Posłowie tłumacza _ . rl h _ Hans-Georg Gadamer (1900-2002) Jest Pesteclą S_ZcZeg0 ną ne do fyzgngię filozofii XX wieku. Jego twórczosc stanowi pomost miri ZY.- ¬-.'-d~'san-wielkiini tradycjami napłaszczyznie fi_lozokficÍnłÍJl_ Ĺtrasiycjlaêlnnźāneuç tyzmu szkoły marburskiej, fenomenologiąi SIZ 21 LJÊL ąa Q d _ tyką a na płaszczyźnie filologicznej dZ1@W1QÍHfiSÍ0W1eeZ"ą tre_J/ela?_ " _ . ' ' ' ` t t ami wielkich filologow klasycznych a dwudziestowiecznymi rein erpre acj myśli greckiej. _ _ _ _ _ _ G d W księdze pamiątkowej wydanej na stuleşcie urrādziiinlé-1Ii.eL(Ęit. kia aäfselła pisze się On nimjakop "SOiqaoeS1e Z li1SeCZklÍri'ilml`S Ilžieru kiiygłóidiiemu kim platoniku XX wieku i' Wszystkie te O' es enia Gadaifier' Dwie rze-przedmiotowi zainteresowan filozofa. Jak pisze sam |_ mc tał [ ] zawsze i pozostały do dzis na 1I>1e1'WSZYm Planie me] P Y-şšyts Ĺtóuému poświęciłem moją pierwszą książkę Płaíos dz`a[ektz`sche n, r " _ . . Êrżzā' opublikowaną w 1931 roku oraz ogłoszoną obok innych mniejszych Í `kD`1ddtekstow w plęcdziesiąt lat Pozniej Wp1ekSZą TOZPFÊĘVZQ ekeiāílle Ê ła"?SZt:Êa,Êe Guten... (Heidelberska Akademia Nauk, 1?7.8)~ d eezą iāąmžżna prZeoe_ Znaczenia myśli greckiej w tworczosci Ga amera n h nić Jego praca naukowa jest przykładem praWdZ1Weg0 epletu dwu OÜŸ zoritów wyznaczanych przez obszary filozofii i filologii klasycznej. Większóść z tekstów które powstawały przez dekady filozoficznej aktywności Gadamera stanowią interpretacje, a nie teoretyczne ÍfaklelyW PfZY". " . ~ ~ ~ ' ' ' i ' tepadku tekstow poświęconych filozofii greckiejhsą to inttżíplrišpåjâgiåpzašena doskonałej znajomosci języków 1<1fiSYCZ1_1Ye lwefsz _ _ T _ ł go wielkiej erudycji w zakresie literatuiy i kultury gI'@0l<1eJen mą-gg y kontakt ze słowem, z tekstem czy z kontel<SÍ211T11› 1<_Í01'e Peszły W Zapomme nie do tego stopnia wyznacza jego filozoficzną orientację oraz ocenę teg0„" . . - - ' ' t" ` G d rCzym jest prawdziwe filozofowanie, ze w swej autobiogra ii a ame I Por. Begegłiurrgeri mir Ham'-Georg Gadamer, Stuttgart 2000. 4 Zełoż ł 2 POĹ H__G_ Gadamer, Z¿¿dmiz`e jiiozofii, S. 105, W: Dziedzictwo Europy, pr y i wstępem opatrzył A. PrzyłębSl<i, WEIFSZHWH 1992, 5leg7 Posłow1`e tłumacza 133 przywołuje słowa F. Nietzschego: „Dawno już przyzwyczaiłem się oceniać profesorów filozofii po tym, czy są dobrymi filologami, czy nie" 3. Paradoksem jest, że sam Gadamer początkowo nie przejawiał żadnego zainteresowania studiami klasycznymi, mimo tego, że, jak pisze w autobiografii, częstym gościem w domu rodzinnym we Wrocławiu, był wybitny badacz antyku Wilhelm Kroll 4. Zbliżenie z myślą grecką nastąpiło wraz z rozpoczęciem studiów filozoficznych w Marburgu. Wtedy rozpoczęły się cotygodniowe spotkania u Rudolfa Bultmanna, poświęcone wielogodzinnej lekturze tekstów klasycznych, czy nauka u mistrza, jakim był Paul Natorp, zwieńczona dysertacją o Platonie (Das Wíesen der Lust nach den pžatomschen Dialogen, 1922). Jednak studia filologiczne Gadamer rozpoczął dopiero w roku 1924, już jako doktor filozofii, gdy poszukując swej własnej filozoficznej drogi między N. Hartmannem a M. Heideggerem, posłuchał rady Paula Friedländera, wybitnego znawcy filozofii greckiej, a póżniej autora wielkiej monografii o Platonie. Dzięki tym studiom Gadamer wzbogaca swoją wiedzę na temat starożytności klasycznej, kształtuje umiejętność analizy tekstu oraz zdobywa świadomość trudności, jakie wiążą się z procesem interpretacji. Jego znajomość problematyki antycznej kształtują najwięksi: wspomniani już P. Natorp, R. Bultmann, P. Friedländer, a także Ernst Curtius, Walter Bröcker, Georg Rhode, Günther Zuntz, Werner Jaeger, Karl Reinhardt, Wolfgang Schadewaldt, Heinrich Gomperz. Każde z tych nazwisk stanowi osobny rozdział w badaniach nad starożytnością. Drugim, oprócz klasycznego wykształcenia, źródłem gadamerowskiej fascynacji filozofią grecką jest to, iż właśnie w myśli greckiej ~ szczególnie u Platona i Arystotelesa odnalazł on problematykę, która w największym stopniu odpowiadała jego filozoficznym potrzebom i stała się centrum jego własnej myśli. Pod wpływem starożytnych tekstów filozoficznych zrodziła się w Gadamerze świadomość problemu, jaki stanowi sam język, zrozumienie i interpretacja. Jak pisze sam Gadamer, zwrot ku starożytności był wyrazem protestu przeciwko barbaryzacji współczesności, od której formą ucieczki czy też poszukiwania nowej drogi był powrót do źródeł 5. Niewątpliwą inspirację dla Gadamera stanowił w tym 3 . H.-G. Gadamer, Moja droga do filozofii. Ws',i)omm`enz`a, przełożyła Jadwiga Wilk, Wrocław 2000, s. 31. 4 Tamże, S. 7. 5 Por. H.-G. Gadamer, Zadan:`e_ƒi!ozofiz`, w: Dzi'edz1`crwo Europy, dz. cyt., s. 105: „W tym czasie uzupełniłcm swe studia o klasyczną filologię, której znajomość była mi nie134 Hans-Georg Gadamer Idea dobra... względzie M Heideggor 6. Sam Gadamer W Pizedmewie do polskiego_ . ` . - . ik i ała wydania zbioru tekstow pisze. ._:,F1_i0z0fif1 gfeeke od pofizą pi?/:I mnie ku sobie a póżniej dzięki potęznemu zaangażowaniu Ê ina. " - ' - ' ' ' . T 0Heideggera stała się własciwym centrum mojej mysli d a zro izcå: jeszcze w Marburgu fascynacja Platorlssm Í0Wř11'zy5zYie Ga ememw . O Zyclāi Polsce H -G Gadamer jest znany przede wszystkim jako jeden _ . - ' t 1 trakz twórcow filozoficznej hermeneutyki. Tłumaczenie fundamen a nego tatu jakim jest Prawda i metoda, udostępniło mysl Gadamera āzerszemu° .. ' _ ,"oraz gronu czytelnikows. Rowniez zbior tekstow pt. 'Rozum słowo zieje k. ' kilka innych przetłumaczonych prac kreśli pewien obraz gadamerows iej sztuki interpretacji. Gdy zważy się jednak na znaczenie aspektu historyczno filozoficznego w twórczości Gadamera, 1n0ze zdi'imieWaĆ=' że ta Czesc` _ , . . - ' ' _ D t hczas JCEO dziaiainoscł Psi W Peisce prewle Zupełim ietiwiiê i<i1i‹a. z tej olbrzymiej spuścizny niemieckiego. filoz0_fi Pize d _C esejówg. Brak przekładów tak znaoząeel Czesci dzieła Gadamera" Wii ai_ . - - ' ' ' ' ' ` ' u-się być W pewna miefe ryniiflan .WSpiÊÅÍ`.ŠÊ1ÊiŸŜå.ÍřÍŸ pfåoe aspektowościiego m>iSh'.F1.lOZOf0w1i czy nawet IS mäczas d dla filoloGadamera mogą jawic się jako zbyt filologiczne, po g y kł d ga mogą być nadmiernie ufilozoficznione. Bardzo dobrym przy ëi em takiego Splotu dwu Piaszezyzn Jest Pfeee idei dobra W dyskusji między Platonem a Arystotełesem.. ‹ h t -O powstaniu tego tekstu pisze sam Gadamer. ,iifln ienåei ÍXC NS Ük diów przedstawiłem dwa wykłady podCZ‹'=1S Speiken Ake em" a _ _ . . . ' ' ' ` d aro 'icznemu zbędna, i prowadziłem nie bez swiadomegü PfzeeiWSt-awienia āię elm aătgkuss barbarzyństwu, które ogamfêłü niemiecką kniinfe _ fezwazeeid ea mys ął _ y_ ` 1 6 lnspirację" bardzo szeroko rozumianą- 'GM-iflinei Pisze bewiemi '=WłaSCW:'ile io d a- " stałem filologiem klasycznym że miałem odczucie, że wyższość tego myslenia (SChilgil-lžideggera) mnie po prostu przytłoczy, jeśli nie zdobęde dia Siebie gfiiniU› na którym' , _ . .. . '› W - ' " ' ' 'h, : Dzíedziss' mógłbym stac mocniej niz ten Peiezny Uinysi ' (O ueeąeych *lie I uczony' W t Europy, dz. cyt., Si0Ü)_ W07 I-I.-G. Gadamer, Rozum, słowo, dzireje, Wybrał, opríccąvał i wS;QI:Êi§0P:Pi2zŜdZii K' Michalski, tłum. M. Łukasiewicz, K. M1ChfllSi<l, Wydi › eiszew ' _ _> 'zęhåż ł B' 3 H.-G. Gadamer, Prawda 1' metoda. Zarys hermeneutykz ƒIÍ0z0fi¿z"eJ› Pi Y Ba an, Kraków 1993. _ ._ ie H.-G. Gadamer, Heideggei' 1' G?'<~?C'y› „Ålssihssiřl" (4) i99Üå LOŜUS Ę; pémåi; skim ,,Lìzysie" w: H.-G. Gadamer, Rozum, slowo, dzieje, dz. cyt., s. 28 - , ._ damer, Nauzykaja, WI „Odin" ni 2 (i995)› 580_85' W .. _ _ 'f'r'|'ę;'.'w'-':'="=¬""¬Posłowie tłamaczra 1 3 5 w Heidelbergu (w 1974 i 1976). Tym, co prezentuję w niniejszym tekście, jest dalsze opracowanie moich wykładów, do których mam nadzieję dodać kilka innych badań. Nie wydaje mi się prawdopodobne, by one, czy przedstawiany tu esej, kiedykolwiek okazały się w pełni jednorodnym dziełem. Jest to natomiast seria refleksji i obserwacji na postawione pytanie" 10. Element poszukiwania, zawarty w sekwencji pytania i odpowiedzi, docierania do znaczeń ukrytych w głębi tekstu, interpretacji rozumianej nie jako wykład, ale dociekliwe wnikanie w tekst jest już obecny w samym tytule dzieła (Die Idee des Gaten zwíschen Plato und Aristoreles). Wieloznaczne ,,zwischen Plato und Aristoteles" (dosł. „między Platonem a Arystotelesem") sugeruje motyw polemiki, pewną opozycję pomiędzy filozofami, ale zarazem ciągłość i kontynuację, a także zakreśla ramy, w jakich toczy się dyskusja. Ta wieloaspektowość i dialogiczność znajduje swój wyraz w całym tekście. Idea dobra... stanowi doskonały przykład praktycznego zastosowania hermeneutyki Gadamera, odnoszący jej podstawowe założenia do konkretnego historyczno-filozoficznego problemu. Przedstawiona w tej pracy interpretacja tekstów Platona i Arystotelesa podporządkowana jest bowiem dwu głównym zasadom. Po pierwsze, w centrum uwagi znajduje się rodzaj tekstu poddawanego interpretacji. Jak pisze Gadamer, już w trakcie prac nad swą habilitacją, Platos diafekrische Ethík (1931) zdał sobie sprawę, że odmienność zachowanych przekazów, jakimi są dia1ogiPlatona i robocze szkice Arystotelesa, stwarza poważny problem metodologiczny. Filozoficzna analiza treści nie może być bowiem oderwana od formy, czyli od metody przekazu, przy pomocy której treści są wyrażane. Ta podstawowa dla procesu rozumienia zasada wyznacza perspektywę interpretacji Platona i Arystotelesa. Jak podkreśla Gadamer, dialogi Platona nie są traktatami teoretycznymi, ale mímesis dyskusji, w których gra toczy się o pewną stawkę i w których wszyscy gracze mają coś do stracenia. Zupełnie odmienny horyzont interpretacyjny wyznaczają surowe, protokolarne notki arystotelejskich dociekań. Ta zazwyczaj lekceważona wielka odmienność formy zachowanych przekazów jest, jak sądzi Gadamer, 'Ü Fragment ten znajduje się w angielskiin przekładzie [dei dobra... (The Idea of the Good in Platonie-Aristoteifan Philosophy, trans. and with an introduction and annotation by P. Christopher Smith, New Haven and London 1986, s. 5-6). Tłumacz wydania angielskiego wprowadził bowiem do tekstu pewne uzupełnienia i wyjaśnienia zgodnie ze wskazówkami autora. 136 Hans-Georg Gadamer Idea dobm... _ _ - " ' ' ' ' ' dzy Platonemfł ania relacji istniejącej mlę _ _Jedną Í _P1_2ycZynZ_Ŝ_:_ŜZÊ_ÍŜ;;ja prowadzącego do ich przeciwstawienia, esem, . .a Ar)/S (_) e_ ŚW______________ różnicy formy postuluje przekład jednej formy na l__nterPre aC_›_H ___ ___S__________ metaforycznej formy platońskich wypowiedzi do ruga, CZY 10 11 _ .- - ' t t 1 s.konceptualnego JQZ)/ka, Jfiklm Posługule Slę Arys _O che _ W Gadame_ Fundamentem drugiej zasady hermeneutycznej, o ecnej_ ___ _ e' inter retacji jest przekonanie, ŻG błędy lnoefpfetacylne wym alą Z _ fmiiiejciostatójcznegoi zwrócenia uwagi na okoliczności, w których wygła'. . ' ' i 1< tekst, ktory temu,szane są twierdzenia. Wskutek tego_poi_'š_iinięt_)_/__z_(:_S___f:1J:____<Ê_1Í_Z____ _ym ______________ C0 się mÓ"'1= nadass jego Znaczeinei dy ud: iedzi zawartą w tekście. należy dać pierwszenstwo pytaniu _na _0 POW ą _ _ __ N ie "y wydobyć to C0 nie jest powiedzlflnss wnosi» aleledyme ml °Zą°°a Z › L . '_ ' -' " ' k' Id dobra... probazałozone. Przykładem taki_ej__interpr‹=_Êta_CJ1 Jest scie ea nowego odczytania platons iej me a ory jas _ _ _ _ , - ' t k t owiedziHermeneutyczne zwrocenie uwagi na formę 1 K0" Ü _S _WYP _ _ ____ owadzą Gadamera do poddania k1')'ÍYoe Wlelu tfadycyłme prz)/Ję ypr . ~ ' ` 1 ` Platona i ArySt0oelesa oraz przyjęcie kolicepicl-I-TOZWOJU lc w nikieni niedostatecznenia Wewnętrzneł mespołnøscl Ich Sysieniuf jes iykontekstu Wypowiedzi. go uwzględnienia tych dwu elementow. ormy_ _ _ dku obu filozofów zarówno Platona, jak i Arystotelesa panuje EV pllzypřbł d e przekonanie że odrzucili oni sw0i@ WCZÜŠUÍÜJ-526 PTZÜRÜ'owiem ę n › . ' ' ' òe ierwotne p0ZyCJ6-nania i ewoluowāli _j:›___0__z_2_:_1__Í_\_Í_~f_____]y__l;______ Z_________________ Zastosowanie W SZCZegół0_ 'Te dlj/'mię Zasaad/nienia dobra u Platona i Arystotelesa. Przedstawieniewej ana izie zag _ _, . ‹ ' ł t bardzo trudne. zawartosci tego Ogioinnle Wlelowątlřowelřot díifófejžisnaflacjä Pfzebif* Trudności te są wynikiem erudycyjn0SC1Í@ S U3 _Š __ __ __ ____ O a rzez prawie cały opus Platonicwm od dialogow so 1'ä_YCZ şinfajosa H oraz dużą część spuścizny Arystotelesa. W tekście pojawiają _ ' ' ' ' ._ ' ` t mat relacji za-się kluczowe elementy m_y§11 gf@0_1<1@J_ _f0ZWaZ:2:Í___Í_a__Ŝ ____________ całości Ch0dZąCej mlędzy Jednoscwř a .W1el0SCla° row'/' gzj ści W całości oraz Í CZQŠCÍ Związane Z Zagadnlenlenil. partyźjyi-)aCi1 soāateskiego Pytania określające cały bieg argumentacji, zaga nienie J _ _ _ dobro Analizy prowadzone przez Gadamera są bardzo wnikliwe SP_0 i) kamy-w nich elementy krytyki tekstu rozważania nad jego spÓjn0ŚC12bY ° ' ' '_ _ . - _ d r e tu nie Wmkhwą anahzę sensu Uego iikrytych Zlişçzeą çfofmnaerşęākibl dokotylko Warsztatem fi.1OZOfa" ide I filologai Owineśtannie 3 rzebissgā Przez nuje się wykład, nie ułatwia lektury. Autor HIGH P Posłowie tłumacza l 3 7 wiele tekstów, odsyła do poszczególnych ustępów, posługuje się aluzjami i dokonuje polemicznej reinterpretacji, wymagającej niejednokrotnie od czytelnika bardzo dobrej znajomości tradycji. Główną tezą Gadamera, którą realizuje on w swych rozważaniach poświęconych idei dobra i filozofii praktycznej, jest głoszone wbrew tradycyjnej koncepcji przekonanie o bliskości Platona i Arystotelesa. Przekonanie to wywodzi się z kilku źródeł. Po pierwsze, Gadamer zwraca uwagę na fakt, że rozdzielenie obu filozofów jest historycznie zjawiskiem względnie nowym. Przeciwstawienie obu filozofów było całkowicie nieznane przed Galileuszem, a dokonało się w okresie nowożytnym. Ta tak silnie zakorzeniona w historii filozofii, przypieczętowana przez Hegla antytetyczność obu filozofów winna być poddana rozważnej ocenie, a w ostateczności, jak sądzi Gadamer, zarzucona. Skoro rozdzielenie obu filozofów jest wynikiem pewnego sztucznego zabiegu, konieczny jest zwrot do tradycji i ponowne odkrycie tego, co obu im wspólne. Właśnie to stanowi cel poszukiwań przedstawianych przez Gadamera w tekście Idei dobra... Tej bliskości czy wspólnocie filozoficznej obu filozofów Gadamer nadaje miano „jedności oddziaływania" (Wirkungseinheit). Z jednej strony określenie to implikuje filozoficzne pokrewieństwo obu filozofów, wzajemne oddziaływanie zachodzące pomiędzy Aiystotelesem a Platonem, z drugiej natomiast zaznacza, iż przez całe wieki byli oni postrzegani jako bardzo sobie bliscy. Gadamer chce więc wydobyć to, co wspólne, wbrew tradycji nowożytnej, wbrew trudnościom, które wiążą się z zachowanymi przekazami -› z literackimi tekstami Platona i notatkami Arystotelesa ~ wbrew samej metodzie przekazu mitycznemu, metaforycznemu sposobowi wypowiedzi Platona oraz arystotelejskiemu sposobowi ostrożnej konceptualizacji. By jednak ukazanie tej wspólności stało się możliwe, konieczne jest oddalenie wielu tradycyjnie przyjętych przekonań, wśród których są: historyczno-genetyczna interpretacja chronologii dialogów platońskich (Gadamer przeciwstawia jej swą własną interpretację opartą na strukturze i wewnętrznych podobieństwach), zarzut chorismos, czyli skrajnego rozdzielenia sfery idealnej i zmysłowej, następnie, ograniczające się do sfery teoriopoznawczej interpretacje platońskich metafor. Konieczna jest reinterpretacja wielu elementów myśli Platona, która ukazałaby, że istnieje ciągłość między sokratejskim pytaniem o arere a platońskimi rozważaniami zawartymi w Państwie czy Fz`!ebz`e. Jednym zdaniem, niezbędne jest ukazanie, iż wątek praktyczny, czyli wątek dotyczący tego, co dobre ,,dla I-IanS_Gę()]'g Gadalnfir " Idea dobraf' ____ ____ _ _______ ___, nas" stanowi przedmiot równie wielkiego zainteresowania Platona jak Arystotelesa. _ _ _ , ,. tkś ie Wszystkie wspomniane poWyZ6] ßlęmęflly Z11fi_ldU-Ją SWÓJ Wyraz W Ê c_ [dei dobre... Analiza platońskich dialogów sokratyc_ZnyC_h Polšřżřşiźànzš. . ' ' m -poszukiwana przez Sokratesa aiete jest czyms całkowic_i_e_rozny__ __ ___ ___ Dialektyka jest sztuką „uzasadnienia", „i>0dfiWa"1a f"=1°J' (Rec en" 3 g ben ÄÓYOV öiöóvoti.) Pewną wiedZę Pfaklycznęe „P05ÍaWę" czy ==dySP0Zy"_"„ ..,"- " 't,' kraczaCJą„ (8¿_ç)_ Jaklms rodzajem nadnau_ki, ktorą charakteryzuje _o ze wy___Ż_____ oza obszar zwykłych nauk (ll0¿Üllll0fi'W¿)= Pfzekfaczaląc rowniez r ę Ĺiędzy wiedza praktyczna 21 tssssrsstrsszna. Innymi Sł0WY jest H°P°"Tl°"'@' . 31 ' ' ' i d k _,,Dialektyczna interpretacja Panstwo pro_wadzi Gadaii__i_i_ert_i_._z ą__Ę_rz_:_ó(:___ nania, że radykalne platonskie postulaty, nie ty e stanowią p _P y ___ ____ mają zostać wprowadzone w życlss, llę Ul<fiZUJę fZęCZyW1SiÜ PIP Ü y i Stanowią ekstremalną propozycję ich rozwiązania, niejako przeciwwagę . , . . ' ' ` G d er dla rzeczywistości polityczno-społecznej. Na tej podstawie _ a_ am wyciąga wniosek, że prawdziwą intencją Platona jest odnalezien_i_e___sr(:_‹;_l_l_<:. . - 1 w pomiędzy projektami zawartymi w dial0gU 3 stanem fZęCZy› CZY _ ekstremami Tylko tak mozliwe jest osiągnięcie srodka (die Mitte), czy i rozwiązania pośredniego Zgodnie z taką wykładnią wszystkie instytucje przedstawiane príåz Platona są metaforami dialektycznymi Nie są Onss pf0I30Zy°Jam1 beze 1 1 ne ac rawdziwych niedomagan i nie ezpie-eaizacę 216 8 Jęp Jtzażieşi/ilflśiilxivnżalgrazająióych trwałemu istnieniu miasta W tym duchu nalezy t l t le k , rocenie się u o ru Iāatnşiczeiilaljójiiiioāitaiäêcżşívxřflśitosci są nieodzowne w działaniach prawdzi-u e wego męża stanu Wątek ten prowadzi do zagadnienia idei dobra i jej G dZwiązku 2; praktyką W swej reinterpretacji metafoiy jaskini, a amšr wskazuje ze kształcenie straznikow ma na celu takie ich wychowanie, y 5ta11 się odporni na pokusę pochlebstwa Problem edukacji jest wlęę problemem praktycznym Okazuje się więc ze dialektyka ktora wienczy edukację nie jest jedynie nauką teoretyczną, ale jeāt ui_i_i1‹_?__i=__.Ê__tnĹ_>:::i_Ź__ ŜEŠrozniania tego, co d0bfę 1 Złę Z ÍęJ Pę1`5PękÍyWy 1 ea O J łącznie związana ze znajomością celu działania Dialog przenika więc doiycka harmonia logos i ergon ÍKluczowym elementem całego wywodu zawartego w Idei dobra jes Fileb Wedle Gadamera staranna analiza tegü ĆIEÜOBU P0kř"ZUJę= Ze mlę t ..dzy przedstawionym w nim stanowiskiem Platona a poglądami Arysto C 0 . _ 0 1 1 1 10 1 1 0 1 O .. . _ 1 I U IU ' 0 I U f L1 . 0 I ' I ' ' 0 . 0 0 I °I . J O I I I I I _r 1I Ü .' ' 0 1 1 1 _y 1 0 0 1 1 1 0 , . 1 Ê 0. 1__ _ 1 " ' 1 1 1 , j 0 0 , 11 * . I I 0 0 f I I 0'V 0 , . . 1. I ' ' 3 I , 1 0 1 1 . 1 1 3' 'O 7 ' . , 1 1 1 1 0 - '0. 0 ff ' r . 0 0 1 ; 0 I . . 1 0 0 1_ 0 0 11 1 0 0 00 , 1 1 1 10 °` ' .1__ ' 1 1 1 1 _ . 0 . I 1 1c I ' Í1 1 0 1 I 1 , 1 1 10 I ' 51 0 ' 1 0 1 0 1 ` 0 0 ł ' Í . I' 5 .. 1 ' ' 1 'r ' 1' ' Tu1 30 1 ł ' Í ' 50 Ü ' - . 1 0 1 9 . ' ' ' 0 ' Ű_'I 1 1 1 0 , I; 1 , . . ' 0 . 010 ' '0 ' I 'I I 1 1 1 1 0 1 ' ` 0 ,1 1 0 0 ' ° 111 0 7 y 0 1 _ 0 0 " ' _. 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 ' . - Po.s'łowìe tłim-iacza l 3 9 lesa mieszczącymi się w zakresie filozofii praktycznej istnieje duża zbieżność. Tradycyjny zarzut Aiystotelesa, wedle którego Platon zhipostazował to, co ogólne, i przez to oddzielił świat zjawisk i idei, czyli zarzut chorismos, jest dla całej tradycji interpretacyjnej jednym z głównych argumentów za antytetycznością stanowisk obu filozofów. Jednak wedle Gadamera, przekonanego o przynależności Platona i Arystotelesa do jednego spekulatywnego nurtu, relacja między obu sferami wcale nie polega na całkowitym rozdzieleniu. Mieszanina rozumu i przyjemności w Fífebíe, która stanowi połączenie dwu rzeczywistości idealnej oraz zmysłowej, jest wyrazem platońskich poszukiwań zwróconych na to, co dobre ,,dla nas", czyli bliskie jest celom stawianym przez Arystotelesa. Fileb stanowi zatem główny argument za tym, że sam Platon przezwyciężył problem chorismos. Znosząc zarzut chorísmos, jak sądzi Gadamer, usuwa się zarazem główną podstawę rozdzielania Platona i Arystotelesa. Jak w takiej sytuacji należy rozumieć niewątpliwą krytykę, jakiej poddaje Arystoteles poglądy Platona w swych traktatach etycznych? Czy sam Arystoteles nie zdawał sobie sprawy ze związku, jaki istnieje między nim samym a Platonem, czy tez probował go w pewien sposob ukryć? Według Gadamera szczegołowe analizy krytyk pokazują, ze Arystoteles, niejako wbrew swym własnym intencjom, realizuje głowne cele Platona i nigdy nie przestaje byc platonikiem Krytyki nie są bowiem jedynie krytykami, ale raczej udokumentowaniem tego, co wspolne Gadamer dowodzi, ze obaj ‹zarowno Platon jak 1 Arystoteles ¬ czerpią ze wspólnego zrodła jakim jest filozofia Zogosu zapoczątkowana przez sokratejską metodę pytan i odpowiedzi U obu Platona 1 Arystotelesa mamy do czynienia ze scisłym związkiem koncepcji ontologicznej, wizji wszechświata 1 perspektywy moralnej Mimo panującego przekonania, ze koncepcję Arystotelesa charakteryzuje nacisk na sferę fizykalna, rowniez i Stagiiyta wychodząc od tego, co fizyczne dochodzi do zagadnienia dobra Fizycy nie mogą bowiem wyjasnic kosmosu jesli pominą ou eveicot (ze względu na co), czyli pytanie o dobro jako cel Krytyki zawarte w traktatach etycznych wskazują więc, ze rowniez sam Arystoteles jest kontynuatorem dociekan podjętych przez Platona, a koncepcja pierwszego poruszyciela jest wyrazem tych samych filozoficznych poszukiwań co idea dobra u Platona Echa rozwazan platonskich oraz krytyk przedstawionych przez Arystotelesa znajdujemy w całym projekcie filozofii praktycznej Niewątplil40 I-lans-Georg Gadamer Idea dobra... Ÿ wie Stagiiyta unika W swych rozważaniach wiązania rozważań praktycznych ze sferą fizyki czy metafizyki. Nie chce on sugerować jednej nauki odnoszącej się do różnych znaczeń dobra. Arystoteles oddziela bowiem rozum praktyczny od ogólnej teleologii. W ten sposób dystansuje się od Platona, któremu zarzuca matematyzację tej sfery i zerwanie z rzeczywistym życiem praktycznym. Wedle Arystotelesa wprowadzone przez Platona rozwiązanie w postaci przyjęcia idei dobra pozbawia filozofię moralną cechy praktyczności. Skoro Arystoteles nie utożsamia jednak praktyczności z wiedzą o tym, co należy czynić w danej sytuacji, to na czym praktyczność ta polega? Z pewnością nie jest to zastosowanie teorii w praktyce w takim sensie, w jakim ma to miejsce w nowożytnym znaczeniu tego słowa. Chociaż twierdzenia Arystotelesa mają teoretyczny charakter, to jednak nie mówią one o tym, co należy czynić, w taki sposób, w jaki zasady techniczne wyznaczają proces produkcji. Nawet zasada złotego środka nie jest regułą, jak należy postępować, lecz pokazuje, co się robi, gdy robi się słusznie. W koncepcji Arystotelesa filozofia praktyczna jest więc pomocna nie jako reguła działania, ale jako coś, dzięki czemu wiadomo, na co należy patrzeć i co wziąć pod uwagę. Mimo wyższości życia teoretycznego nad praktycznym Arystoteles określa obie postawy zarówno Sophia, jak iphronesís -jako to, co najwyższe. Związane jest to z konstytucją człowieka, który nie jest w stanie wieść życia całkowicie oddanego teorii. Rozsądek praktyczny, chociaż niższy od rozsądku teoretycznego, stanowi więc jego warunek i możliwość. Praktyka jest zatem tym, co wyróżnia ludzką istotę, a aktywność teoretyczna najwyższą praktyką. Przedstawione w [dei dobra... rozważania są wyrazem prawdziwego humanizmu H.-G. Gadamera -jego nastawionego na zrozumienie ni! humanizm, którego fundament stanowi ,,umiejętność słuchania" jako ,,podstawowe zadanie człowieka" H. Tak pojmowany humanizm nie jest przedstawianiem odpowiedzi zgodnej z takim czy innym duchem, takim czy innym -izmem, lecz rodzi się w wyniku zrozumienia osiąganego w grze pytania i odpowiedzi. Jak pisze sam Gadamer: ,,...także moja własna zdolność sądzenia zawsze znajduje swą granicę w sądzie innego i jego zdolności osądu i zostaje przez nie wzbogacona. Oto dusza hermeneutyki" 12. To przekonanie pozwala Gadamerowi powtórzyć słowa Leibniza: H Por. O uczących i' uczonych, wt Dzìedzictw0 Europy, dz. cyt., S. 99. 12 Tamże, S. 99. ¬7 j Í _ Ÿ _ Posłowie tłumacza 141 ,,Cenię niemal zk == - - . autentyczne' dśizys 0, co Czytąm. `. I nie ąto Jedyme Słowa" lecz WyrazJ P äwy, ř11"ySÍ0telejsl<iej he/(sis prowadzącej do zrozumienia i łączenia tego, co różne w duch ` ' 's u filozofii cz li ' ' doświadczenia". 3 3 y "wspolnego ludzkiego Uwagi do przekładu Jak rz ` - . _ ł I p o sca enia tekstu pozostaje 0110 złożeniem kjjku Wyg Oszonych referat0W= Połączonyssh W całość wspólnym tematem ideidobra. Nieed l`t " W ' ' - - - ,d _ j O no i osc tekstu jest niewątpliwie jednym z elementow, które POWO Ulöa ZB praca Gadamera jest trudna w lekturze Wspominaljś także, że aut d ' ' - . , ` my swe rozważafiiapćio iiiinśkiies Ide; ddibmm Szczegołowe Problemy" Odnosifii W lata W Y J1 Pf_0Wfi Z011)/_Ch w kręgach historyków filozo-. ,ł P _ | swe wywody wiele greckich słów, oryginalnych cytatów, pos uguje się skrotami myslowymi, co w efekcie niejednokrotnie wp wadzić mo' i 1 ' " ' - ,, ro'mzumi ' ze czy e nika w stan iscie ,,sofistycznego (w Gadamerowym eniu tego terminu) zamętu. Toteż redakcja tłumaczenia w dużej mierze musiała b ' d 1< V › , CZ myslą o ułatwieniu lektury. Z tego względu przetłumaczone Šostał) mana ty 1 CYWY gfssükic (W wydaniu niemieckim pozostawione bez tłuiiiiíićimnia). W r dk ' ' . _ Ze'_ _ P Z)/Pa . u pojedynczych słow greckich przyjęto zasadę podawania icłh znaczenia, gdy występują po raz pierwszy. By uniknąć zbędnyeh powtorzen oraz uczynić tekst bardziej przejrzystym s orz d ł ' czek terminów greckich. 5 p ą Żono S Owmq Wprowadzone do tekstu przekład '_ y C tāt h d polskich przekładów W. Witwickiego P išiwokvzfi IŜCGÊ-Oíżcsjžjäjzgínyåji wi-‹:'›bie.i<' .J - "'. ._ Y-ł WS iügo est to o tyle istotne, ze tłumaczenie niejednokrotnie POS uguje się terminami wprowadzonymi właśnie przez ws om ` h POWYŻQÍ tłumaczy (dla przykładu: niemieckie Findigkeit któije jeâliildyc wiednikiem greckiego öeivói: ‹; dd ' ' ' Í, . po" maczeniem D. Gromsl<i@j)). n 3 O ale Slęiako nspfyt (2g0dH1@ Z tłuZbz`gm`ew Nerczu/c |