TOMASZ ZURADZKI (Krakow) KWARTALNIK FILOZOFICZNY T. XXXVI11, Z. 4, 2010 PL ISSN 1230-4050 FIKCJA MORALNOSCI, CZYLI PROBLEM MOTYWACJI W ETYCE DAVIDA HUME'A Filozofia moralnosci Davida Hume'a cz~sto przywolywana bywa we wsp6lczesnych debatach z zakresu metaetyki i filozofii dzialania. Powszechne jest odwolywanie si~ do czegos, co okresla si~ dzis mianem ,hume'owskiej teorii motywacji" w dyskusjach na temat internalizmu motywacyjnego w metaetyce oraz problemu normatywnosci os'l_d6w moralnych. ,Hume'owska teoria motywacji" glosi, ze istniej'l_ zasadniczo dwa rodzaje stan6w psychicznych: przekonania i pragnienia. Te pierwsze reprezentuj<t swiat, te drugie m6wi<t 0 tym, jaki swiat powinien bye i nie poddaj'l_ si~ przynajmniej na pierwszy rzut oka racjonalnej krytyce 1• Z kolei, wedle motywacyjnego internalizmu, wzgl~dy natury moralnej z koniecznosci Wi'l_Z'l_ si~ z posiadaniem przez podmiot dzialaj'l_cy motywacji do dzialania (choe nie musi bye to motywacja przewazaj'l_ca) i fakt ten da si~ ustalie na mocy dociekan natury filozoficznej2. Tak rozumiana 1 Patrz: M. Smith, The Moral Problem, Oxford 1995, skr6towe przedstawienie gl6wnej mysli tej ksi11_.Zki moznaznalezc w: M. Smith, Realizm, dum. J. G6rnicka [w:] Przewodnik po etyce , red. P. Singer, Warszawa 2002, s. 447-457. 2 lnternalizm motywacyjny nalezy odr6znic od innych stanowisk metaetycznych tak.ze okre5lanych mianem internalizmu a opisuj1tcych zwill_Zek pomi~tdzy przekonaniami moralnymi, normatywnymi faktami moralnymi, obowill_Zkami moralnymi, wartosciami mora1nymi, a posiadaniem racji do dzialania, b1tdi byciem motywowanym do odpowiedniego dzialania. W Iiteraturze przedmiotu nie istnieje jedna powszechnie przyj~tta klasyfikacja stanowisk okreslanych jako , metaetyczny internalizm" b1tdi , eksternalizm". Najnowsze i najbardziej wyczerpuj1tce klasyfikacje mozna znalezc w ksi1!_.Zce R. Shafer-Landaua, Moral Realism. A Defence, Oxford 2003, s. 142-145 i artyku1e D. Parfita, Reasons and Motivation, , Proceedings of the Aristotelian So- -87sztucc6w na stole podczas przyj~cia 5 oczywiscie przy zalozeniu, ze to, na co akurat marny ochot~, jest post~powaniern zgodnyrn z regularni etykiety. Wielu wsp6lczesnych filozof6w kwestionuje jednak zasadnosc uznawania Hurne'a zar6wno za nonkognitywist~, jak i rnotywacyjnego intemalist~. Mi~dzy kornentatorarni istnieja,_ jednak fundarnentalne r6znice dotycza,_ce tego, do kt6rego ze wsp6lczesnych stanowisk rnetaetycznych da si~ najtrafniej przypisac Hurne'a. Stephen Darwall, autor kilku prac na ternat internalizrnu oraz autor ksia,_zki o brytyjskich rnoralistach z XVII i XVIII w., w przeciwienstwie do Foot traktuje Hurne ' a jako kognitywist~ i jednoczesnie motywacyjnego internalist~ przynajrnniej jesli chodzi o stanowisko Hurne'a na ternat kategorii sprawiedliwosci. W artykule Motive and Obligation in Humes Ethics Darwall pisze, ze w teorii Hurne'a w odniesieniu do sprawiedliwosci Uak i innych cn6t sztucznych) ,podrniot reguluje swoje post~powanie poprzez reguly, kt6re uznaje on za autorytatywne~' 6 • Darwall pisze tez, ze sprawiedliwe osoby traktuja,_ reguly sprawiedliwosci jako ,daja,_ce same w sobie racj~ do dzialania, a nawet rozstrzygaja,_ca,_ racj~, by nie zagarniac czyjejs wlasnosci, dotrzyrnywac obietnic itd." 7 Wedle tej interpretacji Hume rnialby twierdzic, ze podrniot rnoralny, uznaja,_c pewne reguly (przynajrnniej te dotycza,_ce zobowia,_zail. sztucznych, takich jak sprawiedliwosc), nabywa jednoczesnie rnotywacj~ do dzialania zgodnego z tyrni regularni, a takZe rna uzasadniaja,_ca,_ racj~ do takiego post~powania 8• Zupelnie odwrotnie stanowisko Hurne'a przedstawia Charlotte Brown w cz~sto cytowanym artykule Is Hume an Internalist? 9 Po- ; Najbardziej znanyrn tekstern, w kt6ryrn Foot przedstawia takie stanowisko jest lvlorality as a System of Hypothetical Imperatives, przedr. w: Virtues and Vices, s. 157173 (pierwotnie w ,Philosophical Review" 1972, t. 81, nr 3). W swojej ksi¥ce Natural Goodness (Oxford 2001) Foot odnosi si~ krytycznie do swych wczesniejszych poglq_d6w, patrz np. s. I 0. 6 S. Darwall, Motive and Obligation in Humes Ethics, , Noiis" 1993, t. 27, nr 4, s. 417. Taka interpretacja prowadzilaby do wniosku, ze Hurne to prekursor rnysli Kanta. 7 Tamze, s. 422. 8 Za kognitywist~ i rnotywacyjnego internalist~, choc z nieco innych wzgl(\:d6w, uznaje Hume'a takZe R. Cohon w artykule Is Hume a Noncognitivist in Motivational Argument?, ,Philosophical Studies" 1996, t. 83, nr 2/3, s. 251-266 czy E. Radcliffe w tekscie Moral internal ism and moral cognitivism in Humes metaethics, ,Synthese" 2006, t. 152, s. 353-370. 9 , Journal ofthe History ofPhilosophy" , 1988, t. 26, nr I, s. 69-87. -87sztucc6w na stole podczas przyj~cia 5 oczywiscie przy zalozeniu, ze to, na co akurat marny ochot~, jest post~powaniern zgodnyrn z regularni etykiety. Wielu wsp6lczesnych filozof6w kwestionuje jednak zasadnosc uznawania Hurne'a zar6wno za nonkognitywist~, jak i rnotywacyjnego intemalist~. Mi~dzy kornentatorarni istnieja,_ jednak fundarnentalne r6znice dotycza,_ce tego, do kt6rego ze wsp6lczesnych stanowisk rnetaetycznych da si~ najtrafniej przypisac Hurne'a. Stephen Darwall, autor kilku prac na ternat internalizrnu oraz autor ksia,_zki o brytyjskich rnoralistach z XVII i XVIII w., w przeciwienstwie do Foot traktuje Hurne ' a jako kognitywist~ i jednoczesnie motywacyjnego internalist~ przynajrnniej jesli chodzi o stanowisko Hurne'a na ternat kategorii sprawiedliwosci. W artykule Motive and Obligation in Humes Ethics Darwall pisze, ze w teorii Hurne'a w odniesieniu do sprawiedliwosci Uak i innych cn6t sztucznych) ,podrniot reguluje swoje post~powanie poprzez reguly, kt6re uznaje on za autorytatywne~' 6 • Darwall pisze tez, ze sprawiedliwe osoby traktuja,_ reguly sprawiedliwosci jako ,daja,_ce same w sobie racj~ do dzialania, a nawet rozstrzygaja,_ca,_ racj~, by nie zagarniac czyjejs wlasnosci, dotrzyrnywac obietnic itd." 7 Wedle tej interpretacji Hume rnialby twierdzic, ze podrniot rnoralny, uznaja,_c pewne reguly (przynajrnniej te dotycza,_ce zobowia,_zail. sztucznych, takich jak sprawiedliwosc), nabywa jednoczesnie rnotywacj~ do dzialania zgodnego z tyrni regularni, a takZe rna uzasadniaja,_ca,_ racj~ do takiego post~powania 8• Zupelnie odwrotnie stanowisko Hurne'a przedstawia Charlotte Brown w cz~sto cytowanym artykule Is Hume an Internalist? 9 Po- ; Najbardziej znanyrn tekstern, w kt6ryrn Foot przedstawia takie stanowisko jest lvlorality as a System of Hypothetical Imperatives, przedr. w: Virtues and Vices, s. 157173 (pierwotnie w ,Philosophical Review" 1972, t. 81, nr 3). W swojej ksi¥ce Natural Goodness (Oxford 2001) Foot odnosi si~ krytycznie do swych wczesniejszych poglq_d6w, patrz np. s. I 0. 6 S. Darwall, Motive and Obligation in Humes Ethics, , Noiis" 1993, t. 27, nr 4, s. 417. Taka interpretacja prowadzilaby do wniosku, ze Hurne to prekursor rnysli Kanta. 7 Tamze, s. 422. 8 Za kognitywist~ i rnotywacyjnego internalist~, choc z nieco innych wzgl(\:d6w, uznaje Hume'a takZe R. Cohon w artykule Is Hume a Noncognitivist in Motivational Argument?, ,Philosophical Studies" 1996, t. 83, nr 2/3, s. 251-266 czy E. Radcliffe w tekscie Moral internal ism and moral cognitivism in Humes metaethics, ,Synthese" 2006, t. 152, s. 353-370. 9 , Journal ofthe History ofPhilosophy" , 1988, t. 26, nr I, s. 69-87. -89kategorycznych, lecz obejmuje tak:Ze hipotetyczne 13 • Kant pisze wszak, ze ,wszystkie imperatywy [a wi~c tak:Ze hipotetyczneTZ] wyrazaj~ powinnosc i wskazuj~ przez to na stosunek obiektywnego prawa rozumu do woli" 14• Spory wsr6d komentator6w dotycz~ce tego, w jaki spos6b imperatywy motywuj~czy rozum nakazuje woli bezposrednio (do takiego wniosku sklania lektura Uzasadnienia i przytoczony wyzej cytat z Krytyki praktycznego rozumu), czy tez poprzez wzbudzanie stosownego pragnienia, nie maj'l_ dla naszych rozwazan wi~kszego znaczenia 15• I w jednej, i w drugiej interpretacji to rozum jest ostateczñ przyczyñ istnienia motywacji do dzialania. Pewne jest bowiem i co do tego nie rna spor6w wsr6d komentator6w, ze stanowisko Kanta jesli mielibysmy do niego zastosowac wsp6lczesn'l_ terminologi~ metaetycznctjest rodzajem motywacyjnego intemalizmu w wersji kognitywnej: wzgl~dy moraine s~ ustalane rozumowo, da si~ je przedstawic jako maj~ce wartosc prawdziwosci~ s~dy logiczne, ana dodatek maj~ one zdolnosc motywowania do dzialania {czy to bezposrednio, czy to za pomoc<\, wzbudzania przez rozum pewnych uczuc) 16• W przeciwienstwie do stanowiska Kanta klasyczny utylitaryzm Johna Stuarta Milla moze bye zaliczony do motywacyjnego ekstemalizmu. Wzgl~dy morainepodobnie jak u Kantaset wedle tej koncepcji normatywnie autorytatywne, ale nie przeklada si~ to na ich wplyw na motywacj~ podmiotu do dzialania, kt6ra musi pochodzic sk~diñd. Mill pisze w Utylitaryzmie: Zaden system etyczny jednak nie z~:tda od nas, by jednym motywem naszego post«powania mialo bye poczucie obowi~:tzku. Wr«cz przeciwnie, dziewi«edziesi~:tt 13 To spostrzezenie pochodzi od J. Hampton, Does Hume Have an Instrumental Conception of Practical Reason?, dz. cyt. 14 I. Kant, Uzasadnienie, dz. cyt., s. 413 . 15 Tak mozna by uznae na podstawie niekt6rych fragment6w rozdzialu trzeciego Krytyki praktycznego rozumu, w kt6rym Kant pisze m.in., ze , prawo moraine [ ... ]jest tez subiektywnym motywem deterrninuj~:tcym, tj. pobudk~:t tego post«powania, ponieWaZ wywiera wplyw na zmyslowose podmiotu i powoduje uczucie, kt6re ulatwia prawu wywieranie wplywu na wol«" I. Kant, Krytyka praktycznego rozumu, wyd. cyt. , I, I, 3, s. 125. 16 W. K. Frankena w tekscie Obligation and Motivation in Recent Moral Philoso- * phy [w:] Essays in Moral Philosophy, red. A. L. Melden, Seattle 1958, s. 40-81) uznal co prawda stanowisko Kanta za ekstemalistyczne, ale Frankena nie odnosil si« do tego, co wsp6lczesnie w metaetyce okresla si« jako motywacyjny internalizm lub ekstemalizm, lecz do problemu internalizmu i eksternalizmu racji do dzialaniaa ten problem dotyczy tego, czy wszystkie racje do dzialania (w tym racje moraine) musz~:t bye jakos powi~:tZane z naszym stanem motywacyjnym. -89kategorycznych, lecz obejmuje tak:Ze hipotetyczne 13 • Kant pisze wszak, ze ,wszystkie imperatywy [a wi~c tak:Ze hipotetyczneTZ] wyrazaj~ powinnosc i wskazuj~ przez to na stosunek obiektywnego prawa rozumu do woli" 14• Spory wsr6d komentator6w dotycz~ce tego, w jaki spos6b imperatywy motywuj~czy rozum nakazuje woli bezposrednio (do takiego wniosku sklania lektura Uzasadnienia i przytoczony wyzej cytat z Krytyki praktycznego rozumu), czy tez poprzez wzbudzanie stosownego pragnienia, nie maj'l_ dla naszych rozwazan wi~kszego znaczenia 15• I w jednej, i w drugiej interpretacji to rozum jest ostateczñ przyczyñ istnienia motywacji do dzialania. Pewne jest bowiem i co do tego nie rna spor6w wsr6d komentator6w, ze stanowisko Kanta jesli mielibysmy do niego zastosowac wsp6lczesn'l_ terminologi~ metaetycznctjest rodzajem motywacyjnego intemalizmu w wersji kognitywnej: wzgl~dy moraine s~ ustalane rozumowo, da si~ je przedstawic jako maj~ce wartosc prawdziwosci~ s~dy logiczne, ana dodatek maj~ one zdolnosc motywowania do dzialania {czy to bezposrednio, czy to za pomoc<\, wzbudzania przez rozum pewnych uczuc) 16• W przeciwienstwie do stanowiska Kanta klasyczny utylitaryzm Johna Stuarta Milla moze bye zaliczony do motywacyjnego ekstemalizmu. Wzgl~dy morainepodobnie jak u Kantaset wedle tej koncepcji normatywnie autorytatywne, ale nie przeklada si~ to na ich wplyw na motywacj~ podmiotu do dzialania, kt6ra musi pochodzic sk~diñd. Mill pisze w Utylitaryzmie: Zaden system etyczny jednak nie z~:tda od nas, by jednym motywem naszego post«powania mialo bye poczucie obowi~:tzku. Wr«cz przeciwnie, dziewi«edziesi~:tt 13 To spostrzezenie pochodzi od J. Hampton, Does Hume Have an Instrumental Conception of Practical Reason?, dz. cyt. 14 I. Kant, Uzasadnienie, dz. cyt., s. 413 . 15 Tak mozna by uznae na podstawie niekt6rych fragment6w rozdzialu trzeciego Krytyki praktycznego rozumu, w kt6rym Kant pisze m.in., ze , prawo moraine [ ... ]jest tez subiektywnym motywem deterrninuj~:tcym, tj. pobudk~:t tego post«powania, ponieWaZ wywiera wplyw na zmyslowose podmiotu i powoduje uczucie, kt6re ulatwia prawu wywieranie wplywu na wol«" I. Kant, Krytyka praktycznego rozumu, wyd. cyt. , I, I, 3, s. 125. 16 W. K. Frankena w tekscie Obligation and Motivation in Recent Moral Philoso- * phy [w:] Essays in Moral Philosophy, red. A. L. Melden, Seattle 1958, s. 40-81) uznal co prawda stanowisko Kanta za ekstemalistyczne, ale Frankena nie odnosil si« do tego, co wsp6lczesnie w metaetyce okresla si« jako motywacyjny internalizm lub ekstemalizm, lecz do problemu internalizmu i eksternalizmu racji do dzialaniaa ten problem dotyczy tego, czy wszystkie racje do dzialania (w tym racje moraine) musz~:t bye jakos powi~:tZane z naszym stanem motywacyjnym. -91podobnie jak prawd~, rozpoznaje si~ wyl1tcznie za pomoc1t idei, przez ich zestawienie i por6wnanie" (T., III, I, I, s. 532-533). Dobrze widoczne jest to we fragmencie, w kt6rym, rozwazaj1tc przyklad morderstwa, Hume uznaje, ze moralnosc nie polega najakims ,stanie faktycznym, kt6ry by mozna bylo ustalic rozumem [ .. .]. Tak wi~c, gdy orzekacie, ze jakies dzialanie czy jakis charakter jest wyst~pny, to nie rozumiecie nic innego niz to, ze maj1tc natur~ o takiej, a nie innej strukturze, doznajecie wzruszenia czy uczucia dezaprobaty, maj1tc przed oczyma to dzialanie lub charakter" (T. III, I, 1, s. 545-546). Mo.zna wi~c z gory uznac, ze Hume na pewno nie jest tego rodzaju kognitywist<t, kt6ry uznawalby, ze poznanie wymog6w moralnych (czyli owo ,dokonywanie rozr6znien moralnych") jest kwesti1t racjonalnego procesu poznawczego podobnego do tego, kt6ry odpowiada za nasz1t wiedz~ o faktach. Jesli wi~c w og6le mozna by twierdzic, ze os1tdy moraine przyjmuj1t u niego niekiedy form~ S1td6w logicznych (a tym samy glosic, ze jest on metaetycznym kognitywist1tjak twierdz1t niekt6rzy komentatorzy), to tylko w takim sensie, iz S1t one wt6rne wobec emocji, iz S1t przedstawieniem tego, co podsuwaj1t nam uczucia 19• Gl6wny argument Hume'a za tym, ze moralnosc nie jest kwesti1t rozumu 20, opiera si~ na przeslance, kt6r1t mozna by okreslic jako wym6g praktycznosci. Zgodnie z tym wymogiem moralnosc z natury rzeczy musi miec wplyw na dzialania czlowieka. Hume stwierdza: Filozofi~; dzieli si~; zazwyczaj na spekulatywnq i praktycznq; ze zas moralnosc zawsze zalicza si~; do tego drugiego dzialu, przeto przyjmuje si~;, iz wywiera ona wplyw na nasze uczucia i dzialania, i i:e vvychodzi poza obr~;b spokojnych i beztroskich S'!_d6w rozumu" (T., III, I, I, s. 533). Na pierwszy rzut oka wym6g praktycznosci prowadzi wi~c do motywacyjnego internalizmu. Wszak w cytowanym tu fragmencie Hume pisze, iz moralnosc ,wywiera [ ... ] wplyw na nasze uczucia i dzialania" i mozna by uznac tak jak chce tego Darwall ze samo rozpoznanie pewnych regul czy fakt6w motywuje do dzialania. Jak zobaczymy owo ,wywieranie wplywu" czy tez cytowany ponizej fragment, w kt6rym Hume odwoluje si~ do ,rz1tdzenia przez obowi1tzki" nalezy traktowac raczej jako pewien skr6t myslowy, za pomoc1t kt6rego filozof opisuje 19 Tak twierdzi np. E. Radcliffe, Moral internalisrn and moral cognitivisrn in Hurne s rnetaethics, wyd. cyt. 20 R6zne sposoby rozumienia tego argumentu przedstawia E. Radcliffe w artykule How Does the Hurnean Sense of Duty Motiv{jte? ,The Journal of the History of Philosophy" 1996, t. 34, nr 3, s. 388. -91podobnie jak prawd~, rozpoznaje si~ wyl1tcznie za pomoc1t idei, przez ich zestawienie i por6wnanie" (T., III, I, I, s. 532-533). Dobrze widoczne jest to we fragmencie, w kt6rym, rozwazaj1tc przyklad morderstwa, Hume uznaje, ze moralnosc nie polega najakims ,stanie faktycznym, kt6ry by mozna bylo ustalic rozumem [ .. .]. Tak wi~c, gdy orzekacie, ze jakies dzialanie czy jakis charakter jest wyst~pny, to nie rozumiecie nic innego niz to, ze maj1tc natur~ o takiej, a nie innej strukturze, doznajecie wzruszenia czy uczucia dezaprobaty, maj1tc przed oczyma to dzialanie lub charakter" (T. III, I, 1, s. 545-546). Mo.zna wi~c z gory uznac, ze Hume na pewno nie jest tego rodzaju kognitywist<t, kt6ry uznawalby, ze poznanie wymog6w moralnych (czyli owo ,dokonywanie rozr6znien moralnych") jest kwesti1t racjonalnego procesu poznawczego podobnego do tego, kt6ry odpowiada za nasz1t wiedz~ o faktach. Jesli wi~c w og6le mozna by twierdzic, ze os1tdy moraine przyjmuj1t u niego niekiedy form~ S1td6w logicznych (a tym samy glosic, ze jest on metaetycznym kognitywist1tjak twierdz1t niekt6rzy komentatorzy), to tylko w takim sensie, iz S1t one wt6rne wobec emocji, iz S1t przedstawieniem tego, co podsuwaj1t nam uczucia 19• Gl6wny argument Hume'a za tym, ze moralnosc nie jest kwesti1t rozumu 20, opiera si~ na przeslance, kt6r1t mozna by okreslic jako wym6g praktycznosci. Zgodnie z tym wymogiem moralnosc z natury rzeczy musi miec wplyw na dzialania czlowieka. Hume stwierdza: Filozofi~; dzieli si~; zazwyczaj na spekulatywnq i praktycznq; ze zas moralnosc zawsze zalicza si~; do tego drugiego dzialu, przeto przyjmuje si~;, iz wywiera ona wplyw na nasze uczucia i dzialania, i i:e vvychodzi poza obr~;b spokojnych i beztroskich S'!_d6w rozumu" (T., III, I, I, s. 533). Na pierwszy rzut oka wym6g praktycznosci prowadzi wi~c do motywacyjnego internalizmu. Wszak w cytowanym tu fragmencie Hume pisze, iz moralnosc ,wywiera [ ... ] wplyw na nasze uczucia i dzialania" i mozna by uznac tak jak chce tego Darwall ze samo rozpoznanie pewnych regul czy fakt6w motywuje do dzialania. Jak zobaczymy owo ,wywieranie wplywu" czy tez cytowany ponizej fragment, w kt6rym Hume odwoluje si~ do ,rz1tdzenia przez obowi1tzki" nalezy traktowac raczej jako pewien skr6t myslowy, za pomoc1t kt6rego filozof opisuje 19 Tak twierdzi np. E. Radcliffe, Moral internalisrn and moral cognitivisrn in Hurne s rnetaethics, wyd. cyt. 20 R6zne sposoby rozumienia tego argumentu przedstawia E. Radcliffe w artykule How Does the Hurnean Sense of Duty Motiv{jte? ,The Journal of the History of Philosophy" 1996, t. 34, nr 3, s. 388. -93celu, czy tez zignoruj~ przedstawiane przez niego fakty). Jak trafnie pisze Millgram: ,niewolnik nie wydaje polecen swojemu panu" 23 • Z tych dw6ch przeslanek Hume wyprowadza wniosek, ze rozr62:nien moralnych nie mozemy dokonywac na drodze rozumowej dedukcji, poniewaz odkrycie wymog6w moralnych, czyli wedle jego terminologii ,rozr62:nienie cnoty i przywary", wi~ze si~ ze stosownym dzialaniem, a rozum jest w tym wzgl~dzie calkowicie bezsilny (a przyjmuj~c interpretacj~ Hampton i Miligramanawet bardziej bezsilny niz w standardowych interpretacjach zaliczaj~cych Hume'a do zwolennik6w racjonalnosci instrumentalnej). Warto zauwa2:yc, ze takie stwierdzenie nie przes~dza na rzecz motywacyjnego intemalizrnu, ale po prostu_zaklada, ze niekiedy ludzie post~puj~zgodnie z Wymogami moralnymi, co mote prowadzic zar6wno do interpretacji intemalistycznej (tj. w przypadku Hume'a glosz~cej, ze to, co motywuje, to uczucia moralnej aprobaty i dezaprobaty ), jak i ekstemalistycznej ( uczucia odpowiedzialne za moraine rozr6Znienia s~ motywacyjnie bieme, a do tego, by post~powac moralnie musz~ wl~czyc si~ jakies inne, pozamoralne i jednoczdnie motywuj~ce uczucia). MORALNA APROBATA I DZIALANIE Z POCZUCIA OBOWL\ZKU Aby uchwycic, co Hume mial na mysli w kwestii interesuj~cego nas problemu, trzeba zwr6cic uwag~ na wazne rozr6znienie na cnoty naturalne i sztuczne24 • Te pierwsze to cnoty istniej~ce w stanie natury, kt6re nie s~ wynikiem spolecznych konwencji, a takze w oczywisty spos6b przynosz~nam pozytek lub przyjemnosc, gdy dzialamy zgodnie z nimi jesli komus pomagam z naturalnej dobroci serca i rzeczywiscie udaje mi si~ mu pom6c, to korzysc i pozytek, wedle Hume'a, wprost wynikaj~ z mojego czynu. Nie oczekuje tez zadnej innej korzysci, po:zytku czy przyjemnosci zwi~zanej z tego rodzaju pomaganiem innym. Hume pisze, ze sil_ to ,pewne instynkty, z przyrodzenia tkwi~ce w naszych naturach, takie jak 2:yczliwosc i zlosc, jak umilowanie :zycia, 23 E. Millgram, Was Hume a Humean?, wyd. cyt., s. 80. 24 Jak trafuie zauwa2:a D. Gauthier w artykule Artificial Virtues and the Sensible Knave (, Hume Studies" 1992, t. 18, nr 2, s. 40 1-428) Hume uzywa wyra2:enia naturalne w dw6ch znaczeniach:. raz jako przeciwienstwo , moraine go" i razjako przeciwienstwo , sztucznego". Dlatego moze on z jednej strony zaprzeczac, ze istniejl:l_ naturalne (~. niesztuczne) zobowi1l_Zania dotyczl:l_ce sprawiedliwosci, ale z drugiej strony uznawac, ze istniejl:l_naturalne (tj. pozamoralne) interesy zwi1l_Zane z realizacja tych obowi1l_Zk6w. -93celu, czy tez zignoruj~ przedstawiane przez niego fakty). Jak trafnie pisze Millgram: ,niewolnik nie wydaje polecen swojemu panu" 23 • Z tych dw6ch przeslanek Hume wyprowadza wniosek, ze rozr62:nien moralnych nie mozemy dokonywac na drodze rozumowej dedukcji, poniewaz odkrycie wymog6w moralnych, czyli wedle jego terminologii ,rozr62:nienie cnoty i przywary", wi~ze si~ ze stosownym dzialaniem, a rozum jest w tym wzgl~dzie calkowicie bezsilny (a przyjmuj~c interpretacj~ Hampton i Miligramanawet bardziej bezsilny niz w standardowych interpretacjach zaliczaj~cych Hume'a do zwolennik6w racjonalnosci instrumentalnej). Warto zauwa2:yc, ze takie stwierdzenie nie przes~dza na rzecz motywacyjnego intemalizrnu, ale po prostu_zaklada, ze niekiedy ludzie post~puj~zgodnie z Wymogami moralnymi, co mote prowadzic zar6wno do interpretacji intemalistycznej (tj. w przypadku Hume'a glosz~cej, ze to, co motywuje, to uczucia moralnej aprobaty i dezaprobaty ), jak i ekstemalistycznej ( uczucia odpowiedzialne za moraine rozr6Znienia s~ motywacyjnie bieme, a do tego, by post~powac moralnie musz~ wl~czyc si~ jakies inne, pozamoralne i jednoczdnie motywuj~ce uczucia). MORALNA APROBATA I DZIALANIE Z POCZUCIA OBOWL\ZKU Aby uchwycic, co Hume mial na mysli w kwestii interesuj~cego nas problemu, trzeba zwr6cic uwag~ na wazne rozr6znienie na cnoty naturalne i sztuczne24 • Te pierwsze to cnoty istniej~ce w stanie natury, kt6re nie s~ wynikiem spolecznych konwencji, a takze w oczywisty spos6b przynosz~nam pozytek lub przyjemnosc, gdy dzialamy zgodnie z nimi jesli komus pomagam z naturalnej dobroci serca i rzeczywiscie udaje mi si~ mu pom6c, to korzysc i pozytek, wedle Hume'a, wprost wynikaj~ z mojego czynu. Nie oczekuje tez zadnej innej korzysci, po:zytku czy przyjemnosci zwi~zanej z tego rodzaju pomaganiem innym. Hume pisze, ze sil_ to ,pewne instynkty, z przyrodzenia tkwi~ce w naszych naturach, takie jak 2:yczliwosc i zlosc, jak umilowanie :zycia, 23 E. Millgram, Was Hume a Humean?, wyd. cyt., s. 80. 24 Jak trafuie zauwa2:a D. Gauthier w artykule Artificial Virtues and the Sensible Knave (, Hume Studies" 1992, t. 18, nr 2, s. 40 1-428) Hume uzywa wyra2:enia naturalne w dw6ch znaczeniach:. raz jako przeciwienstwo , moraine go" i razjako przeciwienstwo , sztucznego". Dlatego moze on z jednej strony zaprzeczac, ze istniejl:l_ naturalne (~. niesztuczne) zobowi1l_Zania dotyczl:l_ce sprawiedliwosci, ale z drugiej strony uznawac, ze istniejl:l_naturalne (tj. pozamoralne) interesy zwi1l_Zane z realizacja tych obowi1l_Zk6w. -95nas aprobowane, a w konsekwencji uznajemy go za moralnie sluszne. Hume pisze: Przywara i cnota czy to dzi~;ki wzgl~;dom na wlasny interes, czy tez dzi~;ki przes~dom wyrobionym przez wychowanie, wywoluj~ w nas rzeczywist~przykrosc i przyjcmnosc [ ... ] Wszelkie uczucie, wszelki nawyk czy wlasnosc charakteru [ ... ], kt6re mog~nam dac korzysc albo przynie5c szkod~;, daj~nam zadowolenie albo niezadowoJenie; i st~d wla5nie powstaje aprobata albo dezaprobata. [ ... ] Sam~ istot~ cnoty zgodnie z t~ koncepcj~jest to, ze daje ona przyjemnosc istot~ zas przywary, ze daje przykrosc (T., II, I, 7, s. 375). Czym sq_ jednak same uczucia aprobaty Iub dezaprobaty? Slabszq_ odmianq_ uczuc milosci i nienawisci . Hume uwaza, iz: Przykrosc czy przyjemnosc, kt6ra powstaje, gdy patrzymy og6Jnie na jakies dzialanie czy najaka,S cech~; umyslu stanowi o tym, ze to dzialanie czy cechajest przywar~ lub cnot'l, i daje pocz11.tek naszej aprobacie Jub naganie (blame), kt6ra nie jest niczym innym, nit bardziej slab11. i mniej dostrzegaln11. milosci11. albo nienawiSci11. (T. , Ill, III, 5). Uznanie zatem pewnego czynu za moralnie sluszny jest pochodne zalezy od uczucia wywolywanego przez lezq_cy u podstawy danego dzialania motyw. Przy czym w ocenie moralnej (czyli rozr6znieniu cnoty od wyst\!pku) nie chodzi o same dzialania, ale o ich motywy. Hume pisze, ze: [ ... ] gdy chwalimy jakies dzialania, to patrzymy jedynie na motywy, kt6re je powoduj'l, i rozwa:lamy te dzialaniajako znaki czy wskazania, ze w umysle i w charakterze Sl'\. dane pewne czynniki [ ... ] ostatecznym przedmiotem naszej pochwaly i aprobaty jest motyw, kt6ry te dzialania wywolal" (T., III, II, I, s. 555). Ostatecznym przedmiotem moralnych uczuc aprobaty Iub dezaprobaty sq_ wi\!C inne uczucia, kt6re dane dzialania wzbudzajq_ (czyli motywy). W zwiq_zku z tym to, co nas w ostatecznym rachunku motywuje do dzialania moralnego nie moze bye samym poczuciem powinnosci czy tez obowiq_zku (poczuciem, ze cos jest moraine) prowadziloby to bowiem do bl\!dnego kola. Szukajq_c odpowiedzi na pytanie o podstaW\! rozr6znieii moralnych, czyli kryteria rozr6Zniania dzialan moralnie slusznych od dzialaii nieslusznych, nie mozemy przeciez odpowiedziec, ze to dzialanie nazywamy moralnie slusznym, kt6re jest motywowane poczuciem moralnym, czy tez poczuciem obowiq_zku moralnego. A to dlatego, ze dopiero chcemy si\! dowiedziec, na czym ten obowiq_zek polega i skq_d pochodziw odpowiedzi nie mozemy powolac si\! nato, co wyjasnic dopiero zamierzamy. Dlatego to Hume pisze, ze: -95nas aprobowane, a w konsekwencji uznajemy go za moralnie sluszne. Hume pisze: Przywara i cnota czy to dzi~;ki wzgl~;dom na wlasny interes, czy tez dzi~;ki przes~dom wyrobionym przez wychowanie, wywoluj~ w nas rzeczywist~przykrosc i przyjcmnosc [ ... ] Wszelkie uczucie, wszelki nawyk czy wlasnosc charakteru [ ... ], kt6re mog~nam dac korzysc albo przynie5c szkod~;, daj~nam zadowolenie albo niezadowoJenie; i st~d wla5nie powstaje aprobata albo dezaprobata. [ ... ] Sam~ istot~ cnoty zgodnie z t~ koncepcj~jest to, ze daje ona przyjemnosc istot~ zas przywary, ze daje przykrosc (T., II, I, 7, s. 375). Czym sq_ jednak same uczucia aprobaty Iub dezaprobaty? Slabszq_ odmianq_ uczuc milosci i nienawisci . Hume uwaza, iz: Przykrosc czy przyjemnosc, kt6ra powstaje, gdy patrzymy og6Jnie na jakies dzialanie czy najaka,S cech~; umyslu stanowi o tym, ze to dzialanie czy cechajest przywar~ lub cnot'l, i daje pocz11.tek naszej aprobacie Jub naganie (blame), kt6ra nie jest niczym innym, nit bardziej slab11. i mniej dostrzegaln11. milosci11. albo nienawiSci11. (T. , Ill, III, 5). Uznanie zatem pewnego czynu za moralnie sluszny jest pochodne zalezy od uczucia wywolywanego przez lezq_cy u podstawy danego dzialania motyw. Przy czym w ocenie moralnej (czyli rozr6znieniu cnoty od wyst\!pku) nie chodzi o same dzialania, ale o ich motywy. Hume pisze, ze: [ ... ] gdy chwalimy jakies dzialania, to patrzymy jedynie na motywy, kt6re je powoduj'l, i rozwa:lamy te dzialaniajako znaki czy wskazania, ze w umysle i w charakterze Sl'\. dane pewne czynniki [ ... ] ostatecznym przedmiotem naszej pochwaly i aprobaty jest motyw, kt6ry te dzialania wywolal" (T., III, II, I, s. 555). Ostatecznym przedmiotem moralnych uczuc aprobaty Iub dezaprobaty sq_ wi\!C inne uczucia, kt6re dane dzialania wzbudzajq_ (czyli motywy). W zwiq_zku z tym to, co nas w ostatecznym rachunku motywuje do dzialania moralnego nie moze bye samym poczuciem powinnosci czy tez obowiq_zku (poczuciem, ze cos jest moraine) prowadziloby to bowiem do bl\!dnego kola. Szukajq_c odpowiedzi na pytanie o podstaW\! rozr6znieii moralnych, czyli kryteria rozr6Zniania dzialan moralnie slusznych od dzialaii nieslusznych, nie mozemy przeciez odpowiedziec, ze to dzialanie nazywamy moralnie slusznym, kt6re jest motywowane poczuciem moralnym, czy tez poczuciem obowiq_zku moralnego. A to dlatego, ze dopiero chcemy si\! dowiedziec, na czym ten obowiq_zek polega i skq_d pochodziw odpowiedzi nie mozemy powolac si\! nato, co wyjasnic dopiero zamierzamy. Dlatego to Hume pisze, ze: -97poczucie obowiltzku wyst~pujeto znaczy ojciec jest go swiadomy to nie ono jest sillt motywujltClt do dzialania zgodnego z wymogami moralnymi. To, co popycha go do troski, to naturalne (tj. pozamoralne) sklonnosci. A ich brak jest tez przyczynlt obwiniania kogos, kto np. zaniedbuje swoje dziecko. M6wimy wtedy, ze brak mu ,naturalnego uczucia, kt6re jest obowiltzkiem kazdego rodzica" (T., III, II, 1, s. 556). W przypadku cn6t naturalnych wydaje si~ wi~c oczywiste, ze oczekujemy, iz motyw dzialania b~dzie r6zny od samego poczucia obowiltzku. Jak wyglltdajednak problem pobudek do dzialania w sytuacji, gdy komus brakuje takiej naturalnej sklonnosci, by troszczyc si~ o swoje potomstwo? Wtedy do gry mote wlltczyc si~ wlasnie obowiltzek, sprawiajltc, ze czlowiek b~dzie z owego ,poczucia moralnego" post~powal tak, jak ten, kto rna naturalnlt sklonnosc. Przyjrzyjmy si~ nast~pujltce- mu fragmentowi: [ .. . ] gdy jakis motyw cnotliwy czy jakis czynnik zjawia sill! czf~!std w naturze ludzkiej, to osoba, kt6ra czuje, iz w jej sercu nie rna tego motywu, moze z tej racji czuc nienawisc do siebie samej i moze dokonac tego dzialania bez tego motywu, z pewnego poczucia obowi1!_Zku, by na drodze praktycznej zdobyc ten czynnik cnotliwy lub co najmniej by ukryc przed sam~t sob~ o ile to tylko mozliwe, ze jej go brakuje (T., III, II, 1, s. 557). Okazuje si~ wi~c, ze w przypadku cn6t naturalnych poczucie obowiltzku rna do odegrania rol~ wylltcznie zast~pczlt w stosunku do naturalnych sklonnosci : wlltcza si~ tylko w zast~pstwie. Sytuacjajest zatem dokladnie odwrotna niz w przypadku Kanta, u kt6rego motywacja z obowiltzku jest podstawowlt i koniecznlt pobudklt post~powania, by dzialanie mialo miec w og6le jakltkolwiek wartosc moralnlt (a przynajmniej jest tak w Uzasadnieniu). Tymczasem u Hume'a dzialanie z obowiltzku w przypadku cn6t naturalnych to nie jest dzialanie w pelni wartosciowe moralnie, jest raczej albo znakiem tego, ze ktos dopiero pragnie osiiillnltc cnot~ poprzez praktykowanie czyn6w cnotliwych, albo przejawem hipokryzji. Dlaczego jednak, zdaniem Hume'a, tak bardzo chcemy posiltsc t~ naturalnlt sklonnosc do dzialania moralnego, a w ostatecznosci jestesmy w stanie posunltc si~ do ,ukrycia przed samym soba,'' jej braku? Jak pami~tamy z poprzedniego rozdzialu, Hume uwaza, ze samlt istotlt cnoty jest to, ze daje przyjemnosc, zas kilku miejscach Traktatu pisze, ze cnoty Sltprzedmiotami dumy i milosci, zas przywarypokory 26 i nienawisci. 26 Angielskie humility tlumacz Traktatu przeklada na dwa sposoby: albo jako ,pokorf~!", albo jako , skromnosc" (tak np. T. , III, III, 1, s. 654). W dalszej CZf~!Sci pra- -97poczucie obowiltzku wyst~pujeto znaczy ojciec jest go swiadomy to nie ono jest sillt motywujltClt do dzialania zgodnego z wymogami moralnymi. To, co popycha go do troski, to naturalne (tj. pozamoralne) sklonnosci. A ich brak jest tez przyczynlt obwiniania kogos, kto np. zaniedbuje swoje dziecko. M6wimy wtedy, ze brak mu ,naturalnego uczucia, kt6re jest obowiltzkiem kazdego rodzica" (T., III, II, 1, s. 556). W przypadku cn6t naturalnych wydaje si~ wi~c oczywiste, ze oczekujemy, iz motyw dzialania b~dzie r6zny od samego poczucia obowiltzku. Jak wyglltdajednak problem pobudek do dzialania w sytuacji, gdy komus brakuje takiej naturalnej sklonnosci, by troszczyc si~ o swoje potomstwo? Wtedy do gry mote wlltczyc si~ wlasnie obowiltzek, sprawiajltc, ze czlowiek b~dzie z owego ,poczucia moralnego" post~powal tak, jak ten, kto rna naturalnlt sklonnosc. Przyjrzyjmy si~ nast~pujltce- mu fragmentowi: [ .. . ] gdy jakis motyw cnotliwy czy jakis czynnik zjawia sill! czf~!std w naturze ludzkiej, to osoba, kt6ra czuje, iz w jej sercu nie rna tego motywu, moze z tej racji czuc nienawisc do siebie samej i moze dokonac tego dzialania bez tego motywu, z pewnego poczucia obowi1!_Zku, by na drodze praktycznej zdobyc ten czynnik cnotliwy lub co najmniej by ukryc przed sam~t sob~ o ile to tylko mozliwe, ze jej go brakuje (T., III, II, 1, s. 557). Okazuje si~ wi~c, ze w przypadku cn6t naturalnych poczucie obowiltzku rna do odegrania rol~ wylltcznie zast~pczlt w stosunku do naturalnych sklonnosci : wlltcza si~ tylko w zast~pstwie. Sytuacjajest zatem dokladnie odwrotna niz w przypadku Kanta, u kt6rego motywacja z obowiltzku jest podstawowlt i koniecznlt pobudklt post~powania, by dzialanie mialo miec w og6le jakltkolwiek wartosc moralnlt (a przynajmniej jest tak w Uzasadnieniu). Tymczasem u Hume'a dzialanie z obowiltzku w przypadku cn6t naturalnych to nie jest dzialanie w pelni wartosciowe moralnie, jest raczej albo znakiem tego, ze ktos dopiero pragnie osiiillnltc cnot~ poprzez praktykowanie czyn6w cnotliwych, albo przejawem hipokryzji. Dlaczego jednak, zdaniem Hume'a, tak bardzo chcemy posiltsc t~ naturalnlt sklonnosc do dzialania moralnego, a w ostatecznosci jestesmy w stanie posunltc si~ do ,ukrycia przed samym soba,'' jej braku? Jak pami~tamy z poprzedniego rozdzialu, Hume uwaza, ze samlt istotlt cnoty jest to, ze daje przyjemnosc, zas kilku miejscach Traktatu pisze, ze cnoty Sltprzedmiotami dumy i milosci, zas przywarypokory 26 i nienawisci. 26 Angielskie humility tlumacz Traktatu przeklada na dwa sposoby: albo jako ,pokorf~!", albo jako , skromnosc" (tak np. T. , III, III, 1, s. 654). W dalszej CZf~!Sci pra- -99do szczt<scia, kt6re ceni i pielt<gnuje ka.Zdy uczciwy czlowiek, -odczuwajq_cy ich znaczenie 28• JeS!i zatem brakuje nam naturalnych sklonnosci, a i tak post~pu- jemy cnotliwie, to dlatego, ze po prostu chcemy bye szcz~sliwipost~powanie niemoralne mogloby nam to uniemozliwie przez to, ze czulibysmy do siebie nienawise. Zas post~powanie cnotliwe (nawet jesli nie wynika z naturalnych sklonnosci) motywowane uczuciami milosci i dumy z samego siebie wplywa pozytywnie na samooceñ a w rezultacie na szcz~scie. To, co nazywamy dzialaniem z obowictz.ku, jest wi~c tak naprawd~ sposobem na osi'illni~cie szcz~scia, a moraine uczucia liczct si~ dla jednostki o tyle, o ile liczy si~ dla niej jej szcz~scie. , Jest jeszcze jeden wazny pow6d, dla kt6rego to szcz~scie wlasne nalezy niekiedy rozmiee jako sil~ motywujctq do dzialania cnotliwego. Wedle Hume'a, nie wszystkie uczucia sctmotywujctce, gdyz nie wszystkie wicti:<t si~ z pragnieniami (a tylko te .sklaniajct wol~ do dzialania). Tak si~ rzecz rna m.in. z uczuciami dumy i pokory. We wczesniejszych fragmentach Traktatu Hume pisze o tych uczuciach, i:e ,to S<t czyste emocje duszy, kt6rym nie towarzyszy i:adne pragnienie i kt6re bezposrednio nie pobudzajct nas do dzialania" (T., II, II, 6, s. 443). Podobnie jest z miloscict i nienawiscict (kt6rych, jak pami~tamy, moralna aprobata i dezaprobata S<\. odmianami) lecz w przeciwienstwie do dumy i pokory milosci zazwyczaj towarzyszy pragnienie, by osoba umilowana byla szcz~sliwa oraz obawa przed tym, by nie byla nieszcz~sliwa (w przypadku nienawisci by osoba nienawidzona byla nieszcz~sli- wa oraz obawa, i:e b~dzie szcz~sliwa). Nie S<t to jednak pragnienia ,bezwzgl~dnie istotne dla milosci i nienawisci" a uczucia milosci czy nienawisci mogct istniee bez stosownych praguien. Uczucia te jako uczucia posrednie majct przyczyñ i przedmiot, ale nie majct celu, nie sct koniecznie zwictzane z pragnieniami. Dlatego duma z siebie samego (np. odczuwana w zwictzku z dzialaniem cnotliwym) nie moi:e motywowae do dzialania, gdy brak jest innych naturalnych motyw6w a tym motywem musi bye, wedle interpretacji Brown, pozamoralne pragnienie wlasnego szcz~scia. W kai:dym wypadku zar6wno jesli istniejct naturalne sklonnosci do dzialania zgodnego z wymogami moralnymi, jak i wtedy gdy ich brak moralna aprobata wraz z uczuciami dumy i milosci wlasnej slui:y wi~c jak pisze 28 D. Hume, Badania dotyczqce zasad moralnosci, przel. A. Hochfeldowa, PWN, Warszawa 1975, rozdz. II, cz. II ., s. 138. -99do szczt<scia, kt6re ceni i pielt<gnuje ka.Zdy uczciwy czlowiek, -odczuwajq_cy ich znaczenie 28• JeS!i zatem brakuje nam naturalnych sklonnosci, a i tak post~pu- jemy cnotliwie, to dlatego, ze po prostu chcemy bye szcz~sliwipost~powanie niemoralne mogloby nam to uniemozliwie przez to, ze czulibysmy do siebie nienawise. Zas post~powanie cnotliwe (nawet jesli nie wynika z naturalnych sklonnosci) motywowane uczuciami milosci i dumy z samego siebie wplywa pozytywnie na samooceñ a w rezultacie na szcz~scie. To, co nazywamy dzialaniem z obowictz.ku, jest wi~c tak naprawd~ sposobem na osi'illni~cie szcz~scia, a moraine uczucia liczct si~ dla jednostki o tyle, o ile liczy si~ dla niej jej szcz~scie. , Jest jeszcze jeden wazny pow6d, dla kt6rego to szcz~scie wlasne nalezy niekiedy rozmiee jako sil~ motywujctq do dzialania cnotliwego. Wedle Hume'a, nie wszystkie uczucia sctmotywujctce, gdyz nie wszystkie wicti:<t si~ z pragnieniami (a tylko te .sklaniajct wol~ do dzialania). Tak si~ rzecz rna m.in. z uczuciami dumy i pokory. We wczesniejszych fragmentach Traktatu Hume pisze o tych uczuciach, i:e ,to S<t czyste emocje duszy, kt6rym nie towarzyszy i:adne pragnienie i kt6re bezposrednio nie pobudzajct nas do dzialania" (T., II, II, 6, s. 443). Podobnie jest z miloscict i nienawiscict (kt6rych, jak pami~tamy, moralna aprobata i dezaprobata S<\. odmianami) lecz w przeciwienstwie do dumy i pokory milosci zazwyczaj towarzyszy pragnienie, by osoba umilowana byla szcz~sliwa oraz obawa przed tym, by nie byla nieszcz~sliwa (w przypadku nienawisci by osoba nienawidzona byla nieszcz~sli- wa oraz obawa, i:e b~dzie szcz~sliwa). Nie S<t to jednak pragnienia ,bezwzgl~dnie istotne dla milosci i nienawisci" a uczucia milosci czy nienawisci mogct istniee bez stosownych praguien. Uczucia te jako uczucia posrednie majct przyczyñ i przedmiot, ale nie majct celu, nie sct koniecznie zwictzane z pragnieniami. Dlatego duma z siebie samego (np. odczuwana w zwictzku z dzialaniem cnotliwym) nie moi:e motywowae do dzialania, gdy brak jest innych naturalnych motyw6w a tym motywem musi bye, wedle interpretacji Brown, pozamoralne pragnienie wlasnego szcz~scia. W kai:dym wypadku zar6wno jesli istniejct naturalne sklonnosci do dzialania zgodnego z wymogami moralnymi, jak i wtedy gdy ich brak moralna aprobata wraz z uczuciami dumy i milosci wlasnej slui:y wi~c jak pisze 28 D. Hume, Badania dotyczqce zasad moralnosci, przel. A. Hochfeldowa, PWN, Warszawa 1975, rozdz. II, cz. II ., s. 138. 101zdaje si~ on niekiedy utrzymywae, i:e sam interes wlasny, wzglll_d na wlasnll_ korzyse czy tei: ,umilowanie zysku" (love of gain T., III, III, 3) starczajll_ do sprawiedliwego post~powania. Takie rozumienie zdaje si~ wynikae np. z nast~pujll_cego fragmentu: [ .. . ] gdy si'< zrobi rachunek globalny, nawet kazda poszczeg61najednostka musi stwierdzic, ze na tym zyskuje; albowiem bez sprawiedliwosci spolecznosc musi od razu si'< rozprz'<gn1t6 i kazdajednostka musi popa5c w ten stan dzikosci i odosobnienia, kt6ry jest nieskonczenie gorszy niz najgorsza sytuacja, jak1t mozna sobie wyobrazic w spolecznosci. [ ... ] Kazdy czlonek spolecznosci zdaje sobie spraw'< z tej korzysci; kazdy daje wobec innych ludzi wyraz temu, ze t'< korzysc rozumie, oraz jednoczesnie temu, ze zdecydowal si'< kla5c powsci~ na swe dzialania ze wzgl'<du na ten interes pod warunkiem, iz inni uczyni1t to samo. Nie potrzeba nic wi'<cej, by sklonic kazdego z nich do dokonania aktu sprawiedliwosci, gdy zjawi si'< do tego pierwsza sposobnosc" (T., III, II, 2, s. 575). Jak zauwaza Gauthier u Hume'a indywidualne korzysci z przestrzegania wymog6w sprawiedliwosci lei:ll_ ñ dw6ch poziomach: po pierwsze, kai:demu i:yje si~ lepiej w spoleczenstwie, w kt6rym obowiqzujll_ i Sll_ przestrzegane normy sprawiedliwosci, a po drugie, kai:dy rna interes w tym, by nie bye wykluczony z korzysci plynll_cych z kooperacjP0• Problem w tym, i:e jui: dwie strony dalej w Traktacie, Hume pisze, i:e interes wlasny co prawda rna udzial w samym powstaniu cnoty sprawiedliwosci, ale jego mozliwose motywowania do dokonywania sprawiedliwych czyn6w na etapie, gdy ,spolecznose stala si~ Iiczna i wzrosla do wielkosci plemienia czy narodu" jest bardzo ograniczona, a to z tego wzgl~du, i:e interes ten wydaje si~ ,bardziej oddalony; i ludzie nie tak latwo dostrzegaj'l, i:e naruszenie porzll_dku i zamieszanie jest wynikiem kai:dego naruszenia tych regul, zupelnie tak samo, jak w spolecznosci bardziej wctskiej i zaciesnionej" (T, III, II, 2, s. 577). Problem z ufundowaniem cn6t sztucznych na interesie wlasnym polega bowiem na tym, i:e cos, co jest w kolektywnym interesie wsp6lnoty, nie musi jednoczesnie bye w interesie jednostki. 0 ile dla danej spolecznosci dobrze jest, by umowy byly dotrzymywane, o tyle dla jednostki moi:e niekiedy bye korzystniej, by jakiejs umowy nie dotrzymae. Co zatem popycha do bycia sprawiedliwym w przypadkach, w kt6rych interes wlasny nie zgadza si~ wymogami sprawiedliwosci? Hume sugeruje, i:e do dzialania motywuje wtedy wylll_cznie poczucie moraine czy obowiqzek. Tak moi:na rozumiee np. fragment, w kt6rym pisze, i:e ,poczucie moraine w spos6b naturalny samo 30 D. Gauthier, Artificial Virtues and the Sensible Knave, wyd. cyt. 101zdaje si~ on niekiedy utrzymywae, i:e sam interes wlasny, wzglll_d na wlasnll_ korzyse czy tei: ,umilowanie zysku" (love of gain T., III, III, 3) starczajll_ do sprawiedliwego post~powania. Takie rozumienie zdaje si~ wynikae np. z nast~pujll_cego fragmentu: [ .. . ] gdy si'< zrobi rachunek globalny, nawet kazda poszczeg61najednostka musi stwierdzic, ze na tym zyskuje; albowiem bez sprawiedliwosci spolecznosc musi od razu si'< rozprz'<gn1t6 i kazdajednostka musi popa5c w ten stan dzikosci i odosobnienia, kt6ry jest nieskonczenie gorszy niz najgorsza sytuacja, jak1t mozna sobie wyobrazic w spolecznosci. [ ... ] Kazdy czlonek spolecznosci zdaje sobie spraw'< z tej korzysci; kazdy daje wobec innych ludzi wyraz temu, ze t'< korzysc rozumie, oraz jednoczesnie temu, ze zdecydowal si'< kla5c powsci~ na swe dzialania ze wzgl'<du na ten interes pod warunkiem, iz inni uczyni1t to samo. Nie potrzeba nic wi'<cej, by sklonic kazdego z nich do dokonania aktu sprawiedliwosci, gdy zjawi si'< do tego pierwsza sposobnosc" (T., III, II, 2, s. 575). Jak zauwaza Gauthier u Hume'a indywidualne korzysci z przestrzegania wymog6w sprawiedliwosci lei:ll_ ñ dw6ch poziomach: po pierwsze, kai:demu i:yje si~ lepiej w spoleczenstwie, w kt6rym obowiqzujll_ i Sll_ przestrzegane normy sprawiedliwosci, a po drugie, kai:dy rna interes w tym, by nie bye wykluczony z korzysci plynll_cych z kooperacjP0• Problem w tym, i:e jui: dwie strony dalej w Traktacie, Hume pisze, i:e interes wlasny co prawda rna udzial w samym powstaniu cnoty sprawiedliwosci, ale jego mozliwose motywowania do dokonywania sprawiedliwych czyn6w na etapie, gdy ,spolecznose stala si~ Iiczna i wzrosla do wielkosci plemienia czy narodu" jest bardzo ograniczona, a to z tego wzgl~du, i:e interes ten wydaje si~ ,bardziej oddalony; i ludzie nie tak latwo dostrzegaj'l, i:e naruszenie porzll_dku i zamieszanie jest wynikiem kai:dego naruszenia tych regul, zupelnie tak samo, jak w spolecznosci bardziej wctskiej i zaciesnionej" (T, III, II, 2, s. 577). Problem z ufundowaniem cn6t sztucznych na interesie wlasnym polega bowiem na tym, i:e cos, co jest w kolektywnym interesie wsp6lnoty, nie musi jednoczesnie bye w interesie jednostki. 0 ile dla danej spolecznosci dobrze jest, by umowy byly dotrzymywane, o tyle dla jednostki moi:e niekiedy bye korzystniej, by jakiejs umowy nie dotrzymae. Co zatem popycha do bycia sprawiedliwym w przypadkach, w kt6rych interes wlasny nie zgadza si~ wymogami sprawiedliwosci? Hume sugeruje, i:e do dzialania motywuje wtedy wylll_cznie poczucie moraine czy obowiqzek. Tak moi:na rozumiee np. fragment, w kt6rym pisze, i:e ,poczucie moraine w spos6b naturalny samo 30 D. Gauthier, Artificial Virtues and the Sensible Knave, wyd. cyt. 103- ' z szeroko poj~tego interesu wlasnego, ale cz~sciowo takze z procesu edukacji, podczas kt6rego wpaja si~ nam, ze powinnismy post~powae zgodnie z wymogami sprawiedliwosci. W rezultacie, skoro zasadniczo przestrzeganiu sprawiedliwosci przypisuje si~ wartose, to ten, kto chce si~ cieszye dobr1t slaw1t w swojej spolecznosci, musi zawsze przestrzegae jej wymog6w nawet gdy nie slu:Z1t one jego interesowi wlasnemu. Nie rna rzeczy, kt6ra by dotyczyla nas i obchodzila bardziej niz nasza dobra slawa (reputation); i nie rna rzeczy, od kt6rej ta dobra slawa bardziej by zalezala, niz od naszego postrepowania i zachowania w stosunku do wlasnosci innych ludzi. Z tej racji kazdy czlowiek, kt6rernu zale:ly na ocenie jego charakteru lub kt6ry chce zyc z ludimi na dobrej stopie, rnusi ustalic sobie jako nieprzekraczalne prawo, zeby nigdy pod wplywern zadnej pokusy nie dac siC< sklonic do pogwalcenia tych zasad, kt6re Sl:\. istotne dla czlowieka uczciwego i honorowego" (T., Ill, II, 3, s. 579). R6znica w stosunku do zobowi1tzan naturalnych polegalaby na tym, ze w przypadku cn6t naturalnych podstawowym motywem bylby motyw naturalny (w znaczeniu zar6wno niesztuczny, jak i pozamoralny). Problem z wyjasnieniem motywacji, kt6ry pr6bowalismy rozwi1tzae w poprzednim rozdziale pojawialby si~ wylqeznie w przypadku braku tej naturalnej sklonnosci. Inaczej jest w przypadku zobowi1tzan sztucznych, gdzie problem motywacji jest znacznie bardziej skomplikowany na skutek tego, ze nawet gdy obecny jest motyw interesu wlasnego (kt6ry jak si~ wydaje obecny jest zawsze), to mozemy nie bye motywowani do dzialania sprawiedliwego. Dzieje si~ tak na skutek tego, ze w skomplikowanym systemie spolecznym istniej1tcym na etapie panstwa trudno dostrzec (a scislej: odczue poprzez oddzwi~k uczuciowy), czego tak naprawd~ wymaga interes og6lu, ,tracimy z oczu wszystkie najmocniej ustalone reguly [sprawiedliwosci TZ]" (T, III, II, 2, s. 577) . . Wedle przedstawionej wyzej interpretacji to, co pomaga ludzi utrzymae w ryzach, to wlasnie owo poczucie moraine czy obowiqzek, kt6ry w rzeczywistoki da si~ wyjasnie za pomoc1t pozamoralnych motyw6w. Poczucie moralnosci w ostatecznym rachunku opieraloby si~ wi~c na naturalnym poczuciu milosci wlasnej ukierunkowanej w ten spos6b, by uzyskae wi~ksze i bardziej skomplikowane dobra poprzez powsciqgni~cie swych egoistycznych (tj. takich, kt6re przeczqinteresowi og6lu) pragnien. Problem, kt6ry si~ tu pojawia, dotyczy tego, czy opisany wyzej mechanizm motywowania na podstawie poczucia moralnego jest oparty na pewnym zludzeniu, a sam Hume moze bye uznany za inspi- 103- ' z szeroko poj~tego interesu wlasnego, ale cz~sciowo takze z procesu edukacji, podczas kt6rego wpaja si~ nam, ze powinnismy post~powae zgodnie z wymogami sprawiedliwosci. W rezultacie, skoro zasadniczo przestrzeganiu sprawiedliwosci przypisuje si~ wartose, to ten, kto chce si~ cieszye dobr1t slaw1t w swojej spolecznosci, musi zawsze przestrzegae jej wymog6w nawet gdy nie slu:Z1t one jego interesowi wlasnemu. Nie rna rzeczy, kt6ra by dotyczyla nas i obchodzila bardziej niz nasza dobra slawa (reputation); i nie rna rzeczy, od kt6rej ta dobra slawa bardziej by zalezala, niz od naszego postrepowania i zachowania w stosunku do wlasnosci innych ludzi. Z tej racji kazdy czlowiek, kt6rernu zale:ly na ocenie jego charakteru lub kt6ry chce zyc z ludimi na dobrej stopie, rnusi ustalic sobie jako nieprzekraczalne prawo, zeby nigdy pod wplywern zadnej pokusy nie dac siC< sklonic do pogwalcenia tych zasad, kt6re Sl:\. istotne dla czlowieka uczciwego i honorowego" (T., Ill, II, 3, s. 579). R6znica w stosunku do zobowi1tzan naturalnych polegalaby na tym, ze w przypadku cn6t naturalnych podstawowym motywem bylby motyw naturalny (w znaczeniu zar6wno niesztuczny, jak i pozamoralny). Problem z wyjasnieniem motywacji, kt6ry pr6bowalismy rozwi1tzae w poprzednim rozdziale pojawialby si~ wylqeznie w przypadku braku tej naturalnej sklonnosci. Inaczej jest w przypadku zobowi1tzan sztucznych, gdzie problem motywacji jest znacznie bardziej skomplikowany na skutek tego, ze nawet gdy obecny jest motyw interesu wlasnego (kt6ry jak si~ wydaje obecny jest zawsze), to mozemy nie bye motywowani do dzialania sprawiedliwego. Dzieje si~ tak na skutek tego, ze w skomplikowanym systemie spolecznym istniej1tcym na etapie panstwa trudno dostrzec (a scislej: odczue poprzez oddzwi~k uczuciowy), czego tak naprawd~ wymaga interes og6lu, ,tracimy z oczu wszystkie najmocniej ustalone reguly [sprawiedliwosci TZ]" (T, III, II, 2, s. 577) . . Wedle przedstawionej wyzej interpretacji to, co pomaga ludzi utrzymae w ryzach, to wlasnie owo poczucie moraine czy obowiqzek, kt6ry w rzeczywistoki da si~ wyjasnie za pomoc1t pozamoralnych motyw6w. Poczucie moralnosci w ostatecznym rachunku opieraloby si~ wi~c na naturalnym poczuciu milosci wlasnej ukierunkowanej w ten spos6b, by uzyskae wi~ksze i bardziej skomplikowane dobra poprzez powsciqgni~cie swych egoistycznych (tj. takich, kt6re przeczqinteresowi og6lu) pragnien. Problem, kt6ry si~ tu pojawia, dotyczy tego, czy opisany wyzej mechanizm motywowania na podstawie poczucia moralnego jest oparty na pewnym zludzeniu, a sam Hume moze bye uznany za inspi- -105emocj11, jakq_ budzi przyjaciel czy kochanka. Tak samo rzecz si~ rna z nienawisciq_. Mozemy doznawac wielkiej udr~ki z powodu naszych wlasnych bl~d6w i szalenstw; lecz' gniewu czy nienawisci doznajemy tylko * z powodu krzywd, jakie nam czyniq_ inni (T., II, II, 1, s. 407). Fragment ten dal niekt6rym komentatorom podstaw~ do uznania, ze milosc wlasna czy nienawisc wzgl~dem siebie samego mog<t bye (w przeciwienstwie do zwyklej milosci i nienawisci) uczuciami bezposrednio motywuj<tcymi. Takie zalozenie lezy u zr6dla konkurencyjnej interpretacji, wedle kt6rej w przypadku cn6t sztucznych lubwtedy, gdy brak komus naturalnej sklonnosci do dzialania w przypadku cn6t naturalnych bezposrednim czynnikiem sprawczym dzialania byloby motywuj<tce uczucie milosci do samego siebie r6wnowaz.ne uczuciu moralnej aprobaty (pami~tamy bowiem, ze aprobata moralna to rodzaj uczucia milosci), tyle ze skierowanej wzgl~dem samego siebie (analogicznie sytuacja wygl<tdalaby z motywuj<tcym uczuciem nienawisci do samego siebie)34• Wedle tej interpretacji faktycznie wydaje si~, ze Hume'a mozna by okreslic jako motywacyjnego intemalist~, poniewaz bezposrednio motywuj<tce byloby uczucie czysto moraine. Jak zobaczymy ponizej, nawet przy takiej interpretacji nie byloby to najtrafniejsze okreslenie jego stanowiska. Takie rozumienie napotyka jednak powazny problem. Jak zauwazylismy powyzej, uczucia posrednie nie motywuj<t do dzialania (T., II, II, 6, s. 443). Interpretacja, kt6ra traktuje Hume'a jako motywacyjnego intemalist~ musialaby przyj<t6, ze milosc czy nienawisc do samego siebie w przeciwienstwie do nienawisci ,zwyczajnej" jest uczuciem motywuj<tcym z samego siebie, czyli uczuciem bezposrednim. Nic takiego jednak nie wynika z przytoczonego wyzej fragmentu na temat r6znicy pomi~dzy uczuciami milosci i nienawisci w sytuacji, gdy skierowane S<t ku nam samym i gdy skierowane S<t ku innym. To, ze uczucia te r6zni<t si~ w zaleznosci od ich obiektu nie daje jeszcze podstawy do uznania, iz r6zni<t si~ takze w tym aspekcie, ze jedne S<t posrednie (niemotywuj<tce), drugie bezposrednie (motywuj<tce ). Przyj~ta tu interpretacja moze wi~c dopuscic, ze uczucia milosci i nienawisci r6zni<t si~ w zaleznosci od swojego obiektu, ale nie zmienia to faktu, ze w obu swych formach S<t to uczucia posrednie. Wazne jest jednak to, ze w obu tych interpretacjach (czyli takze wtedy, gdybysmy dopuscili, ze uczucia moraine S<t niekiedy w stanie motywowac) dzialanie motywowane przez poczucie moraine jest 34 E. Radcliffe, How Does the Humean Sense of Duty Motivate?, wyd. cyt. -105emocj11, jakq_ budzi przyjaciel czy kochanka. Tak samo rzecz si~ rna z nienawisciq_. Mozemy doznawac wielkiej udr~ki z powodu naszych wlasnych bl~d6w i szalenstw; lecz' gniewu czy nienawisci doznajemy tylko * z powodu krzywd, jakie nam czyniq_ inni (T., II, II, 1, s. 407). Fragment ten dal niekt6rym komentatorom podstaw~ do uznania, ze milosc wlasna czy nienawisc wzgl~dem siebie samego mog<t bye (w przeciwienstwie do zwyklej milosci i nienawisci) uczuciami bezposrednio motywuj<tcymi. Takie zalozenie lezy u zr6dla konkurencyjnej interpretacji, wedle kt6rej w przypadku cn6t sztucznych lubwtedy, gdy brak komus naturalnej sklonnosci do dzialania w przypadku cn6t naturalnych bezposrednim czynnikiem sprawczym dzialania byloby motywuj<tce uczucie milosci do samego siebie r6wnowaz.ne uczuciu moralnej aprobaty (pami~tamy bowiem, ze aprobata moralna to rodzaj uczucia milosci), tyle ze skierowanej wzgl~dem samego siebie (analogicznie sytuacja wygl<tdalaby z motywuj<tcym uczuciem nienawisci do samego siebie)34• Wedle tej interpretacji faktycznie wydaje si~, ze Hume'a mozna by okreslic jako motywacyjnego intemalist~, poniewaz bezposrednio motywuj<tce byloby uczucie czysto moraine. Jak zobaczymy ponizej, nawet przy takiej interpretacji nie byloby to najtrafniejsze okreslenie jego stanowiska. Takie rozumienie napotyka jednak powazny problem. Jak zauwazylismy powyzej, uczucia posrednie nie motywuj<t do dzialania (T., II, II, 6, s. 443). Interpretacja, kt6ra traktuje Hume'a jako motywacyjnego intemalist~ musialaby przyj<t6, ze milosc czy nienawisc do samego siebie w przeciwienstwie do nienawisci ,zwyczajnej" jest uczuciem motywuj<tcym z samego siebie, czyli uczuciem bezposrednim. Nic takiego jednak nie wynika z przytoczonego wyzej fragmentu na temat r6znicy pomi~dzy uczuciami milosci i nienawisci w sytuacji, gdy skierowane S<t ku nam samym i gdy skierowane S<t ku innym. To, ze uczucia te r6zni<t si~ w zaleznosci od ich obiektu nie daje jeszcze podstawy do uznania, iz r6zni<t si~ takze w tym aspekcie, ze jedne S<t posrednie (niemotywuj<tce), drugie bezposrednie (motywuj<tce ). Przyj~ta tu interpretacja moze wi~c dopuscic, ze uczucia milosci i nienawisci r6zni<t si~ w zaleznosci od swojego obiektu, ale nie zmienia to faktu, ze w obu swych formach S<t to uczucia posrednie. Wazne jest jednak to, ze w obu tych interpretacjach (czyli takze wtedy, gdybysmy dopuscili, ze uczucia moraine S<t niekiedy w stanie motywowac) dzialanie motywowane przez poczucie moraine jest 34 E. Radcliffe, How Does the Humean Sense of Duty Motivate?, wyd. cyt. -107prac Hume swi::tdcz&_ o tym, ze zdawal on sobie spraw~ z wyzwania, jakie dla jego teorii niesie problem tego typu lajdaka. W cytowanym juz wyzej fragmencie Badan pisal eseju, ze ,wewñtrzny spok6j ducha, swiadomosc tego, ze si~ jest czlowiekiem prawym, dodatnia opinia o wlasnym post~powaniu oto czynniki bardzo*.potrzebne do szcz~- scia, kt6re ceni i piel~gnuje kazdy uczciwy czlowiek"39• Nie pisze jednak, co z czlowiekiem nieuczciwym. Podobnie w eseju Sceptyk Hume zauwaza, ze istniej&. tak zdeprawowani ludzie, ze dobra opinia innych i wlasna nie bylaby potrzebna im do szcz~scia. Jesli ktos rna tak opaczni~ zb~dowany urnysl, tak nieczule i riiewrazliwe usposobienie, ze brak rnu zyczliwõci dla ludzi i nie pragnie szacunku i uznania, to nalezy go uznac za calkowicie nieuleczalnego i nie rna dian zadnego lekarstwa w filozofii 40• W takim wypadku, jak mozna . by si~ domyslac, pragnienie szcz~scia wlasnego faktycznie nie motywowaloby do post~powania moralnego. Mozna by wi\!c orzec, ze w przypadku cn6t naturalnych poczQcie obowi&.zku (poprzez poczucie szcz\!scia) motywuje ludzi tylk.o troch~ zdeprawowanych tych, kt6rym brak jest naturalnych sklonnosci moralnych, ale nie az tak zdeprawowanych, by calkowicie nie dbac o opini~ innych i swoj&_. Problem z tak konsekwentnym lajdakiem polegalby wi~c u Hume'a na tym, ze bylby on inny od reszty ludzipod pewnym wzgl~dem nie dzielilby z nami wsp6lnej nam natury 41 • W przypadku sprawiedliwosci problem ze sprytnym lajdakiem nie polega na tym, ze niekiedy nie dostrzega on, ze ze wzgl~du na interes wlasny powinien przestrzegac wymog6w sprawiedliwosci, ze ,traci z oczu wszystkie najmocniej ilstalone reguly" to moze zdarzyc si\! kazdemu. Problem polega na tym, ze sprytny lajdak dostrzega i to zasadnie, ze niekiedy nie musi przestrzegac tych wymog6w jesli nie zagrai:a to ani jego interesowi wlasnemu, ani interesowi i stabilnosci instytucji spolecznych. Problem sprytnego lajdaka wydaje si~ wi~c dodatkowym argumentem za tym, by w przypadku motywacji do prze39 D. Hurne, Badania, wyd. cyt. , rozdz. II, cz. II., s. 138. 40 D. Hurne, Sceptyk, [w:] Eseje, przel. T. Tatarkiewiczowa, oprac. W. Tatarkiewicz, PWN, Warszawa 1955, s. 131. Na problem ten zwraca uwagt< D. Coleman w artykule Humes internalism, ,Hume studies" 1992, t. 18, nr 2, s. 331-348. 41 A to rnogloby dawac podstawt< do uznania pewnej forrny relatywizmu etycznego, np. takiej, jakiej broni G. Harman w eseju Moral Relativism Defended, ,Philosophical Review" 1975, t. 84, nr 1, s. 3-22, kt6ry uwaza, ze jesli ktos nie podziela sklonnosci do postt<powania zgodnego z wymogarni moralnyrni, to nie rna on tez zadnej racji, by w taki spos6b poste<powac. -107prac Hume swi::tdcz&_ o tym, ze zdawal on sobie spraw~ z wyzwania, jakie dla jego teorii niesie problem tego typu lajdaka. W cytowanym juz wyzej fragmencie Badan pisal eseju, ze ,wewñtrzny spok6j ducha, swiadomosc tego, ze si~ jest czlowiekiem prawym, dodatnia opinia o wlasnym post~powaniu oto czynniki bardzo*.potrzebne do szcz~- scia, kt6re ceni i piel~gnuje kazdy uczciwy czlowiek"39• Nie pisze jednak, co z czlowiekiem nieuczciwym. Podobnie w eseju Sceptyk Hume zauwaza, ze istniej&. tak zdeprawowani ludzie, ze dobra opinia innych i wlasna nie bylaby potrzebna im do szcz~scia. Jesli ktos rna tak opaczni~ zb~dowany urnysl, tak nieczule i riiewrazliwe usposobienie, ze brak rnu zyczliwõci dla ludzi i nie pragnie szacunku i uznania, to nalezy go uznac za calkowicie nieuleczalnego i nie rna dian zadnego lekarstwa w filozofii 40• W takim wypadku, jak mozna . by si~ domyslac, pragnienie szcz~scia wlasnego faktycznie nie motywowaloby do post~powania moralnego. Mozna by wi\!c orzec, ze w przypadku cn6t naturalnych poczQcie obowi&.zku (poprzez poczucie szcz\!scia) motywuje ludzi tylk.o troch~ zdeprawowanych tych, kt6rym brak jest naturalnych sklonnosci moralnych, ale nie az tak zdeprawowanych, by calkowicie nie dbac o opini~ innych i swoj&_. Problem z tak konsekwentnym lajdakiem polegalby wi~c u Hume'a na tym, ze bylby on inny od reszty ludzipod pewnym wzgl~dem nie dzielilby z nami wsp6lnej nam natury 41 • W przypadku sprawiedliwosci problem ze sprytnym lajdakiem nie polega na tym, ze niekiedy nie dostrzega on, ze ze wzgl~du na interes wlasny powinien przestrzegac wymog6w sprawiedliwosci, ze ,traci z oczu wszystkie najmocniej ilstalone reguly" to moze zdarzyc si\! kazdemu. Problem polega na tym, ze sprytny lajdak dostrzega i to zasadnie, ze niekiedy nie musi przestrzegac tych wymog6w jesli nie zagrai:a to ani jego interesowi wlasnemu, ani interesowi i stabilnosci instytucji spolecznych. Problem sprytnego lajdaka wydaje si~ wi~c dodatkowym argumentem za tym, by w przypadku motywacji do prze39 D. Hurne, Badania, wyd. cyt. , rozdz. II, cz. II., s. 138. 40 D. Hurne, Sceptyk, [w:] Eseje, przel. T. Tatarkiewiczowa, oprac. W. Tatarkiewicz, PWN, Warszawa 1955, s. 131. Na problem ten zwraca uwagt< D. Coleman w artykule Humes internalism, ,Hume studies" 1992, t. 18, nr 2, s. 331-348. 41 A to rnogloby dawac podstawt< do uznania pewnej forrny relatywizmu etycznego, np. takiej, jakiej broni G. Harman w eseju Moral Relativism Defended, ,Philosophical Review" 1975, t. 84, nr 1, s. 3-22, kt6ry uwaza, ze jesli ktos nie podziela sklonnosci do postt<powania zgodnego z wymogarni moralnyrni, to nie rna on tez zadnej racji, by w taki spos6b poste<powac. 109Rozwazania te wskazuj<t tez nato, ze Hume' a fakty~cznie mozna uznac za nonkognitywist~, tj. uznac, ze za rozr6znienia moraine zasadniczo S<t odpowiedzialne pewne uczucia aprobaty i dezaprobaty moralnej, ale jest to nonkognitywizm pod istotnym wzgl~dem r6zny od tego powstalego w XX w. Moraine uczucia nie musz<t bye u Hume'a motywuj'l_ce. Przynajmniej w teorii mozna wedle jego koncepcji aprobowac cos, ale nie miec zadnych uczuc motywuj'l_cych wzgl~dem dzialania moralnie wymaganego. W tym sensie filozofia moralnosci Hume'a wyjasnialaby istnienie szeroko opisywanych przyklad6w akrazji, amoralizmu czy indyferentyzmu 44, z kt6rymi wsp6lczesne teorie nonkognitywistyczne maj'l_ pewien problem (nie mog'l_ bowiem uznac, by ktos, kto moralnie aprobuje pewne dzialania, jednoczesnie nie mial zadnej motywacji,.. by je wykonac). Zasadnicza cz~sc naszych zachowan moralnych oparta jest, zdaniem Hume'a, na wsp6lnych ludziom naturalnych sklonnosciach. Te zas dzialania, kt6re wykonywane S<t z poczucia moralnego czy tez obowiqzku, moma wedle przedstawionej tu argumentacji okreslic jako dzialania motywowane pewnym zludzeniem poczuciem moralnym. Ale niech nie zwodzi nas okreslenie moralnosci mianem zludzenia ta fikcja pelni u Hume'a pozytywn'l_ rol~, sklaniaj'l_c wielu do post~po- wania moralnego i sprawiedliwego. THE FICTION OF MORALITY. THE PROBLEM OF MOTIVATION IN DAVID HUME'S ETHICS Summary David Hume is considered to be the founding father of metaethical non-cognitivism and his moral philosophy is often taken to be a classical example of motivational internal ism. In this paper I discuss Hume's view on the problem of moral motivation depending on natural and artificial virtues. I also analyze some recent interpretations of his moral philosophy. I conclude that Hume can indeed be treated as a non-cognitivist, but his theory is very different from present-day non-cognitivism. The main difference is that Hume did not consider moral emotions as necessarily motivating. Tomasz Zuradzki 44 Patrz np. R. D. Milo, Immorality, Princeton University Press, Princeton 1984. 109Rozwazania te wskazuj<t tez nato, ze Hume' a fakty~cznie mozna uznac za nonkognitywist~, tj. uznac, ze za rozr6znienia moraine zasadniczo S<t odpowiedzialne pewne uczucia aprobaty i dezaprobaty moralnej, ale jest to nonkognitywizm pod istotnym wzgl~dem r6zny od tego powstalego w XX w. Moraine uczucia nie musz<t bye u Hume'a motywuj'l_ce. Przynajmniej w teorii mozna wedle jego koncepcji aprobowac cos, ale nie miec zadnych uczuc motywuj'l_cych wzgl~dem dzialania moralnie wymaganego. W tym sensie filozofia moralnosci Hume'a wyjasnialaby istnienie szeroko opisywanych przyklad6w akrazji, amoralizmu czy indyferentyzmu 44, z kt6rymi wsp6lczesne teorie nonkognitywistyczne maj'l_ pewien problem (nie mog'l_ bowiem uznac, by ktos, kto moralnie aprobuje pewne dzialania, jednoczesnie nie mial zadnej motywacji,.. by je wykonac). Zasadnicza cz~sc naszych zachowan moralnych oparta jest, zdaniem Hume'a, na wsp6lnych ludziom naturalnych sklonnosciach. Te zas dzialania, kt6re wykonywane S<t z poczucia moralnego czy tez obowiqzku, moma wedle przedstawionej tu argumentacji okreslic jako dzialania motywowane pewnym zludzeniem poczuciem moralnym. Ale niech nie zwodzi nas okreslenie moralnosci mianem zludzenia ta fikcja pelni u Hume'a pozytywn'l_ rol~, sklaniaj'l_c wielu do post~po- wania moralnego i sprawiedliwego. THE FICTION OF MORALITY. THE PROBLEM OF MOTIVATION IN DAVID HUME'S ETHICS Summary David Hume is considered to be the founding father of metaethical non-cognitivism and his moral philosophy is often taken to be a classical example of motivational internal ism. In this paper I discuss Hume's view on the problem of moral motivation depending on natural and artificial virtues. I also analyze some recent interpretations of his moral philosophy. I conclude that Hume can indeed be treated as a non-cognitivist, but his theory is very different from present-day non-cognitivism. The main difference is that Hume did not consider moral emotions as necessarily motivating. Tomasz Zuradzki 44 Patrz np. R. D. Milo, Immorality, Princeton University Press, Princeton 1984.