www.argument-journal.eu Published online: 25.06.2015 ARGUMENT Vol. 4 (2/2014) pp. 459–464 Jan Woleński w rozmowie z Sebastianem T. Kołodz iejczykiem, Jackiem Prusakiem i Jolantą Workowską: Wierzę w to, co potrafi ę zrozumieć Wydanie 1, Kraków: Copernicus Center Press, 2014, 238 s., ISBN 978-83-7886-128-7 Omawiana książka to rozmowa z Janem Woleńskim, episte‐ mologiem i logikiem, fi lozofem prawa, emerytowanym pro‐ fesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rozmowa przeprowa‐ dz ona została przez: jego ucznia Sebastiana Kołodz iejczyka, fi lozofa na Uniwersytecie Jagiellońskim; Jacka Prusaka, jezui‐ tę i doktora psychologii pracującego w Akademii Ignatianum w Krakowie, publicystę Tygodnika Powszechnego; oraz Jolantę Workowską, dz iennikarkę niezależną. Zamiarem autorów było ukazanie postaci Jana Woleńskiego przynajmniej z trzech róż‐ nych perspektyw: intymnej, kontemplacyjnej i dyskursywnej. W części pierwszej, zatytułowanej Nic, co ludz ki e, nie jest mi obce, profe‐ sor Woleński opowiada o swoim życiu. Odpowiada na pytania o pochodz enie, dz ieciństwo, młodość, przekonania polityczne, wrogów, małżeństwo, ojcostwo, sport, literaturę, a nawet seriale telewizyjne i codz ienne zwyczaje. Ta część skła‐ da się z pięciu rozdz iałów, nazwanych kolejno: Chłopak z Salwatora, Młodości trwaj, Turbulencje i perturbacje, Wielki powrót i Suchy azyl Część druga, pod tytułem Misja fi lozofi a, poświęcona jest omówieniu prze‐ świadczeń metafi lozofi cznych profesora. W rozdz iale pierwszym, Świat fi lozofi czne‐ go myślenia, Woleński, odpowiadając na pytanie o swój wkład w polską i światową fi lozofi ę, wskazuje na historię polskiej logiki i szkoły lwowsko ‐warszawskiej, zało‐ żonej przez Kazimierza Twardowskiego na przełomie wieków XIX i XX. W wąskim rozumieniu obejmuje ona warszawską szkołę logiczną, czyli logików matematycz‐ nych, takich jak Stanisław Leśniawski, Jan Łukasiewicz i Alfr ed Tarski, a także 460 Book reviews and notes / Recenzje książek i noty filozofów rekomendujących analizę logiczną jako metodę uprawiania filozofii, na przykład Kazimierza Ajdukiewicza, Józefa Bocheńskiego, Tadeusza Czeżowskiego, Izydorę Dąmbską, Tadeusza Kotarbińskiego i Zygmunta Zawirskiego. W szerokim rozumieniu szkoła lwowsko ‐warszawska obejmuje Kazimierza Twardowskiego oraz kilkudziesięciu filozofów będących jego uczniami - prócz wymienionych - Ma‐ rię Ossowską, Władysława Tatarkiewicza i Władysława Witwickiego i wielu innych. Kolejne rozdziały noszą tytuły: Przez logikę do filozofii oraz Natura filozoficznej roboty. Profesor Woleński stwierdza, że filozofię traktuje po prostu jako zbiór problemów. Priorytet ma dla niego naukowy obraz świata, który jednocześnie daje asumpt do tego, żeby poważnie traktować osiągnięcia nauki, a w konse‐ kwencji, na poziomie metateoretycznym, program naturalistyczny. Jego zdaniem isnieją dyscypliny, które łatwo parafrazować i które dostarczają bogatego materia‐ łu inspirującego filozofa - są to matematyka i fizyka. Chemia nie jest dziedziną ciekawą dla myśliciela, biologia zaś stanowi tajemnicę; wydaje się, że jej udział jako dostarczycielki twierdzeń do wykorzystania w filozofii będzie coraz większy. Nie można też bagatelizować nauk społecznych. Metafilozoficzna teza Woleńskiego jest taka: filozofia wyraża rozmaite twier‐ dzenia właściwe czasom, w których są artykułowane, w sposób, na który pozwa‐ la aktualny stan nauki i związany z tym stanem język. W momencie pojawienia się nowych formuł wyrażania twierdzeń naukowych i nowych narzędzi poznaw‐ czych musimy rewidować twierdzenia filozoficzne. Według filozofa niewiele jest nowych problemów; jednym z nich jest nasz stosunek do zwierząt, który będzie wymagał nowego podejścia i przemyślenia pozycji człowieka w kosmosie. Woleński twierdzi, że obecnie filozofia jest masowa jak cała kultura. W konse‐ kwencji uśrednił się jej poziom. Znacznie mniej jest naprawdę wielkich gwiazd fi‐ lozoficznych niż pięćdziesiąt lat temu. Dziś niełatwo się przebić do szerszej świado‐ mości społecznej. Z racji tendencji do wysokiego wyspecjalizowania i skupienia na kilku zagadnieniach, występujących współcześnie we wszystkich naukach, spełnia‐ nie oczekiwań syntezy, artykułowanych pod adresem filozofii, jest coraz trudniejsze. Profesor, wykształcony w szacunku dla historii myśli, podkreśla znaczenie się‐ gania do tradycji filozoficznej. Przedstawia propozycję napisania historii filozofii wbrew stereotypowym oczekiwaniom, mianowicie widzianej „wstecz", ukazującej proces „zwijania się", a nie rozwoju, tradycji filozoficznej. On sam podjął tego ro‐ dzaju zadanie w odniesieniu do zdań analitycznych, ukazując diachroniczne zmia‐ ny w zakresie rozumienia koncepcji zdań analitycznych, poczynając od Immanue‐ la Kanta, a skończywszy na podejściu „wyjściowym" znanym z ujęcia Platona. Tytuł następnego rozdziału to Szkoła lwowsko ‐warszawska. Dowiadujemy się z niego o znaczeniu szkoły na tle światowego ruchu filozoficznego oraz o dzie‐ jach powstania monografii Filozoficzna szkoła lwowsko ‐warszawska (Woleński, 1985). Rozmowa z profesorem Woleńskim przynosi informacje o jego oso‐ bistych kontaktach z mistrzami polskiej tradycji filozoficznej: Kazimierzem Ajdukiewiczem, Tadeuszem Kotarbińskim czy Izydorą Dąmbską. Podstawą Book reviews and notes / Recenzje książek i noty 461 tożsamości szkoły lwowsko ‐warszawskiej była postawa metodologiczna, nie zaś tak czy inaczej określony światopogląd czy też wspólny korpus tez filozoficz‐ nych. Postawa ta polegała na postulowaniu filozofii wyrażonej jasno (tj. inter‐ subiektywnie), składającej się z dobrze uzasadnionych tez. Tytuł kolejnego rozdziału, Prawda i realizm, odwołuje się do problemów podejmowanych w ważnej w dorobku Woleńskiego książce, zatytułowanej Epi‐ stemologia. Poznanie, prawda, wiedza i realizm. W rozdziale tym w pierwszej kolejności zostaje poruszona kwestia realizmu. Filozof reprezentuje stanowisko realizmu semantycznego, w zgodzie z którym każde zdanie jest prawdziwe lub fał‐ szywe klasycznie (zasada biwalencji). Klasyczna definicja prawdy jest realistyczna, a warunki prawdziwości przekraczają warunki słusznej stwierdzalności. Antyrea‐ lizm semantyczny odrzuca biwalencję, uznając zdania nieokreślone, przykładowo o przyszłości, których prawdziwości ani fałszywości nie można stwierdzić. W Epistemologii... Woleński przedstawił tezę, w zgodzie z którą semantyka przekracza składnię, jest od niej bogatsza, czyli jej zdania są niewyrażalne w zakre‐ sie składni logicznej. Tezę tę jako pierwszy sformułował Ajdukiewicz w 1948 roku w artykule Epistemologia i semiotyka. Generalnie oznacza to, że pojęcie „prawdy" nie jest definiowalne kryterialnie. Dla przypomnienia, najbardziej popularna pre‐ zentacja koncepcji definicji prawdy odróżnia definicję klasyczną oraz cztery definicje nieklasyczne. Teoria klasyczna, której tradycja sięga Platona i Arystotelesa, upatruje istoty prawdy w relacji zgodności między zdaniem a tym, do czego zdanie się od‐ nosi. Jedną ze współczesnych artykulacji klasycznej definicji prawdy jest koncep‐ cja semantyczna, którą sformułował Tarski (przy odrzuceniu intuicji, że definicja klasyczna jest definicją korespondencyjną). Tarski uważał, że zdanie Arystotelesa: „mówi prawdę ten, kto mówi o tym, co jest, że jest, a o tym, co nie jest, że nie jest, a mówi fałsz ten, kto mówi o tym, co nie jest, że jest, a o tym, co jest, że nie jest" (Arystoteles, 1983: 1012a) jest wyrazem klasycznej definicji prawdy. Teorie nieklasyczne to: teorie oczywistości, teoria zgody powszechnej, teoria pragmatycz‐ na i teoria koherencyjna. Wszystkie definiują prawdę poprzez jej kryterium, są z zasady kryterialne. Dodatkowo teorie: konsensusu, użyteczności i spójności są relatywistyczne. Klasyczna definicja prawdy wyraźnie odróżnia pojęcie prawdy od jej kryterium. Antyrealistyczne teorie prawdy są wyraźnie kryterialne i dlatego zbyt ubogie, aby poprawnie ujmowały pojęcie prawdy. Dalsza część rozdziału zawiera rozważania na temat sporu realizmu z antyrea‐ lizmem, tak jak się go rozumie współcześnie. Chodzi o dylemat, nad którym Michael Dummett zastanawiał się, po raz pierwszy, w latach siedemdziesiątych: jak mamy rozumieć znaczenie wyrażeń czy zdań? Następnie Woleński przecho‐ dzi do poszukiwania odpowiedzi na pytanie o to, czy realizm jest ściśle związany z językiem naturalnym. Kolejne zagadnienia poruszane przez profesora to zasięg obowiązywania realizmu (czy jest on stanowiskiem globalnym?) oraz stosowane przez nas w praktyce codziennej narzędzia logiczne i metodologiczne. Profesor twierdzi, że wybór tych narzędzi jest kwestią określonego wychowania, być może 462 Book reviews and notes / Recenzje książek i noty temperamentu, zaznajomienia się z wybranymi koncepcjami (pre)filozoficznymi u początku indywidualnej drogi filozoficznej. To ważny moment w jednostkowej biografii filozoficznej. Kształtuje się wówczas pewien styl myślenia. Woleński wierzy w preferowany przez siebie model intersubiektywnej komunikowalności i sprawdzalności tez filozoficznych oraz w jego efektywność, ale wyznaje jedno‐ cześnie, że nie potrafi preferencji tych w żaden sposób udowodnić. Może jedynie wesprzeć je następującą argumentacją: jeśli - przykładowo - Woleński dysku‐ tuje z heideggerystą lub z postmodernistą, to z reguły nie potrafią oni pojąć zbyt wiele z zakresu jego metodologii, natomiast on potrafi zrozumieć ich podejście. Czasem jest to trudne, ale profesor ma poczucie, że jeśli się przyłoży do lektury tekstu Heideggera, to potrafi z niego wydobyć logikę lub jej brak. Jeszcze dalej pojawiają się rozważania na temat teorii znaczenia i teorii odnie‐ sienia, stanowisko w sprawie podejścia reprezentowanego między innymi przez Paula Horwicha, który prawdziwość i znaczenie uznaje za pojęcia deflacyjne, oraz ustosunkowanie się do głosów stwierdzających, że pojęcie prawdy w ujęciu Tar‐ skiego jest pojęciem deflacyjnym. Woleński wymienia następnie trudności, które pojawiły się w tradycji filozo‐ ficznej w związku z pojęciem prawdziwości, a które - jego zdaniem - koncepcja Tarskiego rozwiewa bądź wyjaśnia. Po pierwsze definicja prawdy tego filozofa jest rekurencyjna i nie napotyka na żaden problem z tak zwanymi zdaniami negatyw‐ nymi. Po drugie można pokazać, jaki jest stosunek między aparatem używanym w metajęzyku a tym znajdującym się w języku przedmiotowym, dla którego for‐ mułuje się definicję. Po trzecie definicja Tarskiego unika błędnego koła, ponieważ pojęcie prawdy zdań w metajęzyku nie musi być założone dla definicji prawdy w języku przedmiotowym. Po czwarte ujęcie Tarskiego unika fatalnego dla defi‐ nicji prawdy Bradleyowskiego regresu. W dalszej części rozdziału znajdujemy negatywną opinię profesora na te‐ mat wprowadzonej przez Petera Simonsa, Kevina Mulligana i Barry'ego Smitha koncepcji uprawdziwiaczy (truth ‐makers) oraz pogląd Woleńskiego w kwestii światów możliwych, opowieści pojawiających się we współczesnej filozofii ana‐ litycznej, proponowanych przez Davida Lewisa, Saula Kripkego i innych. Tytuły dwóch następnych rozdziałów to: Miejsce filozofii i Wszystko ma swój ko‐ niec. W pierwszym poznajemy ocenę stanu dzisiejszej filozofii w Polsce. Zdaniem Woleńskiego polska filozofia, tak jak i inne, jest zjawiskiem masowym, mniej zindywidualizowanym niż dawniej. Woleński zastanawia się, dlaczego o komór‐ kach macierzystych, o homoseksualizmie czy nawet o gender nie dyskutuje się w kategoriach filozoficznych, kiedy w większości krajów, do których poziomu aspirujemy, jest inaczej. Krytykuje też Kościół i księży, zarzucając im wywiera‐ nie presji światopoglądowej na polityków, którzy w efekcie zgadzają się na przy‐ kład na brak w szkołach zajęć z filozofii będących konkurencją dla lekcji religii. W drugim ze wskazanych rozdziałów Woleński odpowiada na pytania, jak czuje się na częściowej emeryturze i czy nie będzie mu brakowało pracy z młodzieżą. Book reviews and notes / Recenzje książek i noty 463 Część trzecia nosi tytuł Pasje i obsesje. Rozdział pierwszy, Niebo w płomie‐ niach, stanowi zapis rozmowy o wierze i religii. Woleński uważa, że wiara nie‐ koniecznie musi być religijna. Potrzeba wiary rozumianej jako zaufanie jest powszechną cechą świata organicznego. Jego zdaniem pierwociny wiary mają także rośliny, a na pewno zwierzęta domowe, które nam ufają i potrzebują tego. Ufać można przyrodzie, innym ludziom, doktrynom, ideologiom. Można wie‐ rzyć w miłość, w piękno, w dobro. Niemożliwa jest pod tym względem pustka, trzeba w coś wierzyć. Zupełny brak wiary byłby wyrazem patologii mentalnej. Zapytany o to, dlaczego jest agnostykiem, a nie ateistą, Woleński odpowiada, że jest agnostykiem ze wskazaniem ateistycznym. Nie potrafi udowodnić ani istnienia, ani nieistnienia Boga, ale musi wybrać i wybiera: niewiarę. Wypo‐ wiada się na temat niespójności, które znajduje u autorów takich jak księża: Michał Heller, z którym jest zaprzyjaźniony, czy Józef Życiński, z którym także łączyły go więzi przyjaźni. Wydaje mu się, że język ich doktryny jest językiem niespójnym w tym sensie, że część teologiczna, dotycząca Boga, czyli bytu, któremu przypisuje się takie a takie własności, i część empiryczna, czyli nauko‐ wa, są językami, których nie da się połączyć w jeden koherentny system. Może nie z punktu widzenia logicznej sprzeczności czy niesprzeczności, tylko niejako reguł operowania niesprzecznym językiem. Zdaniem filozofa ateizm jest lepszy od ujęć alternatywnych, ponieważ opiera się na teorii świata zgodnej z doświad‐ czeniem; nie inwokuje bytów, które nie mają nic wspólnego z empirią. Wbrew tak zwanemu nowemu ateizmowi filozof uważa, że nauka nie obala istnienia Boga, ale też ( jednocześnie) nie może uzasadnić, że ten egzystuje. Ci, którzy uważają, że zagadnienie jest otwarte, popełniają błąd polegający na dwuznacz‐ ności pojęcia sprzeczności. Nauka i religia czy teologia nie są ze sobą sprzeczne, ponieważ są to fundamentalnie odmienne narracje, ale nie wynika z tego, że obie te dziedziny są czy mogą być zgodne. Inne problemy podejmowane w tym rozdziale to między innymi intersubiek‐ tywność aktów wiary, pogodzenie wszechwiedzy i wszechmocy Boga z wolnością człowieka, logiczna poprawność argumentów, prowadzących do wniosku, że Bóg istnieje, formalizacja dowodów św. Tomasza, pozytywna strona ekspresji reli‐ gijnej. Na koniec rozdziału Woleński podkreśla wagę wymiany zdań, zwłaszcza w sprawach światopoglądowych, ponieważ wymiana owa służy lepszemu porozu‐ mieniu między ludźmi. Wśród środowisk kościelnych, z którymi Woleński po‐ zostaje w dialogu, znaleźli się ludzie z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego czy Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, a także przedstawiciele środowisk jezuickiego i dominikańskiego. Kolejny rozdział, Ja, Hertrich, poświęcony jest żydowskiemu pochodzeniu filozo‐ fa i kwestiom walki z antysemityzmem, w którą wyraźnie zaangażował się w latach 1989–1990, kiedy miał miejsce spór o Karmel w Oświęcimiu. Krytyce ponownie został poddany polski kler, z Henrykiem Hoserem, Antonim Dydyczem, Józefem Michalikiem, Wacławem Depo czy Tadeuszem Zawistowskim na czele. 464 Book reviews and notes / Recenzje książek i noty Rozdział Non possumus traktuje o książce Granice niewiary i wypowiedziach publicystycznych Woleńskiego na temat wiary, które często są bardzo radykal‐ ne. Filozof nie stroni od polemik z Kościołem. Uważa, że główny problem jego wpływów polega na przekonaniu zdecydowanej większości polskich polityków, iż ich sukces zależy w znacznym stopniu od poparcia Kościoła. W związku z tym przyznają instytucjom kościelnym szczególne przywileje, które są destrukcyjne dla życia publicznego. W rozdziale tym została poruszona także kwestia imperatywów moralnych na przykładzie plagiatu. Jak postąpiłby Jan Woleński z plagiatorem? W odpowiedzi czytamy, że nie wie, czy wystąpiłby przeciw bliskiemu przyjacielowi. Może nie za‐ inicjowałby sprawy, ale zapewne wyraziłby opinię zgodną z przekonaniami, gdyby go o to poproszono. Profesor oznajmia, że w dziedzinie moralności jest sytuacjo‐ nistą, a nie bezwzględnym moralizatorem. Nie znaczy to, że kryteria jego decyzji są arbitralne, mogą być jednak rozmaicie przystosowane do konkretnych okolicz‐ ności. Dodaje, że nie jest uważany za człowieka delikatnego, a wręcz przeciwnie. Z rozdziału Argumenty i perswazje dowiadujemy się, dlaczego Woleński wypowia‐ da się o związkach partnerskich, a nie o komórkach macierzystych, oraz czemu broni zwierząt, ale nie nienarodzonych dzieci. Rozdział Opera, mon amour. Livre, mon amie opisuje fascynację filozofa muzyką operową, a Messi czy Massa - zaintereso‐ wanie piłką nożną. W rozdziale Ostateczność rozważa kwestię własnej śmiertelności. W niniejszej recenzji przedstawiłam najbardziej wyraziste, moim zdaniem, wątki omawianej publikacji. By zapoznać się z pozostałymi, odsyłam do książki, którą naprawdę warto przeczytać, ponieważ odkrywa przed nami wyjątkową postać Jana Woleńskiego. Ponadto zawiera pokłady dobrze uzasadnionego ra‐ cjonalizmu, wiele ciekawych anegdot oraz odrobinę humoru. BIBLIOGRAFIA Arystoteles (1983). Metafizyka. (Przeł. K. Leśniak). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dobrzyński, A. (2006). O granicach wiary i niewiary. Semina Scientiarum, 5. Online: http:// seminascientiarum.wdfiles.com/local ‐ ‐files/numer ‐5–2006/5.8.Dobrzynski.pdf (dostęp: 05.12.2014). Woleński, J. (1985). Filozoficzna szkoła lwowsko ‐warszawska. Warszawa: Państwowe Wydaw‐ nictwo Naukowe. Woleński, J. (2004). Granice niewiary. Kraków: Wydawnictwo Literackie. Woleński, J. (2013). Epistemologia. Poznanie, prawda, wiedza i realizm. Warszawa: Wydawnic‐ two Naukowe PWN. Joanna PIERZGA* * Magister filozofii i animacji społeczno ‐kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego, stu‐ dentka przygotowania do wykonywania zawodu nauczyciela w Studium Kształcenia Nauczycieli Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. E ‐mail: pierzdzanka@gmail.com.