Bl g'-lorHrc,c. SruoloRunr pHrlosopnr coRLrM Wnrrrsu,vrENsruM Corl-rcr,łN,\e Pnu,osopnr ca_e I KOLOI{\MIA PHONSKIE OEAITHTO pod red'akcją ARTURAPACEWICZA INSTYTI IT FII'o7'oFII UNIWER SYTE' TT I \^/p Ó Ć} A\^/ŚK IF r:r) KOLOKWIA PLATOŃSKIE JEAITHTOS (red.) A. Pacewicz Wrocław 2007 ZBIGNIEW NERCZUK Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Protagoras u Sekstusa Empiryka (PH I 216) a platoński Teajtet Wielki problem w badaniach nad Protagorasem, podobnie jak w przypadku pozostałych sofistów, stanowi ubóstwo źródeł. Dodatkową trudność wprowadza fakt, iż wśród niewielkiej ilości zachowanych przekazów, oprócz niejednokrotnie nieprzychylnych fragmentów zawartych w dialogach Platona czy pismach Arystotelesa, przeważającą większość stanowią teksty autorów późnego antyku, wśród których są Diogenes Laertios, Plutarch, Atenajos, Flawiusz Filostrat, Tertulian, Klemens Aleksandryjski, Porfiriusz czy Sekstus Empiryk. Ich lektura wymaga szczególnej ostrożności, zawierają one bowiem typowe dla późnego antyku pomieszanie wątków charakterystycznych dla powieści przygodowych, fantastyki i moralizującej biografistyki. W ich przypadku oddzielenie prawdy od fałszu to zadanie arcytrudne, wymagające starannego porównania przekazów, zbadania zależności między poszczególnymi źródłami oraz odrzucenia tego, co jest wynikiem perspektywy filozoficznej ich autorów. Wśród najbardziej znaczących przekazów doksograficznych z tego okresu poświęconych myśli Protagorasa jest referat Sekstusa Empiryka zawarty w Zarysach Pyrrońskich1. Oprócz samej interpretacji tego fragmentu, interesująca - z perspektywy badań nad Protagorasem - jest również próba odpowiedzi na pytanie o źródło czy źródła, z których czerpie Sekstus. Warto się bowiem zastanowić, jak szeroka jest wiedza Sekstusa o Protagorasie, a także czy pochodzi ona z tekstów samego Protagorasa czy też z przekazów. 1 DK 80 A 14. Fragmenty presokratyków cytuję na podstawie wydania: Die Fragmente der Vorsokratiker, W. Kranz (Hrsg.), Bd. I-III, Dublin-Zürich 1968. 176 Z. Nerczuk, Protagoras u Sekstusa... Choć może się to wydawać zdumiewające, gdy weźmiemy pod uwagę liczbę wątków zapożyczonych przez sceptycyzm od sofistyki, późnoantyczny neopyrronizm, którego dumnym przedstawicielem jest Sekstus, nie wykazuje jakiejś szczególnej rewerencji dla nurtu sofistycznego. Wprawdzie w dziele Sekstusa, stanowiącym prawdziwą „summę" sceptyczną, znajduje się szereg fragmentów z dzieł sofistów2, parafrazy3 oraz przekazy4, są one jednak wynikiem historycznej pasji Sekstusa, a nie wyrazem jego aprobaty czy choćby nawet zainteresowania sofistyką. Warto wspomnieć, że podobną obojętność wobec sofistyki wykazuje, podejrzewany o sympatie sceptyczne, Diogenes Laertios, który w rozdziale poświęconym Pyrronowi, gdy wymienia prekursorów sceptycyzmu, wspomina o Homerze, Archilochu, Eurypidesie, ale ani słowem nie wspomina o żadnym z sofistów5. Co więcej, Sekstus nie tylko pozostaje obojętny wobec sofistyki, lecz nawet oddala wszelkie sugestie, które wskazywałyby na jakąkolwiek formę pokrewieństwa neopyrronizmu i sofistyki. Znaczące jest bowiem, że krótkie przedstawienie poglądów Protagorasa ma miejsce w I księdze Zarysów Pyrrońskich, gdy po ukazaniu fundamentów sceptycyzmu, Sekstus wylicza tych filozofów oraz te szkoły filozoficzne, które jego zdaniem błędnie łączy się z neopyrronizmem (PH I 210–241)6. Można się tylko domyślać, że źródłem tak dużej wagi, jaką Sekstus przykłada do wykazania odrębności neopyrronizmu, są zarzuty umniejszające oryginalność i nowatorstwo szkoły Sekstusa. Bez względu na przyczyny pozostaje jednak pewne, że Sekstusowi zależy na podkreśleniu różnic, a nie szukaniu paraleli między sofistyką a sceptycyzmem. *** Wracając do interesującego nas pytania o źródła Sekstusa, przytoczmy zdanie F.M. Cornforda, który w swoim komentarzu do Teajteta pisze: „Sextus was no doubt influenced by Theaetetus, but appears to have had independent sources also"7. F.M. Cornford nie przedstawia jednak żadnego uzasadnienia dla swojej tezy. Z perspektywy badań nad Protagorasem teza ta warta jest bliższej analizy. Już na pierwszy rzut oka widać bowiem zbieżności między tekstem Teajteta oraz referatem Sekstusa. Uwagę zwraca fakt, że sama struktura przekazu Sekstusa bliska jest 2 Np. Protagoras: DK 80 B 1 = AM VII 60; Prodikos: DK 84 B 5 = AM IX 18 n.; Krytiasz: DK 88 B 25 = AM IX 54. Korzystam z następujących wydań tekstów Sekstusa Empiryka: Sexti Empirici Opera, H. Mutschmann (rec.), vol. II, Adversus Dogmaticos libros quinque (Adv. mathem. VII-XI) continens, Lipsiae, 1914 oraz Sexti Empirici Opera, H. Mutschmann (rec.), vol. I, Pyrrhoneion hypotyposeon libros tres continens, J. Mau (cur.), Leipzig 1958. 3 Np. Gorgiasz: DK 82 B 3 = AM VII 65 n. 4 Np. Protagoras: DK 80 A 12 = AM IX 55, DK 80 A 14 = PH I 216; Kseniades: DK 81 A 1 = AM VII 53. 5 Diogenis Laertii, Vitae philosophorum, H.S. Long (rec.), 2 vol., Oxford 1964; IX 71-73 (dalej jako DL). 6 Sekstus wskazuje na różnice pomiędzy neopyrronizmem a filozofią Heraklita (PH I 210212), Demokryta (PH I 213-214), szkoły cyrenajskiej (PH I 215), Protagorasa (PH I 216-219), sceptycyzmem Akademickim (PH I 220-235) oraz medycyną empiryczną (PH I 236-241). 7 F.M. Cornford, Plato's Theory of Knowledge, The Theaetetus and the Sophist of Plato translated with a running commentary, London 1935 (repr. 1946), s. 35 (w przypisie 3.). Kolokwia Platońskie - JEAITHTOS 177 konstrukcji wywodu poświęconego Protagorasowi w platońskim Teajtecie. Rozpoczyna się od przedstawienia tezy homo-mensura, a następnie, tak jak w Teajtecie, przechodzi do głównych wątków ściśle powiązanych z tezą wyjściową, mianowicie do problematyki zmienności rzeczy oraz zagadnienia postrzegania. Paralelne względem Teajteta są również wątki dotyczące fainìmena oraz względności rzeczy. Przedstawmy najpierw podobieństwa, by następnie zastanowić się nad różnicami pomiędzy referatem Sekstusa a Teajtetem. Omówienie poglądów Protagorasa rozpoczyna się od przedstawienia tezy sofisty określanej jako homo-mensura. Warto zwrócić uwagę, że dokonany przez Sekstusa przekład terminu metron na jeden z centralnych dla sceptycyzmu terminów, jakim jest krit rion, ma również swój odpowiednik w Teajtecie. Sokrates w dialogu również zastępuje mètron w tezie homo-mensura słowem krit rion8, a człowieka jako miarę określa mianem krit c9. Podobieństwo czy „wspólność" (koinwnÐa), jaką 'wydają się' mieć poglądy Protagorasa oraz nauka 'pyrrończyków', polega na tym, że w konsekwencji tezy homomensura, Protagoras: (1) „przyjmuje fenomeny"; (2) „w ten sposób wprowadza względność"10. Jak zaznacza Sekstus, poglądy 'pyrrończyków' różnią się jednak od poglądów Protagorasa, co uwidoczni się, jeśli przedstawi się je 'stosownie'. Swoje omówienie Sekstus rozpoczyna od wątku zmienności materii (tn Õlhn ûeustn eÚnai, ûeoÔshc dà aÎt c [. . . ]). Chociaż termin Õlh, nie występuje ani w Teajtecie, ani w żadnym innym z przekazów dotyczących Protagorasa11, to jednak wątek zmienności i płynności rzeczy jest jednym z dwu głównych zagadnień omawianych w dialogu w części poświęconej Protagorasowi. Platon przedstawia bowiem Protagorasa jako zwolennika zmiennej wizji rzeczywistości, przeciwstawiając Parmenidesowi, a stawiając w jednym szeregu z Empedoklesem, Heraklitem, Epicharmem czy Homerem. Dla wszystkich tych postaci, jak podsumowuje Sokrates w dialogu, ruch, zmiana, mieszanie się stanowi źródło tego, o czym błędnie mówi się, że „jest". W gruncie rzeczy jednak „nie istnieje nigdy nic, a zawsze się tylko staje" (êsti màn gr oÎdèpot> oÎdèn, eÈ dà gÐgnetai)12. Warto zaznaczyć, że poglądy zwolenników zmienności opisywane są w Teajtecie przy pomocy terminologii, odwołującej się do źródłosłowu 'płynąć'. Jest tak w po8 Platon, Teajtet, 178b: SW. ^Iji d , oÍtwsÈ ârwtÀmen Prwtagìran « llon tin tÀn âkeÐnú t aÎt legìntwn; pntwn mètron njrwpìc âstin, ±c fte, Â Prwtagìra, leukÀn barèwn koÔfwn, oÎdenäc ítou oÎ tÀn toioÔtwn. êqwn gr aÎtÀn tä krit rion ân aÎtÄ, oÙa psqei toiaÜta oÊìmenoc, lhj  te oÒetai aÍtÄ kaÈ înta. OÎq oÕtw?Wszystkie cytaty z platońskiego Teajteta na podstawie wydania: Platonis Opera, I. Burnet (rec.), vol. I tetralogias I-II continens, Oxonii 1900 (repr. 1967). 9 Ibid., 160c: SW. >Alhjc ra âmoÈ  âm aÒsjhsic  t c gr âm c oÎsÐac eÐ âstin  kaÈ âg° kritc kat tän Prwtagìran tÀn te întwn âmoÈ ±c êsti, kaÈ tÀn m întwn ±c oÎk êstin. 10 Fragmenty Zarysów Pyrrońskich Sekstusa Empiryka zamieszczam w przekładzie A. Krokiewicza: Sextus Empiryk, Zarysy pirrońskie, tłum. A. Krokiewicz, Warszawa 1998. 11 Termin Õlh w swym technicznym znaczeniu 'materia' pojawia się dopiero u Arystotelesa. Zob. J.O. Urmson, The Greek Philosophical Vocabulary, London 1990, s. 76. 12 Platon, Teajtet, 152d. Korzystam z przekładu W. Witwickiego: Platon, Teajtet, tłum. W. Witwicki, Warszawa 1959. 178 Z. Nerczuk, Protagoras u Sekstusa... wołaniu się na homerycki mit o Okeanosie i Tetydzie, który potwierdzić ma słuszność tezy głoszącej zmienność rzeczy. Sokrates podsumowuje: „Wszystko, powiada, z nurtów się urodziło i ze zmiany" (pnta eÒrhkhn êgkona ûo c te kaÈ kin sewc)13. W innym miejscu Sokrates stwierdza: „To na to samo wychodzi, co Homer mówi i Heraklit, i wszyscy ludzie tego pokroju, że wszystko się rusza jak woda w potoku (ûeÔmata kineØsjai t pnta), a wedle Protagorasa, arcymądrego, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy"14. W referacie Sekstusa, podobnie jak w Teajtecie, wątek zmienności rzeczy zostaje spleciony z wątkiem dotyczącym postrzegania. Sekstus pisze: „Wobec tej płynności napływa ustawicznie nowe tworzywo, zastępując ubytki, zatem zmieniają się także i przeinaczają zmysły wraz ze swymi wrażeniami stosownie do wieku i do innych stanów cielesnych"15. Druga część tego zdania wprowadza dobrze znany w sceptycyzmie, ale obecny także w Teajtecie wątek zależności spostrzeżeń od stanu, w jakim znajduje się ten, kto spostrzega. Wskutek zmienności materii, jej przypływów (prosjèseic) i odpływów (pofor seic) oddziałujących na stany osób postrzegających, mają miejsce różnice w postrzeganiu - zależne od wieku i innych elementów konstytuujących ciała. Myśl ta zostaje rozwinięta w dalszej części referatu. Jak pisze Sekstus, ludzie ujmują różne rzeczy odmiennie, w zależności od swoich diajèseic. Kto znajduje się w stanie zgodnym z naturą, ten - z tego wszystkiego, co zawarte jest w materii (âkeØna tÀn ân t¬ Õlù) - postrzega tylko to, co jawi się ludziom będącym w stanie zgodnym z naturą, a ktoś, kto znajduje się w stanie niezgodnym z naturą, ujmuje to, co właściwe ludziom znajdującym się w takim stanie. Ta sama zasada obowiązuje w przypadku takich diajèseic jak wiek, sen, jawa oraz wszelkie inne. Wątek zróżnicowania spostrzeżeń u ludzi w zależności od ich stanów odgrywa ważną rolę również w Teajtecie. Teza homo-mensura implikuje bowiem prawdziwość wszystkich aÊsj seic, również tych, które przytrafiają się szaleńcowi, człowiekowi we śnie czy choremu. W dialogu pojawiają się liczne przykłady uzasadniające tę tezę. Jak mówi Sokrates, czasami zdarza się, że gdy wieje wiatr, jeden człowiek marznie, drugi zaś nie odczuwa zimna, albo też obaj odczuwają zimno z różną intensywnością16. Podobna różnica spostrzeżeń zachodzi pomiędzy człowiekiem chorym i zdrowym w odniesieniu do pokarmu: choremu pokarm wydaje się gorzki, podczas gdy dla zdrowego jest on słodki17. Sokrates zdrowy odczuwa wino jako słodkie, a dla Sokratesa chorego jest ono kwaśne18. Dobrze znany z Teajteta jest również wątek fainìmena. W referacie Sekstusa pojawia się on w związku z przekonaniem, że „wspólność" poglądów Protagorasa 13 Ibid., 152e. 14 Ibid., 160d. 15 Sextus Empiryk, Zarysy pirrońskie, s. 57: ûeÔshc dà aÎt c suneqÀc prosjèseic ntÈ tÀn pofor sewn gÐgnesjai kaÈ tc aÊsj seic metakosmeØsjaÐ te kaÈ lloioÜsjai par te tc llac kataskeuc tÀn swmtwn. 16 Platon, Teajtet, 152b: SW. EÊkäc mèntoi sofän ndra m lhreØn; âpakolouj swmen oÞn aÎtÄ. r> oÎk ânÐote pnèontoc nèmou toÜ aÎtoÜ å màn mÀn; ûigÄ, å d> oÖ? KaÈ å mn ârèma, å dà sfìdra? 17 Ibid., 166e: oÙon gr ân toØc prìsjen âlègeto namn sjhti, íti tÄ màn sjenoÜnti pikr faÐnetai  âsjÐei kaÈ êsti, tÄ dà ÍgiaÐonti tnantÐa êsti kaÈ faÐnetai. 18 Ibid., 159d. Kolokwia Platońskie - JEAITHTOS 179 z pyrrończykami wynika z przyjęcie fenomenów, właściwych każdemu człowiekowi (kaÈ di toÜto tÐjhsi t fainìmena ákstú mìna) oraz z wprowadzenia względności rzeczy. Cały wątek fantasÐa, faÐnesjai i fainìmena odgrywa w tekście dialogu tak wielką rolę, iż można przypuszczać, że terminy te mają w poglądach Protagorasa znaczenie techniczne, podobnie jak aÒsjhsic czy kÐnhsic. FaÐnesjai pojawia się już w przykładzie wiatru, który wydaje się jednemu ciepły, drugiemu zimny. To „wydawanie się" zostaje w chwilę potem utożsamione z postrzeganiem, a zatem przedstawienie (fantasÐa) jako efekt wydawania się (faÐnesjai) okazuje się być tym samym, co spostrzeżenie (aÒsjhsic)19. Również przekonanie o względności rzeczy (kaÈ oÕtwc eÊsgei tä prìc ti) jest wspólne poglądom Protagorasa przedstawianym w Teajtecie i sceptykom. Protagorasowa rzeczywistość, przez swą nieustanną zmienność oraz fakt, że konstytuowana jest ciągle w åmilÐa elementu czynnego i biernego, jest względna czy nawet antylogiczna! U podstaw przyjęcia takiej wizji świata leżą niewątpliwie rozstrzygnięcia ontologiczne i epistemologiczne Protagorasa. Odrzucenie Parmenidesowego êsti i zastąpienie go gÐgnesjai prowadzi do odrzucenia ti (coś), które jest tak istotne dla Parmenidesa i później dla Platona jako gwarant poznawalności rzeczy. Rzeczy nie tylko nie są już „jakieś", ale w ogóle nie są „czymś", nie mają żadnej określonej istoty. W takiej sytuacji niemożliwe jest orzekanie o nich w sposób jednoznaczny. Wspominany w przykładzie wiatr ani nie jest „czymś", ani nie jest „jakiś", wskutek czego można o nim orzekać przeciwieństwa: ciepło i zimno. Brak istoty i określonych jakości jest wynikiem tego, że wszystkie rzeczy rodzą się ze „zmiany", jak już powiedzieliśmy, nie „są", lecz „stają się". Nieuchronna sprzeczność aÊsj seic czy fantasÐai wyklucza zatem jakąkolwiek formę obiektywności: sprzeczność aÊsj seic dotyczy nawet jednej i tej samej osoby, ponieważ jej spostrzeżenia są uwarunkowane miejscem i czasem20. W przypadku tezy Protagorasa za mało jest powiedzieć, że jest tyle dyskursów, ile podmiotów - skoro nawet podmioty nie są żadną stałą, należałoby raczej powiedzieć, że jest tyle dyskursów, ile aÊsj seic. *** Przejdźmy teraz do omówienia różnic pomiędzy referatem Sekstusa a przekazem z Teajteta. U Sekstusa niektóre wątki znane z Teajteta są silnie przeformowane czy nawet zdeformowane. Na przykład, Sekstus, posługując się tylko jednym terminem Õlh, opisuje pewną obiektywną podstawę zjawisk, która wydaje się być odpowiednikiem Protagorasowych qr mata, czyli tego, co jest wynikiem interakcji (åmilÐa) elementu czynnego i biernego. Również przy opisie idei płynności materii, zasadniczo zgodnej z Teajtetem, pojawia się enigmatyczny wątek prosjèseic i pofor seic, który nie ma swojego odpowiednika w dialogu. Zastanawia, czym są owe prosjèseic i pofor seic oraz 19 Ibid., 152b–c: Tä dà faÐnetai aÊsjnesjai âstin; SW. FantasÐa ra kaÈ aÒsjhsic taÎtän ên te jermoØc kaÈ psi toØc toioÔtoic. 20 Por. ibid., 159b (chory i zdrowy Sokrates). 180 Z. Nerczuk, Protagoras u Sekstusa... jaki jest sens całego zdania? Analiza znaczeń obu terminów w filozofii hellenistycznej i u Sekstusa pozwala stwierdzić, że prosjèseic i pofor seic (diafor seic) funkcjonują jako terminy techniczne zawsze w powiązaniu z dogmatycznym locus communis, jakim jest zmienność materii. Sekstus posługuje się nimi wtedy, gdy pragnie w sposób najbardziej ogólny przedstawić dwa podstawowe elementy procesu zmiany materii: jej napływanie i odpływanie21. W Teajtecie nie ma również swej paraleli wątek lìgoi, które istnieją w materii i dzięki którym materia ma możliwość bycia tym wszystkim, czym się każdemu wydaje22. Trudno zgodzić się z E. Dupréelem, który, podkreślając, że wątek ten wykracza poza treść Teajteta, uważa zarazem, że wzbogaca on naszą wiedzę o Protagorasie i dowodzi niewystarczalności komentarzy do dialogu23. Abstrahując od różnych interpretacji terminu lìgoi24, można przypuszczać, że jest to raczej jeszcze jedno przeformułowanie tekstu Teajteta w duchu polemiki sceptyczno-dogmatycznej. Ponadto, uwagę zwraca wiele terminów pojawiających się w referacie Sekstusa, których z całą pewnością na próżno byłoby szukać u Platona. Są wśród nich pojęcia Arystotelesowe (Õlh) oraz inne, związane z filozofią okresu hellenistycznego i późniejszą, w szczególności ze sceptycyzmem i - być może - szkołą medyczną (dijesic, kataskeu , prosjèseic, pofor seic, metakosmeØsjai). Dobrym przykładem Sekstusowego sposobu referowania jest opis zależności spostrzeżeń od stanów, który wprawdzie posługuje się przykładami z Teajteta, ale słownictwo, którego przy 21 Sama idea płynności i zmienności materii jest, jak słusznie zauważają J. Annas i J. Barnes (Sextus Empiricus, Outlines of scepticism, J. Annas, J. Barnes (ed.), Cambridge 2000, s. 166), dogmatycznym commonplace, wiązanym w literaturze filozoficznej z platonikami i stoikami. Pojawia się ona w Zarysach Pyrrońskich w argumentacji przeciw powiększaniu i pomniejszaniu (PH III, 82), w której Sekstus, opisując zmienność oÎsÐa, posługuje się pojęciami 'dodatku' (prìsjesic) i 'wypływającej' oraz 'napływającej materii' (t c protèrac Õlhc porreoÔshc kaÈ átèrac âpeisioÔshc). Również w argumentacji zwróconej przeciw spoczynkowi czytamy: „a przecież wszelkie ciało ustawicznie się porusza zdaniem dogmatyków, którzy głoszą, że tworzywo jest płynne i że zawsze dokonywa swych rozdziałów (diafor seic) oraz przydziałów (prosjèseic); jakoż Platon nie przyznaje nawet ciałom istotnego bytu, lecz zwie je raczej 'stającymi się', a Heraklit przyrównuje ruchliwość naszej materii do wartkiego prądu rzecznego". (Sextus Empiryk, Zarysy pirrońskie III 115). Wszystkie te fragmenty operują podobną metaforyką i terminologią. Być może rację ma F.M. Cornford (Plato's Theory of Knowledge, s. 38-39 w przypisie), który proponuje odnieść oba terminy do problematyki odżywiania i wydalania: „This may mean no more than the constant waste in our bodies repaired by nutrition (cf. Symp. 207d), an alteration of hunger and repletion which would modify the pleasures of eating". Argumentem za takim fizjologicznym rozumieniem prosjèseic i pofor seic jest niewątpliwy fakt zainteresowań zawodowych Sekstusa jako lekarza. 22 Sextus Empiricus PH I 218. 23 E. Dupréel, Les Sophistes. Protagoras, Gorgias, Prodicus, Hippias, Neuchâtel 1948, s. 18: „On voit que ces lignes de Sextus ne démarquent pas simplement les données du Théétète.Ce qu'elles nous apprennent de la matière et des logoi, paroles, expressions ou discours, qui sont comme en puissance dans la matière indéterminée, mérite toute attention, car cette idée bizarrement exprimée est en exacte concordance avec d'autres aspects de l'inspiration protagoricienne. La donnée de Sextus, en même temps qu'elle confirme la valeur du Théétète pour l'exégèse du protagorisme, qu'elle laisse entrevoir sous un aspect plus archaique, annonce l'insuffisance des commentaires du dialogue". 24 E. Dupréel tłumaczy termin lìgoi jako 'słowa' (expressions) (op. cit., s. 18), J. Annas, J. Barnes - 'przyczyny' (reasons) (Sextus Empiricus, Outlines..., s. 56), a A. Krokiewicz jako 'uzasadnienie' (Sekstus Empiryk, Zarysy..., s. 57). J. Annas i J. Barnes (Sextus Empiryk, Outlines..., s. 56 w przypisie), komentują: „the general sense of the view ascribed (no doubt falsely) to Protagoras is clear, but the precise sense of logoi is obscure". Kolokwia Platońskie - JEAITHTOS 181 tym używa, jest już ściśle związane ze sceptycyzmem (kataskeu , metakosmeØsjai, dijesic) i operuje dokładnie tymi samymi sformułowaniami, przy pomocy których nieco wcześniej, w tych samych Zarysach Pyrrońskich, Sekstus opisywał IV trop25. Podsumowując, różnice między referatem Sekstusa a Teajtetem wynikają z tego, iż Sekstus czy źródła sceptyczne, z których korzysta, wpisują poglądy Protagorasa w znany sobie kontekst, na który składają się wypracowane na przestrzeni wieków szablony argumentacyjne i pojęciowe. Referat dotyczący Protagorasa nie różni się pod tym względem wiele od np. parafrazy traktatu Gorgiasza26. W świetle powyższych rozważań warto podjąć próbę odpowiedzi na pytanie dotyczące źródeł Sekstusa. Z całą pewnością referat Sekstusa ma u swego źródła treść platońskiego Teajteta. Wprawdzie niektóre wątki są przetransformowane, ale tekst zarówno w swojej strukturze, jak i problematyce nawiązuje do platońskiego dialogu. Nie wydaje się jednak, by Sekstus korzystał bezpośrednio z Teajteta. Bardziej prawdopodobne jest, że źródłem tego, jak i wielu innych historycznych omówień Sekstusa (np. wspomnianej już parafrazy traktatu Gorgiasza), są jakieś sceptyczne podręczniki (Ípotup seic), pełniące funkcję podręcznych omówień podstawowych problemów z zakresu historii filozofii i sceptycznej 'dogmatyki', które dla wygody i prostoty modyfikowały treści dawnych tekstów27. Tylko w tym sensie bylibyśmy skłonni zgodzić się ze zdaniem F.M. Cornforda, że Sekstus korzystał z „independent sources". Za takim źródłem referatu Sekstusa przemawia również fakt, że trzy pozostałe fragmenty poświęcone Protagorasowi, które znajdujemy w dziełach Sekstusa, zasadniczo nie wykraczają w swej zawartości dotyczącej sofisty poza problematykę Teajteta28. Pierwszy z nich, stawiając Protagorasa w szeregu tych, którzy znieśli kryterium prawdy, rozwija tezę homo-mensura i wskazuje na wynikającą z niej prawdziwość wszystkich przedstawień oraz mniemań, a także względność prawdy. Drugi fragment omawia pogląd Protagorasa, wedle którego wszelkie przedstawienie jest prawdziwe, i wspomina o zawartym w Teajtecie kontrargumencie zwanym peritrop 29. W trzecim z fragmentów Sekstus wzmiankuje o traktacie Protagorasa 25 Sextus Empiricus PH 218-219: tän màn gr kat fÔsin êqonta âkeØna tÀn ân t¬ Õlù katalambnein  toØc kat fÔsin êqousi faÐnesjai dÔnatai, tän dà par fÔsin  toØc par fÔsin. KaÈ ¢dh par tc likÐac kaÈ kat tä ÍpnoÜn « âgrhgorènai kaÈ kaj> ékaston eÚdoc tÀn diajèsewn å aÎtäc lìgoc. Por. opis IV tropu: Sextus Empiricus PH 100-101: êsti d> oÝtoc å par tc peristseic kaloÔmenoc, peristseic legìntwn mÀn tc diajèseic. jewreØsjai d> aÎtìn famen ân tÄ kat fÔsin « par fÔsin êqein, ân tÄ âgrgorènai « kajeÔdein, par tc likÐac, par tä kineØsjai « remeØn, par tä miseØn « fileØn, par tä ândeeØc eÚnai « kekoresmènouc, par tä mejÔein « n fein, par tc prodiajèseic, par tä jarreØn « dediènai, [«] par tä lupeØsjai « qaÐrein. 26 Por. Z. Nerczuk, Parafraza gorgiańskiego traktatu „O niebycie" w wersji Sekstusa Empiryka [w:] Sapere aude. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi dr hab. Marianowi Szarmachowi z okazji 65 rocznicy urodzin, I. Mikołajczyk (red.), Toruń 2004, s. 185-201. 27 Por. Diogenes Laertios (DL IX 78), który wspomina o tekście Ainezydemosa będącym również ÍpotÔpwsic: kaj fhsin AÊnesÐdhmoc ân t¬ eÊc t Purr neia Ípotup sei (być może tożsame z Pyrrhoneioi logoi (DL IX 116)). 28 Por. odrzucenie kryterium prawdy (AM VII 60-65), teza o prawdziwości wszystkich fantasÐai (AM VII 388-389), wzmianka o agnostycyzmie Protagorasa (AM IX 55-57) - wszystkie te wątki obecne są w Teajtecie Platona. 29 Por. Platon, Teajtet, 171a–c. 182 Z. Nerczuk, Protagoras u Sekstusa... O bogach, o którym również wspomina się w Teajtecie30, a ponadto podaje raczej fantastyczne informacje biograficzne dotyczące procesu Protagorasa, jego ucieczki i śmierci na morzu31. Z wyjątkiem innego niż w Teajtecie tytułu dzieła Protagorasa (Katabllontec, a nie >Al jeia), charakterystycznej skłonności do interpretacji poglądów Protagorasa w kontekście dyskusji sceptycznych oraz sensacyjnych wątków biograficznych, pozostałe informacje mogą być łatwo odnalezione w Teajtecie. Na podstawie powyższych przekonań warto odnieść się do argumentacji tych badaczy, którzy odwołują się do referatu Sekstusa jako do źródła pomocnego w rozstrzygnięciu spornych kwestii. Przykładem takiego rozumowania jest argumentacja H.A. Kocha, który, powołując się na referat Sekstusa, przyjmuje, że subiektywistyczna interpretacja homo-mensura (zjawisko tożsame z bytem), którą przedstawia Arystoteles w księdze G Metafizyki32, jest mniej wiarygodna, skoro interpretację obiektywistyczną (zjawisko jako oznaka niezależnego bytu) potwierdza nie tylko platoński Teajtet, ale i referat Sekstusa33. W przypadku Sekstusa tym niezależnym bytem jest, wedle H.A. Kocha, to, co Sekstus określa mianem Õlh. W świetle przedstawionej przez nas tezy, wedle której referat Sekstusa korzysta z opisu Teajteta zawartego w nieznanych nam podręcznikach sceptycznych, próby rozstrzygania czy interpretowania homo-mensura przy pomocy referatu Sekstusa mijają się z celem, nie pozwalając w żaden sposób wniknąć w intencje Protagorasa, lecz przedstawiają co najwyżej pewną interpretację twierdzeń zawartych w dialogu w kręgach sceptycznych. Powróćmy na koniec do jeszcze jednej wspomnianej na początku kwestii, mianowicie stosunku Sekstusa do sofistyki. Jak powiedzieliśmy, nie darzy on sofistyki rewerencją, chociaż duża część antydogmatycznego instrumentarium, jakim posługują się sceptycy, ma w niej swe źródło. Lekceważenie to ma wiele przyczyn, ale dużą rolę gra tu naszym zdaniem fakt, że Sekstus niewiele o Protagorasie czy o sofistyce wie. Zna sofistów tylko w takiej mierze, w jakiej przetrwali w szkicach sceptycznych, w zmodyfikowanej i dalekiej od pierwotnych intencji formie. W przeciwnym razie nie mogłoby być mowy o stawianiu Protagorasowi zarzutu dogmatyzowania w kwestii zawierania się lìgoi w materii, a zatem zarzutu odnoszącego się do przekonania, którego Protagoras nigdy nie wyraził34. 30 Por. ibid., 162d–e. 31 Również u DL IX 55. 32 DK 80 A 17 i 19. 33 H. A. Koch, Protagoras bei Platon, Aristoteles und Sextus Empiricus, „Hermes" 99 (1971), s. 280: „Man hätte nun keinen Anlass, diesem Sextus-Bericht mehr zu vertrauen als der Darstellung des Aristoteles, würde der Bericht des Skeptikers nicht durch Platons Zeugnis im 'Theaetet' bestätigt". 34 Por. PH I 218.