A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FO L IA G E R M A N IC A 1, 1997 Irena Bartoszewska PO D ZNAKIEM LITERACKIEJ PRZYJAŹNI WITOLD HULEW ICZ RAINER MARIA RILKE W historii literackich kontaktów autorów polskich oraz niemieckiego obszaru językowego m ożna odnotow ać szereg twórczych przyjaźni. D o najbardziej popularnych i opisanych należy zapewne zaliczyć W acław a Rolicz-Liedera i Stefana George, Józefa W ittlina i Józefa R otha, Stanisława Przybyszewskiego i R icharda D ehm la czy - w mniejszym stopniu W itolda Hulewicza i Rainera M arii Rilkego. Przyjaźń tych dwóch ostatnich ludzi p ióra różniła się jednak zasadniczo od poprzednich. W ittlina z R othem 1 połączył bowiem przede wszystkim wspólny okres studiów w W iedniu, lata wojny, ożywiona, bardzo osobista korespondencja, wspólne zainteresowania. Podobnie rzecz się m iała z Przybyszewskim i Dehmleni . Przyjaźń między nimi zawiązała się w Berlinie na przyjęciu u dr. C arla Schlcicha, sławnego chirurga berlińskiego. Połączyły ich do czasu wspólne zainteresowania oraz pasje, m. in. m uzyka Chopina. Spędzali wspólnie wieczory na przyjęciach w zaprzyjaźnionych dom ach lub kafejkach, w których zbierała się cyganeria berlińska. W acław Rolicz-Lieder był nie tylko tłumaczem Stefana G eorge3, ale łączyła ich także przyjaźń, pogłębiana wieloma spotkaniam i. Przyjaźń H ulew icz-Rilke należy mierzyć innymi nieco kategoriam i, m iała ona charakter czysto twórczy. Zob. H. O r ł o w s k i , Joseph Roth und J ó ze f W ittlin oder das ungleiche Dioskurenpaar, [w:] Komparatistik. Theoretische Überlegungen und südosteuropäische W echselseitigkeit, hg. v. F . R inner, K . Zem ischek, Heidelberg 1981. Zob. m. in.. R. T a b o r s k i , R yszard Dehme! i Stanislaw Przybyszewski, [w:] Europejskie zw iązk i literatury polskiej, W arszawa 1969; S. H e l s z t y ń s k i , Przybyszewski, W arszaw a 1873. Zob. m. in.: Z. C i e c h a n o w s k a , Stefan George i Wacław Rolicz-Lieder, „R oczniki H u m an is ty czn e' 1965, n r 3; H . S c h r o e d e r , Eine literarische Freundschaft. S tefan George und n a d a w Lieder, [w.] Festschrift fü r M argarete Woltner zum 70. Geburtstag, H eidelberg 1967. W itold Hulewicz stosunkow o wcześnie zajął się pracą translatorską. M iało to niewątpliwie duży związek z zainteresowaniem literaturą niemiecką, a w szczególności twórczością ekspresjonistów niemieckich. Jeszcze podczas działań wojennych, biorąc udział jako poddany pruski w walkach na froncie francuskim , znalazł W itold Hulewicz w jednej z księgarń polowych książkę Auguste Rodin R. M. Rilkego4, k tó ra to wyw arła na m łodym czytelniku niezapom niane w rażenia. Po pow rocie z frontu przystąpił w 1919 r. do jej tłumaczenia. Praw dopodobnie wówczas zrodziła się myśl naw iązania listowego kontaktu z wielkim poetą austriackim. M anuskrypt tłum aczenia przesłał autorow i, który wspom ina o tym w swym liście z 1922 r. do W itolda Hulewicza5. W liście tym wyjaśnia Rilke, iż pisząc m onografię o wielkim artyście francuskim brakow ało m u pewnego dystansu. Z dalszych rozw ażań należy przypuszczać, iż podziw R. M. Rilkego dla artysty miał w chwili pisania listu bardziej zabarwienie em ocjonalne. Pozostało jednak przekonanie, iż tworzenie sztuki jest nie tylko trudnym zawodem, ale także losem człowieka. Rilke składa podziękow ania Hulewiczowi, iż zechciał w swojej ojczyźnie znaleźć czytelników jego książki oraz zwolenników tej dewizy. Hulewicz bardzo zainteresował się przyjaźnią Rodin z Rilkem. Podczas swego pierwszego osobistego kon tak tu z poetą w roku 1924 kilka razy w racał w rozmowie do tego problem u. W pewnym m om encie zapytał: „Czy to praw da, że Rodin był odpychający jako człowiek? Rilke odpowiedział Był bardzo skryty, nieufny po ciężkich doświadczeniach. Tw ardy był, szorstki i nieprzystępny. R zadko odsłaniał duszę"6. Od m om entu napisania pierwszego listu do poety datuje się ożywiona korespondencja Hulewicza z Rilkem oraz głębokie zainteresowanie twórczością poety. W kilka lat później tak napisze we wstępie do Księgi obrazów. Jest kilku takich poetów , k tórych książki nigdy nie porywały i poryw ać nie m ogą. Takich, k tó rzy jedynie otw ierają się na cichy, dobrej woli pełen szept serca, co podejdzie do nich w zupełnym oderw aniu od wszelkiego gwałtu i pośpiechu. A tem u, przed k tórym i się otw orzą, bez wstępu i po p rostu odsłaniają bezbrzeżne doliny życia i wierzchołki najwyższych św iadomości. T o są najwięksi poeci. I jednym z takich jest R ainer M aria R ilke7. 4 Por. F. A. D o u b e k , R. M . R ilke uns sein polnischer Übersetzer W. Hulewicz, „D ie H o re n " 1930, Nr. 5/6, s. 471. '5 R . M . R i l k e , A n Hulewicz. 14.12.1922, [w:] t e n ż e , Briefe aus M uzot 1921-1926, Leipzig 1935, s. 155. 6 W. H u l e w i c z , Dwa dni u autora ..Księgi obrazów". Rozmowa z R. M . Rilke, „W iadom ości L iterackie" 1924, n r 46, s. 3. 7 W. H u l e w i c z , Wstęp, [w:] R. M . R i l k e , Księga obrazów. W iersze nowe, W arszaw a 1927, s. 7. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że Rilke nie był jeszcze w tym czasie znany szerokiemu gronu polskich czytelników. Składało się na to wiele czynników, ale przede wszystkim fakt, że pierwszy utw ór Pieśń o miłości i śmierci chorążego K rzysztofa R ilke ukazał się dopiero w roku 1916 w przekładzie S. Ł. Lachowicza. W rok później ten sam utw ór ukazał się w tłumaczeniu H. G rubera, a w roku 1922 w tłumaczeniu I. W ieniawskiej. Jednak faktycznym propagatorem twórczości Rilkcgo w Polsce stał się dopiero W itold Hulewicz. Nie poezją, lecz prozą wprowadził Hulewicz czytelnika w świat twórczości Rilkcgo. Pierwsze wydanie polskiej wersji Auguste Rodin ukazało się w W arszawie w 1923 r. We wspomnianym już wcześniej liście, z 14 grudnia 1922 r., wyraża Rilke szczególne podziękow anie za zajęcie się jego następnym dziełem M alte. Należy przypuszczać, że w tym czasie tłum acz czynił dopiero „pierwsze przym iarki" do tego przekładu. Hulewicz nie tylko tłumaczył utwory Rilkcgo, lecz publikow ał także krótkie rozprawki o poecie, w jednej z nich czytamy m. in.: Dźwięk tego im ienia m a ju ż w E urop ie zachodniej daw no usta lone , d o s to jn ą a u rą oprom ienione brzmienie. N am Polakom mówi niewiele [...]. Postać Rilkego nie przylega do żadnych porów nań, kierunków , szkół. Stoi sam otna, w yrastająca wysoko ponad otoczenie, jak każda wielkość*. Tłumacz organizował również wieczory poezji, podczas których takie znakom itości scen polskich, jak Stefan Jaracz czy Irena Solska, przybliżały poezję austriackiego poety szerszej publiczności polskiej. W kwietniu i m aju 1924 r. Solska z Hulewiczem „objeżdża całą Polskę z wieczorem poezji R ainera M arii Rilkego pt. Poeta miłości, nędzy i śmierci. Szczególny zachwyt wzbudza interpretaq'ą wiersza Ślepa9. W „W iadom ościach L iterackich" z 13 kwietnia 1924 r. czytamy: Irena Solska p o licznych podróżach wystąpi w warszawskiej F ilharm onii w najbliższą sobotę, dn 12 b.m ., o g. 4 pp. na dość niezwykłym wieczorze. T em atem tego „m isterium " będzie genialny poeta europejski Rainer M aria Rilke, o którym podaliśm y w nr. 9 „W iadom ości" obszerny artykuł. O liryku tym m ówić będzie m łody poeta, doskonały znaw ca literatu ry współczesnej i znakom ity tłum acz dzieł Rilkego na język polski, Olwid (W itold Hulewicz). W ieczory u rządzane przez niego w W arszawie, W ilnie, Łodzi i P oznan iu m iały wielkie powodzenie. Przekłady najpiękniejszych u tw orów recytować będą, prócz niezrów nanej Solskiej: Adw entowicz, M uszyński i W arnecki. W dzisiejszych czasach, kiedy tak rzadko przychodzi do głosu wielka praw dziw a poezja, taki właśnie koncert nazw ać m ożna ... sensacją n ie lada10. 'W . H u l e w i c z , Potężny liryk współczesnych Niemiec Rainer M aria Ritke. K rótka charakterystyka twórczości, „W iadom ości L iterackie" 1924, n r 9. 4 L. K u c h t ó w n a , Irena Solska, W arszaw a 1980, s. 198. 10 be, M isterium wielkiej poezji, „W iadom ości L iterackie" 1924, n r 15, s. 3. Było to niewątpliwie wielkim wydarzeniem, ponieważ Rilke w tym czasie został zgłoszony do Literackiej N agrody N obla, a w Polsce był jeszcze prawie nie znany11. D ziałalność popularyzatorska Hulewicza rozwinęła się z chwilą zamieszkan ia w W ilnie. L ata spędzone na wileńszczyźnie sprzyjały tego typu działaniom , ponieważ pełnił tutaj szereg funkcji. M ianow ano go m. in. kierownikiem program owym rozgłośni regionalnej. D o współpracy w radiu angażow ał szereg znakom itych artystów i ludzi pióra, takich jak: Irenę Solską, Zofię N ałkow ską, Jan a K asprow icza, L eopolda Staffa, Ju lian a Tuw im a, M arię D ąbrow ską. T u w Wilnie znowu dzięki Irenie Solskiej popularyzował poezję Rilkcgo i innych poetów niemieckiego obszaru językowego. Organizow ał wieczory poezji, podczas których ta wspaniała aktorka recytowała wiersze w przekładzie Hulewicza. T łum acz akom paniow ał jej często na fortepianie, grając m uzykę Beethovena. Rilke nie tylko aprobow ał, lecz wyrażał wdzięczność poświęcając jej długie fragm enty swych listów. W lutym 1924 r. przesłał Hulewiczowi tom Elegii duinezyjskich z następującą dedykacją: „W iernem u i czynnemu tłumaczowi W itoldowi Hulewiczowi (Olwidowi) z wdzięcznością R. M. R ilke" 12. W kwietniu tego roku zwrócił się poeta z prośbą do tłum acza, aby przesłał mu adres Ireny Solskiej. Pisał wówczas: „M yślę wysłać jej pierwsze róże, k tóre zakw itną tego roku w m oim walizyjskim ogrodzie; m im o że będzie trzeba poczekać jeszcze dwa miesiące, nie wydaje mi się to strasznym wobec czysto ponadczasowego stosunku wdzięczności" 13. W tym też roku doszło do pierwszego i jedynego spotkania Hulewicza z Rilkem w jego szwajcarskiej posiadłości C hateau du M uzat, gdzie tłum acz spędził dwa dni w gościnie u poety. W korespondencji dla „W iadom ości Literackich" w ten sposób przekazał wrażenia z tej wizyty: Z nać takiego człowieka najbezpośredniej od wielu lat, bo znać go z wszystkich jego dzieł, przez trzy la ta wymieniać z nim listy szczere, bogate i żywe, tłum acząc jego prozę i poezję, a potem nagle, w pewnej m inucie październikow ego po łudnia na um ów ionym m iejscu stanąć z nim oko w oko jes t to wrażenie bardzo niezwykłe, dziw ne i tajem nicze14. Czas spędzony z poetą dał tłumaczowi wiele wrażeń głębokich i niezapom nianych. Hulewicz pisał m. in.: „M ój gospodarz m a coś kobiecego w ruchach i w półtonie miękkiego głosu. Jest cały pochłonięty rozm ow ą, myśl każda 11 Por. tam że. 12 R. M . R i l k e , Dedykacja do „Elegii duinezyjskich", [w:] t e n ż e , Briefe..., s. 239. 13 R. M. R i l k e , An W itold Hulewicz. 14.04.1924, [w:] t e n ż e , Briefe.., s. 261. 14 W. H u l e w i c z , Dwa dni..., s. 3. nerwowo odbija się w żywym błękicie oczu i na pionowej zmarszczce między oczam i" 15. R ozm owa dotyczyła wielu problem ów, m. in. poezji francuskiej i polskiej. Rilke był pod wielkim wrażeniem Nie-boskiej komedii, znane m u były także wykłady słowiańskie Mickiewicza. Z wielkim zainteresowaniem słuchał opowieści Hulewicza o współczesnych i nieżyjących już poetach polskich. Sam dopytyw ał się o Reym onta i Sienkiewicza. G orąco interesow ała poetę sytuacja polityczna w Polsce przed wojną i po odzyskaniu niepodległości. N a zadane w pewnej chwili przez Hulewicza pytanie, gdzie Rilke spędził wojnę, poeta odpowiedział: N ajpierw w Austrii, gdzie m nie wzięto do wojska. 1 przypadek chciał, że m ój przełożony podoficer bliźniaczo podobny był do kaprala, który przez sześć strasznych m oich lat chłopięcych ka tow ał m nie nieludzko w szkole kadetów . Przecież oficera chciano ze m nie zrobić. T o podobieństw o łudzące zrobiło na m nie olbrzymie wrażenie niby jak iś upiór Strindbergow ski! W ojna wykopała we mnie straszliwą przepaść, najzupełniej wyrzuciła m nie z szyn, nie mogłem nic pisać ani myśleć. 1 o były straszne lata. Ledw o się z nich wydobyłem i dop iero w Sonetach i Elegiach, napisanych bardzo prędko, skupiłem się, znalazłem grun t pod nogam i i jak ąś now ą łączność z życiem ze sobą. Ze zdrowiem teraz gorzej, jak o ś m nie jeszcze ta Szwajcaria ratuje... W ięc dobrze tu panu , i nie tęskni pan nigdy za ojczyzną? Z a jaką? Ja ojczyzny nie miałem . Nigdy. T ak zastanaw iam się. Było kilku poetów niemieckich, k tórzy raz opuściwszy swój kraj, ju ż do niego nie wracali. R ilke podnosi zdziwione oczy. Przecież ja nie jestem Niemcem! N o tak A ustriakiem popraw iam się. Ależ panie! K iedy w roku 1866 A ustriacy wkraczali do Pragi m oi rodzice z obrzydzeniem zasłaniali okna, aby ich nie widzieć! W szystko się na to złożyło, aby mi nie dać ojczyzny. W zrastałem wśród starej, ale obum arłej ku ltury Czechów, k tórzy w okropny sposób kaleczyli język niem iecki. A co do N iem ców n ik t nie jest bardziej ich duchow i obcy"1. C ytow any fragm ent reportażu-w yw iadu wzbudził wiele kontrow ersji i stał się bezpośrednim narzędziem do ataku na poetę. Już w listopadzie ukazał się w „Prager Presse" w załączniku „D ichtung und W elt" felieton dotyczący wywiadu Hulewicza. W felietonie tym ukazały się fragm enty wypowiedzi Rilkego z zaakcentowaniem o nieprzynależności narodow ej. R ilke bronił się w liście do redaktora felietonu O tto Piecha, w skazując na pom yłkę dotyczącą roku 1866, gdy to wojska pruskie, a nie austriackie wkraczały do Pragi17. 15 Tam że. 16 Tam że. 17 J. W. St., wstęp do niemieckiej wersji: Zw ei Tage heim Autor des Buches der Bilder. W itold Hulewicz, „B lätter der R ilke-G esellschaft" (K arlsruhe) 1986, H . 13. A rtykuł opublikow any w „Prager Presse" został wykorzystany przez „R zeczpospolitą" do bezpośredniego ataku na Hulewicza. W num erze 345 „R zeczypospolitej" ukazała się n o ta tk a pt.: Czy nie wstyd?, w której czytamy: P. W itold Hulewicz, znany wielbiciel R. M. Rilkego pomieścił niedaw no w „W iadom ościach L iterackich" obszerny wywiad ze znakom itym poetą. O dy fragm enty tego wywiadu ogłoszone w „Prager Presse" doszły d o w iadomości Rilkego, znakom ity poeta kazał sobie przełożyć ściśle wywiad p. Hulewicza. Efekt był druzgocący. Świetny au to r Stundenbuch stwierdziwszy z p rzerażeniem , że cała rozm ow a została zupełnie fałszywie odtw orzona, wysłał natychm iast list do redakcji „Prager Presse" z nader dyskretnym , ale i bardzo dotkliw ym d la opinii polskiego lite ra ta sprostow aniem . Spodziew am y się, że d la dobra sławy polskiego pisarza, p. W. Hulewicz wyśle niezwłocznie do redakcji „Prager Presse" odpow iednie wyjaśnienie1*. W odpowiedzi Hulewicz opublikował w „W iadom ościach L iterackich" artykuł, w którym wyjaśnia: A rtyku ł m ój, z konieczności zacieśniony d o ram szkicu, a w korekcie, w porozum ieniu z redakcją jeszcze skrócony, nie m ógł zawierać pow tórzenia całej rozm ow y z poetą . Wiele tem atów zarysow ać mogłem tylko paru słowami. Stąd niejedno wyrażenie Rilkego m ogło w takim skrócie wypaść zbyt jaskraw o lub oderwanie. A już w pow tórzeniu pism a niem ieckiego zdanie jego o Niemczech - „N ik t nie jest bardziej ich duchowi obcy" m ogło wywołać u czytelnika niepożądane przez au to ra zdziwienie. T o skłoniło Rilkego do następującego uzupełnienia powyższej myśli („Prager Presse" z dn ia 14 grudnia b.r.). „M usiałem podkreślić odstęp, jak i dzieli m nie od objawów i uzewnętrznień niemieckiego d ucha" (des deutschen W esens); duch ten tak się ukształtow ał w przem ianach ostatnich dziesięcioleci, nie był mi nigdy bliski ani przekonyw ujący19. W artykule swym Hulewicz cytuje obszerne fragm enty listu Rilkego, skierow anego do „Prager Presse" , w którym poeta na zakończenie napisał: Nie m am oczywiście najm niejszego zam iaru z pow odu tej pom yłki (Fehlergreifen) czynić zarzutów memu nader oddanem u i czynnem u polskiem u tłum aczowi; dw a te k ró tk ie dn i, k tó re spędził w M uzot, przeładow ane były wrażeniam i i rozm ow am i: tak więc ju ż w najbliższym jego wspom nieniu, z braku miejsca niejako, to i owo m ogło się przesuw ać20. Z dalszej części wyjaśnień Hulewicza wynika, że pozostaw ał w ciągłym ścisłym kontakcie listowym z poetą, a incydent ten był także tem atem ich rozważań. Uwagę należy zwrócić zapewne na dwa ważne fragm enty listów Rilkego do Hulewicza, z których wynika stosunek poety do zaistniałej sytuacji. We fragmencie listu z 13 grudnia 1924 r. czytamy: 11 anon., C zy nie wstyd, „R zeczpospolita" 1924, n r 345. 19 W. H u l e w i c z , Rilke i Rzeczpospolita, „W iadom ości L iterackie" 1925, n r 2(54), s. 5. 20 Tam że. Sam winę ponoszę o tyle, że w opow iadaniach zamieściłem i takie tem aty, d la k tórych pan , wchodząc do mnie jak o człowiek obcy, nie m ógł od razu znaleźć odpowiedniej miarya często dawałem panu czystą sól, nie dbając o potraw ę, k tórą dop iero trzeba by jednym ziarnkiem tej soli przypraw ić31. W liście z 26 grudnia 1925 r. Rilke ustosunkow ał się do ataku na osobę Hulewicza, jaki m iał miejsce w „Rzeczypospolitej" : * ak t, że m oje k ró tk ie sprostow anie (pod adresem „P rager Presse") wyw ołało atak (Angriff) na pana, jest skutkiem , jakiego ani nie oczekiwałem, ani nie przewidziałem ; zbyt m ało znam zwyczaje i nadużycia prasy (die G ebräuche und M issbrauche der Presse) a'by na podobne rzeczy być przygotow anym . O tóż jedna tylko okoliczność wydaje mi się ważna: aby ta najzupełniej nieznaczna sprawa przez ciągłe do niej pow racanie nic nab ierała zbytniego znaczenia. A tak tej polskiej gazety jest bezwzględny i wrogi (derb und feindlich) i jak mi się zdaje, sam siebie osądza (richtet sich selbst). Rozum ie się, że podobny d o m ego list ani nie narusza, ani nie umniejsza godności i honoru literackiego p a rtn e ra22. Rilke nie w pełni pojm ował postawę ludzi pióra, którzy z takim zapałem i wiarygodnością wykorzystali przytoczone przez Hulewicza jego własne sform ułow ania. T ak właściwie nigdzie nie czuł się jak w dom u. Dom em dla niego m ogło być każde miejsce na ziemi, gdzie m ógł w spokoju tworzyć. Najważniejszą była dla niego poezja, bez której nie m ógł żyć. W pewnym okresie swego życia opuścił żonę i jedyną córkę, aby oddać się tylko i wyłącznie sztuce. Sztuka stanowiła jego szczęście, wszystkie inne dobra doczesne nic były tak ważne. D o sprawy związanej z wywiadem Hulewicza za życia poety nigdy już me wracano. Pełne tłumaczenie na język niemiecki, pióra K äthe Koschm ieder ukazało się dopiero w 1986 r. w zeszytach „R ilke-G esellschaft"23. Stosunek poety do tłum acza nie uległ zm ianie, jak do tąd nazyw a Hulewicza swym wiernym przyjacielem. Po wizycie Hulewicza u poety korespondencja między nimi nie zmieniła swego charakteru, obserwujemy w niej dużą aktywność tłumacza. Pragnieniem Hulewicza było oddanie właściwego ducha twórczości Rilkego, k tó ra jest niezmiernie tru d n a do tłumaczenia. (Mieli tego doświadczyć w przyszłości tak wielcy poeci jak Mieczysław Jastrun czy A rtu r Sandauer). K ierow ał więc do poety szereg pytań dotyczących pojęć, in terpretacji, co m iało pom oc tłumaczowi w znalezieniu optym alnych odpowiedników polskich. Listy Rilkego do Hulewicza ukazały się wraz z innymi z tego okresu we wspólnym tom ie L isty z M uzot w Lipsku 1935 r. Należy przypuszczać, iż nie są to wszystkie, jakie zostały do tłum acza skierowane. Te opublikow ane 21 Tamże. 22 Tam że. W. H u l e w i c z , K. K o s c h m i e d e r , Zw ei Tage heim Autor des Buches der Bilder. Ein Gespräch m it Rainer M aria Rilke. „B lätter der Rilke-G esellschaft" 1986, H. 3. stanow ią niewątpliwie bogate źródło informacji, z którego czerpali nie tylko badacze twórczości Rilkego, tacy jak: Willem L. G raff, H erm ann K unisch, H ans Brendt, ale zapewne i później tłumacze poety dokonujący przekładów na różne języki świata. Hulewicz zwracał się do poety z istotnymi pytaniam i w arsztatowym i, na k tóre otrzym ywał bardzo szczegółowe odpowiedzi. W swym ostatnim liście ustosunkow uje się do Elegii. Pisze, iż sam obaw ia się cokolwiek powiedzieć. Być m oże na podstawie konkretnego wiersza, mógłby coś wyjaśnić. Nie uważa siebie poza tym za tego, którem u wolno by było udzielać wyjaśnień do interpretacji24. W dalszej części swego listu pisze jednak o Elegiach: U w ażam je za dalszą rozbudow ę tam tych istotnych przesłanek, które zostały podane już w Księdze obrazów, k tóre w obu częściach W ierszy nowych bawiąc się i p róbując posługują obrazem św iata, i k tóre później w M aile konfliktow o połączone w kraczają w życie i prow adzą tam prawie do udow odnienia, że to w próżni zawieszone życie jest niemożliwe. W Elegiach z pow odu tych sam ych zdarzeń, życie będzie znowu możliwe, tak ono dośw iadczy tutaj ostatecznego potw ierdzenia, do k tórego m łody M alte nie m ógł doprow adzić, chociaż znajdow ał się na prawidłowej, ale ciężkiej drodze „des longues études". Potw ierdzenie życia i śmierci okazuje się w Elegiach jako jedność [...]. Śmierć jest od nas odw róconą, przez nas nie oświeconą stroną życia" . P oeta wyjaśniał tłumaczowi znaczenie różnych pojęć przez siebie stosowanych. Było to bardzo pom ocne przy przekładzie. Wielu czytelników uważało Rilkego za poetę chrześcijańskiego. Za taką interpretacją mogli opow iadać się tylko ci spośród czytelników, którzy znali tę poezję bardzo powierzchniowo, nie wgłębiając się w tem at. Hulewicz skłaniał się także ku interpretacji chrześcijańskiej, ale przeczuwał instynktow nie, że może być ona bardzo m yląca. Pytał więc często poetę, jaka jest jego koncepcja Boga. W cytowanym wcześniej liście poeta wyjaśnia swoją koncepcję anioła. A nioł z Elegii nie m a nic wspólnego z aniołem nieba chrześcijańskiego (raczej z aniołem Islam u) [...]. A nioł z Elegii jest tym tworem, w którym przeobrażenia widzialnego w niewidzialne, k tó re tworzymy ukazują się już spełnione. D la Anioła z Elegii są wszystkie minione wieże i palace rzeczywiste, ponieważ już daw no niewidoczne. Istniejące jeszcze wieże i m osty naszego istnienia są ju ż niewidoczne, m im o że jeszcze (dla nas) fizycznie trwające. A nioł z Elegii jest tą isto tą , k tó ra opow iada się za tym, aby w niewidzialnym rozpoznać wyższą rangę rzeczywistości26. Objaśnienia te okazały się być nie tylko cennymi dla Hulewicza, ale dla wielu literaturoznaw ców badających twórczość Rilkego. Rilke wiedział, że Hulewicz znał dobrze język francuski, w m om entach trudnych odsyłał więc tłum acza do przekładów francuskich swoich utworów. 24 R. M . R i l k e , Briefe..., s. 332. 25 Tam że. 26 Tam że. Prawie nieznana pozostaje niestety korespondencja Hulewicza do Rilkego, ponieważ większość z listów zaginęła. W jednym z ocalałych listów z listopada 1926 r. dowiadujem y się, z jakim i trudnościam i borykał się tłum acz, aby m óc wydrukow ać przełożoną powieść M alte. W liście tym czytamy: W zrost cen za papier i d ruk udarem nia wszelkie większe przedsięwzięcia. W takiej sytuacji książki typu M aile m ają najmniejsze szanse znaleźć wydawcę. T ak więc niejeden wzięły au to r zbiera często przez długie la ta swoje m anuskrypty w biurku. Jak wysoko należy więc cenić aspiracje firmy E. W ende i Spółka w W arszawie, k tó ra wykazała gotow ość w ydania polskiego M aile w ilości 1500 egzem plarzy i n ad an ia książce estetycznej form y. G dy więc razem z wydawcą przeprowadziłem na papierze kalkulację, okazało się, że przedsiębiorca musi stracić, jeżeli tom m iałby osiągnąć cenę możliwą do przyjęcia przez czytelnika. W ówczas ja z mojej strony zrezygnowałem z honorarium w form ie pieniężnej, żądając w zam ian pew ną liczbę egzemplarzy, k tó re oddałbym następnie jakiejś księgarni w kom is27. Trudności finansowe mnożyły się jednak. W ydanie M alte pozostaw ało pod wielkim znakiem zapytania, ponieważ wszelkie praw a wydawnicze dzieł Rilkego posiadał Insel-Verlag. W ydawnictwo to zażądało za zezwolenie na wydanie przekładu 300 m arek, co stanowiło wówczas pokaźną sumę 720 zł. Hulewicz zwrócił się do jednego z kierow ników firmy dr F. A. H iinicha o zwolnienie go z tej opłaty, ale pom ocną okazała się dopiero osobista interwencja Rilkego. W grudniu 1926 r. dr F. A. Iliinich poinform ow ał tłumacza, iż kierownictwo Insel-Verlag zrezygnowało całkowicie z honorarium . Inform ację tę przesłał Hulewicz z W ilna do Szwajcarii 28 grudnia 1926 r. W iadom ości tej nie otrzym ał już poeta, ponieważ zm arł 29 grudnia 1926 r.28 W kilka miesięcy później powieść M alte do tarła do rąk czytelnika polskiego i wywołała wiele kontrowersyjnych relacji. D la Hulewicza był to niewątpliwie sukces translatorski, tym większy, iż do chwili obecnej nie pow tórzony przez żadnego innego tłumacza. Hulewicz rozmiłowany był fanatycznie w poezji Rilkego, nazywał ją kluczem, którym m ożna otworzyć zamek duszy29. W e wstępie do Księgi obrazów tak uzasadnia chęć tłumaczenia i głębokie zainteresowanie twórczością Rilkego: [...] według m ego m niem ania celem całej tej pracy nie jest nic więcej nad zadzierzgnięcie jednej m ałej nici wewnętrznej wspólnoty m iędzy T obą nieznajom y czytelniku, a tym przeżyciem, k tórego przypadkow o doznałem i k tórym się oto podzielić pragnę; a podzielić pragnę się d latego tylko, że to przeżycie jest wielkie i rzadkie i że mi dobrze jest z nim , a zarazem 27 List W. Hulewicza do R . M . Rilkego z 15.11.1926 r. z W ilna. O ryginał D eutsches L iteratu rarch iv M arbach. a K arta W. Hulewicza do Rilkego z 28.12.1926 z Wilna. Oryginał znajduje się w Rilke-Archiv de r Schweizerischen Landesbibliothek. 29 Powieść Rilkego M aile była przetłum aczona w Polsce dotychczas ty lko przez W ito lda Hulewicza. ciężkie i że za ciasno mu jest i że ono pragnie iść dalej i rosnąć i T obie się narzucić. Po prostu poezja Rilkego, kiedyś przed laty stała się dla m nie tak nagłym i brzem iennym , że aż koniecznym objaw ieniem i od tąd odejść ode m nie nie m ogła, bo m usiałem kochać ją i mieć ją zawsze blisko" . Odejście poety było dla Hulewicza niewątpliwie wielką stratą . Brak m u było zapewne przedyskutow ania interpretacji dalszych utw orów Rilkego. Nic doszło także do wizyty poety w Polsce, k tó rą obiecał złożyć. W spom inał o tym często w listach swoich do tłumacza. Rozpoczęte tłum aczenia Elegii duinezyjskich oraz Księgi obrazów wydane zostały dopiero w kilka lat po śmierci poety. Zanim zostały wydane zbiorow o, fragm enty ukazywały się w różnych czasopismach i dziennikach. Praca popularyzatorska Hulewicza była coraz bardziej aktyw na i poświęcona nie tylko twórczości Rilkego, ale także innym twórcom niemieckojęzycznym oraz muzyce kom pozytorów niemieckich. N ajbardziej cenionym przez Hulewicza kom pozytorem niemieckim był niewątpliwie Ludwik van Beethoven. T o jem u właśnie poświęcił swą książkę pt.: Przybłęda Boży. Jest to swobodnym stylem napisana m onografia, której celem było przybliżenie Polakom sylwetki kom pozytora. O to jak przedstawił m etodę pracy nad tą m onografią Edward Kozikowski: N ajbardziej zaskakująca była Hulewiczowska m etoda pracy, której byliśmy codziennym i św iadkam i. N a wolnym pow ietrzu , w ogrodzie pod osłoną drzew liściastych, oczywiście z wyjątkiem dni dżdżystych, rozstaw iał Hulewicz dwa, trzy stoliki; na nich rozkładał niezliczoną ilość książek, przeważnie niem ieckich, i zerkając to do jednej, to do drugiej, to wreszcie do dziesiątej tw orzył dzieło swoje o życiu i twórczości B eethovena pt. Przybłęda Boży. Po po łudniu udaw ał się d o W adowic wraz z L eokadią Essm anow ską, k tó ra u znajom ych grała m u n a p ianinie utw ory Beethovena, aby au to ra pracy o wielkim kom pozytorze w prow adzić w odpow iedni n astró j51. Prosił Essm anow ską o interpretację niektórych utw orów kom pozytora, aby samemu m óc słuchać i głęboko kontem plując czekać na natchnienie, sam bowiem grał doskonale na fortepianie i często występował w tej roli publicznie. M ieszkając w Wilnie odbywał częste podróże po prowincji, ,,[...] wygłaszał przed ludnością małych miasteczek popularne pogadanki o muzyce Beethovena, ilustrując je wyjątkami jego utworów, które z Szeligowskim grali na 4 ręce na przygodnym pianinie" 32. D ziałalność ta m iała w tym okresie bardzo istotne znaczenie, ponieważ na terenach wschodniej Polski nie zawsze było jeszcze radio , a więc akcja 30 W. H u l e w i c z , Wstęp, [w:] Księga... 31 E. K o z i k o w s k i , Więcej prawdy niż p lo tki, W arszawa 1964, s. 166. n W. G r a b i ń s k a , Portret twórcy radiowego, „Tydzień Polski" 1974, n r 32. ta miała charakter pionierski i nazywano ją wśród znajomych „beethovenizacją kresów "33. Hulewicz popularyzował nie tylko m uzykę Beethovena, ale również innych kom pozytorów niemieckich. Czynił to podczas organizow anych przez siebie poranków muzycznych, a po objęciu kierow nictw a rozgłośni wileńskiej podczas licznych audycji muzycznych. Po jednej z takich audycji ukazała się w „A ntenie" w 1935 r. nic podpisana no ta tka , w której czytam y m. in.: Z kilku sposobów uczczenia rocznicy B acha, jak ie przypadły n a m ój tydzień, najlepiej zapisał mi się recital fortepianow y Bolesława K ona z kom entarzam i W itolda Hulewicza. Takie przedsłowia, to duży problem radiofonii, podobnie jak w ogóle kom entarze do muzyki. M uszą być popularne, nic za płytkie, a przecież zrozum iałe d la każdego, k to odróżn ia klucz w iolinowy od klucza od bram y. (...) M yślę, że p. Hulewicz otworzył d la B acha wiele uszu i serc swymi objaśnieniam i równie jak p. K on swoją p rostą i szlachetną in terpretacją34. Irena Bartoszewska IM Z E IC H E N E IN E R L IT E R A R IS C H E N F R E U N D S C H A F T W ITO L D H U L E W IC Z R A IN E R MA R I A R IL K E M it dem W erk des österreichischen D ichters kam W itold Hulewicz ziemlich früh in B erührung. Fasziniert von dessen D ichtkunst, nahm er m it Rilke B riefkontakte auf. D ie K orrespondenz belebte sich wesentlich, als H ulewicz an den ersten Ü b ertragungen ins Polnische arbeitete. Im vorliegenden A rtikel bem üht sich die A u to rin n ich t n u r d ie freun d sch aftlich en K on tak te darzustellen, sondern au f die Rolle Hulewiczs als Ü bersetzer und V erbreiter des Rilkschen W erkes in Polen hinzu weisen. 33 Por. T. Ł o p a l e w s k i , C zasy dobre i zte, W arszawa 1966. 34 anon ., P rzy otwartym głośniku, „A n tena" 1935, n r 14.