\ Barry Smith INGARDEN VERSUS MEINONG 0 LOGICE FIKC~I Na przelomie obecnego stulecia jednym z problem6w znajdujl'):cych si~ w centrum rozwa±ar'i filozoficznych byl tzw. problem istnienia swiata. Dominacja zwolennik6w idealizmu, zar6wno w Niemczech, jak i w Anglii, zostala gwaltownie zakor'iczona wraz z pracami Brentany, Meinonga, Fregego, Moore'a, Russella wszystkich tych, kt6rych uwa±ac mozna za wyst~pujl'):cych przeciwko tej czy innej formie idealizmu heglowskiego. Wsr6d wsp6lczesnych filozof6w omawiany problem nie odgrywa juz zbyt wielkiej roli. I to nie dlatego, iz realisci po prostu t~ walk~ wygrali, tak ze caly idealistyczny okres w historii filozofii, od Kanta po Bradleya, m6glby zostac zasadnie pomini~ty jako niefortunne zboczenie z drogi wytyczonej przez Arystotelesa, scholastyk6w, Leibniza, Fregego i dwudziestowieczny realizm. Z pewnoscil'): jednak prawdl'): jest, ze filozofowie nie stawiajl'): juz wi~cej pytar'i dotyczl'):cych bezposrednio (sposobu) istnienia swiata realnego. Mozna przypuszczac, ze pewna forma realizmu empirycznego zostala zaakceptowana przez wszystkie strony sporu, niezaleznie od zgoclnosci lub niezgoclnosci tej formy realizmu z niekt6rymi roclzajami stanowisk iclealistycznych na wyzszej (transcenclentalnej) plaszczyznie. Moglibysmy zatem oczekiwac, ze clzielo1 poswif2cone temu problemowi, tj. drobiazgowemu uprawomocnieniu stanowiska realistycznego, zawieraj[);ce argumentacjf2 rozci[);gaj[);C[); si~ na ponacl pi~ciuset stronach, b~dzie posiaclalo niewielk[); wartosc clla wsp6lczesnej filozofii. Praca, o kt6rej mowa, zostala 1 R.. Ingarden, Sp6r o istnienie swiata, t. I i II, Krakow, 1947-1948. Wersja niem. Der Streit um die Existenz der Welt, w trzech woluminach, vol. I, Existenzialontologie, Tiibingen 1964; vol. II, Formalontologie, cz. 1, Form und Wesen, cz. 2, Welt und BewujJtsein, Tiibingen 1965; vol. III (przygotowany do publikacji po smierci autora; niekompletny), Uber die kausale Struktur der realen Welt, Tiibingen 1974. Angielski przeklad fragmerit6w vol. I pod tytulem Time and Modes of Being, III, Springfield 1964. From Z. Muszyński (ed.), Z badań nad prawdą i poznaniem, Lublin: Wydawnictwo UMC-S (1998), 283–296 284 Barry Smith napisana przez Romana Ingardena polskiego fenomenologa, ucznia Husserla w czasie gdy sp6r miydzy realizmem a idealizmem przestal juz zajmowae uwagy tych filozof6w, kt6rych teraz uwaia siy za prekursor6w ruchu analitycznego. Stanowila ona czc~se odpowiedzi Ingardena na przejscie jego nauczyciela od realizmu wczesnych Badan logicznych do idealizmu transcendentalnego, kt6ry mozemy odnaleze w p6zniejszych pracach Husserla. Wszyscy jednak znamy wazne teksty filozoficzne, kt6rych donioslose lezy gdzie indziej, niz zamierzyli to ich autorzy. Si=);dzy, ze dzielo Ingardena posiada wlasnie ty cechy: prawdziwi'); wartose dla filozofii wsp6lczesnej wydaji'); siy niese tylko jego prod7.J,kty 7.J,boczne. W szczeg6lnosci posiada ono wartose dla nowej, zreformowanej ontologii, kt6ra rozkwita dziyki zastosowaniu srodk6w logiki formalnej, wykorzystuj i=);C mozliwosci nie osii');galnej doti');d w ontologii precyzji. 2 Ksii=);zka Ingardena zawiera ogromni'); ilose jednostkowych intuicji ontologicznych, uporz1:1dkowanych w spos6b, kt6ry musi wydae siy jednym z najbardziej szczeg6lowych i najbardziej adekwatnych system6w ontologicznych w calej literaturze filozoficznej. I tak, w dziele tym rozwaza siy problemy ontologiczne wyrastaji');c_e z pojycia czasu (sposoby bycia i ~la- cje pomiydzy istnieji');cymi obiektami [existents] przeszlymi, terafoiejszymi i przyszlymi), pro blemy przyczynowosci, pro blemy dotyczi=);ce natury relacj i i wlasnosci, stan6w rzeczy, zdarzer1, dzialaii, proces6w i calosci wyzszego rzydu (zbior6w, aglomerat6w [heaps], a takze calosci zorganizowanych biologicznie i spolecznie). W ksii=);zce tej rozwaia siy takze charakterystyczne dla ontologii, a wniesione przez tradycjy, kwestie takie, jak np. wii=);zkowi'); teoriy przedmiot6w [the b7.J,ndle-theory of objects] (przedmioty jako zbiory wlasnosci), relacjy ,,forma"-,,materia"' pojycie transcendencji (np. swiata zewnytrznego wzglydem swiadomosci indywidualnej), a takze bada siy natury samej dziedziny ontologii. Ksii=);zka ta, gdy siy ji'); analizuje w zwii=);zku z innymi pracami Ingardena dotyczi=);cymi tych i podobnych zagadnieii, podejmuje problemy teorii referencji, istoty znaczenia, funkcji jyzyka, a takze problemy zwii=);zane z utworami fikcji oraz korelatami ontologicznymi, posiadanymi przez te utwory w dziedzinie ,,przedmiot6w czysto intencjonalnych" .3 2 Prace dotycz<1ce ontologii formalnej si12gajie wstecz Fregego, R.ussella i Traktatu Wittgensteina. Najpowazniejsze prace wsp6lczesne obejmujie na przyklad zapoczietkowane przez Davidsona badania nad logikie zdarzen [logic of events], por. takze studia N. B. Cocchiarelli nad logikie drugiego rzi,;du i dyscyplinq, ontologii formalnej jako takiej. Bibi. zob. B. ~mith, An Essay in Formal Ontology,. ,,Grazer Philosophische Studien" 1978, IV. Zob. R.. lngarden, .0 dziele literackim, Warszawa 1960; wspomniane aspekty mysli lngardena rozwazane sie przez G. Kiinga w Jngarden on Language and Ontology, ,,Analecta Husserliana" 1972, II, s. 204-217. Ingarden versus Meinong o logice fikcji 285 Ostatnie z wymienionych kwestii Si=); wlasnie tymi, kt6re chcialbym przeanalizowae w niniejszym tekScie. Naszkicujy tu podejscie Ingardena do ,,ontologii" czy tez, gdy wprowadzilismy juz pewne okreslenia techniczne, do ,,logiki fikcji", por6wnuji');c je z podejsciem Meinonga w odniesieniu do tej samej grupy problem6w. Pomiydzy Ingardenem a Meinongiem istnieje wiele podobieiistw. Obaj nalezi=); do grupy filozof6w, na kt6rych wplyni');l Brentano na Meinonga bezposrednio, a na Ingardena przez jego kontakty z Husserlem i Twardowskim. Obyclwaj rozwaiaji'); podobne problemy, szczeg6lnie na polu ontologii (Ingarden czyni czyste odniesienia do prac Meinonga, zwlaszcza we wczesniejszych pismach). Obaj byli r6wniez, poclobnie jak Frege (ale inaczej niz p6foy Husserl), filozofami realistycznymi, chociaz realizm Ingardena byl, jak mam nadziejy to pokazae, bardziej wyrafinowany. I co bye moze najwazniejsze, obaj widzieli potrzeby zbudowania nieredukcjonistycznej ontologii, tzn. ontologii, kt6rej zamierzeniem byloby nie tylko poszukiwanie ,,wyjasnieii" lub ,,parafraz" dla wypowiedzi o przedmiotach pewnego rodzaju, faworyzuji');c ich kosztem inny rodzaj przedmiot6w (np. przedmioty materialne). A zatem, zaden z tych dwu filozof6w nie zywil tak powszechnych, az do obecnej dekady, uprzedzer1 panuji');cych wsr6d filozof6w analitycznych. Ani Ingarclen, ani Meinong nie podzielali r6wniez zwii=);zanych z powyzszym uprzedzer1 preferuji');cych nauki przyrodnicze kosztem dyscyplin innego typu (nauk spolecznych, czy powiedzmy teorii literackich). W konsekwencji obaj podzielali pogli=);d, ze istnieji'); pewne rodzaje rozwazaii krytycznych, dotyCZi=);Ce dziel literackich, w kt6rych przedmioty fikcyjne jako takie odgrywaji'); gl6wni=);, referencyjni'); roly. Widzieli oni uzywaji=);c wsp6lczesnej terminologii ze prace z zakresu krytyki literackiej, historii literatury etc. obejmuji'); kwantyfikacjy po, na przyklad, zbiorze postaci fikcyjnych, kt6re traktowane Si=); jak przedmioty indywiduowe, tak samo jak, powiedzmy, prace z fizyki kwantowej obejmuji'); kwantyfikacjy (si'!: ontologicznie zobowii=);zane do tego) po zbiorze elektron6w. Widzieli oni takze, iz nawet poza takimi ,,teoretycznymi" kontekstami napotykamy na ten sam rodzaj zobowii=);zania ontologicznego, gdyz postacie fikcyjne Si=); intersubiektywnie dostypnymi przedmiotami naszych akt6w. Poniewaz nie ma iadnego sposob7.J,, w jaki moiemy dokonac wiernego (7.J,.fnegoj odczytania jakiegos 7.J,tworu .fikcji bez zaloienia, od samego poczq/k7.J,, ie posiada on skorelowane z sobq, wlasne i specyficzne pole {dziedzinc::J postaci fikcyjnych. Zwolennicy redukcjonistycznych teorii fikcji przeoczyli, iz powyzsze zalozenie przyjmowane przez kompetentny podmiot [appropriately q7.J,alified subject] nie moze bye uznane jedynie za pewien rodzaj ,,hipotezy roboczej", kt6ra ostatecznie moze zostae odrzucona jako cos nieistotnego (rzekome111 11 11 111 1 .. 1.11 *1, 1:1 .L I I I I I 286 Barry Smith go, iluzorycznego) w por6wnaniu z ,,rzeczywistym" rezultatem konkretnego odczytania danego utworu fikcji (pojmowanego, w najgorszym razie, jako zadowolenie czytelnika). W zrozumieniu tego pomocne moze okazac si~ kolejne por6wnanie z fizykl:l: podobnie bylo z poj~ciem atomu jako obiektu absolutnie prostego, za pomocl:l kt6rego sformulowano okreslone programy badawcze, kt6re doprowadzily ostatecznie do bardziej adekwatnej, niekorpuskularnej teorii atomu. W tym wypadku 6w korelat ontologiczny wyznaczony przez wyjsciowl:l ,,hipotez~ roboczl:l" ( ,,korpuskula") moie zostac odrzucony jako posiadajl:lCY czysto heurystyczne znaczenie. Nie jest tak jednak w przypadku korelat6w ontologicznych owych formulowanych napr~dce hipotez, wysuwanych podczas czytania utwor6w fikcji. W6wczas (przy ufnym, zyczliwym odczytaniu danego utworu fikcji) hipotezy te S/:1 calkowicie zabezpieczone przecl takim roclzajem ontologicznego obalenia, kt6ry jest cechl:l post~pu naukowego: nie ma zadnego sposobu, by mozna bylo sensownie twierclzic, ze ,,odkrylismy", iz postacie z clanego utworu fikcji nie odpowiadajl:l regulom ontologicznej rzetelnosci. Twierdzenie takie mogloby opierac si~ wyll:lcznie na zalozeniu przyj~tym wczesniej od kazdego indywiclua\pego kontaktu z clanym utworem fikcji, to jest na takim rodzaju metafizycznego zalozenia, kt6re kazdy filozof ma obowil:lzek odrzucic. Z tych samych powocl6w zar6wno lngarclen, jak i Meinong rezerwujl:l w swoich ontologiach miejsce clla liczb i dla przedmiot6w matematycznych czy innych przeclmiot6w abstrakcyjnych w og6le, dla byt6w instytucjonalnych, takich jak uniwersytety czy panstwa rozumiane jako obiekty ufundowane na inclywidualnych przeclmiotach, buclynkach etc., kt6re je tworz/:1, lecz S/:1 r6zne od nich, a takze dla pewnych innych roclzaj6w nierealnych lub niematerialnych byt6w. R6zni1:1 si~ oni natomiast w tym, ze Meinong nie pozostawia miejsca na istotnl:l cech~ przedmiot6w fikcyjnych, tj., ze S/:1 one kreowane w okreslonych punktach czasu (tzn. przez akty propozycjonalne [sentence-forming acts J, akty autora danego utworu literackiego). Zamiast tego, Meinong broni calkowicie nieintuicyjnego obrazu przedmiot6w fikcyjnych, a mianowicie j ako przedmiot6w ,,czerpanych" z wszechdzieclziny. 4 lngarden przeciwnie, broni duzo barclziej racjonalnego stanowiska, wedlug kt6rego przeclmioty fikcyjne posiaclajl:l status ontologiczny wyll:lcznie jako korelaty * okreslonych uklad6w akt6w swiaclomosci autora danego utworu i p6foiejsze4 Por. sformulowanie Meinongowskiej ,,zasady nieograniczonej wolnosci zalozeil'': ,,Co si~ tyczy kazdej dziedziny alba, ze tak powiem, zwyklej determinacji Sosein, jest w mojej mocy, wedlug zasady nieograniczonej wolnosci zalozef1, wykluczyc za pomocll: adekwatnej intencjiobiekt, kt6ry faktycznie posiada determinacj~ Sosein." Uber Moglichkeit und Wahrscheinlichkeit, Leipzig 1915, tlum. ang. w R.. Grossmann, Meinong, London 1974, s. 160. Ingarden versus Meinong o logice fikcji 287 go czytelnika.5 Moina zatem powiedziec, ze o ile Meinong broni ,,klasycznej" logiki fikcji, zobowil:lzanej do uznania ,,raju" zbytecznych przedmiot6w, majl:lcych nie wi~cej niz ozclobnl:l wartosc, to logika fikcji zawarta w pracy Ingarclena jest logikl:l wyraznie konstruktywistyczn/:1, posiadajl:lC/:1 wiele wsp6lnego z ontologil:l, kt6ra stanowi poclstaw~ teorii abstrakcji konstruktywistycznej rozwijanej przez takich myslicieli jak Lorenzen i Thiel.6 W ontologii fikcji Meinonga przejawia si~ r6wniez, zwil:lzana z powyzszym, tendencja niecloceniania radykalnej r6znicy pomi~clzy strukturl:l ontologicznl:l przeclmiot6w realnych i fikcyjnych. Bye moze najwazniejszl:l z tych r6znic okazuje si~ w pelni swoista clla przedmiot6w fikcyjnych ontologiczna niezupelnosc. Z pewnoscil:l prawdl:l jest, ze w wypadku przedmiot6w realnych (np. wsp6lczesnych nam luclzi) i postaci historycznych nasza wiedza na ich temat jest zawsze niezupelna. Powodem tego jest fakt, ze wiedza ta opiera si~ tylko na skonczonej liczbie informacji, podczas gdy owe przedmioty naszej wieclzy posiaclajl:l (lub posiadaly) nieskoi1czenie zlofone szeregi okresleri. Ale niezupelnosc wyst~pujl:lca tutaj jest niezupelnoscil:l czysto epistemologicznl:l: jesli wiemy tylko tyle, ze Henryk N-ty stracil oko w bitwie o X, ale nie wiemy, kt6re oko, to nie b~dziemy przypuszczac, iz po bitwie struktura ontologiczna Henryka byla taka, ze owo utracone oko pozostawalo nieclookreslone, nie b~cll:lc ani okiem lewym, ani prawym. Aprobujl:lc takie ontologiczne niezcleterminowanie przeclmiot6w przeszlych, zbyt raclykalnie wypaczylibysmy nasze ramy referencji w stosunku do przedmiot6w realnych, poniewaz zostalyby one rozszerzone z pola przedmiot6w koegzystujl:lcych na pole przedmiot6w juz nieistniejl:lcych. Jednakze rozwafa- .il:lc przeclmioty fikcyjne, musimy przystac, przynajmniej w naszej teorii, na ten rodzaj ontologicznej niezupelnosci.7 Wazne jest, iz taka charakterysty5 A zatem przedmiot fikcyjny posiada status ontologiczny tylko w czasie p6zniejszym od sformulowania odpowiedniej ,,drogi dost~pu" [,,access route"] tj. zyskuje go dzi~ki zdaniom relewantnego utworu, zdaniom, kt6re s11 dookreslane przez akty kompetentnego czytelnika, posiadaj11ce korelat ontologiczny z precyzyjnie okreslon11 strukturlj,. 6 Por. np. Lorenzen, Equality and Abstraction, ,,Ratio" 1962, 4, ss. 85-90, oraz Thiel, Gottlob Frege: Die Abstraktion, [w:] Grundprobleme der grojJen Philosophen: Philosophie der Gegenwart I, ed. J. Specht, Gottingen 1972, s. 9-44, oraz M. Schirn (ed.), Studien zu Frege, Stuttgart 1976, vol. I, s. 243-264. Zauwazmy, ze zwolennik takiej teorii abstrakcji [thorough-going abstraction] przekonywalby, ze istnieje tylko jeden ,,licencjonowany" spos6b wprowadzania nowych przedmiot6w, a mianowicie spos6b wykorzystujlj,cy odpowiedniq, relacj~ r6wnowaznosci, a przedmioty wprowadzane w inny spos6b nie mogq, bye w zadnym razie uwazane za ontologicznie poprawne. 7 Dzieje si~ tak dlatego, ze mozliwe jest, aby postacie fikcyjne stworzone na wz6r przedmiot6w realnych (np. realnych ludzkich istot) posiadaly nieskonczon!J, liczb~ okreslen; nie wszystkie z tych okreslef1 mog11 zostac ,,wyznaczone" (fill-in) na podstawie skonczonej tylko liczby zdaf1, kt6re zawiera dany utw6r fikcji. 288 Barry Smith ka niezupelnosci przedmiot6w fikcyjnych pojawia siy wylC);cznie na poziomie teorii. Powodem jest to, ze kaide doswiadczenie przedmiot6w, kt6rego doznajemy, cechuje siy wlasnC); ( zwykle epistemologicznC);) niezupelnosciC);: nawet najbardziej adekwatna percepcja, na przyklad przedmiotu realnego, jest zawsze jednostronna. W naszym przedteoretycznym obcowaniu z przeclmiotami jakiegokolwiek roclzaju nie mozemy zatem zrobic nic innego, jak tylko przypisac wszelkC); nieadekwatnosc naszej wiedzy zawsze obecnej niezupelnosci epistemologicznej . .Jak zobaczymy, ontologia Meinonga takze pozostawia miejsce na ,,niezupelnosc" wla8ciwC); przedmiotom fikcyjnym. Ale Meinongowska clychotomia zupelnosc/niezupelnosc nie jest przez zwolennik6w tej koncepcji uznawana za radykalnt):; jest ona raczej postrzegana jako pewne spektrum, a ponadto kazdy punkt tego spektrum jest aczasowo zajyty, przez ten lub inny potencjalny ,,przedmiot zalozenia" [object of assumption]. Poniewaz Meinong nie przywit):zuje wagi do faktu, ze przedmioty fikcyjne, jak na przyklacl r6znego roclzaju przeclmioty instytucjonalne, SC); kreowane w czasie, w efekcie jest zobowiC);zany do przyjycia zbyt bogatej õologii przedmiot6w. Nie byclzie chyba przesaclC); stwierdzenie, ze owo przesaclne bogactwo Meinongowskiej Gegenstandslehre mialo bardzo negatywne konsekwencje clla p6zniejszej historii filozofii, poniewaz nieumiarkowanie nieredukcjonistycznej teorii przedmiot6w Meinonga kojarzone bylo przez filozof6w z clzieclzint): ontologii w og6le. W efekcie doszlo do tego, ze redukcjonistyczne teorie r6znego rodzaju byly akceptowane przez spolecznosc filozoficznt): jako norma. A co gorsza, mimo takiego nadmiaru za'plecza teoretycznego, Meinong wcit):z nie potrafi uporac si(;l z jeclnym z podstawowych problem6w ontologii fikcji. Szczeg6lnie jasno mozna to zauwazyc na gruncie rozwini(;ltego ostatnio przez Terenca Parsonsa eleganckiego sformulowania Meinongowskiej teorii przedmiotu. 8 Wecllug Parsonsa, wszystkie przedmioty, realne lub fikcyjne, mozliwe lub niemozliwe, pojmujemy jako wiqzki wlasnosci. A zatem, Hannibal = zestaw (lub zbi6r) wlasnosci Hannibala .Jimmy Carter = zestaw wlasnosci Jimmy'ego Cartera Hamlet = zestaw wlasnosci Hamleta ( tj. wyznaczonych przez tekst Szekspira) zlota g6ra Meinonga = zestaw { zlota, g6ra} okrt):gly kwaclrat Meinonga = zestaw { okrqgly, kwadrat} 8 Zob. jego A Prolegornenon to Meinongian Semantics, ,,Journal of Philosophy" 1974, 71, s. 561-580 i A Meinongian Analysis of Fictional Objects, ,,Grazer Philosophische Studien" 1975, I, s. 73-86. lngartlen versus Meinong o logice fikcji 289 Owo absolutne bogactwo ontologii Meinonga da si(;l wytlumaczyc przez fakt, iz obiekty SE): zwit):zane (identyfikowane) z kaidym zestawem wlasnosci nie tylko z tymi, kt6re SE): w jakis spos6b zaktualizowane w realnym swiecie lub na przyklacl w tym czy innym, konkretnie istniejt):cym utworze fikcji. To znaczy, przedstawiont): powyzej list12 nalezy traktowac tak, jak gclyby byla ona kontynuowana w pewien systematyczny spos6b, az do czasu, gcly wszelkie kombinacje wlasnosci po prawej stronie zostalyby wyczerpane, tak ze kazcla z nich korespondowalaby z ,,przedmiotem" po stronie lewej. ,,Przedmioty" takie dzielt): si(;l na dwie klasy: 1 te, kt6rym odpowiadajt): ,,zupelne" zestawy wlasnosci;9 niekt6re z nich istnialyby w realnym swiecie, inne (powiedzmy, zestaw skorelowany z zielonowlosym .Jimmym Carterem) nie podpadalyby pod zaden rodzaj istnienia; 2 te odnoszC);ce si(;l do zestaw6w niezupelnych co najmniej pod tym wzglyclem teoria Meinonga/Parsonsa jest adekwatna jako ontologia fikcji, poniewaz spelnia warunek wspomniany powyzej, ze wszystkie przedmioty fikcyjne powinny bye uznane w swoim uposazeniu wewnytrznym za niezupelne ontologicznie. Istniejt): jednak pewne inne powody, clla kt6rych teoria ta okazuje siy nieadekwatna przy tego typu rozwazaniach. Omawiana ontologia obejmuje (jest zobowit):zana do), z punktu widzenia teorii fikcji, nie tylko zbyt wiele przedmiot6w ale takze, w szczeg6lnych przypadkach, obejmuje (jest zobowit):zana do) ich zbyt malo: jej struktura okazuje siy niewystarczajC);co subtelna, aby ujt):c pewne niuanse charakterystyczne dla utwor6w fikcji. Mozna to przedstawic na bardzo prostym przykladzie; 10 rozwazmy (jednozdaniowe) opowiadanie: Schaub byl smokiem, kt6ry mial dziesiyc magicznych pierscieni. Wecllug regul Parsonsa otrzymujemy: pierscier1 1 = zestaw {pierscien, posiadany przez Schauba, magiczny}, ale w6wczas takze pierscier1 2 = zestaw {pierscien, posiadany przez Schauba, magiczny}. Co oznacza ze, pierscier1 1 i pierscier1 2 SE): iclentyczne poclobnie jest oczywiscie w wypadku pierscieni 3,4,5 ... Owa niemoznosc uj(;lcia oclrybnosci poszczeg6lnych pierscieni nie jest wylt):cznie rezultatem pewnej sztucznosci wybranego przyklaclu; jest to raczej wynik niecloskonalosci poj(;lc: wlasnosc i lista/zestaw/zbi6r, kt6re to pojy9 ,,Zupelnosc" w znaczeniu odpowiadaj<);cym poj1eciu wprowadzonemu powyzej. Z powod6w przedstawionych w przypisie 11 niec111etnie uznajemy calkowit<); identycznosc tych dwu pojQc. 10 Przyklad Davida Lewisa zaadaptowany przez Parsonsa; zob. A Meinongian Analysis, s. 82. 18* 290 Barry Smith cia stanowiE1 poclstawy teorii Parsonsa. 11 Co z kolei jest wynikiem tego, ze omawiana teoria byla rozwijana wewnE1trz calkowicie sztucznego teoriomnogosciowego nastawienia, w kt6rym naclrzydnymi kryteriami SE1 kryteria matematycznej elegancji i prostoty, a nie kryteria fenomenologicznej ( ani tez ontologicznej) adekwatnosci w stosunku do dziedziny, w kt6rej teoria ta mialaby bye zastosowana. Zauwazmy jednak, ze nie krytykujemy tu uzycia metocl formalnych jako takich: przyszla adekwatna teoria ontologiczna byclzie tak bardzo zlozona, ze do jej wyrazenia niezbydne b!(dE1 odpowiednie i adekwatne j!(zyki sztuczne (techniczne). Jednakze zloionose ta bydzie posiadala pewnE1 quasi-empirycznE1 natur!( w takim stopniu, w jakim ontologia o wiele bardziej bydzie przypominae pewne teorie naukowe (takie jak, powiedzmy, chemia czy biologia teoretyczna) niz te dzialy logiki matematycznej, kt6re do tej pory zostaly rozwiniyte. Formalizacja pogll:):d6w Meinonga, dokonana przez Parsonsa, zbliza siy do teorii adekwatnej w innym punkcie, gdzie wykorzystany jest fakt, na kt6ry po raz pierwszy wskazal Ingarden, 12 utrzymujl:):c, ze przedmioty fikcyjne posiaclajE1 charakterystycznE1 dla siebie podw6jnq strukturr;; wlasnosc\,owq. Cecha ta znajduje odzwierciecllenie w tym, ze stykamy siy z dwoma calkiem r6znymi zbiorami wyrazef1 o postaciach fikcyjnych, z dwoma calkowicie r6znymi roclzajami warunk6w prawdziwosci. Pierwszy zbi6r, zawierajE1CY to, co my bydziemy nazywae A-wyrazeniami, sklada siy z metapoziomowych wyrazef1 dotyczE1cych postaci fikcyjnych, kt6rych typowe przyklady mozna znaleze w tekstach krytycznych i teoretycznych. (Przykladami moglyby bye: ,,Sherlock Holmes byl przedstawiony przez Conan Doyle'a w opowiadaniu N jako grajE1CY na skrzypcach detektyw"; ,,Sherlock Holmes jest niedostatecznie rozwini!(tE1 postaciE1 fikcyjnE1" etc.). B-wyrazenia to te, kt6re mozna znaleze w samych opowiadaniach lub pod pewnymi warunkami mozna je wywnioskowae z tych ostatnich przez zastosowanie praw logiki i nauki.13 A zatem, nasz spos6b ujycia struktury przedmiot6w fikcyjnych musi dopuszczae: 1) mozliwose, ze A-wyrazenia SE1 bezwarunkowo prawdziwe, a takze, ze spelniajE1 prawo wylE1czonego srodka; ale r6wniez 2) mozemy uznae, ze B-wyrazenia SE1 w jakis spos6b ,,poprawne" lub ,,niepoprawne" tylko w6wczas, gdy interpretujemy wystypUjl:):ce w nich predykaty mniej lub bardziej 11 Jest to cos, co Parsons obiecuje udoskonalic w przyszlej pracy (por. op. cit., s. 76); _Jed.nakze przedstawiony szkic zamierzonego udoskonalenia, kt6ry tam prezentuje, sugeru.1e, ze Parsons w dalszym ciq,gu b~dzie zbyt scisle kojarzyl (ontologiczne) wlasnosci z predykatami (j~zykowymi). 12 Por. Das literarische Kunstwerk, s. 120 i n. et passim . . 13 Zob. J. Woods, The Logic of Fiction, Paris and the Hague 1974, §13, dla zapoznania s1~ z wanmkami ograniczajq,cymi, o kt6rych mowa powyzej. Ingarden versus Meinong o logice fikcji 291 metaforycznie. Rozwazmy zatem B-wyrazenie: ,,Sherlock Holmes byl detektywem" wyrazenie to uznajemy za poprawne, mimo ze przedmiot fikcyjny oznaczany przez nazw!( ,,Sherlock Holmes" nie byl detektywem w scislym sensie tego terminu poniewaz tylko czlowiekowi z krwi i kosci mozna przypisae cech!( bycia detektywem. Musimy zauwazye takze, iz B-wyrazenia nie spelniajE1 prawa wylE1czonego srodka, tzn. istniejE1 takie niepoprawne B-wyrazenia, kt6rych negacja jest r6wniez niepoprawna. (Co ilustruje np. para wyrazen: ,,Hamlet byl leworyczny", ,,Hamlet nie byl leworyczny"). Owa wada jest zwiE1zana z ontologicznE1 niezupelnosciE1 przedmiot6w fikcyjnych, kt6ra jak bylo wspomniane powyzej, jest elementem ontologii fikcji zar6wno u Meinonga/Parsonsa, jak r6wniez u Ingardena. 1 i 2 wzi!(te razem implikujE1 zatem, ze podczas gdy z kazdym prawdziwym A-wyrazeniem dotyczE1cym danego przedmiotu fikcyjnego mozemy zwiE1zae pewne okreslenie _wewn!(trzne tego przedmiotu jako przedmiotu fikcyjnego, to B-wyrazenia, scislej wyrazenia wyznaczajE1Ce ,,wlasnosci" w teorii zestaw6w Parsonsa, muszE1 bye traktowane w calkiem inny spos6b. Ingarden sugeruje, by rozwijae koncepcjy przedmiot6w fikcyjnych jako calkowicie odmiennych, gdy chodzi o posiadanie wlasnosci, od przedmiot6w realnych swiata materialnego. Przedmioty fikcyjne trzeba pojmowae, jak dowodzi Ingarclen, jako posiadajE1ce dwie r6zne klasy wlasnosci lub raczej jednE1 klas!( wlasnosci w scislym sensie, korespondujl:):cych z A-wyrazeniami, oraz drugE1 klasy, kt6rl:): stanowil:): jedynie przypisane charakterystyki, korespondujE1ce z poprawnymi B-wyrazeniami. Jakiekolwiek niezgodnosci pomiydzy wyrazeniami tych dwu klas SE1 nieszkodliwe z uwagi na fakt, ze elementy kazdej z tych grup wyst!(pujE1 w dw6ch calkowicie ocldzielnych kontekstach: klasE1 A-wlasnosci zajmujemy si!( wylE1cznie na poziomie teoretycznym, podczas gdy wylE1cznie klasa B-charakterystyk jest tE1, kt6ra zatrzymuje naszE1 uwag!( podczas czytania jakiegos utworu fikcji. Parsons takze, jak juz powiedzielismy, jest zobowiE1zany do przyjycia tezy o podw6jnej strukturze przeclmiot6w fikcyjnych. Ale zauwazmy, jak nieadekwatna w tym wypadku okazuje si!( jego teoria w por6wnaniu z teoriE1 Ingardena. Dwie klasy wlasnosci Parsonsa to odpowiednio: wlasnosci teoriomnogosciowe ( ,,zawiera sir;; w", ,,jest niepusty", ,,przecina sir;; z" etc.), kt6re korespondujE1 z naszymi A-wyrazeniami i kt6re, jak uznajemy, SE1 posiadane przez przeclmioty fikcyjne jako przedmioty fikcyjne (Parsons identyfikuje je z poszczeg6lnymi zbiorami czy tez zestawami); clruga klasa to wlasnosci okreslone przez zdania rozwazanego opowiadania ( = nasze charakterystyki). Przede wszystkim zauwazmy, ze podw6jna struktura w teorii Parsonsa cechuje takze przedmioty realne, poniewaz przedmioty te r6wniez identyfikowane SE1 z odpowiednimi zbiorami. Przez to zamazana zostaje radykalna r6znica pomiydzy przedmiotami 292 Barry Smith realnymi i fikcyjnymi. Inaczej jest natomiast u Ingardena, gdzie A-wlasnosci to dokladnie te wlasnosci formalne i intencjonalne ( ,,implikujl:);ce nieistnienie") 14 , kt6re SQ charakterystyczne dla przedmiot6w fikcyjnych jako fikcyjnych: ,,jest przedmiotem fikcyjnym", ,,byl stworzony przez Conan Doyle'a w 1883 roku", ,,jest obecny w dziele W jako maly i gruby" etc. Dziyld temu doskonale widoczna staje siy radykalna r6znica pomiydzy sposobem, w jaki wlasnosci materialne SQ zw'iqzane z przedmiotami fikcyjnymi, a sposobem, w jaki te wlasnosci sci: posiadane przez realne przedmioty materialne; jest to cos, co w iaden spos6b nie miesci siy w strukturze projektu Meinonga/Parsonsa. W podejsciu Meinongowskim podstawQ tendencji do zacierania r6znic ontologicznych pomiydzy sfer1t realn1t i fikcyjnQ jest pojmowanie przedmiot6w fikcyjnych jako obiekt6w mozliwych. Tak wiyc Doyle w swych opowiadaniach z Holmesem opisuje swiat, kt6ry jest mozliWQ alternatywl:); dla swiata aktualnego, w kt6rym zyjemy. Holmes r6zni siy na przyklad od Jimmy'ego Cartera tylko tym, ze Holmesowi przydarzylo siy nie istniee w aktualnym swiecie: jest on czystym possibilium. Powyzsze nie suger~e, ze logika fikcji Parsonsa jest niesprzeczna z ontologiQ przedmiot6w mozliwych dla postaci fikcyjnych. Wydaje siy to oczywiste tylko te zbiory, kt6re SQ zupelne, w sensie okreslonym powyzej, mogQ okreslae mozliwe lub aktualne realia. Zwolennik filozofii Meinonga, kt6ry chcialby na tle teorii Parsonsa rozwinQe ontologiy przedmiot6w fikcyjnych jako przedmiot6w mozliwych, bylby zobowici:zany zatem do uznania przedmiot6w fikcyjnych za wewnytrznie zupelne, okreslone pod kazdym wzglydem, az do najmniejszej mozliwej r6znicy i to na podstawie skonczonej liczby zdan dziela literackiego! 15 PoglQd powyiszy, sugerujQcy, ze przedmioty fikcyjne to possibilia, zmusza nas do tego, by traktowae przedmioty fikcyjne jak krowy na odleglym pastwisku, a utw6r fikcji jak teleskop, kt6ry umozliwia nam oglQdanie tych kr6w oraz odr6znianie wlasciwosci tych osobliwych naszych SC);Siad6w. Prace Ingardena, kt6re zyskaly poparcie dziyki niedawnym argumentom Kripkego i Woodse'a, wskazujC); na absolutn1t niemoznose utrzymania takiej koncepcji przeclmiot6w fikcyjnych. Argumenty, o kt6rych mowa, najlatwiej bye moze da Siy przedstawie, oclwolujQC Siy do pojycia dopuszczalnego przejscia od jednego przeclmiotu, stanu lub zclarzenia do innego, zwiC);zanego z tym pierwszym, przedmiotu, stanu lub zclarzenia. NastypUjC);ce przyklady SC);, na 14 Por. Cocchiarella, Existence entailing attributes, modes of copulation and modes of being in second order log'ic, ,,Nous", 1969, 3, s. 33-53. 15 Zob. Woods, Fictionality and the Logic of Rel~tions, ,,Southwestern Journal of Philosophy", 1976, 7, s. 51-6:{, i rozdz. 2: The Logic of Fiction. Ingarden versus Meinong o logice fikcji 293 podstawie naszej obecnej znajomosci praw, na przyklad fizyki, prawomocnymi logicznie wzorami dopuszczalnych przejse: Jimmy Carter (zywy) --+ Jimmy Carter jako mlodzieriiec --+ ta kropla wody --+ Jimmy Carter jako trup Jimmy Carter jako mnich trapista suma wolnych molekul tlenu i wocloru etc. Z clrugiej strony nastypujci:ce przyklacly SE); wzorami przejse niedopuszczalnych: Premier Gladstone --+ liczba transcendentalna ten st6l tutaj --+ tamten st6l tam ten kr6lik tutaj --+ tygrys, sztabka zlota etc. Zauwazmy, ze przejscia te podzielone zostaly na dopuszczalne i niedopuszczalne ontologicznie, a nie w taki spos6b, by oclzwierciedlaly stan naszej wiedzy na danym poziomie; jesli nawet musimy oclwolae siy do naszej wiedzy, aby sformulowae przyklaclowC); listy przypadk6w kazdego z tych dwu rodzaj6w przejse, to linia dzielQca te klasy jest czyms, co musi bye odkryte przez doswiadczenie, a nie wykreowane. A zatem moze siy zdarzye, ze przejscie, kt6re wyclaje siy przy pewnym stanie naszej wieclzy w oczywisty spos6b nieclopuszczalne, powiedzmy: serce Jana bije w ciele Jana --+ serce Jana bije w ciele Tomka, moze okazae siy samo w sobie clopuszczalne, jako rezultat postypu w teclrnikach medycznych (ale tylko w przypadkach, kiedy Jan i Tomek pozostajC); zywi w nastypstwie zastosowania tych rozwiniytych technik medycznych). Argumentacja clotyczQca przyznania przeclmiotom fikcyjnym statusu possibili6w powinna stae siy teraz jasna.16 Przeclmioty SC); moiliwe tylko wtecly, jesli wystypujci: jako drugi termin dopuszczalnych przejse w sytuacji, gdy pierwszym terminem jest przedmiot z naszego swiata aktualnego. Rozwazania uwidaczniajQ, ze stosujC); siy do tego wszystkie przedmioty (stany i zdarzenia), kt6re powinnismy normalnie zaakceptowae j ako istniej C);Ce byty 16 Opiera sic,: ona na intuicji dotyczqcej naszego uzycia desygnator6w [ designatory expressions], kt6rq to koncepcjc,: rozwinql Kripke w Naming and Necessity, [w:] Davidson, Harman (eds.), Semantics for Natural Languages, Dordrecht 1972, 253-355, 763-769; por. takze Woods, op. cit., oraz z innego, juz nie tylko jc,:zykowego punktu widzenia Ingarden, Sp6r o istnienie swiata, t. 1, §11. I! l.i I " 1;: Ii 294 Barry Smith mozliwe, na przyklad czternastoletnie dziecko Jimmy'ego Cartera. Jest teraz oczywiste, ze: cialo ludzkie jako produkt ludzkiego -t nasienia i kom6rki jajowej postae fikcyjna, wykreowana w rezultacie dzialan autora, drukarza, wydawcy etc. jest niedopuszczalnym przejsciem od przedmiotu do przE'.?miotu: mozemy dopuscie co najwyzej, ze pewna istota ludzka z krwi i kosci oraz pewna postae fikcyjna moglyby bye imiennikami, ale nigdy nie moglyby bye jednym i tym samym przedmiotem. Pewnt): konsekwencjt): powyzszych rozwazan jest to, ze przedmioty fikcyjne, jako wykluczone z dziedziny possibili6w (a przez to a fortiori z dziedziny istnienia realnego), St): z koniecznosci nie istniejqce co musi bye bardzo wyrainie odr6zniane od twierdzenia, ze w efekcie przedmioty fikcyjne nie posiaclajf:);, z koniecznosci, jakiegokolwiek statusu ontologicznego. Nie jest naszym celem przedstawienie tutaj w spos6b kompletny ory~i- nalnych poglt):d6w Ingardena dotyczi:):cych statusu przedmiot6w fikcyjnycl1. Zostaly one bardzo szczeg6lowo przedstawione w IX rozdziale Sporu o istnienie swiata (zob. przyp. 1) oraz w jego innej pracy 0 dziele literackim. Rozwaiania z pogranicza ontologii, logiki i teorii literatury (zob. przyp. 3) w ksit):zce, kt6ra nota bene zawiera dwustustronicowy majstersztyk dotyCZf:l:CY teorii znaczenia, a wiele z zawartych tam intuicji zostalo odkrytych na nowo przez analitycznych filozof6w kzyka. Wystarczy chyba powiedziee, ze uj~cie Ingardenowskiej ontologii przedmiot6w fikcyjnych za pomoct): srodk6w logiki formalnej zawieraloby, w przeciwief1stwie do dyskutowanego powyzej systemu Meinonga/Parsonsa, nast~- pujf:);ce skladniki: 1. Teoria ta bylaby konstruktywistyczna. To znaczy, przedmioty fikcyjne i inne rodzaje przedmiot6w instytucjonalnych (na przyklad dziela sztuki w og6le, paf1stwa etc.) bylyby indeksowane czasowo, aw stosownych wypadkach takze przez zwit):zane z nimi dziela fikcji. Stanowi to odzwierciedlenie faktu, ze St): one kreowane ex nihilo przez poszczeg6lne akty autora (lub winnych wypaclkach na przyklad przez akty parlamentu, akty wypowiedzenia wojny etc.). 17 Zadne zdanie, w kt6rym uiywamy nazwy wlasnej odnoszi:):cej si~ do postaci fikcyjnej, nie maze wyraiae Sf:l:du prawdziwego w czasie wcze17 Jest to struktura indeks6w (a nie na przyklad praw teoriomnogosciowej identycznosci czy tez ich domkni~tych wariant6w), kt6re przypuszczalnie okresl<J; kryteria identycznosci dla przedmiot6w fikcyjnych i kt6re, w obecnym stadium rozwazaf1, nalezy wprowadzic do ontologii formalnej. Ingarden versus Meinong o logice fikcji 295 sniejszym niz czasowy indeks tej postaci. Zauwazmy, ze wedlug zwolennik6w Ingardena tak dlugo, jak spos6b kwantyfikacji zwit):zany z nazwami i zmiennymi dla przedmiot6w instytucjonalnych musi bye konstruktywistyczny, tak dlugo logika, z kt6rej korzystamy, maze bye r6wnie dobrze oparta na ldasycznej teorii kwantyfikacji clla nazw i zmiennych odnoszi:):cych si~ do przedmiot6w realnych. Syntaktyczny ,,dualizm" odzwierciedlalby zatem dualizm ontologiczny wynikajt):cy z zalozenia, ze podczas gdy przedmioty fikcyjne St): kreowane przez akty swiadomosci, przedmioty istnieji:):Ce realnie W materialnym swiecie bylyby ontologicznie niezalezne ocl wszelkich takich akt6w. 2. Przedmiot jest odr6zniany od zestawu jego wlasnosci ( tj. w wypadku przedmiotu fikcyjnego, odr6zniany od jego podw6jnego zestawu: wlasnosci i charakterystyk). A zatem, ujmujf:);c rzecz syntaktycznie, przedmioty-nazwy St): odr6zniane ocl nazw, na przyklad zbior6w wlasnosci, kt6re St): z nimi zwit):zane. Zauwazmy, iz wprowadzajt):c takie warunki, nie jestesmy zobowif:);zani do uznania, ze jakis przedmiot maze istniee (lub posiadae jakis status ontologiczny) niezaleznie od jego aktualnego zestawu wlasnosci ani tez, ze wlasnosci istniejt): poza tym przypadkami, gdy St): wlasnosciami (indywidualnymi akcydensami) okreslonych przedmiot6w. 3. w wypadku przedmiot6w fikcyjnych pokazalismy, ze konieczne jest odr6znienie wlasnosci posiadanych przez te przedmioty od charakterystyk, kt6re St): jedynie zwiqzane z tymi przedmiotami. Wydaje si~, ze musimy ograniczye zwyklf:l: syntaktyk~ predykacji (P[a], R[a,b] etc.) tylko do wlasnosci, wprowadzajf:);c pewien alternatywny spos6b reprezentowania charakterystyk zwit):zanych z przedmiotami fikcyjnymi. Pozostaje kwestif:); otwartt):, czy logika fikcji, spelniajt):ca te warunki, maze zostae rozwini~ta, tj. logika o mozliwosciach takich j ak logiki j uz istniej f:);ce, czyli na przyklad logika pozwalajf:);ca wyrazie powszechnie podzielane intuicje filozoficzne. Zaclen z podanych warunk6w nie zmusza nas do rewizji naszego podstawowego aparatu logicznego. Rezultatem spelnienia tych warunk6w bylby natomiast bardzo zlozony system, co nie stanowi jednak powodu do narzekan, gdyz kryterium matematycznej elegancji i dewiacji [deviance] matematycznych dla samego siebie nie ma zastosowania w dziedzinie ontologii formalnej, rozumianej jako deskryptywna dziedzina filozofii. Z .jr::zyka angielskiego przeloiyl Jacek Gurczynski