AFRYKA 3132 (2010 r.) WSPÓ CZESNA AFRYKA SKA MY L POLITYCZNA KILKA UWAG O KONCEPCJI PREZYDENTURY ROTACYJNEJ W PA STWIE AFRYKA SKIM KRZYSZTOF TRZCI SKI Wielu afryka skich badaczy polityki i innych intelektualistów niezadowolonych z realiów sprawowania, czy wr cz zaw aszczania w adzy przez rz dz cych we wspó czesnym afryka skim pa stwie, szuka rozwi za ustrojowych alternatywnych wobec obecnie istniej cych1. Pragn oni ustanowienia w afryka skim pa stwie porz dku demokratycznego, ale skrojonego na potrzeby jego wieloetnicznej specyÞ ki. Jedn z wysuwanych propozycji jest os abienie pozycji prezydenta, który w Afryce zwykle wywodzi si z najliczniejszej lub najsilniejszej grupy etnicznej i posiada bardzo wa ne oraz rozbudowane prerogatywy. Sposobem umniejszenia roli urz du prezydenckiego mo e by rotacja przywództwa, która stosowana jest w niektórych porz dkach ustrojowych (zw aszcza w Szwajcarii, Bo ni i Hercegowinie, na Komorach)2, a jej wspó czesnych korzeni nale y szuka 1 O niektórych z nich pisa em na amach !Forum Politologicznego". Zob. K. Trzci ski, Wizja pa stwa pozapartyjnego w my li Kwasi Wiredu, czyli o utopii zrodzonej z do wiadcze rzeczywisto ci, !Forum Politologiczne" 9: A. ukowski (red.), Ugrupowania polityczne i ruchy spo eczne w Afryce, 2009, s. 43#71 oraz idem, Przysz o pa stwa i granic w Afryce. Alternatywny punkt widzenia, !Forum Politologiczne" 10: A. ukowski (red.), Przestrze i granice we wspó czesnej Afryce, 2010, s. 243#262. 2 Za pewn nieformaln form rotacji przywództwa uznawany bywa system panuj cy w Nigerii, gdzie funkcj prezydenta pe ni czasami przedstawiciel pó nocy, która w przewa aj cej cz ci zamieszkana jest przez muzu manów, lub niekiedy przedstawiciel po udnia, gdzie dominuj chrze cijanie. Nie jest to jednak rozwi zanie konstytucyjne, gdy prezydent wybierany jest w Nigerii w elekcji powszechnej, a wygrana konkretnego kandydata nie powinna zale e od jego miejsca zamieszkania, wyznawanej religii czy pochodzenia etnicznego. Ów stosowany cz sto, a ugruntowany w okresie kolonializmu brytyjskiego, dychotomiczny podzia na pó noc i po udnie jest cz sto krytykowany jako 30 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski w ustroju dyrektoriatu z czasów Rewolucji Francuskiej. Cho francuska ustawa zasadnicza z 1795 r. powierza a dyrektoriatowi jako g owie pa stwa bardzo istotne kompetencje, to kolegialny charakter tego cia a zapobiega sprawowaniu silnej w adzy przez konkretn jednostk 3. Claude Ake o potrzebie os abienia pozycji prezydenta Zanim przejd do przedstawienia i analizy koncepcji prezydentury rotacyjnej w Afryce, wpierw skupi si na krytyce przewa aj cego obecnie w afryka skim pa stwie modelu autokratycznej lub quasi-demokratycznej, silnej w adzy prezydenckiej. W tym celu pomocne wydaj si przede wszystkim rozwa ania nigeryjskiego intelektualisty, arliwego zwolennika demokracji # Claude$a Akego4. Ake uwa a , e aby Afrykanie zacz li realnie wybiera , a zatem decydowa o swoim losie, a nie jedynie oddawali g os w wyborach, konieczna jest wielowymiarowa transformacja afryka skich ustrojów pa stwowych. Ogólnie rzecz bior c, postulowa dope nienie demokratyzacji proceduralnej # zachodz cej w wolniejszym b d marginalizuj cy elity polityczne ma ych grup etnicznych. Zob. szerzej np. E. Irobi, A. O. Agwuele, The Relevance of Rotational Presidency in Managing Ethnic Conss icts in Nigeria, %Hemispheres", 22, 2007, s. 41#42. Nale y nadmieni , e Nigeria, podobnie jak i Komory jest uwa ana za pa stwo buduj ce demokracj , lecz nie demokratyczne. Rotacyjno przywództwa wyst puje równie w mini-pa stwie San Marino, a tak e w systemie przewodzenia przez kolejnych cz onków zwi zkowi pa stw, jakim jest Unia Europejska. O ile Szwajcaria, Bo nia i Hercegowina czy Nigeria s pa stwami zamieszkanymi przez wiele narodów czy grup etnicznych, to w przypadku niestabilnych politycznie Komorów mamy raczej do czynienia z jedn , opart na islamie wspólnot kulturow i zarazem z silnymi regionalizmami na poszczególnych wyspach wchodz cych w sk ad pa stwa. Na temat specyÞ ki sytuacji na Komorach zob. szerzej K. Trzci ski, L!anatomie de la désagrégation de l!État " le cas des Comores, %Africana Bulletin", 52, 2004, s. 131#153. 3 Dyrektoriat by rz dem oraz ustrojem I Republiki Francuskiej. W systemie dyrektoriatu (1795# 99) g ow pa stwa stanowi o pi cioosobowe kolegium dyrektorów wybranych przez Cia o ustawodawcze (Rad Pi ciuset i Rad Starszych). Sk ad Dyrektoriatu by corocznie odnawiany przez wybór jednego nowego cz onka. Cz onkowie Dyrektoriatu zostawali kolejno jego przewodnicz cymi tylko na okres trzech miesi cy. Francuskie Cia o ustawodawcze wydawa o ustawy, a dyrektoriat zarz dzenia (arrété). Dyrektoriat powo ywa spoza swego grona ministrów kieruj cych konkretnymi resortami oraz odwo ywa ich zgodnie z w asnym uznaniem. Kompetencje i liczb ministrów okrela o Cia o ustawodawcze. Ministrowie nie tworzyli rady ministrów. Zob. szerzej: Tytu VI: W adza wykonawcza, Konstytucja Republiki Francuskiej z 22 sierpnia 1795 r., prze . M. Sczaniecki, w: M. J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia pa stwa i prawa. Wybór tekstów ród owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc awskiego, Wroc aw 1999, s. 81. 4 Claude Ake (1939#1996) # wybitny my liciel nigeryjski i profesor politologii. Wyk ada na uniwersytetach Yale, w Nairobi, Dar es-Salaam i Port Harcourt. Przewodniczy s ynnemu o rodkowi bada afrykanistycznych Council for the Development of Social Science Research in Africa (CODESRIA) w Dakarze. By za o ycielem i dyrektorem Center for Advanced Social Science (CASS) w Port Harcourt. Dzia a na rzecz budowy demokracji w Nigerii. Opublikowa liczne prace dotycz ce szeroko rozumianych zagadnie demokratyzacji oraz rozwoju Afryki. Problemy, które Ake porusza w swoim pi miennictwie s ca y czas aktualne, za jego analizy i pogl dy coraz cz ciej cytowane. Zob. K. Harris, Still Relevant: Claude Ake!s Challenge to Mainstream Discourse on African Politics and Development, !Journal of Third World Studies", 22, 2, Autumn 2005, s. 73#88, gdzie autor streszcza podstawowe tezy my li Akego i wskazuje na ich wspó czesne znaczenie. 31AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim szybszym tempie w niektórych krajach Afryki po 1990 r. # demokratyzacj strukturaln . Zdaniem Akego, na t rzeczywist , a nie jedynie formaln demokratyzacj , powinny sk ada si zw aszcza takie elementy zmian ustrojowych, politycznych i spo ecznych, jak: os abienie w adzy prezydenckiej, wprowadzenie lokalnej autonomii, przekszta cenie systemów prawnych mi dzy innymi przez wdro enie procedur charakterystycznych dla s dów ma ych roszcze , kszta towanie spo ecze stwa obywatelskiego i rozbudowa praw grupowych (w znaczeniu grup etnicznych). Potrzeb os abienia w adzy prezydenckiej czy Ake z konieczno ci po oenia kresu afryka skiemu autorytaryzmowi5. Szczególn cech autorytaryzmu w afryka skim pa stwie pokolonialnym jest skupienie nadmiernej w adzy w r kach prezydenta, który dzi ki zagwarantowanym w ustawie zasadniczej prerogatywom zwykle mo e silnie oddzia ywa na decyzje wymiaru sprawiedliwo ci oraz de facto sterowa pracami parlamentu6. Ake pisa , e !marginalno afryka skich legislatur znajduje odzwierciedlenie w fakcie, e niemal adnej wagi nie przyk ada si do ich wyborów (&). Z regu y, w pokolonialnej Afryce maj miejsce tylko jedne [istotne] wybory na jedyny urz d, który ma znaczenie, a jest to Urz d Prezydencki"7. Ake okre li zjawisko silnej prezydentury mianem nad-centralizacji w adzy w r kach przywódcy pa stwa i by przekonany, e wspó cze nie t umaczy ono w du ej mierze bezprawie charakteryzuj ce zwykle walk o urz d prezydenta w demokratyzuj cej si Afryce. Jak dowodzi , skoro niemal ca a realna w adza w afryka skim pa stwie spoczywa w urz dzie prezydenckim, utrata w adzy wydaje si dla urz duj cego przywódcy nie do pomy lenia. W konsekwencji prezydent i jego polityczne otoczenie uciekaj si do wszelkich mo liwych rodków, by kolejne wybory oznacza y jedynie odnowienie mandatu. Liczy si zatem skuteczno dzia a politycznych, a nie ich legalno . Ake by przekonany, e wynaturzenie nad-centralizacji rz dów jednostki w Afryce jest kontynuacj praktyki rz dów kolonialnych, w trakcie których hie5 Zob. K. Trzci ski, Depolityzacja spo ecze stwa i organizacja w adzy autorytarnej oraz ich wp yw na brak rozwoju w pa stwach Afryki, w: T. Kozie o, P. Maj, W. Paruch (red.), Adaptacja " reforma " stabilizacja. Przestrze publiczna we wspó czesnych systemach politycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2010, s. 262#273, gdzie omawiam rozwa ania Akego dotycz ce podstaw afryka skiego autorytaryzmu. 6 W pracy The Feasibility of Democracy in Africa, CODESRIA, Dakar 2000, s. 161#163, Ake przedstawi krótki zarys historii manipulowania przez cz nigeryjskiej klasy politycznej zmianami konstytucji w Nigerii. Pokaza , e kolejne reformy konstytucyjne w tym pa stwie jedynie pozornie mia y na celu zdemokratyzowanie polityki poprzez os abienie w adzy prezydenckiej, gdy ich efektem by o co odwrotnego # w adza prezydencka stale si umacnia a. Z opisu tego wy ania si negatywny, modelowy wr cz obraz d enia znacznej cz ci nigeryjskich polityków do utrzymania silnych rz dów jednostki. Posi kowanie si przez Akego historycznymi do wiadczeniami nigeryjskimi wydaje si przestrog dla Afrykanów przed d eniem do demokratyzacji pozbawionej ca o ciowego, przemy lanego planu strukturalnych przemian ustroju pa stwowego. 7 C. Ake, op. cit., s. 163#164. 32 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski rarchicznie podleg e jednostki, poczynaj c od wioskowego wodza, a ko cz c na reprezentuj cym kolonialn metropoli gubernatorze, dzier y y rozleg w adz . Jak twierdzi , w pokolonialnej Afryce !forma i istota pa stwa kolonialnego zosta y odtworzone przez rz dy jednostki, pa stwo monopartyjne oraz re im wojskowy"8. Ake uwa a , e taka posta pa stwa nie mo e zosta poddana realnej demokratyzacji. W celu zbudowania demokracji i dobrze urz dzonego pa stwa, nigeryjski my liciel postulowa odrzucenie przez Afrykanów starych struktur politycznych i zast pienie ich nowymi. Proponowa przede wszystkim os abienie w adzy prezydenckiej i przypomina , e w Afryce !w zbyt wielu przypadkach demokratyzacja sta a si kwesti zast pienia samozwa czego dyktatora wybranym dyktatorem"9. Ake postulowa , by ograniczy wp ywy prezydenta mi dzy innymi w s u bie publicznej oraz procedurze wyborczej. Dostrzega zarazem konieczno demokratyzacji afryka skich systemów prawnych i wnioskowa o uniezale nienie s downictwa od innych obszarów w adzy, w tym w a nie od urz du prezydenckiego. Zdaniem Akego, uszczuplenie w adzy prezydenta musia oby zarazem oznacza wzmocnienie uprawnie parlamentu, szczególnie w takich kwestiach jak obsadzanie wa nych stanowisk pa stwowych, opracowywanie i przyjmowanie bud etu, polityka zagraniczna, planowanie gospodarcze, bezpiecze stwo narodowe. Uwaa , e silna w adza ustawodawcza mo e przyczyni si do wydatnego os abienia tendencji autokratycznych typowych dla afryka skich przywódców. Taki postulat wynika zapewne z analizy dotychczasowych do wiadcze afryka skich wskazuj cych, e skupienie rozleg ych rz dów w r kach jednostki wywodz cej si z jednej grupy etnicznej sprzyja rozwojowi patologii zaw aszczania pa stwa. Ake opisa fenomen zbiorowego przyw aszczania urz dów politycznych w Afryce. Zgodnie z jego logik , jednostka nominalnie sprawuje jaki urz d publiczny, ale w praktyce zostaje on przej ty, czy te w a nie zaw aszczony przez wspólnot lokaln i szerzej # grup etniczn , do których jednostka przynale y. Jednostka dzia a zatem w imieniu zbiorowo ci. W tej, wywodz cej si z tradycji, koncepcji politycznej partycypacji, jednostka jest cz ci ci le powi zanej ca oci i w swoich dzia aniach politycznych kieruje si w du ym stopniu lojalno ci wobec partykularnego kolektywu. W konsekwencji decyzje jednostki s cz sto podejmowane w pierwszym rz dzie zgodnie z jego potrzebami, a zarazem niejednokrotnie wbrew interesom ogó u obywateli pa stwa10. 8 Ibidem, s. 164. 9 Ibidem, s. 187. 10 Zob. szerzej ibidem, s. 181#182. 33AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim Podstawy zmian ustrojowych w afryka skim pa stwie wed ug Kwame Gyekyego Ake nie wskaza jednak, co konkretnie powinno stanowi trzon reformy urz du prezydenckiego w afryka skim pa stwie. Zagadnienie to rozwin gha ski myliciel Kwame Gyekye11, który przedstawi koncepcj prezydentury rotacyjnej12. Gyekye nie jest jedynym intelektualist afryka skim, który wysun pomys rotacyjno ci przywództwa. Jego propozycja nie ogranicza si jednak do samego postulatu, lecz opiera si na kilku istotnych fundamentach. G ównymi elementami koncepcji Gyekyego s : rotacja prezydentury mi dzy wszystkimi grupami etnicznymi w pa stwie, ka dorazowy wybór nowego prezydenta w elekcji powszechnej oraz wysuwanie kandydatów przez partie polityczne spo ród cz onków danej grupy etnicznej na podstawie posiadanych przez nich kwaliÞ kacji. Zdaniem Gyekyego, podstawowe korzy ci p yn ce z wprowadzenia prezydentury rotacyjnej to: rzeczywiste dzielenie si w adz przez ogó grup etnicznych zamieszkuj cych dane pa stwo; uczynienie ze wszystkich cz onków afryka skiego pa stwa równorz dnych i znacz cych politycznie obywateli; budowanie stosunków mi dzy grupami etnicznymi, opartych na wzajemnym zaufaniu, uznaniu i szacunku, co w konsekwencji ma wzmocni spójno wieloetnicznego pa stwa13. Obok wizji prezydentury rotacyjnej, w kwestii przekszta ce ustrojowych afryka skiego pa stwa, Gyekye proponuje równie decentralizacj w adzy. Gha ski Þ lozof nie pisze jednak o jej podstawowym aspekcie polityczno-prawnym, a zatem nie t umaczy, co rozumie przez zamys decentralizacji. Roger Scruton pisze, e decentralizacja to !przeciwie stwo centralizacji, czyli proces, w ramach którego w adza sprawowana dot d przez centralne organy polityczne i administracyjne, odpowiedzialne wobec jednego o rodka, zostaje przekazana wielu quasi-autono11 Kwame Gyekye (ur. w 1939 r.) " wybitny Þ lozof z Ghany. Doktoryzowa si na Harvardzie. Jest profesorem Þ lozoÞ i na University of Ghana, wyk ada te okresowo w Temple University w FiladelÞ i. W swoim pi miennictwie porusza przede wszystkim spo eczne i polityczne problemy pa stw Afryki Subsaharyjskiej. Zajmuje si równie my leniem zbiorowym u ludów Akan, afryka skimi warto ciami kulturowymi (zob. M. Szupejko, Afryka ska to samo u progu XXI wieku. Angloj zyczna literatura Czarnej Afryki i jej twórcy, Wydawnictwo Naukowe Askon, Warszawa 2007, s. 135"136) oraz zagadnieniem konceptualizacji cz owieka w my leniu afryka skim (zob. K. Trzci ski, Cz owiek w rozumieniu afryka skim, !Przegl d FilozoÞ czny. Nowa seria# 3: J. Ho ówka (red.), Status cz owieka. Problemy Þ lozoÞ czne, naukowe i religijne, 2009, zw aszcza s. 261 i 270"279). 12 K. Gyekye, Tradition and Modernity: Philosophical Ress ections on the African Experience, Oxford University Press, Oxford 1997. 13 Por. E. Irobi, A. O. Agwuele, op. cit., s. 33 i 43. Irobi i Agwuele wierz , e wprowadzenie w Nigerii prezydentury rotacyjnej, wychodz cej naprzeciw istniej cym tam g bokim podzia om etnicznym, zlikwiduje proceder wykorzystywania etniczno ci w realizacji partykularnych interesów ekonomicznych przez cz onków nigeryjskiej klasy politycznej, po o y kres marginalizacji i alienacji ma ych grup etnicznych i da im poczucie faktycznej przynale no ci do pa stwa, a tak e zach ci je do rozwoju innych pokojowych i sprawiedliwych form uczestniczenia w polityce. 34 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski micznym organom, które formu uj i realizuj polityk w poszczególnych regionach, reaguj c na zmienne potrzeby lokalne#14. Gyekye czy jednak decentralizacj g ównie z mo liwo ci urzeczywistnienia idei sprawiedliwo ci gospodarczej, która mia aby polega na sprawiedliwym podziale zasobów i projektów rozwojowych pomi dzy ró ne cz ci pa stwa, a zatem i ró ne grupy etniczne. Tymczasem, zgodnie z pogl dami Scrutona, decentralizacja !wydaje si le e gdzie po rodku mi dzy zwyk $dekoncentracj % (delegacj w adzy do lokalnych urz dników) a federacj (podzia em wewn trznej suwerenno ci)#15. Takie rozumienie poj cia decentralizacji nie jest jednak powszechne. Andrew Heywood pisze, e decentralizacja !jest zwykle rozumiana w odniesieniu do poszerzenia lokalnej autonomii poprzez przekazywanie uprawnie i obowi zków przez w adz centraln # na ni szy poziom (regionalny, prowincjonalny, lokalny)16. Jest to do szerokie pojmowanie sedna decentralizacji, zw aszcza, e Heywood omawia w nast pnej kolejno ci takie terminy jak !dewolucja# i !federalizm#. Równie w przypadku Gyekyego nie wiadomo do ko ca, czy gha ski Þ lozof pisz c o decentralizacji ma na my li oddanie cz ci w adzy centralnej rz dowi federalnemu czy samorz dom lokalnym. Nieprecyzyjno rozwa a Gyekyego pozwala jedynie domy la si , na czym projekt decentralizacyjny móg by polega . Wiara w to, e scedowanie w adzy z poziomu centralnego na regionalny mia oby przybli y Afrykanów do realizacji idea u sprawiedliwo ci gospodarczej w pa stwie mo e sugerowa , e Gyekye postuluje federalizacj afryka skiego pa stwa. Je li jest tak w rzeczy samej, to Gyekye zdaje si jednak dostrzega tylko dobr stron decentralizacji rozumianej w znaczeniu federalizacji. Obok kwestii wiary w sprawiedliwo gospodarcz snuje bowiem przypuszczenia, e decentralizacja wzbudza aby w ród Afrykanów poczucie przynale no ci do pa stwa i rodzi aby wi ksz ch uczestniczenia w wysi kach zmierzaj cych do jego rozwoju. Cho z pewno ci federalizacja w spo ecze stwie wieloetnicznym mo e przynie istotne korzy ci, to jednak mo e te czy si z powa nymi zagro eniami. I tak na przyk ad Gyekye nie liczy si z kwesti tego, e decentralizacja rozumiana jako federalizacja mo e prowadzi do podkre lania etnicznych odr bno ci w ramach pa stwa, a bronienie regionalnych interesów mo e by de facto wzmacnianiem etnicznych partykularyzmów, na czym z pewno ci Gyekyemu nie zale y. Z kolei decentralizacja pa stwa postrzegana z perspektywy utworzenia wybieranej na zasadach demokratycznych samorz dowej w adzy lokalnej wydaje si nie wzmacnia etniczno ci i raczej nie 14 R. Scruton, S ownik my li politycznej, prze . T. Biero , Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2002, s. 63. 15 R. Scruton, Dictionary of Political Thought, 3rd edition, Palgrave Macmillan, New York 2007, s. 165. 16 A. Heywood, Key Concepts in Politics, Palgrave Macmillan, New York 2000, s. 237. 35AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim niesie ze sob zagro enia rozwojem separatyzmu. Jednak e gdyby przyj tez , e decentralizacja mia aby polega po prostu na scedowaniu cz ci w adzy centralnej do lokalnych organów samorz du, trudno by oby oczekiwa , aby rozwi zanie takie by o wystarczaj co efektywne dla wprowadzenia w ycie postulowanej przez Gyekyego sprawiedliwo ci gospodarczej17. Ogólnie rzecz bior c, wprowadzenie w ycie koncepcji decentralizacji w adzy oraz prezydentury rotacyjnej mog oby, w mniemaniu Gyekyego, sta si symbolem realnej równo ci wszystkich grup etnicznych w afryka skim pa stwie. Symbolika za , jak uwa a gha ski Þ lozof, mo e mie ogromne znaczenie w procesie zbli ania do siebie ludzi o ró nej przynale no ci etnokulturowej. Diabe tkwi w szczegó ach Koncentruj c si ponownie na idei prezydentury rotacyjnej nale y podkre li , e ex deÞ nitione obni a ona si politycznego dzia ania i wp ywów jednostki sprawuj cej najwy szy urz d w pa stwie18. Z rozwa a Gyekyego mo na wnioskowa , e zgodnie z jego zamys em prezydentury rotacyjnej g ówna w adza w afryka skim pa stwie pozostawa aby w r kach parlamentu i zatwierdzanej przeze rady ministrów. Prezydent zapewne nie by by szefem rz du. Przywódca pa stwa móg by sprawowa sw funkcj na przyk ad przez jeden rok19. Przypuszczenie o krótkim okresie sprawowania w adzy prezydenckiej przez 17 Na temat zamys u decentralizacji w adzy w afryka skim pa stwie zob. szerzej K. Gyekye, Tradition and Modernity..., s. 91. 18 Tak by o i jest w pa stwach, w których funkcjonowa o lub wspó cze nie funkcjonuje przywództwo rotacyjne. Prawid owo ta jest by mo e najlepiej widoczna na przyk adzie Szwajcarii, gdzie rola Prezydenta Federacji, który urz duje przez jeden rok, ma w du ej mierze charakter reprezentacyjny. Wszystkie decyzje siedmiu radców federalnych tworz cych kolektywn g ow pa stwa (Rad Federaln ) s podejmowane na zasadzie kolegialno ci. Zob. szerzej K. Kociubi ski, Systemy polityczne Austrii, Niemiec i Szwajcarii, Dolno l ska Szko a Wy szej Edukacji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Wroc aw 2003, s. 101, gdzie autor wymienia równie najistotniejsze kompetencje szwajcarskiej Rady Federalnej. Zob. tak e Rozdzia 3, Konstytucja Federalna Konfederacji Szwajcarskiej z 18 kwietnia 1999 r., w: ibidem, s. 297"298. O zasadzie supremacji parlamentu w ustroju konstytucyjnym Szwajcarii i jej stosowaniu w praktyce zob. P. Sarnecki, Zgromadzenie Federalne. Parlament Konfederacji Szwajcarskiej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995, s. 7. Ograniczenie uprawnie jednostki nie musi jednak oznacza niewielkich kompetencji kolegialnej g owy pa stwa. wiadczy o tym zw aszcza przyk ad Bo ni i Hercegowiny, gdzie jej uprawnienia s bardzo rozbudowane. Na ten temat zob. zw aszcza art. V i art. IV, par. 3g, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny z 1 grudnia 1995 r., www.servat.unibe.ch/icl/bk00000_.html 19 Por. ustrój pa stwowy Republiki Bo ni i Hercegowiny, gdzie zgodnie z konstytucj z 1995 r. funkcjonuje kolegialna g owa pa stwa. Jest to Prezydium Republiki sk adaj ce si z 3 osób: muzu manina, Chorwata i Serba. Do istotnych prerogatyw Prezydium Republiki nale y nominacja premiera oraz odpowiedzialno za polityk zagraniczn pa stwa. Cz onkostwo w Prezydium jest czteroletnie i pochodzi z elekcji powszechnej. Muzu manin i Chorwat s wybierani przez wyborców w Federacji Muzu ma sko-Chorwackiej, która stanowi ok. 51& powierzchni ca ego pa stwa, za Serb wybierany jest przez ludno Republiki Serbskiej, która stanowi ok. 49& terytorium Republiki Bo ni i Hercegowiny. Przewodnictwo Prezydium Republiki zmienia si co 8 miesi cy i sprawuje je kolejno ka dy z jego cz onków, który w rezultacie w trakcie jednej kadencji jest przewodnicz cym 36 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski reprezentanta ka dej grupy etnicznej bierze si st d, e w przeci tnym pa stwie afryka skim zamieszkuje wiele tego rodzaju grup. Je li przedstawiciel ka dej grupy mia by z czasem zasi na najwy szym urz dzie w pa stwie, prezydent musia by zmienia si cz sto, a to raczej wyklucza oby powierzenie g owie pa stwa kompetencji w zakresie prowadzenia kluczowych spraw, na przyk ad wp ywu na bie c polityk gospodarcz czy na przeprowadzanie reform, co mo e trwa przez wiele lat. W tym miejscu zarysowuje si problem wykonalno ci propozycji przedstawianej przez Gyekyego. Przede wszystkim nale y podkre li , e w pa stwach, w których istnieje rotacyjno prezydentury, zw aszcza za , jak si wydaje, w efektywnych systemach ustrojowych Szwajcarii oraz Bo ni i Hercegowiny, krótka kadencja kolejnego prezydenta nie poci ga za sob konieczno ci cz stego organizowania wyborów na ten urz d. Jest tak dlatego, e podobnie jak w przypadku dyrektoriatu g owa pa stwa ma charakter kolegium sk adaj cego si z kilku cz onków wybieranych jednorazowo albo w wyborach powszechnych, jak ma to miejsce w Bo ni i Hercegowinie (oraz na Komorach20), albo przez parlament, jak ma to miejsce w Szwajcarii. W okresie kadencji kolegium, która w wymienionych przypadkach jest czteroletnia, jego cz onkowie, prócz kazusu Komorów, pe ni rotacyjnie funkcj przewodnicz cego kolegium i zarazem prezydenta pa stwa. Szczególne rozwi zanie zosta o zastosowane na Komorach, gdzie, cho g owa pa stwa ma charakter kolegialny, to realn w adz dzier y prezydent posiadaj cy liczne i wa ne kompetencje, zw aszcza za przewodniczy przez 4 lata rz dowi. Na mocy konstytucji z 2001 r. ustanowiony zosta tu system, zgodnie z którym co 4 lata nast puje rotacja stanowiska prezydenta mi dzy 3 autonomicznymi regionami (wyspami) wchodz cymi w sk ad pa stwa: Wielkim Komorem, Nzwani i Mwali. Gdy prezydentem jest przedstawiciel jednej z trzech wysp, po jednym stanowisku wiceprezydenta przypada reprezentantowi ka dej z dwóch pozosta ych wysp. Prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych. Zgodnie z porozumieniem zawartym przez g ówne si y polityczne, pierwszym prezydentem zosta w 2002 r. przedstawiciel Wielkiego Komoru, wyspy najwi kszej i najludniejszej. W 2006 r. stanowisko prezydenta obj przedstawiciel Nzwani. W 2011 r. (z opó nieniem spowodowanym sporami politycznymi) na urz dzie prezydenta ma zasi reprezentant Mwali, najmniejszej i najmniej ludnej z 3 wysp. Pierwsza tura wyborów prezydenckich na Komorach odbywa si wy cznie na tej wyspie, z której ma podwukrotnie i w sumie pe ni t rol przez okres 16 miesi cy. Zob. art. V, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny, op. cit., oraz K. A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, P. Za ski, Wspó czesne ustroje pa stwowe, w: K. A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Spo ecze stwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Aspra-JR, Warszawa 2002, s. 405. 20 Pierwotnie cz onkowie kolegialnej Rady Unii na Komorach mieli by wybierani przez parlament (Zgromadzenie Unii). Zob. K. Trzci ski, Geneza secesji a perspektywy reintegracji terytorialnej pa stwa. Przyk ad Komorów, !Studia Mi dzynarodowe#, 1"2, 2004, s. 262. 37AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim chodzi prezydent pa stwa. Druga tura ma ju charakter ogólnonarodowy i przechodz do niej 3 kandydaci, którzy zdobyli w pierwszej turze najwi ksz liczb g osów21. Proponuj c rotacyjno prezydentury w afryka skim pa stwie, Gyekye w ogóle jednak nie wspomina o kolegialnym charakterze g owy pa stwa. Je li zatem proponowana przez Þ lozofa instytucja nie mia aby charakteru kolegialnego, oznacza oby to zapewne cz st elekcj ka dorazowo poprzedzon kampani wyborcz , je li wzi pod uwag wielo grup etnicznych zamieszkuj cych afryka skie pa stwo i w konsekwencji przyj krótki okres kadencji prezydenta. Takie rozwi zanie z pewno ci nie sprzyja oby stabilno ci politycznej pa stwa, przez któr w tym przypadku rozumiem koncentrowanie si egzekutywy oraz legislatywy na rozwi zywaniu codziennych i d ugookresowych wyzwa oraz problemów spoeczno-ekonomicznych w pa stwie. Wieloetniczno a rotacyjno prezydentury Gha ski Þ lozof chcia by, co jest bardzo istotne, aby w systemie prezydentury rotacyjnej ka da grupa etniczna z czasem doczeka a si swego przedstawiciela na urz dzie prezydenta22. Gyekye pisze, e wcze niej czy pó niej !najwy szy urz d polityczny w pa stwie b dzie sprawowany przez osoby ze wszystkich grup wielonarodowego23 pa stwa# i dodaje, e !tam, gdzie mniejszo ciowe grupy etnokulturowe czuj , i z racji ich ma ej liczebno ci s na zawsze skazane na polityczne peryferie, a tym samym na bezsilno " zupe nie nie b d c w stanie faktycznie wp ywa na sprawy pa stwowe w jakikolwiek istotny i dostrzegalny sposób " kocio niezadowolenia i rozczarowania nigdy nie przestanie wrze , czego nast pstwa mog zagrozi przysz ej integralno ci wielonarodowego pa stwa#24. Podchodz c do tej kwestii pragmatycznie nale y jednak uzna , e w systemie prezydentury rotacyjnej powinien odgrywa znaczenie stopie udzia u grupy etnicznej czy narodowej w ca ym spo ecze stwie afryka skiego pa stwa. Je li bowiem hipotetycznie rzecz bior c w Ghanie zamieszkiwa oby na przyk ad 200 Tuaregów, to zgodnie z za o eniami Gyekyego, ich reprezentant równie mia by prawo do obj cia prezydentury z klucza etnicznego. Gdy w pa stwie zamieszku21 Zob. szerzej R. J. Harrison Church, The Comoros, w: Africa South of the Sahara 2009, Routledge, London 2009, s. 272"274 oraz art. 12 i 13, Ustawa Zasadnicza Unii Komorów z 23 grudnia 2001 r., www.chr.up.ac.za/hr_docs/constitutions/docs/ComorosC&20(english&20summary)(rev).doc 22 Por. E. Irobi, A. O. Agwuele, op. cit., s. 33 i 42. Autorzy chwal rozwa an przez cz nigeryjskich intelektualistów oraz klasy politycznej propozycj wprowadzenia w Nigerii rotacji prezydentury mi dzy 6 strefami etnicznymi o nazewnictwie geograÞ cznym (South-East, South-South, South-West, Nort-East, North-West, North-Central). Propozycja ta by a jednym z tematów konferencji dotycz cych reform ustrojowych, które obradowa y w Nigerii w latach 1994"95 i w 2005 r. Zob. te A. Obi, Lets Rotate the Presidency, www.onlinenigeria.com/articles/ad.asp?blurb=65 23 Gyekye u ywa poj !naród# oraz !grupa etnokulturowa# w sensie grupy etnicznej. 24 K. Gyekye, Tradition and Modernity..., s. 90. 38 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski j cz onkowie na przyk ad kilkudziesi ciu grup etnicznych, logicznym wyj ciem z sytuacji wydaje si zatem ustanowienie jakiego progu zwi zanego z procentow partycypacj danej grupy w spo ecze stwie. Przekroczenie tego progu dawa oby grupie etnicznej prawo do obj cia z czasem urz du prezydenta przez jej przedstawiciela. W ten sposób mo na by ustali na przyk ad próg 1&. Grupy, których udzia w spo ecze stwie wieloetnicznego pa stwa by by ni szy, mog yby mie prawo (by mo e równie na zasadzie elekcji i rotacji) do wystawiania kandydatów na stanowisko wiceprezydenta, którego kompetencje powinny zosta jasno okre lone. Oczywi cie w ten sposób grupy o ma ej liczebno ci by yby w pewnym sensie dyskryminowane, cho patrz c na to z perspektywy ich mniejszo ciowego charakteru, mo na by to równie dobrze uzna za dyskryminacj pozytywn . Po ytek z takiego rozwi zania polega by zapewne na jego wykonalno ci oraz bardziej realnej reprezentatywno ci ni w przypadku dopuszczenia do sprawowania prezydentury przedstawicieli grup etnicznych, których procentowy udzia w spo ecze stwie jest minimalny czy wr cz znikomy. Istniej równie i inne wyzwania dla wprowadzenia w ycie koncepcji prezydentury rotacyjnej w wieloetnicznym pa stwie. Je li bowiem zosta by przyj ty przedstawiony tu pomys progu procentowego i ustalono by kolejno sprawowania urz du prezydenckiego przez przedstawicieli ró nych grup etnicznych w perspektywie na przyk ad 50 lat, co sta oby si , gdyby liczebno jakie grupy spad a poni ej progu 1&, zanim jej przedstawiciel obj by urz d prezydenta? I odwrotnie, co wydarzy oby si , gdyby jaka grupa nie uj ta w pierwotnych ustaleniach dotycz cych kolejno ci sprawowania prezydentury przez przedstawicieli poszczególnych grup etnicznych zwi kszy aby swój udzia w spo ecze stwie i przekroczy aby próg 1&? Ponadto, kto ustala by dok adn procentow liczebno zw aszcza ma ych grup etnicznych w spo ecze stwie, oraz wed ug jakich i w jaki sposób przyj tych kryteriów? Wreszcie, co z osobami, które chcia yby ubiega si o stanowisko prezydenta, ale ich pochodzenie etniczne by oby mieszane, o co nietrudno zw aszcza w du ych miastach Afryki. Czy musia yby one zadeklarowa przynale no tylko do jednej ze swych grup pochodzenia, czy mog yby startowa w wyborach prezydenckich jako reprezentanci na przyk ad dwóch grup etnicznych (ze strony ojca oraz matki)? Konkluzje: w tpliwo ci i nadzieje Ka da próba zmaterializowania wizji nakre lonej przez Gyekyego z pewno ci niesie ze sob rozmaite znaki zapytania. Gdyby jednak znale rozwi zanie problemu nierównego w wi kszo afryka skich pa stw dost pu do w adzy zw aszcza maych grup etnicznych, to sama realizacja koncepcji prezydentury rotacyjnej w Afryce nie wydaje si by trudna do wyobra enia. Dla jej urzeczywistnienia nale a oby 39AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim konstytucyjnie wyznaczy kryteria okre laj ce kolejno , w jakiej reprezentant danej grupy etnicznej pe ni by w adz prezydenck w pa stwie25. Aby jednak z czasem nie podejmowano prób zmiany prawa na przyk ad na niekorzy grup etnicznych, których przedstawiciele jeszcze nie sprawowali prezydentury, trzeba by zapewne uzna przepisy konstytucyjne odnosz ce si do kwestii urz du prezydenckiego za nienaruszalne przez okres, w którym przedstawiciel ka dej uprawnionej grupy rz dzi by przez jedn kadencj . Gdyby zatem w jakim pa stwie by o na przyk ad 25 grup etnicznych z ponad 1& udzia em w spo ecze stwie, a kadencja prezydenta trwa aby 1 rok, przepisy dotycz ce prezydentury rotacyjnej mo na by nowelizowa dopiero po 25 latach. Ale i tu nasuwa si w tpliwo . Co bowiem uczyni w przypadku, gdyby instytucja prezydentury rotacyjnej w ustalonych ju na wiele lat ramach prawnych okaza a si nieefektywna czy te po prostu le skonstruowana, cho by na p aszczy nie relacji i podzia u kompetencji mi dzy prezydentem i wiceprezydentem (wiceprezydentami), prezydentem a premierem (w sytuacji, gdyby prezydent nie by jednocze nie szefem rz du) b d g ow pa stwa a parlamentem. Rozwi zywaniem ewentualnych problemów, które mog yby zaistnie w realizacji instytucji prezydentury rotacyjnej (na przyk ad usuni cia prezydenta z urz du) móg by si zapewne zajmowa sprawnie dzia aj cy26 trybuna stanu, którego sk ad by mo e równie powinien w jaki sposób odzwierciedla ró norodno etniczn pa stwa. W przypadku, gdyby kadencja prezydenta zosta a z jakich powodów skrócona, urz d ten móg by zosta obj ty (by mo e ponownie w wyniku wyborów b d raczej wed ug kolejno ci miejsc uzyskanych w ostatniej elekcji) przez innego przedstawiciela tej samej grupy etnicznej, lecz tylko do ko ca kadencji przypadaj cej tej grupie. Wracaj c jednak do istoty omawianej instytucji, je li na przyk ad w latach 2015"2016 prezydentem Ghany mia by zosta reprezentant grupy etnicznej Akan, to wówczas ka da z partii politycznych w kraju mog aby zaproponowa kandydata wywodz cego si w a nie spo ród Akan. Mog aby go równie wspiera Þ nansowo. Kandydatów mog aby te proponowa okre lona liczebnie grupa obywateli. W elekcji powszechnej spo ecze stwo wybiera oby prezydenta wy cznie spo ród kandydatów wywodz cych si z Akan. Tym niemniej, mimo e urzeczywistnienie przedstawionej przez Gyekyego koncepcji prezydentury rotacyjnej wydaje si wzgl dnie proste, nawet bior c pod uwag wszelkie obiekcje zwi zane z kwestiami formalnymi, to sam zamys i jego za o enia rodz w tpliwo ci znacznie powa niejszej natury konceptualnej. Przytocz tu kilka z nich. Jedna dotyczy kwaliÞ kacji, na podstawie których, jak wierzy gha ski Þ lozof, 25 By mo e najprostszym rozwi zaniem by oby po prostu losowanie kolejno ci pe nienia urz du prezydenckiego przez przedstawicieli grup etnicznych. 26 By oby to istotne zw aszcza wówczas, gdyby kadencja prezydenta by a krótka. 40 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski by aby wybierana g owa afryka skiego pa stwa w sytuacji funkcjonowania instytucji prezydentury rotacyjnej. Gyekye pisze, e !gdy przyjdzie kolej danej grupy, aby dostarczy a prezydenta ca emu wielonarodowemu pa stwu, ka da z rozmaitych partii politycznych (') nominuje jedn osob z tej w a nie grupy etnokulturowej jako swego kandydata na prezydenta, którego na podstawie jego kwaliÞ kacji w oÞ cjalnych wyborach wybierze ca e spo ecze stwo#27. Filozof nie t umaczy jednak, co oznaczaj wspomniane kwaliÞ kacje. Czy daje je na przyk ad posiadane wykszta cenie w zakresie nauk politycznych, prawnych b d ekonomicznych, czy uzyskane do wiadczenie w której z tych dziedzin oraz dokonania yciowe kandydatów, czy te by mo e o odpowiednich kwaliÞ kacjach decyduje ich ocena wystawiana przez jakie osoby zaufania publicznego? Ka dy z kandydatów ubiegaj cych si o urz d prezydenta b dzie przecie posiada pewne kwaliÞ kacje. Czy zatem wybory prezydenckie nale a oby potraktowa jako konkurs kwaliÞ kacji? Jeden kandydat ma takie kwaliÞ kacje a drugi inne, za obywatele mogliby wybra na prezydenta tego, którego kwaliÞ kacje wi kszo ci z nich bardziej by si podoba y. Gyekye zdaje si jednak zapomina , e coraz cz ciej o wyniku wyborów w porz dku demokratycznym nie decyduj kwaliÞ kacje, jakkolwiek by je pojmowa , a nawet cz sto nie pogl dy kandydata, które na u ytek ró nych grup wyborców s niejednokrotnie odmienne. Istotniejszy jest raczej sposób ich wyra ania oraz wizerunek polityka, kreowany przez jego sztab wyborczy. Kolejna w tpliwo natury konceptualnej dotyczy zgodno ci idei prezydentury rotacyjnej z sam istot demokracji. Co prawda, zgodnie z zamys em Gyekyego, dopuszczenie do urz du prezydenckiego reprezentanta ka dej grupy etnicznej w pa stwie wydaje si , z komunitaria skiego punktu widzenia28, rozwi zaniem sprawiedliwym i egalitarnym, jednak e patrz c z perspektywy bardziej indywidualistycznej czy te liberalnej, rozwi zanie to mo na by zarazem uzna za sprzeczne z demokracj jako tak . Ogranicza ono bowiem powszechny dost p do stanowiska prezydenta obywatelom pa stwa, którzy nie chc startowa w wyborach z klucza etnicznego lub czeka wiele lat a stanowisko to przypadnie grupie etnicznej, z której si wywodz . Rozwi zanie to mo e zatem stanowi ograniczenie jednej z podstawowych zasad liberalnej demokracji, zgodnie z któr ka dy obywatel 27 K. Gyekye, Tradition and Modernity..., s. 90. 28 Gyekye jest zwolennikiem Þ lozoÞ i umiarkowanego komunitaryzmu, zgodnie z któr w relacjach spo ecznych obowi zki jednostki powinny przewa a nad jej prawami, lecz te drugie równie winny by szanowane i piel gnowane przez wspólnot , której jednostka jest cz onkiem. Zob. szerzej K. Gyekye, Person and Community in African Thought, w: P.H. Coetzee, A. P. J. Roux (red.), The African Philosophy Reader, Routledge, London 1998, s. 317"334; idem, Person and Community in African Thought, w: K. Wiredu, idem (red.), Person and Community: Ghanaian Philosophical Studies I, The Council for Research in Values and Philosophy, Washington D.C. 1992, s. 101"122; idem, An Essay on African Philosophical Thought: The Akan Conceptual Scheme: Revised Edition, Temple University Press, Philadelphia 1995, s. 154"162. 41AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim mo e ubiega si o urz d polityczny w pa stwie29. Co wi cej, rozwi zanie proponowane przez Gyekyego zmniejsza szanse na obj cie stanowiska prezydenta przez kompetentn jednostk , która mo e dzia a na scenie politycznej i mie ambicje zostania g ow pa stwa niezale nie od etnicznej rotacji prezydentury. Oczywi cie, taka jednostka mo e zawsze wzi udzia w wyborach do parlamentu i zosta na przyk ad premierem o kompetencjach wi kszych od prezydenta, co nie umniejsza jednak zarzutu o jej ograniczonym w proponowanym rozwi zaniu dost pie do urz du prezydenta. Zapewne najci szy zarzut, jaki mo na wytoczy wobec propozycji Gyekyego to ten, e prezydentura rotacyjna wzmacnia znaczenie etniczno ci zamiast je niwelowa 30. Gha ski Þ lozof mo e zatem de facto pog bi problem, z którym próbuje walczy 31. Chocia bowiem w sytuacji rotacji prezydentury mi dzy grupami etnicznymi ogó obywateli mia by g osowa zawsze na którego z kandydatów jednej grupy etnicznej, co potencjalnie mog oby pomóc w budowaniu ponadetnicznej to samo ci obywatelskiej Afrykanów, to nic nie gwarantuje, e do wyborów na urz d prezydenta, którego kompetencje by yby zapewne ograniczone, poszliby cz onkowie innych grup ni ta, z której pochodzi kandydat. Zawsze istnieje ryzyko, e ka de kolejne wybory by yby po prostu wyborami jednej grupy etnicznej. Ponadto legitymacja prezydenta wybranego przy niskiej frekwencji wyborczej mog aby by podwa ana przez jego ewentualnych oponentów politycznych, na przyk ad wywodz cych si z innych grup etnicznych. Mo na za o y , e proponowane rozwi zanie tak e w inny sposób utrwala oby etniczne podzia y. Mog oby si tak sta cho by poprzez krytyk dzia a urz duj cej g owy pa stwa b d w drodze badania czy te kwestionowania pochodzenia kandydatów wywodz cych si z dwóch grup etnicznych. O takich kandydatów zapewne nie by oby trudno w du ych miastach Afryki, gdzie ludno jest w wi kszym stopniu heterogeniczna ni na prowincji. Ponadto, gdyby w pa stwie, w którym mieszka kilkaset grup etnicznych, dla celów wykonalno ci koncepcji prezy29 Po spe nieniu okre lonych zwykle w ustawie zasadniczej wymogów, zw aszcza dotycz cych wieku b d posiadania pe ni praw wyborczych. 30 Podobne zarzuty wysuwane bywaj pod adresem ewentualnego zastosowania w Afryce rozwi za demokracji konsocjonalnej (uzgodnieniowej), które wydaj si pasowa do spo ecze stw wieloetnicznych. Konsocjonalizm zak ada m.in.: rz dy wielkiej koalicji, w sk ad której mog wchodzi przedstawiciele wszystkich odmiennych grup etnicznych w pa stwie; autonomi kulturow dla grup etnicznych; system proporcjonalny w reprezentacji politycznej oraz przy mianowaniu pracowników s u by cywilnej; weto mniejszo ci etnicznych w odniesieniu do spraw dotycz cych ich autonomii oraz fundamentalnych praw. Zob. szerzej zw aszcza A. Lijphart, Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration, Yale University Press, New Haven 1977. Na temat afryka skiej krytyki rozwi za konsocjonalnych zob. G. M. Carew, Democratic Transition in Postcolonial Africa: A Deliberative Approach, Edwin Mellen Press, Lewiston NY 2006, s. 79"84. 31 Na temat koncepcji !metanarodu# autorstwa Gyekyego, która ma w zamierzeniu likwidowa problemy zwi zane z wieloetniczno ci w afryka skim pa stwie zob. idem, Tradition and Modernity', s. 77"114. 42 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski dentury rotacyjnej, przyj wspomniany ju próg procentowy, to dzia ania takie w jeszcze wi kszym stopniu mog yby pog bia zainteresowanie ró nicami etnicznymi zamiast tonizowa ich znaczenie. Z kolei nigeryjski intelektualista M. J. Balogun32 obawia si , e wprowadzenie prezydentury rotacyjnej w afryka skim pa stwie pog bi oby takie wyzwania i problemy jak klientelizm oraz korupcja. Brakuje jednak empirycznych przes anek, które mog yby t obaw potwierdzi , za jak s usznie zauwa aj Emmy Irobi i Anthony O. Agwuele33, ró nego rodzaju nadu ycia mog dotyczy ka dej instytucji ustrojowej. Bardziej prawdopodobna wydaje si nadzieja Gyekyego, e wprowadzenie prezydentury rotacyjnej wp yn oby na tworzenie mi dzyetnicznych relacji opartych na zaufaniu i szacunku oraz sta oby si istotnym symbolem równo ci ogó u grup etnicznych wspólnie zamieszkuj cych afryka skie pa stwo. Tym niemniej, tak jak ma to miejsce na przyk ad w Szwajcarii oraz Bo ni i Hercegowinie, ustanowienie w afryka skim pa stwie instytucji prezydenta rotacyjnego musia oby zapewne sta si jednym z wielu rozwi za ustrojowych ograniczaj cych czy wr cz likwiduj cych dominacj najliczniejszych lub najsilniejszych grup etnicznych. W ród tych rozwi za wart rozpatrzenia jest postulowana zarówno przez Gyekyego jak i Akego decentralizacja, a nawet federalizm34, podobnie jak wprowadzenie dwuizbowego parlamentu, w którym jedna z izb by mo e powinna odzwierciedla istniej c w pa stwie ró norodno etniczn 35. Warto by równie zastanowi si nad zastosowaniem w afryka skim pa stwie takich rozwi za ustrojowych jak:  urz d wiceprezydentów (jak ma to miejsce w Szwajcarii36 i na Komorach37), którzy pochodziliby z innej grupy etnicznej ni prezydent;  rotacja stanowiska premiera lub obsadzanie stanowisk wicepremierów wed ug klucza etnicznego (jak ma to miejsce w Bo ni i Hercegowinie)38; 32 M. J. Balogun, Enduring Clientelism, Governance Reform and Leadership Capacity: A Review of the Democratization Process in Nigeria, *Journal of Contemporary African Studies#, 15, 2, 1997, za: E. Irobi, A. O. Agwuele, op. cit., s. 43. 33 E. Irobi, A. O. Agwuele, op. cit., s. 43. 34 Szwajcaria oraz Bo nia i Hercegowina s pa stwami zdecentralizowanymi. Oba te kraje oraz Komory s federacjami. 35 Bikameralne legislatury istniej w Szwajcarii oraz Bo ni i Hercegowinie. Na temat ich sk adu i sposobu wybierania zob. szerzej np. P. Sarnecki, op. cit., s. 9"11 oraz art. IV, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny, op. cit. 36 W Szwajcarii wiceprezydenta podobnie jak prezydenta federalnego wybiera parlament (Zgromadzenie Federalne) ze sk adu kolegialnej Rady Federalnej (rz du). Zob. szerzej Z. Czeszejko-Sochacki, System konstytucyjny Szwajcarii, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2002, s. 59 oraz P. Sarnecki, op. cit., s. 30. 37 Wiceprezydenci s na Komorach wybierani razem z prezydentem w wyborach powszechnych. Zob. art. 13, Ustawa Zasadnicza Unii Komorów, op. cit. 38 Zob. art. V, par. 4b, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny, op. cit. W Szwajcarii i na 43AFRYKA 3132 (2010 r.) Kilka uwag o koncepcjiprezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim  rotacja lub podzia urz dów przewodnicz cych i wiceprzewodnicz cych izb parlamentu39;  oparte na parytecie etnicznym kworum niezb dne dla zaistnienia prawomocnoci uchwalanych aktów prawnych w jednej z izb parlamentu40;  parytet etniczny czy regionalny w podziale stanowisk rz dowych41, a nawet jaki dalej id cy rodzaj wspólnych rz dów najwi kszych partii politycznych w pa stwie42. Powracaj c do samej koncepcji prezydentury rotacyjnej, wydaje si , e w sytuacji jej wdra ania w Afryce warto by oby skorzysta z rozwi za ju istniej cych w Szwajcarii oraz w Bo ni i Hercegowinie, w tym zw aszcza z instytucji kolegialnej g owy pa stwa sk adaj cej si z cz onków wybieranych, jak proponuje Gyekye, w wyborach powszechnych, lecz raz na pewn liczb lat. W realiach wieloetnicznego pa stwa afryka skiego takie kolegium liczy oby wielu cz onków, ale te , jak podpowiada historyczny ju przyk ad francuskiego dyrektoriatu, mogliby oni kolejno zostawa jego przewodnicz cymi jedynie na okres na przyk ad trzech miesi cy. Kolejno przewodnictwa mog aby zosta ustalona w drodze losowania. Takie rozwi zanie zapewne nadal musia oby wi za si z kwesti procentowego progu okre laj cego udzia w spo ecze stwie grup etnicznych, których przedstawiciele mieliby prawo do zasiadania w kolegium. Po ytek z kolegialno ci wi za by si jednak z wyeliminowaniem zbyt cz stych wyborów g owy pa stwa. Last but not least, dla wprowadzenia w afryka skim pa stwie tak daleko id cej zmiany ustrojowej jak ustanowienie rotacyjno ci prezydentury przede wszystkim musi istnie wola polityczna zarówno po stronie rz dz cych jak i opozycji. Dla elit rz dz cych w autorytarnych czy quasi-demokratycznych pa stwach Afryki, z przyczyn oczywistych nie wydaje si ciekaw opcj transformacja polityczna w istotny sposób uszczuplaj ca ich w adz . Problem wydaje si jednak jeszcze powa niejszy, bowiem, jak wskazywa Ake43, opozycja polityczna w afryka skich pa stwach nie jest, jego zdaniem, wcale zainteresowana rzeczywistymi zmianami strukturalnymi ustroju pa stwowego, a jedynie zdobyciem w adzy z ca ymi jej Komorach nie istnieje urz d premiera. 39 Tak jest np. w Szwajcarii (zob. P. Sarnecki, op. cit., s. 8) oraz Bo ni i Hercegowinie (zob. art. IV, par. 3b, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny, op. cit.). 40 Tak jest np. w Bo ni i Hercegowinie w przypadku Izby Ludowej (izby wy szej). Zob. art. IV, par. 1b, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny, op. cit. 41 Tak jest np. na Komorach (zob. R. J. Harrison Church, op. cit., s. 279); w Szwajcarii (zob. Z. Czeszejko-Sochacki, op. cit., s. 59; K. Kociubi ski, op. cit., s. 101; W. Linder, Demokracja szwajcarska. Rozwi zywanie konss iktów w spo ecze stwie wielokulturowym, prze . Z. Pucek, Wydawnictwo Wy szej Szko y Pedagogicznej, Rzeszów 1996, s. 31); w Bo ni i Hercegowinie (zob. art. V, par. 4b, Konstytucja Republiki Bo ni i Hercegowiny, op. cit.). 42 Jak ma to miejsce np. w Szwajcarii. Zob. K. Kociubi ski, op. cit., s. 101!102; W. Linder, op. cit., s. 33; P. Sarnecki, op. cit., s. 30. 43 C. Ake, op. cit., zw aszcza s.160 i 190. 44 AFRYKA 3132 (2010 r.) Krzysztof Trzci ski "urokami i przywilejami#, w tym równie z urz dem prezydenckim gwarantuj cym g owie pa stwa silny wp yw na legislatur i s downictwo. Innymi s owy, opozycja w afryka skim pa stwie by mo e pragnie zdobycia w adzy zgodnie z demokratycznymi procedurami, lecz ju niekoniecznie demokratyzowania struktur tej e w adzy. Dr Krzysztof Trzci ski, politolog, jest adiunktem w Instytucie Studiów Regionalnych i Globalnych na Wydziale GeograÞ i i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego.