... równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego Polski... ROZWAGA 111 M a r e k P i e c h o w i a k Uwagi wstępne Przygotow ane przeze mnie opracow anie dotyczy fragm entu pream buły: „równi w praw ach i w pow innościach wobec dobra wspólnego Polski" i zm ierza przede w szystkim do uw yraźnienia i analizy w skazanych w tym fragm encie w artości, któ- re m ogą pom óc w dookreśleniu celów konstytucji i ujęciu czegoś, co określa się nie- kiedy m ianem „ducha konstytucji" . W swojej wypowiedzi najpierw chciałbym poświęcić kilka słów umiejscowieniu komentowanego akapitu w całości preambuły, a następnie przyjrzeć się pracom przy- gotowawczym, które poprowadzą ku refleksji nad kategorią dobra wspólnego w ar- tykule 1. Refleksja nad artykułem 1 pozwoli dookreślić zasadnicze elementy norm a- tywne konstytucyjnej kategorii „dobra w spólnego" . W centrum moich analiz jest ar- gum entacja na rzecz tezy, że dobrem wspólnym są warunki życia społecznego służące rozwojowi jednostek i że jednym z istotnych elementów dobra wspólnego jest po- szanowanie praw człowieka. I. Umiejscowienie Przed analizowaną frazą wskazany jest zasadniczy cel konstytucji, kontekst hi- storyczny jej powstania, określony jest suweren oraz m owa jest o fundamentalnych wartościach ogólnoludzkich1. A nalizowana tu wypowiedź jest pierwszą, która zawiera aksjologiczne określenia dotyczące wprost Polski. Takie umiejscowienie analizowanej wypowiedzi koreluje z artykułem pierwszym, w którym także kategoria „dobra w spólnego" zajmuje miejsce centralne: „Rzeczpo- spolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli" . Z tego punktu widzenia dobro wspólne jest pierwszą i najbardziej podstawową wartością polskiego po- rządku konstytucyjnego. Za taką konstatacją dodatkowo przem awia fakt, że w trakcie prac przygotow aw - czych zasadę demokratycznego państwa prawnego realizującego zasady sprawiedli- wości społecznej, która przez większą część prac nad projektem znajdowała się w ar- tykule pierwszym, um ieszczono w artykule drugim, dając pierwszeństwo zasadzie do- bra wspólnego, która zajm owała m iejsce drugie. Zauważyć przy tej okazji trzeba, co nie jest bez znaczenia dla dalszych analiz, że w momencie przestawienia kolejności 1 Szersza analiza całej preambuły w aspekcie aksjologicznym, zob. M. Piechowiak, Aksjologicz- ne podstawy polskiego prawa, w: Prawo polskie próba syntezy, red. T. Guz, J. Głuchowski i M. Pałubska , Warszawa 2009, s. 85-122. 112 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j dwóch pierwszych artykułów, w om awianym przepisie używany był termin „wspólne dobro", a nie „dobro w spólne" .2 II. Prace przygotowawcze W projekcie konstytucji załączonym do Sprawozdania Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego o projekcie Konstytucji Rzeczypospolitej z dnia 16 stycznia 1997 r.3 czytamy: „równi w prawach i powinnościach wobec wspólnego dobra Polski". W porównaniu z formułą, która ostatecznie została przyjęta, widać dwie różnice. Po pierwsze, wyrażenie „wspólne dobro" zostało zastąpione przez „dobro wspólne" ; po drugie, przed słowem „Polski" dodano myślnik. W trakcie prac nad preambułą, obie te zmiany traktowane były jako zmiany o charakterze redakcyjnym 4 i obie zostały przyjęte przez Zgrom adzenie Narodowe w głosowaniu nad całą pream bułą5. 1. M yślnik Chciałbym rozpocząć od drugiej ze wspom nianych zmian, mniej doniosłej dla dal- szego wywodu. Inaczej niż w przypadku zmiany szyku wyrazów, nie stały za nią istot- ne kontrowersje. Prof. Piotr W inczorek, który był jednym z ekspertów Komisji Kon- stytucyjnej ZN, zwrócił uwagę, że wprowadzenie myślnika uczyni jasnym , że to Pol- ska jest dobrem wspólnym, a nie, że Polska ma jakieś dobro w spólne6. Do propozycji tej przychylił się Tadeusz M azowiecki i zaproponował odpowiednią poprawkę. 2 Zmiany kolejności artykułów Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego dokonała do- piero 17 września 1996 r. na wniosek należącego wówczas do opozycji parlamentarnej posła Ta- deusza Mazowieckiego, argumentującego, że „art. 2 [Rzeczpospolita Polska jest wspólnym dobrem] wyraża szerszą zasadę; wniosek poparł także należący do rządzącej koalicji poseł Longin Pastusiak, stwierdzając, że: „należy rozpocząć od kwestii ogólniejszej i następnie przejść do kwestii bardziej szczegółowej"; por. Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego (dalej: Biuletyn), Warszawa 1997, nr 39, s. 12. Wniosek przyjęto w Komisji zdecydowaną większością głosów (30 za, 3 przeciw, 5 wstrzymujących się); tamże. W dyskusjach przedkonstytucyjnych podnoszono wąt- pliwości co do trafności postawienia u podstaw systemu prawnego zasady państwa prawnego, której interpretacja mogłaby zostać ograniczona do aspektów formalnych (państwo prawne pojmowane ra- czej jako Gesetzesstaat niż Rechtsstaat) i zasady sprawiedliwości społecznej, która przesuwa akcen- ty ze sprawiedliwości po prostu na jedynie pewien aspekt sprawiedliwości; szerzej M. Piechowiak, Kształtowanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolności obywatelskich w Polsce. Uwagi krytyczne o przyjętych zasadach, w: M. Gulczyński i in„ Prawo w okresie przemian ustro- jowych w Polsce. Z badań Instytutu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 1995, s. 92. J Kancelaria Sejmu, Warszawa 1997, s. 3. 4 Biuletyn 1997, nr 45, s. 97. Zmiana nie była przedmiotem szerszych dyskusji. Jedynie poseł Waldemar Pawlak sugerował, że nie jest ona konieczna: „Jeżeli chodzi o uwagę prof. P. Winczorka, dotyczącą ewentualnego dodania myślnika, to wydaje się, że przyjęcie formuły 'dobro wspólne' za- miast 'wspólne dobro' rozwiązuje ten problem"; tamże, s. 96. 5 W głosowaniu wzięło udział 477 osób. Większość 2/3 wynosiła 318. Za przyjęciem poprawki nr 10 głosowało 427, przeciw 40, 10 osób wstrzymało się od głosowania; Stenogram posiedze- nia Zgromadzenia Narodowego, http://orka2.sejm.gov.pl/Debata2.nsf/ 2. kad., nr pos. zn3, dzień 6, 21-03-1997. 6 „Nie jest natomiast jasny dla mnie akapit: 'równi w prawach i powinnościach wobec dobra wspólnego Polski'. Nie jest jasne, czy dobrem wspólnym jest Polska, czy też Polska ma jakieś do- bro wspólne, o czym dalej nie ma mowy. Jeżeli w grę wchodzi pierwsza myśl, to proponuję redakcję: 'dobra wspólnego Polski'." Było to na posiedzeniu Komisji Konstytucyjnej ZN dnia 14 marca 1997 r.; Biuletyn 1997, s. 45, s. 96. M a r e k P ie c h o w ia k 113 2. W spólne dobro czy dobro wspólne Zm iana „wspólnego dobra" na „dobro w spólne" w analizowanym fragmencie pre- ambuły nastąpiła w celu uzgodnienia brzm ienia z artykułem pierwszym , w którym wyrażenie „wspólnym dobrem " zastąpiono „dobrem wspólnym "7. Poszukując w pra- cach przygotowawczych wskazówek dla interpretacji tytułowej formuły, sięgnąć za- tem m ożna i trzeba do kontrowersji dotyczących brzmienia artykułu pierwszego8. Za dokonaną zm ianą w szyku wyrazów tego artykułu, dodajmy dokonaną na ostatnim etapie prac nad konstytucją, stoi istotna zmiana całej wizji państwa. Uważam, że z punktu widzenia aksjologicznych podstaw konstytucji i porządku prawnego do- konana zm iana była najistotniejszą, najbardziej radykalną spośród wszystkich wpro- wadzanych do projektu w drugim czytaniu, a być może i w trakcie całych prac nad projektem konstytucji. Najkrócej rzecz ujmując, spór o szyk wyrazów był sporem o to, czy artykuł pierwszy u podstaw porządku konstytucyjnego um ieszcza ideę służebności obywatela wobec państwa, czy służebności państwa wobec obywatela innymi słowy, rzecz idzie o to, czy obywatel jest dla państwa, czy państwo dla obywatela. Pierwotne brzmienie art. 1 w oczywisty sposób nawiązywało do konstytucji kw iet- niowej z 1935 r., która rozpoczynała się od słów: „Państwo Polskie jest wspólnym do- brem wszystkich obywateli" (art. 1 ust. I)9. W konstytucji tej zasada wspólnego dobra służyła podkreśleniu prymatu państwa przed jednostką i zaakcentowaniu obowiązków obywateli wobec państw a10. Taka interpretacja w yrażenia „wspólne dobro" jest też zgodna ze zwykłym znaczeniem językow ym wyznaczonym sum ą znaczeń słów skła- dających się na to wyrażenie. Zgodnie z tradycjami polskiego konstytucjonalizm u (a wbrew niektórym deklara- cjom dotyczącym powiązania „wspólnego dobra" z katolicką nauką społeczną, skła- danych tak w dyskusjach ekspertów, jak i na forum Zgrom adzenia Narodow ego11) te właśnie idee podkreślone zostały także przez posła M arka M azurkiewicza, który jako 7 Stosowną poprawkę do preambuły na forum Komisji Konstytucyjnej zgłosił poseł Tadeusz Mazowiecki w trakcie obrad w dniu 14 marca 1997 r.; Biuletyn 1997, nr 45, s. 90. W Komisji Kon- stytucyjnej dyskusja i głosowania nad poprawkami do preambuły miały miejsce po opracowaniu części artykułowanej. 8 Zob. M. Piechowiak, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego w poszukiwaniu kontekstu in- terpretacji, w: Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008, s. 123-158; tenże, Filozoficzne podstawy rozumienia dobra wspólnego, „Kwartalnik Filozoficzny" 2003, nr 2, s. 5-35. 9 Cyt. za: Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku, red. J. Boć, Wrocław 1998, s. 15; podkr. M.P. 10 Zob. W. T. Kulesza, Ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 roku, „Przegląd Sejmowy" 2005, nr 2 (67), s. 43-44. 11 P. Winczorek, Dyskusja nad podstawowymi zasadami ustroju RP w Komisji Konstytucyjnej Zgro- madzenia Narodowego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny" 1995, z. 2, s. 17. Z kolei Bogusław Banaszak pisał, iż art. 1 (przy formule „jest wspólnym dobrem") nie pozostawia wątpli- wości, „że chodzi o uznanie w nim przede wszystkim służebnej roli państwa wobec obywateli, a nie o podkreślenie znaczenia należytego wywiązywania się obywateli z ich obowiązków wobec państwa"; patrz B. Banaszak, Zasady ustroju a prawa jednostki, „Rzeczpospolita" z dnia 14 czerwca 1995 r. W trakcie drugiego czytania podobne deklaracje składał poseł Jerzy Szmajdziński, reprezentujący So- jusz Lewicy Demokratycznej dominujące wówczas w Sejmie ugrupowanie; Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, http://orka2.sejm.gov.pl/, 2. kad., nrpos. zn3, dzień 1, 24-02-1997. 114 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j sprawozdawca Komisji Konstytucyjnej przedstawiał projekt Zgromadzeniu Narodo- wemu. W trakcie swego wystąpienia mówił on: „Pierwszą spośród idei konstytucyjnych projektu w jego części stricte norm atyw- nej jest wizja państwa polskiego jako wspólnego dobra wszystkich obywateli. Jest ona niewątpliwie nawiązaniem do historii narodu, który aż za dobrze odczuł dole- gliwości braku własnej państwowości, wiąże się z ideą solidaryzmu społecznego, wyraźnie przywołaną także w zakończeniu preambuły projektu konstytucji. Idea ta znajduje swe odbicie szczegółowe w rozdz. II. w artykule traktującym o obo- wiązkach obywatelskich, gdzie przywołano obowiązek wierności i lojalności w o- bec państwa oraz troski o dobro wspólne. Troskę o państwo jako dobro w spól- ne m ożna dostrzec również w rozdziale o finansach publicznych, gdzie obok roz- strzygnięć strukturalnych i kom petencyjnych oraz regulacji praw obywatela znaj- dujemy m aterialne granice swobody gospodarki środkami publicznym i przez w ła- dzę publiczną"12. W ypowiedź ta nie pozostawia wątpliwości, że kategoria „wspólnego dobra" słu- ży zaakcentowaniu obowiązków obywateli (także władzy publicznej) wobec państwa i zgodnie z duchem konstytucji kwietniowej wypowiedzeniu idei służebności oby- wateli wobec państwa. Umieszczenie w projekcie konstytucji formuły „wspólne dobro" wywołało pod- czas drugiego czytania zdecydowaną reakcję ze strony opozycji. W debacie w Zgro- madzeniu N arodowym senator A licja Grześkowiak argumentowała: „Projekt konstytucji głosi już w art. 1, że Rzeczpospolita Polska jest wspólnym do- brem wszystkich obywateli, co nie oznacza, że musi być ich dobrem wspólnym. Formuła projektu pozbawiona chrześcijańskiej perspektywy przez nieprzyjęcie sys- temu wartości chrześcijańskich jako fundamentu państwa czy fundamentu konstytu- cji nie daje podstaw, by interpretować go w duchu nauki społecznej Kościoła, któ- ra mówi o dobru wspólnym jako o sumie tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość. Polega to przede wszystkim na poszanowaniu przy- rodzonych praw oraz obowiązków osoby ludzkiej. Tego, niestety, projekt kon- stytucji nie potwierdza"13. W tym sam ym duchu na istotę problem u krótko w skazyw ał poseł Andrzej G ą- sienica-M akow ski: „w odniesieniu do art. 1 pojaw ia się problem , czy konstytucja respektuje hierarchię w artości, to znaczy zasadę, iż człow iek je s t w artością pierw ot- ną i najw yższą w hierarchii bytów stw orzonych, czy przyjm uje, że je s t to państwo. Postaw ienie w yrazu »w spólnym « przed w yrazem »dobrem « w konsekw encji sta- 12 Sprawozdanie Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego o projekcie Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej (druki nr 17 i 14), drugie czytanie; Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, http://orka2.sejm.gov.pl/ 2. kad., nr pos. zn3, dzień 1, 24-02-1997. 13 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, http://orka2.sejm.gov.pl/Debata2.nsf/ 2. kad., nr pos. zn3, dzień 1, 24-02-1997; podkr. M. P. M a r e k P ie c h o w ia k 115 wia państw o ponad człow iekiem " 14. Zgłoszono popraw kę dotyczącą zm iany ko- lejności s łów 15. Na forum Komisji Konstytucyjnej Zgrom adzenia Narodowego analizującej zgło- szone poprawki, senator A licja Grześkowiak argumentowała: „Poprawka zm ierza do prawidłowego ustalenia pojęć. Art. 1 w wersji Komisji Konstytucyjnej zawiera pojęcie z akcentem kolektywistycznym. Chodzi o to, żeby Rzeczpospolita Polska była do- brem wspólnym wszystkich. Jest to właściwe ujęcie tego pojęcia"16. Kom isja Konsty- tucyjna przyjęła propozycję 7 marca 1997 r. 35 głosami za, przy 3 przeciw, 2 wstrzy- m ujących się i w konsekwencji rekom endowała Zgrom adzeniu Narodowem u przy- jęcie popraw ki17. Zgrom adzenie Narodowe przyjęło zmianę 21 marca 1997 r. 467 głosami za i była to jedyna poprawka dotycząca spraw fundamentalnych przyjęta przez konsens18. III. Konsekwencje dla sposobu dekodowania treści konstytucyjnej kategorii „dobra wspólnego" Z punktu widzenia dekodowania treści konstytucyjnej kategorii „dobra w spól- nego" wprowadzona zm iana doprowadziła do sytuacji dość niekomfortowej. Oto za- sadnicze trudności: 1. Nie m ożna wprost sięgać do tradycji polskiego konstytucjonalizmu związanych z konstytucją kwietniową, gdyż jedną z racji wprowadzonej zmiany było odcięcie się od fundamentalnych idei wyrażonych analogiczną form ułą zawartą w tamtej kon- stytucji19. 14 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, http://orka2.sejm.gov.pl/Debata2.nsf/ 2. kad., nr pos. zn3, dzień 2, 25-02-1997. 15 Poprawkę zgłosili: poseł A. Gąsienica-Makowski oraz senatorowie: A. Grześkowiak, B. Łękawa , A. Chronowski, F. Bachleda-Księdzularz i A. Chełkowski. 16 Biuletyn 1997, nr 44, s. 5. 17 Tamie. 18 467 głosów za; Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, http://orka2.sejm.gov.pl/ Debata2.nsf/ 2. kad., nr pos. zn3, dzień 6, 21-03-1997. Jednogłośnie przyjęto w drugim czytaniu jeszcze tylko jedną poprawkę (w art. 167 ust. 2 wnioskodawca proponował, aby regionalne izby obrachunkowe były organami nadzoru w zakresie spraw finansowych, a nie - jak proponowała Ko- misja - spraw budżetowych). 19 Tego faktu zdaje się zupełnie nie dostrzegać Wojciech Brzozowski, który deprecjonuje wagę zmian brzmienia art. 1; badanie doniosłości tych zmian ogranicza do poziomu wykładni gramatycz- nej i wnioski uzależnia od badań socjolingwistycznych, a zupełnie nie bierze pod uwagę intencji ustrojodawcy dającej się ustalić na podstawie prac przygotowawczych. Zabiegi językowe były je - dynie narzędziem służącym artykulacji przyjętych rozstrzygnięć. Zob. W. Brzozowski, Konstytucyj- na zasada dobra wspólnego, „Państwo i Prawo" 2006, z. 11, s. 19-20. Brzozowski polemizuje z po- glądami zawartymi w moim tekście Filozoficzne podstawy rozumienia dobra wspólnego, dz. cyt.; zdaje się nie dostrzegać, że w swojej argumentacji odwoływałem się do ogólnej zasady języka pol- skiego (W. Kobański, B. Klebanowska, A. Markowski, O dobrej i ziejpolszczyźnie, Warszawa 1989, s. 231). Reguły językowe mają swoje wyjątki, stąd wskazywanie takich wyjątków nie podważa za- sadniczego toku argumentacji, w którym zabiegi językowe traktowane są jako sposób wyrażenia wy- raźnie artykułowanych intencji ustrojodawcy. Ponadto, wskazany przez niego przykład - „rodzina polska", wspiera przywołaną regułę, gdyż właśnie to wyrażenie przyjęto jako nazwę własną sto- warzyszenia, i w języku mówionym kojarzy się ono wprost z nazwą stowarzyszenia. 116 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j 2. Prof. Janusz Trzciński zastanawiając się nad metodologią identyfikacji treści pojęcia „dobra w spólnego" proponował przyjąć, że: „»Dobro wspólne« jest pochodną koncepcji państwa, tak w płaszczyźnie koncep- cji wolności i praw jednostki, jak i w płaszczyźnie organizacyjnej państwa"20. Oczywiście, analiza tych kontekstów ma bardzo doniosłe znaczenie21, zauważyć jednak trzeba, że jest niewystarczająca. Gdyby na tym poprzestać, trzeba by uznać, że zasada dobra wspólnego nie ma autonom icznego znaczenia. Nie ma jednak żad- nego powodu, aby zasady tej nie uznać za interpretacyjnie otwartą tak na treści typu m aterialnego, jak i formalnego, analogicznie jak to jest w wypadku zasady godności w art. 30 czy zasady demokratycznego państwa prawnego w art. 2. W tym kontekście chciałbym przytoczyć słowa prof. Lecha Garlickiego, który w pięciolecie Konstytucji 1997 r. pisał: „Każda konstytucja przyjm uje pewne zasady podstawowe, służące zarówno jako aksjologiczny zwornik postanowień szczegóło- wych, jak i narzędzie pozwalające bądź na odnajdywanie w konstytucji treści, któ- rych zapomniano w niej zapisać, bądź na usuwanie z niej treści, które nie powinny się w niej znaleźć. Konstytucja z 1997 roku za taką zasadę uznała godność człowieka"22. Trzeba retorycznie zapytać: dlaczego, mając na uwadze systematykę konstytucji, jak i prace przygotowawcze, takiego statusu nie przyznać tym bardziej zasadzie dobra wspólnego i nie uznać, że w zasadzie tej jako fundamentalnej i pierwszej, najważniej- sze zdaje się być to, co w konstytucji nie zostało wprost wysłowione. Jeśli oprzeć się na koncepcji dobra wspólnego wskazanej w pracach przygoto- wawczych, to już tu m ożna zauważyć, że to raczej koncepcja dobra wspólnego leży u podstaw pojm owania państwa w konstytucji, a nie odwrotnie. 3. Dekodowanie autonom icznych treści art. 1 nie może się dokonywać przede wszystkim, a tym bardziej nie jedynie, przez orzecznictwo Trybunału Konstytucyj- nego. Zw łaszcza w przypadku klauzul zawierających kategorie, które nie są jeszcze dobrze określone w orzecznictwie, Trybunał Konstytucyjny potrzebuje wsparcia ze strony doktryny23. To doktryna powinna opracowywać zagadnienia także na potrzeby działalności orzeczniczej Trybunału, nie cofając się przed form ułowaniem standardów oceny także samego orzecznictwa Trybunału. Jak dotąd, w wielu orzeczeniach Trybunał interpretował zasadę dobra wspólnego właśnie w duchu konstytucji kwietniowej; a prace przygotowawcze nad konstytucją 20 J. Trzciński, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, w: Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005, red. J. Góral, R. Hauser i J. Trzciński, Warszawa 2005, s. 460, pkt 8a. 21 Drogą wskazaną przez Janusza Trzcińskiego, wskazującego trzy zasadnicze płaszczyzny iden- tyfikacji treści pojęcia „dobra wspólnego" (wolności i prawa jednostki, wybór optymalnego modelu instytucji władzy publicznej oraz stanowienie prawa), podąża Wojciech Sokolewicz w swoim ko- mentarzu do art. 1; zob. W. Sokolewicz, uwagi do art. 1, w: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, t. V, Warszawa 2007, s. 9. 22 L. Garlicki, Wolności i prawa jednostki w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. B i- lans pięciu lat, w: Pięć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Materiały z konferencji na Zamku Królewskim w Warszawie 17 października 2002, red. H. Jerzmański, Warszawa 2002, s. 62. 2i Zob. S. Wronkowska. Dyskusja, w: Trzecia władza. Sądy i trybunały w Polsce. Materiały Ju - bileuszowego L Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego. Gdynia, 24-26 kwietnia 2008 roku, red. A. Szmyt, Gdańsk 2008, s. 70. M a r e k P ie c h o w ia k 117 niekiedy nie były, jak się zdaje, w ogóle brane pod uwagę, o czym świadczy posługi- wanie się zamiennie kategoriami „dobra wspólnego" i „wspólnego dobra"24. 4. Form uły analogicznej do tej z artykułu 1 nie znajdziemy w tradycji konstytu- cyjnej innych państw dem okratycznych i nie m ożna posiłkować się ich doktryną kon- stytucyjną, jak to m iało miejsce przy wykładni obecnego artykułu 2, zawierającego m. in. zasadę państwa prawnego, gdy ten został wprowadzony do polskiego porządku konstytucyjnego nowelą z grudnia 1989 r.25. 5. Zgodnie z regułam i języka polskiego postawienie przym iotnika po rzeczowniku sygnalizuje zwykle (choć, oczywiście, nie zawsze), że m am y do czynienia z wyraże- niem idiomatycznym, czyli takim, którego znaczenie nie jest wyznaczone sumą zna- czeń wyrażeń składowych. Dobrym przykładem istotnego przesunięcia znaczeniow e- go następującego w wyniku przestawienia przym iotnika są w yrażenia „młoda panna" i „panna młoda"26. Stąd już z czysto językow ego punktu w idzenia trzeba postulować ostrożność w identyfikowaniu treści pojęcia „dobra w spólnego" na podstawie analizy wyrażeń składowych. Prace przygotowawcze, w których wskazano rozbudowane, by- najmniej nie intuicyjne określenie dobra wspólnego, nie pozostawiają już wątpliwości, że mamy tu do czynienia z w yrażeniem idiomatycznym. IV. Tradycja a dookreślanie treści „dobra wspólnego" 1. T rad y c ja p rzeszkoda czy pom oc Wobec powyższych trudności najbardziej obiecująca droga dookreślenia treści konstytucyjnej kategorii „dobra w spólnego" wiedzie, jak sądzę, poprzez prace przy- gotowawcze. W cytowanej wyżej wypowiedzi senator Alicji Grześkowiak na forum Zgrom adzenia Narodowego, precyzując rozumienie kategorii „dobra w spólnego", od- wołała się ona wprost do nauki społecznej Kościoła katolickiego. M ożna zauważyć, że przytoczone przez nią określenia są niemal dosłownymi cy- tatami z dwóch dokumentów Kościoła. W bodaj najważniejszym dla katolickiej na- uki społecznej dokumencie Soboru W atykańskiego II, którym jest Konstytucja dusz- pasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes z 1965 r., w numerze 74 czytamy, że dobro wspólne „obejm uje sumę tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia m ogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość"27. 24 Zob. M. Piechowiak, Służebność państwa wobec człowieka i jego praw jako naczelna idea Konstytu- cji RP z 2 kwietnia 1997 roku osiągnięcie czy zadanie? „Przegląd Sejmowy" 2007, nr 4 (81), s. 75-76. 25 W. Sokolewicz, dz. cyt., s. 2. 26 Zob. W. Kobański i in., dz. cyt. s. 231. 27 Cyt. za: Sobór Watykański II: Konstytucje, dekrety, deklaracje, tekst łacińsko-polski, Poznań 1967. s. 951; por. tamże, nr 26. Określenia te nawiązują do encyklik Jana XXIII. W encyklice Pacem in terris (11 kwietnia 1963), wspólne dobro wszystkich rozumie się jako „sumę tych warunków życia społecznego, w jakich ludzie mogą pełniej i szybciej osiągnąć swoją osobistą doskonałość", AAS 55 (1963); cyt. za: Jan XXIII, Paweł VI, Jan Paweł II, Encykliki, Warszawa 1981, s. 16. Przywołana w tym fragmencie formuła pochodzi z encykliki Jana XXIII, Mater et Magistra (15 maja 1961), II.2.b (nr 65). AAS 53 (1961). 118 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j W encyklice Jana XXIII Pacem in terris z 1963 r. czytamy, że „prawdziwe do- bro w spólne polega przede w szystkim na poszanow aniu praw i obow iązków ludz- kiej osoby"28. Tradycja zwykle pom aga w pogłębieniu rozum ienia jakiejś kategorii. W wypadku jednak dyskusji nad konstytucyjnym znaczeniem „dobra w spólnego" pojawiły się gło- sy, że akurat w tym wypadku sięganie do tradycji nie jest prawomocne. 2. Tradycja rozum ienia a konfesyjność kategorii konstytucyjnych Przede wszystkim podnoszono, że sięganie przy dekodowaniu normatywnej treści ar- tykułu 1 do katolickiej nauki społecznej byłoby równoznaczne z niezrozumiałą w pań- stwie świeckim praktyką nadawania pojęciom konstytucyjnym treści konfesyjnej29. Zarzut ten byłby trafny, gdyby zasadniczą racją akceptowania określonych treści było wprost to, że są one częścią doktryny jakiejś religii lub gdyby uznanie pewnych tez czy postulatów było warunkowane wiarą religijną czy przynależnością wyznaniową. W tym wypadku tak jednak nie jest. Form uły zaczerpnięte z nauki społecznej Kościoła katolickiego i sama ta nauka, jako elem ent tradycji wyznaczającej kontekst rozumienia, powinny być uznane za istotne dla interpretacji „dobra wspólnego" z artykułu 1 konstytucji przede wszystkim dlatego, że powołano się na nie w trakcie prac przygotowawczych jako dobrze od- dające intencje ustrojodawcy. I to sprawę przesądza. Co więcej, uznanie - zgodnie ze wskazaną tradycją - praw człowieka za zasadni- czy element dobra wspólnego, w sposób oczywisty nie tylko nie prowadzi „do zawłasz- czenia przestrzeni publicznej przez przedstawicieli jednego światopoglądu"30, ale po- zwala także na podstawie artykułu 1 argumentować przeciwko takiemu zawłaszczeniu. 3. Tradycja dalsza Zauważyć trzeba, że za określonym w trakcie prac przygotowawczych sposobem pojm owania dobra wspólnego, podobnie jak za tradycją katolickiej nauki społecznej, stoi znacznie starsza tradycja, bez wątpienia pogańska jeśli mielibyśmy szukać kon- fesyjnych określeń. Jak to bywa w europejskim kręgu kulturowym, fundamenty re- fleksji nad dobrem wspólnym leżą w filozofii platońskiej. Zagadnienie dobra wspól- nego jest osadzone w problem atyce państwa i prawa. W kwestii relacji jednostki do państwa, wbrew rozpowszechnionym poglądom (m.in. za sprawą książki Karla Poppera Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie3'), Platon uznawał, że to państwo jest dla obywatela, a nie obywatel dla państwa. Sformułowane przez niego kryterium oceny 28 Jan XXIII, Pacem in terris, nr 60. Przytoczone fragmenty dokumentów Kościoła katolickiego do dyskusji nad kształtem konstytucji trafiły, jak się zdaje, za pośrednictwem moich tekstów: Pra- wa człowieka w projekcie konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 23 maja 1995 r. oraz Porozmawiajmy o podstawach. Wokół projektu konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 25 sierpnia 1995 r„ w których po raz pierwszy w dyskusjach okołokonstytucyjnych postawiony został problem kolejności słów w wy- rażeniu „dobro wspólne". Zasadnicze argumenty tam przedstawione były powtarzane w debatach parlamentarnych przez zwolenników formuły „dobro wspólne"; tam też zostały zestawione przy- wołane tu dwa cytaty z dokumentów Kościoła katolickiego. 29 Zob. J. Brzozowski, dz. cyt., s. 21. 50 Tamże, s. 23. 3J K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, 1.1: Platon, przeł. H. Krahelska, Warszawa 1993. M a r e k P ie c h o w ia k 119 prawa jest następujące: „Podstawowym założeniem i celem naszych praw jest to, żeby obywatele byli jak najszczęśliwsi i zespoleni ze sobą najserdeczniejszą przyjaźnią"32. O dobru państwa, a tym bardziej o absolutyzacji wartości jego istnienia jako celu praw nie ma w ogóle mowy. Celem istnienia państwa, wspólnoty politycznej, jest doskona- lenie się, rozwój jednostek33. Jeśli państwo nie służy temu celowi, to lepiej, aby roz- padło się w gruzy, lepiej je porzucić i iść na wygnanie34. To bardzo m ocne stwier- dzenia, zwłaszcza w ustach starożytnego Greka. Kontynuację tego sposobu m yślenia o państwie znajdziemy u Arystotelesa: „po- wstaje ono dla umożliwienia [ludziom] życia, a istnieje, aby życie było dobre"35. Życie dobre, to życie szczęśliwe, „Nie ulega tedy wątpliwości, że najlepszym ustrojem jest z konieczności taki, w ramach którego każdy bez wyjątku najlepiej się czuje i szczęśli- wie żyje"36. Dobre państwo to innymi słowy państwo sprawiedliwe. Stąd oczyw i- ste powiązanie sprawiedliwości państwa ze szczęściem: „nazywamy sprawiedliwym to, co we wspólnocie państwowej jest źródłem szczęśliwości i przyczynia się do jej utrzymania i do utrzym ania wszystkiego, co się na nią składa"37. Szlakiem wyznaczonym przez A rystotelesa podąża Tomasz z Akwinu, którego myśl stanowi istotny kontekst, w którym rozwijała się także współczesna nauka spo- łeczna Kościoła. Dobro wspólne, będące w perspektywie prawa celem ostatecznym człowieka, Akwinata określa jako szczęście człowieka, a nie państwa38. 32 Platon, Prawa, przeł. M. Maykowska, Warszawa 1960, 770 c-e. 33 Co ciekawe, Platon nie zawęża problematyki sprawiedliwości tylko do obywateli. Działania po- winny mieć na uwadze także doskonalenie się i szczęście niewolników: „Bo to, że ktoś w głębi du- szy i szczerze, a nie obłudnie, czci sprawiedliwość i rzeczywiście nienawidzi niesprawiedliwości, pokazuje się wyraźnie w jego postępowaniu wobec tych, którym łatwo może wyrządzić krzywdę. Ten więc, kto w stosunku do niewolników tak zachowywać się będzie i postępować z nimi w taki sposób, że nie splami się nigdy żadną niegodziwością ani bezprawiem, prędzej niż ktoś inny posieje ziarno, z którego wzejść może piękny plon cnoty. To samo można powiedzieć, i słusznie powiedzieć, o zwierzchniku, o panującym, i każdym, kto nad kimś posiada jakąś władzę, w związku z jego sto- sunkiem do słabszych od niego." Platon, Prawa..., dz. cyt., 777 d-e. 34 „To zaś, na co zgodziliśmy się ze sobą, sprowadza się do jednej zasadniczej rzeczy: w jakikolwiek sposób stać się można zacnym mężem i osiągnąć tę doskonałość duszy, która daje się osiągnąć przez uprawianie jakiegoś zajęcia, dzięki jakimś cechom charakteru czy posiadaniu czegoś, dzięki jakimś pragnieniom lub poglądom lub przyswojeniu sobie jakichś nauk, każdy w naszym państwie dążyć musi do jej osiągnięcia, mężczyzna czy kobieta, stary czy młody, i dążyć z największym natężeniem sił przez całe życie. Nikt niczego, co stoi temu na przeszkodzie, przenosić nie może ponad to, nawet wła- snego państwa, jeżeliby doszło do takiej ostateczności, że miałoby rozpaść się w gruzy, ażeby nie pod- dać się pod jarzmo panowania gorszych albo trzeba by było opuścić swój kraj i pójść na wygnanie. Bo wszystko raczej wytrzymać i wycierpieć należy, niż dopuścić do zmiany ustroju na taki, który czyni ludzi gorszymi. (...) ze względu na (...) przywodzenie do cnoty i odwodzenie od tego, co jest jej prze- ciwne, chwalcie i gańcie nasze prawa." Platon, Prawa, dz. cyt., 770 c-e; podkr. M. P. 35 Arystoteles, Polityka, 1252 b (ks. I, 1, 8), przeł. L. Piotrowicz. 36 Arystoteles, Polityka, 1324 a (ks. VII, 2, 3), przeł. L. Piotrowicz. 37 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1129 b (ks. V, 1), przeł. D. Gromska. 38 „Pierwszą zaś zasadą w działaniu (...) jest cel ostateczny. Celem ostatecznym życia ludzkiego jest zaś szczęście lub szczęśliwość, jak wyżej powiedziano. Z tego wynika, że prawo, przede wszyst- kim, powinno mieć na względzie porządek, który kieruje ku szczęśliwości" („Primum autem prin- cipium in operativis, quorum est ratio practica, est finis ultimus. Est autem ultimus finis humanae vi- tae felicitas vel beatitudo, ut supra habitum est. Unde oportet quod lex maxime respiciat ordinem qui est in beatitudinem"); Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, 1-2, q. 90, a. 2, co. (Thomae Aquinatis Opera Omnia cum hypertextibus in CD-ROM, red. R. Busa, wyd. 2, Stuttgart 1996). 120 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j Kategoria „dobra w spólnego" jest fundam entalna w definicji prawa z Summy teo- logii Tomasza z Akwinu. Definicja ta przez stulecia współkształtowała w Europie m y- ślenie o prawie. Zgodnie z nią prawo lex „nie jest niczym innym niż jakim ś roz- porządzeniem rozumu, dla dobra wspólnego, wydanym przez tego, kto ma pieczę nad wspólnotą, prom ulgowanym "39. Nietrudno dostrzec, że kategoria „dobra w spólnego" jest w tej definicji jedyną kategorią o charakterze m aterialnym, pozostałe mają cha- rakter formalny. Ponadto dobro wspólne jest uznane za cel prawa i jako takie jest za- sadą całego porządku prawnego40, w pewien sposób obejmuje i integruje wszystkie inne wartości, nie wyłączając tych o charakterze formalnym. Polski ustrojodawca, um ieszczając dobro wspólne u podstaw porządku konstytu- cyjnego, wyraźnie wpisał się w om ówioną tradycję. V. Podstawowe wnioski z prac przygotowawczych Zarzut konfesyjności konstytucyjnej kategorii „dobra wspólnego" nie jest trafny i nie widać racji, dla których w obliczu wskazanych trudności z dekodowaniem tre- ści konstytucyjnej kategorii „dobra wspólnego" podstawowym punktem odniesienia w tym przedsięwzięciu nie mogłyby być prace przygotowawcze. Porównując formułę „Rzeczpospolita Polska jest wspólnym dobrem " z formułą: „Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym ", łatwo dostrzec zasadniczą zmianę znaczeniową. Form uła zawierająca wyrażenie „wspólne dobro" , nawiązując do kon- stytucji kwietniowej, podkreślała obowiązki obywateli wobec państwa. Dotyczyła za- tem tego, jak m ają się zachowywać obywatele, jacy m ają być przede wszystkim m ie- li służyć państwu. Natom iast form uła zawierająca wyrażenie „dobro wspólne" określa, jakie ma być państwo ma stwarzać warunki rozwoju jednostkom , rodzinom i innym grupom spo- łecznym; przede wszystkim ma być państwem respektującym prawa człowieka. Idea służebności państwa wobec jednostek staje się fundam entem porządku prawnego. Rozwój jednostki jest celem państwa. U podstaw tego porządku położone zostają pra- wa człowieka. Bez omawianej tu zmiany szyku wyrazów ukazującego wskazane intencje ustrojodawcy , w świetle systematyki konstytucji (praw człowieka dotyczy dopiero rozdział drugi, znajdujący się po rozdziale dotyczącym państwa) czy art. 5 wskazującego cele państwa (pierwszym celem jest niepodległość i nienaruszalność terytorium państwa), nie można, moim zdaniem, należycie uzasadnić, że to służebności państwa wobec jed - nostki i prym at praw człowieka stanowią fundam ent porządku konstytucyjnego41. Jeżeli uzna się, że za pom ocą kategorii „dobra wspólnego" wskazuje się na zasad- niczy cel państwa i prawa, jakim jest tworzenie warunków rozwoju poszczególnych ludzi (obywateli), to kategoria „dobra wspólnego" może i powinna być stosowana 39 „Nihil est aliud quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune, ab eo qui curam com- munitatis habet, promulgata" ; Summa theologiae, I-II, q. 90, a. 4, co. 40 „Prawo nie jest niczym innym niż racją działania, wszelka zaś racja działania zawiera się w ce- lu" ("Lex nihil aliud sit quam ratio operis; cuiuslibet autem operis ratio a fine sumitur"); Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles, lib. III, cap. 114, n. 5. 41 Szeroko na ten temat M. Piechowiak, Służebność państwa wobec człowieka, dz. cyt., s. 65-91. M a r e k P ie c h o w ia k 121 w przypadkach, gdy trzeba zestawić ze sobą i zintegrować inne wartości, dookreślając ich treść. W oparciu o tę kategorię m ożna „ważyć" ze sobą np. dobro ogólne (spo- łeczne, państwowe) i dobro indywidualne, pamiętając jednak o tym, że dobro wspólne obejmuje zarówno perspektywę społeczną, jak i indywidualną. Warto też zasygnalizować, że w świetle wskazanej tradycji zasadą ściśle pow ią- zaną z dobrem wspólnym jest zasada pom ocniczości42, która jak głosi inny fragment preambuły um acnia uprawnienia obywateli i ich wspólnot. Dostrzeżenie tego po- wiązania pozwoliłoby na umocowanie zasady pomocniczości w artykule 1, co wzm oc- niłoby pozycję ustrojową tej zasady. VI. Dlaczego dobro wspólne jest wspólne? Poszukując dalszych wniosków, m ożna i trzeba się zastanowić, w jakim sensie do- bro wspólne jest wspólne. To, że mamy do czynienia z wyrażeniem idiomatycznym, nie zwalnia od wyjaśnienia, dlaczego użyto w nim słowa „wspólne" (com m une). Czy kategorie „godność" i „prawa człowieka" nie byłyby wystarczające? Sądzę, że nie. Przede wszystkim dlatego, że współcześnie funkcjonuje wiele koncepcji godności i praw człowieka. W skazanie na dobro wspólne jako fundam entalną wartość kon- stytucyjną jest istotne dla dookreślenia konstytucyjnej koncepcji godności i praw człowieka. Na przykład, można argumentować, że odrzucona jest skrajnie liberalna, indywi- dualistyczna koncepcja tych praw. Człowiek jest istotą społeczną. Do swego rozwoju potrzebuje dobrego społeczeństwa, z punktu widzenia konstytucji organizowanego w postaci państwa. Tak jak społeczeństwo nie może być pojęte jako suma jednostek, już choćby dlatego, że zdolne jest do funkcji, które nie dają się scharakteryzować jako suma funkcji jednostek je tworzących, tak i społeczne warunki rozwoju jednostki, któ- re niewątpliwie są ich dobrami, nie dają się scharakteryzować jako suma dóbr in- dywidualnych. Uznanie, że dobro wspólne „nie jest zwykłą sumą korzyści partyku- larnych"43, pozwala argumentować, iż istotną częścią praw człowieka są prawa w y- konywane zbiorowo czy prawa solidarnościowe44. W pełnej konstytucyjnej koncepcji praw człowieka za przedmioty wymagające ochrony można i trzeba uznać to, co służy wolności i niepodległości państwa45. Za rozwijaniem konstytucyjnej koncepcji praw 42 Zob. np. Pius XI, Quadragesimo anno (15 maja 1931), II. 1 (nr 49), II.5 (nr 79), AAS 23 (1931). 43 Jan Paweł II, Centesimus annus (1 maja 1991), nr 47: dobro wspólne „nie jest zwykłą sumą ko- rzyści partykularnych, ale wymaga ich oceny i pogodzenia w oparciu o sprawiedliwą hierarchię wartości i, w ostatecznym rozrachunku, o właściwe zrozumienie godności i praw osoby", AAS 83 (1991); cyt. za: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków 1996, s. 685. 44 Szerzej na ten temat w kontekście dobra wspólnego, zob. M. Piechowiak, Filozoficzne pod- stawy..., s. 13-15. 45 Jan Paweł II, Dialog na rzecz pokoju wyzwaniem dla naszych czasów. Orędzie na XVI Świa- towy Dzień Pokoju (1 stycznia 1983 r.), nr 11 (Paweł VI, Jan Paweł II, Orędzia papieskie na Świa- towy Dzień Pokoju, Rzym Lublin 1987, s. 157). Zasygnalizować trzeba, że dotykamy tu spornej materii, jaką jest problem, w jakim stopniu prawowite cele wskazywane w klauzulach limitacyjnych współokreślają dobro chronione prawem praw człowieka i współokreślają samo prawo, a na ile po prostu ograniczają dobra jednostki; zob. M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 120-122. 122 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j człowieka w tym właśnie kierunku przem awiają także zobowiązania m iędzynarodo- we na przykład artykuły pierwsze obu M iędzynarodowych paktów praw człowieka z 16 grudnia 1966 r.46, które form ułują wprost jedno z praw solidarnościowych pra- wo do samostanowienia ludów47. VII. Poza dobrze pojgtym interesem własnym Działanie na rzecz państwa jako dobra wspólnego jest działaniem w dobrze po- jętym własnym interesie. W przywołanej wyżej tradycji, gdy m owa o dobru w spól- nym, chodzi jednak jeszcze o coś więcej niż o działanie w dobrze pojętym interesie własnym. Za właściwość człowieka istotną z punktu widzenia kształtowania porządku społecznego i form ułowania praw a uznaje się to, że człowiek jest kimś, kto nie może siebie w pełni zrealizować bez działania na rzecz innych ludzi, w tym działania bez- interesownego. Jednym z fundamentalnych elementów rozwoju osoby ludzkiej jest bezinteresowne działanie dla dobra innych. Takie działania na rzecz innych obejmują, oczywiście, tworzenie warunków rozwoju człowieka w wymiarze społecznym. Jakkolw iek górnolotnie i m oże „niedzisiejszo" brzm ią te ustalenia, trzeba zno- wu podkreślić, że nie m ają one charakteru konfesyjnego czynienie tego, co do- bre dla innych (także dla w rogów ) za fundam ent spraw iedliw ości uznaw ał już P la- ton48. Nie są one obce i w spółczesnem u prawu. K luczow e są kategorie solidarności i braterstw a49. W sam ej pream bule czytam y: „W szystkich, którzy dla dobra T rze- ciej R zeczypospolitej tę K onstytucję będą stosow ali, wzywam y, aby czynili to, dba- jąc o zachow anie przyrodzonej godności człow ieka, jego praw a do w olności i obo- w iązku solidarności z innym i" (podkr. M. P.). Z asadnicza struktura w skazanych w tym akapicie w artości godność, w olność, solidarność odpow iada zasadni- czym w artościom w skazanym w artykule 1 Pow szechnej D eklaracji Praw C złow ie- ka z 10 grudnia 1948 r.50, w artościom uznaw anym za fundam ent czy jak to okre- ślił R ené C assin za zasady, na k tórych opierają się praw a człow ieka: „W szyst- 46 Rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ. nr 2200 A (XXI). Międzynarodowy pakt praw gospodar- czych, społecznych i kulturalnych, Dz. U. 1977, nr 38, poz. 169; Międzynarodowy pakt praw oby- watelskich i politycznych, Dz. U. 1977, nr 38, poz. 167. 47 W doktrynie prawa międzynarodowego prawo do samostanowienia nie obejmuje prawa do se- cesji ani prawa do niepodległego bytu państwowego, niemniej jednak za ratio iuris wskazanych przepisów uznać można ochronę tego wszystkiego, co w danych okolicznościach służy samostano- wieniu narodów. W przypadku państw już istniejących, służących temu celowi, przedmiotem ochro- ny powinno być to, co służy wolności i niepodległości państwa. 48 Zob. M. Piechowiak, Do Platona po naukę o prawach człowieka, w: Księga jubileuszowa pro- fesora Tadeusza Jasudowicza, red. J. Białocerkiewicz, M. Balcerzak i A. Czeczko-Durlak, Toruń 2004, s. 333-352. 49 Podczas prac nad projektem Konwencji praw dziecka z 22 listopada 1989 r., w motywie 7 pre- ambuły mówiącym o wychowaniu w duchu ideałów zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r., na wniosek przedstawiciela UNESCO świadomie zrezygnowano z terminu „braterstwo" na rzecz „solidarność", uznając, że termin „solidarność" silniej niż „braterstwo" wska- zuje na odpowiedzialność za innych i obowiązki działania na ich rzecz. Zob. E/CN.4/48, para. 6163 ; za The United Nations Convention on the Rights o fth e Child: A Guide to the „Travaux Prépa- ratoires", red. S. Detrick, Dordrecht 1992, s. 111. 50 Rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ, nr 217 A (III). M a r e k P ie c h o w ia k 123 kie istoty ludzkie rodzą się w olne i rów ne w godności i praw ach. Są one obdarzone rozum em i sum ieniem oraz pow inny postępow ać w stosunku do siebie w zajem nie w duchu braterstw a"51. VIII. Artykuł 1 a preambuła Pora powrócić do preambuły i w świetle poczynionych ustaleń sformułować kilka spostrzeżeń i wniosków dotyczących wprost tytułowej formuły. Po pierwsze, zauważyć można, że w tytułowej formule najważniejsze są prawa, następnie powinności. Taka kolejność jest zgodna z interpretacją, w której na pierw - szym planie jest dobro człowieka realizowane społecznie. W przypadku uznania pry- matu obowiązków, właściwa kolejność byłaby odwrotna. Po drugie, artykuł 1 mianem dobra wspólnego określa Rzeczpospolitą Polską - użyta jest nazwa państwa, natom iast w preambule mowa jest po prostu o Polsce, za- tem o pewnej rzeczywistości szerszej, obejmującej coś więcej niż aktualnie istniejące państwo. Dookreślenie, czym jest taka Polska, w odróżnieniu od państwa, nie jest ła- twe. M ożna powiedzieć, że Polska jest czymś, co nie jest koniecznie wprost związane z państwem, że trw ała także wtedy, gdy państwo polskie nie istniało, że jej elementem jest tradycja, historia. Po trzecie, określenie Polski m ianem „dobra w spólnego" pow oduje, że term in „Polska" staje się term inem norm atyw nym . Takiego charakteru nie ma, przynaj- mniej z perspektyw y przepisów konstytucyjnych, użyty w akapicie pierw szym ter- min „O jczyzna" . Korzystając z innych form uł przyjętych w preambule powiedziałbym , że Polska, 0 której tu mowa, obejmuje „najlepsze tradycje Pierwszej i Drugiej Rzeczypospoli- tej", obejmuje „wszystko, co cenne z ponadtysiącletniego dorobku", także to, co naj- lepsze w Trzeciej Rzeczypospolitej to, co jest w niej elem entem dobra wspólnego. Dobrem wspólnym może być pamięć także o mrocznych kartach historii, np. jako na- uka i przestroga dla współcześnie żyjących Polaków. Kryterium określania tego, co 1 w jaki sposób należy do tak pojętej Polski, stanowi sprzyjanie rozwojowi człowieka i respektowanie podstawowych praw osoby ludzkiej. Po czwarte, prawa i powinności, o których tu mowa, powiązane są z Polską pojętą w sposób normatywny, a nie opisowy. Po piąte, mając na uwadze, że termin „Polska" z analizowanego fragm entu obej- muje Rzeczpospolitą Polską, o której mowa w art. 1, można zauważyć, że preambuła podkreśla zasadę równości w relacjach obywateli do dobra wspólnego. Art. 1 mówi co prawda o wszystkich obywatelach, nie mówi jednak wprost o ich równości w zglę- dem dobra wspólnego. 51 T. Lindholm, Article / , w: The Universal Declaration o f Human Rights: A Commentary, red. A. Eide i in., Oslo 1992, s. 44. 124 P r e a m b u ł a K o n s t y t u c ji R z e c z y p o s p o l it e j P o l s k ie j IX. Konkluzje Podsumowując przedstawione tu refleksje, chciałbym podkreślić cztery elementy. 1. Dobro wspólne jest pierwszą i najbardziej fundam entalną wartością konstytu- cyjną. Sięgnięcie do niej pozwala na sformułowanie konkluzywnego argumentu na rzecz tezy, że u podstaw polskiego porządku konstytucyjnego leżą prawa człowieka i idea służebności państwa wobec obywateli. 2. Dobro wspólne integruje inne wartości; stanowi zatem dogodny punkt odniesie- nia przy ich „ważeniu" . 3. Chociaż ustalenie relacji m iędzy dobrem wspólnym, godnością a prawami czło- wieka wymaga dalszych analiz, niemniej jednak m ożna postawić tezę, że konstytucyj- na koncepcja dobra wspólnego może być przydatna dla dookreślenia konstytucyjnej koncepcji godności i praw człowieka. 4. Dobro wspólne łączy Rzeczpospolitą Polską jako państwo z czymś znacznie mniej uchwytnym z Polską, i to Polską pojętą jako to, co dla nas najlepsze. Preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej K0NSTyT ^ y ''i ' \ W W W f WYDAWNICTWA Warszawa 2009 Niniejsza publikacja ukazuje sig jako tom XXXII Studiów i Materiałów Trybunału Konstytucyjnego Redakcja i korekta: Biblioteka Trybunału Konstytucyjnego Zespół Prezydialny Biura Trybunału Konstytucyjnego Projekt graficzny: Aldona Dawid N a okładce wykorzystano zdjęcie Polskiej Agencji Prasowej prezentujące uchwalenie przez Zgrom adzenie Narodowe w dniu 22 m arca 1997 r. Konstytucji RP ISBN: 978-83-87515-53-9 ISSN: 1426-1030 Copyright by Biuro Trybunału K onstytucyjnego, W arszawa 2009 Wydawca: Biuro Trybunału Konstytucyjnego 00-918 W arszawa, al. J.Ch. Szucha 12a www.trybunal.gov.pl Skład, druk i oprawa: Pracownia C&C, www.pracowniacc.pl SPIS TREŚCI Wprowadzenie Prezes Trybunału Konstytucyjnego Bohdan Z dzienn icki....................................................................... 7 „...wdzięczni naszym przodkom (...) za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach..." Tomasz G ia ro ................................................................................................................................................13 Ks. Franciszek Longchamps de B erier .....................................................................................................23 „...ustanawiam y (...) prawa podstawowe dla państwa oparte na (...) współdziałaniu władz, dialogu społecznym ..." Paweł Sarnecki............................................................................................................................................. 35 Jacek H o łów ka ............................................................................................................................................. 39 Kazimierz Działocha .................................................................................................................................... 67 „...świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny L udzkiej..." Krzysztof W ojtow icz .................................................................................................................................... 77 Andrzej de L a za r i .........................................................................................................................................85 „...równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego Polski..." Ks. Henryk Skorowski..................................................................................................................................93 Marek Piechowiak.......................................................................................................................................111 Refleksje na temat zawartego w preambule Konstytucji RP wezwania do przestrzegania prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi Henryk Sam sonow icz ........................................................................................................... 127 Andrzej Romanowski.................................................................................................................................. 129 Zamiast zakończenia. Preambuła i zagadnienie granic zmian w Konstytucji RP Ryszard Piotrow ski.................................................................................................................................... 139 Biogramy autorów