Marek Piechowiak Karta Praw Podstawowych UE a tradycyjne wartości Marek Piechowiak filozof prawa, profesor Uniwersytetu Zielonogórskiego. Opublikował m.in.: Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony (1999), W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa. Arthura Kaufmanna teoria sprawie- dliwości (1992). Na użytek niniejszego opracowania za „tradycyjne wartości" uznaję wartości podkre- ślane w nauce społecznej Kościoła katolickiego jako istotne dla kształtu prawa i które znalazły dobre jak sądzę -odzwierciedlenie w Powszechnej Deklaracji Praw Czło- wieka z 10 grudnia 1948 roku; deklaracji często powoływanej w nauce społecznej Kościoła katolickiego. Czy w ogóle potrzebna jest Karta? Odpowiadając na pytanie, czy potrzebna jest Karta, trzeba najpierw poświęcić kilka słów temu, czy w kontekście Unii Europejskiej jest w ogóle jakakolwiek potrzeba pod- jęcia problematyki praw człowieka, skoro wszystkie państwa ją tworzące są stronami Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Europejskiej Kon- wencji Praw Człowieka) z 4 listopada 1950 roku, a ponadto mają dobrze rozwinięte mechanizmy ochrony praw człowieka na płaszczyźnie prawa krajowego, zwykle wprost na poziomie konstytucyjnym. W związku z tym zagadnieniem trzeba przypomnieć, że ochrona praw człowieka przede wszystkim dotyczy relacji między jednostką a pań- stwem, jest swego rodzaju tarczą jednostki przeciwko państwu, czy szerzej rzecz ujmując przeciwko potężnym zinstytucjonalizowanym strukturom mogącym na różne sposoby ingerować w życie jednostek; strukturom, których siła w przypadku konfliktu interesów jest nieporównywalnie większa niż siła jednostek czy mniej- szych wspólnot. Taką strukturą jest z całą pewnością Unia Europejska. Obecnie ist- niejąca ochrona praw człowieka tak na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym ukształtowana jest ze względu na relacje między jednostką a państwem, a nie mię- dzy jednostką a organizacją ponadnarodową. Unia Europejska nie jest i, jak na razie, z przyczyn formalnych nie może być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Art. 51 Karty jednoznacznie wskazuje, że zobowiązania są po stronie Unii („insty- tucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii"), a po stronie państw członkow- skich „wyłącznie w zakresie, w jakim stosują prawo Unii" (art. 51 ust. 1). Unia przyj- muje na siebie zobowiązania analogiczne to tych, jakie w międzynarodowej ochronie 200 Marek Piechowiak praw człowieka przyjmują na siebie państwa, samoograniczając siebie, przede wszyst- kim ze względu na relację do jednostek. Kto miał do czynienia z prawem unijnym, nie będzie miał także wątpliwości, że samodzielne wydobywanie konkretnych praw z tekstów traktatów jest, z różnych przyczyn, zadaniem przekraczającym możliwo- ści jednostki; stąd nie można uznać za zbędne przedsięwzięcie, którego celem jest choćby jak mówi preambuła Karty uczynienie praw podstawowych zawartych w traktatach „bardziej widocznymi". Podstawowe wartości wskazane w Karcie i ich ugruntowanie1 Katalog Fundamentalne wartości określone są w motywie drugim preambuły: „Świadoma swego duchowo-religijnego i moralnego dziedzictwa, Unia jest zbudowana na niepo- dzielnych, powszechnych wartościach godności osoby ludzkiej, wolności, równo- ści i solidarności; opiera się na zasadach demokracji i państwa prawnego"[podkr. M.P.]. W formule tej znajdujemy elementy analogiczne do tych z art. i Powszech- nej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r., która jest niekwestionowanym kamieniem węgielnym powojennej koncepcji praw człowieka. „Wszystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa."2 Warto zauważyć, że za sprawą Karty „w pełnej krasie" powraca na płaszczyznę europejską kategoria „godności", fundamentalna w nauce społecznej Kościoła katolic- kiego, której zabrakło w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Można też postawić ogólniejszą tezę, że z punktu widzenia wprost wskazywanych wartości Karta z pew- nością jest bliższa Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, niż Europejska Kon- wencja Praw Człowieka. Ugruntowanie Za charakterystyczną i fundamentalną cechę tradycyjnego systemu wartości należy uznać także, a nawet przede wszystkim, rozstrzygnięcia metaaksjologiczne, czyli takie, które dotyczą sposobu ugruntowania wartości. Tradycyjny system wartości jest powią- zany z podejściem typu prawnonaturalnego, podejściem uznającym, że coś jest słuszne, sprawiedliwe, dobre itp., zasadniczo niezależnie od woli podmiotów, zawieranych umów czy zmiennych warunków (w tym kulturowych), ale j est rzeczą poznania, przede wszystkim poznania człowieka i tego, co służy jego rozwojowi. Takie podejście jest cha- rakterystyczne dla współczesnej międzynarodowej ochrony praw człowieka i wyraża się w uznaniu, że źródłem praw jest godność, która jest człowiekowi przyrodzona i nie- zbywalna, zatem nie jest człowiekowi nadawana ani nie może być odebrana jakim i- kolwiek działaniami, i która jest niezależna od jakichkolwiek cech danego człowieka 1 Szeroko na ten temat, zob. M. Piechowiak, Aksjologiczne podstaw y „Karty praw podstawowych Unii Europejskiej", „Studia Prawnicze" 2003, nr 1 (155), s. 5-29. 2 W doktrynie praw człowieka termin „solidarność" uznawany jest za bliskoznaczny z terminem „braterstwo", jednak wskazującym na mocniejsze zobowiązanie niż ten ostatni. The UnitedNations Convention on the Rights o f the Child: A Guide to the „Travaux Préparatoires", red. S. Detrick, Dordrecht 1992, s. 111. Karta Praw Podstawowych (JE a tradycyjne wartości 201 lub okoliczności życia3. Uznaje się także przyrodzoność i niezbywalność samych praw człowieka4. Z tego punktu widzenia Karta Praw Podstawowych dobrze wpisuje się w dotychczasową tradycję pojmowania praw człowieka. Choć zabrakło uznania wprost przyrodzoności i niezbywalności godności czy praw, to jednak można argumentować na rzecz tych cech na podstawie wyraźnego uznania powszechności wartości leżących u podstaw Karty. Ponadto odniesienie do dotychczasowej koncepcji praw człowieka uznanej w pra- wie międzynarodowym znalazło się w Wyjaśnieniach dotyczących Karty Praw Pod- stawowych dołączonych do zasadniczego tekstu5. Znajdziemy tam tak uznanie przy- rodzoności godności, jak i uznanie godności za źródło praw; w uwagach do art. i czy- tamy: „Godność osoby ludzkiej jest nie tylko sama w sobie prawem człowieka, lecz stanowi realną podstawę praw podstawowych. Zasada ta została uświęcona w pream- bule Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: „Zważywszy, że uznanie przyrodzo- nej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludz- kiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie"6. Oczywiście, lepiej by było, gdyby przyrodzoność godności znalazła wyraz wprost w tekście, jak to jest np. w art. 30 Konstytucji RP, niemniej jednak nie można powie- dzieć, że Karta zagadnienie przyrodzoności godności i praw człowieka ignoruje, a tym bardziej nie rozstrzyga tej kwestii negatywnie. Jak wypadnie odpowiedź na posta- wione w tytule pytanie, zależy w znacznej mierze od kontekstu, w jakich dany doku- ment funkcjonuje. Traktat z Lizbony Z perspektywy fundamentalnych aksjologicznych i metaaksjologicznych rozstrzy- gnięć przyjętych w gorący dyskutowanym Traktacie z Lizbony z 13 grudnia 20077 (dodajmy traktacie, który m.in. podnosi postanowienia Karty do rangi prawa trak- tatowego), Karta okazuje się być ostoją tradycyjnych wartości. Na mocy tego traktatu (art. 1 pkt 1 lit. a) do preambuły Traktatu o Unii Europejskiej z 7 stycznia 1992 roku8 3 Jednoznacznie we wstępachM iędzynarodowego paktupraw socjalnych społecznych i kulturalnych i M iędzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych z 1966 r. Por. art. 30 Konstytucji RP z 1997 r. : „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych." 4 Zob. M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich m iędzynarodowej ochrony, W yd. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1999, s. 113. 5 W wersji dostosowanej do Traktatu z Lizbony, „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej" DUUE, 2007/C 303/2. Art. 6 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, w brzmieniu nadanym Traktatem z Lizbony, sta- nowi m.in.: „Prawa, wolności i zasady zawarte w Karcie są interpretowane zgodnie z postanowieniami ogól- nymi określonymi w tytule VII Karty regulującymi jej interpretację i stosowanie oraz z należytym uwzględ- nieniem wyjaśnień, o których mowa w Karcie, które określają źródła tych postanowień." Lpodkr. M.P.J 6 DUUE 2007, C 303/02. 7 Traktat z Lizbony zm ieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13.12.2007, DUUE, 2007/C 306/1. Traktat nie wszedł w życie. 8 W ersja skonsolidowana opublikowana została w DUUE, 2006/C 321/E. Analizowana preambuła tego traktatu nie była wcześniej zmieniana. wprowadzony został motyw drugi dotyczący aksjologicznych podstaw Unii. Motyw ten brzmi w sposób następujący: „INSPIROWANI kulturowym, religijnym i huma- nistycznym dziedzictwem Europy, z którego wynikają powszechne wartości, stano- wiące nienaruszalne i niezbywalne prawa człowieka, jak również wolność, demokra- cja, równość oraz państwo prawne". Z punktu widzenia tradycyjnych wartości z zadowoleniem można odnotować odwołanie wprost do religii. Co prawda nie mówi się o chrześcijaństwie, jednak w per- spektywie sporów w trakcie prac przygotowawczych Karty, przyjęte brzmienie wydaje się być wyraźnym ustępstwem zwolenników „wyczyszczenia" podstaw prawa Unii ze wszystkich słów, które przypominałyby o istnieniu religii. Przede wszystkim przed- stawiciele Francji, powołując się na laicki charakter swego państwa, byli zdecydowa- nie przeciwni jakiejkolwiek wzmiance o religijnym dziedzictwie. Spór na forum kon- wentu przygotowującego Kartę był tak poważny, że doprowadził niemal do zerwania pracy, a zakończyły się „kompromisowym" rozwiązaniem, zgodnie z którym o reli- gijnym dziedzictwie powiedziano wprost tylko w wersji niemieckiej (polski przekład Karty poszedł właśnie za tą wersją językową)9. Wracając do modyfikacji wprowadzonych Traktatem z Lizbony pozostałe ele- menty cytowanego motywu drugiego w sposób bezprecedensowy kwestionują domi- nujące dotąd w prawie międzynarodowym pojmowanie człowieka i jego praw w tra- dycji opartej na Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Łatwo dostrzec, że o godności nie tylko nie mówi się na pierwszym miejscu, ale w ogóle wśród wyliczonych tu fundamentalnych wartości godność się nie poja- wia. Warto też zauważyć, że wersja angielskojęzyczna, która była podstawą negocja- cji, mówi nie o prawach człowieka, ale o prawach osoby ludzkiej10. W dotychczaso- wym paradygmacie prawnomiędzynarodowym uznana jest teza, że każdy człowiek jest osobą (godność i prawa przysługują niezależnie od cech), natomiast szereg współcze- snych propozycji doktrynalnych (np. Petera Singera) zmierza do powiązania funda- mentalnych praw z byciem osobą, przy jednoczesnej argumentacji, że ze względu na pewne cechy, jakości nie każdy człowiek jest osobą, zatem niektórzy ludzie, ze względu ich cechy, nie są podmiotami podstawowych praw. Najważniejszy problem dotyczy jednak samego fundamentu wszelkich wartości, zatem metaaksjologii. Z punktu widzenia rozstrzygnięć metaaksjologicznych, w oma- wianym motywie mamy do czynienia z jasnym uznaniem relatywizmu kulturowego. Zgodnie z przyjętą formułą, wartości wynikają z kulturowego, religijnego i huma- nistycznego dziedzictwa Europy. Skoro same wartości, to także ich powszechność jest cechą uznaną ze względu na rozwój kultury. W takiej perspektywie konsekwentne jest pominięcie godności, która pojmowana jest jako przyrodzone, w swej istocie niezależne od kultury, źródło praw. Zanegowane zostają podstawowe cechy praw człowieka. Przede wszystkim ich powszechność, a wraz z nią roszczenie powszechnego uznania praw człowieka we wszystkich kulturach. Nie można sensownie mówić o przyrodzoności praw, otwarta zostaje dyskusja nad cechami koniecznymi do posiadania praw i zakwestionowana zostaje fundamentalna zasada, 202 Marek Piechowiak 9 Szerzej na ten temat zob. M. Piechowiak, Aksjologiczne podstawy Karty..., dz. cyt., s. 13-16. 10 „DRAW ING INSPIRATION from the cultural, religious and humanist inheritance of Europe, from which have developed the universal values of the inviolable and inalienable rights o f the human person, freedom, democracy, equality and the rule o f law". Karta Praw Podstawowych UE a tradycyjne wartości 203 którą jest zakaz dyskryminacji w uznaniu praw i korzystaniu z nich. W sposób jedno- znaczny zakwestionowana zostaje tradycja prawnonaturalna jako wyznaczająca kon- tekst praw człowieka. A skoro prawa człowieka przestają być sprawą poznania, pod- dane zostają woli człowieka, gdy w logice relatywizmu kulturowego nie można nawet bronić uprzywilejowanej pozycji kultury, która uznaje prawa człowieka; w konsekwen- cji zakwestionowana zostaje kolejna fundamentalna zasada, jaką jest wyłączenie praw człowieka z domeny umów i woli większości; zakwestionowane zostaje uznanie praw człowieka za granicę, przed którą wola musi się zatrzymać. Boje o podtekście aksjologicznym toczone o Traktat z Lizbony, przede wszyst- kim o uznanie Karty Praw Podstawowych, dodajmy toczone w imię obrony trady- cyjnych wartości, są w tej perspektywie naprawdę malo istotne. Zakaz dyskryminacji, czyli nic nowego Za ilustrację w dużej mierze pozornych problemów niech posłuży szeroko dysku- towana kwestia zakazu dyskryminacji, o którym mowa w art. 21 Karty: „Zakazana jest wszelka dyskryminacja w szczególności ze względu na pleć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekona- nia, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną". Zacząć trzeba od tego, że analogicznym zakazem Polska jest już traktatowo związana od ponad trzydziestu lat, na mocy art. 26 Międzynarodowego paktu praw obywa- telskich i politycznych z 16 grudnia 1966 roku.11 Ogólny zakaz dyskryminacji sam w sobie nie jest kontrowersyjny z punktu widzenia tradycyjnych wartości. Kontro- wersje dotyczą tego, co jest uzasadnionym różnicowaniem, stąd kontrowersje doty- czą przede wszystkim sposohu pojmowania przedmiotu praw, których ewentualna dyskryminacja ma dotyczyć; przedmiotu, który często dookreślany jest ze względu na charakterystykę podmiotów korzystających z danego prawa. W sposób oczywi- sty, nie jest dyskryminacją ograniczenie zakresu podmiotów korzystających z praw dziecka jedynie do dzieci, czy niektórych praw obywatelskich jedynie do obywateli; choć w obu przykładach różnicowanie dokonywane jest ze względu na pewną przy- godną cechę podmiotu praw. Odwołanie się do zakazu dyskryminacji ze względu na pleć w korzystaniu z prawa do zawarcia małżeństwa, przywoływane jako uzasadnienia dla uznania związku osób tej samej płci za małżeństwo, będzie całkowicie bezzasadne, jeśli za małżeństwo uzna- wane są jedynie związki osób o różnej pici. Autorzy Karty, mając na uwadze spory 11 „W szyscy są równi wobec prawa i są uprawnieni bez żadnej dyskrym inacji do jednakowej ochro- ny prawnej. Jakakolwiek dyskrym inacja w tym zakresie powinna być ustawowo zakazana oraz powinna być zagwarantowana przez ustawę równa dla wszystkich i skuteczna ochrona przed dyskrym inacją z ta - kich względów, jak: rasa, kolor skóry, pleć, język, religia, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie na- rodowe lub społeczne, sytuacja m ajątkowa, urodzenie lub jakiekolw iek inne okoliczności", Dz. U. 1977, nr 38, poz. 167. Analogiczne zobow iązania form ułuje Protokół 12 do Konw encji o ochronie praw czło- wieka i podstaw ow ych wolności, przyjęty 4.11.2000 r., którego Polska nie jest stroną. Na uwadze trze- ba mieć także zakaz dyskrym inacji w korzystaniu z praw człowieka ujętych danym traktatem (np. art. 2 ust. 1 M iędzynarodow ego paktu praw osobistych i politycznych, art. 14 Europejskiej Konw encji Praw Człowieka). 204 Marek Piechowiak toczone w Europie na ten właśnie temat, pozostawili te kwestie do rozstrzygnięcia w prawie wewnętrznym poszczególnych państw, i to w taki sposób, że trudno byłoby wskazać bardziej jednoznaczną formułę, niż ta przyjęta w art. 9: „Prawo do zawarcia małżeństwa i prawo do założenia rodziny są gwarantowane zgodnie z ustawami kra- jowymi regulującymi korzystanie z tych praw". Zwolennik tradycyjnych wartości może, oczywiście, zarzucić, że brak jednoznacz- nego opowiedzenia się za pojmowaniem małżeństwa jako związku osób różnej pici, stanowi jakieś zagrożenie dla tych wartości, gdyż „rozmiękcza" instytucję tak pojmo- wanego małżeństwa, odmawiając w tym przypadku uznania wrodzonego charakteru wartości z nim powiązanych. To prawda. Prawdą jest także, że nie ma formuł ideal- nych, a życie okazuje się często bogatsze od wyobraźni prawodawcy. Czy są to jednak powody, aby rezygnować w ogóle z tego typu regulacji? To, że poglądy, których nie podzielamy, kształtują procesy prawotwórcze, jest faktem, i nic na to nie można pora- dzić; „odcinanie się" od tych procesów lub ich wytworów jest rezygnacją z możliwo- ści współkształtowania czegoś, co i tak powstanie i będzie dookreślane bez naszego udziału. Praktyka funkcjonowania aktu prawnego dookreślająca jego treść Normatywna treść Karty, jak każdego aktu prawnego, zwłaszcza aktu prawnego sfor- mułowanego na stosunkowo dużym poziomie ogólności, będzie dookreślana poprzez jego funkcjonowanie, jego stosowanie do rozstrzygania konkretnych spraw. Mając na uwadze, że Karta, z założenia, nie wprowadza nowych zobowiązań w porównaniu ze zobowiązaniami wynikającymi z już zawartych traktatów, a jedynie czyni je „bar- dziej widocznymi", można mieć pewność co do tego, że to właśnie poprzez stosowa- nie Karty będą dookreślane zobowiązania w dziedzinie praw człowieka, zobowiąza- nia, które i tak na Polsce jako państwie członkowskim Unii ciążą. Rezygnacja z możli- wości stosowania Karty jest rezygnacją ze wspólokreślania praktyki stosowania Karty a tym samym dookreślania treści już podjętych zobowiązań. Przystąpienie Polski do tzw. Protokółu brytyjskiego12, który m.in. wyłącza możliwość stosowania Karty przez sądy polskie, jest posunięciem chybionym i kontraproduktywnym z punktu widzenia obrony tradycyjnych wartości. Uwagi podsumowujące Odpowiedź na pytanie, czy Kartę Praw Podstawowych można uznać za sprzymie- rzeńca tradycyjnych wartości, zwłaszcza w kontekście Traktatu z Lizbony, jest zasad- niczo rzecz biorąc twierdząca. W swej osnowie Karta wpisuje się w dotychczasową, powszechnie akceptowaną, prawnomiędzynarową koncepcję praw człowieka, tak z punktu widzenia uznanych w niej wartości, jak i ich ugruntowania. 12 Protokół w prawie stosowania Karty Praw Podstawowych UE do Polski i Zjednoczonego Królestwa, DUUE 2007/C 306/157. Za godne ubolewania uważam to, że politycy mieniący się obrońcami tradycyj- nych wartości, zaniedbując sprawy fundamentalne w kwestiach metaaksjologicznych, na dodatek sami uniemożliwili Polsce korzystania z narzędzia, które do takiej obrony się nadaje, choć pozostawione samo sobie, jak każda broń, potencjalnie może być wykorzystane dla realizacji różnych celów. Warto przy tym zauważyć, że polski oby- watel (lub inna osoba działająca pod polską jurysdykcją), który będzie chciał docho- dzić swoich praw podstawowych wobec Unii lub co zdarzać się będzie znacznie czę- ściej wobec państwa stosującego prawo Unii, będzie w znacząco trudniejszej sytu- acji niż jego sąsiad zagranicą, gdyż m.in. będzie musiał wykonać pracę, którą wykonali autorzy Karty, czyniąc bardziej widocznym to, co wcale tak łatwo widoczne w trak- tatach nie jest. Karta Praw Podstawowych UE a tradycyjne wartości 205 Zmagania poczqtku tysiąclecia Michał Gíerycz, Jan Grosfeld redakcja naukowa W ARSZAW A O FIC Y N A W Y D A W N IC Z A ŁOŚGRAF Redaktor inicjujący Anna Kędziorek Redaktor Agnieszka Płudowska Projekt okładki i stron tytułowych Wiesław Łoś Recenzent naukowy ks. prof, dr hab. Helmut Juros Na pierwszej stronie okładki fragment obrazu Paula Gauguina Wizja po kazaniu (Walka Jakuba z Aniołem ), 1888. ISBN 978-83-62726-31-8 Copyrigth © Oficyna Wydawnicza Łośgraf Warszawa 2012 Wydawnictwa Akademickie Oficyna W ydawnicza Łośgraf siedziba: pl. Kasztelański 4, 01-362 Warszawa teł. 22 629 29 94, 22 629 28 u e-mail: wsk@losgraf.pl www.losgraf.pl Spis treści Wprowadzenie ........................................................................................................ 7 C zęść I. Pamięć chrześcijanina.................................................... 11 Żydowski wymiar chrześcijaństw a.................................................................... 13 Jan Grosfeld O drogach i pożytkach chrześcijańskiej pam ięci............................................. 25 bp Grzegorz Ryś Przebaczenie i pojednanie................................................................................... 31 ks. Piotr Mazurkiewicz Część II. Wizja człowieka............................................................. 45 Mężczyzna i k o b ie ta ............................................................................................. 47 Jan Grosfeld Płciowość jako szkoła r e l ig ii .............................................................................. 55 Raniero Cantalamessa OFMCap Etyczne aspekty zapłodnienia in v itr o .............................................................. 65 Andrzej Szostek M IC Medyczne i genetyczne aspekty zapłodnienia in v itr o .................................. 73 Tadeusz Mazurczak Biopsychiczne dylematy stosowania technik in v itro .................................... 81 Artur Filipowicz SJ Czy przegraliśmy niedzielę? O sensie świętowania........................................ 89 Aniela Dylus Część III. Wspólnota i re lig ia ....................................................... 101 Meandry formowania się społeczeństwa obywatelskiego w Europie Środkowej i W sch od n iej.................................................................. 103 Edmund Wnuk-Lipiński Religia, jednostka, w sp ólnota............................................................................ 115 Mirosława Grabowska 6 Spis treści O religijności P olaków ......................................................................................... 129 Irena Borowik Religijność... ale ja k a ? ......................................................................................... 135 Jan Grosfeld Zejść z wysokiego rumaka. O wspólnej misji księży i św ieckich ................. 139 Otto Neubauer Jak obudzić śpiącego olbrzyma? Pytanie o świeckich w K ościele............... 151 J ózef Majewski C zęść IV. Dylematy p ra w a ........................................................... 161 Prawo, wartości i dem okracja............................................................................ 163 Marek Safjan Autonomia prawa i m o raln o ść.......................................................................... 179 ks. Franciszek Longchamps de Bérier O Karcie Praw Podstawowych U E ...................................................................... 185 ks. Remigiusz Sobański Karta Praw Podstawowych UE a tradycyjne wartości.................................... 199 Marek Piechowiak Wokół Karty Praw Podstawowych U E .............................................................. 207 ks. Piotr Mazurkiewicz C zęść V. Wyzwania polityki.......................................................... 211 Pokusy polityki czy polityka jako kuszenie? ................................................... 213 Tomasz Żyro Dylematy chrześcijańskiego p o lityka ................................................................ 217 Maciej Zięba OP Kompas kompetencje kompromis. Katolik w rozdarciu między pluralistycznym społeczeństwem a Kościołem................................. 225 Alois Glück Wyzwania, jakie stają przed chrześcijaninem biorącym udział w polityce .. 233 ks. Piotr Mazurkiewicz