MAREK PIECHOWIAK ELEMENTY PRAWNONATURALNE W STOSOWANIU KONSTYTUCJI RP I. UWAGI WPROWADZAJ CE Nie ulega w tpliwo!ci, "e Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. obejmuje elementy prawnonaturalne. Kazimierz Dzia#ocha, którego trudno uwa"a$ za zwolennika koncepcji prawnonaturalnych1, w debacie w Zgromadzeniu Narodowym mówi#: „projekt konstytucji, chocia" nie dopuszcza do tego, by normy moralne prawa naturalnego mia#y samoistnie moc prawnie wi " c , wprowadza do systemu warto!ci, wyznaczaj cych dzia#alno!$ pa%stwa, tak"e prawotwórcz , zasady sprawiedliwo!ci spo#ecznej, poj&cie dobra wspólnego, moralno!ci publicznej jako wyznaczaj ce granice wolno!ci cz#owieka. Co szczególnie wa"ne, i co tutaj wszyscy przyznaj , projekt uznaje przyrodzon godno!$ cz#owieka za 'ród#o praw i wolno!ci jednostki, czego nast&pstwem jest konstrukcja praw i wolno!ci w rozdz. II projektu. Przytoczone poj&cia, zasady o charakterze pozaprawnym, uniwersalne zasady etyczne, jak powiedzia# pan pose# Tadeusz Mazowiecki, maj kszta#towa$ nie tylko tre!$ prawa pozytywnego i stanowi$ podstaw& uznania aktów prawa naruszaj cych te zasady za niezgodne z konstytucj przez Trybuna# Konstytucyjny. Pe#ni$ b&d one, jako klauzule generalne, wa"n rol& tak"e w procesie wyk#adni i stosowania prawa. Z tych wszystkich wzgl&dów nie mo"na przyj $ pogl du, "e konstytucja wed#ug projektu Komisji Konstytucyjnej ma by$ prawem najwy"szym w sensie absolutnym. [...] Nie ma podstaw, by tak zdeÞ niowanej w projekcie koncepcji prawa zarzuca$, "e w za#o"eniu swoim godzi si& ona na istnienie prawa niesprawiedliwego czy niemoralnego".2 Zasadniczym celem tego opracowania jest próba ustalenia konsekwencji, jakie dla stosowania konstytucji, przede wszystkim przez Trybuna# Konstytucyjny, ma uznanie w niej elementów prawnonaturalnych. Na pierwszym planie s zagadnienia normatywne. Nie b&d& koncentrowa# uwagi na tym, jak faktycznie elementy prawnonaturalne funkcjonuj w orzecznictwie TK, ale w jaki sposób - z punktu widzenia postanowie% konstytucji - elementy takie mog by$ obecne w orzecznictwie. Zmierzam do odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób Trybuna# mo"e korzysta$ z takich elementów; zatem zmierzam tak"e do sformu#owania kryteriów oceny praktyki Trybuna#u w tym zakresie. 1 W#odzimierz Gromski uwa"a, "e w cytowanym ni"ej przemówieniu K. Dzia#ochy „swój syntetyczny wyraz znalaz#o stanowisko przeciwników koncepcji prawnonaturalnych"; W. Gromski, Niektóre Þ lozoÞ cznoteoretyczne podstawy konstytucyjnej koncepcja róde! prawa, [w:] Z zagadnie" teorii i Þ lozoÞ i prawa. Konstytucja, red. A. Bator, Wroc#aw 1999, s. 82. 2 Sprawozdanie stenograÞ czne z 3. posiedzenia Zgromadzenia Narodowego w dniu 25 lutego 1997 r. Pogl d taki jest te" przyj&ty w doktrynie; np. P. Winczorek, jeden ze sta#ych ekspertów Komisji Konstytucyjnej ZN, w swoim opracowaniu Problem prawa naturalnego w dyskusjach konstytucyjnych, [w:] Powrót do prawa ponadustawowego, red. M. Szyszkowska, Warszawa 1999, s. 137 m.in. konkluduje: „Autorzy Konstytucji !wiadomie przyj&li prawnonaturalistyczn koncepcj& podstawowych wolno!ci i praw. Uznali, "e ani suweren - Naród, ani jego instytucja - pa%stwo nie s powo#ani do ich stanowienia; mog jedynie je deklarowa$. [...] Zamiarów tych nie trzeba odczytywa$ po!rednio z tekstu Konstytucji, s one jasno wy- #o"one w dyskusji konstytucyjnej w Zgromadzeniu Narodowym przez jej uczestników z grona pos#ów, senatorów i ekspertów Komisji Konstytucyjnej". 72 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y Dla realizacji tego celu pierwszorz&dne znaczenie ma ustalenie koncepcji prawa naturalnego przyj&tej w konstytucji; zmierzam przy tym nie tyle do identyÞ kacji i dookre- !lenia katalogu norm czy warto!ci prawnonaturalnych3, ale do identyÞ kacji podstawowych rozstrzygni&$ dotycz cych tego, jak uznane elementy prawnonaturalne istniej , jaki jest ich status ontologiczny. Jakkolwiek teoretycznie i ma#o praktycznie brzmi to pytanie, jego podj&cie jest niezb&dne do dookre!lenia dopuszczalnych sposobów powo- #ywania si& na prawo naturalne i kryteriów oceny ewentualnej praktyki orzeczniczej w tym zakresie. Przy rozstrzyganiu „trudnych przypadków" dalece niewystarczaj ce jest samo nazwanie warto!ci wchodz cych w gr&. Trzeba dookre!li$ tre!ci danej warto!ci istotne dla okre!lonego przypadku, a do tego niezb&dne jest ustalenie tego, co determinuje ow tre!$. W przypadku elementów prawnonaturalnych w gr& wchodzi co!, czego tre!$ determinowana jest poza systemem prawnym. Gdzie i jak poszukiwa$ tej tre!ci? W centrum konstytucyjnego uj&cia elementów prawnonaturalnych jest kategoria warto!ci; mo"na wi&c powiedzie$, "e celem tego opracowania jest nie tyle identyÞ kacja warto!ci konstytucyjnych maj cych charakter prawnonaturalny (p#aszczyzn& t& okre!lam jako aksjologiczn ), ile zdeterminowanie konstytucyjnego sposobu pojmowania warto!ci, ich podstawy, 'róde#, w co zaanga"owane s tak"e pytania o to, dlaczego takie a nie inne warto!ci zosta#y uznane lub dlaczego nale"y je uzna$ (p#aszczyzn& t& okre!lam jako metaaksjologiczn )4. Dogodn perspektyw& badawcz nad problematyk warto!ci, przyj&t równie" tutaj, wyznacza uznanie ich za pewnego typu korelat ocen. Kategoria „oceny" jest teoretycznie mniej obci "ona i bardziej operatywna w analizach dotycz cych pojmowania podstaw norm prawnych. Wówczas z pytaniami o status ontologiczny warto!ci, o ich sposób istnienia, skorelowane s pytania o status epistemologiczny ocen, pytania o to, czy oceny s rezultatem poznania, s s dami i mog by$ prawdziwe lub fa#szywe, jak przyjmuj koncepcje kognitywistyczne, czy te" oceny nie s rezultatem poznania, nie s s dami i nie mog by$ ani prawdziwe, ani fa#szywe, jak utrzymuj koncepcje akognitywistyczne (antykognitywistyczne). W przypadku koncepcji pierwszego typu, oceny informuj o rzeczywisto!ci i wówczas pierwszorz&dnej wagi nabieraj pytania o to, o czym one „mówi ", do czego si& odnosz , co jest ich przedmiotem. Odpowied' na nie jest kluczowa do okre!lenia sposobów poznania warto!ci lub - pozostaj c w perspektywie typowej dla ocen - kryteriów uznania danej oceny za prawdziw . Podkre!li$ jednocze!nie trzeba, "e teza o kognitywnym charakterze niektórych ocen, "e mog by$ one prawdziwe lub fa#szywe, jest tez centraln dla uj&$ prawnonaturalnych5 i trudno si& dzi3 Próba szerszego spojrzenia na aksjologi& konstytucji zob. M. Piechowiak, Aksjologiczne podstawy polskiego prawa, [w:] Prawo polskie - próba syntezy, red. T. Guz, J. G#uchowski i M. Pa#ubska, Warszawa 2009, s. 85–122. 4 Na temat pojmowania przeze mnie metaaksjologii zob. szerzej - M. Piechowiak, Na jak# niepozytywistyczn# koncepcj$ prawa „otwiera si$" Trybuna! Konstytucyjny? O metaaksjologii konstytucji, [w:] Trzecia w!adza. S#dy i trybuna!y w Polsce. Materia!y Jubileuszowego L Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zak!adów Prawa Konstytucyjnego. Gdynia 24–26 kwietnia 2008 roku, red. A. Szmyt, Gda%sk 2008, s. 413–416. 5 Zob. M. Piechowiak, Pozytywizm prawniczy, [w:] Powszechna encyklopedia Þ lozoÞ i, t. 8, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2007, s. 417–425; w tek!cie tym argumentuj&, "e spór mi&dzy kognitywizmem, uznawanym przez jusnaturalistów, a akognitywizmem typowym dla pozytywizmu prawniczego, stanowi jeden 73 wi$, "e jest ona zak#adana równie" przy uznaniu elementów prawnonaturalnych w konstytucji. Argumentowa$ zatem b&d&, "e poszukuj c teoretycznego uj&cia aksjologii i metaaksjologii konstytucji, trzeba odrzuci$ jedn z najbardziej rozpowszechnionych w teorii prawa tez&, "e oceny ze swej istotny nie mog mie$ kwaliÞ kacji prawdziwo!ciowej. W konsekwencji proponuj& modyÞ kacj& przyjmowanych w teorii prawa okre!le% uzasadnienia aksjologicznego oraz proponuj& wprowadzenie dodatkowo okre!lenia uzasadnienia prawnonaturalnego jako pewnego typu uzasadnienia aksjologicznego, odwo#uj cego si& do ocen maj cych charakter s dów. Z punktu widzenia stosowania elementów prawnonaturalnych, o takim charakterze decyduje kszta#t procesów dochodzenia do dookre!lenia tre!ci oceny. W ostatniej cz&!ci opracowania, niejako testuj c przedstawion propozycj& pojmowania warto!ci prawnonaturalnych, i chc c zidentyÞ kowa$ powi zane z ni zagro- "enia, przeanalizuj& zasadnicze argumenty, które w trakcie prac nad now konstytucj formu#owane by#y przeciwko uznaniu w niej prawa naturalnego. II. PODSTAWOWE KONSTYTUCYJNE ROZSTRZYGNI!CIA DOTYCZ CE POJMOWANIA PRAWA NATURALNEGO W trakcie prac nad now konstytucj wyra"ano obawy co do mo"liwo!ci porozumienia si& w sprawach metaaksjologicznych. O ile spraw bardzo trudn zdawa#o si& - w sposób oczywisty zaanga"owane !wiatopogl dowo - ustalenie samego katalogu warto!ci fundamentalnych dla porz dku prawnego (jakie warto!ci si& uznaje?), to jako znacznie trudniejsze jawi#o si& porozumienie w sprawie ugruntowania warto!ci, ich 'róde# i statusu ontologicznego (dlaczego uznaje si& warto!ci?), sprawie teoretycznie bardziej z#o"onej i !wiatopogl dowo bardziej podstawowej6. Wbrew tym obawom, w tek!cie konstytucji znalaz# si& ca#y szereg rozstrzygni&$ nale" cych do tego ostatniego kr&gu zagadnie%. Tu chcia#bym si& zaj $ rozstrzygni&ciami podstawowymi z punktu widzenia pojmowania elementów prawnonaturalnych. Artyku# 30 wskazuje na przyrodzono!$ i niezbywalno!$ godno!ci: „Przyrodzona i niezbywalna godno!$ cz#owieka stanowi 'ród#o wolno!ci i praw cz#owieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowi zkiem w#adz publicznych". O przyrodzonej godno!ci mowa jest tak"e w preambule w formule adresowanej do stosuj cych konstytucj&: „Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej t& Konstytucj& b&d stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbaj c o zachowanie przyrodzonej godno!ci cz#owieka, jego prawa do wolno!ci i obowi zku solidarno!ci z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszon podstaw& Rzeczypospolitej Polskiej". Uznanie przyrodzono!ci i niezbywalno!ci jest uznaniem wprost prawnonaturalnego charakteru godno!ci, uznaniem, "e jest czym! danym, nie kreowanym a jedynie uznanym przez prawo pozytywne, „niedyspozycyjnym", obiektywnym. z centralnych elementów sporu; w konsekwencji zasadniczy spór rozgrywa si& nadal mi&dzy pozytywizmem a uj&ciami prawnonaturalnymi, a nie mi&dzy pozytywizmem a koncepcjami niepozytywistycznymi w ogóle. 6 Zob. P. Winczorek, Nowa konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Problem aksjologii, „Przegl d Sejmowy" 1996, nr 4, s. 13–14. Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 74 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y W art. 30 przyrodzona i niezbywalna godno!$ uznana zosta#a tak"e za nienaruszaln . Wprost za nienaruszaln konstytucja uznaje jeszcze jedynie istot& wolno!ci i praw (art. 31 ust. 3), których 'ród#em jest przyrodzona i niezbywalna godno!$. Podkre!li$ trzeba, "e tak w przypadku istoty wolno!ci i praw, jak i godno!ci, nienaruszalno!$ ma charakter normatywny a nie opisowy; uznanie nienaruszalno!ci nale"y interpretowa$ jako uznanie zakazu naruszania istoty wolno!ci i praw oraz godno!ci7. To, co nienaruszalne nie mo"e by$ w "adnym przypadku po!wi&cone w imi& innych warto!ci. Przymiotu takiego konstytucja nie uznaje w odniesieniu do "adnego elementu prawa stanowionego. Mamy zatem do czynienia nie tylko z uznaniem standardu normatywnego niezale"nego od prawa stanowionego, ale tak"e z uznaniem jego bardzo szczególnego charakteru, uznaniem go za nienaruszalny, tak"e w stosowaniu konstytucji. Istotnym punktem odniesienia dla identyÞ kacji przyj&tych przez ustrojodawc& rozstrzygni&$ metaaksjologicznych jest zamieszczona w preambule formu#a: „my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierz cy w Boga b&d cego 'ród#em prawdy, sprawiedliwo!ci, dobra i pi&kna, jak i nie podzielaj cy tej wiary, a te uniwersalne warto!ci wywodz cy z innych 'róde#". Prawd&, sprawiedliwo!$, dobro i pi&kno konstytucja okre!la jako uniwersalne8. Zgodnie z t formu# , ju" z punktu widzenia j&zykowego, uniwersalno!$ jest przymiotem uznanych warto!ci, a nie funkcj powszechno!ci przekona% faktycznie "ywionych na ich temat przez poszczególne podmioty lub grupy podmiotów. Nie mówi si& o warto!ciach powszechnie uznanych, ale wprost o powszechnych. Uniwersalno!$ wskazuje, "e warto!ci te s „adresowane" do wszystkich, wi " wszystkich, a niekoniecznie to, "e s przez wszystkich podzielane (to "e warto!ci te nie s faktycznie przez wszystkich podzielane jest faktem spo#ecznym, do którego ustalenia nie potrzeba, jak s dz&, wnikliwych bada% socjologicznych). Skoro s uniwersalne, to zasadniczo rzecz bior c niezale"ne od indywidualnych przekona%, wyborów, reakcji emocjonalnych. Takie uj&cie uniwersalno!ci znajduje potwierdzenie w pracach nad projektem konstytucji. W projekcie przygotowanym przez Komisj& Konstytucyjn Zgromadzenia Narodowego omawiany tu fragment brzmia#: „zarówno wierz cy w Boga b&d cego 'ród#em prawdy, sprawiedliwo!ci, dobra i pi&kna, jak i nie podzielaj cy tej wiary, a u z n a w a n e p r z e z s i e b i e warto!ci wywodz cy z innych 'róde#"9 [podkr. - M.P.]. Taka redakcja w oczywisty sposób podwa"a#a uniwersalizm wymienionych warto!ci, gdy" wskazywa#a, "e dla nie podzielaj cych wiary w Boga fundamentalne s warto!ci przez nich uznawane, niekoniecznie prawda, sprawiedliwo!$, dobro i pi&kno. W ostatecznym tek!cie przyj&to: „jak i nie podzielaj cy tej wiary, a te u n iw e r s a l n e warto!ci wywodz cy z innych 'róde#" [podkr. - M.P.]. 7 Inaczej - moim zdaniem - b#&dnie TK w wyroku z dnia 5 marca 2003 r. (sygn. akt K 7/01) i nast&pnie w wielu innych orzeczeniach; zob. M. Piechowiak, Klauzula limitacyjna a nienaruszalno%& praw i godno%ci, „Przegl d Sejmowy" 2009, nr 2, s. 73–75. 8 Trybuna# Konstytucyjny okre!li# je mianem „uniwersalnych warto!ci konstytucyjnych"; wyrok z dnia 11 maja 2005 r., sygn. akt K 18/04, III. 6.1. 9 Sprawozdanie Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego o projekcie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 16 stycznia 1997, Warszawa 1997, s. 3. 75 Fragment preambu#y: „pragn c n a z a w s z e zagwarantowa$ prawa obywatelskie" [podkr. - M.P.] wskazuje na temporalny aspekt uniwersalno!ci. Wypowied' ta zak#ada, "e prawa obywatelskie (prawa cz#owieka), b&d tak"e w przysz#o!ci zas#ugiwa#y na ochron&, zatem warto!ci, których ochronie one s#u" s uniwersalne w sensie czasowym. Odpowiednio do wskazanych 'róde# warto!ci, preambu#a mówi tak"e o „odpowiedzialno!ci przed Bogiem lub przed w#asnym sumieniem", wbrew dominuj cym w poprzednim ustroju koncepcjom proweniencji marksistowskiej lub heglowskiej, w których odpowiedzialno!$ ponosi#o si& przede wszystkim wobec historii, dziejów; np. nie mo"na argumentowa$, "e „historia os dzi" podejmowane rozstrzygni&cia. Podsumowuj c, trzeba podkre!li$ zawart w konstytucji pozytywn charakterystyk& warto!ci - przyrodzono!$, niezbywalno!$, uniwersalno!$ oraz nienaruszalno!$ okre- !laj c prymat warto!ci tak okre!lonych wobec wszystkich innych nieposiadaj cych takiej kwaliÞ kacji. Uznane zosta#y elementy normatywne o charakterze obiektywnym - zastane, niedyspozycyjne, uprzednie wobec decyzji, reakcji emocjonalnych, a tak"e - ze wzgl&du na uniwersalno!$ - procesów kulturowych. Mo"na te" sformu#owa$ charakterystyk& metaaksjologiczn o charakterze negatywnym: 'ród#em, podstaw niektórych warto!ci konstytucyjnych nie jest w#adza, nawet ta posiadaj ca mandat demokratyczny (wbrew koncepcjom czysto tetycznego uzasadnienia prawa), nie s decyzje (wbrew woluntaryzmowi i propozycjom skrajnie liberalistycznym), w tym tak"e decyzje lub przekonania suwerena (wbrew woluntarystycznym koncepcjom zwierzchnictwa ludowego), reakcje emocjonalne (wbrew emotywizmowi), procesy dziejowe, kulturowe (wbrew relatywizmowi kulturowemu). S zatem warto!ci, których konstytucja nie ustanawia, nie konstruuje, ale wskazuje je, daje im wyraz i ma im s#u"y$. Analizowane rozstrzygni&cia konstytucyjne pozwalaj na wskazanie dziedzin regulacji, w której uprzywilejowana zostaje prawnonaturalna koncepcja warto!ci i ocen. G#ównie b&dzie to dziedzina wolno!ci i praw cz#owieka, cho$ nie tylko, przede wszystkim z uwagi na szczególne, uprzywilejowane usytuowanie godno!ci i praw cz#owieka w ca#ym systemie konstytucyjnym. Oparcie wolno!ci i praw w elementach prawnonaturalnych mo"e by$ te" postrzegane jako jedna z istotnych racji uzasadniaj cych aksjologicznie (metaaksjologicznie) ostateczno!$ orzecze% Trybuna#u Konstytucyjnego w tej dziedzinie. Uznanie w konstytucji elementów prawnonaturalnych zak#ada tak"e uznanie poznawalno!ci tego, co przyrodzone i niezbywalne, zastane, uniwersalne; w przeciwnym razie postulat brania pod uwag& tego typu elementów nie mia#by sensu. Mamy zatem do czynienia z uznaniem kognitywizmu. W konsekwencji przyj $ trzeba, "e niektóre oceny b&d rezultatem poznania rzeczywisto!ci normatywnej nie b&d cej wynikiem dzia#a% cz#owieka i jako takie b&d mia#y charakter s dów, b&d informowa#y o czym!, zatem b&d mog#y by$ prawdziwe lub fa#szywe. Przedmiot tak poj&tych ocen mo"na okre!li$ mianem warto!ci. Poniewa" przedmiot ten uznany jest, przynajmniej w pewnym zakresie, za niezale"ny od dzia#alno!ci cz#owieka, mo"na takie warto!ci okre!li$ mianem obiektywnych10. 10 W tym kierunku pod "a Trybuna# Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 23 marca 1999 r. (sygn. akt K 2/98) stwierdzi#, "e „Konstytucja w ca#okszta#cie swych postanowie% daje wyraz pewnemu obiektywnemu systemowi warto!ci, którego urzeczywistnianiu s#u"y$ powinien proces interpretacji i stosowania poszczególMarek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 76 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y Wskazane wy"ej elementy prawnonaturalne, jak godno!$ i uniwersalne warto!ci, ogólnie mo"na okre!li$ jako standardy moralne. Mamy zatem do czynienia z wprowadzeniem standardów moralnych do systemu prawnego za po!rednictwem wyra'nych postanowie% konstytucji, zatem na mocy prawa pozytywnego. Z punktu widzenia tezy o rozdziale mi&dzy prawem a moralno!ci , rozwi zanie takie nie daje jeszcze jednoznacznego rozstrzygni&cia, czy w tej kwestii konstytucja pozostaje w paradygmacie typowym dla pozytywizmu prawniczego czy dla koncepcji prawnonaturalnych. Je!li uzna$, "e standardy moralne s istotne do okre!lenia tre!ci standardów konstytucyjnych jedynie na mocy postanowie% konstytucji, wówczas mamy do czynienia z inkluzywn wersj pozytywizmu prawniczego, tzw. inkorporacjonizmem uwa"anym niekiedy za „mi&kk " odmian& stanowiska prawnonaturalnego11. Mo"liwa jest jednak tak"e interpretacja typowa dla koncepcji prawnonaturalnych w radykalnym uj&ciu; uznaj c standardy moralne za istotne dla stosowania prawa, konstytucja wyra"a wprost pewien pogl d na temat istoty prawa, niemniej jednak standardy te by#yby istotne tak"e wówczas, gdyby zabrak#o odpowiednich formu#. To, za któr z tych interpretacji si& opowiemy, jest istotne z punktu widzenia okre- !lenia oddzia#ywania na system prawny elementów prawnonaturalnych niewskazanych wprost w prawie pozytywnym i zakresu tego oddzia#ywania. Gdy w gr& wchodz elementy prawnonaturalne wprost wskazane przez konstytucj& i w zakresie przez ni wskazanym, rozstrzygni&cie, czy mamy do czynienia z pozytywizmem w wersji inkluzywnej czy z koncepcj prawnonaturaln w radykalnym uj&ciu, nie wydaje si& istotne. III. W POSZUKIWANIU KONSTYTUCYJNEJ KONCEPCJI PRAWA NATURALNEGO Ograniczenia dominuj ce j koncepcj i ocen i war to!c i W perspektywie powy"szych ustale% nale"y rozpocz $ od do!$ oczywistej konstatacji, "e powszechnie przyjmowana w polskiej teorii prawa koncepcja ocen i warto!ci nie jest spójna z rozstrzygni&ciami konstytucyjnymi. Ustrojodawca zdystansowa# si& wobec koncepcji warto!ci dominuj cej we wspó#czesnej, polskiej teorii prawa12. Zgodnie z ni warto!ci s korelatami wzgl&dnie trwa#ych dyspozycji do oceniania w okre!lony sposób13, a ocena w podstawowym znaczeniu pojmowana jest jako „czyje! prze"ycie aprobaty czy dezaprobaty jakiego! stanu rzeczy lub zdarzenia"14, „oceny w podstawowym znaczeniu polegaj na emocjonalnym ustosunkowaniu si& jakiej! osoby [...] do jakiego! stanu rzeczy czy zdarzenia, s wi&c czyimi! ocenami i w tym sensie s relatywne"15. Co istotne, ocena jest pierwotna wobec warto!ci, warto!ci oparte nych przepisów konstytucyjnych. Dla okre!lenia tego systemu warto!ci centraln rol& odgrywaj postanowienia o prawach i wolno!ciach jednostki, usytuowane przede wszystkim w rozdziale II konstytucji. W!ród tych postanowie% centralne z kolei miejsce zajmuje zasada przyrodzonej i niezbywalnej godno!ci cz#owieka". 11 Zob. M. Piechowiak, Pozytywizm prawniczy..., s. 418. 12 Jako reprezentatywne w kwestii aksjologii mo"na wskaza$ prace Z. Ziembi%skiego Wst$p do aksjologii dla prawników (Warszawa 1990) i Warto%ci konstytucyjne (Warszawa 1993). Przy czym ress eksja nad warto!ciami jest prowadzona w kontek!cie problematyki ocen szeroko podejmowanej tak"e w innych pracach tego autora. 13 Z. Ziembi%ski, Warto%ci..., s. 18, 20. 14 Tam"e, s. 17. 15 Z. Ziembi%ski, Logika praktyczna, Warszawa 1994, s. 102. 77 s na ocenach16 i bez oceniania nie ma warto!ci. Mimo dostrzegania problemów z emotywizmem uznaj cym oceny jedynie za rezulatat reakcji emocjonalnej na przedmiot i potrzeby obiektywizacji warto!ci17, za element deÞ nicyjny ocen jako wypowiedzi j&zykowych przyjmuje si&, i" nie mog mie$ one kwaliÞ kacji prawdziwo!ciowej18. Oczywi!cie, tak"e oceny jako akty psychiczne, wobec których wypowiedzi ocenne pe#ni funkcj& ekspresywn 19, nie maj charakteru poznawczego. Dla problematyki prawnonaturalnej jest to sprawa wagi zasadniczej. Zauwa"my, "e rozstrzygni&cie o tym, i" oceny nie mog mie$ kwaliÞ kacji prawdziwo!ciowej, podawane jest tak"e w podr&cznikach do logiki20. Wydawa$ by si& mog#o, "e có" bardziej !wiatopogl dowo neutralnego, jak podr&cznik do logiki. Nic bardziej b#&dnego. Jako rozstrzygni&cie deÞ nicyjne podawane jest rozstrzygni&cie jednego z fundamentalnych sporów Þ lozoÞ cznych i !wiatopogl dowych, sporu o to, czy oceny mog mie$ status poznawczy i mog by$ prawdziwe lub fa#szywe, czy te" nie maj statusu poznawczego, nie informuj o rzeczywisto!ci i nie mog by$ ani prawdziwe, ani fa#szywe; sporu mi&dzy kognitywizmem a akognitywizmem (antykognitywizmem). Koncepcje budowane przy za#o"eniu, "e oceny nie mog mie$ kwaliÞ kacji prawdziwo!ciowej, w ogóle nie pozwalaj na podj&cie wielu zagadnie% typowych dla koncepcji prawnonaturalnych uznaj cych ich poznawczy charakter. J&zyk koncepcji czy teorii rozwijanej przy za#o"eniu akognitywizmu po prostu nie pozwala dyskutowa$ o problematyce prawnonaturalnej - sprawa zosta#a ju" rozstrzygni&ta na poziomie deÞ nicji. Jednak powo#anie si& na deÞ nicj& lub elementy deÞ niuj ce nie ko%czy dyskusji naukowej w kwestiach, których dotycz rozstrzygni&cia deÞ nicyjne. Owszem, ko%czy wywód w ramach danej koncepcji lub danego systemu konstruowanego przy przyj&tym j&zyku, deÞ nicjach i regu- #ach wnioskowania. Skoro konstytucja z 1997 r. uznaje elementy prawnonaturalne, to rozwijanie doktryny obejmuj cej te elementy wymaga zmian na poziomie podstawowych deÞ nicji, zmiany, któr okre!li#bym mianem zmiany paradygmatu teorii prawa. Nie mo"na nie zauwa"y$, "e przyjmowana obecnie w doktrynie koncepcja warto- !ci i ocen dobrze sprawdza#a si& i nadal sprawdza w niektórych badaniach. Trzeba zatem poszukiwa$ deÞ nicji i koncepcji bogatszych od budowanych przy za#o"eniu akognitywizmu, niemniej jednak oferuj cych podobne mo"liwo!ci w zakresie, w którym dotychczasowa koncepcja dobrze funkcjonuje. Dominuj ca dzi! koncepcja „sprawdza si&" w badaniach maj cych przede wszystkim charakter opisowy, np. dotycz cych aksjologii przyjmowanej w orzecznictwie Trybuna#u Konstytucyjnego. W najobszerniejszym studium tego zagadnienia, autorstwa Marzeny Kordeli21, autorka po zarysowaniu szerokiej panoramy mo"liwych stanowisk dotycz cych pojmo16 Z. Ziembi%ski, Warto%ci..., s. 21. 17 Z. Ziembi%ski, Wst$p do aksjologii..., s. 60–67. 18 M. Kordela, Zarys uzasadnie" aksjologicznych w orzecznictwie Trybuna!u Konstytucyjnego, Bydgoszcz–Pozna% 2001, s. 11. 19 Z. Ziembi%ski, Warto%ci..., s. 17. 20 Sztandarowym przyk#adem jest tu podr&cznik Z. Ziembi%skiego, Logika praktyczna, na którym wychowa#y si& ju" pokolenia polskich prawników i teoretyków prawa. Pierwsze wydanie ukaza#o si& w 1956 r., a w 2007 r. wydanie 26; wiele wyda%, podobnie, jak ostatnie, mia#o dodruki. 21 M. Kordela, Zarys uzasadnie"... Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 78 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y wania ocen i uznaj c wprost, "e wypowiedzi ocenne „vi deÞ nitionis nie s ani prawdziwe, ani fa#szywe"22; ostatecznie na potrzeby opracowania przyjmuje, "e interesowa$ j b&d oceny, które „przypisuje si& konstruowanemu przez prawoznawstwo racjonalnemu prawodawcy"23, a s to oceny „formu#owane w toku tworzenia, wyk#adni i stosowania prawa"24. S to rozstrzygni&cia o charakterze deÞ nicyjnym, które pozwalaj na przeprowadzenie przedsi&wzi&cia badawczego polegaj cego na zidentyÞ kowaniu rozstrzygni&$ aksjologicznych faktycznie przyjmowanych w orzecznictwie Trybuna#u Konstytucyjnego. Niemniej jednak przyjmuj c konstrukcj& racjonalnego prawodawcy, wykracza si& te" poza aspekt czysto opisowy, gdy" pod uwag& bierze si& np. postulat spójno!ci badanej (rekonstruowanej) aksjologii25. Zauwa"my jednak, "e na potrzeby takiego studium nie jest konieczne przyj&cie za#o"e% w zakresie tego, czy wypowiedzi ocenne mog by$ kwaliÞ kowane jako prawdziwe lub fa#szywe. Autorka uznaje, "e „oceny te w momencie wprowadzenia do aksjologii systemu prawa staj si& ocenami prawnymi, bez wzgl&du na to, czy genetycznie by#y np. moralnymi albo obyczajowymi, czy te" nie nale"a#y do "adnego innego systemu ocen"26. Po co zatem vi deÞ nitionis przyjmowa$, "e oceny nie mog by$ ani prawdziwe, ani fa#szywe, skoro przes#anka ta nie jest potrzebna w prowadzonych badaniach, a jest w tpliwa w perspektywie uznanych w konstytucji elementów prawnonaturalnych, które - jak sama autorka zauwa"a - „czerpi swe uzasadnienia z kognitywizmu"?27 Uznaj c, "e geneza przyj&tych ocen nie jest istotna, za nieistotne zale"y tak"e uzna$ inne za#o"enia podobnego typu, np. "e „oceny przypisywane racjonalnemu prawodawcy [...] nale" do kategorii kwaliÞ kowanej w teorii prawa jako «oceny etyczne [...], jakie organ stosuj cy prawo czy inny interpretator uwa"a za panuj ce czy te" najwarto!ciowsze w spo#ecze%stwie», «rozpowszechnione w spo#ecze%stwie oceny i normy moralne», czy te" «oÞ cjalnie przyjmowany system ocen» («oÞ cjalnie przyjmowany system warto!ci»)"28. Zauwa"my, "e przytoczone propozycje dotycz ce pojmowania genezy ocen racjonalnego prawodawcy sytuuj si& tak"e poza rozwi zaniami typowymi dla kognitywizmu. Pozwalaj pozosta$ na p#aszczy'nie opisowej; punktem odniesienia s oceny „panuj ce w spo#ecze%stwie", „najwarto!ciowsze w spo#ecze%stwie", „rozpowszechnione w spo#ecze%stwie", „oÞ cjalnie przyjmowane". Oceny scharakteryzowane na trzy pierwsze sposoby (kategoria „oÞ cjalnie przyjmowany system ocen", aby sta#a si& operatywna badawczo, wymaga przyj&cia dodatkowych za#o"e% teoretycznych29) daj si& 22 Tam"e, s. 11. 23 Tam"e, s. 29. 24 Tam"e. 25 Tam"e, s. 30. 26 Tam"e, s. 29. 27 Tam"e, s. 26. 28 Tam"e, s. 28–29. 29 U"yta przez Z. Ziembi%skiego, Teoria prawa, Warszawa–Pozna% 1978, s. 144. Ziembi%ski odwo#uje si& do „oÞ cjalnie przyjmowanego systemu ocen" w kontek!cie uzasadnienia aksjologicznego decyzji podejmowanej w procesie stosowania prawa; st d chodzi tu raczej ju" o system ocen racjonalnego prawodawcy, a nie o oceny nale" ce do genezy ocen racjonalnego prawodawcy. Zob. tak"e M. Zieli%ski, Z. Ziembi%ski, op.cit., s. 136. 79 ustali$ za pomoc metod w#a!ciwych socjologii. W praktyce orzeczniczej Trybuna# nie powo#uje si& wprost na badania tego typu jako na rozstrzygaj ce w kwestii pojmowania wolno!ci i praw; mo"e podejmowa$ decyzje, które nie s do pogodzenia z dominuj cymi w spo#ecze%stwie ocenami. Z powy"szych wywodów wynika, "e do przeprowadzenia wielu bada% z zakresu aksjologii prawa, u których podstaw le" pytania o to, jakie oceny z o s t a # y p r z y j & t e, jakie warto!ci z o s t a # y u z n a n e (jako wyra'nie sformu#owane lub jedynie za#o"one) w toku tworzenia, wyk#adni i stosowania prawa, rozstrzygni&cia dotycz ce genezy ocen, w tym rozstrzygni&cie sporu mi&dzy kognitywizmem a akognitywizmem, nie s istotne. Kwestia genezy ocen prawodawcy lub stosuj cego prawo ma jednak fundamentalne znaczenie przy podejmowaniu kwestii normatywnych, wi zanych z odpowiedzi na pytanie, jakie oceny, jakie warto!ci p o w i n n y b y $ u z n a n e w toku tworzenia, wyk#adni i stosowania prawa. Kwestie te s tak"e istotne do analizy przyjmowanych przez Trybuna# Konstytucyjny ocen i uznawanych warto!ci i do okre!lenia dyrektyw w tym zakresie. O ile samo wskazanie warto!ci i sformu#owanie ocen o du"ej ogólno!ci poddaje si& analizie bez rozstrzygania kwestii metaaksjologicznych, to ju" sposób dookre!lenia tre!ci warto!ci i sformu#owanie ocen szczegó#owych, zw#aszcza maj c na wzgl&dzie intersubiektywn kontrolowalno!$ tego procesu, wymaga ress eksji nad genez ocen i statusem ontologicznym warto!ci, istotnym dla dookre!lenia tego procesu. Zauwa"y$ trzeba, "e wiele analiz aksjologicznych jedynie na pozór pozostaje na p#aszczy'nie opisowej, nie wymagaj cej rozstrzygania kwestii metaaksjologicznych. O ile proste ustalenie ocen sformu#owanych b d' zak#adanych w procesie tworzenia, wyk#adni i stosowania prawa nie wymaga takich rozstrzygni&$, to s one potrzebne przy bardziej zaawansowanych konstrukcjach teoretycznych maj cych walor normatywny. Konstrukcj tak jest z pewno!ci tzw. racjonalny prawodawca. Nie ka"da ocena sformu#owana lub zak#adana w faktycznie zachodz cych procesach stosowania prawa mo"e by$ przypisana racjonalnemu prawodawcy. Do!$ oczywiste s kryteria o naturze formalnej, jak np. wymaganie spójno!ci ocen przypisanych racjonalnemu prawodawcy. Nie wida$ jednak powodu, aby niektóre kryteria nie mog#y by$ oparte na ocenie procesu tre- !ciowej determinacji warto!ci, a w tak ocen& zaanga"owane s rozstrzygni&cia metaaksjologiczne. Na przyk#ad, je!li konkretyzacja tre!ci warto!ci oparta jest na stwierdzeniu, "e okre!lone oceny dominuj spo#ecznie, to dla przypisania takiej konkretyzacji racjonalnemu prawodawcy istotne b&d rozstrzygni&cia metaaksjologiczne. Mo"e si& zdarzy$, "e w procesie wyk#adni przyj&te b&d sprzeczne rozstrzygni&cia aksjolo giczne. Ress eksja nad konstytucyjnie okre!lon genez danej warto!ci mo"e stanowi$ istotne kryterium tego, które z nich nale"y przypisa$ racjonalnemu prawodawcy. Taki sposób post&powania jest tym bardziej zasadny, "e podstawowe rozstrzygni&cia metaaksjologiczne zosta#y wprost sformu#owane w konstytucji i otwarte s na rozwini&cie w doktrynie. Dlaczego w praktyce badawczej rozstrzygni&cia na rzecz kognitywnego charakteru niektórych ocen nie mia#oby stanowi$ istotnego elementu konstrukcji teoretycznej, jak jest racjonalny prawodawca? Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 80 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y Usta len ia te rminologiczne Abstrakcyjne dookre!lenie prawa naturalnego czy elementów prawnonaturalnych jest - z uwagi na wielo!$ koncepcji - zadaniem karko#omnym. Na potrzeby niniejszego studium dotycz cego zagadnie% konstytucyjnych przyjmuj&, "e fundamentaln cech elementów prawnonaturalnych jest uznanie ich obiektywnego ugruntowania i skorelowanej z nim tezy kognitywizmu30. I ze wzgl&du na t& cech& modeluj& terminologi&. Jednocze!nie skonstatowa$ trzeba fakt wielo!ci koncepcji stoj cych na gruncie kognitywizmu. St d uznanie elementów prawnonaturalnych, obejmuj cych tez& kognitywizmu, jest tylko pierwszym krokiem, za którym powinna pój!$ próba dookre- !lenia cho$by niektórych innych elementów tego typu koncepcji. Poszukuj c adekwatnych ustale% terminologicznych, trzeba przede wszystkim unikn $ sytuacji, w której rozstrzygni&cia na poziomie deÞ nicyjnym nie pozwalaj na podj&cie niektórych zagadnie% konstytucyjnych. Mówienie o prawie naturalnym w sensie przedmiotowym, jako zespole lub systemie norm post&powania, przy powszechnie w teorii prawa przyj&tej lingwistycznej koncepcji normy, niesie z sob fundamentalne trudno!ci. Je!li norm& traktujemy jako wypowied' j&zykow pewnego typu lub znaczenie wypowiedzi j&zykowej31, to #atwo dostrzec, "e nie ma prawa tam, gdzie nie ma wypowiedzi j&zykowych, a te s rezultatem aktywno!ci cz#owieka. Je!li zatem za cech& istotn prawa naturalnego uzna$, "e jest ono niezale"ne od aktywno!ci cz#owieka, to mówienie o prawie naturalnym jako zbiorze wypowiedzi j&zykowych pewnego typu lub ich znacze% nie ma sensu. Tak poj&te prawo naturalne nie mo"e by$ czym! odkrywanym, poznawanym. Podobne problemy nios tak"e obecne w polskiej teorii prawa nielingwistyczne uj&cia normy, które i tak pojmuj norm& jako wytwór dzia#ania cz#owieka32. Mo"na natomiast sensownie mówi$ o normie prawa naturalnego lub o normie o charakterze prawnonaturalnym ze wzgl&du na sposób jej uzasadnienia. Proponuj& zatem, aby za norm& prawa naturalnego lub o charakterze prawnonaturalnym uznawa$ norm&, która ma uzasadnienie prawnonaturalne, i przyj $, "e norma ma uzasadnienie prawnonaturalne, gdy czyny przez t& norm& nakazywane lub ich skutki uznawane s za dobre, a czyny zakazane za z#e, w !wietle ocen maj cych charakter s dów. Taka formu#a jest stosunkowo ogólna i mo"e by$ bardzo przydatna do teoretycznego uj&cia problematyki prawnonaturalnej otwartej na ró"ne fundamentalne rozstrzygni&cia natury Þ lozoÞ cznej. Mówi c o tym, "e ocena ma „charakter s du" nie rozstrzyga si&, czy oceny, o których mowa, s s dami, ale jedynie, "e maj taki charakter. A o charakterze tym mo"e decydowa$ sposób uzasadniania oceny. Je!li kto! nie podziela pogl du, "e oceny mog by$ s dami i mie$ kwaliÞ kacj& prawdziwo!ciow , to maj c na uwadze metaaksjologiczne rozstrzygni&cia konstytucyjne mo"e z powodzeniem przyjmowa$ 30 Do szerokiego spektrum koncepcji prawnonaturalnych zalicza si& tak"e koncepcje niezak#adaj ce obiektywnego ugruntowania ocen ani kognitywizmu (np. koncepcje prawa naturalnego o zmiennej tre!ci); w porównaniu z nimi koncepcje uznaj ce kognitywizm s koncepcjami prawnonaturalnymi w mocnym sensie, i do takich nale"y koncepcja konstytucyjna. 31 Zob. np. R. Sarkowicz, J. Stelmach, Teoria prawa, Kraków 1998, s. 51. 32 Tam"e, s. 52. 81 procedury uzasadniania charakterystyczne dla uzasadniania s dów (np. wykluczaj c jako rozstrzygaj ce pewne typy uzasadniania, jak uzasadnienie oparte na stopniu rozpowszechnienia danej oceny, i przyjmuj c procedury zwi&kszaj ce dyskursywno!$). Tak poj&te uzasadnienie prawnonaturalne jest pewnego typu uzasadnieniem aksjologicznym normy. Zauwa"y$ jednak trzeba, "e rozpowszechnione w teorii prawa okre- !lenia aksjologicznego uzasadnienia normy wymagaj korekty, gdy" ju" na poziomie deÞ nicyjnym zawieraj relatywizacj& do czyich! ocen. We'my pod uwag& jedno z nich: „Norm& uwa"a si& za obowi zuj c z uzasadnienia aksjologicznego, je!li uzasadnia si& jej obowi zywanie tym, "e post&powanie nakazywane przez dan norm& jest oceniane dodatnio, a zaniechanie go - oceniane ujemnie (albo odwrotnie - przy normie zakazuj cej) wed#ug "ywionych czy cho$by deklarowanych przez jakich! ludzi ocen".33 Takie okre!lenie ju" na poziomie deÞ nicyjnym przes dza o tym, "e teoria budowana przy jego zastosowaniu znacznie komplikuje (je!li nie wy# cza) mo"liwo!ci uj&cia koncepcji prawnonaturalnych, które nie zak#adaj relatywizacji ocen do czyich! prze"y$ ocennych. Proponuj& zatem, aby przyj $ nast&puj ce okre!lenie: norma ma uzasadnienie aksjologiczne, gdy czyny przez t& norm& nakazywane lub ich skutki uznawane s za dobre, a czyny zakazane - za z#e, w !wietle ocen pewnego typu34. Takie okre!lenie uzasadnienia aksjologicznego niesie mniej za#o"e% i mo"e by$ zastosowane w kontek!cie uj&$ prawnonaturalnych, jak i innych. Zauwa"y$ trzeba, "e w porównaniu z dominuj c koncepcj , nast&puje zmiana podstawowego znaczenia „oceny"35. Analogicznie do okre!lenia normy o charakterze prawnonaturalnym mo"na sformu#owa$ okre!lenie uzasadnienia prawnonaturalnego jakiej! decyzji: uzasadnienie prawnonaturalne jest uzasadnieniem, które oparte jest na ocenach maj cych charakter s dów36. 33 Z. Ziembi%ski, Teoria..., s. 29–30. 34 Zamiast o ocenach pewnego typu, mo"na tak"e powiedzie$ „z okre!lonego punktu widzenia"; tak np. w drugiej cz&!ci okre!lenia: „O uzasadnieniu aksjologicznym normy mówi si& w tych przypadkach, gdy w !wietle przyjmowanych przez kogo! ocen czyny przez t& norm& nakazywane uznawane s za dobre, a czyny zakazane - za z#e, lub te", co ma miejsce znacznie cz&!ciej, przewidywane skutki danych czynów uwa- "ane s za z#e czy dobre z okre!lonego punktu widzenia"; A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembi%ski, Zarys teorii pa"stwa i prawa, Warszawa 1992, s. 87–88. 35 W proponowanym tu uj&ciu, w podstawowym znaczeniu „ocena" nie oznacza czyjego! aktu psychicznego, czyjego! prze"ycia aprobaty czy dezaprobaty (Z. Ziembi%ski, Warto%ci..., s. 17; tego", Logika..., s. 103). Nie przes dzaj c jednoznacznie o istocie oceny, ocen w podstawowym znaczeniu b&dzie znaczenie wypowiedzi j&zykowej (analogicznie jak s d jest zwykle pojmowany jako znaczenie zdania). Takie uj&cie nie przes dza o tym, czy tak poj&ta ocena ugruntowana jest w prze"yciach ocennych, jak chce akognitywizm, czy te" b&dzie znajdowa#a swoje ugruntowanie przede wszystkim w stanie rzeczy, o którym informuje, a prze"ycie ocenne b&dzie rezultatem uj&cia tego stanu rzeczy. Analogiczn problematyk& znajdziemy w przypadku s dów, które relatywi!ci b&d ugruntowywa$ w aktach s dzenia okre!lonych podmiotów, a inni w obiektywnym stanie rzeczy. Zauwa"y$ te" mo"na, "e uznanie ocen za akt psychiczny, sugeruj ce oparcie tworzonej koncepcji w naukach empirycznych, nie ma wi&kszej donios#o!ci dla prowadzonych bada% teoretycznoprawnych nad aksjologi , w których zasadniczym punktem odniesienia s oceny racjonalnego prawodawcy, b&d cego ju" konstrukcj teoretycznie dalece zaawansowan , a przedmiotem analizy s i tak wypowiedzi j&zykowe. 36 Por. „Uzasadni$ aksjologicznie okre!lon decyzj& to tyle, co wykaza$, "e zosta#y spe#nione warunki konieczne do uznania danej decyzji ze wzgl&du na przyjmowany system ocen", M. Kordela, op.cit., s. 105. Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 82 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y Powy"sze okre!lenia normy o charakterze prawnonaturalnym i uzasadnienia prawnonaturalnego nie s jeszcze dobrymi deskrypcjami. Mo"na bowiem sformu#owa$ wiele ocen instrumentalnych maj cych charakter s dów, które intuicyjnie trudno uzna$ za oceny mog ce stanowi$ podstaw& uzasadnienia prawnonaturalnego, np. ocena „to jest dobry klucz" (dobry w sensie pasuj cy do danego zamka)37. Prawo naturalne i uzasadnienie prawnonaturalne wi zane jest z ocenami moralnymi. St d powy"sze okre!lenia mo"na dope#ni$: n o r m a m a ch a r a k t er p r a w n o n a t u r a l n y, g d y c z y n y p r z e z t & n o r m & n a k a z y w a n e l u b i c h s k u t k i u z n a w a n e s z a d o b r e, a c z y n y z a k a z a n e - z a z # e, w ! w i e tl e o c e n m o r a l n y c h m a j c y c h c h a r a k t e r s d ó w; u z a s a d n i en i e p r a w n o n a t u r a l n e t o u z a s a d n i e n i e, k t ó r e o p a r t e j e s t n a o c e n a c h m o r a l n y c h m a j c y c h c h a r a k t e r s d ó w. Nie jest rzecz #atw dookre!lenie, co decyduje o moralnym charakterze oceny. Maj c na uwadze rozstrzygni&cia konstytucyjne stawiaj ce w centrum kategori& przyrodzonej godno!ci cz#owieka, zasadne jest przyj $, "e charakter moralny maj oceny dokonywane z punktu widzenia ca#o!ciowego rozwoju cz#owieka i dotycz ce tego rozwoju. Próba dookre! l en ia koncepcj i e lementów prawnonatura lnych Wielo!$ koncepcji prawnonaturalnych, tak"e tych uznaj cych kognitywizm, wymaga tego, aby spróbowa$ dookre!li$ koncepcj& mo"liwie adekwatn do konstytucji. Cho$ w przypadku uj&$ operuj cych poj&ciem „godno!ci osobowej" w sposób nieunikniony opuszczamy standardy intersubiektywnej komunikowalno!ci i kontrolowalno!ci w#a!ciwe naukom szczegó#owym, to jednak intersubiektywna komunikowalno!$ i sprawdzalno!$ pozostaje wa"nym kryterium wyboru i budowy koncepcji s#u" cej prowadzeniu dyskursu nad warto!ciami konstytucyjnymi, jak i ich uj&ciu i eksplikacji potrzebnych w procesie stosowania prawa. Ju" cho$by z tego powodu trudne do zaakceptowania s koncepcje typu idealistycznego, uznaj ce specyÞ czne, samodzielne (oddzielone od konkretnych bytów) istnienie warto!ci. Moim zdaniem, najbardziej obiecuj ce s koncepcje, które elementy normatywne ugruntowuj w realnych relacjach: relacji cz#owieka do jego rozwoju i relacji do dóbr b&d cych !rodkami osi gni&cia tego rozwoju. Mianem warto!ci okre!la$ wówczas mo"na ca#o!ciowy rozwój cz#owieka, do którego jest przyporz dkowany; jego cechy, które s cenne ze wzgl&du na ten rozwój; stany rzeczy, które umo"liwiaj ów rozwój i osi ganie wspomnianych cech38. W takim uj&ciu tak"e wiele ocen moralnych ma charakter instrumentalny. W odniesieniu do nich problem kwaliÞ kacji prawdziwo!ciowej daje si& stosunkowo prosto przezwyci&"y$ - kwaliÞ kacja ta okre!lana jest na podstawie przydatno!ci ocenianych stanów rzeczy jako !rodków do osobowego rozwoju cz#owieka. Istot problemu staj& si& okre!le37 Por. Z. Ziembi%ski, Logika..., s. 105. 38 Tak poj&te warto!ci, o ile stanowi racj& dzia#ania, mog by$ pojmowane jako prawo naturalne, zob. M. Piechowiak, Czy prawo naturalne to zespó! norm?, [w:] Ecclesiae in iustitia servire. Opuscula Thaddaeo Walachowicz piae memoriae dedicata, red. F. Lenort, Pozna% 2003, s. 11–20. 83 nie, na czym polega ca#o!ciowy rozwój cz#owieka, jakie s jego warunki, co jest jego miar . Sprawa jest tym trudniejsza, "e dookre!lenie rozwoju dokonuje si& tak"e przez wolne decyzje, podejmowane tak indywidualnie, jak i grupowo39. Rzut oka na konstytucyjny lub prawnomi&dzynarodowy katalog wolno!ci i praw pozwala spojrze$ na nie w#a!nie jako na narz&dzia ochrony !rodków rozwoju cz#owieka; przy czym w!ród stanów rzeczy sk#adaj cych si& na ten rozwój niekiedy w gr& wchodz elementy, których kwaliÞ kacja normatywna nie jest zale"na od woli podmiotu praw (np. zakaz tortur, zakaz niewolnictwa), niekiedy elementy zale"ne od jego decyzji (np. wolno!$ religijna) - wówczas wprost przedmiotem ochrony s warunki umo"liwiaj ce wolne samookre!lenie si& podmiotu. Przy proponowanym tu uj&ciu przedmiotem poznania s realnie istniej cy ludzie i realne relacje. Jak w przypadku ka"dego poznania !wiata istniej cego poza podmiotem poznaj cym mo"liwe jest pope#nienie b#&du. Poznanie takie zapo!redniczone jest w kulturze. Zwykle potrzebne jest te" zaplecze teoretyczne, które mo"e pomóc poznaniu (cho$ niekiedy mo"e je tak"e utrudnia$). Podkre!li$ trzeba, "e uznanie zapo!redniczenia poznania w kulturze jest czym! innym ni" uznanie kultury za ostateczne 'ród#o warto!ci. W uj&ciu prawnonaturalnym kultura, podobnie jak konstrukcje teoretyczne, jest m.in. narz&dziem, lepszym lub gorszym, poznania. W dookre!laniu tre!ci warto!ci niezb&dny jest nie tylko autokrytycyzm, ale tak"e otwarcie na dyskusj&, w której w#asne argumenty musz by$ poddane próbie. Trafno!ci oceny s#u"y$ b&dzie wysi#ek zespo#owy obejmuj cy procedury zmierzaj ce do osi gania konsensu opartego na wszechstronnym rozpatrzeniu wchodz cych w gr& racji. Maksymalizowa$ zatem trzeba dyskursywno!$ procesu dochodzenia do rozstrzygni&cia, nawet je!li na ostatnim jego etapie konieczne b&dzie g#osowanie. Wszechstronne rozpatrzenie argumentów powinno uwzgl&dnia$ ró"ne tradycje czy koncepcje, traktowane jednak nie jako absolutne punkty odniesienia, wzgl&dem których nale"a#oby wypracowa$ kompromis, ale jako ró"ne narz&dzia uj&cia rzeczywisto!ci ludzkiej. Mo"na tak"e sformu#owa$ zasady dotycz ce ograniczono!ci pewnego typu argumentów, np. w przypadku dookre!lania tre!ci elementów uznanych za prawnonaturalne nie rozstrzyga stopie% rozpowszechnienia danego pogl du, nie rozstrzygaj decyzje, jak równie" sama reakcja emocjonalna, analiza kultury czy tradycji. Z drugiej strony, elementy tego rodzaju, cho$ nierozstrzygaj ce, mog by$ wa"n cz&!ci dyskursu; np. rozpowszechnienie okre!lonego przekonania mo"e by$ traktowane jako wyraz wspólnego do!wiadczenia jakiego! aspektu rzeczywisto!ci ludzkiej; okre!lona tradycja mo"e si& okaza$ niezb&dna do rozumienia pewnego aspektu danej warto!ci czy kategorii o charakterze normatywnym (np. nie mo"na rozprawia$ o godno!ci w tradycji opartej na scjentyzmie); reakcje emocjonalne zwykle towarzysz ocenom i pomagaj identyÞ kowa$ istotne aspekty warto!ci. W oczywisty sposób przydatne s wyniki uzyskane w ramach teorii dzia#ania komunikacyjnego, dotycz ce idealnej sytuacji dyskusji czy w ramach hermeneutycznych nurtów Þ lozoÞ i prawa, np. dotycz ce donios#o!ci tradycji dla procesów interpretacji ka"dego tekstu. 39 Pe#niejszy, cho$ nadal wst&pny, zarys tego typu koncepcji, zob. M. Piechowiak, Can Human Rights be Real? Can Norms be True?, [w:] Norm and Truth, red. ten"e, Pozna% 2008, s. 71–83. Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 84 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y Podsumowuj c, w procesie stosowania konstytucji przy formu#owaniu norm i uzasadnie% prawnonaturalnych, decyduj ce o charakterze prawnonaturalnym b&d procedury i sposoby argumentacji, które powinny mie$ kszta#t w#a!ciwy dla rozwi zywania sporów o charakterze poznawczym. IV. KONSTYTUCYJNE OBAWY PRZED PRAWEM NATURALNYM Problem uznania prawa naturalnego za element pozytywnego porz dku prawnego (udzia# prawa naturalnego w konkretyzacji tre!ci postanowie% konstytucji) by# przedmiotem sporów w pracach przygotowawczych i w dyskusjach nad projektem konstytucji40. Z punktu widzenia uznania obiektywnego ugruntowania warto!ci i tezy kognitywistycznej na szczególn uwag& zas#uguj trzy trudno!ci. Trudno!$ p ie rwsza Uznanie prawa naturalnego stanowi#oby niedopuszczalne rozstrzygni&cie w akcie prawotwórczym sporu Þ lozoÞ cznego, !wiatopogl dowego, etycznego itp.41 Rozstrzygaj c kwestie dotycz ce koncepcji warto!ci, kwestie metaaksjologiczne, konstytucja zajmuje okre!lone stanowisko w sporze Þ lozoÞ cznym o istotnych konsekwencjach !wiatopogl dowych. Niemniej jednak konstytucja, rozstrzygaj c kwestie aksjologiczne, poprzez uznanie jednych a nie uwzgl&dnienie innych warto!ci, nie jest i nie mo"e by$ neutralna !wiatopogl dowo w takim sensie, "e tre!$ tych rozstrzygni&$ jest zgodna z przekonaniami !wiatopogl dowymi jednych, a niezgodna z przekonaniami innych. Jednak ustrojodawca dokonuje w ten sposób rozstrzygni&$ prawnych, a nie rozstrzyga sporów !wiatopogl dowych w !cis#ym tego s#owa znaczeniu. Regulacje konstytucyjne wskazuj za#o"enia, które maj by$ uwzgl&dnione przy konstruowaniu i dzia#aniu systemu prawnego. Na mocy tych rozstrzygni&$ nikt, w tym tak"e s&dzia Trybuna#u Konstytucyjnego, nie ma obowi zku moralnego, aby uzna$ kognitywizm za swój pogl d. W procesie orzekania ma jednak obowi zek post&powania „jak gdyby" pogl d ten by# prawdziwy, a b&dzie si& to przejawia#o przede wszystkim w procedurach, które maj by$ kszta#towane tak, aby s#u"y#y („jak gdyby mia#y s#u"y$") rozpoznaniu, rzeczywisto!ci normatywnej niezale"nej od aktywno!ci ludzkiej. Trudno!$ d ruga Uznanie prawa naturalnego w akcie prawotwórczym za podstaw& porz dku normatywnego prowadzi#oby do „pozytywizacji" prawa naturalnego, co stanowi#oby zaprzeczenie samej istoty i warto!ci prawa naturalnego42. 40 Zob. P. Winczorek, Problem prawa naturalnego..., s. 131–137. 41 Tam"e, s. 135. 42 P. Winczorek, Problem prawa naturalnego..., s. 135. W powo#ywanym tek!cie mowa jest o „istocie i warto!ci prawa pozytywnego"; uznaj& jednak, "e to b# d redakcyjny i chodzi o „istot& i warto!ci prawa naturalnego"; por. wypowied' K. Dzia#ochy w debacie na forum Zgromadzenia Narodowego: „Przeciwnicy projektu konstytucji uchwalonego przez Komisj& Konstytucyjn kwestionuj przyj&te w nim rozumienie prawa. Przeciwstawiaj mu koncepcj& prawa naturalnego, które ma by$ prawem najwy"szym, wed#ug pana senatora Bili%skiego prawem jedynym, i sta$ ponad konstytucj jako prawem stanowionym. Nie zwa"a si& przy tym na elementarn sprzeczno!$ mi&dzy charakterem prawa naturalnego jako prawa niepisanego 85 Przyj&te w konstytucji rozwi zanie dotycz ce relacji mi&dzy prawem a standardami moralnymi i sposób usytuowania elementów prawnonaturalnych w systemie prawnym otwiera drog& do tego, "e standardy moralne (normy prawa naturalnego) b&d podstaw eliminacji z sytemu prawnego pewnych tre!ci normatywnych, oczywi!cie za po!rednictwem uznania niekonstytucyjno!ci tych tre!ci, i w takim sensie - mówi c s#owami K. Dzia#ochy - normy moralne prawa naturalnego nie maj samoistnie mocy prawnie wi " cej. Ponadto na gruncie polskiej konstytucji otwarcie na tre!ci prawnonaturalne dokonane zosta#o poprzez wskazanie prawnonaturalnych ' r ó d e # wolno!ci, praw i obowi zków cz#owieka, i wskazanie warto!ci f u n d a m e n t a l n y c h dla porz dku prawnego. Zatem wprost po#o"ony jest akcent na to, co dotyczy uzasadniania norm o charakterze prawnonaturalnym, a nie na „gotowy", obiektywnie istniej cy system norm prawa naturalnego. Skoro o charakterze prawnonaturalnym normy decyduje jej uzasadnienie, nie wida$ zasadniczych przeszkód, aby ta sama norma by#a jednocze!nie norm prawa pozytywnego, jak i prawa naturalnego. Niedopuszczalne jako wewn&trznie sprzeczne by#oby uznanie, "e dana norma jest norm prawa naturalnego na mocy uznania jej za tak przez akt prawa stanowionego (na mocy uzasadnienia tetycznego). Do zagro"enia jednej z podstawowych funkcji prawa naturalnego czy standardów moralnych, któr jest stanowienie kryterium oceny (moralnej) porz dku prawnego, dosz#oby wtedy, gdyby uznano, "e o tre!ci prawa naturalnego decyduj akty stanowienia lub wyk#adni prawa. Wówczas prawo naturalne i moralno!$ zosta#yby „wch#oni&te" przez prawo pozytywne43. W przypadku regulacji konstytucyjnych takiego zagro"enia jednak nie ma. Tre!ci prawnonaturalne identyÞ kowane w procesie stosowania konstytucji zawdzi&czaj swój prawnonaturalny charakter swemu uzasadnieniu zak#adaj cemu ich obiektywne ugruntowanie, a nie temu, "e ich ustalenia dokona# okre!lony organ w#adzy. Ustalenie takie ma charakter prawny i z punktu widzenia uzasadnienia tetycznego nie mo"e by$ traktowane jako autorytatywne rozstrzygni&cie sporu moralnego. Zakwestionowanie prawnonaturalnego charakteru danej tre!ci dokonuje si& poprzez zakwestionowanie uzasadnienia; spory takie mog si& toczy$ poza procedurami prawnymi, zmierzaj c do formu#owania ocen moralnych prawa pozytywnego. Wskazuj c w akcie prawa stanowionego na standardy prawnonaturalne, zdawa$ sobie trzeba spraw& z ewentualnego problemu reglamentowania oddzia#ywania elementów prawnonaturalnych na prawo pozytywne; oddzia#uj one w zakresie i na zasadach okre!lonych aktem stanowienia. Wskazanie na przyrodzon i niezbywaln godno!$ w kontek!cie wolno!ci, praw i obowi zków cz#owieka stanowi pewne ograniczenie oddzia#ywania elementów prawnonaturalnych na prawo stanowione. Niemniej jednak pozostaje otwarcie ca#ego porz dku prawnego na prawo naturalne za po!rednictwem formu# zawartych w preambule. Ponadto, je!li uzna$, "e jedn z funa uznaniem jego mocy obowi zuj cej w akcie prawa stanowionego, jakim jest konstytucja", Sprawozdanie stenograÞ czne z 3. posiedzenia Zgromadzenia Narodowego w dniu 25 lutego 1997 r. 43 Zob. H.L.A. Hart, Pozytywizm i oddzielenie prawa od moralno%ci, [w:] tego", Eseje z Þ lozoÞ i prawa, prze#. J. Wole%ski, Warszawa 2001, s. 54. Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 86 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y damentalnych idei ca#ej konstytucji jest idea s#u"ebno!ci pa%stwa wobec cz#owieka, to przyrodzona, niezbywalna godno!$ jest warto!ci fundamentaln dla ca#ego porz dku konstytucyjnego, szczególn tym bardziej, "e jest uznana za nienaruszaln . Oddzia#ywanie elementów prawnonaturalnych zosta#o zatem wprost uwzgl&dnione w szerokim zakresie. Czy i na ile polski system prawny otwarty jest na elementy prawnonaturalne w zakresie szerszym ni" jest to wprost okre!lone w konstytucji (na „niespozytywizowane" elementy prawnonaturalne) jest pytaniem - jak si& zdaje - czysto akademickim, gdy" trudno sobie wyobrazi$ sytuacj&, w której niewystarczaj ce by#yby wskazane wprost mo"liwo!ci si&gania do elementów prawnonaturalnych. Mo"na odnotowa$, "e odpowied' na to pytanie zale"y od rozstrzygni&cia na poziomie doktryny, czy przyj&ta koncepcja prawa mie!ci si& w ramach pozytywizmu w wersji inkluzywnej, czy jest koncepcj prawnonaturaln w radykalnym uj&ciu, uznaj c udzia# elementów prawnonaturalnych w stosowaniu prawa stanowionego niezale"nie od tego, czy zosta#y wprost w prawie stanowionym wskazane, czy nie. Je!li poszukiwa$ woli ustrojodawcy i bra$ pod uwag& prace przygotowawcze do konstytucji, przede wszystkim wyra'ne odrzucenie uznania formu#y, "e „konstytucja jest najwy"szym prawem stanowionym"44, to uzna$ nale"y pozytywizm w wersji inkluzywnej. Mo"na tak"e argumentowa$, "e s pewne przyrodzone prawa podmiotowe, które ze swej natury nie poddaj si& pozytywizacji, s to jednak prawa szczególnego typu. Problem ten by# poruszany w niemieckiej debacie nad konstytucjonalizacj prawa do sprzeciwu wobec w#adzy (dokona#a si& ona w art. 20 ust. 4 Ustawy Zasadniczej45). Zwracano na przyk#ad uwag&, "e je!li prawo do sprzeciwu poj&te jest jako prawo do wyst pienia przeciwko porz dkowi prawnemu w sytuacji absolutnie wyj tkowej, gdy nie s ju" zachowywane podstawowe zasady pa%stwa prawnego umo"liwiaj ce napraw& pa%stwa w ramach obowi zuj cego prawa, to takie prawo do sprzeciwu staje si& Þ kcj , gdy" w opisanej sytuacji re"im jest ju" na tyle silny, "e podj&ty sprzeciw nie ma ju" szans na powodzenie, a istnienie takich szans jest jednym z warunków podj&cia dzia#a% naprawczych na podstawie prawa do sprzeciwu46. Poza tym w takich skrajnych sytuacjach zgodno!$ post&powania z prawem stanowionym (mog cym by$ kwaliÞ kowanym - mówi c s#owami Gustawa Radbrucha - jako „ustawowe bezprawie") przestaje by$ istotna. Trudno!$ t rzec ia Uznanie konstytucji jedynie za „najwy"sze prawo stanowione" i uznanie ponad ni prawa naturalnego, prowadzi#oby do istotnego podwa"enia pewno!ci prawa, gdy" 44 P. Winczorek, Problem prawa naturalnego..., s. 135. Dyskusja nad brakiem przymiotnika „stanowionym" w art. 8 by#a "ywa do ko%ca prac nad konstytucj , np. w debacie na forum Zgromadzenia Narodowego, zob. Sprawozdanie stenograÞ czne z 3. posiedzenia Zgromadzenia Narodowego w dniu 24 i 25 lutego 1997 r. 45 „Wobec ka"dego, kto usi#uje obali$ ten porz dek, wszystkim Niemcom przys#uguje prawo do oporu, je"eli inny sposób przeciwdzia#ania nie jest mo"liwy"; przepis ten zosta# dodany ustaw z 24 czerwca 1968 r., [za:] Konstytucja Niemiec, t#um. B. Banaszak i A. Malicka, Warszawa 2008, s. 47. 46 Tak A. Kaufmann, Vom Ungehorsam gegen die Obrigkeit, Heidelberg 1991, s. 15. 87 postanowienia konstytucji stanowi cej fundament pewno!ci prawa mog#yby by$ kwestionowane w imi& prawa naturalnego, którego tre!$ nie jest uprzednio nale"ycie zdeterminowana47. Mimo "e najwi&ksze obawy po stronie przeciwników formu# prawnonaturalnych budzi#o uznanie nadrz&dno!ci prawa naturalnego nad konstytucj , takie stanowisko w konstytucji zosta#o zawarte, a to za spraw uznania nienaruszalno!ci godno!ci i istoty wolno!ci i praw, które z godno!ci wynikaj . Ani przyrodzona i niezbywalna godno!$, ani istota wolno!ci i praw nie mo"e by$ po!wi&cona dla osi gni&cia innych celów czy warto!ci. Sposób pojmowania godno!ci uznanej za 'ród#o wolno!ci i praw niew tpliwie mo"e kszta#towa$ ich pojmowanie. Podkre!lenie przyrodzono!ci i niezbywalno!ci godno!ci wskazuje, "e ochrony wymaga co! wi&cej, ni" zosta#o to wprost uj&te w przepisach konstytucji dookre!laj cych poszczególne wolno!ci i prawa. W ten sposób mo"e nast&powa$ w trakcie wyk#adni dope#nianie (które mo"na te" okre!li$ mianem konkretyzacji) tre!ci poszczególnych wolno!ci i praw poprzez odwo#anie si& do przyrodzonej godno!ci b&d cej ich 'ród#em. Co jednak wa"niejsze, w art. 30 znajdujemy sformu#owany wprost obowi zek w#adz publicznych poszanowania i ochrony godno!ci jako takiej, a nie tylko wynikaj cych z niej wolno!ci i praw. Zwróci$ tu trzeba tak"e uwag&, "e art. 30 mówi o wolno!ciach i prawach cz#owieka i obywatela w ogóle, a nie - jak art. 31 - jedynie o konstytucyjnych wolno!ciach i prawach. W nieco s#abszej formie obowi zek poszanowania i ochrony przyrodzonej godno!ci, adresowany ju" do wszystkich podmiotów stosuj cych konstytucj&, znajduje si& w zako%czeniu preambu#y. Próba dookre!lenia tre!ci obowi zku poszanowania i ochrony przyrodzonej godno!ci jest w gruncie rzeczy prób dookre!lenia wchodz cych w gr& norm o charakterze prawnonaturalnym. Je!li przy tym dostrze"ony zostanie zwi zek konieczny mi&dzy realizacj danej normy a ochron godno!ci, to ze wzgl&du na nienaruszalny charakter tej ostatniej, w przypadku kolizji z innymi normami konstytucji, obowi zek ochrony godno!ci b&dzie mia# pierwsze%stwo. Podobnie b&dzie przy formu#owaniu warunków ochrony nienaruszalnej istoty wolno!ci i praw. Zauwa"my, "e ewentualne zakwestionowanie normy konstytucyjnej dokonane zostanie, formalnie rzecz ujmuj c, na podstawie przepisu konstytucji (art. 30 czy art. 31 ust. 3); st d ca#a sytuacja mo"e by$ opisywana nie w kategoriach kwestionowania norm konstytucyjnych w imi& norm prawa naturalnego, ale w kategoriach wyk#adni samej konstytucji i dekodowania normatywnej tre!ci poszczególnych przepisów. Niemniej jednak z punktu widzenia pewno!ci prawa mamy do czynienia z konstrukcj , której obawiano si&, formu#uj c sprzeciw wobec wprowadzenia regulacji, "e konstytucja jest najwy"szym prawem stanowionym; z tym tylko, "e nadrz&dno!$ elementów prawnonaturalnych zosta#a wprost uznana w kontek!cie godno!ci i istoty wolno!ci i praw, a nie wobec prawa stanowionego w ogóle. Mo"na postawi$ pytanie, dlaczego jest tak dobrze, skoro jest tak 'le. Dlaczego zagro"enie tak fundamentalnej warto!ci, jak jest pewno!$ prawa, nie jest jednym Marek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 47 P. Winczorek, Problem prawa naturalnego..., s. 135. 88 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y z podstawowych problemów stosowania konstytucji. Sprawy z pewno!ci nie wyja- !ni , wspomniane wy"ej, pewne ograniczenia zakresowe oddzia#ywania elementów prawno naturalnych. Na gruncie prowadzonych tu analiz mo"na argumentowa$, "e minimalizacja zagro- "enia pewno!ci prawa ze wzgl&du na elementy prawnonaturalne uznane w konstytucji nast&puje z uwagi na zak#adan , cho$ dotychczas niewyeksplikowan , koncepcj& warto!ci czy - szerzej rzecz ujmuj c - ze wzgl&du na rozstrzygni&cia meta aksjologiczne. Wypracowanie normy o charakterze prawnonaturalnym nie jest spraw prost . Poza tym wiele postulatów dotycz cych procedur i dopuszczalnych sposobów argumentacji i tak jest ju" elementem procesów stosowania konstytucji. Trzeba te" zauwa"y$, "e adresaci prawa maj !wiadomo!$ otwarcia systemu prawnego na elementy prawnonaturalne i musz bra$ pod uwag& mo"liwo!$ si&gania do tych elementów przez podmioty stosuj ce konstytucj&. Adresaci prawa mog te" samodzielnie rozwa"y$ udzia# tre!ci prawnonaturalnych w rozstrzygni&ciu pojawiaj cej si& precedensowej sytuacji i mie$ okre!lone oczekiwania co do mo"liwych rozstrzygni&$. Jak to zwykle bywa w przypadku precedensu (i nie tylko), trudno jest w sposób niew tpliwy okre!li$, jakie b&dzie rozstrzygni&cie. I w takim sensie brak pewno!ci jest codzienno!ci . Przyj&cie koncepcji prawnonaturalnej okre!lonego typu w sposób radykalny nie narusza pewno!ci, owszem, zwi&ksza niepewno!$ w okre!lonych dziedzinach; jest to jednak koszt, który - zdaniem ustrojodawcy - warto ponie!$. Mo"na tak"e zasadnie podejrzewa$, "e nie bez znaczenia do ograniczonego si&gania do elementów prawnonaturalnych jest polska tradycja kszta#cenia prawniczego o nastawieniu wyra'nie pozytywistycznym. V. UWAGI PODSUMOWUJ CE Konstytucja z 1997 r. szeroko uzna#a elementy prawnonaturalne jako istotne w procesach stanowienia, wyk#adni i stosowania prawa. W przypadku najmocniejszego otwarcia na elementy prawnonaturalne, z jakim mamy do czynienia w art. 30, w pierwszym rz&dzie chodzi o wolno!ci i prawa cz#owieka. Z uwagi na szczególne miejsce warto!ci godno!ci i praw cz#owieka w porz dku konstytucyjnym elementy te oddzia#uj potencjalnie na ca#y system. Równie" preambu#a uznaje wiele elementów o wyra'nie prawnonaturalnym charakterze - uniwersalne warto!ci i przyrodzon godno!$. Elementy prawnonaturalne, na które otwiera si& konstytucja, nie s prawem naturalnym pojmowanym jako system norm post&powania. W konstytucji wskazana jest podstawa formu#owania norm lub podejmowania rozstrzygni&$. S ni warto!ci o charakterze obiektywnym, dla których uj&cia w#a!ciwe s procesy o charakterze poznawczym. St d w niektórych badaniach nad konstytucj i przy jej stosowaniu nale"y uzna$ metaaksjologiczn tez& kognitywizmu. Rozwi zania konstytucyjne dystansuj si& wobec prób ugruntowania przyrodzonych i uniwersalnych warto!ci w historii czy w procesach dziejowych, co jest do!$ oczywiste jako pozostaj ce w korelacji z generalnym odwrotem od rozwi za% typu marksistowskiego. Wbrew propozycjom skrajnie liberalnym, przyj&ty jest dystans wobec koncepcji poszukuj cych ugruntowania warto!ci jedynie 89 w wolnych decyzjach (czy to indywidualnych, czy grupowych); przyj&te rozwi zania dystansuj si& wobec koncepcji typu emotywistycznego, które warto!ci ugruntowuj w reakcjach emocjonalnych i wobec prób czysto kulturowego ich ugruntowania. Wskazanie na prawnonaturalny charakter warto!ci jest istotne dla samego sposobu si&gania do nich w procesach tworzenia, wyk#adni i stosowania prawa. Uznanie w konstytucji elementów prawnonaturalnych wymaga rewizji niektórych ustale% powszechnie przyjmowanych w teorii prawa, umo"liwiaj cej podj&cie zagadnie% zak#adaj cych uznanie kognitywizmu w poznaniu warto!ci i dopuszczalno!$ prawdziwo!ciowej kwaliÞ kacji ocen nie tylko instrumentalnych. Precyzuj c terminologi&, warto wprowadzi$ poj&cie „normy o charakterze prawnonaturalnym" i „uzasadnienia prawnonaturalnego". W deÞ niowaniu obu tych kategorii istotn rol& odgrywa poj&cie „oceny moralnej maj cej charakter s du". Maj c na uwadze intersubiektywn komunikowalno!$ i kontrolowalno!$ dookre!lania tre!ci prawnonaturalnych, dla nadania ocenom charakteru s dów istotny jest kszta#t procedur i argumentacji prowadz cych do tego dookre!lenia. S&dzia Trybuna#u Konstytucyjnego nie musi sam osobi!cie by$ przekonany do danej Þ lozoÞ cznej koncepcji prawa czy do okre!lonych rozstrzygni&$ metaaksjologicznych. Skoro jednak konstytucja przyjmuje okre!lone rozstrzygni&cia w tym zakresie, tak s&dzia, jak i Trybuna# jako ca#o!$ powinien post&powa$ zgodnie z tymi rozstrzygni&ciami. W przypadku si&gania do elementów prawnonaturalnych post&powanie to b&dzie polega#o przede wszystkim na stosowaniu procedur i argumentacji w#a!ciwych poznawaniu. Uprzywilejowane s procedury zwi&kszaj ce dyskursywno!$ dochodzenia do rozstrzygni&cia i zmierzaj ce do osi gania konsensu. Poniewa" uznanie obiektywnego charakteru warto!ci (i ocen) zak#ada odrzucenie innych stanowisk w sprawie genezy warto!ci, dlatego mo"na wskaza$ tak"e wiele konstatacji dotycz cych tego, jakiego typu argumenty nie s rozstrzygaj ce. SUMMARY of the article: Natural-Law Elements in Application of the Constitution of the Republic of Poland Recognizing inherent and inalienable nature of dignity and universality of certain values, the Constitution of the Republic of Poland, introduces to the foundations of Polish legal system some elements of natural law which may be used for application of the Basic Law. Constitutional recognition of these elements only makes sense on the assumption of their cognizability. Therefore, as an important element of constitutional concept of natural law is taken the recognition of the argument of cognitivism according to which moral assessments may have the nature of judgments and truth qualiÞ cation (they may be true or false). In the course of application of the constitution, norms of natural-law character and natural-law justiÞ cation. Since dignity and the essence of freedoms and rights based on dignity are the only inviolable values recognized by the constitution, the arguments of natural law lead to a far-going reMarek Piechowiak: Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP 90 Przegl d Sejmowy 5(94)/2009 Studia i Materia!y interpretation of constitutional norms. The norm of natural law protecting inviolable values will have precedence in the event of collision with norms protecting other values, also with constitutional norms. Even if such a norm is formulated on the basis of the provisions of the constitution, in fact natural law is given higher rank than elements based only on enacted law. Despite that, reliability of a legally established order does not seem to be radically endangered.