www.argument-journal.eu Published online: 30.12.2016 * Dr, prof. w Institut Supérieur de Philosophie na Université Catholique de Louvain. E ‐mail: jean.leclercq@uclouvain.be. ** Dr, wykładowca w Département de Philosophie na Université de Nice Sophia ‐Antipolis. E ‐mail: gregori.jean@unice.fr. Vol. 6 (2/2016) pp. 493–504 e ‐ISSN 2084 –1043 p ‐ISSN 2083 –6635 Nowe rozumienie życia podmiotowego: fenomenologiczny projekt Michela Henry'ego1 Jean LECLERCQ* Grégori JEAN** ABSTRACT A new understanding of subjective life. The phenomenological project of Michel Henry: The phenomenological tradition is commonly understood as the domain of "philosophy of the subject", and in this regard it is often criticized in contemporary thought. In respect to it, the originality of Michel Henry is to enter into this tradition by formulating to it an inverse ob‐ jection: a mistake of the "historic" phenomenology is that it has not been able to conceive the subject in its own being or better, in its "interiority". The aim of this paper is to determine the meaning and scope of such criticism, the development of its consequences, not only regarding the positive concept of subjectivity but also in the sense of opening its possibilities to renew the understanding of artistic phenomenon. KEYWORDS Michel Henry; Jean ‐Paul Sartre; phenomenology; subjectivity; interiority; creation 1 Wykład wygłoszony 29 listopada 2012 roku na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie w ramach dwustronnego projektu PAN ‐FNRS „Affective subjectivity in Michel Henry's Tho‐ ught". Pierwsza część niniejszych analiz została opublikowana w języku francuskim w artykule: Jean, G. & Leclercq, J. (2014). Le dedans et le dehors. Pour une nouvelle topologie de la vie subjective et de la création artistique (s. 99–110). W: J. Lambert & A. Lerousseau (Red.). A l'école de la vie intérieure. Approche interdisciplinaire (=Esthétique et spiritualité). Fernelmont: Éditions É.M.E. TEACHING PHILOSOPHY, LECTURING / NAUCZANIE FILOZOFII, WYKŁADY 494 Jean LECLERCQ, Grégori JEAN Fenomenologia, która powstała i rozwinęła się w XX wieku jako autentyczna tradycja filozoficzna, a w której w początkach XXI wieku dokonują się serie przeobrażeń, niepozostających bez związku z tematem, jaki zamierzamy dziś rozwinąć, stawia nas w obliczu jedynego w swoim rodzaju paradoksu. Z jednej strony zdaje się ona być właśnie przykładem tego, co nazwiemy „filozofią podmiotu" - wraz z całym bagażem nierozjaśnionych odpowiednio założeń, danin złożonych historii metafizyki, z którą równolegle filozofia ta starała się zerwać na tysiąc sposobów, i ostatecznie wraz z całą „naiwnością" względem ery podejrzeń, w której to, co ostatecznie zostało zakwestionowane czy to przez psychoanalizę, marksizm, strukturalizm, czy filozofię analityczną, to nic innego jak właśnie ów prymat podmiotowości oraz założenie jej transpar‐ entności względem samej siebie. Z drugiej jednak strony wystarczy zwrócić się do jej założycielskich tek‐ stów, by skonstatować, że ta tak zwana „filozofia podmiotu" - zdawałoby się konserwatywna względem minionej epoki, zdawałoby się zbyt ufna we władze podmiotowości, jakie nadaje ona sama sobie i to poza wszelką mediacją - ukonstytuowała się wprost przeciwnie w opoz yc j i do „metafizycznej" figury „podmiotu" albo przynajmniej w opozycji względem pewnej stworzonej przez siebie jego koncepcji i to w taki sposób, że można powiedzieć, iż w większym stopniu fenomenologia towarzyszy owemu ruchowi podważenia podmiotu, niż miałaby ruch ten kontestować. Z tego pierwszego paradoksu - paradoksu „filozofii podmiotu" zbudowanej na bazie radykalnego zakwestionowania podmiotowości - wyrasta także para‐ doks kolejny: a mianowicie, że przyszłość fenomenologii sytuuje się być może w możliwym ponownym zdobyciu obszaru, jaki historia filozofii jej niesłusznie wyznaczyła i który nie jest niczym innym niż czymś, co nazwiemy „życiem pod‐ miotowym". Zatem pierwszy gest owego odnowionego podejścia fenomenolo‐ gicznego sprowa dzać się będzie do uznania, że właściwie nie istniała dotąd nigdy „fenomenologia podmiotowości", że nową figurę „podmiotu" trzeba na nowo wy‐ znaczyć i że nie odpowiada ona wcale figurze, co do której w filozofii XX wieku podejmowano próby, bez wątpienia słuszne, by się jej pozbyć - tyleż w fenome‐ nologii, co w innych tradycjach, które niesłusznie sądziły, że się fenomenologii sprzeciwiły. W tym sensie jej pierwszym zadaniem będzie przeprowadzenie „kry‐ tyki krytyki" podmiotu - będącej zatem autokrytyką samej fenomenologii - która nie będzie się przedstawiać jako próba ocalenia czegoś, co nie może i nie powinno mieć miejsca, ale która odwoływać się będzie do całkiem nowego podej‐ ścia do „życia podmiotowego". Zbiega się to z tym, co stwierdza Michel Henry, którego drogę myślową zamierzamy w tym momencie śledzić: Celem krytyki krytyki podmiotu nie jest ogłoszenie jego powrotu jako czegoś z prze‐ szłej rzeczywistości, co ciężko porzucić, a co aspirowałoby do tego, by znowu pełnić swą rolę na scenie filozoficznej. Owa krytyka ukazała nam właśnie, że bycie podmiotu nie Nowe rozumienie życia podmiotowego... 495 zostało nigdy uznane i że zapowiada ona nie tyle jego powrót, co jego pierwsze nadej‐ ście (Henry, 2003: 21). W odpowiedzi na tę paradoksalną sytuację wysuniemy kilka zapytujących hipotez: 1) Czy fenomenologia zwana „historyczną" ostatecznie nie utraciła właści‐ wego miejsca podmiotowości, której siedziba lub umiejscowienie tkwi‐ łyby w wewnętrznośc i (co kazałoby łączyć kwestię owej straty, czy braku, z kwestią „duchowości"), i korelatywnie, czy nie utraciła ona au‐ tentycznego sensu opozycji „wnętrza" i „zewnętrza"? 2) A contrario, czy na nowo rozpięta nić pomiędzy podmiotowością a we‐ wnętrznością nie okaże się początkiem rozległej operacji przemieszczenia rozumienia, z jednej strony pojęcia „prawdy" dzieła sztuki, a z drugiej znaczenia estetyki fenomenologicznej, która byłaby zdolna do pomyślenia na nowo samego sensu artystycznej twórczości? REPREZENTACJA A INTENCJONALNOść: FENOMENOLOGIA JAKO KRYTYKA WEWNęTRZNOśCI Tym, co historycznie funduje samo powstanie fenomenologii, jest kr y t yka reprez entac j i i tym samym teza, wedle której obecność świata dla świa‐ domości powinna być rozumiana jako podwojenie tej obecności „w niej". Z krytyką pierwszej topologii wnętrza i zewnętrza - i interpretacji stosunku do świata jako podwojenia lub zwinięc ia z ewnętrza do wnętrza - łączy się odtąd fundamentalne pojęcie fenomenologii, pojęcie intencjonalnośc i, w wersji, w jakiej formułuje ją kanonicznie Edmund Husserl, co pozwala na uchwycenie jej zawartości: „wszelka świadomość jest świadomością czegoś". Jednakże sformułowanie to kryje za swoją pozorną trywialnością podwójny sens, co krótko przypomnimy. Z jednej strony oznacza ono, że świadomość nie potrzebuje wychodzić z sie‐ bie samej, by dotrzeć do tego, czego jest świadomością. Nie ma ona tym samym potrzeby ustanawiania relacji z czymś, od czego byłaby z zasady odcięta, lecz zostaje określona właśnie jako coś, co ostatecznie w yczerpuje s ię i spełnia w tej relacji. Z drugiej strony oznacza to, że wszelkie „coś", jeśli popatrzeć na to z odwrot‐ nej perspektywy, jest czymś „dla" świadomości, że nie istnieje żadna „rzecz", która nie byłaby przedmiotem świadomości, aktualnej lub potencjalnej. Tak jak świadomość przestaje być odtąd niezależna od rzeczy, tak też rzecz traci niezależność względem świadomości, która w nią „mierzy". W ten sposób to, co pierwotne, nie wywodzi się z porządku dwóch substancji oddzielonych, co do których trzeba zrozumieć sposób, w jaki zachodzi ich relacja, lecz tkwi 496 Jean LECLERCQ, Grégori JEAN ono w samej te j re lac j i, w której podmiot i przedmiot są jedynie biegu‐ nami. I w tym znaczeniu Husserl mówi w Idei fenomenologii o „tej cudownej korelacji między fenomenem poznania a obiektem poznania" ( Husserl, 1990: 22), a w tomie I Idei czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii o „normowanej prawami korelacji, pomiędzy określonym czymś, co się po‐ jawia, jako jednością, a określonymi nieskończonymi mnogościami przejawów" (Husserl, 1967: 524)2. W obydwu przypadkach zostaje stwierdzona tożsamość pojawienia się dla nas rzeczy - naszej „świadomości czegoś" - i bycia tej rzeczy, której jesteśmy świadomi. W tle pojęcia intencjonalności kryje się za‐ tem coś, co Husserl nazwie w swym filozoficznym testamencie z 1936 roku - Kryzysie nauk europejskich i fenomenologii transcendentalnej - „korelacyjnym uniwersalnym a priori", któremu przypisuje charakter fundujący i orientujący dla całej swej filozoficznej drogi (Husserl, 2005: 262–263, w przypisie). Odtąd sens fenomenologicznej „destrukcji" pewnej figury podmiotowości rozjaśnia się. W tej mierze, w jakiej zostaje ona uchwycona w pryzmacie owego a priori, fenomenologiczna podmiotowość nie jest już punktem początkowym, niezależnym, tej korelacji, ona jest tą korelacją, jej ośrodkiem lub ontologicz‐ nym miejscem - czyli polem jej jawienia się, jawienia się więzi pomiędzy subiek‐ tywnym wyglądem a konstytucją tego, czego dotyczy ów wygląd. Tym samym „redukcja fenomenologiczna" jawi się jako metodologia właściwa dla fenome‐ nologii, polegająca właśnie na zniesieniu „naturalnego" przekonania o wzajemnej niezależności podmiotu, przedmiotu i ich relacji, aby ujawnić prymat owej ko‐ relacji, względność terminów „subiektywny", „obiektywny" i umożliwić jej opis. Niemniej wydaje się, że takiej krytyce reprezentacji z konieczności towarzyszyć będzie krytyka idei wewnętrzności: fenomenologiczna podmiotowość nie jest by‐ najmniej „wnętrzem", którego przeciwieństwem byłoby jakieś „zewnętrze", a jej relacja do świata w żadnym razie nie polega na dokonaniu przejścia od owego „ze‐ wnętrza" do „wnętrza". Jeśli pierwotnym faktem filozoficznym jest sama relacja, nie może już być mowy o zewnętrzności czy wewnętrzności i w tym szczególnym sensie nie istniałoby także coś takiego jak życie wewnętrzne. Taką tezę wypowiada explicite Jean ‐Paul Sartre w tekście z 1939 roku - słynnym zwłaszcza z tego powodu, że w niemały sposób spopularyzował on fenomenologię we Francji - zatytułowanym właśnie Intencjonalność. Fun‐ damentalna idea fenomenologii Husserla3. Tekst rozpoczyna się uwagą na te‐ mat „wspólnej dla realizmu i idealizmu iluzji", która sprowadza się do idei, 2 Tłumaczenie polskie tekstu Husserla zostało nieznacznie zmodyfikowane w celu dosto‐ sowania go do wykładni zaproponowanej w przekładzie Paula Ricoeura przytaczanym przez autorów wykładu (por. Husserl, 1950: 507). Nota bene w polskim tłumaczeniu Idei I wykładnia Ricoeura została - jako równie dopuszczalna - wspomniana w przypisie (przyp. tłum.). 3 W ten sposób brzmi dosłowny przekład tytułu pracy Sartre'a. W istniejącym polskim tłumaczeniu tego tekstu tytuł został oddany jako Intencjonalność jako kategoria egzystencjalna (przyp. tłum.). Nowe rozumienie życia podmiotowego... 497 „wedle której poznawać to jeść". Swoista cecha tego, co Sartre nazywa „filozofią żywieniową" - lub „trawienną" - sprowadza się do rozpatrywaniu pozna‐ nia czy, ogólniej, relacji ze światem jako procesu przyswajania, wchłaniania, wskutek czego świadomość jawi się jako właściwy dla tego procesu ośrodek wewnętrzności, a sam świat jako „reprezentowany" rezultat owego gastrycz‐ nego procesu. I takiemu obrazowi, z powodów wymienionych powyżej, Sartre przeciwstawia Husserlowską ideę intencjonalności: Przeciwstawiając się trawiennej filozofii [...], Husserl niestrudzenie powtarza, iż rzecz nie da się rozpuścić w świadomości. Mamy, załóżmy, przed oczami to oto drzewo. Widzimy je wszakże w tym właśnie miejscu, w którym się ono znajduje: przy drodze, wśród kurzu, samotne, spalone żarem słonecznym, dwadzieścia mil od brzegów Morza śródziemnego. Nie może ono przeniknąć do naszej świadomości, jest bowiem odmien‐ nej niż ona natury. [...] Ale Husserl nie jest bynajmniej realistą; z tego drzewa rosnące‐ go na skrawku popękanej ziemi nie czyni absolutu, który następnie byłby zdolny wejść w kontakt z nami. świadomość i świat są dane za jednym zamachem [d'un même coup]4; zewnętrzny ma mocy swej istoty w stosunku do świadomości świat jest na mocy tej istoty względny wobec niej. [...] Poznawać, to „wybuchać ku", wyrywać się ze zgniłej intymności gastrycznej, by wybiec tam, poza samego siebie, ku temu, co nie jest mną samym (Sartre, 1965: 314–315). Niemniej, poprzez kolejne „za jednym zamachem", Sartre łączy krytykę reprezentacji z krytyką wewnętrzności: Za jednym zamachem świadomość oczyściła się, stała się przejrzysta jak świeży wiatr, nie ma w niej nic prócz ruchu uciekania od siebie, prócz wyślizgiwania się na ze‐ wnątrz. Przyjmijmy, choć to niemożliwe, iż zdołaliśmy wkroczyć „do wnętrza" świado‐ mości: wpadniemy wówczas w wir i zostaniemy wyrzuceni na zewnątrz, opodal drzewa, wśród kurzu, ponieważ nie ma ona „wnętrza", jest jedynie zewnętrznością samej siebie i właśnie owa absolutna ucieczka, owa odmowa bycia substancją konstytuuje ją jako świadomość. [...] Nie potrzeba niczego więcej, by położyć kres tej przytulnej filozofii immanencji [...]. Filozofia transcendencji rzuca nas na wyboistą drogę, pośród nie‐ bezpieczeństw [...]. Tak oto jesteśmy uwolnieni [...] od „życia wewnętrznego" [...], wszystko bowiem jest ostatecznie na zewnątrz, wszystko, łącznie z nami, jest w świecie, pośród innych (Sartre 1965: 315–317)5. Powyższy tekst Sartre'a okazuje się znaczący z różnych powodów. Z jed‐ nej strony ukazuje on jasno, że fenomenologiczne odkrycie intencjonalności 4 Użyte przez Sartre'a w tym miejscu, oraz kilka linijek niżej, wyrażenie d'un même coup (dosłownie: „za jednym uderzeniem", „za jednym zamachem" oddane zostało w polskim prze‐ kładzie jako „równocześnie", odstępuję od tej lekcji, gdyż zatraca ona silny energetyczny ładu‐ nek całego zwrotu, korespondujący z użytymi przez Sartre'a w najbliższym sąsiedztwie czasow‐ nikami typu s'éclater („wybuchać") czy s'arracher („wyrywać się") (przyp. tłum.). 5 Przekład miejscami zmodyfikowano w celu dostosowania go do toku wywodu autorów wykładu (przyp. tłum.). 498 Jean LECLERCQ, Grégori JEAN w tej mierze, w jakiej prezentuje się jako krytyka reprezentacji i więzi, jaką ta suge ruje czy wręcz ustanawia pomiędzy wnętrzem i zewnętrzem, jest nie tylko nierozdzielna z krytyką wewnętrzności, lecz, co więcej, tworzy z nią jedność. Stąd pojawia się dla nas możliwość sformułowania a contrario naszej kwes‐ tii: czy jest możliwe nadanie fenomenologicznego sensu idei wewnętrzności, zachowując krytykę reprezentacji oraz pojęcie intencjonalności, na którym by się ona opierała – bez czego nie byłoby mowy o nazwaniu naszego podejścia fenomenologicznym? Jednakże druga teza - tym razem negatywna - tego tekstu wyznacza nam drogę ku przemieszczeniu problemu, pozwalając na ścisłe sformułowanie przedzałożeń, które samą tę tezę czynią niemożliwą. Sam przykład, jaki daje Sartre, jest w swym aspekcie negatywnym wiele mówiący: chodzi o przeciw‐ stawienie się filozofii żywieniowej, która ujmuje relację ze światem na sposób przyswajania i trawienia, a tym samym przedstawia świadomość na podobieńst‐ wo żołądka, a jego wnętrze jako „skrzynkę", w której chce ona umieszczać „przedmioty" swego doświadczenia. Otóż taka analogia wciąż rzuca cień na odwrócenie, jakie dzięki niej dokonuje Sartre, gdy formułuje on tezę, zgodnie z którą świadomość jest całkowicie „na zewnątrz". Dzieje się tak, ponieważ Sartre zdaje się brać wystarczająco serio pogląd, wedle którego świadomość, podobnie jak żołądek, miałaby mieć „wnętrze". W tym sensie trudność Sar‐ trowskiego stanowiska polega na pomyśleniu intencjonalności jako „wybucha‐ nia ku" tym bardziej, im bardziej owo pole zewnętrzności lub owo utożsami‐ one z transcendencją czyste Zewnętrze musi wykluczyć wszelką wewnętrzność, określając zewnętrzność jedynie na sposób re lat y wny i w opoz yc j i do samej świadomości pomyślanej jako wnętrz e z ewnętrza. Otóż w odpowiedzi na tę trudność przynajmniej w części zarysowała się hipoteza Henry'ego głosząca konieczność radykalnego odnowienia rozumienia wewnętrzności jako osnowy pojęcia „immanencji". Odnowienie to pozwoliłoby całkowicie przeformułować fenomenologiczną problematykę podmiotowości. FENOMENOLOGICZNY POWRóT WEWNęTRZNOśCI: IMMANENCJA I AFEKTYWNOść Punktem wyjścia wykładu fenomenologicznej teorii intencjonalności są dla Henry'ego właśnie analizy Sartrowskie: Z chwilą gdy jest ona [tj. wewnętrzność świadomości - przyp. J.L. & G.J.] rozumia‐ na jako intencjonalność, nie jest już niczym innym jak tylko ruchem, poprzez który wyrzuca się ona na zewnątrz, a jej „rzeczywistość", jej „substancja", wypływa, wyczer‐ puje się w takim przychodzeniu na zewnątrz, w procesie uzewnętrzniania, w którym uzewnętrznia się zewnętrzność jako taka. [...] Objawiać w takim przyjściu na zewnątrz, w takim ustawieniu na dystans, to ukazywać. Możliwość widzenia tkwi w ustawianiu na Nowe rozumienie życia podmiotowego... 499 dystans tego, co jest postawione przed widzeniem i tym samym przez nie widziane. Taka dokładnie jest definicja przed ‐miotu. Przed ‐miot to znaczy: postawiony przed i w ten sposób uczyniony widzialnym. Intencjonalność to właśnie takie ukazywanie objawiające przedmiot. Objawienie jest tuta j objawieniem prz edmiotu, a jawienie jest jawieniem s ię prz edmiotu. I to w dwojakim sens ie: w t ym sens ie, że to, co s ię jawi, to prz edmiot, i również w t ym sens ie, że skoro to, co s ię jawi, jest prz edmiotem, to modus jawienia s ię impl ikowany w t ym jawiąc ym s ię, j akim jest prz edmiot, to modus jawienia s ię właśc iw y prz edmiotowi i go umożl iwia jąc y (Henry, 2012: 77–78). Jeśli w powyższych zdaniach Henry wydaje się być wierny Sartre'owi, to jednak jego tezę w istotny sposób modyfikuje. Jak widzieliśmy, Sartre ujmował w istocie intencjonalność jako „zewnętrze", określając ową „zewnętrzność" jedynie relatywnie względem koncepcji „życia wewnętrznego", równocześnie kontestując słuszność tej ostatniej. Inaczej czyni tu Henry - jeśli określa on świadomość intencjonalną jako sam „ruch" uzewnętrzniania, to w tym celu, by na nowo wyrazić zawartość zewnętrzności w jęz yku samego jawienia s ię: „zewnętrze" nie otrzymuje tego miana tylko z tego względu, że będzie „zewnętrzne dla świadomości" - i w tym sensie relatywne do wewnętrzności substancjalnej - lecz o tyle, o ile w nim jawienie s ię i coś, co s ię jawi, okazują s ię z ewnętrzne wobec s iebie i oddzielone „dystansem", który w L'essence de la manifestation Henry nazwał „dystansem fenomenologicznym". Innymi słowy, odkąd intencjonalność przestaje być własnością „świadomoś‐ ci", a staje się modusem jawienia się, zewnętrzność, która ją charakteryzuje, nie jest już zewnętrznością jawienia się czegoś - nie jest już zewnętrznością re lat y wną - lecz z ewnętrznośc ią jako jawieniem s ię, zewnętrznością absolutną. Otóż to właśnie czyni możliwym nowe rozumienie wewnętrzności już nie na sposób relatywny - jako struktury, miejsca, bytowości zamieszkałej we wnętrzu podmiotowości - lecz na sposób absolutny, jako owego modusu jawie nia się charakteryzującego się przez pozbawione dystansu zbieganie s ię tego, co s ię jawi, i samego jawienia s ię. Otóż ów wyjątkowy modus jawienia się nie będzie pomyślany jedynie jako afektywność - niedającą się pomylić z żadną modalnością „widzenia", intencjonalności czy dystansu - lecz pomyślany będzie on także jako taka zbieżność, która w postaci pozbawionego dystansu stosunku pozwoli zrozumieć sposób, w jaki sama afektywność tworzy pewną „sobość". Odtąd to wewnętrzność jest t ym elementem, któr y potęguje i podtrz ymuje z ewnętrzność widzialności. W tym duchu Henry pisze w L'essence de la manifestation: Tożsamością przeżywającego [l'identité de affectant] i tego co przeżywane [affecté] jest afektywność (Henry, 1990a: 585). 500 Jean LECLERCQ, Grégori JEAN Afektywność jest tym, co tworzy relację wszelkiej rzeczy z sobą i tym samym prze‐ ciwstawia ją wszelkiej innej [rzeczy], w absolutnej wystarczalności jej radykalnej we‐ wnętrzności. Afektywność jest istotą toż ‐samości [ipséité] (Henry, 1990a: 581). To właśnie owa „toż ‐samość" wedle Henry'ego, w widocznej kontynua cji myśli Sørena Kierkegaarda, zbiega się z najbardziej źródłowym fenomenem prawdy - jedynym, który jest zdolny ufundować wszelkie inne fenomeny: Bycie ego jest prawdą. Ta prawda rzeczywiście nie tylko nie jest możliwa poprzez trans‐ cendencję i jako jej dzieło, lecz jako prawda pierwotniejsza i bardziej źródłowa, bez której nie byłoby samej transcendencji. Tej prawdzie, która nie jest różna od ego i która konstytuuje samo jego bycie, nadamy miano prawdy źródłowej (Henry, 1990a: 48). Możemy w tym momencie tylko zasygnalizować - podkreślając wagę tego stanowiska dla więzi pomiędzy wewnętrznością a duchowością i pozostając wciąż w linii Kierkegaardowskiej - że ta nowa teoria prawdy (nowa, ponie‐ waż nie grecka, a w sposób właściwy oparta na afektywności) będzie stanowić jedną z głównych osi odczytań chrześcijaństwa zaproponowanych przez Hen‐ ry'ego, zapoczątkowanych jak wiadomo w 1996 roku w pracy o wiele mówią‐ cym tytule „Ja jestem prawdą" (C'est moi la vérité). Po długiej medytacji nad chrześcijaństwem Henry dojdzie do wniosku, że subiektywna tożsamość, po‐ myślana w świetle radykalnej nowości chrześcijaństwa, powinna być ujmowana w modalności „synowstwa" jako tożsamość fundamentalnie nowa, otrzymana w trakcie egzystencji poprzez mistrza ‐nauczyciela objawiającego, że on sam jest, w swym ego, Prawdą - prawdą, która nie jest już filozoficzna, ponieważ daje się wyrazić i przeżywać „w sercu", miejscu równie nowym dla tak rozumia‐ nej wewnętrzności. Otóż „jeśli jest rzeczą zadziwiającą, że prawda jest mną" (Henry, 2004b: 228), to sprawą równie zadziwiającą będzie, że takie rozumie‐ nie prawdy - i będzie to ostatni punkt naszego studium - prowadzi nas do przemiany klasycznego fenomenologicznego stanowiska dotyczącego problemu twórczości i dzieła sztuki. FENOMENALNOść I ESTETYKA: OD ODSŁONIęCIA śWIATA DO EKSPRESJI SIEBIE Jedna z głównych tez Henry'ego głosi, że koncepcja prawdy jako „wewnętrz‐ ności" jawienia się i tego, co się pojawia, przekłada się nie tylko na pojęcie intencjonalności, ale także na pojęcie „bycia ‐w ‐świecie". Nie zadowala się ona określeniem całości filozoficznego myślenia jako theoria, ale również narzu‐ ca swoją koncepcję praxis i poiesis. W tekście poświęconym Heideggerowskiej lekturze Arystotelesowskiej teorii „czterech przyczyn" Henry wypowiada się następująco: Nowe rozumienie życia podmiotowego... 501 Poiesis oznacza nie tylko wytwarzanie pucharów przez złotnika, czyli poetycki i arty‐ styczny akt, który czyni coś widzialnym w tej mierze, w jakiej nadaje on pewien kształt, w aspekcie rzeczy. Tworzenie, poiesis, odnosi się również do samej natury, physis, w któ‐ rej rzecz otwiera się w obecności, przykładowo rozkwitnięcie kwiatu. [...] W końcu tworzenie jest samym odsłanianiem się, aletheia. Możemy to dostrzec już u zarania filozofii zachodniej, gdy tworzenie staje się tematem myślenia i zostaje wprost zredu‐ kowane do prawdy, staje się tworzeniem prawdy. Od samego początku myśl dotycząca tworzenia sprowadza tworzenie do myślenia, do ontologicznego ośrodka, w którym myślenie się rozwija i do fundamentu tego ośrodka. [...] Techne [stanowi] samo odsło‐ nięcie się jako takie, [jest] odsłonięciem, które wytwarza prawdę w jej rozbłyśnięciu, a piękno [stanowi] rozbłyśnięcie prawdy (Henry, 2004a: 13–14). Jest zatem zrozumiałe, dlaczego takie przemieszczenie sensu prawdy - gdzie „odsłonięcie" zostaje zastąpione toż ‐samością jako taką - wprowadza radykalną zmianę w samym pojęciu twórczości. Dokonuje się ona niezależnie od tego, czy chodzi o pracę we właściwym znaczeniu tego słowa - co do której Henry pokaże w swej dwutomowej książce poświęconej Karolowi Mark‐ sowi, że jej rzeczywistość nie leży w wytwarzaniu oraz w jej „produktach", ale w nie j samej, w patetycznym odczuciu w ys i łku - czy chodzi o twórczość artystyczną, która nie może być już pojmowana ani jako re ‐prezentacja czy też mimesis rzeczy w świecie, ani jako odsłonięcie samego świata, ale jako ek‐ spres ja podmiotowości jako takiej (poza jakimkolwiek „uwidacznianiem" i os‐ tatecznie poza wszelką „figuracją"), o ile konstytuuje ona miejsce prawdy i o ile je wypowiada. Ważne jest bowiem, że Henry rozumie twórczość artystyczną w jej najszer‐ szym znaczeniu jako samo „mówienie" życia w tej mierze, w jakiej wypowiada się ona na płaszczyźnie innej niż konceptualna, pojęciowa czy nawet episte‐ mologiczna, stanowiąc unikalną rzeczywistość wyrażającą źródłową afektyw‐ ność. Przykładowo literatura, jako twórczość, mówi i wypowiada życie wraz z jej właściwą wyobrażeniowością, oferując tym samym szczególne potencjal‐ ności mówienia (dire) afektywności i doznawania życia w jego zabarwieniach, afektach, władzach, ekspresjach, które jednak nie należą do porządku władzy widzenia czy wiedzy, implikującego dominację tego, co skopiczne, i oczywiście konflikt spojrzeń. Oznacza to, że właściwy aspekt ekspresywności życia estetycznego opiera się na zrozumieniu ekspresji samej wewnętrzności, a także na emocjonalnej i dynamicznej władzy: malarz nie maluje więcej świata niż poeta, który świat ten wypowiada, ale obydwaj wyrażają jego „duszę", dając odczuć poza jego for‐ mami coś, co on sam daje nam doznawać podmiotowo w naszym żywym ciele jako a fekt y i jako s i ły: Teoria form [...] odsyła do sił, jednocześnie odsyłając do podmiotowości, ponieważ siły zamieszkują nasze ciało, nasze ciało przeżywane, nasze ciało subiektywne, które 502 Jean LECLERCQ, Grégori JEAN jest naszym prawdziwym ciałem. Dlatego świat form jest w pewnym sensie światem zaszyfrowanym, którego prawdziwe znaczenie odsyła do sił, które znajdują się w nas, a zatem do życia, bowiem ciało żywe jest ciałem zbudowanym z sił: takie jest pochodze‐ nie malarstwa (Henry, 2004a: 292). Właśnie ten aspekt jego fenomenologii tego, co niewidzialne, często każe mówić Henry'emu, że „jak mówi Kafka, jak maluje Kandinsky, «z każdym kawałkiem widzialnego, kawałek niewidzialnego jest wam dany»" (Hen‐ ry, 2004b: 143). I od razu Henry nie omieszka dodać, że wedle Wassily'ego Kandinsky'ego, „siedziba dzieła sztuki nie ma w sobie nic obiektywnego", że „świat malarstwa nie jest światem widzialnego" i że „bycie każdej barwy jest w rzeczywistości jedynie wrażeniem w nas" (Henry, 1990b: 118–119). Z pew‐ nością nie chodzi o to, by zaprzeczyć temu, że świat składa się również z form i barw. Zwłaszcza każda barwa jest czymś widzialnym, zewnętrznym; ale jest ona również niewidzialna, wewnętrzna, emocjonalna i to z tego tytułu daje ona odczuć dynamikę życia. Dlatego też należy przede wszystkim zrozumieć to, że samo objawienie jest podwójne, podobnie jak wewnętrzność, która jest jego podstawą - należy zrozumieć, że „wszystko dzieje się w obrębie niewidzial‐ nego, chociaż mogę również jawić się sobie od zewnątrz" (Henry, 2005: 115). Wszystko, co się ukazuje poza mną objawia się jednocześnie jako rozwinięcie życia we mnie. [...] To jest to, co może zwrócić światu nie tylko jego poezję, ale również ten ro‐ dzaj żywego ciała [chair], jakim jest dusza. A owo żywe ciało, jest tym, czym jesteśmy. świat ma zatem swoją rzeczywistość w naszym życiu o tyle o ile jest ona dynamiczna i patetyczna (Henry, 2005: 110). Niewątpliwie fenomenologia radykalnej wewnętrzności stawia nowe pytania wymagające opracowania nowych obszarów zastosowania i wykazywania. Jak wypowiedzieć czy opowiedzieć patos? Czy naprawdę będzie możliwy język nie‐ widzialnego, język tego, co filozoficznie nazwiemy w zgodzie z Henrym „duszą", wskazując na jawienie się istotniejsze od jawienia się świata? Czy będzie możli‐ wy język źródłowej władzy, pragnienia i siły? Czy będzie możliwy język pate‐ tycznej emocji, różny od wyznaczonego przykładowo przez prawa psychoana‐ lizy? Koniec końców, czy będzie możliwe coś takiego jak język wewnętrzności? Te pytania niosą z sobą niezwykłe trudności. Henry zarysowuje jednak odpo‐ wiedź, stwierdzając: Język, jakim posługiwali się Grecy, a po nich Heidegger, jest Logosem świata, to znaczy językiem odsłaniającym rzeczy. Język, którego spontanicznie poszukiwałem, jest języ‐ kiem, który odsłania afekt. I dlatego sam ów język musi być czymś co dotyka [affecte]; co oznacza, że objawienie nie jest widzeniem, do którego odsyła słowo, albo że słowo pozwala nam widzieć, lecz że ono samo jest patosem. Krótko mówiąc, nie chodzi o jakiś Logos poznawczy (Henry, 2004a: 322). Nowe rozumienie życia podmiotowego... 503 Stawką takiego odwrócenia rozumienia doświadczenia estetycznego jest nie tylko wymóg sprowadzenia logosu i tego, co widzialne, do afektu i siły; w ta‐ kiej operacji bowiem zostaje ujawniony nie tylko fundament każdego życia, ale również to, co wiąże ze sobą życia wszystkich żyjących, dając im doznać raz em to, co przeżywają i co stanowi ich wspólną podstawę. I rzeczywiście: jedna z najbardziej uderzających tez estetyki Henry'ego głosi, że w miejscu, w którym znajdują się siły i barwy, można doświadczyć wspólnoty. Nie jest to jednak zwierciadlana wspólnota form, lecz patetyczna wspólnota sił ciał, których kształ ty są tylko wyobrażonymi miejscami przecięcia i prowadzą jednostki - twórców i widzów - do uczynienia siebie, poza przestrzenią i czasem, jed‐ noczesnymi (contemporains) sobie: Widz czyni siebie jednoczesnym względem sił i wrażeń, które odtwarzają w nim ob‐ raz jako coś wyobrażonego w jego wyglądzie zewnętrznym. [...] Bycie jednoczesnym oznacza odtworzenie w wewnętrznym powtórzeniu, w reaktualizacji czegoś co zostało niegdyś zaktualizowane (Henry, 2004a: 294). Jeśli tak jest, to znaczy, że musi istnieć wspólnota patetyczna, która będzie zbiegać się ze wspólnotą tworzącego Kandinsky'ego - malującego patos - i ze wspólnotą tych, którzy śledzą i oglądają jego dzieło w układzie barw, jaki je cechuje. Ponieważ w tym kontekście barwa, tak jak i zresztą obr ys kształ tów, stanowią siły posiadające rzeczywistość emocjonalną i odczuwalną, to zgodnie z ulubioną formułą Henry'ego, mają one pewien „patetyczny wy‐ dźwięk". Co więcej, sztuka jest ekspresją życia i miejscem, w którym człowiek, bardziej niż gdzie indziej, doznaje, jak dalece podejście poznawcze, intelektua‐ listyczne, racjo nalistyczne stało się przez arogancję w dążeniu do obiektywności radykalnie nieludzkie. Czy zatem, aby objąć zakres doświadczenia radykalnej wewnętrzności w znaczeniu, w jakim chcieliśmy je rozjaśnić z pomocą Hen‐ ry'ego, należy powrócić do afektu, patosu i zrozumienia radykalnie patetycznej intersubiektywności? Odpowiedź będzie pozytywna w tej mierze, w jakiej Hen‐ ry otwiera drogę ku źródłowej i pierwotnej podstawie, jaką jest Życie w tym, w czym ono się daje, i w tym, co ono daje. Życie, które nie było rozumiane przez Henry'ego jako doznawane w relacji zewnętrznej ze światem, ale którego sztuka stanowi miejsce znaczącej ekspresji. Z francuskiego przełożył Wojciech STARZYŃSKI* * Dr hab., prof. nadzw. IFiS PAN, Zakład Filozofii Nowożytnej i Współczesnej, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa. E ‐mail: wstarzyn@ifispan.waw.pl. 504 Jean LECLERCQ, Grégori JEAN BIBLIOGRAFIA Henry, M. (1990a). L'essence de la manifestation. Paris: PUF. Henry, M. (1990b). Réflexions sur la cinquième Méditation cartésienne de Husserl (s. 107– –123). W: S. Ijsseling (Red.). Husserl ‐Ausgabe und Husserl ‐Forschung. Den Haag: Kluwer Academic Publishers. Henry, M. (2003). Phénoménologie de la vie (t. II: De la subjectivité). Paris: PUF. Henry, M. (2004a). Phénoménologie de la vie (t. III: De l'art et du politique). Paris: PUF. Henry, M. (2004b). Phénoménologie de la vie (t. IV: Sur l'éthique et la religion). Paris: PUF. Henry, M. (2005). Entretiens. Arles: Sulliver. Henry, M. (2012). Wcielenie. Fenomenologia życia. (Przeł. M. Frankiewicz & D. Adamski). Kraków: Homini. Husserl, E. (1950). Idées directrices pour une phénoménologie pure et une philosophie phénoméno‐ logique. (Przeł. z fr. P. Ricoeur). Paris: Gallimard. Husserl, E. (1967). Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Księga pierwsza. (Przeł. D. Gierulanka). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Husserl, E. (1990). Idea fenomenologii. Pięć wykładów. (Przeł. J. Sidorek). Warszawa: Państwo‐ we Wydawnictwo Naukowe. Husserl, E. (2005). Świat życia codziennego (s. 258–281). (Przeł. S. Walczewska). W: K. świę‐ cicka. Husserl. Warszawa: Wiedza Powszechna. Sartre, J. P. (1965). Intencjonalność jako kategoria egzystencjalna (s. 313–317). (Przeł. A. Mi‐ lecki). W: L. Kołakowski & K. Pomian (Red.). Filozofia egzystencjalna. Warszawa: Państwo‐ we Wydawnictwo Naukowe.