HUMANISTYKA I PRZYRODOZNAWSTWO 22 Olsztyn 2016 Szymon Paweł Dziczek Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Warmia and Mazury University w Olsztynie in Olsztyn KLĄTWA KARTEZJUSZA CZYLI UWAGI JAEGWONA KIMA O PRZYCZYNOWANIU MENTALNYM Descartes' Curse Jaegwon Kim's Remarks on Mental Causation S ł o w a k l u c z o w e : Kim, superweniencja, fizykalizm, redukcja, przyczynowanie mentalne. S t r e s z c z e n i e Zagadnienie przyczynowania mentalnego pozostaje niezwykle istotnym i ciekawym pro- blemem w ramach współczesnej filozofii umy- słu. Wśród rozmaitych ujęć i teorii znaczącą rolę pełnią rozważania koreańskiego filozofa Jaegwona Kima. Zyskujący na popularności nurt fizykalizmu nieredukcyjnego musi się zmierzyć z nakreślonymi przez Kima trudnościami. Ogra- niczeni zasadą przyczynowego domknięcia sfery fizycznej i groźbą przyczynowego wykluczenia sfery mentalnej, antyredukcjoniści poszukują wyjścia z tych arcytrudnych opresji. K ey wor ds : Kim, supervenience, physicalism , reduction, mental causation. Ab s t r a c t The theory of mental causation remains as a significant and interesting problem in recent philosophy of mind. Among others, Jaegwon Kim's considerations became extremely impor- tant. In recent years, non-reductive physicalism has been gaining popularity but it must face some difficulties described by the Korean phi- losopher. Limited by the principle of the causal closure of the physical world and threatened by causal exclusion of the mental, the non-reduc- tionists need to find a way out of that situation. Dylematy Kartezjusza nie dają o sobie zapomnieć. Szczególnie odczuwają to filozofowie umysłu, którzy wciąż nie mogą przezwyciężyć zasygnalizowanych przez niego trudności. Jeszcze kilka dekad temu wydawać się mogło, że proble- my, z którymi zmagał się francuski myśliciel, przeobraziły się już na tyle, że próżno dziś mówić o nich w świetle dostępnej nam wiedzy o strukturze i funk- cjonalności ludzkiego mózgu. Niewielu już bowiem jest naukowców i filozofów, którzy twierdzą, że umysł w swej istocie i działaniu jest całkowicie od niego nie120 Szymon Paweł Dziczek zależny. Filozofia umysłu również przeszła niemałą transformację. Z dziedziny niemal czysto spekulatywnej wyłoniła się wrażliwa na wyniki nauk szczegóło- wych dyscyplina1, której celem jest zgłębianie tajemnic naszej sfery mentalnej w relacji do materialnej organizacji mózgu. I właśnie istota tej relacji spędza sen z powiek wielu badaczom i okazuje się kością niezgody w filozofii. Na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat do głosu dochodziły rozmaite teo- rie, podsuwające możliwe rozwikłanie tego problemu. W drugiej połowie XX wieku bardzo silną rolę odgrywać zaczął skrajny redukcjonizm i koncepcja iden- tyczności typów2. Jednak w ostatnim czasie to umiarkowane odmiany materiali- zmu, określane również mianem fizykalizmu nieredukcyjnego lub dualizmu wła- sności, stają się najbardziej popularne. Rozstrzygnięcie to zakłada, w wielkim skrócie, że nasze stany mentalne, mimo iż bazują (superweniują) na fizycznej strukturze mózgu, nie są redukowalne do zachodzących w nim fizykalnych zja- wisk. Zgadzając się z tym stanowiskiem, odrzucamy zatem tradycyjną Kartezjańską dychotomię substancji na rzecz dychotomii własności. Co jednak niezwykle ważne, dylemat, który trapił Kartezjusza, czyli wyjaśnienie, w jaki sposób moż- liwe jest przyczynowanie mentalne, powraca ze zdwojoną siłą. W serii publika- cji koreański filozof Jaegwon Kim postuluje, że uzgodnienie nieredukcyjnego fizykalizmu z teorią mentalnego przyczynowania musi zostać okupione wielkim kosztem, a cenę za to współczesna filozofia umysłu będzie musiała kiedyś zapłacić3 . Istnieje bowiem wyraźna nieścisłość, której rozwiązanie wymaga drakoń- skich rozstrzygnięć4. W niniejszym artykule postaram się prześledzić uzasadnienie Jaegwona Kima. Będę również argumentował, w opozycji do Kima, że ominięcie tej roz- bieżności wcale nie wymaga zaakceptowania pewnej wersji redukcjonizmu bądź postkartezjańskiego dualizmu. Doprowadza to jednak niestety do sytuacji, w któ- rej teorie nurtu antyredukcyjnego (choć na pierwszy rzut oka intuicyjne i pro- ste) stają się niezwykle skomplikowane. Czym jednak jest to całe przyczynowanie mentalne? O sens tego zagadnie- nia można zapytać inaczej: Czy i jak możliwy jest wpływ naszego umysłu na zdarzenia w świecie fizycznym? Dla wielu filozofów oddziaływanie umysłu na otaczającą nas rzeczywistość jest prostym faktem, którego nie zamierzają poda- wać w wątpliwość. Za potwierdzenie powinien nam wystarczyć fenomen naszej 1 M. Miłkowski, R. Poczobut, Czym jest i jak istnieje umysł?, „Diametros" 2005, nr 3, s. 27-55. 2 Teoria identyczności rozpowszechniana była m.in. w pracach: H. Feigl, The Mental and the Physical: The Essay and a Postscript, University of Minnesota Press 1967; U.T. Place, Is Consciousness a Brain Process?, "British Journal of Psychology" 1957, nr 47; J.J. Smart, The Identity Theory o f Mind, The Stanford Encyclopedia of Philosophy 2004 3 J. Kim, Umysł w swiecie fizycznym, IFiS PAN, Warszawa 2002, s. 128. 4 J. Kim, Supervenience and Mind, Cambridge University Press 1993, s. 336-358. Klątwa Kartezjusza czyli uwagi Jaegwona Kima o przyczynowaniu mentalnym 121 kultury, rozumianej jako całość wytworów ludzkiej intencjonalności. Jeszcze prostszym przykładem jest chęć uniesienia przez nas ręki, wypicia szklanki piwa czy podrapania się po głowie, zatem pierwsza część tego pytania zdaje się być dla wielu po prostu trywialna5. Stronnicy redukcjonizmu powiedzą jednak, że wszystkie te działania mają wyłącznie przyczynę fizykalną, a stany mentalne nie mogą wchodzić w łańcuch przyczynowy6. Pogląd ten zwykło nazywać się zasa- dą przyczynowego domknięcia sfery fizycznej. Innymi słowy, każde zdarzenie fizyczne P* ma fizyczną przyczynę P, co więcej, przyczyna fizyczna P jest wy- starczająca do zaistnienia fizycznego zjawiska P*. Jeśli jednak odrzucimy skraj- nie redukcjonistyczne wyjaśnienie na rzecz fizykalizmu nieredukcyjnego, musi- my podjąć się zadania wyjaśnienia drugiego członu postawionego problemu, przedstawiając teorię konkurencyjną. W jaki sposób umysł może być przyczyną zdarzeń fizycznych?7 Monizm Davidsona Można założyć, że problem mentalnego przyczynowania powrócił do filozo- fii umysłu wraz ze sformułowaną przez Donalda Davidsona teorią monizmu ano- malnego8. Człon „anomalny" wskazuje, że nie istnieją żadne „ścisłe" prawa przy- czynowe, rządzące sferą mentalną, gdyż te zarezerwowane są jedynie dla zjawisk fizycznych, oraz nie ma żadnych ścisłych praw łączących obie sfery9. Zdaniem Kima rozstrzygnięcie to nastręcza problemów dla przyczynowania mentalnego, głównie w połączeniu z uznanym poglądem głoszącym, że „zdarzenia pozosta- jące do siebie w relacjach przyczynowych muszą podpadać pod prawo przyczy- nowe" 10 zwanym warunkiem nomologicznym. Zatem zgodnie z założeniem monizmu anomalnego, zdarzenia mentalne nie są egzemplifikacją praw przyczy- nowych, stąd nie mogą pozostawać w tej relacji. Davidson próbuje tę trudność pokonać, stosując następujący argument: Jeśli jakieś zdarzenia mentalne miały- by wchodzić w skład łańcucha przyczynowego, to muszą podpadać pod określo- ne prawa przyczynowe. Skoro jednak nie istnieją żadne ścisłe prawa psycholo- 5 Świetnym przykładem trywializowania tego problemu są żartobliwe komentarze Johna Searle'a, np. „decyduję się na podniesienie ręki do góry i ta cholerna rzecz się podnosi. Tyle mam do powiedzenia na temat epifenomenalizmu". 6 R. Poczobut, Między redukcją a emergencją. Spór o miejsce umysłu w kwiecie fizycz- nym, Wyd. UWr, Wrocław 2009, s. 271. 7 O problemach przyczynowania mentalnego pisał m.in. Robert Poczobut w: Paradoksy przyczynowokci umysłowej, „Kognitywistyka i Media w Edukacji" 2003 (7), nr 1-2, s. 196-216. 8 D. Davidson, Mental Events, (w:) Essays on Actions and Events, Oxford University Press 2001. 9 Ibidem, s. 207-225. 10 J. Kim, Umysł..., s. 43. 122 Szymon Paweł Dziczek giczne, to zjawiska mentalne muszą posiadać prawdziwe opisy fizyczne, zatem w konsekwencji same są zdarzeniami fizycznymi. Argument ten wyjaśnia, dlaczego teoria Davidsona nazwana została monizmem, nie wyjaśnia jednak, zda- niem Kima, problemu przyczynowania. Relację, którą nakreśla Kim, można zo- brazować za pomocą prostego schematu: Jeżeli pewne zdarzenie mentalne m jest przyczyną zdarzenia mentalnego e, to zarówno m musi podpadać pod pewien fizyczny rodzaj N, jak i e musi podpa- dać pod fizyczny rodzaj P, zaś N i P muszą być powiązane odpowiednim pra- wem przyczynowym. Kim argumentuje, że doprowadza to zasadniczo do przy- czynowej irrelewancji m, gdyż to własności fizyczne N bez reszty wyznaczają w tym wypadku relacje, w jakich m pozostaje. Monizm anomalny Davidsona do- prowadza więc do założenia, że nie ma żadnych zdarzeń, które posiadają wyłącz- nie własności mentalne, jednak mogą występować zdarzenia, które posiadają wyłącznie własności fizyczne. Według Kima monizm anomalny nie spełnił po- kładanych w nim nadziei. Można próbować ratować jego założenia, osłabiając na przykład warunek nomologiczny, postulując istnienie praw mniej „ścisłych" lub uciekając, jak czyni to sam Davidson, w zagadnienie superweniencji. Jednak nawet ten zabieg nie prowadzi do zadowalających rezultatów, gdyż jak twier- dzi Kim superweniencja sama w sobie jest przyczyną wielu komplikacji dla teorii przyczynowania mentalnego. Eksternalizm treści Analizując zagadnienie przyczynowania, Kim wskazuje na kolejną trudność, którą generuje syntaktycyzm nurt powstały na gruncie komputacjonizmu11. Założenie, że ludzki umysł działa obliczeniowo na wewnętrznych reprezenta- cjach, wymusza pytanie o możliwość czynnego udziału zewnętrznych własności relacyjnych w łańcuchu przyczynowym ludzkiego zachowania. Komputacyjna teoria umysłu zakłada, że w procesie obliczeniowym udział biorą jedynie syntaktyczne formuły (symbole, kształty), nie zaś semantyczna treść naszych stanów mentalnych. Kim zauważa (za Stichem), że zgodnie z tezą syntaktycyzmu, „we- wnętrzna przyczyna zachowania fizycznego w określonym czasie, musi być superwenientna względem całościowego stanu wewnętrznego istoty działającej lub organizmu"12. Jednak zdaniem Hilarego Putnama, nadanie lub przypisanie tre- 11 Więcej o kłopotach związanych z uzgodnieniem fizykalizmu nieredukcyjnego z teorią komputacyjną w: Sz.P. Dziczek, Komputacjonizm a materializm. Czy krytyka obliczeniowej teo- rii umysłu implikuje krytykę materialnej jego natury, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo", 2015, nr 21, s. 113-126. 12 S.P. Stich, Autonomous Psychology and the Belief-Desire Thesis, „The Monist" 1978, nr 61, s. 573-591. Klątwa Kartezjusza czyli uwagi Jaegwona Kima o przyczynowaniu mentalnym 123 ści ma w istocie postać zewnętrzną, relacyjną13. Nie możemy zatem przyjąć, że semantyczne własności stanów mentalnych superweniują na synchronicznych własnościach wewnętrznych. Mamy w tym miejscu do czynienia z istotnym pro- blemem, gdyż w świetle powyższych zastrzeżeń należy przyjąć, że mogą istnieć dwie istoty o identycznych całościowych stanach wewnętrznych, różniące się egzemplifikowanymi własnościami semantycznymi. Eksternalizm treści wchodzi więc w konflikt z założeniem, że wyłącznie własności wewnętrzne (nierelacyjne ) determinują zachowanie. Obliczeniowa teoria umysłu (zakładając syntaktycyzm ) prowadzi zatem do uznania własności semantycznych za irrelewantne i stawia pod znakiem zapytania możliwość mentalnego przyczynowania. Wykluczenie przyczynowe i argument z superweniencji14 Chcąc przedstawić zadowalające wyjaśnienie mental causation, należy zda- niem Jaegwona Kima zmierzyć się z jeszcze jednym dylematem, który zwykł on nazywać problemem wykluczenia. Załóżmy, że pewne zdarzenie mentalne m, zachodzące w czasie t, może być przyczyną fizycznego zdarzenia p, załóżmy również, że m podpada pod rodzaj mentalny M, a p podpada pod rodzaj fizycz- ny P. Jeżeli tak, to czyż p nie będzie posiadać fizycznej przyczyny podpadającej pod fizyczny rodzaj N pyta Kim? Zdaniem tego autora do wyboru mamy dwa rozstrzygnięcia. Z jednej strony uznanie, że m jest przyczyną zdarzeniap przy jednoczesnym pominięciup*, do- prowadza do pogwałcenia zasady przyczynowego domknięcia sfery fizycznej. Z drugiej strony przyjęcie, że p posiada fizyczną przyczynę p *, wiedzie nas do przyczynowego przedeterminowania, a w konsekwencji zakwestionowania przy- czynowej roli m15. Obie możliwości nie satysfakcjonują antyredukcjonistów, gdyż godzą w podstawowe założenia tej doktryny, więc program fizykalizmu nieredukcyjnego należy według Kima rozszerzyć o wyjaśnienie zależności po- między m a p*, to jest pomiędzy mentalną a fizyczną przyczyną tego samego zdarzenia fizycznego p 16. Jak podkreśla omawiany autor, im bardziej zagłębia- my się w zagadnienie przyczynowania mentalnego, tym wyraźniej widzimy, że tzw. minimalny fizykalizm (czyli założenie wspólne wszystkim fizykalistom, za- równo skrajnym, jak i umiarkowanym) wyznaczany jest przez superweniencję. Ta ostatnia jest zaś wynikiem realizacjonizmu fizykalnego, który postuluje, że to fizycznie realizowane własności stanowią bazę dla naszych własności mental- 13 J. Kim, Umysł..., s. 47. 14 J. Kim, Supervenience, or Something Near Enough, Princeton University Press 2005, s. 32-69. 15 J. Kim, Umysł..., s. 48. 16 Ibidem, s. 49. 124 Szymon Paweł Dziczek nych. Kim formułuje argument, dzięki któremu można wykazać, że na gruncie fizykalizmu (akceptując superweniencję), przyczynowanie mentalne jest niezro- zumiałe. Postaram się teraz pokrótce przybliżyć jego schemat: 1. Superweniencja umysłu i ciała zachodzi albo nie zachodzi. 2. Jeśli superweniencja umysłu i ciała nie zachodzi, to nie istnieje żaden oczywisty sposób zrozumienia możliwości przyczynowania mentalnego. 3. Załóżmy, że egzemplifikacja własności mentalnej M jest przyczyną egzemplifikacji innej własności mentalnej M*. 4. M* posiada fizyczną bazę superweniencji P*. 5. M* jest egzemplifikowane: (a) ponieważ, ex hypothesi, M jest przyczyną egzemplifikacji M*; (b) ponieważ P*, fizyczna baza superweniencji M*, jest w tym przypadku egzemplifikowana. 6. M stanowi przyczynę M* na mocy tego, że jest przyczyną P*. W ten spo- sób egzemplifikacja M jest przyczyną egzemplifikacji M*. 7. M samo ma fizyczną bazę superweniencji P. 8. P spowodowało P* oraz M superweniuje na P i M* superweniuje na P*. A zatem: 9. Relacje przyczynowe między M i M* oraz M i P* są tylko pozorne, po- wstające na bazie rzeczywistego procesu przyczynowego zachodzącego między własnościami P i P *. Konkludując: 10. Jeżeli superweniencja umysłu i ciała nie zachodzi, to przyczynowanie mentalne jest niezrozumiałe; jeżeli superweniencja umysłu i ciała zachodzi, to przyczynowanie mentalne jest niezrozumiałe; zatem przyczynowanie mentalne jest niezrozumiałe. Konstrukcja argumentu z superweniencji wymaga jednak pewnego wyjaśnie- nia. Przyjrzyjmy się zatem warunkowi 217. Zdaniem Kima, do przyjęcia tej tezy zobowiązuje fizykalistów zasada przyczynowego domknięcia sfery fizycznej. Dualizm kartezjański stanowi zaś przykład radykalnego jej pogwałcenia. Rozsze- rzenie łańcucha przyczynowego świata fizycznego o przyczyny niefizyczne pod- kopałoby fundamenty współczesnej nauki, niwecząc nasze aspiracje do przedsta- wiania teorii zdarzeń i zjawisk fizycznych w czysto fizykalnych kategoriach. 17 Warunek ten przyjmowany jest również m.in. przez Jerry'ego Fodora, Psychosemantics: The Problem o f Meaning in the Philosophy o f Mind (Explorations in Cognitive Science), Brad- ford Book 1989. Klątwa Kartezjusza czyli uwagi Jaegwona Kima o przyczynowaniu mentalnym 125 Nasza wiedza nawet o gruntownie przebadanych już fragmentach świata fizycz- nego byłaby w świetle tego założenia co najmniej niepełna. Żaden fizykalista nie może się na to przecież zgodzić. Odrzucając kartezjańską substancjalną dycho- tomię ciała i umysłu, fizykaliści odmawiają sferze mentalnej ontologicznej nie- zawisłości. W ujęciu tym nasze treści mentalne każdorazowo superweniują na fizycznej podbudowie. Umysł nie jest już niezależny, oderwany od ciała, lecz ukonstytuowany właśnie przez tę fizyczną bazę. Fizykalistów różni m.in. akcep- towanie bądź odrzucanie tezy o redukowalności treści mentalnych bezpośrednio do tych bazowych własności fizycznych. Kim rozpatruje przypadek przyczynowania mentalno-m entalnego, co tłum aczy powstanie pewnych kom plikacji w punkcie 5, 6 i 7. Zakładając, że każda własność mentalna posiada fizyczną bazę wystarczającą do zaistnienia stanu mentalnego, musimy przyjąć, że jedy- nym sposobem, w jaki M może być przyczyną M*, to gdy M byłoby przyczyną P*, które to jest fizyczną bazą dla M*. Kim przekonuje, że nasz przypadek przyczynowania mentalno-mentalnego prowadzi w rzeczywistości do przyczynowania mentalno-fizycznego, gdyż w punkcie 7 stwierdziliśmy, że M , które ma być przyczyną dla P*, samo posiada fizyczną przyczynę P. W konsekwencji wypadałoby uznać, że M i P są przyczynami P*. Jednak zgodnie z zasadą przyczynowego domknięcia sfery fizycznej, P jest zarówno konieczną, jak i wystarczającą przyczyną dla zaistnienia P*. Ta wielość przyczyn, z którą mamy do czynienia, wzbudza podejrzenie co do relewancji M w łańcu- chu przyczynowym. Wydaje się, że stajemy zatem w obliczu nieuchronnego wniosku, który Kim przedstawia w punktach 9 i 10. Redukcja funkcjonalna Aby rozwikłać wciąż narastające problemy, Jaegwon Kim proponuje tzw. funkcjonalny model redukcji. Jego zdaniem własności M i P współwystępują, gdyż w rzeczywistości są jedną i tą samą własnością18. Proces redukcji do wła- 18 J. Kim, Umysł..., s. 108. 126 Szymon Paweł Dziczek sności bazowych przeprowadza się w tym ujęciu po uprzednim przygotowaniu M poprzez jej relacjonalną rekonstrukcję, tak by uczynić z niej własność rela- cjonalną/ zewnetrzną. M staje się własnością drugiego rzędu, zdefiniowaną przez przyczynową jej charakterystykę H, która opisuje typowe przyczyny i skutki: „W ten sposób M staje się własnością posiadania własności o takich to a takich potencjałach przyczynowych natomiast P okazuje się dokładnie tą własnością, która spełnia ową przyczynową charakterystykę, co z kolei daje podstawę do identyfikacji M z P M jest własnością posiadania pewnej własności, która speł- nia charakterystykę H, zaś P jest tą własnością, która spełnia H. Jednak ogólnie: własność posiadania własności Q = własność Q, z czego wynika, że M jest P "19. Dodać należy, iż Kim opowiada się za „rozsianą" koncepcją własności, któ- ra zakłada, że różne własności muszą odzwierciedlać różnice pod względem mocy przyczynowych. Co więcej, twierdzi, że o większości problemów współ- czesnej filozofii umysłu nie moglibyśmy rozmawiać na gruncie koncepcji „tole- rancyjnej", dopuszczającej, by predykaty drugiego rzędu reprezentowały własno- ści różne od ich realizatorów pierwszego rzędu. Poziomy organizacji Uznając argument Kima za uzasadniony i akceptując podstawowe fizykalistyczne założenia, mamy zatem dwa możliwe wyjścia: przyjąć pewną formę re- dukcjonizmu, porzucając nieredukcyjne elementy naszych teorii, lub podążyć w kierunku dobrze znanego dualizmu, pogwałcając zasadę przyczynowego do- mknięcia sfery fizycznej. Wbrew Kimowi można jednak argumentować, że za fizykalizmem nieredukcyjnym przemawiają silne i wystarczające racje, w świe- tle których tak radykalne kroki nie wydają się konieczne. Wszak niespójność mechaniki kwantowej z teorią względności nie doprowadziła do upadku progra- mu współczesnej fizyki. Wręcz przeciwnie, sytuacja ta intensyfikuje prowadzo- ne badania, generując niespotykany dotąd pęd w kierunku potencjalnych rozwią- zań tego problemu. W artykule Against Reductive Phisicalism: Causation without Reduction Lyn- ne Rudder Baker, w opozycji do Jaegwona Kima, argumentuje, że istnieje moż- liwość przedstawienia znacznie słabszej wersji fizykalizmu, którą notabene prze- staje tak nazywać na rzecz materializmu nieredukcyjnego, gdyż jej zdaniem fizykaliści popadają dziś w zbytnią skrajność, odmawiając wszystkim teoriom niechętnym redukcjonizmowi miana fizykalizmu20. Baker uważa, że w otaczają- 19 Ibidem, s. 108-109. 20 L.R. Baker, Against Reductiv Physicalism: causation without reduction, [online] <http:// people.umass.edu/lrb/files/bak06agaM.pdf>, s. 1. Klątwa Kartezjusza czyli uwagi Jaegwona Kima o przyczynowaniu mentalnym 127 cej nas rzeczywistości można wyodrębnić wiele poziomów ontologicznych, nie tylko jak zakłada Kim poziomów opisu. Zatem różne przedmioty materialne znajdują się na różnych poziomach ontologicznych. Co więcej, międzypoziomowa przyczynowość nie jest niczym niezwykłym. Kobieta może wpłynąć na sa- mopoczucie swych przyjaciół na poziomie relacji międzyludzkich, jak też prze- organizować cząsteczki w powietrzu, skacząc do basenu, oddziałując na niższym poziomie. Kim definiuje poziomy mereologicznie, zatem zdaniem Baker wszystkie poziomy opisu sprowadzają się u niego do poziomu mikrofizycznego21 . Autorka ta przekonuje, że możliwe jest rozróżnienie ontologiczne pozio- mów dla przedmiotów, obiektów materialnych. Góry są na innym poziomie niż karta kredytowa i paszport, atomy na jeszcze innym. Przedmioty mają swój ba- zowy rodzaj wyznaczający jego poziom i nadający mu moc przyczynową, która nie pojawia się na poziomie niższym. Nietrudno zauważyć, że intencją Baker jest odrzucenie koncepcji, iż każdy przedmiot materialny można opisać w kategorii zbioru czy chmury atomów. Drugi zarzut dotyczy zbyt silnej wersji zasady reali- zacji, którą można odnaleźć u Kima. Zasada ta, jest jej zdaniem tak radykalna, że przysparza kłopotów nawet wyjaśnieniu przyczynowości niementalnej. Baker proponuje w tym miejscu słabszą jej wersję, wedle której własności wyższego rzędu bazują na własnościach rzędu niższego, jednak są do nich niesprowadzalne , np. wystawienie ręki za okno samochodu nie jest wystarczającym warunkiem do uznania tego za sygnał skrętu w lewo22. Ustanowienie jednej własności przez drugą zależy w znacznej mierze od okoliczności: w jednej sytuacji podniesienie ręki oznacza oddanie głosu, w innej prośbę o jego udzielenie. Zatem dana wła- sność może mieć wiele własności bazowych, które nie będą wykazywały fizycz- nego podobieństwa. Co więcej, moc przyczynowa własności wyższego rzędu nie może być zredukowana do mocy przyczynowej własności bazowej. Konsekwen- cje oddania głosu przez podniesienie ręki daleko przewyższają efekt samego jej uniesienia. Przedeterminowanie Ciekawej odpowiedzi na podnoszony przez Kima problem wykluczenia własności mentalnych dostarcza przyczynowy kompatybilizm (Karen Bennett23, Terry Horgan24). W ujęciu tym treści mentalne i fizyczne nie konkurują między sobą o uczestnictwo w łańcuchu przyczynowym, gdyż zarówno jedne, jak i dru- 21 Ibidem, s. 10, 22 Ibidem, s. 11. 23 K. Bennett, Mental Causation, "Philosophy Compass" 2007, nr 2, s. 316-337. 24 T. Horgan, Causal Compatibilism and the Exclusion Problem, "Theoria" 2001, nr 16, s. 95-116. 128 Szymon Paweł Dziczek gie pozostają przyczynowo relewantne. Zdaniem zwolenników tej teorii nie gro- zi nam problem przyczynowego przedeterminowania, który doprowadził Kima do sformułowania argumentu z wykluczenia. Kompatybilizm odwołuje się do dwóch terminów przyczynowania, tj. wystarczalności (lub dostateczności) i wywoływa- nia zmian. Innymi słowy, by uniknąć problemu wykluczenia treści mentalnych kompatybilizm wskazuje na dwie przyczyny wystarczające, lecz tylko jedną po- wodującą zmianę. Przedeterminowanie zakłada bowiem dwie dostateczne przy- czyny i dwie powodujące zmianę. W artykule Ephiphenomenalism the Do S and the Don 'ts Larry Shapiro i Elliott Sober przedstawiają niezwykle interesujący empiryczny argument prze- ciwko tezom Jaegwona Kima. W największym skrócie można przedstawić go następująco: Załóżmy, że pewien człowiek urodził się z genotypem G oraz po- siada pewien fenotyp P. W ciągu swojego życia wykształcił on fenotyp S (zu- pełnie rozłączny z P), który jest wynikiem oddziaływań środowiskowych. Jego potomek odziedziczy jednak fenotyp P. Analogicznie, jeżeli pewien mężczyzna urodził się z cherlawą budową ciała, ale w trakcie swego życia wypracował mu- skulaturę, to jego potomek nie odziedziczy tej silnej budowy. Fenotypy odgry- wają znikomą rolę w dziedziczeniu cech genetycznych. Jednak działanie innego genotypu H na genotyp G spowoduje zmiany zarówno w genotypie, jak i feno- typie potomków. Aczkolwiek obserwujemy fenotypowe podobieństwo pomiędzy rodzicami a ich potomkami25. Shapiro i Sober powołują się na model Augusta Weismanna, niemieckiego biologa i genetyka, by zobrazować popularny błąd, który popełniają redukcjoniści. Można powiedzieć, że Weismann uznał fenoty- py za „epifenomenalne" wobec procesu dziedziczenia genów (choć nie użył oczywiście tego sformułowania), nie twierdził jednak, że są one przyczynowo irrelewantne i nie powodują żadnego efektu. Zdaniem Shapiro i Sobera, jest to teza znacznie słabsza i ich zdaniem tak powinno zostać sformułowane stanowi- sko epifenomenalne. Analizując eksperymenty Weismanna, wspomniani autorzy dostrzegli różni- cę między przyczynowością a mereologiczną relacją superweniencji. Weismann manipulował fenotypem badanych myszy bez ingerencji w ich genotyp. Nie ma- nipulował jednak fenotypem względem mikrosubwenientnej bazy tego fenotypu. Różnica polega na tym, że przyczynowość jest relacją diachroniczną w przeci- wieństwie do mereologicznej superweniencji, która ma charakter synchroniczny. Jest relacją makro własności w czasie t do własności mikro w czasie t. Docho- dzi tu ponownie argument z wielorakiej realizacji. Eksperyment Weismanna do- wodzi według Shapiro i Sobera że śledzenie, czy X powoduje Y, wymaga zro- zumienia, czy manipulowanie X, utrzymując w spoczynku jakąkolwiek wspólną 25 L. Shapiro, E. Sober, Epiphenomenalism the Do S and the Don 'ts, (w:) Studies in Cau- sality: Historical and Contemporary, University of Pittsburgh Press 2007, s. 235-264. Klątwa Kartezjusza czyli uwagi Jaegwona Kima o przyczynowaniu mentalnym 129 przyczynę X i Y, będzie związane ze zmianą w Y. Nie jest zaś istotne (ani spójne) pytanie, co się wydarzy, gdy ktoś będzie manipulował X, utrzymując w spoczynku mikrosubwenientną bazę X26. Możliwe jest zatem uzasadnienie przyczynowania mentalnego bez odniesienia się do mereologicznej relacji superweniencji, odrzu- cając punkt 2 sformułowanego przez Kima argumentu. Podsumowanie Specyfikę problemu przyczynowania mentalnego i naszych wątpliwości co do relewancji treści mentalnych w łańcuchu przyczynowym świata fizycznego moż- na przybliżyć za pomocą pewnej informatycznej metafory. Przyjrzyjmy się rela- cji zachodzącej pomiędzy software a hardware, czyli pomiędzy oprogramowa- niem a sprzętem, z którego zbudowany jest komputer. Rolę fizycznych własności pełni tu hardware, treści psychicznych software. Jeśli przyjmiemy, że oprogra- mowanie superweniuje na własnościach fizycznych, relacji tej można przypisać przynajmniej dwie bardzo interesujące cechy: 1. Hardware może realizować różne operacje w zależności od rodzaju zaim- plementowanego oprogramowania rzecz jasna nie jesteśmy w stanie „zainsta- lować" alternatywnej wersji umysłu w mózgu, ale idea wykonywania rozmaitych funkcji pozostaje najistotniejsza. 2. Oprogramowanie może sterować komponentami fizycznymi maszyny. Co więcej, oprogramowanie może doprowadzić do permanentnych zmian w fizycznej organizacji komputera (np. przetaktowując zegar podzespołów, do- prowadzając do ich przegrzania i uszkodzenia). Zatem superwenientne względem sprzętowych (fizycznych) układów programy mogą na nie oddziaływać. Jeśli tak, to zapytać musimy o ontologiczny status tego oprogramowania. Program można przecież uznać za obiekt abstrakcyjny, matematyczny, choć realizowany na fi- zycznym sprzęcie27. Z drugiej strony, programy posiadają bardzo konkretne fizycz- ne manifestacje i muszą realizować swe procesy w oparciu o określone prawa, aby uzyskać oczekiwane i powtarzalne rezultaty. Niewiele osób wątpi w przyczyno- wą moc software, jednocześnie odmawiając ludzkim treściom mentalnym wpły- wu na świat fizyczny. Podobieństwo tych relacji nie jest zatem pozorne. Problem wciąż pozostaje otwarty. Argument Jaegwona Kima poddający w wątpliwość sens przyczynowania mentalnego jest w istocie zręcznie zastawianą pułapką na nieostrożnych adeptów filozofii umysłu. Nie jest to jednak ani argument wystar- 26 Ibidem. 27 Więcej o filozoficznych kłopotach określenia ontologicznego statusu programów kompu- terowych znaleźć można w: Stanford Encyclopedia o f Philosophy, [online] <http://plato.stanford .edu/entries/computer-science/#OntPro>. 130 Szymon Paweł Dziczek czający, ani rozstrzygający, który zmusza nas do zarzucenia poszukiwań teorii mentalnego przyczynowania. Literatura Baker L.R., Against Reductiv Physicalism: Causation without Reduction, wystąpienie na kon- ferencji "Gesellschaft fur Analytische Philosophie", Berlin, wrzesień 2006. Bennett K., Mental Causation, "Philosophy Compass" 2007, nr 2, s. 316-337. Davidson D., Mental Events, (w:) Essays on Actions and Events, Oxford Univerity Press 2001. Dziczek S.P., Komputacjonizm a materializm. Czy krytyka obliczeniowej teorii umysłu impli- kuje krytykę materialnej jego natury, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo" 2015, nr 21. Feigl H., The Mental and the Physical: The Essay and a Postscript, University of Minnesota Press 1967. Fodor J., Psychosemantics: The Problem o f Meaning in the Philosophy o f Mind (Explorations in Cognitive Science), Bradford Book 1989. Horgan T., Causal Compatibilism and the Exclusion Problem, "Theoria" 2001, nr 16, s. 95-116. Kim J., Supervenience, or Something Near Enough, Princeton University Press 2005. Kim J., Supervenience and Mind, Cambridge University Press 1993. Kim J., Umysł w kwiecie fizycznym, IFiS PAN, Warszawa 2002. Miłkowski M., Poczobut R., Czym jest i jak istnieje umysł?, „Diametros" 2005, nr 3, s. 27-55. Place U.T., Is Consciousness a Brain Process?, "British Journal of Psychology" 1957, nr 47. Poczobut R., Między redukcja a emergencja. Spór o miejsce umysłu w kwiecie fizycznym, Wyd. UWr, Wrocław 2009. Poczobut R., Paradoksy przyczynowokci umysłowej, „Kognitywistyka i Media w Edukacji" 2003 (7), nr 1-2, s. 196-216. Shapiro L., Sober E., Epiphenomenalism the Do ''s and the Don 'ts, (w:) Studies in Causali- ty: Historical and Contemporary, University of Pittsburgh Press 2007, s. 235-264. Smart J.J., The Identity Theory o f Mind, The Stanford Encyclopedia of Philosophy 2004. Stich S.P., Autonomous Psychology and the Belief-Desire Thesis, „The Monist" 1978, nr 61. Strony internetowe: http://people.umass.edu/lrb/files/bak06agaM.pdf http://plato.stanford.edu/entries/computer-science/#OntPro