www.argument-journal.eu Published online: 25.06.2015 Argument Vol. 4 (2/2014) pp. 375–390 * Doktorantka w Zakładzie Filozofii nauki Instytutu Filozofii uniwersytetu Warszaw- skiego. e -mail: pseidler@student.uw.edu.pl. Definicje przedmiotu teoretycznego Paulina SeIDLer* ABStrACt Definitions of theoretical entity the paper presents three main definitions of theoretical entity: basic definition, definition from unobservability, and ontological definition. these are the definitions of theoretical entity that are most popular and widely accepted by philosophers of science (both realists and antire- alists). All these definitions contain significant defects, which lead to unacceptable conclusions. the author also offers an alternative definition from explanation, which avoids the defects of previous definitions. the aim of the paper is to prove that proper definition of theoretical enti- ty is necessary in debates over scientific realism. to make a legitimate claim about the existence of theoretical entities, one should know what theoretical entity really is. KeYWOrDS existence; realism; observation; criterion 376 Paulina SEIDLER ZArYS PrOBLemu naukowy realizm w klasycznej postaci to stanowisko głoszące, że obraz świata przedstawiany przez naukę jest obrazem prawdziwym oraz że postulowane przez nią jednostkowe przedmioty nieobserwowalne i teoretyczne rzeczywiście ist- nieją. Kiedy realizm dotyczy teorii oraz przedmiotów przez nią postulowanych, mamy do czynienia ze skrajnym realizmem. Według realizmu przedmioty te istnieją w taki sam sposób, jak przedmioty obserwowalne (czyli takie, któ- re podlegają obserwacji) i zaobserwowane. należy zauważyć, że - wobec po- wyższego - według realistów celem nauki jest przede wszystkim odkrywanie prawdy o świecie, a nie jedynie tworzenie teorii, jak chcieliby tego antyrealiści, a w szczególności instrumentaliści. Antyrealizm ma kilka odmian. różnice pomiędzy nimi bywają czysto tech- niczne i o minimalnym znaczeniu. Do odmian antyrealizmu należą: fenome- nalizm, operacjonizm, instrumentalizm oraz konstruktywny empiryzm. Bas van Fraassen (1980: 10) wyróżnia dwa rodzaje antyrealizmu. Pierwszy z nich utrzymuje, że nauka jest prawdziwa bądź dąży do prawdy właściwie, lecz nieli- teralnie1, skonstruowanej. ten rodzaj realizmu nie odbiera prawdziwości teo- riom naukowym, ale prawdziwość nie jest rozumiana jako zgodność z faktami. nie przyjmuje się tu korespondencyjnej teorii prawdy. natomiast drugi rodzaj antyrealizmu twierdzi, że język nauki powinien być literalnie skonstruowany, ale jej teorie nie muszą być prawdziwe. Znaczy to tyle, że teorie naukowe (ro- zumiane jako zbiór zdań) należy rozumieć dosłownie, ale niekoniecznie są one prawdziwe i trafnie ujmują rzeczywistość. Zagadnienie realizmu jest niewyczerpanym źródłem dyskusji w filozofii nau- ki. Argumenty za i przeciw temu stanowisku zostały szczegółowo omówione przez wielu filozofów nauki i nie tylko. Jednym z aspektów naukowego reali- zmu jest realizm względem przedmiotów postulowanych przez teorie naukowe, w skrócie: względem przedmiotów teoretycznych. Przykładami takich przed- miotów są chociażby superstruny, czarne dziury czy bozon Higgsa. O przed- miotach teoretycznych na gruncie owego sporu mówi się bardzo dużo. Zazwy- czaj rozważa się je w kontekście ich statusu ontologicznego. rozważając kwestię istnienia przedmiotów teoretycznych, zarówno realiści, jak i antyrealiści przyjmują ich intuicyjne rozumienie, skupiając się na dowo- dach na rzecz lub przeciw istnieniu owych przedmiotów. Znacznie częściej w literaturze pojawiają się kryteria istnienia przedmiotów teoretycznych niż ich definicje. Wynika to bowiem z żywej dyskusji nad kwestią istnienia przed- miotów teoretycznych i chęcią jej rozwiązania2. Wprost przedmiot teoretyczny 1 Literalnie nie oznacza tu prawdziwie, ale dosłownie. 2 Kryteria istnienia przedmiotów teoretycznych szczegółowo omawia małgorzata Czar- nocka w swojej książce Kryteria istnienia w naukach przyrodniczych (Czarnocka, 1986) oraz Definicje przedmiotu teoretycznego 377 definiują jedynie niektórzy filozofowie nauki, między innymi marian Przełęcki. natomiast kryteria istnienia przedmiotów teoretycznych pojawiają się prawie w każdym tekście dotyczącym sporu o realizm w filozofii nauki. Paweł Zeidler (2010: 11), kierując się właśnie kryteriami istnienia, dokonał podziału przedmiotów teoretycznych na trzy rodzaje: 1. przedmioty teoretyczne, o istnieniu których wnioskuje się na podstawie rezultatów obserwacji; 2. przedmioty teoretyczne, o istnieniu których wnioskuje się na podstawie możliwości manipulowania nimi; 3. przedmioty teoretyczne, których nie można zaliczyć do wyżej wymienio- nych grup, co być może jest jedynie tymczasowe. Powyższy podział oddaje pogląd Zeidlera na problem przedmiotów teore- tycznych. Autor uznaje istnienie tychże przedmiotów za uzasadnione zarów- no na podstawie kryterium obserwacyjnego, jak i eksplanacyjnego3, co moż- na wywnioskować po pierwszym rodzaju przedmiotów teoretycznych, które wymienia. nie ma w nim mowy o konieczności bezpośredniej obserwacji owych przedmiotów. Chodzić może także o obserwację i zdania obserwacyjne w artykułach O typach kryteriów istnienia (Czarnocka, 1989) i Kryterium istnienia w naukach przyrodniczych (Czarnocka, 1985). 3 małgorzata Czarnocka (1986: 59–86) wyeksplikowała eksplanacyjne kryterium istnienia, które ma postać okresu warunkowego. Jest cząstkowym kryterium i podaje warunki wystarcza- jące do uznawania istnienia przedmiotów, a przedstawia się w następujący sposób: ∀K{[∃K'α(K)∃β(K')∃γ(K,K',R,n)β(K')𐌴Cn(α(K),γ(K,K',R,n))ʌβ(K')𐌴Obsʌβ(K')𐌴Ver] → przedmiot rodzaju K istnieje} gdzie: K - przedmiot jednostkowy, którego istnienie jest wykazywane; K' - przedmiot jednostkowy, który jest obserwowalny; Cn - relacja konsekwencji logicznej, określająca syntaktyczne związki między zdaniami; α(K) - zdanie o przedmiotach lub przedmiotach rodzaju K, które nadaje się do opisywania zachowania przedmiotów rodzaju K; β(K›) - zdanie o przedmiocie lub przedmiotach rodzaju K', które nadaje się do opisywania zachowania przedmiotów rodzaju K'; γ(K, K›, R, n) - reguły mostowe, określające związki między wybranymi parametrami przedmiotów rodzaju K i K'. Są to zawsze zdania ogólne. relacja R jest n+1 -argumentową i łączy n przedmiotów rodzaju K z jednym przedmiotem rodzaju K'. relacje łączące R są typu przyczynowego lub strukturalnego. reguły mostowe są odpowiednio także typu przyczynowego bądź strukturalnego, w zależności od charakteru wy- stępującej w nich relacji wiążącej R. Powoduje to powstanie dwóch typów kryterium eksplana- cyjnego: przyczynowego i strukturalnego. Obs - przedmiot obserwowalny; Ver - prawda. Zwrot ten należy do metajęzyka. Słownie: dla dowolnego rodzaju przedmiotów K, jeżeli uznaje się, że dla jakiegoś rodzaju przedmiotów obserwowalnych K', są takie zdania α(K), β(K›), γ(K, K›, R, n), że zdanie β(K›) jest prawdziwe i obserwacyjne i jest logiczną konsekwencją zdań α(K) i γ (K, K›, R, n), to uznaje się, że przedmiot rodzaju K istnieje. 378 Paulina SEIDLER wykorzystywane w kryterium eksplanacyjnym. Zdania te nie dotyczą obserwa- cji bezpośrednio przedmiotów teoretycznych, ale obserwowalnych przedmio- tów bądź zjawisk, na których podstawie wnioskuje się o istnieniu przedmiotów teoretycznych. należy zauważyć, że kryterium eksplanacyjne zależy od kryte- rium obserwacyjnego, ponieważ jest nad nim niejako nadbudowane. Kryterium eksplanacyjne zawiera warunki kryterium obserwacyjnego. A zatem aby dany przedmiot (teoretyczny) spełnił warunki istnienia wyznaczone przez kryterium eksplanacyjne, inny przedmiot (obserwowalny) musi uprzednio spełnić warun- ki kryterium obserwacyjnego. Zatem obserwowalność, o której mowa w pierw- szym rodzaju przedmiotów teoretycznych, może dotyczyć innych (od przed- miotów teoretycznych) przedmiotów bądź zjawisk. tak więc pierwszy rodzaj przedmiotów to przedmioty podpadające pod obserwacyjne lub eksplanacyjne kryterium istnienia. Drugi rodzaj przedmiotów to przedmioty, które podle- gają manipulacji laboratoryjnej. możliwość manipulacji jest argumentem Iana Hackinga, twórcy nowego eksperymentalizmu, na rzecz istnienia przedmiotów teoretycznych (Hacking, 1984: 154–172). tę propozycję można także rozumieć jako manipulacyjne kryterium istnienia owych przedmiotów. Ostatnia grupa przedmiotów teoretycznych to przedmioty, co do których autor żywi przeko- nanie, że ich istnienie zostanie uzasadnione na podstawie jednego z dwóch kryteriów - możliwości manipulacji bądź kryterium eksplanacyjnego. Podział przedmiotów teoretycznych, jaki przedstawia Zeidler, jest podziałem ze względu na kryteria istnienia owych przedmiotów. Podziału tego nie należy utożsamiać z definicją przedmiotu teoretycznego, ponieważ dobra definicja nie powinna przesądzać kwestii istnienia (i co za tym idzie opowiadać się po jednej ze stron sporu o naukowy realizm), ale powinna ułatwić prowadzenie dyskusji na temat naukowego realizmu. rzeczywiście spór o przedmioty teoretyczne dotyczy ich istnienia4, a nie defi- nicji. należy jednak zauważyć, że kryteria istnienia nie wyznaczają i zdecydowanie wyznaczać nie powinny różnych znaczeń terminu „przedmiot teoretyczny". Kry- teria mogą ewentualnie wskazywać na rodzaje przedmiotów teoretycznych, jak w przedstawionej powyżej typologii przeprowadzonej przez Zeidlera. Kryteria ist- nienia przedmiotów teoretycznych pozwalają przede wszystkim na rozstrzygniecie ich istnienia. Jest to podstawowy cel kryteriów, inne funkcje, jakie one pełnią, na przykład pomoc w przeprowadzeniu podziału przedmiotów teoretycznych, należy uznać za całkowicie poboczne. W celu poprawnego funkcjonowania kryteriów istnienia pojęcie „przedmiot teoretyczny" powinno być rozumiane jednakowo. Pytanie zatem brzmi: jak należy rozumieć pojęcie „przedmiot teoretyczny"? niestety, czytając literaturę przedmiotu, można zaobserwować, że termin „przedmiot teoretyczny" jest rozumiany bardzo różnie. niewątpliwie problem realizmu w każdym ze swoich aspektów (czyli realizm wobec teorii naukowych, 4 należy zaznaczyć, że przez istnienie rozumie się tu istnienie fizyczne. Definicje przedmiotu teoretycznego 379 realizm wobec przedmiotów postulowanych na gruncie teorii naukowych oraz realizm wobec struktur) boryka się z problemem braku precyzacji terminów. W niniejszej pracy zajmę się pojęciem przedmiotu teoretycznego. uważam, że różne rozumienie przedmiotów teoretycznych i niepoprawne ich definiowanie utrudniają prowadzenie konstruktywnej dyskusji na temat ich istnienia. nale- ży zatem rozważyć definicje przedmiotów teoretycznych proponowane wprost przez uczestników sporu o realizm oraz definicje, które można wyeksplikować z tekstów o realizmie. należy wiedzieć, czym jest to, czego istnienie postuluje- my bądź odrzucamy. Z literatury można wyłuszczyć co najmniej trzy definicje przedmiotu teo- retycznego: definicję, którą nazywam podstawową, definicję ontologiczną za- proponowaną przez mariana Przełęckiego oraz definicję z nieobserwowalności, której największym zwolennikiem jest Bas van Fraassen. Każda z nich napotyka na pewne trudności, które wskażę i omówię. Przedstawię także własną propozy- cję definicji przedmiotu teoretycznego, definicję z eksplanacji, która opiera się owym trudnościom. Ostatnia część pracy poświęcona jest opozycji do przed- miotów teoretycznych. Omawiam w niej propozycje, jakie można znaleźć w li- teraturze przedmiotu, oraz rozważam konieczność stawiania takowej opozycji. PODStAWOWA DeFInICJA Zgodnie z najprostszą definicją przedmiot teoretyczny to po prostu przedmiot postulowany5 przez pewną teorię empiryczną. Powyższa definicja funkcjonuje zarazem jako kryterium istnienia przedmiotów teoretycznych: Dla każdego x, x istnieje, jeśli x jest postulowane w teorii naukowej. ta bardzo ogólna definicja, będąca jednocześnie kryterium istnienia6, jest dość kłopotliwa. Definicja ta stwarza dwa poważne problemy. Po pierwsze nie można powiedzieć, że obiekt istnieje, jeśli odpowiedni termin występuje w teo- rii empirycznej, nie wszystkim bowiem terminom w teoriach naukowych od- powiadają jakieś obiekty. traktując teorie realistycznie, czyli jako zbiór zdań prawdziwych albo w każdym razie takich, którym przypisuje się prawdziwość, przyjmuje się presupozycję, iż każdy termin w teorii ma jakieś odniesienie w świecie. należy jednak zauważyć, że taka presupozycja nie powinna być trak- towana jako postulowanie istnienia przedmiotu przez teorię. należy także zdać sobie sprawę z tego, że nie wszystkie terminy w teorii (zakładając, że teorię 5 Przez postulowanie nie należy tu rozumieć definicji przez postulaty, ponieważ nie wszyst- kie terminy teoretyczne bywają w tak wyraźny sposób definiowane. 6 Jest to kryterium istnienia fizycznego. 380 Paulina SEIDLER traktuje się realistycznie) są deskryptywne. Oznacza to, że nie wszystkie termi- ny w teoriach zmatematyzowanych reprezentują obiekty występujące w przyro- dzie. Chodzi tu przede wszystkim o terminy matematyczne, na przykład liczby, których na gruncie realizmu naukowego nie trzeba uznawać za terminy po- siadające odniesienie przedmiotowe. Kwestia istnienia przedmiotów matema- tycznych nie jest nawet rozważana na gruncie realizmu naukowego. Zarówno realiści, jak i antyrealiści zgodnie uznają, że przedmioty matematyczne nie są postulowane przez teorie empiryczne, a jedynie przez owe teorie wykorzysty- wane. Definicja ta jest zatem zbyt szeroka. Po drugie problemem jest także niezdefiniowanie wyrażenia „postulowanie istnienia". na czym owo postulo- wanie miałoby polegać? Które z przedmiotów, o jakich traktuje teoria, należy uznać za przedmioty przez tę teorię postulowane? Zapewne, jak zostało wyżej powiedziane, nie wszystkie, o których mowa w teorii. należy jednak oddać tej definicji, że rzeczywiście przedmioty teoretyczne to przedmioty postulowane przez pewne teorie empiryczne. Jednak, jak już zosta- ło powiedziane, nie każdy termin w teorii naukowej ma odniesienie w świecie. należy także zaznaczyć, że definicja przedmiotu teoretycznego nie powinna im- plikować, iż przedmioty takie mają jakiekolwiek odniesienie przedmiotowe. Po- stulowanie w definicji przedmiotu teoretycznego istnienia tego rodzaju przed- miotów prowadzi do niechcianych konsekwencji. mianowicie powstawałby ogromy problem z przedmiotami teoretycznymi odrzuconymi przez naukę. Czy gdy obalono pewną teorię naukową i, co za tym idzie, odrzucono przedmioty teoretyczne przez nią postulowane, przedmioty te przestały być przedmiotami teoretycznymi? nikt nie twierdzi, że cieplik, eter, flogiston czy planeta Wulkan nie są przedmiotami teoretycznymi. Są to przedmioty wyparte z nauki jako nieistniejące. Antyrealiści często powołują się na owe przedmioty w argumencie z pesymistycznej metaindukcji, który to argument mówi właśnie o nieistnieją- cych przedmiotach teoretycznych7. Kwestia definicji przedmiotu teoretycznego a kwestia istnienia tych przedmiotów to zupełnie odrębne problemy. DeFInICJA Z nIeOBSerWOWALnOŚCI niektórzy filozofowie nauki, na przykład van Fraassen, utożsamiają przedmioty teoretyczne z przedmiotami nieobserwowalnymi8. nie jest to jednak uprawnio- ne, co postaram się wykazać. 7 Według argumentu z pesymistycznej metaindukcji terminy teoretyczne w odrzuconych teoriach naukowych nie mają odniesienia przedmiotowego, zatem przedmioty teoretyczne po- stulowane przez obecnie przyjmowane teorie naukowe prawdopodobnie nie istnieją. 8 należy zauważyć, że van Fraassen uważa, iż nie powinniśmy mówić o przedmiotach teo- retycznych, ale o terminach teoretycznych i przedmiotach nieobserwowalnych. Według tego filozofa przedmioty mogą być obserwowalne bądź nieobserwowalne. Definicje przedmiotu teoretycznego 381 Istnieje koncepcja, według której termin „przedmiot nieobserwowalny" jest uznawany za synonim terminu „przedmiot teoretyczny". Zgodnie z tą koncepcją oba terminy definiowane są za pomocą pojęcia terminu teoretycznego. Koncep- cja ta jest jednak błędna z uwagi na istnienie przedmiotów będących przed- miotami teoretycznymi i obserwowalnymi zarazem. Przykładem może tu być często przywoływana molekuła kryształu. Jest ona przedmiotem teoretycznym i jak większość molekuł jest nieobserwowalna, jednak kryształy (na przykład diament, sól kuchenna) są obserwowalne, mimo że są molekułami. Koncepcja ta niesie ze sobą także pewne konsekwencje, których nie sposób zaakceptować. nieobserwowalny przedmiot postulowany przez teorię naukową może w toku rozwoju nauki i techniki stać się przedmiotem obserwowalnym, nie przestanie jednak być przedmiotem teoretycznym. Zarówno przedmioty nieobserwowalne, jak i przedmioty teoretyczne koja- rzone są z mikroobiektami (Czarnocka, 1986: 26–29). mikroobiekty to przed- mioty odpowiednio małe, o rozmiarach rzędu rozmiaru atomów czy cząstek elementarnych. Pojęcia megaskopowości, makroskopowości i mikroskopowości są pojęciami nieostrymi. Klasyfikacje przedmiotów obserwowalnych jako me- gaobiektów i makroobiektów, a przedmiotów nieobserwowalnych bądź przed- miotów teoretycznych jako mikroobiektów, są nieadekwatne, pierwsza jest bowiem klasyfikacją za szeroką, druga natomiast za wąską. Istnieją przedmio- ty fizyczne, które są zarazem nieobserwowalne i są przedmiotami rozmiarów makro- czy nawet megaskopowych. Są to na przykład czarne dziury, fizyczne pola oddziaływań czy fale elektromagnetyczne. Wszystkie one są przedmiotami istotnymi dla nauki, nie można ich więc pominąć. Zatem do zbioru przed- miotów nieobserwowalnych i zbioru przedmiotów teoretycznych należy zaliczyć także przedmioty będące megaobiektami bądź makroobiektami, a makrosko- powości nie należy uznawać za warunek wystarczający obserwowalności. niektórzy filozofowie, na przykład grover maxwell, przeciwstawiają się po- działowi przedmiotów na obserwowalne i nieobserwowalne, zatem na obser- wowalne i teoretyczne (utożsamione z nieobserwowalnymi). maxwell (1962: 9) zauważa mianowicie, że w zasadzie istnieje ciągły szereg zaczynający się od ob- serwacji przez próżnię, następnie przez szybę, okulary, lornetkę, mikroskop o małej mocy, mikroskop o dużej mocy itd. W szeregu tym zanika granica mię- dzy obserwacją a teorią. Konsekwencją, którą dostrzega maxwell (1962: 9), jest brak kryterium umożliwiającego wyznaczenie w niearbitralny sposób granicy między obserwacją a teorią. takich arbitralnie wyznaczonych dla wygody granic jest wiele. różnią się one od siebie znacznie zależnie od kontekstu. niesłuszne wydaje się, że pewne obiekty otrzymują status realnie istniejących w niektó- rych kontekstach, a w innych go tracą9. realność czy istnienie nie powinny 9 taki los często spotyka właśnie przedmioty teoretyczne. Dzieje się tak dlatego, że w większości przedmioty teoretyczne są nieobserwowalne i, co za tym idzie, nie spełniają 382 Paulina SEIDLER być przecież stopniowane. Zdaniem maxwella surowy empirysta wymagający ostrego podziału na terminy teoretyczne i obserwacyjne potrzebuje teorii, któ- ra wskazałby mu to, co jest obserwowalne. Autor jest zdania, że mimo wielu definicji obserwowalność nie ma kryteriów apriorycznych czy filozoficznych umożliwiających oddzielenie obiektów obserwowalnych od nieobserwowal- nych. granica ta wynika z aktualnego stanu wiedzy i możliwości instrumentów, zatem nie ma ona znaczenia ontologicznego10. DeFInICJA OntOLOgICZnA Czasem definiuje się przedmioty teoretyczne jako odpowiedniki ontologiczne terminów teoretycznych. taką definicję proponuje Przełęcki (1966: 49). Przez odpowiedniki ontologiczne, jak zaznacza sam autor, można rozumieć denotacje lub desygnaty owych terminów teoretycznych. Do terminów teoretycznych, jak zauważa, zalicza się zarówno terminy odnoszące się (wyłącznie lub między innymi) do przedmiotów obserwowalnych11 (i przypisujące im pewne własności teoretyczne), jak i terminy odnoszące się jedynie do przedmiotów nieobserwo- walnych12. Zazwyczaj za przedmioty teoretyczne uważane są właśnie desygna- ty terminów teoretycznych odnoszących się do przedmiotów nieobserwowal- nych13. Stanowisko Przełęckiego nie stanowi tu wyjątku. Bowiem za terminy teoretyczne autor ten uważa drugi typ terminów, który odnosi się wyłącznie do przedmiotów nieobserwowalnych (Przełęcki, 1966: 49). Obserwowalny według tego stanowiska jest przedmiot, którego bezpośred- nie postrzeżenie zagwarantowane jest przez prawa przyrody. Przedmiot jest obserwacyjnego kryterium istnienia. należy także zauważyć, że przedmiot teoretyczny, nawet jeśli za sprawą rozwoju nauki i techniki stanie się przedmiotem obserwowalnym, to nadal po- zostanie przedmiotem teoretycznym. 10 Ciekawą koncepcję obserwowalności proponuje van Fraassen, który za przedmioty ob- serwowalne uznaje jedynie przedmioty, które można zaobserwować „gołym okiem". Filozof ten nie akceptuje zatem obserwacji pośredniej za pomocą wzmacniaczy wzroku. Koncepcja ta jest o tyle ciekawa, że nie jest zależna od rozwoju nauki czy techniki. mimo wszystko taka definicja obserwowalności nie jest aprioryczna, a zatem podział terminów teoretycznych i obserwacyj- nych, zaproponowany przez van Fraassena, jest podziałem arbitralnym, a co za tym idzie nie unika zarzutu maxwella. 11 Do zbioru przedmiotów obserwowalnych zazwyczaj zalicza się także przedmioty postrze- gane pośrednio przy użyciu tak zwanych wzmacniaczy percepcyjnych, pośredniczących w pro- cesach postrzegania. Przełęcki, jak zostanie pokazane w dalszej części tekstu, wprowadza swoje rozumienie obserwowalności. 12 trzeba zaznaczyć w tym miejscu fakt relatywizacji pojęć przedmiotu obserwowalnego oraz przedmiotu nieobserwowalnego do obserwatora. 13 niektóre stanowiska, tak jak na przykład konstruktywny empiryzm van Fraassena, po- stulują wręcz, że przedmioty teoretyczne to wyłącznie przedmioty nieobserwowalne. Problem ten został poruszony w poprzednim podrozdziale. Definicje przedmiotu teoretycznego 383 obserwowalny niezależnie od tego, czy został postrzeżony, czy też nie. Przełęc- ki przywołuje tu przykład postrzegalnego dinozaura i jego niepostrzegalnego genu. Autor uważa, że takie rozumienie podziału przedmiotów na obserwowal- ne i nieobserwowalne można utożsamić, jak sam zaznacza w pewnym przybliże- niu, z podziałem na mikro - i makroobiekty. należy zauważy, że pewne mikroobiekty są obiektami obserwowalnymi w standardowym rozumieniu obserwowalności, które to rozumienie dopuszcza wzmacniacze wzroku takie jak mikroskop. rozwój nauki i techniki stale poszerza spektrum obserwowanych przedmiotów mikroskopowych. Podziały przedmiotów na obserwowalne i nieobserwowalne oraz mikro -, makro - i me- gaskopowe nakładają się na siebie. nie uprawnia to jednak, w żadnym razie, do utożsamiania przedmiotów nieobserwowalnych z przedmiotami mikroskopo- wymi. Analizując wyżej przedstawione rozumienie przedmiotów teoretycznych utożsamianych z przedmiotami nieobserwowalnymi i obserwowalności rozu- mianej jako możliwość bezpośredniego (czyli wydaje się, że bez instrumentów optycznych będących wzmacniaczami wzroku) spostrzeżenia, nasuwa się nastę- pujące pytanie: Czy można uznać, że Przełęcki przyjmuje pojęcie obserwowal- ności w rozumieniu van Fraassena? Wydaje się, że tak. Jest to jednak bardziej skomplikowana kwestia i nie ma na nią miejsca w tym artykule. Dalej w tekście W sprawie istnienia przedmiotów teoretycznych czytamy: „Przedmiotami teoretycznymi będę nazywał z kolei nie denotacje, lecz desygnaty owych predykatów. A więc nie klasę elektronów (czy też własność bycia elektro- nem), lecz poszczególne elektrony" (Przełęcki, 1966: 49). Przełęcki przedstawił w wyżej wymienionym artykule ontologiczną definicję przedmiotu teoretyczne- go, by później na dalszych kartach tekstu uściślić swoje stanowisko w sprawie rozumienia terminu „przedmiot teoretyczny". Zgodnie z owym rozumieniem przedmiot teoretyczny jest odpowiednikiem ontologicznym, rozumianym jako zbiór desygnatów terminu teoretycznego, odpowiadającego pewnemu nieobser- wowalnemu przedmiotowi. należy zaznaczyć, że uściślenie definicji ontologicz- nej, jakiego dokonał Przełęcki, zbliża się niebezpiecznie do definicji z nieobser- wowalności, która jak już zostało wykazane, jest definicją wadliwą. Przedmiotami teoretycznymi zgodnie z definicją ontologiczną w czystej po- staci są zarówno przedmioty mikroskopowe, jak i makroskopowe, obserwowalne oraz nieobserwowalne. Jednak nie wszystkie one są przedmiotami teoretycznymi, ale tylko te z nich, które występują w teoriach naukowych. należy także zaznaczyć, że nie każdy przedmiot występujący w teorii nau- kowej jest przedmiotem teoretycznym. W teoriach naukowych występu- ją chociażby przedmioty matematyczne, które jak zostało wyżej powiedzia- ne, są traktowane czysto instrumentalnie nawet przez naukowych realistów. ta definicja jest zatem zbyt szeroka. natomiast jej uściślenie przyjęte przez Przełęckiego prowadzi do pewnej formy definicji z nieobserwowalności, która także jest wadliwa, co zostało wykazane we wcześniejszym podrozdziale. 384 Paulina SEIDLER DeFInICJA Z eKSPLAnACJI Zaproponuję teraz alternatywną definicję przedmiotu teoretycznego, definicję, którą nazywam eksplanacyjną. nie należy utożsamiać jej z eksplancyjnym kry- terium istnienia, zaproponowanym przez małgorzatę Czarnocką (1986: 59–86). Przedmioty teoretyczne definiuję jako przedmioty postulowane przez teorie naukowe, będące przedmiotami, których istnienie nie zostało udowodnione, ale jest istotne (z eksplanacyjnych powodów) na gruncie teorii, w której są postulowane. natomiast terminy teoretyczne, odnoszące się do przedmiotów teoretycznych, są terminami występującymi w sposób istotny w teorii naukowej. należy zauważyć, że jest to definicja przedmiotu teoretycznego, a nie kry- terium jego istnienia. Definicja przedmiotów teoretycznych nie powinna im- plikować istnienia owych przedmiotów, ponieważ jak pokazuje historia nauki, wiele przedmiotów teoretycznych nie przetrwało rewolucji naukowych bądź zmian modeli czy teorii naukowych. Przykładami mogą tu być wspominane już cieplik, eter, flogiston czy planeta Wulkan. rozwijając proponowaną przeze mnie definicję, która stanowi pewnego ro- dzaju syntezę wcześniejszych, można nałożyć na przedmiot następujące warun- ki, by był on przedmiotem teoretycznym: 1) istnienie takiego przedmiotu musi być postulowane przez teorię naukową; 2) istnienie takiego przedmiotu jest uzasadnione na gruncie teorii naukowej, ale jego istnienie nie jest udowodnione teoretycznie bądź empirycznie, zatem nie jest pewne14; 3) postulat ten jest postulatem istotnym z powodów eksplanacyjnych na gruncie owej teorii; 4) istnienie takiego przedmiotu jest ważne, ponieważ przedmiot ten w spo- sób istotny występuje w eksplanacyjnej części teorii. Dokładniej postulo- wanie istnienia owego przedmiotu jest niezbędne przy wyjaśnieniu pew- nych zjawisk obserwowalnych. W proponowanej przeze mnie definicji warunek pierwszy zawiera definicję podstawową. mowa w nim o „postulowaniu", które sprawiało kłopot w naj- prostszej definicji. należy zauważyć, że przez zawężenie, jakie czynią warunki drugi i trzeci, definicja z eksplanacji unika owych kontrowersji. Warunek drugi 14 należy zauważyć, że odróżnia się tu uzasadnienie od udowodnienia. Jakiś przedmiot teo- retyczny może być zasadnie postulowany na gruncie pewnej teorii naukowej i z ową teorią zgodny, ale teoria ta nie stanowi dowodu na istnienie owego przedmiotu. Powody mogą być różne, między innymi niezgodność owej teorii z innymi powszechnie przyjmowanymi teoriami naukowymi bądź niemożliwość wyprowadzenia z owej teorii wniosków empirycznych, któ- re umożliwiłyby test czy doświadczenie, na drodze których zostałoby udowodnione istnienie przedmiotu teoretycznego postulowanego przez ową teorię. Dobrym przykład stanowić mogą tu przedmioty teoretyczne wyparte z nauki, takie jak flogiston czy eter. teoria flogistonowa uzasadnia istnienie flogistonu, ale nie stanowi dowodu na jego istnienie. Definicje przedmiotu teoretycznego 385 mianowicie zawęża klasę przedmiotów postulowanych przez teorię do tych, których istnienie nie jest udowodnione, zatem nie jest pewne, a ich jedyne uzasadnienie istnienia opiera się na owej teorii. Dzięki temu warunkowi nie zostaje także przesądzone istnienie przedmiotów teoretycznych. Warunek trzeci stanowi kolejne zawężenie, które z kolei unika problemu z podejrzeniem o po- stulowanie istnienia wszystkich przedmiotów występujących w teorii naukowej (między innymi przedmiotów matematycznych takich jak liczby). należy go rozumieć w przedstawiony poniżej sposób. Jak wiadomo, każda teoria naukowa ma na celu przede wszystkim wyjaśnie- nie pewnych zjawisk zachodzących w przyrodzie, oprócz stawiania prognoz jest to jej najważniejsze zadanie. Czasem zjawiska muszą zostać wyjaśnione przez odwołanie się do pewnych obiektów, które nie zawsze są obserwowalne. Obiek- tami tymi są właśnie przedmioty teoretyczne. Dlatego ich istnienie określiłam jako postulat „eksplanacyjnie istotny" na gruncie teorii. Bez wysunięcia przez teorię postulatu istnienia pewnego rodzaju przedmiotów nie zostałaby wyja- śniona pewna grupa zjawisk. tego dotyczą warunki trzeci i czwarty. „Istotne postulowanie" i „istotne występowanie", o których mowa w punk- tach trzecim i czwartym, odwołują się do terminów teoretycznych, które od- noszą się do przedmiotów teoretycznych. termin taki Tt występuje w teorii naukowej Tn w sposób istotny, co oznacza, że zdanie Z zawierające Tt nie jest równoznaczne z żadnym innym zdaniem, niezawierającym terminu Tt. Jest to pojęcie absolutnej istotności. można wprowadzić pojęcie istotności zrelatywi- zowanej na przykład do pewnego modelu. W takim wypadku, jeśli termin Tt występuje w zdaniu Z w sposób istotny, oznacza to, że nie można znaleźć żadnej innej interpretacji pozostałych terminów i predykatów (na gruncie na przykład innych modeli) oraz że sposób, w jaki zostanie zinterpretowany termin Tt, nie będzie miał wpływu na wartość logiczną całego zdania Z. Oznacza to, że nie- dopuszczalna jest dowolna interpretacja terminu Tt z uwagi na konieczność za- chowania prawdziwości zdania Z. takie rozumienie istotności przyjmuje między innymi Przełęcki (1966: 56–57). Ściśle rzecz ujmując, „istotność postulowania" przedmiotu teoretycznego czy „istotność występowania" terminu teoretycznego (oznaczającego pewien przed- miot teoretyczny) należy rozumieć jako nieprzekładalność owego terminu na inny odnoszący się na przykład do zjawisk bądź obiektów, których istnienie zostało udowodnione, i odpowiednio jako niemożliwość zastąpienia przedmiotu teoretycznego przez przedmiot, którego istnienie zostało udowodnione. należy jednak zaznaczyć, że owe zastąpienie za pomocą innych terminów czy przed- miotów teoretycznych bądź przedmiotów nieobserwowalnych także jest nie- możliwe, ponieważ powodowałoby to utratę prawdziwości i sensowności zdań oraz części teorii naukowych, w których terminy i przedmioty te występują. Istotny przedmiot teoretyczny to przedmiot, którego nie da się zastąpić w teo- rii naukowej żadnym innym przedmiotem bez utraty wartości logicznej bądź 386 Paulina SEIDLER eksplanacyjnej teorii naukowej, w której ów przedmiot występuje15. Analogicz- nie termin teoretyczny, odnoszący się do pewnego przedmiotu teoretycznego, występuje w zdaniu (będącym częścią pewnej teorii naukowej) w sposób istot- ny, kiedy niemożliwe jest zastąpienie owego terminu żadnym innym terminem bez utraty sensowności lub wartości logicznej owego zdania. Definicja z eksplanacji nie jest zarazem kryterium istnienia przedmiotów teoretycznych. nie przesądza się w niej kwestii istnienia przedmiotów teore- tycznych, co należy uznać za jej zaletę. Definicja ta obywa się także bez pojęcia obserwowalności czy mikroskopowości, co jak zostało wykazane, prowadzi do niechcianych konsekwencji ( jak na przykład konieczność uznania, że przedmio- ty mega - czy makroskopowe, takie jak czarne dziury czy pola magnetyczne, nie są przedmiotami teoretycznymi). twierdzi ona tylko tyle, że istnienie owych przedmiotów nie jest udowodnione, najczęściej z powodów związanych z bra- kiem możliwości obserwacji tych przedmiotów i ich mikroskopijnych rozmia- rów, ale niekoniecznie. OPOZYCJA DO PrZeDmIOtÓW teOretYCZnYCH tak rozumianym przedmiotom teoretycznym proponuję przeciwstawić przed- mioty nieteoretyczne, czyli te, które nie spełniają warunków bycia przedmio- tem teoretycznym, przedstawionych powyżej. Powiedzenie, że przedmioty nieteoretyczne to przedmioty, które nie są po- stulowane przez żadną teorię naukową, jest nie dość precyzyjnym określeniem i tak jak w wypadku podstawowej definicji przedmiotu teoretycznego stanowi zbyt szeroką definicję. można zarzucić jej, że w opozycji do przedmiotów teo- retycznych stawia nie tylko przedmioty obserwowalne, ale także przedmioty postulowane przez teorie nienaukowe, na przykład Yeti czy uFO. moim zda- niem nie jest jednak konieczne przeciwstawić przedmiotom teoretycznym jakąś konkretnie sprecyzowaną grupę przedmiotów. Jest to o tyle przydatne, że może stanowić pomoc w zrozumieniu, czym jest przedmiot teoretyczny. tradycyjnie przeciwstawia się przedmiotom teoretycznym przedmioty ob- serwowalne, a rzadziej zjawiska. Van Fraassen (1974: 95–109) przedmiotom teoretycznym przeciwstawia właśnie zjawiska, które można rozumieć jako przedmioty obserwowalne. Długo panowało przekonanie, że właśnie przedmio- ty obserwowalne stoją w opozycji do przedmiotów teoretycznych. Przedmioty teoretyczne były wtedy uznawane za przedmioty wyłącznie nieobserwowalne, co wynikało z przeprowadzonego przez neopozytywistów podziału terminów na teoretyczne i obserwacyjne. uznawali oni, że terminy obserwacyjne odnoszą 15 Przedmiot teoretyczny jest reprezentowany w teorii przez odpowiedni termin teoretyczny i tak należy rozumieć owo występowanie. Definicje przedmiotu teoretycznego 387 się do przedmiotów obserwowalnych, natomiast terminy teoretyczne jako nie- zinterpretowane semantycznie16 uznawali za odnoszące się do przedmiotów nieobserwowalnych. Van Fraassen (1974: 95–109) postuluje natomiast, że wyrażenia „obiekt teo- retyczny" i „predykat obserwowalny" stanowią błędy kategorialne, ponieważ teoretyczne mogą być terminy, a nie przedmioty, a zwrot „obserwowalne" do- tyczy bytów, nie może zatem istnieć dystynkcja teoretyczne - obserwowalne. Jego zdaniem przedmioty mogą być obserwowalne bądź nieobserwowalne. Van Fraassen podkreśla, że mimo wszystko nie należy wobec powyższego uznać, że termin teoretyczny zdaje sprawę z czegoś, co nie istnieje. należy raczej po- traktować go jako wyraz ograniczeń ludzkich, stwierdzający istnienie granic obserwacji. Dlaczego jednak, skoro mogą, a nawet muszą, istnieć terminy teo- retyczne i być może mają one odniesienie przedmiotowe, nie można zdaniem van Fraassena nazywać przedmiotów będących desygnatami terminów teore- tycznych przedmiotami teoretycznymi? Van Fraassen (1974: 95–109) twierdzi, że powinno się stosować rozróżnie- nie przedmiotów na przedmioty obserwowalne17 - nieobserwowalne, zgod- nie z którym przedmioty będące desygnatami terminów teoretycznych byłyby przedmiotami nieobserwowalnymi. Problem polega na tym, że pewne przed- mioty teoretyczne są przedmiotami obserwowalnymi. Są to na przykład wspo- mniane już kryształy. Pewnym wyjściem byłoby założenie, że termin teoretycz- ny może dotyczyć jedynie przedmiotów nieobserwowalnych. Jednak kryształ nie przestanie być cząsteczką, a cząsteczki są przedmiotami teoretycznymi. Van Fraassen stosuje rozróżnienie na obserwowalne i nieobserwowalne w stosunku do przedmiotów w zamian za rozróżnienie empiryczne - metafizyczne (teore- tyczne). Jednak zbiór przedmiotów nieobserwowalnych nie odpowiada zbiorowi przedmiotów teoretycznych (nie są to zbiory równoliczne), ponieważ pewne przedmioty teoretyczne są przedmiotami obserwowalnymi. Konkludując, van Fraassen jako antyrealista wymaga rozróżnienia na przed- mioty teoretyczne i zjawiska, nie chce zatrzeć granicy między tymi przedmio- tami. Jest jednak zdania, że pojęcie „teoretyczny" nie może odnosić się do przedmiotów, a jedynie do terminów. Postuluje zatem zmianę nazwy zbioru desygnatów pojęcia „przedmiot teoretyczny". uważa także, że dystynkcja ta nie ma żadnego wpływu na kwestie istnienia tychże przedmiotów, ma jednak znaczenie dla właściwego epistemicznego podejścia do nauki. Jak wykazałam, przeciwstawienie przedmiotom teoretycznym przedmiotów obserwowalnych bądź zjawisk jest błędne, dlatego moją propozycją jest podział na przedmioty teoretyczne i nieteoretyczne. 16 Brak interpretacji semantycznej należy rozumieć jako brak podania szczegółowej konota- cji i zbioru desygnatów danego terminu. 17 należy pamiętać o tym, że „obserwowalne" dla van Fraassena oznacza obserwowalne przez człowieka. 388 Paulina SEIDLER ZAKOŃCZenIe realizm w stosunku do przedmiotów teoretycznych stanowi jeden z aspek- tów naukowego realizmu. Spór o realizm w stosunku do przedmiotów teo- retycznych dotyczy odniesienia przedmiotowego terminów teoretycznych, czyli istnienia owych przedmiotów. Autorzy tekstów o realizmie skupiają się głównie na konstruowaniu argumentów na rzecz istnienia przedmiotów teoretycznych. Często wprowadzane są także odpowiednie kryteria istnienia. różne kryteria istnienia nie powinny oznaczać różnych definicji przedmiotu teoretycznego. Kryterium istnienia przedmiotów teoretycznych, we wszyst- kich swych odmianach, powinno posługiwać się jedną definicją przedmiotu teoretycznego. Jak zostało wykazane, z literatury przedmiotu można wyeksplikować trzy de- finicje przedmiotu teoretycznego, które nazywam: definicją podstawową, defi- nicją z nieobserwowalności oraz definicją ontologiczną. Wszystkie trzy de- finicje borykają się z poważnymi problemami. niektóre definicje (definicja z nieobserwowalności i różne jej odmiany) błędnie utożsamiają przedmioty teoretyczne z jednym z członów podziału przedmiotów w obrębie filozofii nauki. Podziały te, mimo że odrębne, przecinają się. Owo przecinanie nie stanowi jednak powodu do utożsamiania którychkolwiek członów podzia- łu z przedmiotami teoretycznymi. należy także zauważyć, że utożsamianie przedmiotów nieobserwowalnych z przedmiotami teoretycznymi pociąga za sobą przyjęcie opozycji w postaci przedmiotów obserwowalnych. Kolejnym poważnym błędem w definicji przedmiotu teoretycznego, popełnianym przez między innymi definicję podstawową, jest to, że prowadzi ona do poważnych zobowiązań ontologicznych. Prawidłowa definicja przedmiotu teoretycznego musi, moim zdaniem, speł- niać dwa kryteria. Po pierwsze powinna być na tyle ogólna, by oprzeć się roz- wojowi nauki oraz techniki i tym samym zachować swoją aktualność. Jednak nie może być zbyt ogólna (tak jak definicja ontologiczna), by trafiać w istotę przedmiotu teoretycznego. Po drugie nie powinna prowadzić do zobowiązań ontologicznych. Definicja przedmiotu teoretycznego nie może stanowić kry- terium istnienia ani przesądzać o statusie egzystencjalnym przedmiotów teo- retycznych. Kryteria te spełnia jedynie definicja z eksplanacji. należy jednak zauważyć, że wyżej wymienione definicje nie są definicjami podanymi wprost i podanie takowych nie było intencją autorów tekstów o realizmie. uważam jednak, że z uwagi na istotność problemu realizmu oraz w celu efektywniej- szego prowadzenia dysput na jego temat niezbędne jest podanie precyzyjnej i jasnej definicji przedmiotu teoretycznego. należy wiedzieć, czym są przed- mioty teoretyczne, by móc w uzasadniony sposób postulować bądź negować ich istnienie. Definicje przedmiotu teoretycznego 389 BIBLIOgrAFIA Czarnocka, m. (1985). Kryterium istnienia w naukach przyrodniczych. Studia Filozoficzne, 7, 3–18. Czarnocka, m. (1986). Kryteria istnienia w naukach przyrodniczych. Wrocław: Zakład narodo- wy im. Ossolińskich. Czarnocka, m. (1989).O typach kryteriów istnienia. Studia Filozoficzne, 12, 37–45. van Fraassen, B. (1974). theoretical entities: the five ways. Philosophia, 4, 95–109. van Fraassen, B. (1980). The scientific image. London: Oxford university Press. grobler, A. (1991). między realizmem a instrumentalizmem: empiryzm konstruktywny. Colloquia Communia, 1–3, 5–17. Hacking, I. (1984). experimentation and scientific realism. W: J. Leplin (red.). Scientific realism (s. 154–172). Berkeley - Los Angeles - Boston. maxwell, g. (1962). the ontological status of theoretical entities. Minnesota Studies in the Philosophy of Science, 3, 3–27. nagel, e. (1961). Struktura nauki. Zagadnienia logiki wyjaśnień naukowych. (Przeł. J. giedymin, B. rassalski, & H. eilstein). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Przełęcki, m. (1966). W sprawie istnienia przedmiotów teoretycznych. W: H. elstein i in. Teoria i doświadczenie (s. 45–66). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Putnam, H. (1991). Czym jest realizm. Colloquia Communia, 1–3, 61–73. Zeidler, P. (2010). Czy można zaobserwować orbitale? O problemie obserwowalności i realności przedmiotów teoretycznych. Filozofia Nauki, 4, 5–22.