Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 57:2 (2016), ss.69-96 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000001453 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin Yaratma Meselesine Ezelî Fiil Olarak Bakışı EMRAH KAYA Sakarya Üniv. İlahiyat Fakültesi emrahkaya@sakarya.edu.tr Öz Yaratma veya var oluş, felsefî ve teolojik bir mesele olarak daima kelamcıların ve filozofların ana tartışma konularından birisi olmuştur. Bazen yaratmanın anlık bir fiil veya olay olarak gerçekleştiği savunulmuş, bazen de bunun ezelden başlayan bir süreç olduğu ve başlangıcının olmadığı düşünülmüştür. Bu makalede, söz konusu meselede göze çarpan açıklamalarıyla bilinen İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin yaklaşımları incelenmekte ve mukayese edilmektedir. Bu iki düşünür, temelde yaratmanın anlık bir olay olarak belli bir zamanda başlamasının mümkün olmadığını savunmaktadır. Onlara göre, hiçbir madde Allah ile beraber kadîm olamazken Allah, kemâlâtı gereği daima yaratma ve tecellî halindedir. Bu çalışma, meseleyi çeşitli yönleriyle ele aldığımızda İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin kelamcılar ve filozoflar karşısında ortak bir tavır sergilediklerini savunmaktadır. Anahtar kelimeler: İbn Arabī, İbn Teymiyye, yaratma, daimî yaratma, varoluş, ilahî tecellî, süreç Abstract Endless Manifestation and Perpetual Creation: Ibn Arabī's and Ibn Taymiyya's View of Creation as an Eternal Act Creation or becoming as a philosophical and theological problem has always been one of the main controversial issues of philosophers and theologians. It is sometimes defended that creation is an instant act or event; sometimes it is thought that creation is a process without a beginning. In this article, the approaches of Ibn Arabī and Ibn Taymiyya to the issue of creation are examined and compared. These two scholars mainly advocate that it is not possible for creation to begin at a certain time as an instant event. According to them, while nothing material can be co-eternal with God, He has always been creating and manifesting from eternity because of His perfection. This study argues that when this issue is taken in its various aspects, it will be seen that Ibn Arabī and Ibn Taymiyya stand together about the issue against both philosophers and theologians. Keywords: Ibn Arabī, Ibn Taymiyya, creation, divine manifestation, perpetual creation, process 70 Emrah Kaya Giriş I. Muḥyīddīn İbn Arabī (ö.638/1240) ve Taḳīyyuddīn Aḥmed İbn Teymiyye (ö.728/1328) İslam tarihinde düşünceleri ile tanınan, hem kendi zamanlarında belli ölçüde ses getiren hem de günümüze kadar birçok İslamî düşüncenin şekillenmesinde önemli etkiye sahip olan ve oluşturdukları ekoller göz önüne alındığında birbirlerine zıt gibi görünen iki büyük şahsiyettir. Bu makalenin amacı, ne İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin belirli bir konudaki düşüncelerinin aynılığını iddia etmek ne de ikisinin de aslında birer felsefeci olup olmadığını tartışmaktır. Amaç, İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin yaratma konusundaki benzer yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak irdelemektir. Bu karşılaştırmayı önemli kılan ve bizi bu iki düşünürü birlikte çalışmaya sevk eden bazı nedenler vardır. Bu nedenler, öncelikle bu iki düşünürün hem İslam dünyasında hem de Batı dünyasında birbirine zıt ve birbiriyle uzlaşmaz olarak görülmesi; İbn Teymiyye'nin İbn Arabī'ye yönelik çok sert eleştirileri olmasına rağmen yaratma gibi en temel teolojik meselelerden birinde dahi onunla benzerlik arz edecek düşünceler ortaya koyması; ikisinin de felsefe karşıtı duruşlarına rağmen yaratma meselesinde felsefeye yakınlaşırken benzer bir tutum sergilemeleri şeklinde sıralanabilir. Bu arada yaratma konusunu birçok İslam düşünürünün fikirlerini de kapsayacak şekilde ele almak da mümkündür. Mesela, el-Kindī (ö.252/866), el-Fārābī (ö.339/950), İbn Sīnā (ö.428/1037), İbn Ruşd (ö.595/1198), Faḫruddīn er-Rāzī (ö.606/1210), yaratma konusunda önemli düşünceler ortaya koymuşsalarsa da kısıtlı bir makalede hem İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin mezkûr meseledeki ifadelerinin karşılaştırmalı analizini yapmak hem de diğer önemli fikirleri tartışmaya dâhil etmek mümkün görünmemektedir. Her biri müstakil çalışmalar gerektirdiğinden ve makalenin odağı İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin yaratma konusundaki benzer yaklaşımlarının ortaya konulması olduğundan konuyu iki düşünürümüz ekseninde ele alacağız. II. Yaratma, teist felsefenin ve teolojinin en temel meselelerinden birisidir. Konu, çeşitli düşünürler tarafından farklı argümanlar ile farklı noktalara temas edilerek ele alınmıştır. Evrenin varoluşu, tek yaratıcıdan çokluğun ortaya çıkışı, yaratan ve yaratılan arasında varsa bir ontolojik ilişkinin mahiyeti, yaratmanın başlangıcı veya ezelî ve ebedî oluşu gibi noktalar yaratılış probleminin farklı boyutlarını oluşturmaktadır. İslam düşüncesinde AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 71 var olan yaratma teorilerinin de tüm bu boyutlar ile temas halinde olduğu bilinmektedir. Ancak, İslam düşüncesi Kur'an ayetleri ve hadisler ile şekillenmiş olduğu kadar Yunan felsefesinin izlerini de barındırmaktadır. Varlığın, var oluşun ve ilk maddenin-nedenin sorgulanması ile düşünce tarihinin başladığını söylemek mümkündür. Sokrates (ö. M.Ö. 399) öncesi dönemde Thales'in (ö. M.Ö. 546) ilk maddeyi "su" olarak belirleme girişimi de bu çabanın ilk örneklerinden sayılabilir.1 Thales'in yanı sıra tüm varlığı tek bir ilkeye dayandırma düşüncesinin hâkim olduğu ilk dönemde Anaximenes (ö. M.Ö. 525) için "hava" ilk yapı taşını ifade etmektedir. Anaximander (ö. M.Ö. 546) ise tüm zıt kavram ve varlıkları bünyesinde barındıran, onlara hayat veren, onların var oluşlarına neden olan ilkenin sınırsız, ezelî ve ebedî bir ilke olması gerektiğini düşünür. Ona göre, bu sınırsız ilke (apeiron), varlığın sonsuz bir şekilde deveran etmesine neden olan ilkedir.2 Daha sonraki dönemde yaşayan Herakleitos (ö. M.Ö. 475) için ise "ateş" evrenin kaynağını ifade etmek için kullanılır. Herakleitos'un düşüncesinde ateş, sürekli bir değişim içinde olan, belli bir düzen çerçevesinde varlığın nedeni ve idare edicisi olan ilkedir. Onun için, önemli olan, varlıktan ziyade var oluş kavramıdır. Âlem zıtların karşılıklı etkileşimiyle varlığını devam ettiren dinamik bir yapıya sahiptir. "Bir nehirde iki kez yıkanılamaz" sözü de bu bağlamda onun düşüncesinin özeti olarak gösterilebilir.3 Sokrates öncesi dönemde görebildiğimiz dinamik, sınırsız, belli bir zaman ile sınırlandırılmayan bir ilkeye dayanan var oluş düşüncesinin etkilerini daha sonraki dönemde yaşayan ve İslam düşüncesini de önemli ölçüde etkileyen filozoflardan bir olan Platon'un (ö. M.Ö. 347) öğretisinde de görmek mümkündür. Platon'a göre evren düzensiz ve kaosun hâkim olduğu bir haldeyken Demiorgos ile düzenli hale gelmiştir. Fiziksel varlığa sahip ve algılanabilir olan evren, yaratılış bakımından ezelî ve ebedî olarak nitelendirilemeyen ve sürekli değişime maruz kalan bir yapıya sahiptir. 1 Aristoteles, Metaphysics, terc. William David Ross (Indiana: Infomotions, 2001), s.5; Keimple Algra, "The Beginnings of Cosmology," A. A. Long (ed.), The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy (New York: Cambridge University Press, 1999) içinde, s.50. 2 Arnold Ehrhardt, The Beginning: A Study in the Greek Philosophical Approach to the Concept of Creation from Anaximander to St John (Manchester: Manchester University Press, 1968), s.22; Aristoteles, Physics, terc. R. P. Hardie and R. K. Gaye (Indiana: Infomotions, 2001), s.33; Algra, The Beginnings of Cosmology, s.58; Jonathan Barnes, The Presocratic Philosophers (London: Routledge, 1982), s.39. 3 Barnes, The Presocratic Philosophers, ss.60-62; Michael W. Riley, Plato's Cratylus: Argument, Form, and Structure (New York: Rodopi, 2005), s.63; Francesco Ademollo, The Cratylus of Plato: A Commentary (New York: Cambridge University Press, 2011), s.17. 72 Emrah Kaya Diğer taraftan, fiziksel varlığa sahip evrenin değişmez ve ezelî olan İdeaların birer kopyası veya yansıması olduğu unutulmamalıdır. Ayrıca Sokrat öncesi filozofların ortaya koyduğu görüşler doğrultusunda şekillenen ve evrenin yapı taşları olarak kabul edilen dört element Platon tarafından da kabul edilir. Dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi bu elementlerin –ateş, toprak, su, hava– evrende düzenli hale getirilmeden önce sonsuz bir hareket halinde olduğudur.4 Görüldüğü üzere felsefe geleneğinde var oluş ifade edilirken ezelî bir yapıya dayanan süreçten bahsedilmektedir.5 Günümüze yaklaşıldıkça Yunan felsefesinin daha da şekillendiği, sistemli olduğu gözlenebilir. Bu bağlamda Hıristiyan teolojisine etkisinin yanı sıra İslam düşüncesinde de sureti değişmekle beraber varlığı belirgin olarak görülen Yeni-Eflâtuncu düşünce göz ardı edilmemelidir. El-Kindī, elFārābī, İbn Sīnā gibi Müslüman filozoflar üzerinde derin etkiler bırakmak suretiyle İslam düşünce sistemine sirayet eden Yeni-Eflâtuncu Sudûr nazariyesi âlemin varlığının açıklanmasında birçok Müslüman düşünür ve mutasavvıf tarafından sağlam bir argüman olarak kullanılmıştır.6 Genel olarak Platon ve Aristoteles (ö. M.Ö. 322) düşüncelerinin Plotinos (ö.270) tarafından harmanlanması ve Plotinos'un kendi düşünceleriyle de zenginleştirmesi ile sistematik hüviyet kazanan Yeni-Eflâtuncu düşüncede özetle Mutlak Bir, Akıl ve Ruh'un sırasıyla sudûru ile fizik âleminin varlığa gelişi izah edilmeye çalışılmıştır. Bu düşüncede de her ne kadar fizik âlemine bir zaman tayin etmek mümkün görünse de her var oluş kendinden önceki neden ile varlığa gelebildiği için ve sonsuz karaktere sahip Mutlak Bir'in nihâi etkisi olarak görülebileceği için, âleme kıdem tayin etmek daha makuldür. Diğer bir ifadeyle, âleme maddesel bir kıdem tayin etmektense sudûr temelli bir kıdem tayin etme durumu ortaya çıkmaktadır.7 4 Plato, Timaeus and Critias, terc. Robin Waterfield (Oxford: Oxford University Press, 2008), ss.20-22. Ayrıca, James Wilberding'in de belirttiği gibi Platon'un düşüncesinde şeyler hissedilebilen ve akledilebilen diye ayrılır. Fiziksel varlığı olan hissedilebilen şeyler için bir başlangıç olsa da akledilenler daimîdir. James Wilberding, Plotinus' Cosmology: A Study of Ennead II. 1 (40): Text, Translation, and Commentary (New York: Oxford University Press, 2006), ss.6-21. 5 Mehmet S. Aydın, "Süreç (Proses) Felsefesi Işığında Tanrı-Âlem İlişkisi," Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27: 1 (1986), ss.31-87. Bkz. Daniel Dombrowski, A Platonic Philosophy of Religion (Albany: State University of New York Press, 2005) ve George Shields (ed), Process and Analysis: Essays on Whitehead, Hartshorne, and the Analytic Tradition (Albany: State University of New York Press, 2003). 6 Cahid Şenel, "Yeni Eflâtunculuk," Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.43, ss.423-427. 7 Plotinos, The Six Enneads, terc. Sthephen Mackenna and Bertram Samuel Page (London: P. L. Warner, publisher to the Medici Society, 1917-1930), beşinci Ennead, birinci risâle, altıncı bâb. Ian Richard Netton, Muslim Neoplatonists: An Introduction to the Thought of the Brethren of Purity, Ikhwan al-Safa (London: G. Allen & Unwin, 1982), s.34. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 73 Tüm bu felsefî düşüncelerin yanı sıra felsefeyle ilişkisi inkâr edilemeyecek düzeyde olan Kelam ilminin de kendine has argümanları vardır. Kelam ilminde kendisine yer bulan atomcu düşüncede hiçbir atom ebedî olamazken Allah'ın yaratması ile atomlar var olur ve yine O'nun dilemesiyle yok olurlar. Bu şekilde evrenin var oluşu ve varlığının idâme edilişi açıklanmaya çalışılır. Fiziksel varlığın görünür oluşu, filozofların nedensellik teorisine bir alternatif olarak, Allah'ın iradesi doğrultusunda atomların bir araya gelmesiyle mümkündür. Bu bağlamda özellikle elĠazzālī'nin filozoflara karşı yazdığı Tehāfutu'l-Felāsife eseri, Kelam argümanları açısından önemli kaynaklardandır.8 Filozofların tutarsızlıklarını detaylı bir şekilde inceleyen el-Ġazzālī, hem Mutlak Bir'den âlemin var olduğunu savunan sudûr anlayışına hem de 'her hareket edenin bir hareket ettiricisi vardır' mantığıyla ulaşılan hareket etmeyen hareket ettirici, diğer bir ifadeyle İlk Muharrik düşüncesinin savunulduğu Aristotelesçi anlayışa açıkça karşıdır.9 Yaratılışı ilahî kaza ve kadere, hükme ve iradeye (meşī'e) bağlayan el-Ġazzālī için bu şartların bir araya gelmesi ile içinde bulunduğumuz âlem vücut bulmaktadır.10 Her ne kadar âlemin var oluşunda neden-sonuç ilişkisi el-Ġazzālī tarafından kabul edilse ve her ne kadar elĠazzālī her sonucun nedeniyle beraber var olduğunu kabul etse de Tanrı'yı pasif bir kaynak veya nedensellik zincirinin ilk halkası olmanın ötesinde tasavvur edemeyen gerek Yeni-Eflâtuncu düşünce ve gerekse Aristotelesçi düşüncenin aksine el-Ġazzālī Allah'ın iradesine vurgu yapmaktadır.11 8 Binyamin Abrahamov, "Al-Ghazālī's Theory of Causality," Studia Islamica 67 (1988), ss.75-77. Abrahamov'un makalesinde de tartıştığı üzere el-Ġazzālī'nin filozofların nedensellik teorisini reddettiğini savunan düşünürler olmasına rağmen reddetmediğini ve farklı bir şekilde yorumladığını düşünenlerin de olduğu bilinmektedir. Ayrıca bkz. Harry Austryn Wolfson, The Philosophy of the Kalam (Massachusetts: Harvard University Press, 1976), s.518. 9 Ebū Ḥāmid el-Ġazzālī, Tehāfutu'l-Felāsife, tah. Suleyman Dunyā (Kahire: Dāru'l-Ma ārif, 1980), ss.71-73; Mustafa Çağrıcı, "İbn Teymiyye'nin Bakışıyla Gazzâlî-İbn Rüşd Tartışması," İslâm Tetkikleri Dergisi 9 (1995), ss.80-82. 10 Ebū Ḥāmid el-Ġazzālī, Kitābu'l-Erba īn fī Uṣūli'd-Dīn, tah. Abdullāh Abdulḥamīd Urvānī (Şam: Dāru'l-Ḳalem, 2003), ss.5-7. Abrahamov, Al-Ghazālī's Theory of Causality, s.78. Frank Griffel, AlGhazali's Philosophical Theology (New York: Oxford University Press, 2009), s.240. 11 El-Ġazzālī'nin her şeyi zorunlu olarak görmesi İbn Sīnā'nın âlemin hem zorunlu hem de mümkün olduğu yönündeki düşüncesine benzetiliyor. Ayrıca Griffel, el-Ġazzālī'nin bir noktada Aristoteles felsefesini takip ettiğini de ifade etmektedir. Diğer taraftan, el-Ġazzālī âlemin ebedi oluşunda felsefeden kesin bir şekilde ayrıdır, çünkü ona göre, filozofların dediği gibi ebedi olan bir âlemin yaratıcıya veya bir fâile ihtiyacı yoktur. Bkz. Griffel, Al-Ghazali's Theology, ss.245-246; el-Ġazzālī, Tehāfutu'l-Felāsife, ss.155-159. Ayrıca, insanları, 'tam bir karanlık,' 'hem karanlık hem nur,' 'tam bir nur' ile perdelenmiş olarak sınıflandırdıktan sonra el-Ġazzālī bir grup insanın ise hiçbir şekilde perdelenmediğini ve bu kimselerin Allah hakkında sağlam bir anlayışa sahip olduklarını söylemektedir. Filozofları üçüncü gruba dâhil eden el-Ġazzālī'ye göre, el-Fārābī ve İbn Sīnā gibi filozofların Allah olarak gördükleri İlk Neden dördüncü gruptaki kimseler için Allah'ın ilk yarattığı ve kendisine itaat edilen, tâbi olunan (el-muṭā ) şeydir. Diğer bir ifadeyle, el-Ġazzālī Allah'ın özgür ve ezelî iradesini vurgulamak ve Allah'ı nedensellik zinciri sebebiyle pasif hale düşürme tehlikesini bertaraf etmek için âlemi nedensellik ile doğrudan 74 Emrah Kaya Felsefe ve Kelama dair tarihsel ve kuramsal bir artalan olması amacıyla verilen yukarıdaki bilgilerden varabileceğimiz sonuç, yaratılışın ezelî ve ebedî bir mahiyetinin olduğuna yönelik düşüncenin felsefe geleneğinde belirgin bir şekilde yer bulduğudur. Bu ezelî ve ebedî oluş bazen maddenin kendisine, bazen ruha ve bazen neden-sonuç ilişkisi ile Tanrı'ya bağlanmaktadır. Kelamcıların Allah'ın iradesine ve kıdeminde eşsiz oluşuna yönelik hassasiyetleri ise onları âlemin yok iken var edildiğini ısrarla vurgulamaya sevk etmiştir. Allah'ın ezelî iradesinin altını çizerken dahi var oluşun sonradan, belli bir zaman diliminde/zamanın kendisiyle gerçekleştiğini savunmuşlardır. Makalemizin odağının İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin yaratılış bahsinde ortaya koydukları ifadelerin karşılaştırmalı analizinin oluşturacağını daha önce belirtmiştim. Bu karşılaştırmanın yaratma meselesinde daimîlik veya ezelîlik kavramları üzerinden felsefe ile ilişkili olduğunu da belirtmeliyim. İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin felsefe ile ilişkisinin ise oldukça ilginç olduğu da bir gerçektir. İbn Arabī'ye göre insan aklı zayıf, güvenilmez, aldatıcı bir özelliğe sahip olduğu için dinî meselelerde –tevhīd hariç tutulmak kaydıyla– işlevsizdir.12 Bu nedenle İbn Arabī'nin insan aklına ve rasyonel metodlar ile sistematik hale gelen felsefe ve Kelama karşı eleştirilerini onun eserlerinde görmek oldukça kolaydır.13 Bununla beraber, S. H. Naṣr'a göre tasavvufta felsefeye karşı iki akım mevcuttur ve İbn Arabī'nin de temsilcileri arasında bulunan birinci akıma göre insan aklı kişiyi manevi âleme, hakikate götüren araçlardan biri olarak görülür. Bu nedenledir ki Hermetizm ve Yeni-Eflâtunculuk gibi eski felsefe okullarının önemli doktrinleri İbn Arabī'nin eserlerinde de görüleceği üzere tasavvufa bir şekilde entegre olmuştur. Bu durum, İbn Arabī'nin "kendi zamanının Platon'u" olarak adlandırılmasında etkilidir, her ne kadar o, Allah'ın kendisine değil de el-muṭā dediği ilk nedene bağlamaktadır. Ebū Ḥāmid el-Ġazzālī, Mişkātu'lEnvār, tah. Abdul azīz İzzuddīn (Beyrut: Ālemu'l-Kutub, 1986), ss.183-185; Griffel, Al-Ghazali's Theology, ss.252-253; el-Ġazzālī, Mişkātu'l-Envār, s.184; Abrahamov, Al-Ghazālī's Theory of Causality, s.80; el-Gazzālī, el-Erba īn, s.27. Sonuç itibariyle, el-Ġazzālī'ye göre Allah âlemi ezelî iradesiyle belli bir anda yaratmıştır. 12 Muḥyīddīn İbn Arabī, el-Futūḥātu'l-Mekkiyye, tah. bilinmiyor (Kahire, 1911), c.2, ss.291, 612; c.3, ss.81, 198, 456. 13 Rasyonel çabanın insan zihninde birer perde oluşturacağını düşünen İbn Arabī filozofların tek rehber olarak aklı görmelerini eleştirir ve bunun sonucunda onların yoldan çıkmalarının kaçınılmaz olduğunu ifade eder. Muḥyīddīn İbn Arabī, "Kitābu'l-İsfār an Netā ici'l-Esfār," Abdulkerīm en-Nemrī (ed.), Rasā ilu İbn Arabī (Beyrut: Dāru'l-Kutubi'lİlmiyye, 2001) içinde, s.354; İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.85; Bkz. Franz Rosenthal, "Ibn Arabī between 'Philosophy' and 'Mysticism': Ṣūfism and Philosophy are neighbors and visit each other," Oriens 31 (1988), s.8; M. Erol Kılıç, "İbnü'l-Arabȋ," Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.20, ss.498-499. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 75 felsefeye karşı belli düzeyde eleştirel yaklaşmış olsa da.14 Bunun yanı sıra İbn Arabī'nin Platon'a karşı ayrı bir muhabbetinin olduğunu da bilmekteyiz. Ona göre Platon, benzeri çok az olan bir hakîmdir. İbn Arabī Müslümanlar arasında bazı kimselerin Platon'u sevmemelerini onların "hikmet sevgisi" demek olan felsefe teriminin gerçek anlamını bilmemelerine bağlamaktadır.15 Bu bağlamda Claude Addas, Platon gibi manevi ve zihnî mücahade ile ilmini arttırma ve olgunlaştırma gayretinde olan filozofların İbn Arabī nazarında " ārif" (ḥakīm-bilge) olarak nitelendirildiğini belirtmektedir.16 İbn Teymiyye, İbn Arabī gibi aklı kısıtlayıcı bir zincir ( iḳāl) olarak görmemekle beraber rasyonelliğin şer'î sağlamasının yapılmasını ister.17 Dünyevi etkiler ile kirlenmemiş, bozulmamış ve nefsin kontrolüne girmemiş olan insan aklının ortaya koyacağı yargıların Kur'an ve sünnet ile tam olarak uyumlu olacağını belirten İbn Teymiyye, elbette aklın sınırlarını kabul etmekte ve sınırlarının varlığını vahye tabi olmanın gereğine delil olarak görmektedir.18 Bu bağlamda İbn Teymiyye'nin Yunan felsefesine, onun uzantısı olarak gördüğü el-Fārābī, İbn Sīnā gibi Müslüman filozoflara, 14 S. H. Nasr, Islamic Philosophy from its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy (Albany: State University of New York Press, 2006), ss.39-40. Bu bağlamda Franz Rosenthal ise modern akademinin İbn Arabī'yi "Platon'un oğlu" olarak nitelendirmesini garip bulmaktadır. Rosenthal, Philosophy and Mysticism, s.4. Diğer taraftan da Muhammad Ansari, İbn Arabī'nin öğretisinin Yunan felsefesi kaynaklı öğretileri barındırdığını ve bu nedenle İslam düşüncesindeki bozulmalara yenilerinin de İbn Arabī tarafından eklendiğini söyler. Muhammad Abdul-Haqq Ansari, "Foreword," İbn Teymiyye, Ibn Taymiyyah Expounds on Islam: Selected Writings of Shaykh al-Islam Taqi ad-Din Ibn Taymiyyah on Islamic Faith, Life, and Society, der. ve terc. Muhammad Abdul-Haqq Ansari (Riyad: General Administration of Culture and Publication, 2000) içinde, ss.xxx-xxxi. 15 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.523. Bkz. M. Erol Kılıç, Şeyh-i Ekber: İbn Arabî Düşüncesine Giriş (İstanbul: Sufî Kitap, 2011), s.129. 16 Claude Addas, Quest for the Red Sulphur: The Life of Ibn Arabī (Cambridge: Islamic Texts Society, 1993), s.105; Rosenthal'a göre İbn Arabī bir filozof olarak nitelendirilmese de eserlerine "felsefî tasavvuf" denilerek eleştiriler yöneltilmiştir. Bkz. Rosenthal, Philosophy and Mysticism, s.5. R. W. Austin'e göre de İbn Arabī için filozof diyen bazı düşünürler olsa da o aslında bir sûfîdir. Bkz. Muḥyīddīn İbn Arabī, The Bezels of Wisdom: Fuṣūṣ al-Ḥikam, terc. R. W. J. Austin (New York: Paulist Press, 1980), s.24. Diğer taraftan, Ebū'lAlā Afīfī'ye göre İbn Arabī oldukça sistematik öğretisi, felsefesi olan bir filozoftur. Bkz. Afīfī, Muhyiddîn İbnu'l-Arabî'nin Tasavvuf Felsefesi, terc. Mehmet Dağ (Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1975), ss.100-107. Zaten önemli olan nokta İbn Arabī'nin filozof olarak nitelendirilip nitelendirilmemesi değil, felsefe ile olan bariz ilişkisidir. Hatta İbn Arabī eserinde el-feylesūf leyse kullu ilmihī bāṭilen diyerek filozofun her dediğinin veya her bildiğinin yanlış olmadığını, bazı müstakil ve muayyen meselelerde doğru bilgiye sahip olabileceğini ortaya koymuştur. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.1, s.32. Franz Rosenthal'a göre burada bahsedilen filozof kuvvetle muhtemel Aristoteles'tir; fakat Aristoteles olarak yorumlamak da zorunlu değildir. Rosenthal, Philosophy and Mysticism, s.12. 17 İbn Arabī insan aklından bahsederken aḳl (akıl) ve ʿiḳāl (zincir) kelimelerinin köken benzerliğine işaret ederek insan aklının aslında kısıtlayıcı bir zincir olduğunu belirtir. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.198. 18 Taḳīyyuddīn Aḥmed İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā Şeyḫi'l-İslām Aḥmed İbn Teymiyye, tah. Abdurraḥmān b. Muḥammed b. Ḳāsim ve Muḥammed b. Abdurraḥmān b. Muḥammed (Medine: Mucemmā u'l-Melik Fehd, 2004), c.4, ss.1-190. 76 Emrah Kaya felsefîleştirilmiş tasavvufa ve insan aklı ile vahyi yorumlayan kelamcılara yönelik eleştirileri oldukça nettir.19 Ancak, Husām Muḥī Eldīn el-Alousī gibi düşünürler ise İbn Teymiyye'nin özellikle yaratma konusunda felsefî bir metod izlediğini savunmaktadır.20 Yine Jon Hoover'a göre de İbn Teymiyye yaratma konusunda Allah'ın kemâl sıfatını vurgulamaya çalışırken YeniEflâtuncu düşünce ile zaman zaman yakınlaşmıştır.21 Bu ifadelerin dikkatli incelenmesi ve analizi İbn Teymiyye-felsefe ilişkisine yönelik bir diğer iddiayı kısmen de olsa haklı çıkarmaktadır. Buna göre, tüm itiraz ve reddiyelerine rağmen İbn Teymiyye felsefenin zehrini istemeyerek de olsa sıklıkla yutmuştur. 22 İnsan aklına ve rasyonel metodlara dayanan felsefeye yönelik tüm eleştirilerine rağmen iki düşünürün ifadelerinin hem birbirlerine benzemesi hem de bu benzeşmenin felsefe cenahında cereyan etmesi dikkate şayan bir noktadır.23 Elbette İbn Arabī ve İbn Teymiyye ne filozoflar gibi âleme kıdem atfetmekte ne de kelamcılar gibi Allah'ın yaratma fiiline sonradan başladığını savunmaktadır. Aşağıda inceleyeceğimiz üzere, onlar yaratma 19 İbn Teymiyye, Der u Te āruḍi'lAḳl ve'n-Naḳl, tah. Muḥammed Raşād Sālim (Riyad: Cāmi atu'l-İmām Muḥammed b. Su ūd, 1979-1983), c.1, s.4; c.1, s.79; Hamid Fahmy Zarkasyi, "Ibn Taymiyyah's Critique of Aristotelian Metaphysics," Afkār: Jurnal Akidah dan Pemikiran Islam (Journal of Aqīdah and Islamic Thought) 11 (2010), ss.167-190; M. Sait Özervarlı, İbn Teymiyye'nin Düşünce Metodolojisi ve Kelâmcılara Eleştirisi (İstanbul: İSAM Yayınları, 2008), s.19. 20 Ḥusām Muḥyīddīn el-Ālūsī, The Problem of Creation in Islamic Thought: Qur'an, Hadith, Commentaries, and Kalam (Bağdâd: National Printing and Publishing Co., 1968), ss.85-96. 21 Jon Hoover, "Perpetual Creativity in the Perfection of God: Ibn Taymiyya's Hadith Commentary on God's Creation of This World," Journal Of Islamic Studies 15:3 (2004), s.294. 22 Anke von Kügelgen, "The Poison of Philosophy: Ibn Taymiyya's Struggle For and Against Reason," Birgit Krawietz and Georges Tamer (ed.), Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya (Berlin: De Gruyter, 2013) içinde, s.257; Yahya Michot, "Ibn Taymiyya's Commentary on the Creed of al-Ḥallāj," Ayman Shihadeh (ed.), Sufism and Theology (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007) içinde, s.123; Wael B. Hallaq, Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians (Oxford: Clarendon Press, 1993), s.L. Ayrıca Kügelgen'e göre, es-Seyyid Suleymān enNedvī (ö.1956) İbn Teymiyye'yi David Hume (ö.1776) ve John Stuart Mill (ö.1873) gibi filozofların öncülerinden biri olarak görürken Faslı âlim Muḥammed Yetīm de İbn Teymiyye'yi tarihteki en etkili filozoflardan birisi olarak değerlendirmektedir. Ayrıca George Tamer de bir filozof olan İbn Ruşd ile İbn Teymiyye'nin kelamcıların kıyas metoduna yöneltilen eleştiri, âlemin bir zamanda yaratıldığı düşüncesinin reddi ve Eş arīlerin Allah'tan başka nedenleri reddetmeleri gibi birçok meselede benzeştiğini hatırlatmaktadır. Bkz. Georges Tamer, "The Curse of Philosophy: Ibn Taymiyya as a Philosopher in Contemporary Islamic Thought," Birgit Krawietz and Georges Tamer (ed.), Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya (Berlin: De Gruyter, 2013) içinde, ss.344-348. 23 İbn Arabī'nin bazı oryantalistler tarafından sudûrcu panteizmin Müslüman temsilcisi olarak görüldüğünü ve bu iddianın aslında tamamen asılsız olduğunu ifade eden M. Erol Kılıç, İbn Arabī'nin bir takım düşüncelerinin felsefeyle benzeştiği iddia edilse dahi onun düşüncelerinin daha geniş ve farklı olduğunu söylemektedir. Kılıç, Şeyh-i Ekber, ss.114-144. Elbette İbn Arabī'yi bir felsefeci olarak nitelemek oldukça büyük ve desteklenmesi zor bir iddiadır. Fakat onun felsefe ile olan etkileşimini veya benzer düşüncelerini yok saymak, küçümsemek ise olsa olsa onun tüm bilgilerini keşf ile aldığı yönündeki iddiaya halel getirmeme gayretinin bir sonucu olabilir. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 77 fiilinin Allah'ın mükemmelliğinin bir gereği olarak anlaşılması gerektiğinde hemfikirdir. Ayrıca İbn Teymiyye'nin İbn Arabī'nin varlık anlayışına karşı net duruşu dahi onun bu noktada İbn Arabī ile benzer bir yaklaşım sergilemesine mâni olmamaktadır. Bu noktadan itibaren İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin yaratılış meselesine yaklaşımları, sonsuz tecellî ve daimî yaratma düşüncesinin mantığı ve yaratma bahsinde bu düşünürlerin kesişen ve ayrışan ifadeleri ele alınacaktır. III. İbn Arabī ve İbn Teymiyye perspektifiyle ele alacağımız yaratma konusunu meselenin üç ana yönüne işaret ederek inceleyeceğiz. Allah'ın kendisinden başka var olan her şeyi takdir etmesi, yaratmanın Allah'ın kemâl sıfatına bağlanarak açıklanması ve Yeni-Eflâtuncu Sudûr terminolojisine benzer ifadeler ile ortaya konan yaklaşımlar bu üç yönü oluşturmaktadır. İbn Arabī'ye göre, yaratmanın takdir ve icat olmak üzere iki anlamı vardır.24 Bu iki anlam aslında tüm yaratma sürecini kapsamaktadır. Ancak takdir ve icat meselesinden önce, İbn Arabī'nin varlık kavramına nasıl yaklaştığını kısaca izah etmemiz gerekir. Varlık ezelî olan ve ezelî olmayan şeklinde tasnif edilir ve her iki şekilde de Allah'a aittir. Fakat ezelî olan, Allah'ın zâtını işaret ederken diğeri ise Allah'ın ulûhiyetine işaret eden âlemin kendisidir.25 Stephen Hirtenstein'e göre, bu nedenle İbn Arabī'nin öğretisinde yaratma görünmeyenin görünür kılınmasıdır.26 Vucūd ise İbn Arabī'ye göre yalnızca Allah'a aittir. Hiçbir yaratılmışın kendine ait varlığı bulunmamaktadır. Tüm unsurlarıyla âlemin kendisi Allah'ın ilminde ela yānu's-sābite olarak bulunmaktadır. Mutlak varlığından veya mutlak yokluğundan bahsetmek mümkün olmayan el-a yānu's-sābite bu nedenle mumkināt olarak değerlendirilir. Yaratmaya iki farklı anlam yükleyen İbn Arabī bu noktada takdir ve icat kavramlarını işlevsel hale getirir. "Allah yarattıklarını karanlık içerisinde yarattı" (ḫaleḳa ḫalḳahu fī ẓulme) hadisini kullanarak tüm el-a yānu's-sābite'nin Allah'tan varlıklarını almadan önce 24 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.430. 25 Muḥyiddīn İbn Arabī, Fuṣūṣu'l-Ḥikem, tah. Ebū'lAlā Afīfī (Beyrut: Dāru'l-Kitābi'lArabī, 1966), s.204. 26 Stephen Hirtenstein, The Unlimited Mercifier: The Spiritual Life and Thought of Ibn Arabī (Oxford: Anqa Publishing, 1999), s.26. Diğer bir ifadeyle, âleme ait her ne varsa âleme gelişlerinden önce Allah'ın ilminde görünmez bir şekilde bulunmaktadır. 78 Emrah Kaya kendi özlerinden kaynaklanan bir karanlık içinde bulunduklarını düşünür.27 El-a yānu's-sābite'nin henüz Allah'tan varlıklarını almayıp mutlak olmayan yokluk hallerinde, diğer bir ifadeyle Allah'ın ilminde, bulunuşları yaratmanın ilk aşaması olan takdir iledir.28 İkinci aşama ise el-a yānu'ssābite'nin mutlak olmayan yokluk halinden mutlak olmayan var oluş haline Allah'tan aldıkları varlık ile geçmeleridir. Bilindiği üzere İbn Arabī vucūd kavramının sadece varlık anlamına gelmediğini aynı zamanda bulmak, bilinir olmak, idrak edilir ve algılanır olmak anlamlarına geldiğini söylemektedir.29 Bu durumda takdir ile karanlıkta yaratılan el-a yānu's-sābite, icâd ile de Allah'tan varlığını alarak bilinir hale geçmiştir. Kısacası yaratmanın icat aşaması da Allah'ın "Ol" emri doğrultusunda âlemin varlığa gelişidir.30 Her ne kadar İbn Arabī'nin ifadelerinden zamansal bir öncelik anlamı çıkarılabilir gibi görünse de ela yānu's-sābite Allah'ın ilmiyle ezelîdir ve her ne kadar mumkināt sonradan var edilmiş gibi görünse de, İbn Arabī'nin ifadesiyle, onlar sonsuzluklarında meskûndur.31 Çünkü el-a yānu's-sābite Allah'ın ilmindedir ve O'nun ilmi değişmez ve ezelî olan zâtının aynıdır.32 İbn Teymiyye'nin bu noktadaki yaklaşımına gelince, o da Allah'ın âlemi yaratmasıyla O'nun âlem hakkındaki bilgisinin ve kararının farklılığına işaret eder. Diğer bir ifadeyle İbn Teymiyye de Allah'ın âlemi ezelden verilen bir emirle yarattığını düşünmez; Allah'ın âlemi yaratma konusundaki bilgisi, O'nun ezelî ilmi gereğince âlemin varlığından öncedir.33 Bu 27 Ebū İsā Muḥammed et-Tirmiẕī, Cāmi u't-Tirmiẕī, K. el-İmān, 18, B. mā cā e fī ittifāḳi hāẕihī'l-umme, c.5, s.47 (no.2642). William C. Chittick, The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn alArabī's Cosmology (Albany: State University of New York Press, 1998), s.49; İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.61. 28 Chittick, Self-Disclosure, s.49. Bkz. Abdulḥakīm Echer, Su ālu'lĀlem: eş-Şeyḫān İbn Arabī ve İbn Teymiyye min Fikri'l-Vaḥde ilā Fikri'l-İḫtilāf (ed-Dāru'l-Beyḍā : el-Merkezu's-Seḳāfiyyi'lArabī, 2011), ss.86-90. 29 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, ss.536-537. William C. Chittick, The Sufi Path of Knowledge: Ibn alArabī's Metaphysics of Imagination (Albany: State University of New York Press, 1989), s.80; Peter Coates, Ibn Arabī and Modern Thought: The History of Taking Metaphysics Seriously (Oxford: Anqa Publication, 2002), s.3. 30 Chittick, Self-Disclosure, s.50. İbn Arabī'nin öz ile vucūd ayrımına yönelik düşüncesinin köklerini İbn Sīnā felsefesinde görmek mümkündür. Bkz. Amos Bertolacci, "The Distinction of Essence and Existence in Avicenna's Metaphysics: The Text and Its Context," Felicitas Opwis and David Reisman (ed.), Islamic Philosophy, Science, Culture, and Religion: Studies in Honor of Dimitri Gutas (Leiden: Brill, 2012) içinde, ss.257-288; Jon McGinnis, Avicenna (Oxford: Oxford University Press, 2010), ss.32-35; Ali Durusoy, "İbn Sina," Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.20, ss.322-331. 31 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.62. 32 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.44. Bkz. Metin Yasa, İbn Arabî ve Spinoza'da Varlık (İstanbul: Elis Yayınları, 2003), s.80. 33 İbn Teymiyye 7/el-A rāf suresinin 11. ayetini referans göstererek Allah'ın meleklere secde emri vermesinin Ādem'i yaratmasından sonra olduğuna işaret eder ve bunun da Allah'ın ezelden emretmediği gerçeğine bir delil olduğunu düşünür. İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.6, s.222. "Andolsun sizi yarattık, AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 79 bağlamda İbn Teymiyye bazı Kur'an ayetlerini ve hadisleri kullanarak düşüncesini temellendirmeye çalışır.34 Allah'ın gökleri ve yeri altı günde yarattığını bildiren ayetleri vurguladıktan sonra İbn Teymiyye nelerin ne ölçülerde yaratılacağının ve onların mahiyetlerinin ne olacağının ise göklerin ve yerin yaratılmasından elli bin yıl önce Allah tarafından takdir edildiğini söylemektedir. Bu ifadesini de "Allah gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce yaratılmışların miktarını [ölçüsünü, mahiyetini] takdir etti; O'nun arşı su üzerindeydi" hadisine dayandırmaktadır.35 Ayrıca bu noktada dikkat çekilmesi gereken hususlardan birisi de Allah'ın arşının su üzerinde olmasıdır. 11/Hūd suresi 11. ayete de işaret ederek İbn Teymiyye âlemin yaratılmasından önce Allah'ın başka şeyler yarattığının altını çizmektedir.36 Hem âlem Allah'ın ilk yarattığı değildir hem de tüm yaratılmışlar çok önceden Allah tarafından takdir edilmiştir. Âlemin ilk yaratılan olmadığını düşünen İbn Teymiyye, filozofların ezelî âlem görüşünü çürütmek amacıyla âlemin sonradan yaratıldığını vurgulayan ve Allah'ın yaratma fiiline başlangıç tayin eden kelamcıların yaklaşımını eleştirir ve aynı zamanda filozofların yanlışını da ortaya koymayı amaçlar. Âlemin ezelî olup olmadığı ve İbn Teymiyye'nin Allah'ın ezelden yaratıyor olduğu yönündeki iddiasının meseleye nasıl yansıdığı ilerideki sayfalarda ele alınacaktır. Ancak daha öncesinde altını çizmemiz gereken nokta, hem İbn Arabī hem de İbn Teymiyye için âlemin fiziksel olarak varlığa gelmesinden önce Allah tarafından takdir edilerek belirlenmiş olmasıdır. Bu durumu İbn Arabī el-a yānu's-sābite kavramıyla Allah'ın ezelî olan ilmine ve ezelî ilmini de Allah'ın değişmez zâtına bağlamaktadır. İbn Teymiyye ise bu durumu Allah'ın zâtının bir gereği olan ezelî ilmine ve Allah'ın ilminin bir gereği olan 'ilahî hikmet' kavramına bağlamaktadır.37 Fakat Allah'ın ilmi dâhilinde olan "şeylerin" isimlendirilmesi ve duyusal mevcudiyet kazanması sonra size şekil verdik, sonra da meleklere, Âdem'e secde edin! diye emrettik. İblis'in dışındakiler secde ettiler. O secde edenlerden olmadı." (7/el-A rāf:11). Bu makalede meal olarak Türkiye Diyanet Vakfı Kur'an-ı Kerim Meali kullanılmaktadır. 34 "Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, geceyi, durmadan kendisini kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş durumda yaratan Allah'tır. Bilesiniz ki, yaratmak da emretmek de O'na mahsustur. Âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir!" (7/el-A rāf:54; 10/Yūnus:3; 25/el-Furḳān:59). 35 Ebū'l-Ḥuseyn Muslim b. el-Ḥaccāc, Ṣaḥīḥu Muslim, K. el-Ḳader, 2 B. Ḥuccācu Ādem ve Mūsā, c.7, s.28 (no.2653); et-Tirmiẕī, Cāmi u't-Tirmiẕī, K. Tefsīri'l-Ḳur ān, 5 B. min sūrati'l-mā ide, c.5, s.358 (no.3045). İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.18, ss.212, 219. 36 "O, hanginizin amelinin daha güzel olacağı hususunda sizi imtihan etmek için, Arş'ı su üzerinde iken, gökleri ve yeri altı günde yaratandır. Yemin ederim ki, (Resulüm!): 'Ölümden sonra muhakkak diriltileceksiniz' desen, kâfir olanlar derhal 'Bu, açık bir büyüden başka bir şey değildir' derler." (11/Hūd:7). İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.18, ss.212-213. 37 İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.18, s.134; c.8, s.81; c.6, s.130. 80 Emrah Kaya süreci iki âlim tarafından farklı ifade edilmektedir. İbn Arabī, Allah'ın ilminde var olan şeylere, el-a yānu's-sābite'ye yaratmanın ilk aşaması olan takdir ile farklı farklı zât tayin edildiğini; icat ile de Allah'ın vucūd vererek onları görünür kıldığını söylerken, İbn Teymiyye ise Allah'ın bilgisinde olan şeylerin zâtının olmadığını onların sadece zihnî varlıklar olduğunu söylemektedir.38 İbn Teymiyye'ye göre, Allah'ın bilgisinde bulunan, yaratılıştan çok önce takdir edilen şeylerin varlık âlemine gelişleri onlara vucūd ve zâtın aynı anda verilmesi ile gerçekleşmiştir. Kısacası Allah'ın takdir etmesi, Allah'ın ilminde 'şeyler'in bulunması ve onların varlığa gelmesi gibi tüm yaratılış süreci İbn Arabī ve İbn Teymiyye tarafından farklı isimlendirilse de takip edilen adımlar arasında benzerlikler görmek mümkündür. İkisi de âlemin önce Allah tarafından takdir edildiğini kabul etmektedir. İkisi de âlemin, filozofların aksine, sonradan var edildiğini kabul etmektedir. Ve ikisi de kelamcıların aksine, Allah'ın yaratma konusunda bu âlemin öncesinde de en azından âleme intikal edecek şeylerin prototiplerini var etmek suretiyle faal olduğunu kabul etmektedir.39 Yaratma konusundaki ikinci önemli nokta yaratma fiili ile Allah'ın kemâlâtı, isimleri, sıfatları ve zâtı arasındaki ilişkidir. İbn Arabī, İbn Teymiyye'den farklı olarak yaratmayı Allah'ın ulûhiyetinin kemâlâtına bağlarken, İbn Teymiyye yaratmayı Allah'ın zâtının kemâlâtına bağlar. Bu ayrımın nedenine değinmek konunun netliği açısından elzemdir. Öncelikle İbn Arabī düşüncesinde Allah'ın zâtı ve ulûhiyeti ayrı ayrı değerlendirmeye tâbi tutulmaktadır. Düalist bir anlayışa kesinlikle karşı olan İbn Arabī Allah'ın zâtının tüm isim, sıfat, tanımlama, niteleme ve bilinirlikten uzak olduğunu belirtir.40 Bu nedenle Allah'ın zâtının mükemmelliği onun bağımsız, bilinmez ve nitelendirilmez oluşundadır. Diğer taraftan, Allah'ın ulûhiyeti ise bilinir, tanımlanır ve âlem ile ilişki halindedir. Bu bağlamda İbn Arabī şöyle demektedir: "Allah kendisi hakkında iki çeşit ilişkiden haber vermektedir. [Birincisi] âlemdeki şeyleri tasdik eden ilahî isimler vasıtasıyla âlemin kendisiyle olan ilişki; [ikincisi] O'nun âlemden tam olarak bağımsızlığı [şeklinde zuhur eden ilişki]."41 Bu noktada ilahî isimler ve 38 İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.8, s.9. 39 El-Ġazzālī'nin bu konudaki yaklaşımı âlemin ezelî olan ilahî emre binaen bir zamanda/zaman ile beraber yaratıldığı şeklindedir. Emrin ezelî oluşu fiilin ezelî oluşunu gerektirmez. İlerleyen sayfalarda görüleceği üzere İbn Arabī ve İbn Teymiyye ise Allah'ın ezelden beri hem emrediyor hem de ardı ardına fiiller ortaya koyuyor olduğunu düşünmektedirler. Dolayısıyla, Allah'ın emrinin ezelî olması ile Allah'ın ezelden emrediyor olması arasında çok önemli bir fark vardır. 40 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, ss.69, 230, 257, 619; c.3, s.429. 41 Ayrıca İbn Arabī şöyle demektedir: "Yaratılandan bağımsız olma hali Allah'a ezelden, başlangıcı olmayan bir şekilde aittir." İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, ss.533, 100, 226; c.4, s.319. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 81 sıfatlar İbn Arabī düşüncesinde âlemin var oluşunu izah etme konusunda hayati görev yüklenmektedir. Çünkü İbn Arabī'ye göre mükemmelliğin birer alameti olan ilahî isimler vasıtasıyla Allah'ın Rab, Rahman, Rezzak ve Kadir olduğu bilinir.42 Diğer bir ifadeyle, İbn Arabī'ye göre her ne kadar Allah'ın zâtı âlemlerden bağımsız olsa da O'nun kerem ve rahmet sahibi olarak tanımlandığını Kur'an'dan biliriz. Öyleyse, rahmetini, keremini gösterebileceği nesnelerin de yaratılmış olması gerekir.43 İbn Arabī'nin defaatle vurguladığı gibi Allah, Kur'an'da ve Hz. Peygamber'in hadislerinde tanımlandığı gibi tanımlanmalıdır.44 Bu nedenle İbn Arabī, "O [Allah] kendisini İzzet, Kibriya, Ceberut, Azamet ve benzersiz olma ile tanımladığı gibi kendisini unutma (nisyān), tuzak ve oyun kurma (mekr, ḫidā ve keyd), sevinme (ferāḥ), birlikte olma (mā iyye) vb. sıfatlar ve isimler ile de nitelendirir ..." demektedir.45 İbn Teymiyye'nin yaratma fiilini neden Allah'ın zâtına bağladığı meselesine gelince, öncelikle söylenmesi gereken onun İbn Arabī'nin aksine Allah'ın zâtı ve ulûhiyeti şeklindeki bir ayrıma karşı çıktığıdır. Elbette İbn Teymiyye de zât ve ulûhiyet kavramlarından eserlerinde bahsetmektedir. Ancak İbn Arabī'nin ifade ettiği şekilde Allah'ın zâtını sıfat ve isimlerden soyutlanmış olarak görmez.46 Kaldı ki, İbn Teymiyye "zât" (zāt) teriminin asıl anlamının "sahip" olduğunu belirtir ve sahip anlamına gelen bir terim ile nitelenenin hiçbir şeye (isim ve sıfata) sahip olmamasının anlaşılır ve kabul edilir olmadığını ifade etmektedir.47 Bununla beraber, İbn Teymiyye'ye göre sıfat, mevsûfu olmadan var olamayacağı gibi, bir varlık da sıfatsız 42 "Hakikatte, ulûhiyetin mükemmelliği kudretin bir nesne üzerindeki nüfuzunda, iradenin istenen şey üzerindeki nüfuzunda ve ilahî isimlerin tecellilerinde bulunur." İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.588; Chittick, Sufi Path of Knowledge, s.64. 43 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.289. 44 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.538. 45 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.483. Bu konudaki ayetlerden bazıları şunlardır: "(Yahudiler) tuzak kurdular; Allah da onların tuzaklarını bozdu. Allah, tuzak kuranların hayırlısıdır." (3/Ālu İmrān:54); "Münafık erkekler ve münafık kadınlar (sizden değil), birbirlerindendir. Onlar kötülüğü emreder, iyilikten alıkor ve cimrilik ederler. Onlar Allah'ı unuttular. Allah da onları unuttu! Çünkü münafıklar fâsıkların kendileridir." (9/et-Tevbe:67); "Şüphesiz münafıklar Allah'a oyun etmeye kalkışıyorlar; hâlbuki Allah onların oyunlarını başlarına çevirmektedir. Onlar namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar, Allah'ı da pek az hatıra getirirler." (4/en-Nisā :142) ve "Ben de bir tuzak kurarım." (86/eṭ-Ṭāriḳ:16). 46 İbn Arabī'nin Allah'ın zâtını ve sıfatlarından mutlak anlamda ayırdığını ve düalist bir yaklaşıma sahip olduğunu söylemek mümkün değildir. Fakat düşüncesinde düalist karakter olmasa da ifade tarzında iki yönlülük çok belirgin bir şekilde görülmektedir. 47 İbn Teymiyye, Der u Te āruḍ, c.5, s.39. Bu bağlamda İbn Teymiyye ẕātu'lilm (bilgi sahibi), ẕātu'lḳudra (güç sahibi) ve ẕātu'l-kelām (söz sahibi, konuşan) şeklindeki kullanımların olduğuna da işaret etmektedir. Bkz. Mecmū u Fetāvā, c.17, s.161; c.6, ss.98-99. 82 Emrah Kaya olmayacaktır.48 Bu nedenle İbn Teymiyye, İbn Arabī'ye Allah'ın zâtı ve ulûhiyetini birbirinden ayrı değerlendirdiği için karşı çıkmaktadır. O, Kur'an ve hadislerin Allah'ın diri, işiten, konuşan, gören, bilen, dileyen, yaratan ve hikmet sahibi olduğunu belirttiğini ve bunların kabul edilmesi gerektiğini net bir şekilde tasdik etmektedir.49 İbn Teymiyye, Allah'ın "kendisine ibadet edilen" (ma būd) oluşunun altını çizerek O'nun zâtının kemâl sıfatlarına sahip olmasını bir zorunluk olarak görür.50 Hz. İbrāhīm ile babasının arasında geçen diyaloğu Kur'an ayetine referansla kullanan İbn Teymiyye ayette de belirtildiği üzere işitme, görme ve başkasına fayda verebilmenin kemâl sıfatlarından olduğunu vurgular.51 Bu bağlamda ilahî isim ve sıfatların Allah'ın kemâlâtına işaret ettiği aşikâr. İbn Teymiyye için, âlemde mükemmelliğe dair her ne varsa Allah'ın zâtının fazlasıyla ona layık olduğunun ve mükemmellikten uzak her ne varsa Allah'ın ondan uzak ve yüce olduğunun kabulü hem şer'î hem de aklî olarak bir zorunluluktur.52 Sonuç itibariyle, ilahî isim ve sıfatların Allah'ın kemâlâtının bir gereği olarak görülmesi noktasında iki düşünür de hemfikirdir. Bu bakış açısı ile meseleyi ele alan İbn Arabī ve İbn Teymiyye, dolayısıyla Ḫāliḳ (yaratan) ismini de Allah'ın kemâlâtının bir gereği olarak görmüşlerdir. Bu noktada dikkat edilmesi gereken husus, yaratma fiilinin varlığıyla Allah'ın kâmil olduğunu değil, aksine, Allah kâmil olduğu için yaratma fiilinin var olduğunu düşünmektir. Yaratma fiili ile Allah'ın kemâlâtı arasında bağ kurulması İbn Arabī ve İbn Teymiyye'yi Allah'ın yaratmasının daimî olduğu düşüncesine sevk etmektedir. Aksi halde Allah'ın kemâlâtına bir başlangıç tayin etmek durumunda kalacaklardır. Bu nedenle İbn Arabī düşüncesinde Allah'ın 'sonsuz tecellîleri'nden, İbn Teymiyye düşüncesinde ise Allah'ın 'daimî yaratması'ndan açıkça bahsedilir. Yaratmayı ilahî tecellîler olarak gören İbn Arabī, Allah'ın daimî bir fail olduğunu vurgulamaktadır. Bu bağlamda İbn Arabī, "Mümkinât kendi yokluk hallerinde vucūda gelmeye hazırken [beklerken] Hakk, benzerleri (emsāl) daimî olarak ( alā'd-devām) varlığa 48 İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.6, s.99. 49 Taḳīyyuddīn Aḥmed İbn Teymiyye, İḳtiḍā u'ṣ-Ṣirāṭi'l-Musteḳīm li-Muḫālefeti Aṣḥābi'l-Caḥīm, tah. Aḥmed Ḥamdi İmām (Cidde: Dāru'l-Medenī, 1986), s.466. 50 İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.6, s.357. 51 "Bir zaman o babasına dedi ki: Babacığım! Duymayan, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan bir şeye niçin taparsın?" (19/Meryem:42). İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.6, s.82. 52 İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.12, s.347. Jon Hoover, Ibn Taymiyya's Theodicy of Perpetual Optimism (Leiden: Brill, 2007), s.59. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 83 getirir çünkü O, daimî olarak yaratandır" demektedir.53 Ona göre, yaratılış hiçbir zaman sona ermez ve kendini yenileyerek devam eder.54 Sonsuz tecellî/yaratma anlayışının İbn Arabī düşüncesinde farklı, fakat birbiriyle ilişkili yönleri vardır. Mümkinâtın Allah'ın tecellîlerinin mahalli olması, mümkinâtın daimî olarak Allah'a muhtaç olması ve bu nedenle yaratmanın sürekli yeni formlarda görünmesi meselenin bazı yönlerine işaret etmektedir. İbn Arabī'ye göre nasıl ki sürekli tecellî etmek Allah'ın kemâlâtının bir gereği ise, mümkinâtın –ki o âlemi oluşturan şeylerdir (a yān)– doğasının gereği, bu tecellîlere sürekli olarak mazhar olmaktır. Bu şekilde varlığa geliş ebedî ve ezelî olur.55 Ayrıca İbn Arabī'nin ifadelerinde âlemde zorunlu olarak şahit olunan değişimlerin her birinin yeni bir yaratma/tecellî olarak değerlendirildiğini görmekteyiz. Allah'ın tecellîleri ile âlemdeki değişimi birbirine bağlarken o şöyle demektedir: "Allah kendisini daimî olarak gösterir; çünkü değişime, daimî olarak açıkta (ẓavāhir), gizlide (bevāṭin), görünmeyende (ġayb) ve görünende (şehāde), hissedilende (maḥsūs) ve akledilende (ma ḳūl) şahit olunur. O, tecellî eder; mevcudat ise değişir ve halden hale intikal eder."56 İbn Arabī'nin kozmolojisi üzerinde önemli çalışmaları olan Henry Corbin, yaratmanın yoktan yaratma anlayışına dayalı geleneksel yaklaşımın aksine İbn Arabī için ardı ardına var olan tecellîler silsilesi olduğunu, başlangıcının olmadığını ifade eder.57 İbn Arabī'nin âlemdeki değişimi Allah'ın eşsiz birer tecellîsi olarak görmesi konusunda Corbin gibi düşünen birçok araştırmacının olduğunu da söylemek gerekir. Mesela, William Chittick, İbn Arabī düşüncesindeki sonsuz tecellî anlayışının hem epistemolojik yönünün olduğunu ifade ederek her yeni tecellînin Allah hakkında yeni bir algı ve bilgi olduğunu hem de âlemdeki her değişimin O'nun kendini tekrar etmeyen tecellîsi olduğunu söylemektedir.58 İbn Arabī, Kur'anî bir kavram olan "yeniden yaratma" (ḫalḳan cedīden) kavramına dikkat çekerek âlemdeki sürekli değişimi yeni 53 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.452. Chittick, Sufi Path of Knowledge, s.97. 54 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.677. 55 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.506. Chittick, Self-Disclosure, s.61. 56 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.304. Chittick, Sufi Path of Knowledge, s.103. 57 Henry Corbin, Alone with the Alone: Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabī (Princeton: Princeton University Press, 1997), s.184. 58 William C. Chittick, Ibn Arabī: Heir to the Prophets (Oxford: Oneworld, 2005), ss.19-23. 84 Emrah Kaya tecellî/yeni yaratma olarak izah eder.59 Bu anlayışını da yine Kur'an'a dayandırarak Allah'ın sürekli olarak faal olduğunu açıkça belirtir.60 İbn Arabī'nin sonsuz yaratma/tecellî anlayışını desteklemek için kullandığı bir diğer argüman ise yine Kur'an ayetlerine dayandırılmaktadır. O, Allah'ın kelâm sıfatı ile her bir yaratılanın Allah'ın kelimesi oluşunu ve bu kelimelerin sonsuz oluşunu birbiriyle ilişkilendirerek konuyu ele almaktadır. Rahman'ın nefesi ile insanın nefesi arasında metaforik bir ilişki kurarak nasıl ki harflerin varlığa gelişi insanın nefesiyle söz konusu ise, mevcudatın zuhuru da Rahman'ın nefesiyle olduğunu söylemektedir. Allah'ın "Ol" emri O'nun konuşmasıdır; O'nun sözleri sonsuzdur.61 Dolayısıyla Allah sonsuz bir şekilde yaratmaktadır. İbn Arabī konuyu izah etmek için şöyle demektedir: "Allah buyurur, 'Biz, bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona (söyleyecek) sözümüz sadece 'Ol' dememizdir. Hemen oluverir.' Ol emri tam olarak O'nun konuşmasıdır. Bu şekilde nasıl ki harfler insanın nefesinde görünür [idrak edilir] olur, varlık da Rahman'ın nefesinde [ol emri ile] görünür [idrak edilir] olur."62 İbn Arabī'nin Allah'ın durmaksızın faal olduğu düşüncesini desteklemek adına ortaya koyduğu gerekçelerden biri de Allah'ın Ġanī, mümkinâtın ise muhtaç oluşudur. Yukarıda belirtildiği üzere mümkinât, mevcudat halden hale intikal eder, sürekli bir değişim halindedir ve varlığın her değişimi Allah'ın yeni ve eşsiz bir tecellisidir. Tam bu noktada İbn Arabī, bir halden diğerine geçişte mevcudatın Allah'a olan ihtiyacına vurgu yapar. En küçük zaman dilimlerinde (mudde) gerçekleşen her bir değişim Allah tarafından 'şeyler'in O'na sürekli olarak muhtaç kalması amacıyla takdir edilmiştir İbn Arabī'ye göre. Aksi halde, her bir şey kendi içinde Ġanī olacak ve değişim sürecinde Allah'a ihtiyaç duymayacaklardı.63 59 İbn Arabī, Fuṣūṣ, s.126. "İlk yaratmada acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratma hususunda şüphe içindedirler." (50/Ḳāf:15) 60 "Göklerde ve yerde bulunan herkes, O'ndan ister. O, her an yaratma halindedir." (55/er-Rāhmān:29) Bu konuda İbn Arabī şöyle demektedir: "Her bir şey her an yenilenmektedir zorunlu olarak, çünkü Hakk mümkinâta varlık vermede faal olmayı asla bırakmaz." İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.208; c.4, s.320; c.3, s.254. 61 "De ki: Rabbimin sözleri için derya mürekkep olsa ve bir o kadar da ilave getirsek dahi, Rabbimin sözleri bitmeden önce deniz tükenecektir." (18/el-Kehf:109) 62 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, ss.401, 331, 394-6. William C. Chittick, Imaginal Worlds: Ibn alArabī and the Problem of Religious Diversity (Albany: State University of New York Press, 1994), ss.24, 53; Chittick, Sufi Path of Knowledge, s.128. 63 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.639. Ayrıca İbn Arabī âlemin tek bir formda sabit kılınmadığını ve Allah'ın sürekli olarak yaratma halinde olduğunu söyler. Ona göre, ancak bu şekilde mevcudat Allah'a sonsuz bir muhtaçlığı devam ettirebilir. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.199; c.2, s.280. Bu muhtaçlık sadece varlığın halden hale intikalinde değil, aynı zamanda a yān-i sābitenin âleme intikalinde de söz konusudur. İbn Arabī'ye göre, yaratmanın bir yönü Allah'ın yaratmayı dilemesiyle gerçekleşirken diğer yönü ise AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 85 Kısacası, neredeyse tüm öğretisini bir şekilde dayandırdığı ilahî isimler ki onların Allah'ın ulûhiyetinin kemâlâtının gereği olduğunu ifade etmiştik, bu noktada da İbn Arabī'nin düşüncelerini anlamamızda etkilidir. Sonsuz tecellî anlayışını Allah'ın İlk (evvel) ve Son (āḫir) isimleri ile açıklamaya çalışan İbn Arabī bu isimlerin yaratmanın başlangıcının ve bitişinin olmayışına işaret ettiğini düşünmektedir.64 Ayrıca her bir ilahî ismin yaratılan ile bir ilişki (nisbe) olduğunu düşündüğü için İbn Arabī mümkinâtın vucūda gelişinin de başlangıcının ve sonunun olmadığını savunur.65 İbn Teymiyye'nin düşüncesinde Allah'ın daimî yaratmasının, sürekli faal oluşunun O'nun kemâlâtına nasıl bağlanabildiği sorusuna gelince, onun İbn Arabī'den biraz farklı bir yol izlediğini söylemeliyiz. İbn Teymiyye kendi düşüncelerini İbn Arabī gibi doğrudan açıklamak yerine genel olarak felsefe ve Kelam eleştirisi yaparak ortaya koymaktadır. Ona göre, Allah'ın fail olması değil, daimî faal olması, O'nun kemâlâtının bir sonucu olarak görülmeliyken, filozoflar ya neden-sonuç ilişkisi bağlamında âlemi açıklamaya çalışarak ve Allah'ı "ilk neden" olarak kabul ederek ya da Aristotelesçi yaklaşımla Allah'ı hareket etmeyen hareket ettirici olarak görerek O'nu pasifize ederler. Bu durum, Mustafa Çağrıcı'nın da belirttiği gibi İbn Teymiyye'nin özellikle de Aristotelesçi hareket delilini savunan filozoflara karşı ortaya koyduğu en temel eleştirilerin başında gelir.66 Allah'ın kemâlâtı meselesi İbn Teymiyye'nin yaratma konusunda en çok üzerinde durduğu noktalardan birisidir.67 O, âlemin kıdemini savunan mümkinâtın özleri itibariyle âleme intikal etmeyi Allah'tan dilemeleri ile gerçekleşmektedir. İbn Arabī, Fuṣūṣ, ss.155, 177; İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.276. 64 "O'nun iki ismine dayanan daimi başlangıçlar ve daimi sonlardan başka bir şey yoktur. İlk ve Son. Bütün başlangıçlar ve bitişler bu iki hakikatten zuhur eder. Böylece varlığa geliş daima yenidir (cedīd) ve varlığa gelişte ezelî bir kalıcılık (el-beḳā u's-sermedī) vardır." İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.675. 65 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.69; İbn Arabī, Fuṣūṣ, s.65. 66 Çağrıcı'ya göre Aristotelesçi hareket delili İslam felsefesi üzerinde etkili olmuştur. Fakat İbn Teymiyye için bu delil zayıf ve yetersizdir. Çünkü bu görüşe göre, "Âlem hareketsiz var olamaz." Ancak hareket âlemin özelliklerinden sadece bir tanesidir; bir özelliğin olmaması o şeyin yokluğuna neden olmaz, sadece eksik olmasına neden olur. Ayrıca, İbn Teymiyye hareket delilinin zayıflığından bahsederken filozofların iddia ettiği gibi âlemin Tanrı tarafından sürekli hareket halinde tutulduğu anlayışının da ispatlanabilir görülmediğini söyler. Çağrıcı, "İbn Teymiyye'nin Bakışıyla Gazzâlî-İbn Rüşd Tartışması," ss.83-84; İbn Teymiyye, Der u Te āruḍ, c.8, ss.139-140. Bu bağlamda İbn Arabī'nin de neden-sonuç ilişkisine karşı çıktığını ve neden-sonuç teorisine alternatif olarak şarṭ-meşrūṭ düşüncesini savunduğunu belirtmekte fayda vardır. Bkz. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.1, s.261. 67 Jon Hoover'a göre Allah'ın kemâlâtının ezelî oluşu ile yaratılış arasındaki ilişkiye yönelik tartışmalar 5. yüzyıl Yeni-Eflâtuncu filozoflarından Proclos'a (ö.485) kadar uzanır. Tanrı'nın her daim yaratma kapasitesine sahip olmakla beraber âlemi belli bir zamanda yarattığını savunan Hıristiyan filozof ve teologlarına karşı Proclos, Tanrı'nın mükemmelliğinin böyle bir anlayışla bağdaşmayacağını iddia etmiştir. Ona göre, yaratmayan bir Tanrı'nın sonradan yaratmaya başlaması Tanrı'da kuvveden fiile doğru seyreden değişim olduğu anlamına gelecektir. Hâlbuki Tanrı basit, değişmez ve kâmil olmalıdır. 86 Emrah Kaya filozoflar ile âlemin hâdis olduğunu savunan, dolayısıyla Allah'ın yaratma fiiline de başlangıç tayin eden kelamcılar arasında bir yol tutturmuştur.68 Ona göre, Allah'ın ezelden yaratıyor olması O'nun ile birlikte kadîm varlıkların olduğu sonucunu doğurmaz.69 Bu bağlamda İbn Teymiyye şöyle demektedir: "O [Allah] ezelden, dilediğinde, kelâm sahibidir; nefsinde kudreti ve dilemesiyle bulunan, birbiri ardına olan fiillerin ezelden failidir. Allah'tan başka her şey hâdistir, yokken yaratılmıştır. Âlemde O'na kıdemde eşlik eden bir şey yoktur."70 Âlemin kıdemini ispatlamaya çalışan filozofların argümanlarını oldukça zayıf bulan İbn Teymiyye bu argümanların ancak Allah'ın ezelden faal olduğunu ispatlayacağını ifade eder.71 Kelamcıların, özellikle de el-Ġazzālī'nin iddiasına göre âlemin Allah tarafından yaratılması belli bir zamandadır, o kadîm değildir.72 İbn Teymiyye, filozoflara karşı eleştirilerini ortaya koyarken düşüncesini bu şekilde ifade eden el-Ġazzālī'ye katılmamaktadır. Çünkü el-Ġazzālī, daha önce dediğimiz gibi, Allah'ın ezelî iradesini vurgularken İbn Teymiyye Hoover, Perpetual Creativity, s.288; R. T. Mullins, "Divine Perfection and Creation," The Heythrop Journal 57:1 (2016), ss.122-134; Herbert A. Davidson, Proofs for Eternity, Creation, and the Existence of God in Medieval Islamic and Jewish Philosophy (Oxford: Oxford University Press, 1987), ss.86-94. 68 Eş arī ve Mu tezile kelamcılarına göre Allah âlemi yoktan var etmiştir. Birincisine göre, Allah'ın yaratma konusunda herhangi bir sebebi yokken, ikincisine göre O, âlemi insan için yaratmıştır. Filozoflara göre ise Allah âlemi bir nedene dayanarak yaratmamıştır, çünkü O'nun kendisi İlk Neden'dir ve kadîmdir. Dolayısıyla filozoflar, kadîm olan nedenin sonucunun da kadîm olması gerekir düşüncesiyle âlemin de kadîm olduğunu düşünmektedirler. İbn Teymiyye ise bu konuda ortadadır. Ona göre, Allah âlemi bir neden üzere yaratmıştır; fakat bu neden hâdistir. Hâdis olmakla beraber Allah'tan tamamen ayrı da değerlendirilemez, çünkü bu neden Allah'ın hikmeti ile ilişkilidir. O'nun hikmeti ise O'nun ezelî ilmiyle ve zâtı iledir. Bu bağlamda Hoover da İbn Teymiyye'nin 'neden'i Allah'ın zâtıyla değerlendirdiğini ifade etmektedir. Hoover, Ibn Taymiyya's Theodicy, ss.77-78. 69 Taḳīyyuddīn Aḥmed İbn Teymiyye, Minhācu's-Sunneti'n-Nebeviyye fī Naḳḍi Kelāmi'ş-Şī a ve'lḲaderiyye, tah. Muḥammed Reşād Sālim (Riyad: Cāmi atu'l-İmām Muḥammed b. Suʿūd b. Suʿūd elİslāmiyye, 1986), c.3, s.124. Bkz. Özervarlı, İbn Teymiyye'nin Düşünce Metodolojisi ve Kelâmcılara Eleştirisi, s.123. 70 İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, ss.147, 336, 359, 302. Jon Hoover, "God Acts by His Will and Power: Ibn Taymiyya's Theology of a Personal God in his Treatise on the Voluntary Attributes," Yossef Rapoport and Shahab Ahmed (ed.), Ibn Taymiyya and His Times (Karachi: Oxford University Press, 2010) içinde, s.58. 71 İbn Sīnā âlemin kadîm, mümkün ve hâdis olduğunu savunur. İbn Teymiyye içinse âlem mümkün ve hâdistir. Ona göre, kadîm olanın yokluğu, mümkün olanın ise kıdemi düşünülemez. Hatta bu konuda İbn Teymiyye, görüşünü desteklemek adına Aristoteles ve birçok düşünürün 'varlığı ve yokluğu mümkün olan şey yokken var edilenden başka bir şey değildir' dediğini hatırlatmaktadır. Bkz. İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, ss.197, 351, 236. Hoover, Ibn Taymiyya's Theodicy, s.89. Ayrıca, bkz. İbn Sīnā, Kitābu'nNecāh fī'l-Ḥikmeti'l-Manṭiḳiyye ve'ṭ-Ṭabī iyye ve'l-İlāhiyye, tah. Mācid Faḫrī (Beyrut: Dāru'l-Āfāḳi'lCedīde, 1985), s.56. 72 El-Ġazzālī, Tehāfutu'l-Felāsife, s.90. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 87 Allah'ın sonradan olan bir şeyi önceden dilediğini kabul etmez. Ona göre bir şeyin oluşu ile Allah'ın onu murâd etmesi eşzamanlıdır.73 Sonuç olarak, İbn Teymiyye, "O halde, yaratan (Allah), yaratmayan (putlar) gibi olur mu? Hala düşünmüyor musunuz?" (16/en-Naḥl:17) ayetini referans göstererek Allah'ın daimî olarak yaratmasını, bir şeyleri var etmesini, O'nun kemâlâtının bir gereği olarak görmektedir.74 Nasıl ki İbn Arabī için 'mevcudat' Allah'ın ulûhiyetinin kemâlâtının bir gereği ise İbn Teymiyye için de "var etmek" O'nun zâtının kemâlâtının bir gereğidir. Ayrıca her iki düşünür de âlemin hâdis olması konusunda hemfikirdir. Ne Allah'ın sonsuz bir şekilde tecellî ediyor oluşu ne de O'nun daimî olarak ezelden yaratıyor oluşu Allah ile beraber kadîm varlığın olabileceği anlamına gelir.75 Yaratma meselesinin üçüncü yönüne gelince, bu noktada İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin ifadelerindeki Yeni-Eflâtuncu yaklaşımın izlerini görmek mümkündür. Allah'ın yaratma fiiline bir başlangıç tayin eden kelamcıların yaklaşımından ziyade sürekliliği, daimî oluşu vurgulamaları nedeniyle iki düşünürün de felsefî yaklaşımlara en azından bu noktada daha yakın olduğunu hatırlatmamız gerekir. Bu yakınlığı onların yaratma meselesinde özgün düşünce sahibi olmadıkları ve felsefeden düşünce kopya ettikleri şeklinde anlamak hata olur. Aynı şekilde bu yakınlığı görmezden gelmek ve bu düşünürlerin felsefe ile herhangi bir etkileşiminin olmadığını düşünmek de diğer bir hatadır. Yaratma meselesinde aynı argümanlardan belli ölçülerde faydalanan İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin benzer ifadeler kullandığını görmekteyiz. Yeni- 73 İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, ss.187-179, 234. İbn Teymiyye'nin burada anlatılan yaklaşımının Allah'ın kâmil oluşuyla ilişkili olduğunu söylemiştik. Bu nedenle Allah'ın ezelî iradesi ile Allah'ın ezelden murâd etmesi arasındaki farkın netleştirilmesi önemlidir. El-Ġazzālī'nin düşüncesine göre Allah âlemi yaratmadan önce onu ezelî ilmiyle murâd etmiştir ve var olması murâd edilen bir zamanda âlem var olmuştur. İbn Teymiyye'nin düşüncesine göreyse bu düşünce yanlıştır, çünkü bu durumda Allah pasif bir duruma sokulmaktadır. Ona göre, Allah ezelden beri durmaksızın irade eder ve yapar. O'nun kemâlâtının gereği olarak O'nun hem faal oluşunda hem dilemesinde pasiflik söz konusu değildir. Hoover'ın da dediği gibi, İbn Teymiyye'ye göre ne filozofların İlk Neden düşüncesi ne de el-Ġazzālī'nin ezelî irade düşüncesi âlemin var oluşunu açıklamaya yeterli değildir; doğru olan yaklaşım, 'Allah ezelden beri faaldir, diler ve yaratır' demektir. Hoover, Ibn Taymiyya's Theodicy, ss.86-87. 74 İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, ss.371-372; İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.6, ss.219, 230. Ansari, Ibn Taymiyyah Expounds on Islam, s.120. 75 Âlemin kıdemi konusunda İbn Arabī'nin ifadelerini onun düşünce sistemi gözetilerek anlaşılmalıdır. Çünkü yukarıda da belirtildiği üzere âlem a yān-ı sābite olarak Allah'ın ilminde kadîmdir. Fakat varlıklarını Allah'tan alıp tecellîye mazhar oluşları itibariyle de hâdistir. Bu nedenle William Chittick'e göre, âlem İbn Arabī düşüncesinde, bir yönüyle kadîmdir, diğer yönüyle hâdistir. Çünkü âlem "mutlak olmayan yokluktan" yaratılmıştır. Bu nedenle Chittick'e göre İbn Arabī âlemin kıdemini savunan filozoflar ile âlemin hâdis olduğunu savunan kelamcılar arasında bir konum belirlemiştir. Chittick, Sufi Path of Knowledge, ss.84-85. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.666. 88 Emrah Kaya Eflâtuncu kozmolojinin dayandığı temel kavramlar olan Mutlak Bir, Evrensel Akıl ve Evrensel Ruh'un benzerlerini İbn Arabī ve İbn Teymiyye de yaratılışı açıklarken kullanmıştır.76 İbn Arabī, yer yer Yeni-Eflâtuncu terminolojiyle ciddi benzerlik içeren bir dil kullansa da I. Richard Netton'ın da ifade ettiği gibi onun öğretisinde Plotinos'taki gibi bir sudûr görmek mümkün değildir.77 Zaten amaç da İbn Arabī'nin Yeni-Eflâtuncu bir düşünür olup olmadığını tartışmaktan ziyade onun bu felsefî düşünceye zaman zaman yaklaşma noktasında İbn Teymiyye ile benzerlik arz ettiğine dikkati çekmektir. Her şeyin yaratıcısından meydana geldiğini savunan İbn Arabī için merkezde olan şüphesiz ki Allah'tır.78 Netton'a göre, İbn Arabī'nin sisteminde ikinci sırada İlk Akıl (elaḳlu'l-evvel) vardır. Bunun Plotinosçu Yeni-Eflâtunculuk'taki karşılığı da Akıl'dır (nous). İbn Arabī, Allah'ın ilk var ettiği şeyin İlk Akıl olduğunu düşünür ve bunun el-ḳalem, el-ḳalemu'l-a lā, er-rūḥ, elarş, elarşu'l-mecīd ve ḥaḳīḳātu Muḥammediyye olarak isimlendirildiğini belirtir.79 İbn Arabī'nin sisteminde üçüncü sırada bulunan ise Plotinos'un Nefs (soul/spirit) olarak isimlendirdiği ile benzerdir. En-nefsu'n-nāṭiḳatu'lkulliyyetu's-sābite, elarşu'laẓīm, ve el-levḥu'l-maḥfūẓ gibi isimler ile 76 Yeni-Eflâtuncu düşüncede tüm mevcudat kendi kendine düşünen Mutlak İyi veya Mutlak Bir olarak da isimlendirilen bir tanrının bu düşünce faaliyetinin bir yansıması, dışa vurumu olarak değerlendirilir. Bu Bir tamamen aşkın, erişilmez ve bilinemezdir. Kendi kendine ve kendisini düşünen Bir'in bu düşünce faaliyetinin bir sonucu olarak Yeni-Eflâtuncu sudûr hiyerarşisinin ikinci adımı olan İlk Akıl veya Evrensel Akıl sudûr eder. Evrensel Akıl'ın kasıtlı ve iradî olmayan bir şekilde kendisini ve Bir'i düşünmesi ile de İlk Ruh veya Evrensel Ruh (Nefs) sudûr eder. Platon'un form ve ideaları, diğer bir ifadeyle "akledilenler" de Evrensel Akıl'da ezelî olarak meskûndur. Bir'in kendisini düşünmesiyle Akıl, Akıl'ın kendisini ve Bir'i düşünmesiyle Nefs ortaya çıktığı gibi, Nefs de kendisini ve ezelî olarak Akıl'da meskûn olan formları düşünerek fiziksel varlığın sudûr etmesine neden olur. Bu nedenle hem âlem bu Nefs'ten ortaya çıkıyor hem de bu Nefs âleme hayat veriyor. Rahim Acar'ın da dediği gibi, Plotinos'un düşüncesinde bireysel olarak ruhların Evrensel Nefs'ten ayrı varlıkları yoktur. Sonuç olarak Nefs, fiziksel varlık ile ilişki kurmayan Akıl'ın fiilleri için ve akledilenlerin fiziksel varlığa kavuşabilmesi için bir araç olmaktadır. Bkz. Rahim Acar, "Intellect versus Active Intellect: Plotinus and Avicenna," Ian Richard Netton (ed.), Islamic Philosophy and Theology: Critical Concepts in Islamic Thought (London: Routledge, 2007) içinde, s.93; Şenel, "Yeni Eflâtunculuk," c.43, ss.423-427; Wilberding, Plotinus' Cosmology: A Study of Ennead II. 1 (40): Text, Translation, and Commentary, ss.41-71; Plotinos, The Six Enneads, altıncı Ennead, dokuzuncu risale, altıncı bâb (VI-9-6); beşinci Ennead, ikinci risale, birinci bâb (V-2-1) ve birinci risale, sekizinci bâb (V-1-8). 77 Ian Richard Netton, Allah Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology, and Cosmology (New York: Routledge, 1989), s.280. Afīfī, Muhyiddîn İbnu'l-Arabî'nin Tasavvuf Felsefesi, ss.65-66. 78 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.4, s.129; "kullu mā fī'l-kevni min ḫāliḳihī fe-lihāẕā leyse fī'l-kevni ḥudūs." Netton, Allah Transcendent, s.281. 79 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, ss.443-444; Muḥyiddīn İbn Arabī, " Uḳletu'l-Mustevfiz," H. S. Nyberg (ed.), Kleinere Schriften des Ibn alArabī (Leiden: Brill, 1919) içinde, ss.51-52. Netton, Allah Transcendent, s.281. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.1, s.119. Michel Chodkiewicz, Seal of the Saints: Prophethood and Sainthood in the Doctrine of Ibn Arabī (Cambridge: Islamic Texts Society, 1993), s.66. Varlığın tecellilerine farklı bir izah getirmesi açısından bkz. Kılıç, "İbnü'l-Arabȋ," ss.501-504. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 89 anılan bu Nefs, İlk Akıl'dan sonra yaratılan şeydir.80 Allah öncelikle diğer bir ismi de ḳalem olan İlk Akıl'ı yarattı ve ḳalem de ilk olarak Allah'ın tüm mevcudata dair takdir, karar ve emirlerini yazarak el-levḥu'l-maḥfūẓ'un ortaya çıkışını hazırladı.81 Elbette ḳalem'in "yazma" eylemi ile YeniEflâtuncu düşüncedeki Akıl'ın işlevi benzerlik göstermekle beraber aralarında önemli bir fark da bulunmaktadır. Yeni-Eflâtuncu Akıl kendisini ve Bir'i düşünür ve kendisinden bir alt kademede olan Nefs'e pasif bir şekilde kaynaklık ederken, İbn Arabī'deki ḳalem (İlk Akıl) her ne yazıyorsa mevcudata dair Allah'ın emri doğrultusunda yapmaktadır. Bu nedenle İbn Arabī ve Yeni-Eflâtuncu terminolojide ve hatta sistemin ifade şeklinde ciddi benzerlik bulunurken İbn Arabī'nin Allah'ın iradesinin altını çizdiğini de hatırlatmamız gerekir.82 İbn Arabī'nin kozmolojisini izah ederken Yeni-Eflâtuncu çağrışımlar, terimler ile meseleyi ele alan diğer bir araştırmacı da William Chittick'tir. Chittick'in ifadelerinde kozmolojik benzerliklerin yanı sıra Yeni-Eflâtuncu ahlak anlayışına dair benzerlikler de bulmak mümkündür. Buna göre, İbn Arabī öğretisinde Allah öncelikle diğer bir ismi de ḳalem olan İlk Akıl'ı yaratmıştır. Ḳalem ile de diğer bir ismi el-levḥu'l-maḥfūẓ olan Evrensel Nefs yaratılmıştır. Chittick'e göre, İbn Arabī düşüncesinde İlk Akıl ve Evrensel Nefs bütün yaratılışta en etkin rolleri üstlenmektedirler. Chittick, Evrensel Nefs'in aşağısında bulunan Arş'a dair detay da vermektedir. Konuya ilahî isim ve sıfatlar, rahmet ve gazap kavramları vasıtasıyla yaklaşan Chittick, Arş'ta gazaba yer olmadığını, Arş'ın altında ise rahmet ve rahmetle karışık gazabın olduğunu ifade eder. Bu ifadelerini Chittick İbn Arabī'nin, fiziksel âlemin üzerindeki varlıklar Allah'ın sadece rahmete yönelik isimlerine mazhar olurken, Arş'ın altındaki varlıklar ise hem rahmet hem de gazaba yönelik isimlere mazhar olurlar, düşüncesine dayandırır.83 Dolayısıyla, İbn Arabī'nin kozmolojisinde Allah'tan –ki O, varlığın kaynağıdır– uzaklaştıkça tecellî eden isimler de rahmetten rahmetle karışık gazaba doğru meyletmektedir.84 Arş'ın altında var olan fiziksel âlem kaynaktan, diğer bir ifadeyle Allah'tan uzaklaştığı için Allah'ın nurunun parlaklığı da azalır. 80 İbn Arabī, " Uḳletu'l-Mustevfiz," ss.53-54; İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.2, s.428. 81 Netton, Allah Transcendent, s.282. 82 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.254. 83 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.3, s.432. 84 İbn Arabī'nin kozmoloji şeması için bkz. William C. Chittick, "Ibn Arabī and His School," S. H. Nasr (ed.), Islamic Spirituality: Manifestations (New York: The Crossroad Publishing Company, 1997) içinde, ss.72-79; Netton, Allah Transcendent, s. 284. 90 Emrah Kaya Sonuç olarak, mevcudatın en alt katmanını oluşturan ateş, hava, su ve toprak elementlerinin birleşimiyle mineraller, bitkiler ve hayvanlar oluşur.85 İbn Teymiyye'nin bu konudaki yaklaşımına gelince, temel olarak kullanılan argüman onun referans gösterdiği hadis rivayetidir. Bu rivayete göre, Hz. Peygamber, Allah'ın ilk yarattığı şeyin ḳalem olduğunu söylemiştir. Sonrasında ḳalem'e "yaz" diye emredilmiş ve ḳalem ne yazması gerektiğini sormuştur. Bunun üzerine Allah, kıyamet gününe kadar her ne olacaksa onun yazılmasını buyurmuştur.86 Daha önce de referans gösterdiğimiz hadis ile aynı doğrultuda değerlendirilen bu rivayet ışığında İbn Teymiyye de Allah'ın ḳalem'i yarattığını ve yer ve göklerin yaratılmasından elli bin yıl öncesinden kıyamet gününe kadar olacak her şeyin, diğer bir ifadeyle Allah'ın hükümlerinin yazıldığını tasdik etmektedir. Dolayısıyla ḳalem'in yazdığı, el-levḥu'l-maḥfūẓ olmaktadır. Sonrasında ise âlemin vücuda gelişi de ḳalem'in yazdığı el-levḥu'l-maḥfūẓ'da var olan hükümler doğrultusunda gerçekleşmektedir.87 Tüm mevcudatın bir hükme bağlanışı ve bu hükümlerin fizik âleminin vücuda gelişinden önce olması, İbn Teymiyye'yi âlemin yoktan var edilmediği düşüncesine götürmektedir. Ona göre, fiziksel maddeler kesinlikle kadîm değilken, onların tür ve sınıfları ezelden Allah ile beraberdir. Bu tarz bir birliktelik ne vahiy ne de akıl tarafından reddedilir.88 Bu anlayışına delil olarak İbn Teymiyye, 13/er-Ra d suresi 35. ayeti referans 85 İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.1, ss.293-294; 261; 133; 307; c.2, s.335; c.3, ss.186; 389. Chittick, Imaginal Worlds, ss.111-112; Samer Akkach, "The World of Imagination in Ibn Arabī's Ontology," British Journal of Middle Eastern Studies 24:1 (1997), ss.97-113. Ayrıca, Yeni-Eflâtuncu düşünceyi çağrıştırması açısından, Süleyman Ateş'in bahsettiği ḥaḍarāt-ı ḫams veya tenezzulāt-i ḫams kavramları İbn Arabī'nin kozmolojisini anlamak adına önemlidir. Ateş'in ifade ettiği gibi Allah'ın isim, sıfat ve tecellîleri sonsuz olduğu için bunların mazharları olan kâinat da sonsuzdur. Allah her daim zuhur ve tecellî halindedir. El-a yānu's-sābite, ceberūt, melekūt, mulk ve insān âlemleri şeklinde sırasıyla beş mertebeden bahsedilmektedir. Aşağıda olan âlem kendisinden yukarıda olan âlemin tecelligâhıdır ve üst âlem alt âleme nüfuz eder. Alt âlem üst âlemin aynası gibidir. Ateş'e göre, ilahî isim ve sıfatlara dayandırılarak İbn Arabī tarafından ortaya konan bu mertebeler vaḥdetu'l-vucūd eksenli yaratılış anlayışının vazgeçilmez dayanak noktalarından birisidir. Süleyman Ateş, "Hazarât-ı Hams," Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.17, ss.115-116. İbn Arabī, el-Futūḥāt, c.4, ss.250-260. 86 Ebū Dāvūd Suleymān b. el-Eş as es-Sicistānī, Sunen, K. es-sunen, 16 B. el-ḳader, c.5, s.213 (no.4700); İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.18, s.213. 87 Bu noktada İbn Teymiyye delilini bilemediğim bir şekilde, selefin görüşünün bu doğrultuda olduğunu iddia ederek ḳalem'in yaratılışının göklerin ve yerin yaratılmasından önce, Arş'ın yaratılmasından ise sonra olduğunu ifade etmiştir. Hâlbuki kendisinin de ifade ettiği şekilde, ḳalem Allah'ın yarattığı ilk şeydir ve kıyamete kadar gerçekleşecek olan hükümler onunla yazılmıştır. Fakat İbn Teymiyye daha sonraki açıklamasıyla ḳalem'in bu âleme dair yaratılan ilk şey olduğunu iddia etmiştir. Arş'ın yaratılmış olduğu nass ile sabitken, İbn Teymiyye'nin öncelik-sonralık iddiasını ortaya atması Yeni-Eflâtuncu kozmolojiden uzaklaşmak için bir manevra gibi görünmektedir. 88 İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.18, s.239; İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, ss.232-233. Hoover, Perpetual Creativity, s.326; Hoover, Ibn Taymiyya's Theodicy, ss.88-91. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 91 göstererek cennette vaat edilenin, belli yemişlerin ebedîliği değil, nimet sınıfından sayılacak şekilde genel olarak yemişlerin ebedîliğinin olduğunu söylemektedir.89 Dahası, İbn Teymiyye bu konudaki yaklaşımını desteklemek adına Kur'an ayetleri ve hadislerin yanında Aristoteles öncesi filozofların da yardımına başvurmaktadır. Fizik âleminin kadîm olduğunu iddia eden ilk filozofun Aristoteles olduğunu ifade ettikten sonra İbn Teymiyye, sahabe ve tabiinin âlemin su buharı veya dumandan yaratıldığına dair mütevâtir rivayetlerine paralel bir çizgide olacak şekilde, isim vermeyerek önceki filozofların da bu âlemin ya maddeden ya da formdan var edildiğine inandıklarını ifade etmektedir.90 Bunun Yeni-Eflâtuncu Akıl'daki "akledilenler" ile benzerliği de açıktır. Bu bağlamda Abdulḥakīm Echer, İbn Teymiyye düşüncesinde fiziksel varlığın öncesinde bir yokluk ( adem) kabul edilmediğini belirterek varlığa öncelediğimiz yokluk kavramının İbn Teymiyye için "gizlilik" (kumūn) halinden başka bir şey olmadığını iddia etmektedir.91 Bu yaklaşımın benzerini İbn Arabī'nin el-a yānu's-sābite düşüncesinde veya Platon'un formlarında kısmî olarak görmek de mümkündür. Her ne kadar birincisinde el-a yānu's-sābite Allah'ın bilgisine ve dolayısıyla O'nun zâtına bağlansa ve ikincisinde de realist bir bakış açısı hâkim olsa da İbn Teymiyye'nin bu düşüncelerinin onlardan tamamen farklı olduğunu iddia etmek zordur. Vucūd kavramına farklı yaklaşım açık olmakla beraber, Allah'ın takdirinin kabul edilmesi, Allah'ın iradesinin yaratmada temel etkenlerden biri olarak kabul edilmesi, âlemin ya el-a yānu's-sābite adıyla ya da yaratılanın 'tür' ve 'sınıf'ları adıyla Allah'ın ilminde önceden mahfuz olması ve Yeni-Eflâtuncu bir kozmolojiyi kısmen de olsa çağrıştırması nedeniyle İbn Arabī ve İbn Teymiyye arasında benzerlik inkâr edilemez gözükmektedir. Sonuç Birbirinden çok farklı tahayyül edilen iki Müslüman âlimin yaratma gibi önemli bir teolojik meselede nasıl bir yakınlaşma sergilediklerini analiz etmeye çalıştığımız bu makalenin gayesi, anlaşıldığı üzere, yaratmanın anlık olarak, 'yoktan var etme' şeklinde değil, başlangıcı olmayan bir 'süreç' şeklinde gerçekleştiğini İbn Arabī ve İbn Teymiyye perspektifiyle izah etmekti. Kimi zaman maddeye, ruha, idealara atfedilen kimi zaman da 89 İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, s.428. 90 İbn Teymiyye, Minhāc, c.1, s.360; İbn Teymiyye, Mecmū u Fetāvā, c.18, s.218. 91 Abdulḥakīm Echer, İbn Teymiyye ve-İsti nāfu'l-Ḳavli'l-Felsefī fī'l-İslām (ed-Dāru'-Beyḍa : elMerkezu's-Seḳāfiyyi'lArabī, 2004), s.213. Bkz. Tamer, The Curse of Philosophy: Ibn Taymiyya as a Philosopher in Contemporary Islamic Thought, s.359. 92 Emrah Kaya Mutlak Bir, İlk Muharrik terimleriyle ifade edilen güç veya tanrılar ile ilişkilendirilen bir sürekliliğin Yunan felsefesinde var olduğu açıktır. İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin düşüncelerinin tamamen bu felsefeden bağımsız olduğu iddia edilemeyeceği için kısa bir felsefe artalanından sonra bu âlimlerin konuya yaklaşımları üç farklı fakat ilişkili yön ile ele alınmıştır. Allah'ın yaratılanı önceden takdir etmesi, yaratmanın ezelî oluşunun O'nun kemâlâtının bir gereği olarak kabul edilmesi ve tüm bunların felsefeyi çağrıştıran bir sıralama veya hiyerarşi ile ifade edilmesi meselenin üç yönünü oluşturmaktadır. Hepsinde vurgulanan nokta ise kâmil olan Allah'ın bilinçli ve iradî bir şekilde ezelden beri yaratıyor oluşudur. Sürecin bariz bir şekilde görüldüğü felsefeye karşı olmalarına rağmen iki âlimin de mevcudatı "var" kavramından ziyade "var oluş" kavramıyla anlamlandırdıklarını görmek şaşırtıcıdır. Ancak, felsefe, süreci ya maddeye ya da pasif bir tanrıya (kaynağa) bağlarken İbn Arabī ve İbn Teymiyye süreci doğrudan ilim, irade ve kudret sahibi Allah'a bağlamaktadır. Ayrıca felsefede genel olarak âlemin kıdemi vurgulanırken İbn Arabī ve İbn Teymiyye ezelî yaratmayı âlemin kıdemini reddederek izah etmektedir. Kelamcıların yaratmaya başlangıç tayin etme suretiyle Allah'ın kemâlâtına vurgu yapmaya çalışmaları ise ne İbn Arabī ne de İbn Teymiyye tarafından kabul görmektedir. Bu iki âlime göre, yaratmaya başlangıç tayin etmek Allah'ın kemâlâtına uygun değildir. Yaratmanın olmadığı/başlamadığı bir vaktin tahayyülü İbn Arabī'ye göre Allah'ın ulûhiyetine halel getirir; İbn Teymiyye'ye göre ise Allah'ı pasif bırakır. İki durum da tüm eksiklerden münezzeh olan Allah için kabul edilemezdir. Sonuç olarak, İbn Arabī ve İbn Teymiyye süreç ile var oluşu açıklama noktasında felsefeyle yakınlaşırken Allah'ın mutlak ilim ve iradesini vurgulayarak felsefeden farklılaşır. Allah'ın mutlak ilim ve iradesini vurgulama noktasında kelamcılarla yakınlaşırken Allah'ın kemâlâtının yaratma ile ilişkisi söz konusu olunca Kelamdan uzaklaşırlar. Her iki durumda da İbn Arabī ve İbn Teymiyye'nin pozisyonları büyük ölçüde birbiriyle uyumlu görünmektedir. KAYNAKÇA Abrahamov, Binyamin. "Al-Ghazālī's Theory of Causality," Studia Islamica 67 (1988), ss.75-98. Acar, Rahim. "Intellect versus Active Intellect: Plotinus and Avicenna," I. R. Netton (ed), Islamic Philosophy and Theology: Critical Concepts in Islamic Thought (London: Routledge, 2007) içinde, ss.91-106. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 93 Addas, Claude. Quest for the Red Sulphur: The Life of Ibn Arabī. Cambridge: Islamic Texts Society, 1993. Ademollo, Francesco. The Cratylus of Plato: A Commentary. New York: Cambridge University Press, 2011. Afīfī, Ebū'lAlā. Muhyiddîn İbnu'l-Arabî'nin Tasavvuf Felsefesi. Terc. M. Dağ, Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1975. Akkach, Samer. "The World of Imagination in Ibn Arabī's Ontology," British Journal of Middle Eastern Studies 24:1 (1997), ss.97-113 Algra, Keimple. "The Beginnings of Cosmology," A. A. Long (ed), The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy (New York: Cambridge University Press, 1999) içinde, ss.45-65. el-Ālūsī, Ḥusām Muḥyīddīn. The Problem of Creation in Islamic Thought: Qur'an, Hadith, Commentaries, and Kalam. Baghdad: National Printing and Publishing Co., 1968. Ansari, Muhammad Abdul-Haqq. Ibn Taymiyyah Expounds on Islam: Selected Writings of Shaykh al-Islam Taqi ad-Din Ibn Taymiyyah on Islamic Faith, Life, and Society. Riyad: General Administration of Culture and Publication, 2000. Aristoteles. Metaphysics. İng. terc. W. D. Ross, Indiana: Infomotions, 2001. ----------. Physics. Terc. R. P. Hardie and R. K. Gaye, Indiana: Infomotions, 2001. Ateş, Süleyman. "Hazarât-ı Hams," Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.17, ss.115-116. Aydın, Mehmet S. "Süreç (Proses) Felsefesi Işığında Tanrı-Âlem İlişkisi," Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27:1 (1986), ss.31-87 Barnes, Jonathan. The Presocratic Philosophers. London: Routledge, 1982. Bertolacci, Amos. "The Distinction of Essence and Existence in Avicenna's Metaphysics: The Text and Its Context," F. Opwis ve D. Reisman (ed.), Islamic Philosophy, Science, Culture, and Religion: Studies in Honor of Dimitri Gutas (Leiden: Brill, 2012) içinde, ss.257-288. Çağrıcı, Mustafa. "İbn Teymiyye'nin Bakışıyla Gazzâlî-İbn Rüşd Tartışması," İslam Tetkikleri Dergisi 9 (1995), ss.77-126 Chittick, William C. The Sufi Path of Knowledge: Ibn alArabī's Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press, 1989. ----------. Imaginal Worlds: Ibn alArabī and the Problem of Religious Diversity. Albany: State University of New York Press, 1994. ----------. "Ibn Arabī and His School," S. H. Nasr (ed.), Islamic Spirituality: Manifestations (New York: The Crossroad Publishing Company, 1997) içinde, ss.49-79. ----------. The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn alArabī's Cosmology. Albany: State University of New York Press, 1998. ----------. Ibn Arabī: Heir to the Prophets. Oxford: Oneworld, 2005. Chodkiewicz, Michel. Seal of the Saints: Prophethood and Sainthood in the Doctrine of Ibn Arabī. Cambridge: Islamic Texts Society, 1993. Coates, Peter. Ibn Arabī and Modern Thought: The History of Taking Metaphysics Seriously. Oxford: Anqa Publication, 2002. 94 Emrah Kaya Corbin, Henry. Alone with the Alone: Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabī. Princeton: Princeton University Press, 1997. Davidson, Herbert A. Proofs for Eternity, Creation, and the Existence of God in Medieval Islamic and Jewish Philosophy. Oxford: Oxford University Press, 1987. Dombrowski, Daniel. A Platonic Philosophy of Religion. Albany: State University of New York Press, 2005. Durusoy, Ali. "İbn Sînâ: Felsefesi," Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.20, ss.322-331. Echer, Abdulḥakīm. İbn Teymiyye ve İsti nāfu'l-Ḳavli'l-Felsefī fī'l-İslām. EdDār'ul-Beyḍā : el-Merkezu's-Seḳāfiyyi'lArabī, 2004. ----------. Su ālu'lĀlem: eş-Şeyḫān İbn Arabī ve İbn Teymiyye min Fikri'l-Vaḥde ilā Fikri'l-İḫtilāf. Ed-Dār'ul-Beyḍā : el-Merkezu's-Seḳāfiyyi'lArabī, 2011. Ehrhardt, Arnold. The Beginning: A Study in the Greek Philosophical Approach to the Concept of Creation from Anaximander to St John. Manchester: Manchester University Press, 1968. el-Ġazzālī, Ebū Ḥāmid. Mişkātu'l-Envār. Abdul azīz Īzzuddīn. Beyrut: Ālemu'lKutub, 1986. ----------. Tehāfutu'l-Felāsife. Tah. Suleymān Dunyā. Kahire: Dāru'l-Ma ārif, 1980. ----------. Kitābu'l-Erba īn fī Uṣūli'd-Dīn. Abdullāh Abdulḥamīd Urvānī. Şam: Dāru'l-Ḳalem, 2003. Griffel, Frank. Al-Ghazali's Philosophical Theology. New York: Oxford University Press, 2009. Hallaq, Wael B. Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians. Oxford: Clarendon Press, 1993. Hirtenstein, Stephen. The Unlimited Mercifier: The Spiritual Life and Thought of Ibn Arabī. Oxford: Anqa Publishing, 1999. Hoover, Jon. "Perpetual Creativity in the Perfection of God: Ibn Taymiyya's Hadith Commentary on God's Creation of This World," Journal of Islamic Studies 15:3 (2004), ss.287-329 ----------. Ibn Taymiyya's Theodicy of Perpetual Optimism. Leiden: Brill, 2007. ----------. "God Acts by His Will and Power: Ibn Taymiyya's Theology of a Personal God in his Treatise on the Voluntary Attributes," Y. Rapoport ve S. Ahmed (ed.), Ibn Taymiyya and His Times (Karachi: Oxford University Press, 2010) içinde, ss.55-77. İbn Arabī, Muḥyīddīn. el-Futūḥātu'l-Mekkiyye. Kahire. 1911. ----------. " Uḳletu'l-Mustevfiz," H. S. Nyberg (ed.), Kleinere Schriften des Ibn alArabī (Leiden: Brill, 1919) içinde, ss.41-99. ----------. Fuṣūṣu'l-Ḥikem. Tah. Ebū'lAlā Afīfī. Beyrut: Dāru'l-Kitābi'lArabī, 1966. ----------. The Bezels of Wisdom: Fuṣūṣ al-Ḥikem. İng. terc. R. W. J. Austin. New York: Paulist Press, 1980. ----------. "Kitābu'l-İsfār an Netā ici'l-Esfār," Abdulkerīm en-Nemrī (tah.), Rasā ilu İbn Arabī (Beyrut: Dāru'l-Kutubi'lİlmiyye, 2001) içinde, ss.351-384. İbn Sīnā. Kitābu'n-Necāh fī'l-Ḥikmeti'l-Manṭiḳiyye ve'ṭ-Ṭabī iyye ve'l-İlāhiyye. Tah. Mācid Faḫrī. Beyrut: Dāru'l-Āfāḳi'l-Cedīde, 1985. AÜİFD 57:2 Sonsuz Tecellî ve Daimî Yaratma: İbn Arabī ve İbn Teymiyye 95 İbn Teymiyye, Taḳīyyuddīn Aḥmed b. Abdulḥalīm. Der u Te āruḍi'lAḳl ve'n-Naḳl. Tah. Muḥammed Raşād Sālim. Riyad: Cāmi atu'l-İmām Muḥammed b. Su ūd, 1979-1983. ----------. İḳtiḍā u'ṣ-Ṣirāṭi'l-Musteḳīm li-Muḫālefeti Aṣḥābi'l-Caḥīm. Tah. Aḥmed Ḥamdī İmām. Cidde: Dāru'l-Medenī, 1986. ----------. Minhācu's-Sunneti'n-Nebeviyye fī Naḳḍi Kelāmi'ş-Şī a ve'l-Ḳaderiyye. Muḥammed Raşād Sālim. Riyad: Cāmi atu'l-İmām Muḥammed b. Su ūd b. Su ūd el-İslāmiyye, 1986. ----------. Mecmū u Fetāvā Şeyḫi'l-İslām Aḥmed İbn Teymiyye. Abdurraḥmān b. Muḥammed b. Ḳāsim ve Muḥammed b. ʿAbdurraḥmān b. Muḥammed. Medine: Mucemmā u'l-Melik Fehd, 2004. Kılıç, M. Erol. "İbnü'l-Arabī," Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.20, ss.493-516. ----------. Şeyh-i Ekber: İbn Arabî Düşüncesine Giriş. İstanbul: Sufî Kitap, 2011. Kügelgen, Anke von. "The Poison of Philosophy: Ibn Taymiyya's Struggle For and Against Reason," B. Krawietz ve G. Tamer (ed), Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya (Berlin: De Gruyter, 2013) içinde, ss.253-328. McGinnis, Jon. Avicenna. Oxford: Oxford University Press, 2010. Michot, Yahya. "Ibn Taymiyya's Commentary on the Creed of al-Ḥallāj," A. Shihadeh (ed.), Sufism and Theology (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007) içinde, ss.123-136. Mullins, R. T. "Divine Perfection and Creation," The Heythrop Journal 57:1 (2016), ss.122-134. Muslim b. el-Ḥaccāc. Ṣaḥīḥu Muslim. Tah. Ebū Ṭāhir Zubeyr Alī Ze ī. Riyad: Dāru's-Selām, 2007. Nasr, S. H. Islamic Philosophy from its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy. Albany: State University of New York Press, 2006. Netton, Ian Richard. Muslim Neoplatonists: An Introduction to the Thought of the Brethren of Purity, Ikhwan al-Safa. London: G. Allen & Unwin, 1982. ----------. Allah Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology, and Cosmology. New York: Routledge, 1989. Özervarlı, M. Sait. İbn Teymiyye'nin Düşünce Metodolojisi ve Kelâmcılara Eleştirisi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2008. Platon. Timaeus and Critias. İng. terc. Robin Waterfield. Oxford: Oxford University Press, 2008. Plotinos. The Six Enneads. İng. terc. Stephen MacKenna and B. S. Page. London: P. L. Warner, 1917-1930. Riley, Michael W. Plato's Cratylus: Argument, Form, and Structure. New York: Rodopi, 2005. Rosenthal, Franz. "Ibn Arabī between 'Philosophy' and 'Mysticism': 'Ṣūfism and Philosophy are neighbors and visit each other'," Oriens 31 (1988), ss.1-35. Shield, George (ed.). Process and Analysis: Essays on Whitehead, Hartshorne, and the Analytic Tradition. Albany: State University of New York Press, 2003. es-Sicistānī, Ebū Dāvūd Suleymān b. el-Eş as. Kitābu's-Sunen. Tah. Ebū Ṭāhir Zubeyr Alī Ze ī. Riyad: Dāru's-Selām, 2008. 96 Emrah Kaya Şenel, Cahid. "Yeni Eflâtunculuk," Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.43, ss.423-427. Tamer, Georges. "The Curse of Philosophy: Ibn Taymiyya as a Philosopher in Contemporary Islamic Thought," B. Krawietz ve G. Tamer (ed), Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya (Berlin: De Gruyter, 2013) içinde, ss.329-374. et-Tirmiẕī, Ebū Īsā Muḥammed b. Īsā. Cāmi u't-Tirmiẕī. Tah. Ebū Ṭāhir Zubeyr Alī Ze ī. Riyad: Dāru's-Selām, 2007. Wilberding, James. Plotinus' Cosmology: A Study of Ennead II. 1 (40): Text, Translation, and Commentary. New York: Oxford University Press, 2006. Wolfson, Harry Austryn. The Philosophy of the Kalam. Massachusetts: Harvard University Press, 1976. Yasa, Metin. İbn Arabî ve Spinoza'da Varlık. İstanbul: Elis Yayınları, 2003. Zarkasyi, Hamid Fahmy. "Ibn Taymiyyah's Critique of Aristotelian Metaphysics," Afkār: Jurnal Akidah dan Pemikiran Islam (Journal of Aqīdah and Islamic Thought) 11 (2010), ss.167-190.