Studia Antyczne i Mediewistyczne 10 [45] (2012) PL ISSN 0039–3231 ZBIGNIEW NERCZUK METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH Powszechnie przyjmuje się, że zainteresowanie słowem jako instrumentem perswazji było przyczyną rozwoju trzech podstawowych dla sofi styki metod, jakimi są: erystyka (e)ristikh/), dialektyka (dialektikh/) oraz metoda „dwu mów", ironicznie określana przez Platona mianem „antylogiki" (h( a)ntilogikh\ te/xnh)1. Najbardziej tajemniczą, ale, jak twierdzi Platon w Sofi ście2, wyrażającą istotę sofi styki, jest sztuka antylogiki, czyli metoda przeciwstawiania logosów, zwana również w literaturze tego okresu metodą „mów przeciwstawnych" (lo/goi a)ntikei/menoi, lo/goi e)nanti/oi), „mów podwójnych" (du/o lo/goi, a]mfw tw\ lo/gw, dissoi\ lo/goi) czy „enantiologią" (e)nantiologi/a). Na fali coraz większego zainteresowania sofi styką oraz dążenia do odczytania źródłowego znaczenia takich uznanych i od wieków przyjętych terminów jak dialektyka, erystyka czy retoryka badacze dużo uwagi w ciągu ostatnich dekad poświęcili analizie sensu i kontekstu fi lozofi cznego metody „dwu mów"3. Ze zrozumiałych względów przedmiotem tych analiz stał się przede wszystkim materiał zawarty w dialogach platońskich. Warto jednak podkreślić, że nawiązania do metody „dwu mów" znajdujemy również w świadectwach przedplatońskich. Biorąc pod uwagę ubóstwo źródeł odnoszących się do tego zagadnienia, warto poddać je bliższej analizie. O zaistnieniu fenomenu „mów przeciwstawnych" w V wieku p.n.e. informuje nas kilka pochodzących z tego okresu przekazów. O dużym znaczeniu i popularności tej metody świadczą aluzje zawarte w Chmurach i Żabach Arystofanesa czy w tragediach Eurypidesa Antiope i Fenicjanki. Głównym świadectwem jest jednak fragmentarycznie zachowany, wywodzący się z kręgu sofi stycznego, anonimowy traktat powstały najpewniej na początku IV wieku p.n.e. określany jako Mowy przeciwstawne (Dissoi\ lo/goi, Dialexeis). 1 G. B. Kerferd, The sophistic movement, Cambridge 1981, s. 57 n. 2 W późnym dialogu pt. Sofista, poświęconym poszukiwaniu definicji sofisty, Platon wykazuje, że najbardziej znamienną cechą sofisty jest związek z antylogią, a sam sofista uzyskuje miano „antylogika" (Platon, Sofista, 232b). 3 Por. np. G. B. Kerferd, The sophistic..., A. Nehamas, Eristic, Antilogic, Sophistic, Dialectic: Plato's Demarcation of Philosophy from Sophistry, w: Virtues of Authenticity. Essays on Plato and Socrates, Princeton 1999, s. 108–122, M. Mendelson, Many Sides: A Protagorean Approach to the Theory, Practice and Pedagogy of Argument, Dordrecht/Boston/London 2002. Mediewistyka 45_2012.indb 37 2012-12-17 12:27:01 ZBIGNIEW NERCZUK38 Świadectwa Arystofanesa i Eurypidesa Komedia Arystofanesa Chmury powstała w okresie, w którym, jak można sądzić, popularność sofi styki osiągnęła w Atenach swój szczyt. Jest ona bowiem jedną z szeregu komedii wystawionych w latach dwudziestych V wieku p.n.e., które w satyrycznej formie nawiązują do ruchu sofi stycznego. Można się domyślać, że jedną z przyczyn zainteresowania tematyką tego typu była popularność, jaką retorzy i sofi ści zyskali w owym czasie w Atenach. Była ona z pewnością wypadkową działalności Protagorasa, o którym wiemy, że związany był z ateńską elitą, zaprzyjaźniony m.in. z Peryklesem4 czy najbogatszym Ateńczykiem Kalliasem5. Duży wpływ mogło też wywrzeć słynne poselstwo Gorgiasza z Leontinoi do Aten (r. 427 p.n.e.), podczas którego – pod wpływem popisów retorycznych Gorgiasza – wielu Ateńczyków uległo fascynacji sztuką wymowy6. W rezultacie w okresie tym powstało kilka komedii nawiązujących poruszaną w nich problematyką do sofi styki. Są to zachowane w całości Chmury Arystofanesa, a także dzieła zaginione, znane nam jedynie fragmentarycznie, wśród których są Pochlebcy, Demy oraz Kozy Eupolisa, Dzicy Ferekratesa czy wystawiony w tym samym roku co Arystofanesowe Chmury Konnos Amejpsjasza7. Komedia Chmury podejmuje problem sofi stycznego nauczania oraz jego katastrofalnych dla tradycji moralnej i porządku społecznego konsekwencji. Sokrates jest w niej przedstawiany jako karykaturalne uosobienie sofi sty i fi lozofa przyrody, który wykorzystuje rzekomą fi lozofi czną i quasi religijną misję do realizacji całkiem przyziemnych i zdecydowanie niecnych celów. Nie wnikając w problem wierności przedstawienia Sokratesa, możemy stwierdzić, że Chmury stanowią nie tylko świadectwo obiegowych poglądów na temat sofi styki czy fi lozofi i przyrody, ale również zawierają niemało nawiązań do autentycznej nauki wielkich sofi stów, takich jak Protagoras, Hippiasz czy Prodikos. Wśród zarzutów, które Arystofanes odnosi do Sokratesa, znajduje się wiele motywów powszechnie wiązanych z sofi styką. Są wśród nich nieustannie eksploatowany przez komediopisarza zarzut fałszywej mądrości, oskarżenie o bezbożność i krytykę tradycyjnych wierzeń, które zastąpione zostają kultem pieniądza. Komediopisarz wskazuje także na konsekwencje Sokratesowej „pseudonauki", wśród których jest prowadzące do relatywizmu etycznego i psucia młodzieży zerwanie z tradycją moralną. Wiele z tych zarzutów stanowi wynik karykaturalnej interpretacji poglądów głoszonych przez przedstawicieli ruchu sofi stycznego. Arystofanes, konstruując tę hybrydę, wykazuje się jednak bardzo dobrą znajomością sofi stycznych doktryn, a wątki, które się w komedii pojawiają, stanowią ważne uzupełnienie naszej wiedzy o sofi stach. Komediopisarz wprost albo pośrednio nawiązuje do badań przyrodniczych i astronomicznych prowadzonych przez fi lozofów przyrody i kontynuowanych przez sofi stów, prześmiewa się z rozważań językowych stanowiących jeden z głównych przedmiotów ich zainteresowania, wskazuje na antytezę „umowy" i „przyrody" (no /mov – fu /siv), a przede wszystkim podkreśla fundamentalne znaczenie, jakie dla sofi stycznego nauczania ma język czy 4 Por. DK 80 A 10. 5 Akcja Platońskiego dialogu Protagoras rozgrywa się w domu Kalliasa. 6 DK 82 A 1a. 7 Por. DK 80 A 11. Mediewistyka 45_2012.indb 38 2012-12-17 12:27:01 METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH 39 słowo, między innymi przedstawiając „Język" (Glw=tta), obok Powietrza i Chmur, jako jedno z trzech nowych bóstw, które Sokrates każe czcić Strepsjadesowi8. W tej prześmiewczej wizji sofi stycznej sztuki wymowy, z której wiele wątków podjętych zostanie później przez Platona w dialogach, na pierwszy plan wysuwa się wszechobecny temat manipulacji słowem, mającej na celu zwycięstwo w dyskusji czy w procesie. Sokrates przedstawiany jest jako mistrz pokrętnej mowy, umożliwiającej zwycięstwo w sprawach sądowych9. W opisie Sokratesa jako tego, który uczy przemawiać w złej sprawie, W. K. C. Guthrie słusznie dostrzega nawiązanie do Protagorasa: „Sokrates jest tu w gruncie rzeczy repliką Protagorasa, jeśli przyjąć (tak jak to robili Arystofanes i inni konserwatyści), że chwyty retoryczne, których nauczał Protagoras, musiały służyć niewłaściwym celom"10. Komediopisarz, gdy podkreśla wątek nieuczciwego posługiwania się słowem, ma z pewnością na myśli słynną dewizę Protagorasa „słabsze słowo czynić silniejszym", którą konsekwentnie interpretuje jako zdolność umożliwiającą niesprawiedliwej sprawie odniesienie zwycięstwa w procesie nad sprawą sprawiedliwą. Powyżej wymieniliśmy szereg zarzutów o bardzo ogólnym charakterze, które, jak można się domyślać, były popularne wśród Ateńczyków i jako takie gwarantowały efekt komiczny. Bliższa analiza dzieła pozwala jednak dostrzec, że w te bardzo ogólne oskarżenia wpisane zostały zarzuty o charakterze szczegółowym, odnoszące się bezpośrednio do poglądów poszczególnych sofi stów. Wielokrotnie pojawiający się w komedii zarzut ateizmu ma swojego konkretnego adresata w osobie Protagorasa. Chociaż problematyką genezy i istoty religii interesowali się również Prodikos czy Krytiasz, to jednak największy wpływ na współczesnych i potomnych wywarło słynne zdanie Protagorasa rozpoczynające traktat O bogach11. To ono zadecydowało o zaliczeniu go w poczet ateistów, przysporzyło złej sławy sofi styce, stworzyło negatywną legendę, której odpryskiem jest opowieść Diogenesa Laertiosa o procesie za bezbożność wytoczonym Protagorasowi12. Interesujący jest zestaw nauk oferowanych przez przedstawianego w komedii Sokratesa. Na program, który proponuje, składa się całe spektrum przedmiotów wchodzących w skład sofi stycznego nauczania13. Warto zwrócić uwagę, jak precyzyjne jest wyliczenie sofi stycznych nauk dokonane przez Arystofanesa. W powyższym zestawieniu mają swoje miejsce nie tylko nauki humanistyczne zazwyczaj kojarzone z sofi styką, ale i na8 Aristoph., Nub. 424. Wydanie tekstu: Aristophanes, Clouds, edited with introduction and commentary by K. J. Dover, London 1970. 9 Aristoph., Nub. 94–99: „Oni też uczą, za dobrą zapłatą,/Zwycięskiej mowy w dobrej czy złej sprawie". Korzystam z tłumaczenia: Arystofanes, Komedie. Acharnejczycy. Rycerze. Chmury. Żaby, przełożyła, przedmową i przypisami opatrzyła Janina Ławińska-Tyszkowska, Wrocław 1991, s. 223. 10 W. K. C. Guthrie, Sokrates, przeł. K. Łapiński i S. Żuławski, Warszawa 2000, s. 61. 11 DK 80 B 4. 12 DK 80 A 1. 13 Dostrzega to T. J. Morgan (Literate Education in Classical Athens, „The Classical Quarterly", New Series, Vol. 49, No. 1. (1999), s. 52), który pisze: „The curriculum of Socrates' phrontisterion in the Clouds (143ff., 637–871) is a medley of all the teachings of all the Sophists available in Athens at the time including natural science, mathematics, geometry, astronomy, literary criticism, meteorology, grammar, rhythm, dialectic, and rhetoric". Mediewistyka 45_2012.indb 39 2012-12-17 12:27:02 ZBIGNIEW NERCZUK40 uki przyrodnicze czy matematyczne, które były również w dużym stopniu przedmiotem zainteresowań sofi stów14. Jednak szczególną rolę zarówno w komedii Arystofanesa, jak i w dociekaniach samych sofi stów odgrywają rozważania dotyczące literatury i języka. W jednym z fragmentów Sokrates, głosząc pochwałę boskich Chmur, wylicza dary, których boginie udzielają swym uczniom: i myśli, i rozum nam dają, i sztukę mądrej rozmowy, I cudów znajomość, i słowa obfi tość, oszustwa i sprytne wykręty15. Cały passus skonstruowany jest tak, by olśnić słuchaczy mądrością udzielaną przez Chmury ich wyznawcom. Słowa, które padają w tym wyliczeniu, wykraczają poza zakres języka potocznego (np. teratei/a, krou=siv), mają znaczenie „techniczne" w zakresie sztuki wymowy (dia/leciv, peri/leciv) albo związane są ze sferą poznawania i rozumienia (gnw/mh, kata/lhyiv). Szczególnie interesujące są takie terminy jak dia/leciv i peri/leciv, które odzwierciedlają sofi styczne zainteresowanie językiem i gramatyką. Pamiętamy bowiem, że zagadnienia językowe wiodą prym wśród nauk udzielanych Strepsjadesowi przez Sokratesa. Nauczanie rozpoczyna się od wiadomości o charakterze przyrodniczym, od wykładu na temat chmur i piorunów, następnie Sokrates przechodzi do tematu „miar, rytmu i poezji"16, który wprowadza parodię Protagorasowych rozważań na temat rodzajów gramatycznych. Wiadomo bowiem, że Protagoras wprowadził rozróżnienie na trzy rodzaje gramatyczne, a także poprawiał Homera, wykazując, że błędnie używa on rzeczownika mh=niv w rodzaju żeńskim17. Nawiązanie do tych rozważań pojawia się w Chmurach w trakcie wykładu Sokratesa, w którym fi lozof domaga się zmiany rodzaju gramatycznego wyrazów a)lektru/wn i ka/rdopov, by dzięki temu dostosować ich rodzaj gramatyczny do rodzaju naturalnego18. Te przedstawione powyżej nawiązania pokazują, jaką skarbnicą wiedzy o sofi styce jest dla nas tekst komedii. Potwierdzają one, że warstwa komediowa kryje w sobie wiele odniesień do nauk poszczególnych sofi stów, i to odniesień bardzo szczegółowych. Wskazują również na to, jak popularne musiały być owe nauki w tym czasie, skoro Arystofanes w ludycznej i plebejskiej formie, jaką stanowiła komedia, decydował się na umieszczenie aluzji do tak wyrafi nowanych zagadnień jak Protagorasowe wywody na temat rodzajów gramatycznych. 14 Por. Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas. Projekt zwolenników zmienności rzeczy w platońskim Teajtecie na tle myśli sofistycznej, Wydawnictwo UMK 2009, s. 49 n. 15 Aristoph., Nub. 316–317 (s. 239). 16 Bardzo zbliżony przedmiot nauczania Platon wiąże z Hippiaszem w dialogu Hippiasz Większy (285d): Ἀλλὰ δῆτα ἐκεῖνα ἃ σὺ ἀκριβέστατα ἐπίστασαι ἀνθρώπων διαιρεῖν͵ περί τε γραμμάτων δυνάμεως καὶ συλλαβῶν καὶ ῥυθμῶν καὶ ἁρμονιῶν; („A więc to, co ty najjaśniej i najściślej ze wszystkich umiesz rozbierać: o doniosłości głosek i zgłosek, o rytmach i harmoniach?"). 17 Na temat Protagorasowego zainteresowania językiem por. Z. Nerczuk, Miarą..., s. 178 n. 18 Por. Aristoph., Nub. 658–679 (DK 80 C 3). Mediewistyka 45_2012.indb 40 2012-12-17 12:27:02 METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH 41 Spośród wielu aluzji, które odnaleźć można w tekście komedii, najbardziej interesują nas te, które odnoszą się do metody mów przeciwstawnych. Są one wplecione w wątek, który jest głównym tematem komedii, mianowicie wątek sztuki wymowy. Gdy Strepsjades zgłasza się do szkoły Sokratesa, ma jasno określone oczekiwania. Powołując się na powszechne przekonanie mówi, że Sokrates zna „dwie mowy" (a]mfw tw\ lo/gw), z których jedna jest „gorsza", a druga „lepsza". Celem Strepsjadesa jest poznanie tylko jednego z dwu lo/goi, mianowicie tego, dzięki któremu, jak powszechnie wiadomo, możliwe jest zwycięstwo nawet w niesprawiedliwej sprawie. Taką „gorszą" sprawą jest niewątpliwie uniknięcie spłaty długów, które zaciągnął rozrzutny syn Strepsjadesa. Logos „gorszy" jest więc interpretowany przez komediopisarza jako logos niesprawiedliwy, przy pomocy którego możliwe jest obalenie logosu „lepszego" – sprawiedliwego. Wydaje się, że w wątku tym Arystofanes łączy dwie różne doktryny związane z Protagorasem. Określenie, którym posługuje się Strepsjades, mianowicie „obie mowy" (a]mfw tw\ lo/gw), kojarzy się z metodą mów przeciwstawnych. Zostaje ona jednak w komedii powiązana ze słynnym Protagorasowym twierdzeniem „słabsze słowo uczynić silniejszym", zmodyfi kowanym w taki sposób, iż słabsze słowo rozumiane jest jako „gorsze", „niesprawiedliwe", które w wyniku argumentacji sofi sty ma zdominować czy pokonać słowo sprawiedliwe. Ten wątek przeciwieństwa dwu lo/goi, słowa gorszego i lepszego, stanowi nić przewodnią komedii oraz wyznacza główny zarzut postawiony Sokratesowi. Umiejętność posługiwania się logosem „gorszym" stwarza możliwość „przeciwstawiania się" czy „przedstawiania opozycyjnej racji", jak tłumaczyć można kilkakrotnie pojawiający się w tekście komedii czasownik a)ntile/gein, w stosunku do „słowa silniejszego", tak jak w zdaniu: Nazywają mnie przez to tylko gorszym słowem Myśliciele, że pierwszy wpadłem na ten pomysł, By dyskutować z prawem i sprawiedliwością19. Wątek ten kulminuje w wielkim agonie mów przeciwstawnych, w którym ścierają się logos dikaios i logos adikos, reprezentujące: jeden – tradycję archaia paideia, a drugi – „nową modę". Zwycięsko z tej konfrontacji wychodzi „gorsze słowo", a młody Fejdippides kończy naukę u Sokratesa. Warto zwrócić uwagę, że Strepsjades, zachwycony nową umiejętnością zdobytą przez syna, wita go słowami: Hej, hej, hej! Syneczku mój! Od razu widać, że wszystkiemu przeczysz, Zarzut odpierasz [...]20. 19 Aristoph., Nub. 1038–1041(s. 292). Dosłownie nieco inaczej: ἐγὼ γὰρ ἥττων μὲν λόγος δι  αὐτὸ τοῦτ  ἐκλήθην/ ἐν τοῖσι φροντισταῖσιν͵/ ὅτι πρώτιστος ἐπενόησα / τοῖσιν νόμοις καὶ ταῖς δίκαις τἀναντί  ἀντιλέξαι. 20 Aristoph., Nub. 1172–1173 nn.: νῦν μέν γ  ἰδεῖν εἶ πρῶτον ἐξαρνητικὸς/ κἀντιλογικός. Mediewistyka 45_2012.indb 41 2012-12-17 12:27:02 ZBIGNIEW NERCZUK42 W tekście greckim pojawiają się w tym miejscu epitety: e)carnhtiko/v i a)ntilogiko/v. Oba przymiotniki są niezwyczajne i w zachowanej literaturze pojawiają się po raz pierwszy właśnie w tekście Arystofanesa21. Zakończone są one sufi ksem –ikov, który nadaje tym wyrazom brzmienie kojarzące się z nazwami oznaczającymi uczonych (por. takie wyrazy jak fusiko/v, maqhmatiko/v). Przymiotnik e)carnhtiko/v jest z całą pewnością neologizmem, który Arystofanes tworzy, dodając „uczoną" końcówkę do wyrazu e)carne/omai („przeczę"), tak by stworzyć nowe słowo określające „eksperta od zaprzeczania" – „eksarnetyka", specjalistę w nowej dziedzinie negowania. Efekt komiczny osiągany jest w ten sam sposób w przypadku przymiotnika a)ntilogiko/v. W opinii uradowanego Strepsjadesa Fejdippides po zakończeniu nauki u Sokratesa dołączył do grona mędrców, stał się „eksarnetykiem i antylogikiem", czyli mistrzem w sztuce przedstawiania przeciwnej racji. Wart szczególnej uwagi jest drugi z przymiotników – a)ntilogiko/v. Chociaż w tekście Arystofanesa znajdujemy pierwsze udokumentowane wystąpienie tego terminu, to wiemy na podstawie świadectwa Diogenesa Laertiosa, że jedno z dzieł Protagorasa, powstałe z dużym prawdopodobieństwem przed Chmurami Arystofanesa, nosiło tytuł Antilogikoi (sc. logoi) czy też Antilogiai, czyli Mowy przeciwstawne22. Można się domyślać, że Arystofanes nawiązuje do tego tytułu, wpisując tę nazwę w komiczny kontekst. W przypadku tekstu Protagorasa przymiotnik a)ntilogiko/v odnosił się do logos, podczas gdy Arystofanes określa tym mianem człowieka, wspomnianego już „pseudo-uczonego od wykazywania przeciwnych racji", człowieka, którego kunszt polega na wykazywaniu, że „szpetne – jest piękne, a piękne jest szpetne"23. Stąd też Fejdippides określony zostaje przez swojego ojca jako ten, kto posługuje się „dwusiecznym językiem" (a)mfh/khv glw=tta)24. Język służy bowiem Sokratesowi i jego uczniom za broń, jest niczym miecz o dwu ostrzach25, wskutek tego, że pozwala obalić każdą z tez, wykazując jej przeciwieństwo. Poświęciliśmy więcej miejsca omówieniu Chmur, ponieważ jest to najwcześniejsze, a zarazem bardzo ważne świadectwo zawierające wiadomości na temat metody mów przeciwstawnych. Arystofanes wyraźnie łączy ją z tezą Protagorasa „słabsze słowo uczynić silniejszym", nawiązuje do tytułów dzieł Protagorasa: Antilogikoi oraz Kataballontes26, a także przedstawia szczegółowe aluzje do Protagorasowych rozważań gramatycznych. Wszystkie te informacje pozwalają na wyciągnięcie wniosku, że postać komediowego Sokratesa jest w dużej mierze wzorowana na postaci sofi sty z Abdery, a bogactwo i zakres przedstawianych nawiązań, i to w dziele przeznaczonym dla bardzo szerokiego kręgu odbiorców, dowodzi dużej popularności głoszonych przez Protagorasa przekonań. Nawiązania do metody mów przeciwstawnych znajdujemy również w dwu tragediach Eurypidesa. Chociaż, podobnie jak w Chmurach Arystofanesa, aluzje do tej me21 Por. Liddell-Scott: hasła ἐξαρνητικός i ἀντιλογικός. 22 DK 80 A 1. 23 Aristoph., Nub. 1019–1021 (s. 291–292). 24 Aristoph., Nub. 1158–1160 (s. 300): οἷος ἐμοὶ τρέφεται/ τοῖσδ  ἐνὶ δώμασι παῖς / ἀμφήκει γλώττῃ λάμπων. 25 To pierwotne znaczenie przymiotnika a)mfh/khv. Por. Liddell-Scott. 26 Aristoph., Nub. 1228–1229 (s. 304): μὰ τὸν Δί  οὐ γάρ πω τότ  ἐξηπίστατο / Φειδιππίδης μοι τὸν ἀκατάβλητον λόγον. ἀκατάβλητον – „mowa nie do zbicia", dosł. której nie można położyć na łopatki. Jest to z pewnością aluzja do tytułu Protagorasa Kataba/llontev (por. DK 80 B 1). Mediewistyka 45_2012.indb 42 2012-12-17 12:27:02 METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH 43 tody w dziełach Eurypidesa nie wskazują bezpośrednio na sofi stów jako na jej twórców czy propagatorów, to jednak, gdy weźmie się pod uwagę wielki wpływ, jaki myśl sofi styczna wywarła na Eurypidesa, wpływ wyrażający się w zapożyczeniach myślowych czy upodobaniu do agonów mów, można zasadnie wnosić, że wzmianki te są jednym z elementów dziedzictwa sofi stycznego obecnego w twórczości wielkiego tragika. Pierwsza z dwu aluzji, na które chcielibyśmy zwrócić uwagę, zawarta jest w jednym z zachowanych fragmentów tragedii Antiope, której czas powstania określa się na lata 411–409. We fragmencie tym chór wypowiada słowa: wszak w każdej sprawie dwa przeciwne zdania może przeciwstawić ten, kto tęgim mówcą [...]27. Badacze, komentujący ten fragment, są zgodni, że w zdaniu tym Eurypides wspomina o sofi stycznej metodzie „mów podwójnych". W. Nestle dostrzega w nim nawiązanie do Protagorasowego traktatu Antilogiai czy Antilogikoi oraz wskazuje na zbieżność z przekazem Diogenesa Laertiosa o Protagorasie, który był twórcą argumentacji za i przeciw dowolnej tezie (DK 80 6a)28. Z kolei T. Buchheim przedstawia ten fragment jako odzwierciedlenie agonicznych skłonności sofi styki, uważając zresztą, że metoda mów przeciwstawnych jest elementem sofi stycznego agonu mów29. Fragmentaryczność zachowania tej tragedii nie pozwala rozstrzygnąć, jaki jest dokładny kontekst i znaczenie wzmianki chóru o metodzie mów podwójnych30. Sens wypowiedzi wydaje się jednak taki, że ten, kto jest biegły w wymowie, umie przyjąć każde z dwu przeciwnych stanowisk we wszelkiej sprawie. Umiejętność argumentowania za i przeciw przysługująca „mądremu w wymowie" (sofo\v le/gein) ma charakter uniwersalny przez to, że przedmiotem tej sprzecznej argumentacji może stać się dowolne zagadnienie (peri\ panto\v pra/gmatov). Druga z interesujących wzmianek znajduje się w tragedii Eurypidesa Fenicjanki, która powstała w tym samym czasie co Antiope, w latach 410–409. Jest to jedna z ostatnich tragedii, które Eurypides wystawił w Atenach. Polinejkes, dyskutując z bratem Eteoklesem, wypowiada w niej zdanie: Pojedynczy jest przekaz prawdy I nie wymaga barwnych wymysłów; Sama bowiem ma to, co stosowne; a mowa niesprawiedliwa Będąc sama chora, wymaga mądrych leków31. 27 Fr. 189 Nauck; (ΧΟΡ.) ἐκ παντὸς ἄν τις πράγματος δισσῶν λόγων / ἀγῶνα θεῖτ  ἄν͵ εἰ λέγειν εἴη σοφός. Eurypides, Tragedie, przełożył i opracował J. Łanowski, PIW, Warszawa 1980, s. 651. 28 W. Nestle (Vom Mythos zum Logos, Stuttgart 1940, s. 289) oraz W. Kranz (Vorsokratisches IV. Die sogenannten Dissoi logoi, w: C. J. Classen (Hg.), Sophistik, Darmstadt 1976, s. 633). 29 T. Buchheim, Die Sophistik..., s. 13. 30 T. Buchheim, Die Sophistik..., s. 13. 31 Eurip., Phoenissae, 469–473: Πο. ἁπλοῦς ὁ μῦθος τῆς ἀληθείας ἔφυ͵ / κοὐ ποικίλων δεῖ τἄνδιχ  ἑρμηνευμάτων· / ἔχει γὰρ αὐτὰ καιρόν· ὁ δ  ἄδικος λόγος / νοσῶν ἐν αὑτῶι φαρμάκων δεῖται σοφῶν. Przekład własny. Mediewistyka 45_2012.indb 43 2012-12-17 12:27:02 ZBIGNIEW NERCZUK44 W. Nestle słusznie zauważa w tym fragmencie aluzję do metody „mów podwójnych". Jak pisze ten niemiecki badacz, zwrot a(plo\v mu/qov („pojedyncza mowa") jest domyślnie przeciwstawiany określeniu dissoi\ lo/goi, czyli „mowom podwójnym", i jest przejawem opozycji wobec lo/goi a)ntikei/menoi „w znaczeniu Protagorasowym"32. Ta uwaga W. Nestle znajduje swoje potwierdzenie w całym kontekście, w jakim zwrot a(plo\v mu/qov pojawia się w tragedii. Słowa te wypowiada Polinejkes, którego brat Eteokles złamał umowę (zgodnie z nią bracia mieli sprawować rządy na zmianę) i zawłaszczył władzę. Polinejkes, pragnąc odzyskać należną mu część dziedzictwa, zebrał wojsko i stanął pod murami Teb. Ich matka Jokasta doprowadza do spotkania braci, które miałoby skłonić ich do pojednania. Rozmowa dwu braci przyjmuje retoryczną formę, wielokrotnie wykorzystywaną w tragediach przez Eurypidesa, jaką jest postać a]gwn lo/gwn. Nie tylko jednak forma agonu, ale i treść obu mów wskazuje na wyraźny wpływ sofi stycznych dyskusji. W swej mowie, pozbawiony praw i władzy Polinejkes, opowiada, na czym polega jego krzywda. Podkreśla, że Eteokles złamał przysięgę, której świadkami byli bogowie, wbrew umowie pozbawił go należnej mu władzy i wygnał z kraju. Przedstawia zarazem swoją dobrą wolę, pragnie porozumienia i gotów jest wycofać wojska33. W odpowiedzi Eteokles mówi o niezgodzie panującej wśród ludzi na temat tego, co dobre i mądre. Wedle Eteoklesa sprawiedliwość i równość to tylko nazwy, którym nic w rzeczywistości nie odpowiada. Władza jest dla niego taką wartością, dla której „wspiąłby się do gwiazd" albo „zstąpił pod ziemię", i której dobrowolnie nigdy nie odda. Nie chce „stać się niewolnikiem brata, skoro może być jego panem". Chociaż cnota powinna być celem działań, nie obejmuje ona sfery polityki – w tym zakresie cel uświęca środki34. Mowy obu braci zawierają argumenty oparte na antytezie, która uzyskała fundamentalne znaczenie w sofi stycznych rozważaniach. Polinejkes powołuje się na odwieczną sprawiedliwość, na wyznaczany przez bogów, świadków jego racji, porządek rzeczy, podczas gdy Eteokles przeczy jej istnieniu, wskazując na panującą niezgodę na temat tego, czym sprawiedliwość jest. Ponadto, w swej mowie Polinejkes przedstawia uwagi, które wpisują się w toczoną ówcześnie dyskusję na temat relacji pomiędzy sztuką słowa a prawdziwością mowy. Na początku i na końcu swej wypowiedzi odcina się od wszelkiej kunsztownej argumentacji w przekonaniu, że prawda zawarta w słowach jest wystarczającym świadectwem jego racji. Di/kaiov lo/gov, który jest mu/qov a)lhqei/av, nie wymaga upiększeń w przeciwieństwie do lo/gov a]dikov, który poszukiwać musi wsparcia zwodniczych i kunsztownych słów. Warto wspomnieć, że problem, który porusza Polinejkes, jest przedmiotem licznych dyskusji toczonych w owym czasie. Narodziny retoryki, wykorzystywanej w procesach sądowych, uświadamiają, że niejednokrotnie o sukcesie nie decyduje prawdziwość słów, ale ich moc perswazyjna wynikająca z kunsztu retorycznego. To rozdzielenie prawdy oraz skuteczności mowy, która okazuje się niejednokrotnie wypadkową jej formy, wyraża doskonale Gorgiasz w Pochwale Heleny, gdy wspomina o „mowach napisanych zgodnie ze sztuką, ale nieprawdziwych"35. Problem ten pojawia się w owym okresie 32 W. Nestle, Vom Mythos..., s. 290. 33 Eurip., Phoenissae, 469 nn. 34 Eurip., Phoenissae, 499–525. 35 DK 82 B 11, 13. Mediewistyka 45_2012.indb 44 2012-12-17 12:27:02 METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH 45 zarówno w mowach Gorgiasza, zatytułowanych Pochwała Heleny i Obrona Palamedesa36, datowanych na lata 420–410, w Prawdzie Antyfonta37, Platońskiej Obronie Sokratesa, powstałej wkrótce po roku 39938, anonimowym traktacie Dialexeis39, a wspaniałe zwieńczenie rozważań dotyczących tego tematu stanowi wielka dyskusja Platona z Gorgiaszem, Polosem i Kalliklesem przedstawiona w dialogu Gorgiasz (ok. roku 385)40. Eurypides, doskonale zaznajomiony z koncepcjami sofi stów, wkłada zatem w usta Polinejkesa słowa, które później powtórzy Sokrates przeciwko retorom i sofi stom na początku Platońskiej Apologii, przeciwstawiając prawdziwość słów retorycznemu kunsztowi kojarzonemu z tworzeniem złudy41. Kontekst, w którym Polinejkes mówi o a(plo\v mu/qov, potwierdza zatem tezę W. Nestle o celowej opozycji, jaką zwrot ten stanowi w stosunku do sofi stycznej metody dissoi\ lo/goi. Traktat Dissoi logoi Powyżej przedstawione świadectwa Arystofanesa i Eurypidesa, pochodzące z dzieł powstałych w latach 425–409, zawierają aluzje do metody, która określana jest w nich mianem a]mfw tw\ lo/gw, du/o lo/goi czy dissoi\ lo/goi. Jak wskazuje nasza analiza, nawiązania do tej metody pojawiają się w takich tekstach jak Chmury Arystofanesa czy Antiope Eurypidesa, które wiązane są przez badaczy z Protagorasem czy z sofi styką w ogóle. 36 Por. Z. Nerczuk (Sztuka a prawda. Problem sztuki w dyskusji między Gorgiaszem a Platonem, Wrocław, s. 34): „Prawda jest też przyczyną tragizmu sytuacji Palamedesa. On sam, który doskonale wie, iż jest niewinny, zmaga się z całkowicie nieprawdziwym oskarżeniem, będąc zmuszonym do przekonania nie znających prawdy sędziów o swej niewinności. Jak zauważa Palamedes na zakończenie swej mowy, trudność jego sytuacji bierze się stąd, iż prawda o czynach wyrażana w słowach nie ma w sobie takiej bezpośredniej mocy, która czyniłaby ją całkowicie odmienną od fałszu, a przez to oczywistą i natychmiast rozpoznawalną. Tym tłumaczyć również można słowa Palamedesa wypowiedziane na początku mowy, w których określa prawdę i konieczność mianem 'nauczycieli bardziej narażających na niebezpieczeństwo niż pobudzających przemyślność' (4). Palamedes jest świadomy, iż nieumiejętne przedstawienie prawdy nie wystarczy do skutecznej obrony. Obrona prowadzona przez herosa oparta jest zatem na pewnej metodzie, mającej na celu przekonanie i unaocznienie sędziom prawdy. Polega ona na systematycznym wykazywaniu możliwości bądź niemożliwości zajścia jakiegoś wydarzenia, a kryterium decydującym o ocenie jest prawdopodobieństwo". 37 DK 87 B 44A col. 6: Antyfont, Prawda: „Przede wszystkim bowiem pozwala ona na to, by krzywdzony doznawał krzywdy, wyrządzający zaś ją wyrządzał, jak też i nie przeszkadza w tym, iż krzywdzony doznaje krzywdy, a wyrządzający ją wyrządza. Jeśli zaś sprawa znajdzie się w sądzie, ten, kto doznał krzywdy nie ma żadnej przewagi nad tym, który krzywdę wyrządził. Musi on bowiem przekonać tych, którzy będą wymierzać sprawiedliwość, o tym, iż krzywdy doznał i mieć możliwość dochodzenia swych roszczeń. Taką samą możliwość ma jednak i ten, kto krzywdę wyrządził, zwłaszcza jeśli temu zaprzecza. Ponadto siła przekonywania obrońcy oskarżonego może być większa niż siła przekonywania oskarżyciela Zwycięstwo bowiem rodzi się ze słów" (tłum. J. Gajda, Sofiści, Warszawa 1989, s. 273). 38 Platon, Obrona Sokratesa, 17a–18a. 39 90 DK 3, 10. 40 Por. Z. Nerczuk, Sztuka.... 41 Platon, Obrona Sokratesa, 17a n. Mediewistyka 45_2012.indb 45 2012-12-17 12:27:03 ZBIGNIEW NERCZUK46 Najważniejszym świadectwem pochodzącym z tego okresu jest jednak anonimowy traktat, który – na podstawie tytułu widniejącego w rękopisach – określa się jako Dialexeis bądź też mianem Dissoi logoi, pochodzącym od zwrotu „przedstawiane są dwie mowy" (dissoi\ lo/goi le/gontai), który rozpoczyna cztery pierwsze części traktatu. Na podstawie słów anonimowego autora, który wspomina o zakończeniu wojny między Spartą a Atenami jako o wydarzeniu bardzo bliskim w czasie, powszechnie przyjmuje się, że tekst ten powstał krótko po 404 roku p.n.e.42. Dziewięć (czy jak chcą niektórzy – dziesięć43) zachowanych fragmentów składających się na traktat nie stanowi zwartej całości, ale po pierwszych czterech wywodach „właściwych", określanych w manuskryptach mianem Dialexeis, następuje dość zróżnicowana pod względem formy i treści zawartość44. Pierwsze cztery „wywody" mają charakterystyczną formę „mów przeciwstawnych", na którą składają się antynomiczne argumentacje, z których pierwsza głosi tożsamość, a druga wspiera tezę o różnicy między dobrem i złem, pięknem i brzydotą, sprawiedliwością i niesprawiedliwością oraz prawdą i fałszem. Ze względu na nagłą zmianę formy, która następuje po czwartym wywodzie, C. Trieber uważa, że w tym miejscu właściwy tekst się urywa, a pozostałe fragmenty stanowią wybór z dzieł anonimowego autora, który dołączony został do tekstu przez jakiegoś nieznanego nam kompilatora45. Inni badacze, tacy jak H. Gomperz czy M. Pohlenz, tłumaczą tę odmianę formy narastającym pośpiechem autora46. Kolejny przedmiot naukowej kontrowersji stanowi problem autorstwa tekstu. Z wyjątkiem A. E. Taylora, który uważał, że twórcą dzieła jest któryś z erystyków wywodzący się spośród uczniów Sokratesa47, badacze zgodnie przyjmują, że autorem tekstu jest raczej ktoś związany z kręgiem sofi stycznym. Precyzując to przekonanie, C. Trieber przedstawił sugestię, że podstawą tekstu Dialexeis są „pisma jakiegoś protagorejczyka"48. Z kolei E. Dupréel, sprzeciwiając się tej hipotezie, twierdził, że tekst stanowi podsumowanie poglądów Hippiasza49. Zbierając rezultaty badań, możemy stwierdzić, że w traktacie Dialexeis widoczne są reminiscencje poglądów Gorgiasza, Hippiasza, Sokratesa, Protagorasa oraz szereg wątków, które należą do motywów obiegowych w kręgach sofi stycznych. Wśród motywów bliskich Gorgiaszowym znajdują się nawiązania do zagadnienia techne oraz do problemu sprawiedliwej złudy, znanej nam z Gorgiaszowej defi nicji tragedii50, a także kontynuacja tego wątku w postaci przekonania o prymacie przyjemności 42 90 DK 1, 8: ἔν τε τῶι πολέμωι (καὶ τὰ νεώτατα πρῶτον ἐρῶ) ἁ τῶν Λακεδαιμονίων νίκα͵ ἃν ἐνίκων Ἀθηναίως καὶ τὼς συμμάχως͵ Λακεδαιμονίοις μὲν ἀγαθόν͵ Ἀθηναίοις δὲ καὶ τοῖς συμμάχοις κακόν· 43 Por. C. Trieber, Die Dialexeis, „Hermes" 27 (1892), s. 225. 44 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 225. 45 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 225–226. 46 H. Gomperz, Sophistik und Rhetorik, Leipzig 1912, s. 186–187; M. Pohlenz, Aus Platos Werdezeit, Berlin, 1913, s. 72–74 (cyt. za A. Levi, The ethical and social thought of Protagoras, „Mind" 40 (1940), s. 292). 47 A. E. Taylor, Varia Socratica, Edinburgh 1908, s. 93 (cyt. za A. Levi, The ethical..., s. 294). 48 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 245. 49 E. Dupréel, Les Sophistes. Protagoras, Gorgias, Prodicus, Hippias, Neuchâtel 1948, s. 41. 50 DK 90 3, 10. Dostrzega to C. Trieber (Die Dialexeis, s. 231). Mediewistyka 45_2012.indb 46 2012-12-17 12:27:03 METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH 47 nad prawdą w sferze technai51. Być może z Gorgiaszowym przekonaniem o wielkości retoryki związany jest także wątek wszechwiedzy opartej na znajomości słów52. Wpływy Gorgiasza zaznaczają się także, jak wskazuje C. Trieber, w sferze stylistyki, w której anonim naśladuje styl retora z Leontinoi53. Nawiązanie do poglądów Hippiasza stanowi praktyczny wykład mnemotechniki we fragmencie dziewiątym54. Z kolei za wpływ Sokratesa uznaje się motyw dialogu „sokratycznego", który zawarty jest w pierwszym z fragmentów Dialexeis55. Jednak zdecydowana większość nawiązań odnosi się do poglądów, które na podstawie źródeł i świadectw wiązać możemy z Protagorasem56. Należą do nich problem możliwości nauczenia arete, który odpowiada przedstawieniu w Protagorasie Platona57, przeciwstawienie onoma i pragma58, teza głosząca tożsamość prawdy i fałszu59, orzekanie sprzeczności o tej samej rzeczy60, twierdzenie o względności i różnorodności dobra, zainteresowanie stanami, które odpowiada temu, co referuje się jako poglądy Protagorasa w Teajtecie61, a także obecność wątków heraklitejskich, w których C. Trieber dostrzega oddźwięk szerszej zależności Protagorasa od Heraklita62. Gdy do tego szerokiego spektrum zapożyczeń dodamy motywy charakterystyczne dla całej sofi styki, takie jak argumentacje o charakterze erystycznym63, wątek kairos64 czy zainteresowanie kwestią wychowania i kultury, trudno mieć wątpliwości, że pod względem treści traktat ten stanowi kompilację wielu wątków pojawiających się u różnych mistrzów sofi styki65. Ze względu na to bogactwo zapożyczeń jednoznaczne rozstrzygnięcie problemu autorstwa tekstu, mimo usilnych starań niektórych badaczy, nie wydaje się możliwe. Słuszne jest raczej przekonanie, że Dialexeis należą do kategorii tekstów szkolnych, 51 DK 90 3, 17. 52 90 DK 8. 53 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 231. 54 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 236. 55 DK 90 1, 12–14. Por. E. S. Ramage, An Early Trace of Socratic Dialogue, „The American Journal of Philology", Vol. 82, No. 4. (Oct., 1961), s. 418–424. 56 W. Nestle, Vom Mythos..., s. 437. 57 D. L. Gera, Two thought experiments in the Dissoi logoi, „American Journal of Philology" 2000, s. 21–45. Levi (The ethical..., s. 298): zbieżność w kwestii arete zachodząca pomiędzy tekstem Dialexeis a Protagorasem Platona (319a nn.) została opisana już przez Zellera. Por. również C. Trieber (Die Dialexeis, s. 235–236). 58 W. Nestle, Vom Mythos... 59 C. Trieber (Die Dialexeis, s. 232): w 4. traktacie Dialexeis zniesienie fałszu odpowiada temu, co o Protagorasie dowiadujemy się z platońskiego Eutydema, 283 n. Nie zgadza się z tym A. Levi (The ethical..., s. 298), który uważa, że jest to zupełnie inna koncepcja. 60 DK 90 5. 61 DK 90 5: mowa jest o ludziach szalonych i zdrowych, głupich i mądrych. C. Trieber (Die Dialexeis, s. 235) słusznie dostrzega podobieństwo do motywu wiązanego z Protagorasem przez Platona w Teajtecie (158e). 62 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 247. 63 C. Trieber, Die Dialexeis, s. 241. 64 DK 90 2 i 3. 65 Por. np. Gera (Two thought experiments..., s. 24): „The Dissoi Logoi betrays the influence of various fifth–century authors and sophists of the first generation". Mediewistyka 45_2012.indb 47 2012-12-17 12:27:03 ZBIGNIEW NERCZUK48 w których zebrane zostało wiele obiegowych motywów, a dominacja wpływów Protagorasa odpowiada wiodącej roli, jaką myśl sofi sty z Abdery miała dla całej sofi styki66. Dla naszych rozważań najbardziej istotna jest forma, od której traktat uzyskał swoje miano Dissoi logoi. Jak już wspomnieliśmy, tytuł ten pochodzi od słów, którymi anonimowy autor rozpoczyna pierwsze cztery rozdziały: „przedstawia się dwojakie mowy" (dissoi\ lo/goi le/gontai). Owa „podwójność" znajduje wyraz w strukturze czterech rozdziałów traktatu67, odróżniając je od reszty tekstu. Każdy z rozdziałów składa się bowiem z dwu części, z opozycyjnych logoi, z których pierwszym jest logos stwierdzający tożsamość sprzecznych pojęć, a drugim „mowa przeciwstawna" (a]ntiov lo/gov)68 zawierająca argumenty popierające tezę, iż są one „czymś różnym" (e[teron). Formuła dissoi\ lo/goi le/gontai wskazuje, że anonimowy autor traktatu nie jest twórcą przedstawianych argumentacji, lecz dokonuje kompilacji cudzych wywodów (toi\ me\n ... toi\ de\), opierając się źródłach, których tytułów nie podaje. W intencji autora tekst stanowi więc katalog przykładów, które mogą być wykorzystane w dyskusji dotyczącej dobra, zła czy innych omawianych w traktacie pojęć69. Na ten systematyczny charakter zwraca uwagę T. Buchheim, wysuwając w związku z tym przypuszczenie, że Dialexeis są notatkami z sofi stycznego nauczania, zawierającymi szereg argumentacji pomocnych w prowadzeniu sporów70. Szkolny i propedeutyczny charakter potwierdza regularna struktura wywodów. Paradoksalne argumenty, wspierające tezę głoszącą tożsamość pojęć przeciwstawnych, poprzedzają wywód wykazujący ich różnorodność. Dydaktyczny i propedeutyczny charakter tekstu podkreśla również fakt, iż autor, podsumowując ciągi argumentów, trzykrotnie zaznacza, że mają one charakter uniwersalny i odnoszą się do „każdej rzeczy" (peri\ pa/ntwn, peri\ tw= panto\v, peri\ tw=n a(pa/ntwn)71. W ocenie anonimowego autora są to modelowe argumenty, które mogą być wykorzystane w dowolnym zakresie. Są one pod tym względem bliskie modelowym mowom Gorgiasza z Leontinoi, którego Pochwała Heleny jest na tyle ogólna, że stanowi wzór obrony każdej wiarołomnej żony, a Obrona Palamedesa – każdego człowieka oskarżonego o zdradę72. Dialexeis są zatem zbiorem użytecznych argumentacji, które mogą zostać wykorzystane w dowodzeniu każdej z tez przeciwstawnych. Bogactwo nagromadzonych argumentów i ich różnorodny charakter wskazują, że wykazywanie tożsamości pojęć 66 Te zbieżności C. Trieber (Die Dialexeis, s. 236) podsumowuje następująco: „So zeigen sich die Diale/ceiv fast in allen Punkten [...] von Protagoras vollkommen abhängig. In ihnen kommt demnach die Lehre eines Protagoreers zum vollen, unverfälschten Ausdruck". 67 Rozdział 5. mógł być również skonstruowany w oparciu o ten sam schemat, ale nie zachował się jego początek. Piąty ma szczątkową formę dissoi logoi – można przypuszczać, że dowodzono w nim, że mądrość i głupota jest tym samym i różnym. Pozostała część wydaje się jednak powielać schemat „mów podwójnych". 68 DK 90 3, 13. 69 Ten sprawozdawczy charakter zostaje naruszonym w dwu miejscach, w których autor wydaje się wspierać jeden ze sprzecznych poglądów. W pierwszym rozdziale przychyla się do stanowiska głoszącego „tożsamość" dobra i zła, a w czwartym preferuje „tożsamość" prawdy i fałszu (4, 1). 70 T. Buchheim, Die Sophistik..., s. 9. 71 DK 90 1, 15; 2, 8; 2, 23. 72 Por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda..., s. 40. Mediewistyka 45_2012.indb 48 2012-12-17 12:27:03 METODA „DWU MÓW" W ŚWIETLE ŚWIADECTW PRZEDPLATOŃSKICH 49 sprzecznych czy orzekanie sprzeczności o rzeczy było praktyką bardzo w owym czasie rozwiniętą. Potwierdzony przez badania związek anonimowego autora tekstu z kręgiem sofi stycznym pozwala także wnosić, że pojawiająca się w traktacie forma w postaci opozycyjnych argumentacji jest charakterystyczna dla sofi styki, a, jak podkreślają zgodnie badacze, w szczególności winna być wiązana z Protagorasem73. * Z całą pewnością te przedstawione powyżej skąpe świadectwa nie dają możliwości szczegółowej rekonstrukcji metody dwu mów. Wszystkie one wskazują jednak na to, że metoda mów przeciwstawnych była wiązanym z sofi styką uniwersalnym zabiegiem, który polegał na umiejętności konstruowania mów bądź argumentacji przeciwstawnych na dowolny temat (peri\ panto\v pra/gmatov). Na podstawie przekazów komediowych i dramatycznych można z całą pewnością stwierdzić, że konstruowanie mów przeciwstawnych musiało być zjawiskiem na tyle znanym, by aluzje do nich mogły być odczytane przez przeciętnego odbiorcę. Nie ma również wątpliwości, że wszystkie fragmenty wiążą tę metodę z sofi styką. Trudno jest na podstawie tak skąpych nawiązań wskazać jednoznacznie postaci ruchu sofi stycznego, z którymi ta metoda miałaby być wiązana. Najciekawszą informację możemy odnaleźć w Chmurach, w których określenie Sokratesa mianem e)carnhtiko/v i a)ntilogiko/v może stanowić aluzję do traktatu Protagorasa pt. Antilogiai czy Antilogikos. Warte uwagi jest również to, że we fragmentach dramatycznych, które wywodzą się spoza kręgu sofi stycznego, metoda „dwu mów" spotyka się ze zdecydowaną krytyką. Zrozumiałe jest to w przypadku Chmur Arystofanesa, o których autorze wiemy, że był niechętny „nowej modzie", reprezentowanej jego zdaniem przez Sokratesa i sofi stów. Ten pejoratywny wydźwięk obecny jest również w Fenicjankach Eurypidesa. Na ich podstawie można się domyślać, że są to przejawy popularnej niechęci do metody „dwu mów", która, jak można wnioskować, w powszechnym odczuciu przeciwstawiała się prostej antytezie prawdy i fałszu, wyrażanemu przez „mowę pojedynczą" (a(plo\v mu/qov). Należy też podkreślić, że krytyka metody „dwu mów" jest w powyższych fragmentach wpisana w kontekst etyczny. Konstruowanie mów przeciwstawnych w powszechnym odbiorze interpretowane było jako odrzucenie prawdy, a zatem postępowanie prowadzące do fałszu czy kłamstwa. W połączeniu z „etyczną" interpretacją twierdzenia Protagorasa „słabsze słowo uczynić silniejszym" metoda mów przeciwstawnych stanowiła zatem podstawę do oskarżenia, iż sofi ści działają wyłącznie we własnym interesie 73 Według W. Nestle (Vom Mythos..., s. 437) głównym źródłem jest Protagoras, od którego autor czerpie formę antylogiczną. A. Levi (The ethical..., s. 300) podkreśla zależność traktatu od Protagorasa pod względem metody i treści oraz dodaje, że jest to powszechna opinia. Por. także W. Wróblewski (Pojęcie arete w II połowie V wieku p.n.e. Protagoras, Gorgiasz, Demokryt, Toruń 1979, s. 17) i G. Reale (Historia filozofii starożytnej, I: Od początków do Sokratesa, przeł. E. I. Zieliński, Lublin 1993, s. 250): „Echem tego protagorejskiego sposobu postępowania jest bardzo prawdopodobnie anonimowe pismo noszące tytuł Mowy podwójne"; D. L. Gera, Two thought experiments..., s. 24): „Scholars are generally agreed that Protagoras influenced this sophistic work both in structure-that is, in the use of opposing, antithetical arguments-and in content"; T. Buchheim (Die Sophistik..., s. 9) pisze, że wynajdywaniem takich ogólnych wzorów argumentacji zajmował się właśnie Protagoras. Mediewistyka 45_2012.indb 49 2012-12-17 12:27:03 ZBIGNIEW NERCZUK50 bez względu na prawdę czy fałsz, lub jeszcze radykalniej: przede wszystkim mając na celu niesprawiedliwość i fałsz! Tę interpretację metody dissoi logoi dostrzec można w Chmurach Arystofanesa, w których komediopisarz łączył ze schematem „dwu mów" przekonanie, że jego celem jest zwyciężanie w niesprawiedliwych procesach. W podobnym kontekście pojawia się nawiązanie do metody „mów podwójnych" w tragedii Eurypidesa Antiope, w której wyraz prawdy stanowi przeciwstawiany sofi stycznym „dwu mowom" „mowa pojedyncza". Z całą pewnością tych kilka fragmentów, chociaż dla historii sofi styki z pewnością interesujących, nie pozwala rozwikłać szeregu spornych kwestii związanych z metodą „dwu mów". Nie znajdziemy w nich odpowiedzi na główne pytanie, które nurtuje badaczy, mianowicie, czy metod „dwu mów" daje wyraz głębszym fi lozofi cznym rozstrzygnięciom, czy też jest wyłącznie retoryczną metodą o praktycznym charakterze. Wydaje się, że odpowiedzi na to pytanie może udzielić tylko skrupulatna interpretacja przekazów Platona i Arystotelesa. The method of dissoi logoi in Pre-Platonic testimonies The paper analyzes the references to the method of dissoi logoi (antilogic) in Pre-Platonic testimonies such as Aristophanes' The Clouds, fragments of Antiope and The Phoenicians of Eurypides and the anonymous treatise called Dialexeis. The analysis of them results in the following observations: (1) The method of dissoi logoi was the universal strategy of arguing on both sides in every subject (peri pantos pragmatos). (2) The Sophists are pointed out by all the testimonies as those who invented this method. (3) The criticism of the method is based on the conviction that it is used by the Sophists with no regard for truth and justice. Mediewistyka 45_2012.indb 50 2012-12-17 12:27: