywne wlasciwosci, zanika ich zwi'!zek z iyciem. "Zyj,!ca podrniotowose ~stanawia sam,! siebie jakopodmiotowose kontemplacyjn,!, w WYIliku czego tworzy krainy cieni, bezosobowy obszar przedrniotow" (III, 179). Platonski "prawdziwy swiat" -swiat idei zostajeodsloniyty raz jeszcze jako homeryckie krolestwo zmarlych. Jawi siy jak? artefakt, ajego przejã wy S,! jedynie fantom ami, przywidzeniarni. Swiat obiektywnos~i jest "dryfuj,!cym l,!dem", a sam dryf jest syll}ulowany (III, 231). Rowniez tensztuczny kawalek l,!du wypelniony jest "sztucznymi konstrukcjami, ktore same w sobie nie s,! oiywione" (III, 228). Ten swiat to w rzeDwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 151 czy samej swiat podziemia, relikt i blade wspomnienie naszego autentycznego, pierwszego iycia. Swiat, w ktorym doswiadczane jest prawdziwe iycie, "nigdy nie jest czyst,! natuf<!" (III, 241), tj. natur,! zobiektywizowan'! i uzmyslowion,! przez nauki przyrodnicze. Natura wten sposob doswiadczana jest raczej totalnosci,!, sum'! rzeczy w procesach interakcji. Na skutek tego jakikolwiek p04miot, ktory bylby odpowiednikiem czy tez duplikatem swiata zredukowanego do czystej natury, nie moglby bye niczym wiycej, niczym lepszym, jak tylko zredukõanym podmiotem, upiornym kartezjanskim sposobem myslenia, podmiotem, ktory jest nieuchwytny w i przez to oddalony.ad swiata codziennego doswiadczenia. Podmiotowose ta jest "konstytuowana" poza istniej,!cym podmiotem w sposob wyl,!cznie negatywny. Ni6 jest ona powodowana czy tez wywolywana przez okreslone akty lub czyny, lecz przez powstrzymywanie siy od nich wstrzemiyzliwose wzglydem nich wlasnie. Tego typu podmiotowose to wynik "rozpadu pelni iycia" (III, 232). Chociaz na pierwszy rzut oka przedstawione podejscie rna antyteoretyczny, a nawet antynaukowy charakter, mozna wskazae kilka elemen tow zbieznych z mysl,! filozoficzn,! Husserla, ktory ni6strudzenie propagowal ideal czystej nauki (ideal, ktory -jak uwazalmial bye i mogl bye zrealizowany tylko przez jego fenomenologiy). Zdaniem Husserla, ewiczenie naukowego rozumu implikuje radykalne wstrzymywanie (inhibition) naturalnego procesu iyciowego, zaklada epoche z uwzglydnieniel)l wszystkich "prozniaczych" zalozen i postulatow wzglydem swiata podejscia naturalnego. Podmiotowose, ktora zostaje w ten sposob ukonstytuowana, jest "pozostalosci,!", produktem eliminacji wszystkich funkcji, ktore odnosz,! siy do tegonaturalnego swiata lub realizuj,! siy w nimS7. Husserl osi,!gn,!l ten etap juz w Ideach I. Dopiero znacznie pozniej, a mianowicie w latach trzydziestych, doszedldo przekonania, ze z pewnych* powodow, 0 ktorych juz tu pisalismy,' calose problematyki dotycz'!cej poznania musi ,;bye zwi,!zana z iyciem, musi bye w nim zakorzeniona" i dopiero z tejperspektywy kwestia samego poznania moze zostae podjyta i podtrzymana58 • 57 Idee /, § 53 w: Husserliana, III/I, 68. Rozwaiania prowadz~ce do takiego wniosku rozpoczynaj~ siy od tego, co Husserl nazywa naszym "naturalnym Zyciem" (tamie, s. 56). 58 M. S 0 m mer w pracy Lebenswelt und ZeitbewuJ3tsein (Frankfurt am Main 1990, s. 20) slusznie zauwaia, ie p6zniejszy zwrot Husserla do Lebenswelt to powr6t do tematu,kt6ry zrodzil siy w jego mysli jui w 18Q3 roku. . , II i 152 Karl Schuhmann, Barry Smith Te stwierdzenia Iiawiqzujq do teoretycznego poznania zar6wno w jego "naiwñj" f?rm~e, k.t6ra prow<;l.dzi do nauki pojmowanej w spos6b tradycy]ny,]ak 1 w ]ego zradykalizowanej wersji, kt6ra wiedzie ku fenomenologii59. Husserl doszedl bowiem do wniosku ie ludzkie ~ci.e jako t~kie ~a ~harakter praktyczny, a jednym ze sp~sob6w spra- :"l.a]qcych, ze to ZYCle wprowadza sarno siebie w praktyky, jest podejSCle teoretyczne, kt6re rodzj nauky obiektywnq60. Za:6~no we~~u? Laska, jak i Husserla teoretyzujqca dzialalnose czy tez ~otnosc Jest szcz~g61nym sposobem, w jaki ludzkie iycie k~ztaltll]e s~m? siebie .. Stanowi ona czyse historycznego rozwoju czlowleka.; Oba] f~lõofowle 1?ostrzegali "praktyky teoretycznq jako cos szczegolnego 1 hlstorycznie nowego"61. Sw6j sukces dzialalnose teor~ty~z~a zawdziy~za,przynajmniej po cZysci, rozmyslnemu przeoczemu l.lg~orowamu. pewnych' aspekt6w naszej szarej rzeczywistosci. Teor~~, }ak z~~~aza Lask, bierze sw6j poczqtek w woli, porzucajqc pOde]SCle rehgl]nego "poswiycenia" na korzyse tego, co przejmuje kontroly nad "opustoszalym" czy tei opr6inionym wszechSwiatem. ~edlu? Husserla proces ten zostal zainicjowany przez porzqdek mysh. <?ahl~~sza, ,a ~ianowicie mysli 0 wyidealizowanej naturze, w kt6re] ]akOSCl doswladczenia moglyby bye poddane regulom matematycz?ym62. R6wniei Lask w por6wnywalny spos6b przeprowadza swo]q argument~cjy. Stwierdza, ie "nauka nat\lralna czas6w wsp61czes~yc~, ze s',;o]q »naturq« pozbawionq calej mistycznosci, siyga korzemaml czãow'postrenes~nsowych" (III, 242)63. Co wiycej, zar6wno H.us~e~l, Ja,k. ~ Lask byh przekonani, ie przedmiotem naturalnej naukl ~le Jest sWIat teoretycznych jednostek, kt6re malowalyby obraz stanOWlqcy fundament i podpory urozmaiconego i kolorowego swia- • 59 Fãt; ~i transcende.ntaina refleksja nad iyciem naturalnym W jego kompletnosci 1 totaln?~CI J:st tylko pojedynczym, drobnym i peryferyjnym elementem w systemie czynnos(;l, kt~~e razem tworzll to naturalne iycie, prowadzi p6zniej Husserla do zawilych spe~ulacJI myslowych. Bliiej na ten temat pisze R. B r u z ina: The Enworlding (Verweltltchung) of Transcendental Phenomenological Reflection. "Husserl Studies" 1986, n° 3, s. 3-29. 60 Husserliana; VI, 467 (MS z 1936). 61 Tamie, s. 113. 62 Zob. tamie, s. 20-60. 63. Lask prz~jlll pojC(cie "pozbawionego zludzen s,:,(iata" z artykulu swojego kolegi z Heldelbergu Maxa Webera. Por. M. Web e r: Uber einige Kategorien der verstehenden Soziologie. "Logos" 1913, Bd. 4, s. 258. Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husserl 153 ta doswiadczenia. To raczej nauka diwiga na swych barkach ten opustoszaly swiat swiat, z kt6rego iycie zostalo "wycofane". Chye, dobra wola, kaprys wzglydem powierzchownosci i plytkosci swiat a elementy, kt6re w ujyciu Husserla stajq sit( manifestem wykluczenia z teoretycznej nauki wszystkich tych pytan, kt6re dotyczq wartosci i donioslosci iycia64 Sq czysciq integralnl!: projektu wiedzy osiqgajqcej sw6j cel w spos6b obiektywny i przekonujqcy. Teoria zostaje powolana do iycia tam, gdzie sarno iycie kostnieje i obumiera. Sparaliiowane spojrzenie wydaje na swiat "wykastrowany i zblazowany rodzaj wiedzy" (III, 240). Niewl!:tpliwie diagnoza postawiona przez Laska odslania powainy niedob6r w jego filozofii. Jak bowiem i w imiy czego mialby ktos obmyslie koherentny, teoretyczny argument jedynie po to, by udowodnie, ie poznanie (w ujyciu niezgodnym z jego filozofil!:) jest tylko bladl!: kopil!: (prawdziwego) iycia? Czyi taki argument nie prowokowalby swojego sukcesu, nie domagalby siy go? Kuszl!:ca jest chye unikniycia tej pulapki w taki spos6b, jak to sugeruje Heidegger, czyli przypisujqc nauce, destrukcyjne dokonania obiektywizmu (i jego r6inorakiego technologicznego pokiosia), a filozofii pozostawiajl!:c problemy, pytania i zagadnienia dotyczqce s~nsu Sein i Dasein. Jednak w odr6inieniu od Heideggera (a takie od Husserla) Lask powqtpiewa, czy zbawienie ludzkosci przez skuteczne dokonanie egzorcyzm6w na upiorach i widmach, kt6re sarna powolala do iycia, jest cZyscil!: historycznej misji filozofii. Jeieli mysl filozoficzna rna bye koherentna i znaczl!:ca jako calose, nie rna innego wyboru jak tylko bye mysll!: naukowl!:, tak wit(c w tym wzglt(dzie w iaden spos6b nie wyrastalaby ona ponad inne nauki. Nauka naturalna (przyrodnicza) i filozofia systematyczna Sl!: w takim samym stopniu "oddalone od prawdziwego iycia" (III, 286)65. Jui nawet filozofia Platona mogla bye ustanowiona tylko na drodze "zerwania ze 64 Zob. Husserliana, VI, 4. 65 Jui Fichte, 0 kt6rego teorii Lask napisal pierwsze swoje powaine studium, zauwaiyl: "Aby iye (korzystae z urok6w iycia), nie naleiy filozofowae; aby filozofowae, nie naleiy iye (korzystae z urok6w iycia)" (J. G. F i c h t e: Ruckerinnerungen, Antworten, Fragen, No.8). Ten element goscil w filozofii Laska od samego jej poczlltku ai do dojrzalego stadium. Trzeci rozdzial pracy doktorskiej Laska poswiC(conej Fichtemu nosi tytul FilozoJia i iycie (I, 160 nn), a temat zwillzany z "opozycjll miC(dzy iyciem a poznaniem" (II, 87) i przez to z irracjonalnoscill rzeczywistosci jest r6wniez obecny w Logice JilozoJii .... Jednak wplyw Fichtego na mysl Laska do tej pory nie zostal zbadany. . ------------------------"""""''''''''~-~--------------~ 154 Kar! Schuhmann, Barry Smith zwyczajn£1,pospolit£1 swiadomosci£1" (III, 4). To twieidzenie odpowiada fenomenologii transcendentalnej Husserla. ' Czy zatem refleksja filozofa nad teoretyczn£1 czynnosci£1 zostanie zdemaskowana i przez to zrozumiana jako walka z fikcyjriymprzeciwnikiem? By odpowiedziec na to pytanie, Lask raz jeszcze odwoluje siy do ustalenia, ze calosc poznania rna swoje zrodlo w,zyciu i z niego siy wylania66. Zycie jest plZed-danym horyzontein, kt6rego zadne poznanie nie moze dosiygn£1c i przekrciczyc. Nawet Zycie, ktore jest "integraln£1 czysci£1 glownego tekstu" (Lask) czy tezjest "wziyte w nawias" (Husserl), pozostaje mimo wszystko wci£1z Zyciem. Nie ulega w£1tpliwosci, ze teoria to sposob "niedoskonalego przedstawiania swiata". Trzeba zgodzic siy ztym,ze "zwierCiadlo jest wszakZe cZy- ' sci£1tego realnego procesu", ktory odzwierciedla (III, 187). Obiektywne poznanie jest sarno w sobie ciynnosci£1 i jako takie ingeruje wswiat; ale w przeciwienstwie dowszystkichinnych typow praktyk "pozostawia swiat takim, Jakim jest" (III, 185); moznaje nazwac ci£1glym, nieprzerwanym wysilkiem, by wyhamowac spontanicznyi nierefleksyjny bieg Zycia. W swietle tego nauka jest rezultateJIl nieskomplikowanych dzialan maj£1cych wyj£1tkowy, kontemplacyjny charakter. Z drugiej jednak strony; szczegolnym zadaniem filozofii powinno byc odnalezienie;hodel dzialalnosci uczonego w dzialalnosci czlowieka w ogole. Dlatego filozofia jest mediatorem miydZYZyciem jako specyficzn£1 czynnosci£1 uczonego,blokuj£1cego dostyp do bezposredniej praktyki, a zyciem jako ludzkim doswiadczeniem. _ Rowniez ten aspekt filozofii Laska zdradza pewne podobienstwo do mysIi Husserla, ktory wlasnie filozofii pierwszej (jak j£1 na'zywal) stawial zadanie osadzenia wszystkich nauk na wspolnym gruncie, jakim jest subiektywne, podmiotowe ZYcie. JednakZe'gdy dochodzi do okreslenia natury tegoz "Zycia", Lask i Husser! zasadniczo siy rozni£1. Husserl mowil 0 samoaktualizacji transcendentalnej podmiotowosci: to, ze ta ostatnia staje siy doczesna, jest tylko jednym aspektem jej immanentnego rozwoju67. Lask, przeciwnie, uwazal, ze doczesne Zycie 66 Zob. takZe Hitsserliana, III/2, 640: "Uprzednie wzglC(dem zobiektyWizowania jest Zycie, a sarno uprzedmiotowienie jest now'! form,! czystego Zycia." 67 S.G. C rowe II (Husser~ Lask and the Idea a/Transcendental Logic ... , s. 71) krytykuje obiektywizm Laska za to, ie nie wyjasnil "koncepcji transcendentnego przedmiotu", a zamiast tego wskazal, ie Husser! usilowal zrozumiec transcendencJC( przedmiotu w kategoriach "strefy transcendentalnej »immanencji«" (tamie, s. 82). My Dwa oblicza idealizmu: Lask a Husser! -155 to Qstateczny, najdalszy horyzont, w ktory na zawsze jest uwiklane kognitywne, poznawcze, jak i prakty~zne Zycie~8 ~ ~ozñni.e ~õe ~ku- piac siy na q':ysci tego,co prezentuJe sa.mosl~ble W sW.lecle ~CIa i wtedy mamy do czynienia z nauk£1; lub lllacz~J= yozname m~z~ skupiac siy na Zy~iu i zyciu swiata w j:g? t?talnoscl; kõpl.etnoscl, a to jest juz zadamem fIlozofa. Ta wlasme Idea ~d.kryt~SCI lprze~roc~- stosci Zycia wzglydem niego samego stan?w.I ld.e~hstyc~~y ~l~rwla- stek w fi10zofii Laska; Jednak wpraktyce me IstmeJe mozhwosc przekroczenia tegoz Zycia ani w sposob kognitywny, ani w zaden inny i jest to teza, kt6ra charakteryzuje reali~~ Laska., .... W opinii Laska filozofia od samego JeJ pocz£1tku, a WlyC JUz w czasach Platona, byla orydowniczk£1 teorii dwochswiatow. Juz, wczesne prace Laska pokazuj£1, ze akceptowal on, przynajmniej d?pewnego stopnia, ten tradycyjny dualistyczny sc~emã? ale lagod.zIl ~o ?rz~z giosze.nie nie wiycej niz dwuelementow~J .teoñ dotycz'!ceJ byCIa I w~z~ nosci (czy tez tresci i formy). Jak p6ZmeJ ñpIsal, "w~zes,?y typ mOJeJ filozofii mial rowniez charakter stwarzaJ<!cy podzIaly (III, 283). W swoich pozniejszych pracach skoncentrowal siy na ogolñm fundamencie danej zmyslowo tresci i logicznej (lub r~zumo,,:eJ) ~õmy s£1dzenia. UtrzymywaJ, ze istniej~ procesy interakcJI podmlOtu I Jego swiata, ktore w swojej totalnosci konstytuuj£1 Zycie. Samokrytycyz~ Laskafaktycznie implikuje krytyky "obrazu" filoioficzneJ, przeslankl (filozoficznego rozumu), jaki wogole powstal po Platome. Dlatego krytyky ty mozna rowniez odnieSc do programu dwoch swiatow obecnego w filozofii Husserla. Fenomenologi~ tr~ns.cendeñalna ~õkre- sla istniehie otchlani sensu?', zarysowuJ<!ceJ Sly pomwdzy SWIadomosci£1 a rze~zywistosci,!69. Gdyby jej argumentacjy. przeprowadzic w sposob przekonuj'!cy, koncepcja ta mogl~by ": s~raJnym pr~.adku doprowadzic do ideirzeczywistosci pozbawlOneJ me ty~ko ~alosci sensu i jasnosci, ale i odpowiednio do tego do nadaJ<!ceJ sens podjednakie krytykowalibysmy wlasnie niewyjasnione pojC(cie im.maññji (w tym swiet~e uZycie przez Crowella cudzyslowu jest znacz,!ce). Crowell twlerdzl, z.e "taka redu~cJa do sfery immanencji, do transcendentalnej podmiotowosci [ ... ] »wzwlaby.w naWlas« sam przedmiot". Tym samym Crowell zajmowalby siC( nie samym prZedml?te~, lecz "przedmiotemjako znaczeniem" (tamie, s. 84), zadaj,!c sobie trud pokazama, z~ sf~ra znaczenia nie jest w iadnym razie identyczna ze stref,! transcende~tnych przedmlOtow. 68 Raz jeszcze przywodzi to na mysl podstawow'! doktrynC( Diltheya. 69 Zob. Husserliana, 1I1/l, 105. 156 Karl Schuhmann, Barry Smith miotowosci, calkowicie pozbawionej kontaktu ze swiatem rzeczywistym. Pod,!zaj,!c za Sartre'em, fenomenologiczn,! ontologiy mozna by zinterpretowac jako tt(, kt6ra zbliza sit( do typu widzenia nieobcego nawet Husserlowi. W koncepcji Laska przeciwnie taka relacja nie rna mozliwosci zaistnienia. Z jednej strony, "czysto ateoretyczne zachowanie jest jak zapewnia autor niczym wit(cej niz tylko abstrakcyjnym pojt(ciem" (II, 186), a idea czysto teoretycznej podmiotowosci jest z tego samego powodu r6wniez abstrakcj,!. Z drugiej strony, Zycie nie oswiecone przez jakis rodzaj poznania bt(dzie tak sprzeczne, jak sprzeczne jest poznanie wychodz,!ce od ]Jodstaw, kt6re S,! wewnt(trznie obce Zyciu. Swiat rzeczy ani nie jest zupelnie nieprzezroczysty, ani tez nie moze pOZyczyc sobie swiatla z jakiegos "miejsca za niebosklonem" (iak s,!dzil Platon). Wieloaspektowy proces psychicznego zachowania podmiotu w jego swiecie to nie tylko punkt wyjscia poznania i filozofii, lecz takze jego ostatnie slowo. * * * "Istotny dla filozofii jest tylko jej charakter poznawqy. Wszystko bowiem pozostale dzieli ona ze sfer,! 'Zycia" (II, 199). Lask glosi, ze rzucenie swiatla na to Zycie jest celem filozofii. Husserlowska fenomenologia percepcji i Zycia swiata bez w,!tpienia w jakims sensie d,!Zy do tego samego. Na szczt(scie nie jest naszym zadaniem okreslenie, w jakim stopniu osi,!gaj,! one ten cel. przeloiyla: Aneta Barmlska-Zacharz 1 I J