F i l o – S o f i j a Nr 1 (3), 2003, s. 249-261 ISSN 1642-3267 H a s 3 a z f i l o z o f i i r e l i g i i EPISTEMOLOGIA ZREFORMOWANA (ang. Reformed Epistemology), stanowisko teoriopoznawcze dotycz1ce wartooeci epistemicznych cechuj1cych poznanie religijne, zw3aszcza przekonania religijne, opozycyjne wzglêdem racjonalizmu k3ad1cego akcent na uzasadnianie prawd religijnych jako na konieczny warunek racjonalnooeci przekonañ religijnych oraz samego wierz1cego. Jakkolwiek we wczesnym okresie zwolennicy tego pogl1du filozoficznego kierowali sw1 krytykê przeciwko pogl1dom teorii poznania religijnego pochodz1cej, ich zdaniem, od oew. Tomasza z Akwinu, nazwa tego nurtu nie ma sugerowaae, i¿ katolicka teologia czy epistemologii religii wymaga reformy. Nawi1zuje ona natomiast, z jednej strony, do wyznania wiêkszooeci g3ównych jej obroñców, z drugiej, wskazuje na inspiracje pogl1dami Jana Kalwina i myoelicieli kalwiñskich. Do g3ównych twórców zreformowanej epistemologii nale¿1 William P. Alston, Alvin Plantinga i Nicolas Wolterstorff. Stanowisko to przybra3o po raz pierwszy wyraŸn1 postaae w The Calvin Center for Christian Scholarship, w Calvin College, gdzie w roku akademickim 1979/80 prowadzono seminarium pooewiêcone stanowisku kalwiñskiemu odnooenie relacji wiary i rozumu. W pracach tego seminarium uczestniczyli tak¿e George Mavrodes, Hendrik Hart oraz historyk George Marsden, fizyk Robert Manweiler i biblista David Holwerda. Rezultaty prowadzonych dociekañ zosta3y zawarte w „manifeoecie", tomie pism pod tytu3em Faith and Rationality. Reason and Belief in God (1983). Pozycje filozoficzne tych myoelicieli s1 tak¿e analizowane i rozwijane, niekiedy oryginalnie, przez Deweya J. Hoitengê, Michaela Suddutha, Kelly'ego Jamesa Clarka, Mikaela Steinmarka czy Marka S. McLeoda, autorów maj1cych jednak mniejsze oddzia3ywanie na kszta3t tego kierunku w epistemologii religii. Na jego cechy charakterystyczne najwiêkszy wp3yw maj1, prócz koncepcji czerpanych z teologii kalwiñskiej, tak¿e pogl1dy filozoficzne zaczerpniête od Thomasa Reida, a z filozofów wspó3czesnych pogl1dy póŸnego Ludwika Wittgensteina oraz wczesne pogl1dy Johna Hicka. Du¿e znaczenie dla ukszta3towania siê epistemologii zreformowanej mia3 rozwój epistemologii, jaki zaszed3 w filozofii analitycznej w ostatnich czterdziestu latach XX w., zw3aszcza w dziedzinie badañ nad pojêciem uzasadnienia i wiedzy. Wspólne wszystkim autorom nale¿1cym do tego nurtu jest odrzucenie koncepcji racjonalnooeci, wywodzonej przez nich od Johna Locke'a, wedle której koniecznym warunkiem racjonalnooeci pewnego przekonania religijnego jest posiadanie dla niego odpowiedniego uzasadnienia, polegaj1cego na ugruntowaniu tego przekonania w wiedzy przyrodzonej, co sprowadza3o siê do mo¿liwooeci przedstawienia argumentu filozoficznego dla twierdzenia bêd1cego przedmiotem przekonania. Hasla z filozofii religii.p65 2004-03-04, 17:35249 250 HAS£A Z FILOZOFII RELIGII Dokonuj1ce siê w ten sposób podporz1dkowanie poznania religijnego (wiary i jej intelektualizacji w postaci teologii) poznaniu rozumowemu (specyficznie pojêtej filozofii) by3o interpretowane b1dŸ jako wymaganie dostarczenia uzasadnienia rozumowego dla ka¿dego przedmiotowego twierdzenia religijnego w rodzaju 'Jezus Chrystus jest Zbawicielem wszystkich ludzi', b1dŸ jako wymaganie dostarczenia rzetelnego argumentu dla twierdzenia metaprzedmiotowego w rodzaju «Twierdzenie 'Jezus Chrystus jest Zbawicielem wszystkich ludzi' zosta3o objawione przez Boga"». We wczesnym okresie rozwoju epistemologii zreformowanej racjonalistyczne wymaganie dowodu lub argumentu dla wszystkich przekonañ religijnych by3o interpretowane jako maj1ce swoj1 genezê równie¿ w teologii naturalnej oew. Tomasza z Akwinu (A. Plantinga, N. Wolterstorff) oraz, w przypisywanej Kartezjuszowi, deontologicznej teorii uzasadnienia, co, jak domniemuje A. Plantinga, ma Ÿród3o w jego woluntarystycznej koncepcji s1du oraz zaproponowanych zasadach kierowania umys3em. W póŸniejszym okresie, pod wp3ywem krytyki historycznej, Plantinga i Wolterstorff wycofali siê z wi1zania wspó3czesnej racjonalistycznej epistemologii religii z pogl1dami oew. Tomasza i Kartezjusza, sugeruj1c i¿ jej korzenie le¿1 w epistemologii Ooewiecenia, zw3aszcza zaoe J. Locka i I. Kanta. Oprócz czêoeci negatywnej, polegaj1cej na odrzuceniu ooewieceniowego podporz1dkowania poznania religijnego poznaniu filozoficznemu 31czy wymienionych autorów pogl1d, i¿ pewne twierdzenie religijne mo¿e byae racjonalnie zaakceptowane tak¿e wówczas, gdy, przy spe3nieniu pewnych warunków, jest ono uznane jako bazowe (A. Plantinga) czy nale¿y do rodzaju przekonañ niezapooeredniczonych (N. Wolterstorff), to znaczy jest przyjête bez ufundowania go w innych poprawnie zaakceptowanych twierdzeniach. Innymi s3owy, przy akceptowaniu wymogów racjonalnooeci wystêpuje siê tu przeciwko wymaganiu, aby przekonania religijne by3y racjonalnie ugruntowane, je¿eli maj1 byae uznane za racjonalne. W szczególnooeci argumentuje siê przeciwko traktowaniu przekonañ religijnych jako hipotez, których akceptacja jest racjonalna, o ile na korzyoeae danej hipotezy przemawia bilans argumentów za i przeciw. Racjonalnooeae poznania religijnego nie powinna byae wzorowana na racjonalnooeci naukowej, lecz przypomina przekonania zdrowego rozs1dku, jak przekonania postrze¿eniowe dotycz1ce przedmiotów fizycznych i ich w3asnooeci, przypomnienia czy przekonania dotycz1ce stanów psychicznych innych osób. Ró¿nice miêdzy stanowiskami przejawiaj1 siê w nieco innym definiowaniu natury racjonalnooeci, okreoelaniu koniecznych jej warunków (zw3aszcza roli uzasadnienia), w zakresie poznania religijnego, które poddane jest ocenie epistemologicznej oraz w typie argumentacji u¿ytej do uzasadnienia swojego stanowiska. William P. Alston, który nale¿1c do kooecio3a episkopalnego, nie jest zainteresowany nazw1, pod jak1 jego stanowisko jest omawiane w dyskusjach epistemologicznych. Przedstawi3 wa¿ny, z3o¿ony argument za twierdzeniem, ¿e niektóre przekonania religijne, które dotycz1 Boga ujêtego w aspekcie Jego czynienia czegooe, wzglêdem postrzegaj1cej Go osoby, np. przekazywania mu wiadomooeci, przebaczania, podtrzymywania go w bycie lub te¿ przys3ugiwania Bogu pewnych w3asnooeci takich jak dobroae, mi3ooeae, wspó3czucie czy moc, mog1 byae racjonalnie zaakceptowane w sytuacji, gdy zosta3y wytworzone w ramach tzw. chrzeoecijañskiej praktyki mistycznej czyli spo3ecznie ustalonego i sprawdzonego sposobu tworzenia Hasla z filozofii religii.p65 2004-03-04, 17:35250 251 HAS£A Z FILOZOFII RELIGII przekonañ o pewnej dziedzinie przedmiotowej, w tym wypadku o Bogu, Jego w3asnooeciach i relacji do ludzi. Alston twierdzi, ¿e racjonalnie jest zaanga¿owaae siê w pewn1 praktykê tworzenia przekonañ, gdy jest to spo3ecznie ustalona praktyka, której nie udowodniono nierzetelnooeci, czyli prowadzenia czêoeciej do przekonañ fa3szywych ni¿ prawdziwych, ani w inny sposób nie zdyskwalifikowano jej racjonalnej akceptacji. Przyk3adami takich praktyk mog1 byae: percepcja zmys3owa, dedukcja, ale te¿ percepcja mistyczna, w tym percepcja chrzeoecijañska, gdzie mamy do czynienia z postrzeganiem Boga, które aczkolwiek nie jest okreoelone jakooeciowo i materialnie, tak jak poznanie zmys3owe, to jest jednak do niego podobne pod tym wzglêdem, i¿ w obydwu przypadkach do jego racjonalnooeci nie jest wymagane, aby postrzegaj1cy potrafi3 przedstawiae konkluzywny argument za rzetelnooeci1 danej praktyki tworzenia przekonañ. Nie ma równie¿ przekonuj1cych argumentów za nierzetelnooeci1 chrzeoecijañskiej praktyki mistycznej, które nie pope3nia3yby b3êdnego ko3a w uzasadnianiu lub nie stosowa3yby podwójnego standardu, odmiennego dla przekonañ oewieckich (mniej wymagaj1cego) i religijnych. Stanowisko takie rodzi problem w przypadku wielooeci spo3ecznie ustalonych praktyk mistycznych i wydaje siê prowadziae, wbrew intencjom Alstona, do bliskiego stanowisku Johna Hicka twierdzenia, i¿ wszystkie tradycje religijne, opieraj1ce swoje twierdzenia na w3asnych praktykach tworzenia przekonañ, s1 równie racjonalne. Aby unikn1ae zarzutu relatywizmu lub wi1zanego z teologi1 religii Hicka agnostycyzmu, Alston broni stanowiska obiektywnej rzetelnooeci chrzeoecijañskiej praktyki mistycznej, dooewiadczania tego samego Boga przez osoby nale¿1ce do ró¿nych tradycji religijnych, zaoe istniej1ce ró¿nice t3umaczy przyczynami le¿1cymi poza dooewiadczeniem, np. uwarunkowaniami kulturowymi. Podobny do Alstona pogl1d, i¿ pewne przekonanie mo¿e byae akceptowane racjonalnie jako bazowe, bez opierania go na innych twierdzeniach, pod warunkiem, i¿ nie istniej1 argumenty przeciwko twierdzeniu bêd1cemu przedmiotem akceptacji, podziela N. Wolterstorff. W przypadku obydwu autorów mamy do czynienia z operowaniem pojêciem racjonalnooeci prima facie, to znaczy pojêciem takiego statusu epistemicznego przygodnej racjonalnooeci przekonania, jakim cieszy siê ono, o ile nie wyst1pi1 okolicznooeci, które go tego statusu pozbawi1. Do okolicznooeci takich nale¿y np. poprawny argument za fa3szywooeci1 danego przekonania lub argument podwa¿aj1cy rzetelnooeae praktyki doksastycznej (tworzenia przekonañ) danego rodzaju. Przekonanie p jest epistemicznie usprawiedliwione („niewinne"), a akceptuj1ca je osoba racjonalna (prima facie), gdy nie posiada ona lub nie powinna posiadaae odpowiednich racji, aby nie akceptowaae p i nie jest racjonalnie zobowi1zana do przekonania, ¿e dysponuje takimi racjami, albo posiada ona odpowiednie racje, aby przestaae akceptowaae p, lecz nie uoewiadamia sobie tego i ta niewiedza jest racjonalnie usprawiedliwiona. Zastosowanie tej koncepcji racjonalnooeci do przekonañ religijnych rozwija M. Steinmark. Najwa¿niejszym twórc1 zreformowanej epistemologii jest Alvin Plantinga, który broni filozoficznie racjonalnooeci przekonañ chrzeoecijañskich, wypracowuj1c specyficzn1 postaae tego stanowiska teorii poznania religijnego. Pierwotnie koncentruje siê on na racjonalnooeci przekonania, ¿e istnieje Bóg, pojêty tak jak ma to miejsce w tradycyjnym chrzeoecijañstwie, judaizmie i islamie, w ostatnim okresie Hasla z filozofii religii.p65 2004-03-04, 17:35251 252 HAS£A Z FILOZOFII RELIGII swojej filozofii rozszerzaj1c przedmiot analizy z teizmu na wiarê chrzeoecijañsk1. Plantinga broni tezy, i¿ przekonania chrzeoecijañskie mog1 byae racjonalnie i poprawnie, z epistemicznego punktu widzenia, akceptowane jako bazowe. Od 1974 r. wystêpuje przeciwko ewidencjalizmowi, czyli traktowaniu przekonania, ¿e Bóg istnieje, jako hipotezy, która jest oceniana w kategoriach oewiadectw za i przeciw niemu. Ewidencjalizm, jako postaae racjonalistycznej epistemologii religii, ma swoj1 genezê logiczn1 w przyjmowanej przez jego zwolenników teorii uzasadnienia zwanej klasycznym fundacjonalizmem. Wedle tej teorii tylko niektóre s1dy mog1 byae poprawnie akceptowane bez argumentu, mianowicie te, które s1 pewne, czyli oczywiste w sobie, oczywiste zmys3owo oraz niekorygowalne twierdzenia dotycz1ce zawartooeci prze¿yae psychicznych danego ja. S3usznooeae pewnej akceptacji, jej racjonalnooeae jest t3umaczona nastêpuj1co. Wedle ewidencjalizmu istniej1 obowi1zki okreoelaj1ce jak regulowaae swoje przekonania. Nale¿y do nich norma ustalaj1ca, i¿ nie powinno siê akceptowaae s1dów, które nie s1 pewne, inaczej, jak na podstawie innych poprawnie zaakceptowanych. Klasyczny fundamentalizm epistemologiczny, który zawieraj1c tê normê jest podstaw1 ewidencjalizmu, jest pogl1dem b3êdnym. B31d le¿y w uznaniu, i¿ istnieje obowi1zek nieakceptowania w sposób bazowy ¿adnych innych s1dów, jak tylko s1dów pewnych. Faktycznie, twierdzi Plantinga, nie ma takiego obowi1zku; nie ma, przyk3adowo, nic niew3aoeciwego epistemicznie w akceptowaniu przypomnieñ, nawet gdy nie ma dobrych, niecyrkularnych argumentów za twierdzeniami o przesz3ooeci. Podobnie nie ma dobrych argumentów za istnieniem przedmiotów materialnych, które wychodzi3yby od przes3anek bêd1cych przekonaniami bazowymi w rodzaju tych dopuszczanych przez klasyczny fundamentalizm epistemologiczny. Plantinga, poza wypracowaniem argumentacji dla twierdzenia, i¿ nie istnieje norma zakazuj1ca akceptowaae twierdzenia religijne w sposób bazowy, a co za tym idzie, nie obowi1zuje ona wierz1cego, broni te¿ tego stanowiska w ostatnich pracach filozoficznych w inny sposób. Twierdzi, mianowicie, i¿ w przypadku wierz1cego nie ma niczego niew3aoeciwego w akceptowaniu przekonania, ¿e Bóg istnieje jako bazowego po pierwsze, dlatego, ¿e mo¿e nie byae w jego mocy nie wierzyae w ten sposób. Etyka przekonañ, do której ma nale¿eae rzekomy zakaz, wymaga, aby dana osoba mia3a kontrolê wolitywn1 nad przekonaniami. Bez dobrowolnooeci nie ma bowiem odpowiedzialnooeci. Tymczasem przekonania nie pozostaj1 pod nasz1 bezpooeredni1 kontrol1 wolitywn1. Wierz1cy zatem mo¿e byae w b3êdzie, mo¿e nawet byae irracjonalny, lecz jego rzekoma irracjonalnooeae nie mo¿e polegaae na z3amaniu jakiegooe zakazu epistemicznego. Po wtóre, twierdzi Plantinga, je¿eli po ostro¿nej i wystarczaj1cej refleksji, rozwa¿eniu wszystkich argumentów za i przeciw, nadal wydaje siê wierz1cemu oczywiste, ¿e Bóg istnieje, np. bior1c pod uwagê rodzaj ¿ycia duchowego, jakie posiada ('Dzioe rano podczas Mszy OEw. czu3em, ¿e Chrystus jest obecny w Najoewiêtszym Sakramencie'), to jest oczywiste, i¿ akceptacja przekonania, ¿e Bóg istnieje, nie jest to wbrew obowi1zkom epistemicznym i nie wiadomo, jak ewidencjalista mo¿e w ogóle myoeleae inaczej. Plantinga nawi1zuje tu do deontologicznej teorii usprawiedliwienia i racjonalnooeci, zgodnie z któr1 czynniki usprawiedliwiaj1ce nasze stany poznawcze same nale¿1 Hasla z filozofii religii.p65 2004-03-04, 17:35252 253 HAS£A Z FILOZOFII RELIGII do dostêpnych nam wewnêtrznie stanów poznawczych, niezale¿nie od tego, czy w rzeczywistooeci transcendentnej wzglêdem oewiadomooeci cooe im odpowiada. Epistemologia zreformowana polega3a pierwotnie na sprzeciwie wobec ewidencjalizmu, pos3uguj1c siê t1 sam1 koncepcj1 usprawiedliwienia (uzasadnienia) epistemicznego i racjonalnooeci, jak1 pos3ugiwali siê racjonalioeci. Aktualnie zainteresowania Plantingi kieruj1 siê ku innym wartooeciom poznawczym, z których najwa¿niejsze to racjonalnooeae wewnêtrzna oraz gwarancja; pierwsza zwi1zana jest z rodzajem odpowiedzi doksastycznej (przekonaniowej) jak1 dajemy wzglêdem dostêpnych nam oewiadectw i danych, tak w postaci przekonañ, które znamy, jak i dooewiadczenia, którym dysponujemy. Pewna osoba jest racjonalna wewnêtrznie, kiedy jej odpowiedŸ na to, co siê jej wydaje, w postaci formu3owanych przez ni1 przekonañ, jest wystarczaj1co w3aoeciwa, gdzie bycie w porz1dku nie polega na wype3nieniu obowi1zków epistemicznych (lub braku ich z3amania), lecz jest bli¿sze byciu poznawczo zdrowym, na niecierpieniu na ¿adne dysfunkcjonowanie pod wzglêdem poznawczym. Zgodnie z tym, je¿eli pewna osoba dysponuje dooewiadczeniem religijnym, zwi1zanym z jej ¿yciem wewnêtrznym, i nie ma mocnego argumentu podwa¿aj1cego jej przekonanie, ¿e jest taka osoba jak Bóg, to nie ma niczego patologicznego w formu3owaniu tego s1du. Mo¿e byae cooe patologicznego w samym dooewiadczeniu, jakim dysponuje ta osoba, ale nie w przekonaniach, jakie formu3uje, na podstawie tego dooewiadczenia. Dlatego ostatecznie, twierdzi Plantinga, najwa¿niejsz1 wartooeci1 epistemiczn1, o któr1 chodzi w epistemologii zreformowanej, jest posiadanie przez przekonania religijne gwarancji. Jest to taka w3asnooeae poznania, która, gdy dane przekonanie jest prawdziwe, powoduje, i¿ ma ono charakter wiedzy. Ma to miejsce wówczas, gdy przekonanie zosta3o wytworzone przez w3adze poznawcze, których dzia3ania s1 skutecznie (z du¿ym, obiektywnym prawdopodobieñstwem) skierowane ku wytwarzaniu przekonañ prawdziwych; gdy funkcjonuj1 one prawid3owo w takim oerodowisku, do jakiego rodzaju zosta3y zaprojektowane przez Boga i/lub ewolucjê. Z. Freud i K. Marks twierdz1, ¿e przekonania chrzeoecijañskie nie posiadaj1 gwarancji, gdy¿ albo nie s1 wytworem w3adz skierowanych ku prawdzie, lecz np. wytworem myoelenia ¿yczeniowego lub mechanizmów u3atwiaj1cych przetrwanie w nieprzyjaznej rzeczywistooeci albo te¿ s1 wytwarzane przez w3adze poznawcze, które nie funkcjonuj1 prawid3owo, zaburzone przez dzia3anie niew3aoeciwej struktury spo3ecznej zwi1zanej z nierównooeci1 ekonomiczn1 i podzia3em klasowym. Plantinga twierdzi, i¿ takie pogl1dy Marksa i Freuda zak3adaj1 z góry, ¿e przekonania chrzeoecijañskie s1 fa3szywe. Albowiem je¿eli przekonania chrzeoecijañskie s1 prawdziwe, to najprawdopodobniej spe3niaj1 warunki gwarancji, je¿eli s1 fa3szywe, to najprawdopodobniej nie spe3niaj1. Zwolennik epistemologii zreformowanej nie twierdzi, i¿ przekonania te maj1 gwarancje, bo nie jest oczywiste, ¿e Bóg istnieje. Twierdzi natomiast, ¿e maj1 gwarancje, je¿eli s1 prawdziwe, zatem kwestia, czy przekonania religijne maj1 gwarancje zale¿y od tego, która metafizyka jest prawdziwa, w tym wypadku, czy prawdziwa jest metafizyka chrzeoecijañska. Plantinga uwa¿a, i¿ w ten sposób ostatecznie obali3 ooewieceniowy zarzut, i¿ niezale¿nie od prawdziwooeci przekonañ chrzeoecijañskich ich akceptacja bez dowodu jest irracjonalna. Nie jest ona irracjonalna wewnêtrznie, a czy jest racjonalna zewnêtrznie (czy zosta3y wytworzone Hasla z filozofii religii.p65 2004-03-04, 17:35253 254 HAS£A Z FILOZOFII RELIGII przez w3aoeciwie funkcjonuj1ce, odpowiednie w3adze poznawcze w odpowiednim oerodowisku) i czy posiada gwarancjê, zale¿y od tego, czy s1 one prawdziwe czy fa3szywe. Jednoczeoenie utrzymuje, i¿ nie istniej1 ¿adne zarzuty, które by skutecznie podwa¿a3y przekonania chrzeoecijañskie, w rodzaju zarzutu ze z3a przeciwko istnieniu Boga. Dlatego wiara chrzeoecijañska nie jest nara¿ona na zarzut, i¿, gdy jest akceptowana bez argumentów, to jest irracjonalna. L i t e r a t u r a Alston W.P., Perceiving God, Ithaca 1991; Divine Nature and Human Language, Ithaca 1989; The Distinctiveness of the Epistemology of Religious Belief, w: The Rationality of Theism, ed. Godehard Brüntrup & Ronald K. Tacelli, Dordrecht 1999, ss. 237-254; Knowledge of God, w: Faith, Reason, and Skepticism, ed. M. Hester, Philadelphia 1992, ss. 6-49. Plantinga A., Reason and Belief in God, w: A. Plantinga, N. Wolterstroff (ed.), Faith and Rationality, Notre Dame 1983, ss. 16-93; Advice to Christian Philosophers, "Faith And Philosophy" 1(1984), 3, ss. 253-271; The Twin Pillars of Christian Scholarship, Calvin College 1990; Warrant: The Current Debate, New York 1993; Warrant and Proper Function, New York 1993; The Analytic Theist: A Collection of Alvin Plantinga's Works in Philosophy of Religion, James F. Sennet, (ed.), Grand Rapids 1997; Warranted Christian Belief, New York – Oxford 2000; Wolterstorff N., "Reformed Epistemology", w: Philosophy of Religion in the 21st Century, D.Z. Phillips, Timothy Tessin (ed.), Basingstoke-New York 2002, 39-63; Reason Within the Bounds of Religion. Grand Rapids 1976; Faith and Rationality. (ed.) wraz z A. Plantinga, Notre Dame 1983; Rationality in the Calvinian Tradition, (ed.) z H. Hart & J. Van der Hoeven, Boston 1983; John Locke and Ethics of Belief, Cambridge 1996; Thomas Reid and the Story of Epistemology, Cambridge 2001. Mark S. McLeod, Rationality and Theistic Belief. An Essay on Reformed Epistemology, Ithaca 1993. Kelly James Clark, Return to Reason. A Critique of Enlightenment Evidentialism and a Defense of Reason and Belief in God, Grand Rapids 1990. Dewey J., Hoitenga, Faith and Reason from Plato to Plantinga, Albany 1991. Mikael Steinmark, Rationality in Science, Religion and Everyday Life, Notre Dame 1995. J. Tomberlin, P. Van Inwagen, (ed.), Alvin Plantinga, Dordrecht, 1985. J. F. Sennett, Modality, Probability and Rationality: A Critical Examination of Alvin Plantinga's Philosophy, New York, 1992. Linda Zagzebski, (ed.) Rational Faith: Catholic responses to Reformed Epistemology, Notre Dame 1992. Hasla z filozofii religii.p65 2004-03-04, 17: