ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GERMANICA 2, 2000 Jacek Scholz PRZEKŁAD JAKO MEDIUM KONTAKTU KULTUR* 1. W ostatnim czasie słowo "kultura" nabrało w nauce o przekładzie specjalnego znaczenia. Stało się ono kluczowym terminem, który zyskuje na znaczeniu jako ogólne pojęcie, odnoszące się do pewnych zależności systemowych i formalnych. Fakt, że tak często mówi się o kulturowym aspekcie tłumaczeń, wiąże się ze szczególną rolą przekładu jako formy korespondencji przenikającej granice. Przekład, który w naszej rzeczywistości zaspokaja wciąż rosnące oczekiwanie szybkiego komunikowania, można nie bez powodu określić mianem medium uniwersalnego porozumiewania się czy też uniwersalnym nośnikiem kultury. Jeśli jednak postrzega się istotę tłumaczenia wyłącznie w funkcji swego rodzaju narzędzia, które umożliwia przerzucenie pomostu ponad barierami języka, jest to obraz nazbyt uproszczony. Czy jednak można mówić o "zwiastunie uniwersalnej kultury", jak określają translację niektórzy badacze, jest kwestią jeszcze otwartą!. Jedno jest pewne: wątek kultury w teorii przekładu nie może być ignorowany, a w kulturowej definicji tłumaczenia należy dostrzegać pewną postać jego pierwotnej motywacji. Pojawia się więc pytanie o to, czy i w jakim stopniu kulturowy aspekt przekładu jest zawężoną formą przenoszonej przezeń obcości. "Obcość" przełożonego tekstu (Alienitiit), która objawia się jako rozpoznanie jego * Tekst niniejszy powstał na podstawie mojej pracy doktorskiej pt. Theoretische und praktische Probleme der Gedichtiibersetzung am Beispiel der tJhertragung von Georg TrakLv Gedichten ins Polnische, napisanej pod kierunkiem prof. B. Miązk.a oraz prof. W. SchmidtaDeng1era w Instytucie Slawistyki i Germanistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego. Obu moim promotorom chciałbym złożyć serdeczne podziękowanie za opiekę i życzliwość oraz za cenne rady i wskazówki, którymi wspomagali mnie w trakcie pisania. 1 Por. R. Scholten, Wegbereiter einer Universalkultur, ,;0 wie Ubersetzen. Zeitschrift der 6sterreichischen Ubersetzergemeinschaft" 1991 s. 2. [83] 84 Jacek Scholz "dawności" (Alteritiit)2, jest wielkością obejmującą różnego rodzaju artefakty literackie, jak też pewien relatywny system referencji zjawisk kulturowych. Poza sferą wątpliwości pozostaje jednak twierdzenie, że znak obcej kultury identyfikowany jest na podstawie mechanizmu, który pomaga wskazać w tłumaczeniu fakty wszelkiego rodzaju, odróżniające się jakoś od dobrze znanego (obeznanego) horyzontu naszej wiedzy i doświadczeń. Do rozważenia pozostaje jednak kwestia najważniejsza, tzn. jak się z owym fenomenem obchodzić w praktyce oraz jakiego języka należy przy tym używać. Problem ten wykracza jednak poza obszar translatoryki, ocierając się o filozofię kultury: Von allen den einzelnen Gebieten, die wir innerhalb des systematischen Ganzen der Philosophie zu unterscheiden pllegen, bildet die Kulturphilosophie vielleicht das fragwiirdigste und das arn meisten umstrittene Gebiet. Selbst ihr Begriff ist noch keineswegs scharf umgrenzt und eindeutig festgelegt. Hier fehIt es nieht nur an festen und anerkannten Losungen der Grundprobleme; es fehIt vielmehr schon an der Verstandigung dam ber, was sich innerhalb dieses Kreises mit Recht fragen liiBt. Diese eigentiimliehe Unsicherheit hiingt darnit zusammen, daB die Kulturphilosophie die jiingste unter den philosophischen Disziplinen ist, und daB sie nicht, gleich ihnen, auf eine gesicherte Tradition, auf eine jahrhundertlange Entwicklung zuriickblicken kann3. Ernst Cassirer wyraził w tych słowach swoje wątpliwości co do stanowiska filozofll kultury, która jest dziedziną wymagającą, zarówno na terenie nauk humanistycznych, jak i przyrodniczych, potwierdzenia swojej pozycji. Dziś próbuje się znaleźć dla pojęć opisujących kulturę, a pełniących w teorii przekładu niezwykle ważną rolę, fundament w języku teorii kultury. Łatwo się jednak przy tym natknąć na trudności związane z definiowaniem terminów i pojęć o charakterze systemowym: Es liegt nahe, dem Konstrukt einer Ubersetzungssprache schon deshalb eine erhohte Aufmerksamkeit zu schenken, well nur auf diese Weise ein Einblick in die Ubersetzungsgeschiehte aIs Beziehungsgeschichte zu gewinnen ist. Dabei ist keineswegs von vornherein auszuschIieBen, daB die jeweilige individuelle Sprach-, Literaturund Kulturgeschichte schon sehr frUh Teil einer soIchen Beziehungsgeschiehte gewesen isL AIs Material, in dem die Beziehungsgeschichte sich spiegelt, kann zuniichst einmal der Komplex der kulturellen Schliisselworter und -begriffe ins Auge gefaBt werden, iiber die die Kulturen auf einem gewissen Niveau des Gedankens und der Artikulation Kontakt miteinander halten. AIs Bestandteil der Ubersetzungssprache betrachtet, stellen sie einen Extremwert dar. Es gibt keine vergleichbare Klasse von Wortem oder Begriffen, die ebenso hochgradig idiosynkratisch 2 Nie chciałbym tu wdawać się w dyskusję na temat obydwu pojęć i ich możliwej, czy też rzeczywistej roli w teorii tłumaczeń. zainteresowanych odsyłam np. do pracy H. R. J a u B a, Alteritiit und Modernitiit der mittelalterlichen Literatur, [w:] tenże, Alteritiit und Modernitiit der mittelalterlichen Literatur. Gesammelte Au/siitze 1956-1976, Miinchen 1977, s. 9--47. 3 E. Cassirer, Naturalistische und humanistische Begriindung der Kulturphilosophie, [w:] tenże, Erkenntnis, Begri/f, Kultur, Hamburg 1993, s. 231. Przekład jako medium kontaktu kultur 85 besetzt ware. Kulturelle SchliisselbegrifTesind an ihrer hochgradigen Uniibersetzbarkeit erkennbar'. Horst Turk zajmuje się w cytowanym tu artykule pt. Ubersetzung ohne Kommentar. Kulturelle Schliłsselbegriffe und kontroverser Kulturbegriff .. terminologią, definiującą aspekt kulturowy w nauce o przekładzie. Zauważył on, że posługując się takim opisem, należy bardzo precyzyjnie określić, jaką definicję samego pojęcia "kultura" przyjmuje się jako podstawę badań. Turk rozumie kulturę w ogólny sposób jako system jednocześnie dzielących i łączących "wartościowości", które umożliwiają przyswajanie faktów, stanów czy zachowań. Stawia on przy tym istotne pytanie o miejsce styku dwóch kultur. Punkt wyjścia do każdego rodzaju rozważań na temat kultury widzi on w wyborze pomiędzy jego historycznie, socjologicznie lub etnologicznie podbudowanym rozumieniem. Powołuje się także na szeroki repertuar terminów ukutych przez znanych badaczy i myślicieli, padają tak ważkie nazwiska, jak: B. Malinowski, C. Levi-Strauss, J. Habermas, E. Cassirer. Jednakże nie należy w takim usytuowaniu problematyki widzieć od razu chęci podporządkowania nauki o przekładzie teorii kultury. Jest to, jak się wydaje, dokładnie przemyślana koncepcja koniecznego przygotowania przedpola badań. Zależnie od tego, czy wybierze się opozycyjną, integracyjną, czy też dystynktywną definicję kultury, jako pewnego zorganizowanego systemu, otrzymuje się trzy podstawowe kryteria badawcze: formy integrujące, zjawiska indywidualizujące lub też wariabilne. Jest to wprawdzie wybór sprawiający na płaszczyźnie ogólnometodologicznej pewne problemy, nie ma on jednak bezpośrednich konsekwencji w stosunku do zjawiska, jakim jest przekład literacki: Gerade die literarisehe 0bersetzung bewegt sich nieht unmittelbar im Feld nationalspraehlieh oder nationalstaatlieh difTerenter KuHuren, sondem vergleiehsweise mittelbar oder spezialistisehin ausdifTerenziertenSektoren der Bildung und der gehobenen Unterhaltungs. Nie można oprzeć się wrażeniu, że w poruszonym właśnie przypadku sam wybór definicji pojęcia kultury, jak również odpowiadającego mu języka wraz z koniecznym instnnnentarium, jest problemem drugoplanowym. Najpierw powinno się bowiem określić, jakie pytania są na styku teorii przekładu i teorii kultury w ogóle sensowne. Jest to działanie niezbędne, ponieważ w obliczu niedoskonałych metod opisu i braku stosownych pojęć 4 H. Turk, tJbersetzung ohne Kommentar. Kulturelle Schliisselbegriffe und kontroverser Kulturbegriff am Beispiel Goytiwlos "Revindicacion del Conde don Julian", (w:] Die literarische tJbersetzung ais Medium der Fremderfahrung, Gottinger Beitriige zur internationalen Ubersetzungsforsehung, Bd. 6, hrsg. von F. Lonkera, Berlin 1992, s. 5-6. 5 Tamże, s. 14. 86 Jacek Scholz jesteśmy i tak skazani na zapożyczanie się i szukanie pomocy na terenie np. socjologii czy etnologii. Pytanie o rolę pojęcia kultury w teorii przekładu jest natomiast pytaniem o system, który uświadamia nam przede wszystkim układ czynników tworzących zorientowaną kulturowo translatorykę. Wolfgang Koller widzi natomiast w tłumaczeniu "kulturową pracę"6, która ma sprostać wyzwaniu nawiązania komunikacji, funkcjonując z jednej strony jako medium kontaktu kultur, z drugiej zaś jako narzędzie kontaktu językowego: Zum Kulturkontakt: JOOerText ist in einem bestimmten kommunikativen Zusammenhang, einer Kultur, verankert. Textproduktionsund -rezeptionsbOOingungen sind von Kommunikationsgemeinschaft zu Kommunikationsgemeinschaft verschieden; sie unterscheiden und venlndern sich auch innerhalb einer Kommunikationsgemeinschaft. Je stiirker die kommunikativen Zusammenhiinge voneinander abweichen, urn so groBer ist die kommunikative Herausforderung fUr den Ubersetzer, der diese kommunikative Differcnz iiberbriicken muB7. Koller mówi dalej o "przekładzie adaptującym", charakteryzującym się tym, że asymiluje on elementy tekstu wyjściowego, zakorzenione w jego kulturze, poprzez zastąpienie ich ekwiwalentnymi elementami kultury rodzimej. Inny typ reprezentuje "przekład transferujący", który stara się przekazać wszelkie odmienności, a nawet uwypuklić je w celu ich jawnej identyfikacji. Nie zawsze odbywa się to bezproblemowo: Schwierigkeiten treten dann auf, wenn die kulturelie DifTerenz so groB ist, das bcim ZS-Leser die Verstehensvoraussetzungen erst geschafTen werden miissen, urn eine adiiquate Rezeption zu ermoglichen. Mit der transferierenden Ubersetzung wird der kommunikative Zusammenhang der ZS erweitert, und das kann (muB aber nicht) bOOeutcn, daB die fremdkuIturelien Elemente durch den Einsatz neuer sprachlich-stilistischer Ausdrucksformen in der ZS vermitteIt werden: die Ubersetzung veriindert oder erneuert ZS-Sprachund Stilnormen8• Wynika stąd, że same różnice pomiędzy kulturami nie stanowią w przekładzie problemu o największym stopniu trudności, lecz dopiero stopień ich rozbieżności, odzwierciedlających się w języku, który jest jedną z form owych wcześniej już poznanych dzielących i łączących "wartościowości". Norbert Mecklenburg zwrócił natomiast uwagę na fakt, że słów takich, jak: "dawność" czy "obcość" używa się głównie do wyrażenia "hermeneutycznego napięcia pomiędzy odmiennymi kulturami"9. Aspekt kulturowy ujawnia się przede wszystkim w przełożonym tekście jako immanentny znak tego, co 6 W. Kolier, Einfiihrung in die Ubersetzungswissenschaft, Wiesbaden 1992, s. 58-59. 7 Tamże, s. 60. 8 Tamże. 9 N. Mecklenburg, Uber kulturelle und poetische Alteritiit, [w:] Perspektiven und Verfahren interkultureller Germanistik, hrsg. von A. Vierlachera, Miinchen 1987, s. 563-585. Przekład jako medium kontaktu kultur 87 jest dla jego czytelnika nowym doświadczeniem lub przeżyciem czegoś dotychczas nie znanego. Można jednak wskazać pewne pole refleksji z zakresu teorii tłumaczeń, która określa ów aspekt jako zespół ogólnych wskazówek i dyspozycji, rozstrzygających w określony sposób o kierunku interpretacji tekstu. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z pewnym stopniem obcości (czy też inności) w samym utworze literackim, w drugim natomiast chodzi o odpowiedź na pytanie, jakie znaczenie ma ów fenomen obcej kultury dla teorii przekładu. Zarówno pierwszym, jak i drugim zagadnieniem zajmował się z wielkim zaangażowaniem Hans J. Vermeer, który przedstawił w dwóch artykułach ogólne ramy swojej kulturowo zorientowanej teorii przekładu: Ubersetzen alv kulturelIer TransferiO oraz Literarische Ubersetzung a/s Versuch interku/turelIer Kommunikationll. W celu opisania procesu tłumaczenia jako procesu komunikacji kultur, posługuje się on teorią recepcji12• Gra językowa w przekładzie odbywa się, według Vermeera, pomiędzy dwiema idiokulturowymi instancjami: autorem, stojącym w punkcie wyjścia i odbiorcą, uwikłanym w tzw. "sieć zależności" własnej kultury. Tłumacz przekazywałby więc w takiej sytuacji nie tylko teksty jednostki przekładowe lecz swoiste tekstowe komponenty kultury, które są przede wszystkim przekazem sensu, zakotwiczonego zawsze w określonej przestrzeni kulturowej. Vermeer podkreśla to mówiąc, że tłumaczenie jest pewnym aktem, który dokonuje się i w języku, i w systemie kultury: Eine Translation ist eine Handlung, cin Translat ein Handlungsprodukt. Translation habe ich irgendwo definiert als ein Informationsangebot in einer Sprache z der Kultur Z, das ein Informationsangebot in einer Sprache a der Kultur A funktionsgerecht (l) irniliert 13. Według niego, tłumacz podejmuje decyzje i przyjmuje strategie, które narzuca mu cel translacji. Podstawą przedstawionej przez Vermeera wspólnie z Kathariną Reiss teorii skoposu (Skopostheorie) jest następujące twierdzenie: "Eine Translation ist abhangig vom Zweck des Translats" (tłumaczenie jest zależne od celu tłumaczonego tekstu)14. Autor tej tezy wikła się jednak w pewne niejasności, wiążąc z jednej strony tłumaczony tekst z docelowym obszarem kultury, z drugiej zaś mówiąc: 10 H. J. Vermeer, tJbersetzen ais kulturelier Transfer, (w:] M. Snell-Homby, tJbersetzungswissenschaft eine Neuorientierung, Tiibingen 1986, s. 31-53. 11 H. J. Vermeer, Literarische tJbersetzung als Versuch interkultureller Kommunikation, [w:] Perspektiven ... , s. 541-549. 12 Por. H. J. Vermeer, tJbersetzen ..., s. 45. 13 Tamże, s. 33. 14 K. Reiss, H. J. Vermeer, Grundlegung einer allgemeinen Translationstheorie, Tiibingen 1971, s. 34. 88 Jacek Scholz Eine Translation ist also immer auch ein transkulturelIer Transfer, die moglichste Lasung eines Phiinomens aus seinen alten kuIturellen Verkniipfungen und seine Einpflanzung in zielkulturelle Verkniipfungen1s. Łatwo stwierdzić, że nastąpiło tu zatarcie istotnej granicy między oryginałem a jego ekwiwalentną realizacją w materiale językowym kultury docelowej. Dzieje się tak po części dlatego, że ów nowy tekst jest również tłumaczeniem związków i kontekstów współtworzących kulturę wyjściową, jest ich projekcją na nowe tło. Vermeer usiłuje rozszerzyć swą teorię na wszystkie obszary translacji, podaje jednak przykłady związane tylko z tłumaczeniem tekstów fachowych i urzędowych. Postuluje rodzaj tłumaczenia, które byłoby stałe funkcjonalnie (funktionskonstant) i uwarunkowane celowo (zweckbedingt). Vermeer reprezentuje więc w pewnym stopniu tę grupę teoretyków, którzy uważają, że przekład zachowujący realia kulturowe oryginału jest dla czytelnika mało zrozumiały. Zaznacza się tu zbieżność poglądów z dawnymi teoriami tłumaczeń, które zalecały przeniesienie oryginału na grunt rodzimy, jego przyswojenie i oswojenie. Autor teorii skoposu popełnia w swoim wywodzie pewien błąd, usiłując podporządkować strategię przekładu osobie czytelnika. Wychodząc bowiem od oryginału, odczytuje on tylko cechy czytelnika wirtualnego, instancji tekstowej, której nie można porównywać ani utożsamiać z odbiorcą rzeczywistym. Nie jest to możliwe z dwóch powodów. Po pierwsze model komunikacji przekładowej różni się zasadniczo od modelu odnoszącego się do jednego tylko systemu kultury i literatury, zarówno podmiot czynności twórczych, jak i odbiorca wirtualny występują w przekładzie niejako podwójnie, tworzą system zdublowany i uzależniony od specyfiki tekstu oraz możliwości języka; po drugie realizacja oryginału w języku przekładu nie jest z oryginałem tożsama, a jedynie ekwiwalentna. Od wymienionych instancji tekstowych nie można oczekiwać, że będą spełniać swoje funkcje identycznymi środkami, że będą one realizowane za każdym razem w taki sam sposób. Gdyby miało być inaczej, przekład zostałby ogołocony z tej wartości poznawczej, która towarzyszy mu z racji spotkania dwóch obcych języków i kultur. Przekład stałby się wtedy z perspektywy odbiorcy bezwartościowy, ponieważ nie posiadałby owego koniecznego ładunku obcości, konfrontowanego z dotychczasowym horyzontem wiedzy i oczekiwań. Jak się wydaje, teorię Vermeera można zastosować jedynie w przypadkach wysoce wyspecjalizowanych form języka (np. terminologii fachowej), które na plan pierwszy stawiają pełną zrozumiałość komunikatu, jego przejrzystość i ścisłość nazewnictwa. Nieporozumieniem jest wymaganie, aby tego rodzaju warunki spełniały teksty literackie. Zdaje się, że jest to jeszcze jeden IS H. J. Vermeer. tJbersetzen ...• s. 34. Przekład jako medium kontaktu kultur 89 przykład zawodności ogólnej i obejmującej wszystkie typy tekstów teorii przekładu. Przedstawione tutaj w kilku zdaniach zarzuty pod adresem teorii skoposu były dyskutowane już o wiele szerzej i bardziej rzeczowo przez Philippa Forgeta16• Najbardziej dziwi jednakże fakt, że Vermeer tak mało uwagi poświęcił kulturze oryginału, choć przekład jest dla niego procesem transferu kultury. Już choćby tylko z tego względu strategia przekładu nie może być określana jedynie na podstawie celu, jaki ma pełnić tekst przełożony. Przecież to właśnie kultura i literatura oryginału są źródłem owej specyfiki, która nadaje owemu tekstowi niepowtarzalny charakter. Właśnie ów kontekst wskazuje na możliwe wybory i strategie, dostarcza inform.acji o sposobie interpretowania tekstu, który zakotwiczony jest w tle literackim, historycznym i filozoficznym swojej kultury. Przekład jest z samej swojej istoty transferem kultury, jego źródłem i motywacją. To mozolne i cierpliwe nawiązywanie kontaktu. Osoba tłumacza nie stoi jednakże w strefie niczyjej, pomiędzy granicami kultur i systemów literackich. Tłumacz jest pośrednikiem zależnym od swego wykształcenia, światopoglądu, wrażliwości literackiej i wielu innych, jeszcze mniej uchwytnych czynników. Mimo to, jego zadaniem jest odnalezienie w swym języku formy ekwiwalentnej dla przekazu pochodzącego z obcej, choćby i najbardziej podobnej, kultury. Dlatego miarą jego poczynań jest zawsze punkt wyjścia, czyli oryginał. Każdy bowiem artefakt powinien być interpretowany w warunkach zbliżonych do tych, które nadały mu jego specyficzną postać. Rozważania na temat aspektu kultury w teorii przekładu nie są z pewnością ani tak dobrze udokumentowane, ani też nie dysponują tak rozbudowaną i sprawdzoną metodologią, jak teorie językoznawcze. Nie zmienia to jednak faktu, że mają one pewną wartość poznawczą i reprezentują refleksję, która prędzej czy później dorobi się stosownego aparatu pojęć i metod. Nie to jest wszakże najważniejsze. Przede wszystkim chodzi o to, aby zjawisko przekładu było pojmowane i analizowane w skali szerszej, niż działo się to dotychczas. Kompleksowe ujęcie wymaga więc przedstawienia także tego, trudno definiowalnego, aspektu jego funkcjonowania. Oczywiście nonsensem jest odkrywanie rzeczy poznanych. Jednak aby owemu wycinkowi problematyki przekładowej nadać stosowną rangę i włączyć go na stałe do badań nad przekładem, należy zdawać sobie przynajmniej sprawę z charakteru i rodzaju poruszanych problemów. Z takiego punktu widzenia każda ogólna teoria przekładu spłycająca jego wymiar, a zwłaszcza zniekształcająca obraz tak istotnego obszaru translatoryki, jakim jest przekład literacki, wydaje się mniej wartościowa niż niespójne i nawet czasem sprzeczne ze sobą teorie cząstkowe. 16 Ph. Forget, Aneignung oder Annexion, Ubersetzen ais Modellfall textbezogener lnterkulturalitiit, [w:] Perspektiven ... , s. 511-526. 90 Jacek Scholz 2. W tym punkcie chciałbym poruszyć temat niezbyt często omawiany w pracach dotyczących przekładu, lecz przez to wcale nie mniej niż inne interesujący. Jest to mianowicie zjawisko dotyczące przekładu na poziomie czytelniczym. Chodzi o to, co czasami nazywa się "doświadczeniem obcości" (Fremderfahrung). W taki czy inny sposób ten aspekt komunikacji przekładowej dochodzi do głosu, uświadamiając jego odbiorcy różnice kulturowe, historyczne lub też społeczne pomiędzy kontekstem oryginału i przekładu. Tematem tym nie zajmowano się dotychczas metodycznie i konsekwentnie. Jest to, w odniesieniu do teorii przekładu, swego rodzaju paradoks, ponieważ powinna ona z założenia tenże element zjawiska translacji badać i opisywać. Jednakże translatoryka pozostawiła ten aspekt tłumaczeń dotychczas na uboczu. Nie ulega jednak wątpliwości, że dwa podstawowe czynniki umownie nazwane "dawność" (Alteritat) oraz "obcość" (Alieni/at), modyfikują nie tylko sam proces tłumaczenia, ale też recepcję tekstu będącego jego efektem. Podejmowane od pewnego czasu próby opisu wymienionych kategorii mają charakter przyczynkowy i zajmują się raczej problemami cząstkowymi. Mimo wszystko rzucają one nieco więcej światła na niektóre nie zbadane do tej pory obszary przekładu, zwłaszcza przekładu literackiego. Wyróżnia się tu przede wszystkim wydany pod redakcją Freda Lonkera zbiór prac i artykułów pt. Die Literarische Ubersetzung alv Medium der Fremderfahrung17, w którym znajdują się podejmowane przez wielu autorów próby definicji i systematyzacji takich pojęć, jak doświadczenie i rozumienie obcości (Fremderfahrung i Fremdverstehen). Uderzający jest przy tym fakt, że, niezależnie od naukowego i osobistego sposobu ujmowania problemu, prawie wszystkim autorom owego tomu patronuje stare, dokonane przez F. Schleiermachera rozróżnienie kierunków tłumaczenia: przyswojenia lub wyobcowania 18. Ponieważ tezy Schleiermachera są ogólnie znane i nie potrzeba ich tu referować, pozwolę sobie na wybiórcze przedstawienie tylko tych fragmentów jego poglądów, które są bezpośrednio związane z aktualnym problemem. Abstrahując od podstawowego podziału na tłumaczenia ustne (Dolmetschen) i pisane (Ubersetzen), często określane jako literackie, charakterystyczne jest to, że Schleiermacher wskazywał na pewne opozycje istotne dla przekładu w ogóle. Przeciwstawiał sobie mianowicie nie tylko rodzaje tłumaczeń, ale też codzienne życie nauce i sztuce oraz pismo mowie. Naturalnie wyższą rangę przyznawał tłumaczeniom z zakresu nauki lub sztuki, który to pogląd reprezentują również niektórzy ze współczesnych fi1ozofów19• 17 Die literarische tJbersetzung ... 18 F. SchIeierrnacher, Ueber die verschiedenen Methoden des Uebersezens, [w:] H. J. Storig, Das Problem des tJbersetzens, Stuttgart 1963, s. 39-70. 19 Por. H. G. Gadarner, Sprache ais Medium der hermeneulischen Erfahrung, [w:] tenże, Wahrheit und Methode, Tiibingen 1975, s. 360-367; J. Ortega y Gasset, Glanz und Elend der tJbersetzung, [w:] tenże, Gesammelte Werke, t. 4, Stuttgart 1978, s. 127-151. Przekład jako medium kontaktu kultur 91 Schleiennacher wiedział, że oprócz obiektywnych różnic pomiędzy językami, określających możliwe drogi przekładu, istnieją także pewne przeciwstawienia relacyjne, np. pomiędzy autorem a czytelnikiem, które w istotny sposób wpływają na sytuację komunikacyjną tłumaczeń 20. Dostrzegał on dwie możliwości spotkania owych przeciwstawnych sił, będące zarazem dwiema strategiami przekładu: Entweder der Uebersezer hiBt den Schriftsteller moglichst in Ruhe, und bewegt den Leser ihm entgegen; oder er lliBt den Leser moglichst in Ruhe und bewegt den Schriftsteller ihm entgegen. [...] Der Unterschied zwischen beiden Methoden, und daB dieses ihr Verhiiltnis gegen einander sei, mull unmittelbar einleuchten. Im ersten Falle ist der Uebersezer bemiiht, durch seine Arbeit dem Leser das Verstehen der Ursprache, das ihm fehlt, zu ersetzen. Das niimliehe BUd, den niimliehen Eindruck, welchen er selbst durch die Kenntnill der Ursprache von dem Werke, wie es ist, gewonnen, sucht er den Lesern mitzutheUen, und sie also an seine ihnen eigentlich fremde Stelle hinzubewegen. Wenn aber die Uebersezung ihren romischen Autor zum Beispiel reden lassen will wie er als Deutscher zu Deutschen wiirde geredet und geschrieben haben: so bewegt sie den Autor nieht etwa nur eben bis an diese Stelle des Uebersezers, denn auch dem red et er nicht deutsch, sondern romisch, vielmehr riikkt sie ihn unmittelbar in die Welt der deutschen Leser hinein, und verwandelt ibn in ihres gleichen; und dieses eben ist der andere Fall21• W tych słowach Schleiennacher podkreślił wewnętrzne rozdarcie przekładu, którego korzenie tkwią w pozajęzykowej rzeczywistości, lecz wpływają na dobór strategii współdecydującej o językowej postaci przekazywanego komunikatu. Jednakże pytanie, czy nie ma tu jakiegoś złotego środka, nie jest najważniejsze. O wiele ciekawsze wydaje się natomiast, że Schleiennacher dostrzegał istotę przekładu na tle nie nazwanej, a nawet jeszcze nie sformułowanej teorii oddziaływania i recepcji. Jego rozważania oscylowały pomiędzy horyzontem oczekiwań czytelnika a możliwościami przystosowawczymi autora, przy czym w przekładzie obie te instancje zależne były od osoby tłumacza. Stworzył więc on rozróżnienie, które stało się podwaliną praktycznie wszystkich teorii tłumaczeń, opartych na analizie celu i sposobu oddziaływania tłumaczenia. Pytanie, które dla Schleiennachera było podstawą jego rozważań na temat przekładu, tzn. czy należy tekst przekładany adaptować do warunków kultury odbiorcy, czy też zachować jego obcość i odmienność, pozostaje nadal kwestią otwartą. Nie chciałbym jednak wdawać się w dywagacje na ten temat. Chodzi mi raczej o pokazanie opozycji, która jest żywotnym składnikiem przekładowej komunikacji, a mianowicie opozycji elementów w przełożonym tekście obcych, bo pochodzących z innej kultury i literatury, oraz znajomych, umiejscawiających nowy tekst w systemie kultury odbiorcy, dzięki dobrze rozpoznawalnej tradycji. Wydaje mi się bowiem, że możliwość tzw. "dobrego" przekładu 20 F. Schleiermacher, Ueber die verschiedenen Methoden ..., s. 47. 21 Tamże, s. 47-48. 92 Jacek Scholz zależy w dużej mierze od umiejętności właściwego dobrania proporcji pomiędzy tymi elementami. Tłumaczenie powinno wnosić jakiś element nowy, czy też nowatorski, ale zarazem musi być na tyle swojskie, aby dawało się zidentyfikować jako tekst literacki w rodzimym systemie literatury. Patrząc na te kwestie z dzisiejszego punktu widzenia, można postawić tezę, że sformułowane przez Schleiermachera przeciwstawienie "przyswojenia" i "wyobcowania" przybiera raczej postać pewnej gradacji. Nie jest to oczywiście nic nowego, pojęcia te są z samej swej istoty stopniowalne. Jednakże ważne jest samo to, jak ujmiemy ich funkcję w sytuacji komunikacyjnej przekładu. Punkt wyjścia dla tłumacza to oryginał, przykład "twórczości pierwotnej"22, do której interpretacji potrzebne jest jej tło kulturowe, historyczne i literackie. Nawet jeśli stosuje się strategię przyswajania dzieł obcych poprzez ich wchłonięcie i adaptację, to i tak pojawia się jakiś znak owej pierwotnej obcości, który jest nie tylko wyrazem owego obcego kontekstu, lecz także pewnego rodzaju sygnałem dla czytelnika. Sposobem istnienia i funkcjonowania przekładu jest przecież niepisane porozumienie, dotyczące jego konwencji. Przekład, który byłby możliwy do zidentyfikowania jedynie na podstawie nazwiska autora, stałby się bezwartościowy. Obcość jest jedną z jego wartości poznawczych. Modelowej niekonwencjonalnej komunikacji literackiej spełnia się pomiędzy trzema osobami: autorem, tłumaczem i czytelnikiem. Dla czytelnika niewątpliwie istotny jest moment rozpoznania innych warunków życia i tworzenia, które wpłynęły na taką, a nie inną postać tekstu. W przeciwnym razie ideałem dobrego tłumaczenia byłaby sytuacja, w której tłumacz usiłuje nadać tekstowi taką formę, która wytworzyłaby w czytelniku przekonanie, iż to rodzimy autor zwraca się do swego odbiorcy. Schleiermacher zdawał sobie sprawę z faktu, że jest to żądanie utopijne, a przy tym równie bezcelowe: Ja, man kann sagen, das Ziel, so zu iibersezen wie der Verfasser in der Sprache der Ubersezung selbst wiirde urspriinglich geschrieben haben, ist nicht nur unerreichbar, sondern es ist auch in sich nichtig und leer; denn wer die bildende Kraft der Sprache, wie sie eins ist mit der Eigentiirnlichkeit des Volkes, anerkennt, der muB auch gestehen daB jedem ausgezeichnetsten am meisten sein ganzes Wissen, und auch die Moglichkeit es darzustellen, mit der Sprache und durch sie angebildet ist, und daB also niemanden seine Sprache nur mechanisch und iiuBerlich gleichsam in Riemen anhiingt, und wie man leicht ein Gespann 16set und ein anderes vorlegt, so sich jemand auch nach Belieben im Denken eine andere Sprache vorlegen k6nne, daB vielmehr jeder nur in seiner Muttersprache urspriinglich produziere, und man also gar die Frage nicht aufwerfen kann, wie er seine Werke in einer andern Sprache wiirde geschrieben haben23. Niezależnie jednak od świadomości teoretycznej, w praktyce stosowano często prawie całkowitą adaptację obcych tekstów, mając na względzie 22Tamże, s. 64. 23Tamże, s. 60-61. Przekład jako medium kontaktu kultur 93 ukształtowany przez rodzimą tradycję literacką horyzont oczekiwań czytelniczych. Postępowanie takie uwarunkowane było różnymi modami literackimi oraz upodobaniami estetycznymi poszczególnych epok, a także popierane przez wielu teoretyków. Historia literatury zna wiele przykładów zmian oczekiwań odbiorcy, a co za tym idzie zwrotów w strategii przekładu, która podlegała zmiennym gustom i przemianom24. Tendencja, aby tekst obcy przyswajać i adaptować, jest więc pierwszym stopniem na skali możliwości, które nadają warsztatowi pracy tłumacza pewien określony cel. Stopień przyswojenia albo wyobcowania jest zależny od celu i strategii tłumaczenia. Ta strategia nie egzystuje jednakże tylko jako efekt fundamentalnej dla samej teorii przekładu opozycji, lecz funkcjonuje jako zjawisko mające swe odbicie w praktyce. Polaryzuje ona warstwy kreacji językowej i przeciwstawia sobie style tłumaczenia i formy języka. Różnorodność przekładów, jak też sama jej możliwość, jest więc nie tylko efektem zmian i poszukiwań, koniecznych ze względu na tłumaczenia już istniejące, lecz wynikiem świadomej kreacji i aktualizacji pierwotnego tła, w którym powstał oryginał. Fred Lonker dokonał w swoim artykule pt. Aspekte des Fremdverstehens in der literarischen Ubersetzung2S analizy czterech, zbieżnych w gruncie rzeczy sposobów ujmowania problematyki obcości. Wszystkie one wychodzą z tego samego założenia, a mianowicie, że należy strukturalnie rozróżnić pojęcie "dawności" (Alteritlit) oraz "obcości" (Alienitlit). Dla autorów dwóch pierwszych opisanych teorii Haralda Weinricha26 oraz Norberta Mecklenburga27 jest sprawą bezsporną, że oba te pojęcia podlegają wpływom różnych kulturowych zależności. Obcość, jako kategoria opisu przekładu, jest dla nich terminem funkcjonującym tylko w pewnych relacjach, który jako wyraz i forma subiektywnych przeżyć może być relatywizowany. Dla Weinricha oznacza to możliwe, choć niekonieczne przeciwstawienie obcości i inności. Mecklenburg natomiast, który pojmuje obcość jako Interpretament von DifJerenz/Andersheit28, zakłada zniesienie potencjału różnic, jakie niesie ze sobą oryginał na gruncie stosunku ekwiwalencji. Zostają one osłabione w przekładzie drogą naturalną, w wyniku częściowej adaptacji. Obaj badacze wychodzą od analizy pojęcia kultury i jej cech systemowych. Hans Robert JauB nato24 Por. W. Graeber, Wandel in der kulturellen Fremderfahrung, [w:] Die literarische Ubersetzung ..., s. 41-61. 25 F. L6nker, Aspekte des Fremdverstehens in der literarischen Ubersetzung, [w:] Die literarische Ubersetzung ..., s. 41-61. 26 H. Weinrich, Fremdsprachen ais fremde Sprachen, [w:] tenże, Wege der Sprachkultur, Miinchen 1988. 21 N. Mecklenburg, Uber kulturelle und poetische Alteritiit, s. 563-585. 28 Tamże, s. 567. 94 Jacek Scholz miast rozwija swą koncepcję na podstawie teorii i estetyki recepcjF9. Zauważa on, że analizując obcość kulturową, należy uwzględnić także obcość czasową, która w przekładzie ujawnia się w sposób oczywisty: Eines der gemeinsamen Probleme ist die Vermittlung von Text und Gegenwart, das Verstehen eines Textes in seiner zeitlichen Ferne und damit in der Andersheit der Welt, in der er erstand. Was die literarische Hermeneutik in die Arbeit der so perfekt ausgebildeten theologischen Exegese wohl noch am ehesten einbringen kann, ist der Zugang iisthetischen Verstehens. Er geht nicht von dem aus, was wir historisch und theologisch schon wissen, sondern von dem, was uns bei der Lektiire befremdet. Asthetisches Verstehen sucht derart den Anschein zu hintergehen, der Text sei einer naiven Lektiire unmittelbar zugiinglich. Es macht durch die Beschreibung seiner Fremdheit den Zeitabstand ansichtig, der zwischen dem Text und der Gegenwart liegPo. Słowa te padają wprawdzie na marginesie interpretacji tekstu religijnego (historia Jonasza), lecz ich sens dotyczy tego, co dla komunikacji przekładowej jest problemem niezwykle aktualnym, mianowicie faktu, że tłumaczenie ma bardzo często do pokonania dwie bariery: obcość kulturową oraz oddalenie w czasie. Jau13 rozwijał tę myśl w swojej pracy pt. Ober Alteritat und Modernitat der mittelalterlichen Literatur31. W obu tekstach prezentowany jest pogląd, że wartość kulturową dzieła literackiego współtworzy czytelnik, konkretyzując je na tle swego horyzontu oczekiwań, a więc, że każdy utwór literacki musi być postrzegany i interpretowany w kontekście kultury, której jest wytworem. W celu zrozumienia owego komunikatu obcej literatury i obcego języka, musi zostać dokonana rekonstrukcja sytuacji komunikacyjnej oryginału. Jest to przede wszystkim zadanie tłumacza. Jeśli owa rekonstrukcja się powiedzie, "obcość" tekstu zostaje przezwyciężona, przechodzi ona w inną kategorię w "inność" (odmienność). Sensem tego jest przemiana jakościowa: to, co "obce", może być nie tylko niezrozumiałe, ale i odrzucane, gdy natomiast "inne" jest jakąś formą pośrednią, łatwiejszą do zrozumienia i zaakceptowania przez porównanie z tym, co należy do znanej odbiorcy tradycji literackiej. Potencjał inności pozostaje więc w dalszym ciągu obecny, lecz już na zmienionych warunkach zostaje włączony w ramy interpretacyjne bliskiego czytelnikowi rozumienia literatury. Stojący na progu alienacji oryginał nabiera w przekładzie nowych cech. Jego obcość zostaje zneutralizowana, jego odmienność staje się kategorią tekstową, jednym z literackich środków wyrazu i elementem przekładowej komunikacji. Ten sposób rozumienia analizowanych pojęć oferuje przejście od opozycji adaptacja / alienacja, postulowanej przez Schleiermachera, do gradacji elementów i zjawisk obcej kultury. Kluczem do całej sytuacji jest właśnie 29 H. R. JauB, Literaturgeschichte aIs Provokation der Literaturwissenschaft, [w:] tenże, Literaturgeschichte ais Provokation, Frankfurt 1970, s. 144-207. 30 H. R. JauB, Wege des Verstehens, Miinchen 1994, s. 85. 31 Tamże, s. 9--47. Przekład jako medium kontaktu kultur 95 "droga rozumienia" (tytuł książki Jaussa Wege des Verstehens), która nie polega na prostym przykrojeniu pierwowzoru na miarę czytelniczych gustów, lecz na takim przyswojeniu jego przekazu naszemu sposobowi poznawania i czytania, który nie niszcząc jego odmienności, umożliwia nam rozumienie jego sensu. Pogląd ten podziela jeden ze znanych polskich tłumaczy, mówiąc: Przekład nie może zacierać kolorytu narodowego oryginału, tej jego obcości, która ma zaspokoić naszą ciekawość innoścp2. Autor czwartej analizowanej przez Lónkera koncepcji, Horst Turk, próbuje rozdzielić pojęcie obcości od inności33• Stawia on tezę, że należy przejąć warunki, które powołały do życia fenomen obcej kultury, aby można było zbudować adekwatny sposób jego interpretacji. Ta część jego rozważań jest dość bliska temu, co nieco inaczej wyraził lauB. Turk jednakże unika terminu "przeżycie", eliminując subiektywną (zależną od czytelnika) stronę problemu i kładąc nacisk na rozbieżność systemów wartościowości funkcjonujących w kulturze przekładu i oryginału. Według niego, dopiero przejęcie owych wartościowości pozwala kształtować proces przyswajania elementów obcych w sposób do pewnego stopnia obiektywny. Lónker, komentując te cztery koncepcje, podkreśla, że rozpoznanie obcości możliwe jest jedynie dzięki przeciwstawieniu jej temu, co jest nam znane i bliskie. Jego zdaniem oba pojęcia są nie tylko przeciwieństwami, ale raczej relacjami (w tekście J.S.): Fremd verweist implizit immer auf so etwas wie Eigenes, Vertrautes, Bekanntes oder Gewohntes wie umgekehrt. So steht der fremden Meinung die eigene gegeniiber, der fremden Gesellschaft die vertraute oder dem Reiz des Fremden die Langweiligkeit des Bekannten. Diese Oppositionen zeigen zugleich, daB die Ausdriicke (remd und vertraut ebenso wie eigen und anders Relationen beschreiben34. Relacje te nie są same w sobie obiektywne, są obrazem tego, jak widzi je w oryginale tłumacz. Mamy tu bowiem do czynienia ze specyficzną sytuacją komunikacji. Kontakt, jaki nawiązuje z oryginałem tłumacz, jest zdominowany przez jego osobisty punkt widzenia, jego doświadczenie czy też rozumienie literatury, wreszcie poprzez samą interpretację: Fremdheit sei ein Interpretament von Andersheit. Fremdheit hat nicht die Funktion einer objektiven Niiherbestimmung von Andersheit, sondem bringt unter diesem Aspekt nur die Erfahrung der Inkompatibilitiit des Begegnenden mit dem eigenen Wissenshorizont zurn Ausdruck35. 32T. Chróścielewski, Bieda z tym przekładem!, "Poezja" (5) 1975, s. 23. 33 H. Turk, (jbersetzung ohne Kommentar ... , s. 3-40. 34 F. Lonker, Aspekte ... , s. 47. 35 Tamże, s. 48. 96 Jacek Seholz Zadaniem tłumacza, który poznaje tekst w języku oryginału, jest umożliwienie wtórnej sytuacji komunikacyjnej, czyli udostępnienie go ogółowi czytelników w nowej postaci. Dokonuje on tego umiejscawiając potencjał obcości w pewnych, wyznaczonych przez poetykę owego tekstu, ramach interpretacyjnych. W ten sposób wyznaczona zostaje droga częściowego przynajmniej zrozumienia pierwotnego kontekstu oryginału, a co za tym idzie, również kultury, do której on należy. Zewnętrznie sytuacja odbiorcy literackiego, czytającego tekst rodzimego autora oraz czytającego przekład, jest podobna. Jednakże to tylko pozór. W drugim przypadku czytelnik poznaje tekst już niejako przefiltrowany i obrobiony, a przy tym stwarzający wrażenie, że zabiegi te nie naruszyły jego wartości poznawczej, nowatorstwa, formy artystycznej. Tłumacz musi być więc łącznikiem pomiędzy kulturą autora oraz swoją. Oznacza to, że tkwi w pierwszej, aby móc oryginał zrozumieć i właściwie zinterpretować, tkwi także w drugiej, aby korzystać z jej bogactwa i tradycji kreując ów tekst na nowo. F. Lonker zauważył, że to jeszcze nie wszystko: Seine Aufgabe besteht nieht nur darin, sieh das Fremde des Textes so weit wie m6glieh verstehend anzueignen und damit fUr sieh reduzieren/ .../; er hat es unter den Bedingungen der eigenen Spraehe, Literatur und Kultur und zudem in der Form der Ubersetzung darzubieten. Diese Form erhebt aber den Ansprueh, Sinn und Bedeutung des Ausgangstextes zwar in einer anderen Spraehe, aber doeh in der Weise des unrnittelbaren Gegebenseins zu prasentieren36• Doświadczenie oraz rozumienie obcości, to w odniesieniu do przekładu procesy dynamiczne3?, nie tylko dlatego, że wpływa na nie stałe wahanie estetycznych norm i wartości, lecz przede wszystkim dlatego, że przetłumaczony tekst odzwierciedla drogę, jaką obrał tłumacz w trakcie interpretacji. To na jego osobie spoczywa ciężar odpowiedzialności za oryginał, za jego nową postać. Jest to brzemię tym cięższe, iż dąży on do całkowitego usunięcia osobistych akcentów, wyborów i preferencji na rzecz obiektywizacji przekazu. Jest to oczywiście utopia, ponieważ człowiek nie może stać się funkcją tekstu w imię jego nienaruszalności. Byłoby to tyleż bezcelowe, co szkodliwe. Istotą komunikacji przekładowej nie jest bowiem wyprany z wszelkich ludzkich akcentów przekaz informacji. Tym bardziej nie może on być sensem przekładu literackiego. O wiele ważniejsze jest natomiast zachowanie równowagi pomiędzy elementami kultury oryginału i kultury przekładu. Jej gwarantem jest w pewnym sensie sam tłumacz. Dzięki krytyce przekładowej możliwa jest ocena jego dokonań. Nie ulega jednak wątpliwości, że to jego osoba jest medium kontaktu pomiędzy językami i literaturami. W sensie 36 Tamże, s. 50. 37 Por. H. Krapoth, Die Kategorie des Fremden und die Frage der Ubersetzbarkeit, [w:] Die literarische Ubersetzung ... , s. 205-219. Przekład jako medium kontaktu kultur 97 kulturowym przekład odzwierciedla więc pewne cechy ludzkie, które nadał mu tłumacz. Zatem ów tekst jest do pewnego stopnia tylko prawdziwy, bywa lepszy lub gorszy, bardziej lub mniej obcy i niezrozumiały. Przekład jest punktem dialogu kultur i języków. Ze względu na niesiony przez niego potencjał obcości, jest on symbolem tego, co pozostaje przed naszymi oczami zakryte do momentu, w którym obcość zostaje przezwyciężona poprzez ciekawość tego, co wciąż nowe i tajemnicze. Jacek Scholz O1lERSETZUNG AIS MEDIUM KULTURKONTAlUES Der vorliegende Aufsatz beriihrt zwei bis heute nur im geringen MaBe erforschte und thematisierte ProbIerne der Dbersetzungstheorie. Es geht hier vor allem um eine moglichst kompakte Darstellung einer Diskussion iiber solche Begriffe wie Kultur, Fremderfahrung, Fremdverstehen, oder Alienitiit und Alteritat. Der wissenschaft1iche Diskurs, in welchem beide der erwahnten Themen immer wieder zur Sprache kommen, gewinnt heutzutage fUr eine einheitliche Beschreibung der literarischen Dbersetzung einen interessanten, obwohl methodologisch noch nicht ganz sicheren Boden. In erster Linie liegt das Problem des Kulturphanomens auf dem Gcbiet der Dbersetzung in der Art und Weise seiner Analyse. Wie funktioniert der fremde und fremdsprachige Kontext in der kommunikativen Situation der Dbersetzung, was doch eine Begegnung der Kulturen bedeutet? Wie ist es mit den Artefakten der fremden Kultur, Kunst und Literatur umzugehen? Welche Sprache soli die Aufgabe der Beschreibung leisten? Es werden hicr nur die wichtigsten Fragen einer kulturspezifisch orientierten Dbersetzungswissenchaft aufgezahlt. Ein Versuch, nur aur diese Fragen eine allgemeine Antwort zu erteilen, wiirde den Rahmen jenes kurzen Aufsatzes mit groBter Sicherheit sprengen. Nichtsdestotrotz lohnt es sich iiber die immer aktuellen Qmistionen der literarischen Dbersetzung (darauf habe ich mich hier grundsatzlich konzentriert) ein paar Worte zu sagen. Ich hoiTe, meine kurze und notwendigerweise oberllachliche Arbeit moge doch als ein guter Ansatz zum Thema: Kultur in der literarischen Ubersetzung dienen.