FILOZOFIA Roč. 59, 2004, č. 7 ĽUDSKÁ DÔSTOJNOSŤ A NEUTILITARISTICKÁ KONZEKVENCIALISTICKÁ ETIKA SOCIÁLNYCH DÔSLEDKOV1 VASIL GLUCHMAN, Katedra filozofie FF PU Prešov G L U C H M A N , V.: Human Dignity and Non-Utilitarian Consequentialist „Ethics o f Social Consequences" FILOZOFIA 2004, 59, N o 7, p. 502 Prominent critics of consequentialism hold that utilitarianism is not capable of ac- cepting authentic human values, because the consequentialist viewpoint is imper- sonal. According to it consequentialist rationality has no axiological limits and it can think about doing the unthinkable. T h e main objective o f the paper is to show that human dignity has a significant position in the author 's conception o f ethics of social consequences (a non-utilitarian consequentialism) arguing for a particular theory of the value o f human dignity. T h e author argues that the ethics of social consequences is capable o f accepting human dignity as well as all authentic human moral values. H e believes that ethical theory of social consequences (as a fo rm of non-utilitarian consequentialism) can provide the element missing whose lack was unveiled by the critics o f utilitarianism. Úvod. Paul O. Kristeller v o svojej práci Renaissance Thought and Its Sources t v r d í , ž e n e v y h n u t n e m u s í m e v e n o v a ť z v ý š e n ú p o z o r n o s ť ľ u d s k e j d ô s t o j n o s t i , p r e t o ž e i n a k s a d o p o p r e d i a d o s t á v a j ú m n o h é o p a č n é i d e y a h o d n o t y ( [ 8 ] , 1 8 0 ) . V ý z n a m n í k r i t i c i k o n z e k v e n c i a l i z m u ( B e r n a r d W i l l i a m s , T h o m a s N a g e l , A l a n D o n a g a n , S t e w a r t H a m p - s h i r e , G . E . M . A n s c o m b o v á a t ď . ) p o u k a z u j ú , ž e u t i l i t a r i z m u s n e d o k á ž e a k c e p t o v a ť a u - t e n t i c k é ľ u d s k é h o d n o t y , l e b o k o n z e k v e n c i a l i s t i c k é k r i t é r i u m j e n e o s o b n é , k o n z e k v e n c i a l i s t i c k á r a c i o n a l i t a n e p o z n á ž i a d n e a x i o l o g i c k é o b m e d z e n i a a m ô ž e t e d a m y s l i e ť n e m y s l i t e ľ n é ( [ 2 0 ] , 1 2 ; [ 2 6 ] , 9 3 ) . H l a v n ý m c i e ľ o m m ô j h o p r í s p e v k u j e p o u k á z a ť n a v ý z n a m n é p o s t a v e n i e ľ u d s k e j d ô s t o j n o s t i v e t i k e s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v ( c h á p e m j u a k o f o r m u n e u t i l i t a r i s t i c k é h o k o n z e k v e n c i a l i z m u ) . Z a s t á v a m n á z o r , ž e e t i k a s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v d o k á ž e a k c e p t o v a ť ľ u d s k ú d ô s t o j n o s ť a v š e t k y a u t e n t i c k é m r a v n é h o d n o t y b e z v ý n i m k y , r o v n a k o m ô ž e p o n ú k n u ť o d p o v e d e a j n a p o d s t a t n é v ý h r a d y k r i t i k o v u t i l i t a r i z m u . K r i t i k a k o n z e k v e n c i a l i z m u . Konzekvencial izmus patrí medz i najvýznamnejšie e t i c k é t e ó r i e s ú č a s n o s t i . T e n t o n á z o r z a s t á v a j ú a j j e h o k r i t i c i , n a p r í k l a d B e r n a r d W i l - l i a m s , J o h n R a w l s , T h o m a s N a g e l a P h i l i p p a F o o t o v á . C h á p a n i e m o r á l k y , m o r á l n y c h , r e s p . m r a v n ý c h h o d n ô t a p r i n c í p o v ( v r á t a n e h u m á n n o s t i , ľ u d s k e j d ô s t o j n o s t i a m o r á l n y c h , p r í p . ľ u d s k ý c h p r á v ) j e u ž v i a c e r o r o k o v p r e d m e t o m m n o h ý c h ž i v ý c h ' T e n t o pr í spevok o d z n e l v sekc i i Etika na 2 1 . s v e t o v o m f i l o z o f i c k o m k o n g r e s e v Istanbule (Turecko): , ktorý s a konal v d ň o c h 1 0 . 17. augusta 2 0 0 3 . 502 s p o r o v a d i s k u s i í m e d z i kr i t ikmi k o n z e k v e n c i a l i z m u a j e h o z á s t a n c a m i . J e d e n z n a j v ý z n a m n e j š í c h o p o n e n t o v k o n z e k v e n c i a l i z m u a u t i l i tar i zmu B . W i l l i a m s tvrd í , ž e podstata k o n z e k v e n c i a l i s t i c k ý c h m o r á l n y c h h o d n ô t s p o č í v a l e n n a d ô s l e d k o c h a s a m o t n é h o d n o t y s ú e u d a i m o n i s t i c k é , p r e t o ž e s a z a k l a d a j ú i b a n a i c h s c h o p n o s t i p r o d u k o v a ť šťastie ( [ 2 6 ] , 7 9 ) . P o d o b n e d o k a z u j e , ž e k o n z e k v e n c i a l i s t i c k á r a c i o n a l i t a n e m á ž i a d n e l imity a m ô ž e m y s l i e ť n e m y s l i t e ľ n é . P o d ľ a n e h o t o z n a m e n á , ž e k o n z e k v e n c i a l i z m u s m ô ž e a k c e p t o v a ť m a s a k e r s e d e m m i l i ó n o v ľudí v p r o t i k l a d e k m a s a k r u s e d e m m i l i ó n o v ľudí p l u s j e d e n , l e b o j e t o l e p š i a v o ľ b a m e d z i t ý m i t o d v o m a a l t e r n a t í v a m i ( [ 2 6 ] , 9 3 ) . S a m u e l S c h e f f l e r p o u k a z u j e n a t o , ž e p o d ľ a m n o h ý c h k r i t i k o v k o n z e k v e n c i a l i s t i c k é h o d n o t y s ú i m i t á c i o u n a j v ý z n a m n e j š í c h ľ u d s k ý c h h o d n ô t , p r e t o ž e k o n z e k v e n c i a l i s t i c k é kritérium j e n e o s o b n ý m h ľ a d i s k o m , p r i k l a d a j ú c i m r o v n a k ú v á h u z á u j m o m v š e t k ý c h dotknutých o s ô b . K o n z e k v e n c i a l i z m u s m á v š a k p o d ľ a n e h o s k u t o č n e p r o b l é m a k c e p t o - vať „ a g e n t r e l a t i v e " p r v k y ( p r v k y v z ť a h u j ú c e s a n a z á u j m y a h o d n o t y s u b j e k t u ) , k t o r é s ú zásadné p r e n a j v ý z n a m n e j š i e m o r á l n e h o d n o t y ( [ 2 1 ] , 5 6 6 7 ) . N a g e l s D o n a g a n o m z h o d n e z a s t á v a j ú n á z o r , ž e v ý n i m o č n é p o s t a v e n i e p r i n c í p u už i točnost i v u t i l i t a r i z m e m ô ž e v i e s ť m r a v n ý s u b j e k t k u s k u t o č n e n i u n e m o r á l n y c h a n e ľ u d s k ý c h k o n a n í ( [ 2 ] ; [ 9 ] ) . H a m p s h i r e z a s e a r g u m e n t u j e , ž e k o n z e k v e n c i a l i z m u s d o v o ľ u j e a k é k o ľ v e k p o r u š e n i e ľ u d s k e j d ô s t o j n o s t i , a k t o z n a m e n á m a x i m a l i z á c i u už i točnost i , Šťastia, p r í j e m n é h o a u s p o k o j e n i a t ú ž b y ( [ 6 ] , 1 7 ) . T á t o t e ó r i a j e p o d ľ a A s c o m b o v e j p l y t k á filozofia a s y s t é m e t i k y , p r e t o ž e k o n z e k v e n c i a l i s t i c k ú e t i k u n e z a u j í - majú m o t í v y k o n a n i a a ú m y s l y k o n a j ú c e h o m r a v n é h o s u b j e k t u , a l e l e n d ô s l e d k y k o n a n i a ( [1] , 2 2 5 2 3 4 ) . R o v n a k o a j A n n e S t u b b s o v á p í š e , ž e k o n z e k v e n c i a l i z m u s n e d o k á ž e poskytnúť a k c e p t o v a t e ľ n ý filozofický m o d e l m o r á l k y a m o r á l n e h o , r e s p . m r a v n é h o u v a ž o v a n i a , l e b o v j e h o r á m c i vraj n e j e s t v u j e ž i a d n e k o n a n i e , k t o r é n e m o ž n o o s p r a v e d l - niť o d v o l a n í m s a n a d ô s l e d k y ( [ 2 5 ] , 5 1 3 ) . V p r v e j p o l o v i c i o s e m d e s i a t y c h r o k o v 2 0 . s t o r o č i a n i e k t o r í m o r á l n i f i l o z o f i ( a k o napríklad A m a r t y a S e n , M i c h a e l S l o t e , P h i l i p Pet t i t a F r a n k J a c k s o n ) z a č a l i f o r m u l o v a ť neuti l i tarist ickú k o n z e k v e n c i a l i s t i c k ú e t i k u a k o o d p o v e ď n a v š e o b e c n ú kr i t iku ut i l i tar iz - mu a k o n z e k v e n c i a l i z m u ( [ 1 1 ] ; [ 1 4 ] ; [ 1 5 ] ; [ 1 6 ] ; [ 1 7 ] ; [ 1 9 ] ; [ 2 2 ] ; [ 2 3 ] ; [ 2 4 ] ) . P o d s t a t n ý m a s p e k t o m t e j t o kr i t iky j e i d e n t i f i k á c i a u t i l i tar i zmu s o v š e t k ý m i f o r m a m i k o n z e k v e n c i a - lizmu. P r e d p o k l a d á t o , ž e ut i l i tar i s t ické p r i n c í p y a h o d n o t y s a v y s k y t u j ú v o v š e t k ý c h formách k o n z e k v e n c i a l i z m u . Z a k l a d a t e l i a neut i l i t ar i s t i ckého k o n z e k v e n c i a l i z m u v š a k odmiet l i u ž i t o č n o s ť a k o n a j v ý z n a m n e j š i u k o n z e k v e n c i a l i s t i c k ú m o r á l n u h o d n o t u , r o v n a - ko aj p o ž i a d a v k u m a x i m a l i z o v a ť u ž i t o č n o s ť . P o d o b n e nepr i ja l i p r i n c í p n e s t r a n n o s t i ( impartial i ty) a p r e f e r o v a l i „agent re la t ive" , r e sp . „ a g e n t c e n t e r e d " p o z í c i u ( i d e o p o z í - cie v r o z l i č n e j m i e r e v y j a d r u j ú c e v z ť a h a z á u j e m o h o d n o t y k o n a j ú c e h o m r a v n é h o subjektu) r o z v i n u t ú v r á m c i i c h k o n c e p c i í . N a p r í k l a d Pet t i t p o v a ž u j e r e š p e k t k o s o b e z a predpoklad b e z p e č n o s t i v o v z ť a h o c h m e d z i ľ u ď m i v s p o l o č n o s t i . V p r o t i k l a d e k u t i l i ta - rizmu a k c e p t u j e lo ja l i tu k r o d i n e a ú c t u k d ô s t o j n o s t i o s o b y [ 1 1 ] . P o d ľ a n e h o r e š p e k t o - vanie p r á v j e n a j l e p š í s p ô s o b , a k o p o d p o r o v a ť u r č i t é ž i a d u c e d ô s l e d k y ( [ 1 4 ] ; [ 1 5 ] ) . Jackson v y c h á d z a z p r e d p o k l a d u , ž e „ a g e n t r e l a t i v e " p o z í c i u m o ž n o a k c e p t o v a ť a j z k o n z e k v e n c i a l i s t i c k é h o h ľ a d i s k a , p r e t o ž e m r a v n ý s u b j e k t m ô ž e p r o d u k o v a ť l e p š i e d ô s l e d k y , k e ď s p o l u p r a c u j e s o z n á m y m i ľ u ď m i ( n a p r í k l a d s r o d i n n ý m i p r í s l u š n í k m i , priateľmi a p o d o b n e ) ( [ 7 ] , 4 8 1 ) . S l o t e tvrdí , ž e u m i e r n e n á ( s a t i s f i c i n g ) p o z í c i a u m o ž ň u j e akceptovať neut i l i tar i s t i cký k o n z e k v e n c i a l i z m u s a j z h ľ a d i s k a ine j e t i c k e j t r a d í c i e ľ i lozof ia 5 9 . 7 503 a v ý c h o d i s k a , naprík lad z h ľ a d i s k a m o r á l k y z d r a v é h o r o z u m u ( c o m m o n s e n s e m o r a l i t y ) ( [ 2 3 ] , 6 0 ) . U m i e r n e n á p o z í c i a v neut i l i tar i s t i ckom k o n z e k v e n c i a l i z m e z n a m e n á , ž e m e n e j n e ž m a x i m u m m ô ž e b y ť d o s ť d o b r é , a j e kr i tér iom p r e s p r á v n e k o n a n i e ( [ 2 2 ] , 12). V ä č š i n a t ý c h t o pr í s tupov v š a k ignoruje o s o b u a k o m r a v n ý subjekt a j e j m r a v n é h o d n o t y . D ô r a z k l a d i e p r e d o v š e t k ý m n a k o n a n i e , j e h o a n a l ý z u a h o d n o t e n i e . M r a v n ý subjekt a j e h o h o d n o t y s ú t a k m e r m a r g i n á l n o u z á l e ž i t o s ť o u . S p o m í n a n í autori preferujú neut i l i tar is t ický k o n z e k v e n c i a l i z m u s a k o t eór iu s p r á v n e h o ( [ 1 3 ] , x i i i ) . T e ó r i a d o b r a a l e b o t eór ia h o d n o t y j e pre n i c h t a k m e r okrajová . V o s v o j i c h k o n c e p c i á c h s a z a o b e r a j ú n a j m ä t é m a m i a k o napr ík lad aktuá lne v e r z u s o č a k á v a n é d ô s l e d k y , pr ípadne u v a ž u j ú o s p r á v n o m a l e b o n e s p r á v n o m k o n a n í . V á ž n y m n e d o s t a t k o m j e a b s e n c i a s y s t e m a t i c k é h o u v a ž o v a n i a o m o r á l n y c h h o d n o t á c h d ô l e ž i t ý c h p r e ž i v o t m r a v n é h o subjektu . Z v l á š ť j e z r e j m á a b s e n c i a h o d n ô t a p r i n c í p o v h u m á n n o s t i a ľudskej d ô s t o j n o s t i v e t i k e neuti l i tarist i c k é h o k o n z e k v e n c i a l i z m u . E t i k a s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v a k o f o r m a n e u t i l i t a r i s t i c k é h o k o n z e k v e n c i a l i z m u . Et ika s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v j e j e d n o u z f o r i e m umierneného neut i l i tar i s t ického k o n z e - k v e n c i a l i z m u . Jadro te j to e t i c k e j k o n c e p c i e t vor i a pr inc ípy a h o d n o t y p o z i t í v n y c h s o - c i á l n y c h d ô s l e d k o v , h u m á n n o s t i , ľudskej dôs to jnos t i , m o r á l n y c h práv , s p r a v o d l i v o s t i , z o d p o v e d n o s t i , t o l e r a n c i e a m r a v n e j p o v i n n o s t i . Ľ u d s k á d ô s t o j n o s ť s p o l u s p o z i t í v n y m i s o c i á l n y m i d ô s l e d k a m i , h u m á n n o s ť o u a m o r á l n y m i p r á v a m i j e f u n d a m e n t á l n y m a s p e k - t o m s p o m í n a n e j k o n c e p c i e . 2 P o z i t í v n e s o c i á l n e d ô s l e d k y konšt i tuujú n a j v y š š í m o r á l n y , resp . e t i c k ý pr inc íp , s ú r o z h o d u j ú c i m kritér iom h o d n o t e n i a v e t i k e s o c i á l n y c h d ô s l e d - k o v . Ú m y s e l a m o t í v k o n a n i a patria k ď a l š í m kritériám h o d n o t e n i a . Pri ľudskej d ô s t o j n o s t i i d e o c h á p a n i e i n é h o č l o v e k a m i n i m á l n e a k o r o v n o c e n n é h o s e b e s a m é m u b e z o h ľ a d u n a j e h o p o h l a v i e , rasu, s v e t o n á z o r č i n á b o ž e n s k é p r e s v e d č e - n i e . T o t o v n í m a n i e d ô s t o j n o s t i m á urč i tý o n t o l o g i c k ý r o z m e r v y p l ý v a j ú c i z t o h o , ž e o d - v o d z u j e m e pr vo tnú i d e u d ô s t o j n o s t i z faktu ľudskej e x i s t e n c i e . P o n í m a n i e d ô s t o j n o s t i j e t e d a š i r š i e a k o napr ík lad u Kanta , p r i p i s u j ú c e h o d ô s t o j n o s ť l e n r o z u m n ý m bytos t iam, č i ž e d ô s t o j n o s ť s a n e v z ť a h o v a l a n a de t i , pr ípadne m e n t á l n e p o s t i h n u t é o s o b y . N a druhej s trane t e n t o pr ís tup k d ô s t o j n o s t i m á aj s i t u a č n ý r o z m e r , k torý j e p o d s t a t n ý a r o z h o - dujúc i , p r e t o ž e n a z á k l a d e k o n k r é t n e h o správan ia j e d n o t l i v c a m o ž n o s t a n o v i ť aj mieru dôs to jnos t i p r i n á l e ž i a c u k a ž d é m u m r a v n é m u subjektu. V e t i k e s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v , n a j m ä v p r v o m v ý z n a m e dôs t o j nos t i , s l o b o d a n i e j e b e z p r o s t r e d n e u r č u j ú c o u p o d m i e n - k o u dôs to jnos t i , l e b o d ô s t o j n o s ť j e spätá s f a k t o m ľ u d s k é h o byt ia , v o s v o j e j prvotne j p o - d o b e n e z á v i s l o m o d pr í tomnos t i s l o b o d y . V o v z ť a h u k d r u h é m u v ý z n a m u p o j m u dôs to jnos t i j e e x i s t e n c i a s l o b o d y r o z h o d o v a n i a a k o n a n i a h l a v n o u p o d m i e n k o u t o h o , a b y m r a v n ý subjekt m o h o l s v o j í m s p r á v a n í m a k o n a n í m p o t v r d z o v a ť a r o z v í j a ť v las tnú dôs to jnosť , ktorú z í s k a l p ô v o d n e n a z á k l a d e s v o j e j ľudskej e x i s t e n c i e . V y č l e n e n i e d v o c h f á z v r á m c i ľudskej dôs t o j nos t i , prvej , v y p l ý v a j ú c e j z i c h e x i s t e n c i e , a druhej na z á k l a d e dos iahnut ia m r a v n e j zre los t i s u b j e k t o v ( z a l o ž e n e j n a t o m , ž e d o k á ž u r o z u m n e 2 Ideou ľudskej dôstojnosti som sa začal podrobnejšie zaoberať, asi v roku 1995, keď som dospel k poznaniu, ž e koncepciu etiky sociálnych dôsledkov treba postaviť na dostatočne pevný základ, teda založiť ju na fundamentálnych morálnych hodnotách. K tomu pozri napríklad aj moju prácu Human Being and Morality in Ethics of Social Consequences [5]. 504 v y u ž í v a ť s l o b o d n ú v ô ľ u a n i e s ť m o r á l n u a s o c i á l n u z o d p o v e d n o s ť z a s v o j e k o n a n i e ) , vnáša d o p o j m u ľ u d s k e j d ô s t o j n o s t i u r č i t ý b i o l o g i c k ý a s p e k t . P o d s t a t n ý m v y m e d z e n í m dôs to jnos t i č l o v e k a j e m r a v n á r o v n o c e n n o s ť v š e t k ý c h ľ u d s k ý c h b y t o s t í v y p l ý v a j ú c a z faktu s a m o t n e j ľ u d s k e j e x i s t e n c i e . M r a v n ú r o v n o c e n n o s ť v š a k m u s í m r a v n ý s u b j e k t p o t v r d z o v a ť s v o j í m k o n a n í m , č o j e p r e d p o k l a d z a c h o v a n i a d ô s t o j n o s t i o s o b y a r e š p e k t u v o č i nej . V p r í p a d e k o n a n i a n e r e š p e k t u j ú c e h o m r a v n ú r o v n o c e n n o s ť v š e t k ý c h n e v i n n ý c h o s ô b d o c h á d z a k strate d ô s t o j n o s t i a ú c t y v o č i t e j t o o s o b e p r á v e v d ô s l e d k u j e j k o n a n i a . Pri k o n a n í v y j a d r u j ú c o m r e š p e k t v o č i m r a v n e j r o v n o c e n n o s t i v š e t k ý c h o s ô b , k t o r é s i t o zas lúž ia , d o c h á d z a k v z r a s t u m r a v n e j ( a n i e l e n m r a v n e j ) d ô s t o j n o s t i k o n a j ú c e h o m r a v n é h o s u b j e k t u a k v š e o b e c n é m u z v ä č š e n i u ú c t y v o č i j e h o o s o b e . M o r á l n e p r á v a s ú z á k l a d o m z á k o n n ý c h p r á v , f o r m a z á k o n n ý c h p r á v v š a k l e n d o určitej m i e r y z o d p o v e d á m o r á l n y m p r á v a m . V š e o b e c n e f o r m u l o v a n é m o r á l n e p r á v a v y j a d r u j e m e v p o d o b e k o n k r é t n y c h z á k o n n ý c h u s t a n o v e n í , t e d a v o f o r m e i n š t i t u c i o n á l n e g a r a n t o v a n ý c h z á k o n n ý c h p r á v . Z á k o n j e v t o m t o p r í p a d e n á s t r o j o m r e a l i z á c i e m o r á l - nych p r á v urč i te j k o m u n i t y č i s p o l o č n o s t i , a l e n a n i ž š o m s t u p n i , n e ž s ú f o r m u l o v a n é morálne p r á v a j e d n o t l i v c a v d a n e j k o m u n i t e . F a k t ľ u d s k e j e x i s t e n c i e m o ž n o a k c e p t o v a ť ako v ý c h o d i s k o . Z t o h t o v y p l ý v a základné morálne právo všetkých ľudských bytostí, teda právo na prvotnú morálnu rovnosť odvodenú z ich ľudského bytia, z ich ľudskej existencie. O b s a h u j e t o v s e b e i d e u m o r á l n e j h o d n o t y , k t o r ú t r e b a u s k u t o č n i ť . D ô s t o j - nosť a h u m á n n o s ť s a o p e r a c i o n a l i z u j ú c e z p r i n c í p p o z i t í v n y c h s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v , ktorý i c h z á r o v e ň l imi tu je . V š e o b e c n e v y j a d r u j ú p r á v a s t e l e s ň u j ú c e ú s i l i e n a o c h r a n u č i u s p o k o j e n i e z á k l a d n ý c h m o r á l n y c h h o d n ô t ž i v o t a j e d n o t l i v c a a ľ u d s t v a a k o c e l k u . Morá lne p r á v a k o n k r e t i z u j ú d ô s t o j n o s ť č l o v e k a a n e f o r m á l n e v y j a d r u j ú m r a v n é h o d n o - ty, za t iaľ č o z á k o n n é p r á v a s ú i c h i n š t i t u c i o n a l i z o v a n o u p o d o b o u . T o t o p r á v o j e l e n rámec č i f o r m a p r e r e a l i z á c i u s a m o t n e j m r a v n e j h o d n o t y , p r e t o ž e v k o n e č n o m d ô s l e d k u c i e ľ o m n i e s ú m o r á l n e p r á v a , a l e m o r á l n e h o d n o t y . Pri v z ť a h u m o r á l n y c h a ľ u d s k ý c h práv si t reba u v e d o m i ť , ž e m o r á l n e p r á v a č a s t o v z ť a h u j e m e a j n a i n é a k o ľ u d s k é b y t o s t i , napríklad i d e a j o u s k u t o č ň o v a n i e p r á v z v i e r a t , ž i v e j a n e ž i v e j p r í r o d y , z a t i a ľ č o ľ u d s k é práva s a v z ť a h u j ú l e n n a ľ u d s k é b y t o s t i . V y n á r a s a v š a k o t á z k a , d o a k e j m i e r y a č i v ô b e c m o ž n o h o v o r i ť v o v z ť a h u k m i m o ľ u d s k ý m b y t o s t i a m o m o r á l n y c h p r á v a c h . Z v i e r a t á a n i príroda n i e s ú m r a v n ý m i s u b j e k t m i v r á m c i m ô j h o c h á p a n i a m o r á l k y . N a n a j v ý š m o ž n o hovoriť o u s k u t o č ň o v a n í u r č i t ý c h o d v o d e n ý c h m o r á l n y c h p r á v m r a v n ý m i s u b j e k t m i (teda o s o b a m i ) k z v i e r a t á m a p r í r o d e a k o o b j e k t o m ľ u d s k e j m o r á l k y . H u m á n n o s ť j e m r a v n ý i d e á l z a k l a d a j ú c i s a p r á v e n a r e š p e k t e a u s k u t o č ň o v a n í ľudskej d ô s t o j n o s t i , k t o r ý k o n k r e t i z u j e m e c e z m r a v n é p r i n c í p y a j e d n o t l i v é m r a v n é normy v y m e d z u j ú c e p r e s n é s p ô s o b y u s k u t o č ň o v a n i a h u m á n n o s t i v ž i v o t e j e d n o t l i v c a , morálnej k o m u n i t y a c e l é h o ľ u d s k é h o s p o l o č e n s t v a . H u m á n n o s ť a d ô s t o j n o s ť t v o r i a podstatu o b s a h u m r a v n é h o d o b r a , s ú n a j v y š š í m i h o d n o t a m i , o k t o r é s a m á č l o v e k s v o j í m konaním u s i l o v a ť . V y j a d r u j e m e i c h c e z p r i n c í p p o z i t í v n y c h s o c i á l n y c h d ô s l e d k o v . Obsah t o h t o p r i n c í p u v y m e d z u j e m e p r á v e p o ž i a d a v k o u , ž e p o z i t í v n e s o c i á l n e d ô s l e d k y musia z o d p o v e d a ť ú s i l i u o u s k u t o č ň o v a n i e a d o s a h o v a n i e h u m á n n o s t i a d ô s t o j n o s t i v ž i v o t e j e d n o t l i v c a , m o r á l n e j k o m u n i t y a s p r o s t r e d k o v a n e a j ľ u d s k é h o s p o l o č e n s t v a . Abstraktné m o r á l n e d o b r o k o n k r e t i z u j e m e p r e d o v š e t k ý m c e z h o d n o t u d ô s t o j n o s t i č l o v e - ka a c e z p r i n c í p y h u m á n n o s t i , k t o r é s ú o p ä ť v y š š í m s t u p ň o m i c h k o n k r é t n o s t i . Filozofia 5 9 . 7 505 H u m á n n o s ť a d ô s t o j n o s ť č l o v e k a s ú v y š š í m m r a v n ý m p r i n c í p o m , n a k t o r o m s a z a k l a d á ľ u d s k á s p o l o č n o s ť a k o s p o l o č n o s ť s p o l u p r a c u j ú c i c h j e d n o t l i v c o v . Ď a l š i a e x i s - t e n c i a ľ u d s k e j s p o l o č n o s t i j e m o ž n á l e n n a a k c e p t o v a n í a u s k u t o č ň o v a n í p r i n c í p o v h u m á n n o s t i a d ô s t o j n o s t i č l o v e k a a k o j e d n ý c h z p o d s t a t n ý c h p r i n c í p o v . T i e t o p r i n c í p y n e m o ž n o p o v a ž o v a ť z a j e d i n é p r e z a b e z p e č e n i e b u d ú c e j e x i s t e n c i e ľ u d s k e j s p o l o č n o s t i , p r e t o ž e n a p r í k l a d n e b e z p e č e n s t v o e n v i r o n m e n t á l n e j k a t a s t r o f y n á s nút i p r e k r o č i ť ú z k y r á m e c a n t r o p o l o g i c k é h o v i d e n i a s v e t a a ž i v o t a v ň o m . N a p r i e k t o m u z a s t á v a m n á z o r , ž e n e m o ž n o a k c e p t o v a ť ž i a d n u i n ú a l ternat ívu , k torá b y b o l a v r o z p o r e s a k c e p t o v a n í m a r e a l i z o v a n í m h u m á n n o s t i a d ô s t o j n o s t i č l o v e k a v o s v e t e . Z m y s l u p l n á e x i s t e n c i a m r a v n é h o s u b j e k t u , m o r á l n y c h k o m u n í t a s p r o s t r e d k o v a n e a j c e l é h o ľ u d s k é h o s p o l o č e n s t v a j e m o ž n á l e n c e z a k c e p t o v a n i e a u s k u t o č ň o v a n i e h u m á n n o s t i a ľ u d s k e j d ô s t o j n o s t i v k a ž d o d e n n o m ž i v o t e . T e n t o m r a v n ý c i e ľ n e p o v a ž u - j e m z a abs traktný a n e r e a l i z o v a t e ľ n ý p r e o b r o v s k ú v ä č š i n u m r a v n ý c h s u b j e k t o v . N e c h á - p e m h o a k o ideá l z r í š e abs trakc i í , k t o r ý m o ž n o d o s i a h n u ť l e n p o c e l o ž i v o t n o m o d r i e k a n í . N e m u s í m e b y ť s v ä t í , a b y s m e d o k á z a l i r e š p e k t o v a ť a u s k u t o č ň o v a ť h u m á n - n o s ť a ľ u d s k ú d ô s t o j n o s ť v s i t u á c i á c h k a ž d o d e n n é h o ž i v o t a . M n o h o k r á t s t a č í , k e ď b u d e - m e ľudskí . D o k á ž m e s v o j í m k o n a n í m , ž e o z n a č e n i e ľ u d s k á a m r a v n á b y t o s ť s i s k u t o č n e z a s l ú ž i m e a j n a p r i e k d o b e , k t o r á m á m o ž n o s k l o n y z v á d z a ť n á s k o p a k u . L I T E R A T Ú R A [1 ] A N S C O M B E , G. E.: „Modern Moral Philosophy." In: G. W a l l a c e A . D . M . Walker (eds.): The Definition of Morality. London, Methuen 1970, s. 211 2 3 4 . [2] D O N A G A N , A. : The Theory of Morality. Chicago, T h e University o f Chicago Press 1977. [3 ] FOOT, P.: „Utilitarianism and the Virtues." In: S. Scheff ler (ed.): Consequentialism and its Critics. Oxford, Oxford University Press 1988, s. 2 2 4 2 4 2 . [4 ] G L U C H M A N , V . : Etika sociálnych dôsledkov a jej kontexty. Prešov, P V T 1996. [5 ] G L U C H M A N , V . : Human Being and Morality in Ethics of Social Consequences. Lewiston, T h e Edwin Mel len Press 2 0 0 3 . [6 ] H A M P S H I R E , S.: „Morality and Pessimism." In: S. Hamsphire (ed.): Public and Private Morality. Cambridge, Cambridge University Press 1978, s. 1 22 . [7 ] J A C K S O N , F.: „Decis ion-Theoret ic Consequentialism and the Nearest and Dearest Objection." In: Ethics 1991, r. 101, s. 4 6 1 4 8 2 . [8] K.RISTELLER, P. O.: Renaissance Thought and its Sources. N e w York, Columbia University Press 1979. [9] N A G E L , T.: ..War and Massacre." In: S. Scheff ler (ed.): Consequentialism and its Critics. Oxford, Oxford University Press 1988, s. 51 73 . [ 1 0 ] PETT1T. P.: „Consequentialism." In: P. Singer (ed.): A Companion to Ethics. Cambridge, Basil Blackwel l 1991 , s. 2 3 0 2 4 0 . [11 ] PETTIT, P.: „Consequential ism and Respect for Persons." In: Ethics 1989, r. 100, č. 1, s. 1 1 6 126. [12 ] PETTIT, P.: „Freedom as Antipower." In: Ethics 1996 , r. 106, č. 4 , s . 5 7 6 6 0 4 . [ 1 3 ] PETTIT, P.: „Introduction." In: P. Pettit (ed.): Consequentialism. Aldershot-Brookfield, Dartmount 1993, s. xiii xix. 506 [14] PETTIT, P.: „Rights, Constraints and Trumps." In: Analysis 1987, r. 4 7 , č. 1, s. 8 14. [15] PETTIT, P.: , .The Consequentialist Can Recogni se Rights." In: The Philosophical Quarterly 1988, r. 38 , č. 150, s. 4 2 55. [16] S E N . A. : „Evaluator Relativity and Consequential Evaluation." In: Philosophy & Public Affairs 1983, r. 12, č. 2 , s. 113 132. [17] S E N , A.: „Rights and Agency ." In: Philosophy & Public Affairs 1982, r. 11, č . 1, s. 3 39 . [18] S E N , A. : „Utilitarianism and Welfarism." In: P. Pettit (ed.): Consequentialism. AldershotBrookfield, Dartmount 1993, s. 1 5 4 1 . [19] S E N , A. : „Wel l -Being, A g e n c y and Freedom." In: The Journal of Philosophy 1985 , r. 8 2 , č. 4 , s. 1 6 9 2 2 1 . [20] SCHEFFLER, S.: „Introduction." In: S. Scheff ler (ed.): Consequentialism and its Critics. Oxford, Oxford University Press 1991, s. 1 13. [21] SCHEFFLER, S.: The Rejection of Consequentialism. Oxford, Clarendon Press 1982. [22] SLOTE, M.: Beyond Optimizing: A Study of Rational Choice. Cambridge-London, Harvard University Press 1989. [23] SLOTE, M.: Common-Sense Morality and Consequentialism. London-Boston, Rout ledge & Kegan Paul 1985. [24] SLOTE, M. : „Satisf ic ing Consequentialism." In: P . Pettit (ed.): Consequentialism. Aldershot-Brookfield, Dartmount 1993, s. 351 3 7 5 . [25] S T U B B S , A. : „The Pros and C o n s o f Consequentialism." In: Philosophy 1981, r. 56 , č. 218 , s. 4 9 7 5 1 6 . [26] WILLIAMS, B.: „ A Critique o f Utilitarianism." In: J. J. C. Smart-B. Williams: Utilitarianism: For and Against. Cambridge, University Press 1973, s. 7 7 150. prof. PhDr. Vasil Gluchman, CSc . Katedra f i lozof ie FF P U Prešov 17. novembra 1 080 7 8 Prešov SR gluchman@unipo.sk Filozofia 5 9 , 7