Marek Piechowiak* Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka Termin „legitymizacja" jest zwykle odnoszony do władzy i jej działań. Legitymizacja jest procesem uprawomocniania władzy uzasadnianiem kompetencji do kształtowania za- chowań rządzonych, przede wszystkim przez kształtowanie ich sytuacji prawnej. Legitymi- zacja aksjologiczna jest tu pojmowana jako jeden z aspektów legitymizacji, który jest oparty na odniesieniu do wartości. Może ono dotyczyć rządzącego, można też pytać o legitymizację organów Organizacji Narodów Zjednoczonych, w tym także o legitymizację tych, którzy zasiadają w różnych gremiach mających głos decyzyjny w sprawach praw człowieka (i to z punktu widzenia państw, które reprezentują, jak i ich indywidualnych przymiotów). Tego typu pytania były stawiane np. wtedy, gdy zmierzano do rozwiązania Komisji Praw Człowie- ka. Pytanie o legitymizację aksjologiczną może także dotyczyć samego systemu prawnego (jego powstania i jego treści), co z punktu widzenia obecnie funkcjonującego uniwersal- nego systemu ochrony praw człowieka jest ważniejsze i co będzie przedmiotem niniejszych analiz: uprawomocnienie systemu jako wyznaczającego dyrektywy będące racją działania dla ich adresatów. W centrum analizy będzie stać problematyka treści. Legitymizacja aksjolo- giczna uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka jest, w przyjętej tu perspektywie, sprawą nie tyle przynależności normy do określonego systemu prawnego (normatwity of law), co sprawą racji podporządkowania się władzy {authority oflaw). Proponowane jest tu jeszcze jedno zawężenie problematyki, mianowicie spojrzenie na to, co specyficzne dla legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka. Legitymizacja ta obejmuje mianowicie postulat, na którego straży stoi także procedura kontrolna, żeby prawa człowieka chronione tym systemem respektowane były powszech- nie, i to niezależnie od jakichkolwiek zobowiązań traktatowych, także niezależnie od bycia stroną Karty Narodów Zjednoczonych. Zasadnicze dla tego opracowania pytanie dotyczy tego, na czym oparta jest aksjologiczna legitymizacja powszechności obowią- zywania norm chroniących prawa człowieka na poziomie uniwersalnym. Aksjologiczne uzasadnienie norm może być uznane za wystarczające ich uprawomocnienie pojęte jako wskazanie racji działania, o ile wartości wskazane jako uzasadniające są uznawane przez adresata norm; problem legitymizacji systemu komplikuje się, gdy wartości te nie są uznawane przez adresata norm, a w ramach systemu formułowany jest postulat uniwer- salnego przestrzegania norm wówczas możliwość formułowania norm powszechnej * Prof. nadzw. dr hab. Marek Piechowiak kierownik Katedry Teorii, Filozofii i Historii Prawa, Instytut Prawa, Wydział Zamiejscowy w Poznaniu, SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny w Warszawie. Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 87 ważności wymaga uprawomocnienia. Zmierzać będzie się do uzasadnienia tezy, że jest ona oparta nie tyle na treści wartości uznanej w tym systemie, ale na uznanych roz- strzygnięciach metaaksjologicznych, dotyczących tego, jak wartości te istnieją. Przyjęta będzie przy tym perspektywa wewnętrzna wobec systemu prawnego. Badana będzie „sa- moświadomość aksjologiczna" uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka. Realizacja tego celu zakłada uporządkowanie podstawowych pojęć dotyczących problema- tyki powszechności praw człowieka termin „powszechność" stosowany w odniesieniu do praw człowieka okazuje się terminem mieniącym się dużą różnorodnością znaczeń. Sformu- łowane zostaną także pewne postulaty dotyczące definiowania uzasadnienia aksjologicznego norm, które jest tu uznane za podstawę uprawomocnienia norm chroniących prawa człowieka. Zewnętrzne i wewnętrzne uprawomocnienie uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka W legitymizacji aksjologicznej systemu prawnego można wyróżnić aspekt dotyczący wartości, dla realizacji których system powstał (uprawomocnienie oparte na tych warto- ściach można określić jako zewnętrzne wobec systemu), oraz aspekt dotyczący wartości uzasadniających konkretną treść regulacji zawartych i tworzonych w systemie (upra- womocnienie oparte na nich można określić jako wewnętrzne). Jest możliwe, że w obu aspektach w grę wchodzą te same wartości, jednak nie musi tak być, a nawet jeśli war- tości będą zbieżne, akcenty mogą być różnie rozłożone. W przypadku uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka oba te aspekty dają się stosunkowo łatwo odróżnić. Legitymizacja genezy systemu Odpowiadając na pytanie o wartości wyjaśniające genezę uniwersalnego systemu, trze- ba mieć na uwadze kontekst historyczny, w którym powstał a kształtowały go dwie wojny światowe. Kartę Narodów Zjednoczonych z 1945 roku, stanowiącą „konstytu- cję", na której oparty jest uniwersalny system ochrony praw człowieka, otwierają sło- wa: „My, Ludy Narodów Zjednoczonych, zdecydowane uchronić przyszłe pokolenia od klęsk wojny, która dwukrotnie za naszego życia wyrządziła ludzkości niewypo- wiedziane cierpienia; przywrócić wiarę w podstawowe prawa człowieka, w godność i wartość osoby [ludzkiej], w równouprawnienie mężczyzn i kobiet, w równość na- rodów dużych i małych, stworzyć warunki umożliwiające utrzymanie sprawiedliwości i poszanowanie zobowiązań, wynikających z traktatów i innych źródeł prawa międzyna- rodowego, oraz popierać postęp społeczny i poprawę warunków życia w większej wol- ności"1. Na pierwszym miejscu jest zatem zapobieganie wojnie i to przede wszystkim konfliktowi zbrojnemu w skali globalnej; wymiar globalny ma także sprawiedliwość 1 W E THE PEO PLES O F TH E U N ITE D N A TIO N S D E T E R M IN E D to save succeeding générations from the scourge ofwar, which twice in our lifetime has brought untold sorrow to manhind, and to reafprmfaith injundamental human ńghts, in the dignity and worth ofthe human person, in the eąual rights ofmen and women and o f nations large and smali, and to establish conditions under which justice and respect jo r the obligations arisingjrom treaties and other sources o f international law can be maintained, and to promote social progress and better standards cflife in largerfreedom, Karta Narodów Zjednoczonych z 26.06.1945 r., Charter ofthe United Nations, Dz. U. 1947, nr 23, poz. 90 ze zm. 88 M arek Piechowiak powiązana z przestrzeganiem prawa międzynarodowego. O prawach człowieka i godno- ści mowa jest w drugim motywie, o wolności w motywie czwartym. Do cytowanego fragmentu Karty nawiązuje Powszechna Deklaracja Praw Człowie- ka z 1948 roku, która wyznaczyła podstawy paradygmatu pojmowania praw człowieka w systemie uniwersalnym (a także poza nim): „Zważywszy, że uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej jest podstawą w o l n o ś c i , s p r a w i e d l i w o ś c i i p o k o j u na świecie"2. W pierw- szym akapicie preambuły akcentowana jest perspektywa globalna jako wyznaczająca cele, którym służyć ma uznanie godności i ochrona praw człowieka. Warto zauważyć, że inaczej niż w Karcie Narodów Zjednoczonych jasno wskazana jest relacja między usytuowanymi na płaszczyźnie globalnej celami-wartościami a godnością i prawami człowieka, które należą już do wartości wewnętrznych: wartości wewnętrzne wskazane są jako służące do realizacji wartości zewnętrznych. Niemniej jednak pozostaje kwestia filozoficzna z zakresu aksjologii dotycząca tego, dlaczego wolność, sprawiedliwość i pokój na świecie są wartościami samoist- nymi. Zagadnienie to nie będzie tutaj podejmowane. Można zauważyć, że wartością wprost uznaną w systemie uniwersalnym za autoteliczną jest godność: „uznając i potwierdzając, że w s z y s t k i e p r a w a c z ł o w i e k a w y w o d z ą s i ę z g o d n o ś c i i w a r t o ś c i w r o d z o n e j o s o b i e l u d z k i e j , oraz że osoba ludzka jest centralnym podmiotem praw człowieka i podstawowych wolności, i wobec tego to ona powinna w pierwszym rzędzie od- nosić z nich korzyści oraz powinna aktywnie uczestniczyć w realizacji tych praw i wolności"3. Legitymizacja treści systemu Aksjologiczne uprawomocnienie treści systemu obejmuje dwa zasadnicze elementy: uprawomocnienie treści praw człowieka oraz uprawomocnienie ich specyficznego cha- rakteru. Uprawomocnienie aksjologiczne treści praw człowieka pojmowane jest tu jako uprawomocnienie poszczególnych praw. Obejmuje aksjologiczne uzasadnienie norm prawnych chroniących prawa człowieka i na tym elemencie, zasadniczym z punktu wi- dzenia realizacji powszechności ochrony, skupiona będzie dalsza uwaga. Nie wydaje się tu konieczne rozstrzygnięcie kwestii pełnej przekładalności praw podmiotowych na ze- spół norm prawa w sensie przedmiotowym4. 2 Whereas recognition o f the inherent dignity and o f the equal and inalienable rights o f all members o f the human fam ily is the foundation o f freedom, justice and peace in the world, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10.12.1948 r., Universal Declaration o f Human Rights, General Assem bly res. 217 A (III), [w:] Human Rights: A Compilation o f International Instruments, Centre for Human Rights Geneva, New York 1988, s. 1-7; Prawa człowieka. Wprowadzenie Wybór źródeł, oprać. K. M otyka, Lublin 1999, s. 73-78. 3 Recognizing and affirming that all human rights derive from the dignity and worth inherent in the human person, and that the human person is the central subject o f human rights and fundam ental freedoms, and con- sequently should be the principal beneficiary and should participate actively in the realization o f these rights and freedoms, preambuła 2, Deklaracja wiedeńska i program działania przyjęta przez Światową Konferencję Praw Człowieka, 25 czerwca 1993 r., Vienna Declaratio and Programme o f Action adopted by the W orld Conference on Hum an Rights on 2 5 June 1993 , A/CONF. 157/23, [w:] Deklaracja Wiedeńska i Program D ziałania Św i- atowej Konferencji Praw Człowieka. Wiedeń, Czerwiec 1993 , przeł. C. Piechowiak, Poznań 1998. 4 Autor stoi na stanowisku, że adekwatna przekładalność nie jest możliwa, a to z uwagi na to, że konstytu- tywnym elementem prawa podmiotowego jest relacja podmiotu do należnego dobra, ze względu na które Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 89 Z punktu widzenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka wartości uzasadniające katalog praw wskazane zostały w artykule pierwszym: „Wszystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa"5. Literalnie rzecz biorąc cytowany artykuł określa, jaki jest człowiek oraz określa to, co jest trzeba wziąć pod uwagę, gdy chce się chronić to, co najistotniejsze dla zapobieżenia destrukcji człowieka i dla zapewnienia jego rozwoju. Istotna ze względu na aksjologiczne uzasadnienie treści praw człowieka była dyskusja w trakcie prac nad projektem Deklaracji, dotycząca tego, czy zawartość art. 1 nie powin- na trafić do preambuły. W obronie treści art. 1 stanął przede wszystkim René Cassin, który argumentował, że wskazane są tam zasady, na których oparte są wszystkie dalsze postanowienia Deklaracji; twierdził, że „w ciągu ostatnich dziesięciu lat, miliony ludzi straciło życie dokładnie dlatego, że zasady te zostały bezlitośnie wyszydzone"6. Z upływem czasu za najważniejszą wartość uzasadniającą prawa człowieka jedno- znacznie zostanie uznana godność. W art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka szczególna funkcja uzasadniająca godności nie jest jeszcze w pełni czytelna. Jest ona w pewnej mierze przygotowana brzmieniem pierwszego akapitu preambuły Deklara- cji i cytowanym otwarciem Karty Narodów Zjednoczonych, gdzie godność stawiana jest obok praw człowieka. Jednoznaczne uznanie godności za źródło praw znalazło się w preambułach Międzynarodowych paktów praw człowieka z 1966 roku, w których czy- tamy, że „prawa te wynikają z g o d n o ś c i p r z y r o d z o n e j o s o b i e l u d z k i e j "7. Na płaszczyźnie uniwersalnej jednoznaczne potwierdzenie tej idei znalazło się w cytowanym wyżej motywie drugim preambuły Deklaracji wiedeńskiej z 1993 roku. Podsumowując, za podstawę katalogu praw człowieka w systemie uniwersalnym przyjęto godność, wolność, równość, rozumność i sumienie oraz braterstwo (solidar- ność). Wartości te determinują treść praw człowieka. Uprawomocnienie treści praw nie jest jednak tym samym, co uprawomocnienie ich szczególnego charakteru, przede wszystkim uniwersalnego postulatu ich przestrzegania. Normy chroniące prawa człowieka, określając treść zachowań, okazują się być adresowane normy prawa w sensie przedmiotowym tworzą funkcjonalną całość będącą elementem definicyjnym prawa podmiotowego; szerzej zob. M. Piechowiak, Prawo a wolność, [w:] Prawa człowieka Prawa rodziny. 30 lat Poznańskiego Zakładu Instytutu N auk Prawnych P A N , red. R. Hliwa i A. Schulz, Poznań 2003, s. 37-54. 5 All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit o f brotherhood. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, art.l. 6 Cyt. za: T. Lindholm, Article 1, [w:] The Universal Declaration o f Human Rights: A Commentary, ed. by A. Eide et a l, Oslo 1992, s. 44. Szerzej na temat wartości ujętych w art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka zob. M. Piechowiak, Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. Wokół metaaksjologicznych założeń Powszech- nej Deklaracji Praw Człowieka, [w:] Współczesne problemy praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarne- go. Materiały I Warszawsko-Toruńskiego Kolokwium Praw Czhwieka i Międzynarodowego Prawa Humanitarnego, Toruń, 10-11 grudnia 2008, red. T. Jasudowicz, M. Balcerzak i J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2009, s. 177-193. 7 Recognizing that these rights derive from the inherent dignity o f the human person, Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 16.12.1966 r., International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, General Assembly res. 2200 A (XXI); Dz. U. 1977, nr 38, poz. 169, [w:] Hum an Rights, op. cit.., s. 7-18; Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 16.12.1966 r., International Covenant on C ivil and Political Rights, General Assembly res. 2200 A (XXI), Dz. U. 1977, nr 38, poz. 167 ze zm. w: Hum an Rights, op. cit., s. 18-38. Tu i dalej wyróżnienia autora. 90 M arek Piechowiak do wszystkich. Nie wchodząc tu w spory dotyczące horyzontalnego oddziaływania praw człowieka, zbadane tu zostanie zagadnienie powszechności zobowiązań państw. Ów szczególny element w normatywnej strukturze praw człowieka, oparty z jednej strony na powszechnym przysługiwaniu praw człowieka, z drugiej na powszechnym, pozytywnoprawnym obowiązku państw do realizacji praw człowieka, określony tu będzie mianem roszczenia uniwersalności praw człowieka. Dlaczego wartości wskazane w art. 1 uznać należy za wartości legitymizujące roszczenie uniwersalności? Pytanie to nie jest bynajmniej pytaniem retorycznym także wówczas, gdy panuje zgoda co do możliwości ugruntowania treści (katalogu) praw człowieka w określonym zestawie wartości, w tym przede wszystkim w godności. Dlaczego z tego, że jakaś grupa podmiotów uznaje okre- ślony zestaw wartości uzasadniających prawa człowieka, miałoby wynikać to, że także podmioty nieuznające tych wartości mają respektować prawa człowieka? Zbadanie tej kwestii obejmuje dookreślenie, na czym polegają aksjologiczne uza- sadnienie norm prawnych chroniących prawa człowieka oraz roszczenie uniwersalności, którego uprawomocnienia się tutaj poszukuje. Roszczenie uniwersalności praw człowieka jako przedmiot problemu legitymizacji Termin „powszechność" jest w nauce praw człowieka wieloznaczny8. Nie wchodząc w krąg rozważań natury ogólnej, prowadzonych z perspektywy zewnętrznej prawa pozytywnego, a mając na uwadze „samoświadomość" uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka, można wyróżnić kilka aspektów powszechności praw człowieka. Podstawowe rozróżnienie dotyczy aspektu opisowego i normatywnego. Z punktu widzenia podjętego tu zagadnienia ważniejszy jest aspekt normatywny, który sam okazuje się być wielorako złożonym. Powszechność w aspekcie opisowym Aspekt opisowy dotyczy tego, jak faktycznie prawa człowieka są lub były znane, uznawane, szanowane, realizowane itp. Są to zagadnienia typowe np. dla socjologii prawa. W aspekcie tym o powszechności praw człowieka mowa jest np. w art. 55 Karty Narodów Zjed- noczonych: „Narody Zjednoczone będą popierać: (...) p o w s z e c h n e p o s z a n o w a - n i e i p r z e s t r z e g a n i e praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich, bez względu na rasę, płeć, język lub religię"9. Podobnie w akapicie 6 preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka czytamy: „Zważywszy, że Państwa Członkowskie podjęły się zapewnić, we współpracy z Organizacją Narodów Zjednoczonych, p o w s z e c h n e p o s z a n o w a n i e i p r z e s t r z e g a n i e praw człowieka i podstawowych wolności"10. Ta same preambuła głosi in fine: „Zgromadzenie Ogólne ogłasza uroczyście niniejszą 8 Zob. także M. Piechowiak, Powszechność praw człowieka. Zagadnienia filozoficznoprawne, [w:] O p ra - wach człowieka. W podwójną rocznicę Paktów. Księga Pamiątkowa w hołdzie Profesor Annie Michalskiej, red. T. Jasudowicz, C. Mik, Toruń 1996, s. 49-71. 9 Universal r e s p e c t f o r , a n d o b s e r v a n c e of , human rights and fondam ental freedoms fo r all without distinction as to race, sex, language, or religion. 10 Whereas M em ber States hâve pledged themsehes to achieve, in coopération with the United Nations, the pro- motion o f u n i v e r s a l r e s p e c t f o r a n d o b s e r v a n c e o f human rights and jundam ental freedoms. Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 91 Powszechną Deklarację Praw Człowieka jako wspólny standard dla wszystkich ludów i na- rodów, tak aby każda jednostka i każdy organ społeczny, zachowując stale w pamię- ci niniejszą Deklarację, dążyły poprzez nauczanie i wychowanie do coraz pełniejszego p o s z a n o w a n i a tych praw i wolności, jak również do zabezpieczenia, poprzez rozwój środków o charakterze krajowym i międzynarodowym, ic h p o w s z e c h n e g o i s k u - t e c z n e g o u z n a n i a i p r z e s t r z e g a n i a "11. W aspekcie opisowym można mówić o poszanowaniu praw człowieka, ich przestrze- ganiu, uznaniu, znajomości, poznaniu itp. W aspekcie opisowym prawa człowieka nie były i nie są powszechnie znane, akceptowane ani przestrzegane. Powszechność w tym aspekcie jest wskazywana jako cel do osiągnięcia. Powszechność w aspekcie normatywnym Dlaczego jednak uznać osiągniecie powszechności w aspekcie opisowym za cel? Z punk- tu widzenia perspektywy wewnętrznej odpowiedź brzmi: ponieważ prawa człowieka są po- wszechne w aspekcie normatywnym. Mówiąc o powszechności w aspekcie normatywnym, można mówić także o wielu różnych spawach dotyczących powszechności. Przede wszystkim trzeba rozróżnić powszechność praw człowieka jako praw przyrodzonych i ten typ powszech- ności można określić jako powszechność w sensie ideowym, moralnym czy filozoficznym, która będzie dalej określana krótko jako powszechność w sensie ideowym, oraz powszech- ność obowiązywania uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka w sensie pozytywnoprawnym . Z punktu widzenia tekstów nie jest to niekiedy łatwe do odróżnienia. Problemy te pojawiają się zwłaszcza w przypadku Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i instru- mentów zaliczanych do soft-law; tu przede wszystkim będzie wzięta pod uwagę Deklaracja wiedeńska z 1993 roku. Okazuje się, że ten sam tekst może być odczytywany z jednej strony jako mówiący o powszechności jako należącej do natury praw przyrodzonych, zastanych, których ochronie służyć mają tworzone instrumenty; z drugiej jako wyrażający na płasz- czyźnie pozytywnoprawnej roszczenie uniwersalności. Przyjmuje się tutaj, że owo roszczenie uniwersalności, umiejscowione na płaszczyźnie pozytywnoprawnej, będzie obecne jedynie tam, gdzie można wskazać jakąś procedurę kontroli wykonywania powszechnych zobowią- zań leżących po stronie państw. Trzeba zatem odróżnić powszechność przysługiwania praw od powszechności pozytywnoprawnych obowiązków ich uznania czy przede wszystkim respektowania. W przypadku traktatów jest jasne, że z tytułu uznania powszechnie przy- sługujących ludziom praw człowieka, przyjmowane są zobowiązania przez państwa-strony odnośnie do podmiotów podlegających ich jurysdykcji. W sposób bardzo czytelny mówi 0 tym np. art. 2 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw osobistych (obywatelskich) i po- litycznych z 16 grudnia 1966 roku: „Każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązu- je się przestrzegać i zapewnić wszystkim osobom, które znajdują się na jego terytorium 1 podlegają jego jurysdykcji, prawa uznane w niniejszym Pakcie, bez jakiegokolwiek względu 11 The General Assembly, Proclaims this Universal Declaration o f Human Rights as a common standard o f achievement for all peoples and all nations, to the end that every individual and every organ o f society, keeping this Declaration con- stantly in mind, shall strive by teaching and education to promote r e s p e c t f o r these rights and freedoms and by progressive measures, national and international, to secure their universal and e f f e d i v e r e c o g n i t i o n a n d o b s e r - v a n c e , both among the peoples o f Member States themselves and among the peoples o f territories under their jurisdiction. 92 M arek Piechowiak na przymioty, takie jak rasa, kolor skóry, płeć, język, wyznanie, poglądy polityczne lub inne- go rodzaju, pochodzenie narodowe lub społeczne, majątek, urodzenie lub inne"12. Literalnie rzecz biorąc, analogiczne zobowiązania statuowane są Powszechną Deklaracją Praw Człowieka, której preambuła in fine mówi o obowiązku dążenia „do coraz pełniejszego poszanowania tych praw i wolności, jak również do zabezpieczenia, poprzez rozwój środ- ków o charakterze krajowym i międzynarodowym, ich powszechnego i skutecznego uznania i przestrzegania, t a k p o ś r ó d l u d ó w P a ń s t w C z ł o n k o w s k i c h , j a k t eż p o - ś r ó d l u d ó w t e r y t o r i ó w z n a j d u j ą c y c h s i ę p o d i ch j u r y s d y k c j ą "13. Tego typu zobowiązania, choć oparte na pozytywnopranym uznaniu powszechności przy- sługiwania praw człowieka, nie są jednak wyrazem roszczenia uniwersalności, którego legi- tymizacja jest tu poszukiwana. Stąd poniżej, przy omawianiu pozytywnoprawnego wymiaru powszechności, akcent jest położony na scharakteryzowane wyżej roszczenie uniwersalności oparte na powszechności pozytywnoprawnych obowiązków, a nie jedynie powszechności praw. Powszechność w sensie ideowym Powszechność w sensie ideowym dotyczy wprost powszechności przysługiwania praw człowieka. W perspektywie ideowej z przysługiwaniem praw skorelowane są obowiązki, w przeciwnym razie sama koncepcja praw podmiotowych byłaby co najmniej niepełna. Charakter tych obowiązków odpowiada jednak charakterowi praw, zatem będą to obo- wiązki o charakterze moralnym. Jak wyżej wspomniano, problematyka ideowych pod- staw praw człowieka jest spleciona z aspektem pozytywnoprawnym, gdyż uznanie przez państwo danego instrumentu ochrony praw człowieka uznanych w tym instrumencie za powszechnie przysługujące może być zasadnie traktowane jako akt statuujący obowiązki 0 charakterze pozytywnoprawnym. W uniwersalnym systemie ochrony praw człowieka powszechność w sensie ideowym znajduje wieloraki wyraz, uznawana jest ona tak w spo- sób pośredni, jak i wprost. Mając na uwadze ową wielorakość uznania można wnioskować, że powszechność jest jednym z centralnych zagadnień dotyczących ideowej podstawy sys- temu. Oto krótki przegląd sposobów uznania powszechności w sensie ideowym. 1) Podstawy koncepcji struktura godnościowego ugruntowania praw człowieka. Uznanie za źródło praw człowieka godności, która jest przyrodzona i niezbywalna, zatem 1 przysługująca powszechnie, uzasadnia tezę o radykalnej powszechności praw głoszą- cą, że „gdzie człowiek, tam prawa człowieka". Potwierdzenie przyrodzonego charakteru praw człowieka znalazło wprost uznanie w punkcie 1.1 Deklaracji wiedeńskiej: „Prawa człowieka i podstawowe wolności są przyrodzonym prawem wszystkich istot ludzkich; ich ochrona i popieranie jest pierwszym obowiązkiem Rządów"14. 12 Each State Party to the present Covenant undertakes to respect and to ensure to all individuals within its territory and subject to its jurisdiction the rights recognized in the present Covenant, without distinction o f any kind, such as race, colour, sex, language, religion, political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status. 13 To promote respect fo r these rights and freedoms and by progressive measures, national and international, to secure their universal and effective recognition and observance, both a m o n g t h e p e o p l e s o f M e m b e r S t a t e s t h e m s e l v e s a n d a m o n g t h e p e o p l e s o f t e r r i t o r i e s u n d e r t h e i r j u r i s d i c t i o n . 14 H uman rights and fundam ental freedoms are the birthright o f all human beings; their protection and promotion is the first responsibility o f Governments. Deklaracja wiedeńska podąża tu za Paryską Kartą dla Nowej Europy Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 93 2) Równość i zakaz dyskryminacji. Uznanie powszechności w sensie normatywnym ma wyraz także w klauzulach antydyskryminacyjnych dotyczących równości w korzy- staniu praw człowieka. Np. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka w art. 2 stanowi: „Każdy jest uprawniony do korzystania ze wszystkich praw i wolności proklamowanych w niniejszej Deklaracji, bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, po- glądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia społecznego, ma- jątku, urodzenia lub jakiekolwiek inne różnice. Nie wolno ponadto czynić żadnej różnicy w zależności od sytuacji politycznej, prawnej lub międzynarodowej kraju lub obszaru, do którego dana osoba przynależy, bez względu na to, czy jest on niepodległy, powierniczy, autonomiczny lub poddany innym ograniczeniom suwerenności"15. Klauzule antydyskryminacyjne wzmacniają tezę o radykalnej powszechności praw, gdyż wskazują, że indywidualna charakterystyka poszczególnych ludzi nie jest istotna dla przysługiwania praw człowieka. Katalog cech, ze względu na które nie wolno dyskry- minować, jest katalogiem otwartym (other status). W świetle klauzul tego typu, prawa człowieka przysługują nie tylko niezależnie od koloru skóry, płci, wyznania, ale także niezależnie od sprawności intelektualnej, zdrowia, wieku itd. Dołączyć można dowolną cechę rodzajową, charakteryzującą jakąś grupę podmiotów. 3) Typowe formuły. Instrumenty ochrony praw człowiek i sama Kart Narodów Zjed- noczonych zawierają szereg formuł, które wskazują na powszechność praw człowieka. „Wszystkie istoty ludzkie". Formułę taką zawiera art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: „Wszystkie istoty ludzkie rodzą się..."16. „Każdy ma prawo". Przykładowo, formułę taką umieszczono w niektórych artyku- łach Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, np. w art. 3: „Każdy ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swojej osoby"17; art. 6: „Każdy ma prawo do tego, by wszędzie uznawano jego osobowość prawną"18. „Nikt nie może być" / „nikt nie będzie" / „nikogo nie wolno". Na powszechność praw człowieka w sensie normatywnym ideowym, wskazują także formuły typu negatywne- go. W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka formuły tego typu zawierają np. art. 4: „Nikt nie może pozostawać w stanie niewolnictwa lub poddaństwa; niewolnictwo i handel niewolnikami są zakazane we wszelkich ich formach"19; art. 5: „Nikt nie może być podda- ny torturom lub okrutnemu, nieludzkiemu albo poniżającemu traktowaniu lub karaniu"20. 4) Uznanie wprost powszechności i przyrodzoności praw. Powszechność w sensie normatywnym jest właściwością praw człowieka bodaj najmocniej kontestowaną z pozy- cji zewnętrznych wobec prawa, np. w filozofii prawa. Wbrew temu, a można powiedzieć, z 21.11.1990 r., przyjętej w ramach KB W na szczycie w Paryżu. 15 Everyone is entitled to all the rights and freedoms set forth in this Declaration, without distinction o f any kind, such as race, colour, sex, language, religbn, political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status. Further- more, no distinction shall be made on the basis c f the political, jurisdictional or international status o f the country or territory to which a person belong, whether it be independent, trust, non-selfgoveming or under any other limitation o f sovereignty. 16 All human beings are born. 17 Everyone has the right to life, liberty and security o f person. 18 Everyone has the right to recognition everywhere as a person before the law. 19 N o one shall be held in slavery or servitude; slavery and the slave trade shall be prohibited in all their forms. 20 N o one shall be subjected to torture or to cruel, inhuman or degrading treatm ent or punishment. 94 M arek Piechowiak że właśnie ze względu na tego typu podważanie powszechności, została ona wprost potwier- dzona w Deklaracji wiedeńskiej z 1993 roku. Dokonano tego niemal pół wieku po przyjęciu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, potwierdzając wówczas przyjęte ideowe podstawy ochrony praw człowieka. Punkt LI Deklaracji wiedeńskiej głosi: „Światowa Konferencja Praw Człowieka potwierdza uroczyste postanowienie wszystkich Państw wypełnienia swoich zobowiązań popierania powszechnego poszanowania, przestrzegania i ochrony wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich, zgodnie z Kartą Narodów Zjedno- czonych, innymi aktami odnoszącymi się do praw człowieka i prawem międzynarodowym. P o w s z e c h n y c h a r a k t e r t y c h p r a w i w o l n o ś c i j e s t b e z s p o r n y "21. W cytowanym fragmencie mowa jest także, w nawiązaniu do Karty Narodów Zjedno- czonych, o powszechności w sensie opisowym: „powszechnego poszanowania, przestrze- gania i ochrony wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich". Tu przedmiotem badania jest powszechność w sensie normatywnym. Potwierdzenie tego typu powszechności było o tyle istotne, że w podstawowych instrumentach systemu uni- wersalnego powszechność nie była uznana wprost, a jedynie pośrednio, choć jak wyżej wskazano na wiele sposobów. Podkreślić też trzeba, że Deklaracja wiedeńska przyjęta została przez konsens wszystkich 171 państw uczestniczących w Światowej Konferencji Praw Człowieka, której końcowym dokumentem była ta deklaracja. Jak wiadomo, Po- wszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona była przy ośmiu głosach wstrzymujących i 48 głosach za z perspektywy współczesnej, można powiedzieć „jedynie 48 głosach za". Powszechność w sensie pozytywnoprawnym i roszczenie uniwersalności Można w tym miejscu postawić pytanie, czy cytowany tu fragment punktu 1.1 Deklara- cji wiedeńskiej, mówiąc o bezsporności powszechności, mówi o powszechności w sen- sie ideowym, czy już w sensie pozytywnoprawnym. Brzmienie tego przepisu w języku angielskim (The universal nature o f these rights and freedoms, dosłownie „powszech- na natura tych praw i wolności"), skłania do uznania, że mowa jest o powszechności w sensie normatywnym i ideowym, choć wątpliwości mogłyby jeszcze pozostać, gdyż nie można by było wykluczyć interpretacji, zgodnie z którą mowa byłaby o naturze praw i wolności w sensie pozytywnoprawnym, choć byłoby to raczej niecodzienne użycie terminu „natura". Ważniejszy jest jednak kontekst wcześniej w tym samym punkcie mowa jest o zobowiązaniach państw do popierania powszechnego poszanowania, prze- strzegania i ochrony, zatem ewidentnie o powszechności w sensie pozytywnoprawnym. W tej perspektywie uznanie powszechnej natury praw powinno być interpretowane jako wskazanie ideowego uzasadnienia powszechności w sensie pozytywnoprawnym. Analo- giczna struktura uzasadniania znalazła się w powołanym nieco wyżej fragmencie tego samego punktu Deklaracji wiedeńskiej, gdy mowa była o przyrodzoności praw: „Prawa człowieka i podstawowe wolności są przyrodzonym prawem wszystkich istot ludzkich; 21 The W orld Conférence on Humań Rights reaffirms the solemn commitment ofall States tojulfill their obligations to promote universal respect for, and observance and protection o f all human rights and fundamental freedoms fo r ail in accordance with the Charter ofthe United Nations, other instruments relating to human ńghts, and interna- tional law. T h e u n i v e r s a l n a t u r e o f t h e s e r i g h t s a n d f r e e d o m s is b e y o n d q u e s t i o n . Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 95 ich ochrona i popieranie jest pierwszym obowiązkiem Rządów"22. Przyrodzoność nie- wątpliwie nie jest właściwością w sensie pozytywnoprawnym i to ona jest wskazana jako ideowa podstawa obowiązków rządów. Dla problematyki powszechności w sensie pozytywnoprawnym doniosłe znaczenia ma punkt 1.4 Deklaracji wiedeńskiej: „Zgodnie z celami i zasadami Organizacji Naro- dów Zjednoczonych, a w szczególności celem współpracy międzynarodowej, popieranie i ochrona wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności muszą być uważane za jej zadanie pierwszorzędne. W kontekście tych celów i zasad p o p i e r a n i e i o c h r o n a w s z y s t k i c h p r a w c z ł o w i e k a s t a n o w i p r z e d m i o t u z a s a d n i o n e j t r o s k i s p o ł e c z n o ś c i m i ę d z y n a r o d o w e j . Mając to na uwadze, organy i agendy wy- specjalizowane Organizacji Narodów Zjednoczonych zajmujące się prawami człowieka powinny w coraz większym stopniu koordynować swoje działania oparte na spójnym i obiektywnym stosowaniu międzynarodowych instrumentów praw człowieka"23. Deklaracja wiedeńska jest pierwszym instrumentem ochrony praw człowieka, w któ- rym wprost uznano prawa człowieka za przedmiot uzasadnionej troski wspólnoty mię- dzynarodowej. Oczywiście, wypowiedź ta nie była zawieszona w próżni. Przede wszyst- kim można sięgnąć do cytowanego wyżej art. 55 Karty Narodów Zjednoczonych, w którym wśród celów tej organizacji jest „powszechne poszanowanie i przestrzeganie praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich, bez względu na rasę, płeć, ję- zyk lub religię"24. Jeśli chodzi o poszanowanie i przestrzeganie praw człowieka i podsta- wowych wolności, nie ma tu relatywizacji do państw-stron. Można także argumentować, że przynajmniej niektóre normy chroniące prawa czło- wieka są normami iuris cogentis w rozumieniu Wiedeńskiej konwencji o prawie trakta- tów z 23 maja 1969 roku25 czy też normami należącymi do ogólnych zasad prawa lub określeniem zwyczaju międzynarodowego w rozumieniu art. 38 Statutu Międzynarodo- wego Trybunału Sprawiedliwości. Powszechność normatywna w sensie pozytywnoprawnym znajduje dziś wyraz w tzw. Charter-Based Procedures funkcjonujących w ramach Rady Praw Człowieka. Najczy- telniej w procedurze skargowej Council Complaint Procedure, opartej na rezolucji 5/1 Rady Praw Człowieka z 18 czerwca 2007 roku U N Human Rights Council: Institution Building, a wzorowana na procedurze opartej na rezolucji nr 1503 Rady Gospodarczej i Społecznej z 1970 roku26 i funkcjonującej wówczas w ramach nieistniejącej już Komisji 22 H um an rights and fundam ental freedoms are the birthright o f all human beings; their protection and promotion is the first responsibility o f Governments. Deklaracja wiedeńska podąża tu za Paryską Kartą dla Nowej Europy z 21.11.1990 r., przyjętej w ramach KB W na szczycie w Paryżu. 23 The promotion and protection o f all human rights and fundam ental freedoms must be considered as a priority objective o f the United Nations in accordance with its purposes and principles, in particular the purpose o f in- ternational cooperation. In the framework o f these purposes and principles, the promotion and protection o f all human rights is a legitimate concern o f the international community. The organs and specialized agencies related to human rights should therefore further enhance the coordination o f their activities based on the consistent and objective application o f international human rights instruments. 24 Universal r e s p e c t f o r , a n d o b s e r v a n c e of , human rights and fundam ental freedoms fo r all without distinction as to race, sex, language, or religion. 25 Dz. U. 1990, nr 74, poz. 439, załącznik. 26 ECOSOC Resolution 1503(XLVIII) o f 27 May 1970. 96 M arek Piechowiak Praw Człowieka ONZ. Procedura ta może być wszczęta niezależnie od zobowiązań trak- tatowych państwa, przeciwko któremu jest kierowana, i może być stosowana także wo- bec państw, które nie są stronami Karty Narodów Zjednoczonych. Podsumowując, normy chroniące prawa człowieka są normami prawnymi adresowa- nymi do wszystkich państw niezależnie od zobowiązań umownych, kręgu kulturowego itp. To dla powszechności praw człowieka w tym właśnie aspekcie poszukiwana jest tu legitymizacja aksjologiczna. Roszczenie uniwersalności w świetle aksjologicznego uzasadnienia norm Można zaproponować dwie strategie uzasadniania roszczenia uniwersalności. Jedna pro- wadziłaby ku powszechności w sensie ideowym: prawa człowieka są powszechne w sen- sie pozytywnoprawnym, ponieważ są powszechne w sensie ideowym. Tego typu figury argumentacyjne zostały już wyżej wskazane. Prowadzą one jednak do pytań o uzasadnie- nie samej powszechności w sensie ideowym. Druga strategia (ta będzie przede wszyst- kim przedmiotem dalszych analiz) prowadzi do poszukiwania wspólnego uzasadnienia jednocześnie dla powszechności w sensie ideowym i pozytywnoprawnym. Strategia ta oparta jest na rozstrzygnięciach metaaksjologicznych, zatem takich, które dotyczą spo- sobu ugruntowania wartości uzasadniających treść praw człowieka (katalog). Uzasadnienie aksjologiczne norm prawnych - ujęcie podręcznikowe Zgodnie z podręcznikowym określeniem, „O u z a s a d n i e n i u a k s j o l o g i c z n y m normy mówi się w tych przypadkach, gdy w świetle przyjmowanych przez kogoś ocen czyny przez tę normę nakazywane uznawane są za dobre, a czyny zakazane za złe, lub też, co ma miejsce znacznie częściej, przewidywane skutki danych czynów uważane są za złe czy dobre z określonego punktu widzenia w świetle p r z y j m o w a n y c h p r z e z k o g o ś o c e n "27. Z punktu widzenia roszczenia uniwersalności pojawiają się problemy już z samą definicją uzasadnienia aksjologicznego. Istotnym jej elementem jest relatywizacja tego uzasadnienia do „przyjmowanych przez kogoś ocen" dotyczących przedmiotu praw czło- wieka, a więc wyrażających wartości prawnie doniosłe, nie uzasadnia roszczenia uniwer- salnego obowiązywania norm chroniących prawa człowieka. Samo uznanie czegoś za wartość może stanowić rację działania ją realizującego dla tego, kto daną wartość uznaje lub kto ze względu na inne wartości uznaje autorytet ustanowionych norm. W od- niesieniu do tych, którzy nie uznali w sposób formalny czy choćby dorozumiany pod- stawowych instrumentów ochrony praw człowieka i nie są stroną traktatów będących formalną podstawą uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka, jak choćby Karty Narodów Zjednoczonych, argumentacja typu „powinniście uznawać prawa człowieka za rację waszego działania, ponieważ myje uznajemy za rację naszego działania", nie jest kon27 Z. Ziembiński, N orm y postępowania, [w:] A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i praw a, wyd. 1, Warszawa 1992, s. 87-88 (rozdział 5, s. 73-93); podobnie idem, Teoria praw ay wyd. 4, Warszawa Poznań 1978, s. 29-30; idemy Logika praktyczna, Warszawa 1994, s. 112. Propozycje Z. Ziembińskiego są powszechnie akceptowane w polskiej teorii prawa. Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 97 kluzywna. Oczywiście podobnie jest także wtedy, gdy odwołujemy się do wiary w prawa człowieka. Zauważyć też trzeba, że punktu widzenia poszukiwania legitymizacji roszcze- nia uniwersalności nie jest istotne czy państwo jest stroną Karty Narodów Zjednoczo- nych czy innych traktatów, gdyż do istoty legitymizacji należy wyjście poza formalno- prawne kryteria obowiązywania norm. Istotne jest także zwrócenie uwagi na konsekwencje proceduralne takiego ugrunto- wania wartości lub ocen, które mają być podstawą legitymizacji. W przypadku uzasad- nienia typu akognitywistycznego w ustalaniu treści praw człowieka pierwszoplanowego znaczenia nabierają zasady konsensu i kompromisu, a wraz z nimi wola większości. Trudno wówczas obronić jedną z podstawowych idei leżących u podstaw ochrony praw człowieka w ogóle, że prawa te są racją ochrony mniejszości przed wolą większości. Owo „przed wolą" obejmuje także „przed przekonaniami opartymi (jedynie) na wie- rze", „przed przekonaniami opartymi (jedynie) na emocjach", „przed przekonaniami opartymi (jedynie) na wychowaniu" czy „przed przekonaniami opartymi (jedynie) na uwarunkowaniach kulturowych". Modyfikacja podręcznikowej definicji uzasadnienia aksjologicznego Jeśli dana norma ma być uznana za obowiązującą w takim sensie, że ma stanowić po- wszechną rację działania, to potrzebny jest „powszechny" punkt odniesienia; racja uzna- nia samej normy, a zatem jej uzasadnienie aksjologiczne musi być niezależne od woli większości, kultury, sposobu wychowania, subiektywnych reakcji emocjonalnych itp. Taki punkt odniesienia choćby domniemany może być dany wszystkim, choć nie poznany w jednakowym stopniu ani nawet w jednakowy sposób, bo każde poznanie jest uwarunkowane kulturowo, językiem, wychowaniem, wykształceniem itp. Walor legitymizacyjny dla roszczenia uniwersalności mają przekonania, o ile choćby w sposób domniemany oparte są lub mają być oparte na tym, jak się rzeczy mają. Oceny mo- ralne mają wówczas charakter sądów; mogą być prawdziwe lub fałszywe. Innymi słowy przyjmuje się wówczas obiektywny charakter wartości i kognitywizm aksjologiczny, za- tem stanowisko teoriopoznawcze, zgodnie z którym oceny (moralne) mogą być sądami o rzeczywistości. Z punktu widzenia „samoświadomości" uniwersalnego systemu ochrony praw czło- wieka kluczowe jest uznanie, że prawa człowieka są przyrodzone lub że źródłem praw jest przyrodzona (inherent) godność, zatem coś, co jest nieoddzielalne od człowieka jako podmiotu praw, a jednocześnie przysługuje niezależnie od jakichkolwiek aktów i two- rów człowieka, zatem w szczególności niezależnie od aktów uznania, wiary, od kul- tury, od konstrukcji prawnych itp. Można zauważyć, że uzasadnienie norm typu obiektywistycznego czy kognitywistycznego wprost nie podpada pod podaną definicję uzasadnienia aksjologicznego normy , gdyż punktem odniesienia w jej świetle nie jest coś obiektywnego, ale przyjmo- wane przez kogoś oceny. Aby uzyskać definicję uzasadnienia aksjologicznego bardziej adekwatną do podejmowania problemu legitymizacji roszczenia uniwersalności, na- leży przede wszystkim zrezygnować z relatywizacji ocen do konkretnych podmiotów 98 M arek Piechowiak dokonujących ocen28. Ocena może być pojęta, analogicznie do pojmowania „zwykłego" sądu (dotyczącego opisowych aspektów rzeczywistości), jako ujęcie normatywnych aspektów rze- czywistości, i jako taka może być prawdziwa lub fałszywa. Podobnie jak sądy mogą być roz- patrywane w oderwaniu od podmiotów je formułujących, tak i oceny mogą być rozpatrywa- na w oderwaniu od podmiotów oceniających. Niemniej jednak pamiętać trzeba, że tak sądy, jak i oceny są zawsze jedynie aspektowym ujęciem rzeczywistości, silnie uwarunkowanym językiem i kontekstem kulturowym dostarczającym właściwych dla niego struktur pojęcio- wych. Podobnie jak „zwykły" sąd jest pojmowany jako znaczenie zdania (wypowiedzi opiso- wej), tak ocena może być pojmowana jako znaczenie wypowiedzi ocennej. Można zatem zaproponować następującą definicję uzasadnienia aksjologicznego typu kognitywistycznego (obiektywistycznego): N o r m a m a u z a s a d n i e n i e a k s j o l o - g i c z n e t y p u k o g n i t y w i s t y c z n e g o ( o b i e k t y w i s t y c z n e g o ) , g d y c z y - ny p r z e z tę n o r m ę n a k a z y w a n e l u b i ch s k u t k i są d o b r e ( s ł u s z n e , s p r a w i e d l i w e ) , a c z y n y z a k a z a n e l ub i ch s k u t k i złe ( n i e s ł u s z n e , n i e s p r a w i e d l i w e ) , w ś w i e t l e o c e n m a j ą c y c h c h a r a k t e r s ą d ó w . Uzasadnienie roszczenia uniwersalności Uzasadnienie aksjologiczne typu kognitywistycznego dla normy prawnej jest jedno- cześnie uzasadnieniem dla jej roszczenia uniwersalności. Można zatem zaproponować następujące określenie: N o r m a p o s i a d a r o s z c z e n i e u n i w e r s a l n o ś c i , g d y c z y n y p r z e z tę n o r m ę n a k a z y w a n e l u b i ch s k u t k i są d o b r e ( s ł u s z - ne , s p r a w i e d l i w e ) , a c z y n y z a k a z a n e l u b i ch s k u t k i złe ( n i e s ł u s z - ne , n i e s p r a w i e d l i w e ) , w ś w i e t l e o c e n m a j ą c y c h c h a r a k t e r s ą d ó w . Nieprzypadkowo mowa jest tutaj o tym, że oceny mają charakter sądów, a nie wprost że są sądami. Z punktu widzenia dyskursu dotyczącego uprawomocnienia praw czło- wieka rozwiązanie takie jest dogodniejsze. Chodzi bowiem przede wszystkim o zwrócenie uwagi na pewne zasady proceduralne dotyczące argumentacji i zasady ważenia podnoszo- nych argumentów, zwłaszcza w przypadku kolizji dyrektyw formułowanych w oparciu o formułowane oceny. Gdy mowa jest o ocenach mających charakter sądów, inne miejsce w dyskursie przypadnie zasadom konsensu i kompromisu. Dyskurs modelowany być po- winien jako dyskurs o rzeczywistości, a nie jako dyskurs o przekonaniach, które trzeba ze sobą uzgodnić ze względu na działanie we wspólnej przestrzeni społecznej. Proponowane tu ujęcie nie wymaga, aby każdy uczestnik dyskursu był przekonanym kognitywistą ak- sjologicznym, ale aby stosował określone reguły dotyczące prowadzenia dyskursu i ważenia argumentów. Zupełnie inną wagę argumentacyjną niż przy założeniu akognitywizmu mają wówczas odwołania do reakcji emocjonalnych, wiary, decyzji, kodów kulturowych itp. Z pragmatycznego punktu widzenia dogodne jest także odwołanie się raczej do ocen mających charakter sądów, i to ocen pojętych jako znaczenia wypowiedzi ocennych, niż do obiektywnie istniejących wartości. Rozwiązanie takie nie tylko nie wymaga przyjęcia 28 W koncepcji Z. Ziembińskiego taki zabieg jest niemożliwy z uwagi na przyjętą przez niego definicję oceny: „W ścisłym znaczeniu «ocena» oznacza konkretne przeżycie przez kogoś aprobaty czy dezaprobaty czegoś w określonej chwili". Z. Ziembiński, Logika praktyczna , s. 102. Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka 99 wprost mocnych założeń filozoficznych dotyczących sposobu istnienia wartości, ale bie- rze pod uwagę uwarunkowania wynikające z kultury i przede wszystkim języka i nieodłącznych od niego ograniczeń wynikających z kształtowanego językiem zasobu pojęć, które mogą ułatwiać lub utrudniać dostrzeżenie i ujęcie pewnych elementów rzeczywistości. Otwiera to dyskurs na refleksję nad samym językiem i stosowaną apara- turą pojęciową. Nietrudno dostrzec, że bez wspólnego zasobu pojęć nie będzie możliwe ustalenie „wspólnego standardu do osiągnięcia" («a common standard o f achievement). Podsumowanie Podejmując zagadnienie legitymizacji roszczenia uniwersalności systemu ochrony praw człowieka, trzeba zwracać uwagę raczej na sposób ugruntowania ocen, do których się sięga, niż na podmioty wydające oceny; innymi słowy na możliwości poznania warto- ści bądź sposób istnienia wartości, niż na ich treść. Uzasadnienie aksjologiczne będące podstawą legitymizacji to uzasadnienie typu kognitywistycznego /obiektywistycznego/prawnonaturalnego. Takie uzasadnienia ma kon- sekwencje proceduralne. Uderzenie w przyrodzony charakter godności jako źródła praw byłoby uderzeniem w pod- stawy legitymizacji uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka. Znane i nierzadko powoływane są wypowiedzi Jacques'a Maritaina wskazujące na to, że u podstaw Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka stanowiącej fundament uniwer- salnego systemu ochrony praw człowieka legł konsens dotyczący katalogu praw, a nie konsens w sprawie filozoficznego uzasadnienia praw człowieka: „Tak, zgadzamy się co do praw, ale pod warunkiem, że nikt nie pyta nas, dlaczego"29. Maritain uważał, że przyjęte w ramach ONZ porozumienie w sprawie deklaracji było osiągalne „nie na podstawie wspólnych idei teoretycznych, ale wspólnych idei praktycznych, nie na uznaniu jednej i tej samej koncepcji świata, człowieka i poznania, ale na uznaniu wspólnego zesta- wu przekonań kierujących działaniem"30. Warto jednak pamiętać wypowiedź Charlesa Malika, także aktywnego uczestnika prac nad projektem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka31. W reakcji na proponowane przez Hansa Mehta oparcie się „na wierze" w prawa człowieka i dążenie do eliminowania dyskusji nad założeniami ideowymi pro- jektu, mówił: „Cokolwiek może Pani powiedzieć, musi mieć ideowe założenia, i nieza- leżnie od tego, jak bardzo będzie Pani próbowała ich uniknąć, one tam są, i albo je Pani ukryje, albo będzie Pani dość odważna, aby je ujawnić, przyjrzeć się im i krytycznie zanalizować"32. Pamiętać też trzeba przywoływaną wyżej obronę przez Maritaina zasad, 29 Yes, we agree about the rights but on condition no one asks us why, M. A. Glendon, A W orld M ade New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration o f H um an Rights, New York 2001, s. 77. 30 N o t on the basis o f common speculative ideas, but on common practical ideas, not on the affirmation o f one and the same conception o f the world, o f man, and o f knowledge, but upon the affirmation o f a single body o f belief fo r guidance in action, szerzej zob. ibidem , s. 77-78. 31 W czasie kluczowym dla uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Ch. Malik był także prze- wodniczącym Rady Gospodarczej i Społecznej (ECOSOC); na temat jego wkładu w prace nad tą deklaracją szeroko pisze M. A. Glendon, A W orld M ade N e w .. . , s. 123-171. 32 Whatever you may say, M adam , must have ideological presuppositions, and no matter how much you may fight shy o f them, they are there, and you either hide them or you are brave enough to bring them our in the open and see them 100 M arek Piechowiak które są podstawą katalogu praw, umieszczonych w pierwszym artykule Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, mówiącym literalnie rzecz biorąc o tym, jaki jest czło- wiek. Przeprowadzone tu analizy dotyczące legitymizacji roszczenia uniwersalności po- twierdzają, że pewien konsens ideowy dotyczący uzasadnienia praw człowieka okazuje się niezbędny. Można jednocześnie zauważyć, że identyfikowane wyżej rozstrzygnięcia będące podstawą legitymizacji roszczenia uniwersalności nie zakładają uznania mówiąc słowami Maritaina - „jednej i tej samej koncepcji świata, człowieka i poznania", zakłada- ją jednak uznanie, że prawa człowieka są raczej rzeczą poznania, a nie wiary. Problem of the axiological legitimisation o f the universal system o f the protection o f human rights (summary) In this paper, it is argued that the legitimisation o f the universal system (UN-system) of protection o f human rights does depend primarily on the content of values reco- gnised as fundamental, but on meta-axiological solutions related to the way of existence and to the ability o f cognition o f these values. Legitimisation is based both on the re- cognition o f the objective nature and the cognoscibility o f basic values. The achievement o f the primary aim of this paper is linked to the problem of diffe- rent meanings o f the term "universality", as used in the context of the universal system of the protection o f human rights. First, descriptive and normative (prescriptive) me- anings have to be distinguished. In the case o f the normative, there are moral and legal meanings o f "universality". An axiological justification o f the universality o f human rights in the legal sense leads to the legitimisation o f the universal system. It is shown that modifications o f broadly accepted in the Polish theory o f law - definitions o f an axiological justification o f legal norms are needed. According to these definitions such a justification is based on the valuations made by particular groups of subjects. It is argued that it is much more convenient to refer to valuations understood as meanings o f utterances of a certain kind than to valuations understood as psycholog- ical acts performed by actual persons. and criticize them, cyt. za: M. A. Glendon, Foundations o f Human Rights: The Unfinished Business, "The Amer- ican Journal o f Jurisprudence", 1999, vol. 44, s. 2. Na temat założeń filozoficznych przyjętych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka por. M. Piechowiak, Powszechność - między uniformizację a relatywizmem..., passim. Globalne problemy ochrony praw człowieka Redakcja naukowa Elżbieta Karska K atedra O chrony Praw Człow ieka i Praw a M iędzynarodow ego H um anitarnego U niw ersytetu K ardynała Stefana W yszyńskiego W arszawa 2015 Prawa Człowieka i Prawo Międzynarodowe (nr 3) Globalne problemy ochrony praw człowieka Global problems with the protection ofhuman rights Redaktor naukowy serii prof. nadzw. dr hab. Elżbieta Karska (UKSW ) Redakcja naukowa tomu prof. nadzw. dr hab. Elżbieta Karska (UKSW) Recenzenci prof. nadzw. dr hab. Maciej Perkowski (UwB) prof. nadzw. dr hab. Stefan Sawicki (U W ) Ilustracja na okładce przedstawia salę obrad Rady Praw Człowieka ONZ z plafonem autorstwa hiszpańskiego artysty Miąuela Barceló. Fot. BriYYZ/Wikimedia Commons CC BY-SA 2.0 Korekta, skład i łamanie Marcin Czajkowski © Copyright by the Authors, Warszawa 2015 Katedra Ochrony Praw Człowieka i Prawa Międzynarodowego Humanitarnego Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie ul. Wóycickiego 1/3, bl. 17, 01-938 Warszawa http://wpia.uksw.edu.pl/ node/231 ISSN 2300-3472 ISBN 978-83-64298-02-8 Spis treści Elżbieta Karska 9 Wstęp: Globalne problemy ochrony praw człowieka Remigiusz A. Henczel 13 Osiągnięcia Rady Praw Człowieka ONZ w 2013 roku Zuzanna Hołowczyc 18 Rada Praw Człowieka ONZ Vita Zahurovska 35 Rada Praw Człowieka: Efektywny mechanizm ochrony praw mniejszości narodowych Agnieszka Szpak 47 Potencjalna rola Rady Praw Człowieka ONZ w walce z bez- karnością sprawców zbrodni międzynarodowych Anna Połczyńska 58 Problemy ochrony prawa do odpowiednich warunków za- mieszkania w działalności Specjalnego Sprawozdawcy Rady Praw Człowieka ONZ Roman Kwiecień 71 Między zakazem używania siły zbrojnej a nakazem poszano- wania praw człowieka. W poszukiwaniu głównych wartości współczesnego prawa międzynarodowego Tadeusz Jasudowicz 78 W poszukiwaniu podstawowych wartości międzynarodowe- go porządku prawnego. Polemika z poglądami prof. Romana Kwietnia Marek Piechowiak 86 Problem aksjologicznej legitymizacji uniwersalnego syste- mu ochrony praw człowieka Zbigniew B. Rudnicki 101 Prawa człowieka polityczne czy moralne? Ireneusz C. Kamiński 114 „Katyński wyrok" Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle prawa międzynarodowego Elżbieta Hanna Morawska 133 Przesłanki odpowiedzialności państwa za masowe i poważ- ne naruszenia praw człowieka w Ameryce Łacińskiej. Uwa- gi na tle orzecznictwa organów Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka Marta Osuchowska, Aleksandra Syryt 147 Organizacja Narodów Zjednoczonych wobec naruszenia wolności religijnej chrześcijan Małgorzata Andrzejczak-Świątek 165 Dzieci-uchodźcy w Turcji jako globalny problem praw człowieka. Uwagi na tle zobowiązań pozytywnych wynika- jących z Konwencji o prawach dziecka Paweł Jaros 176 Instytucjonalne gwarancje ochrony praw dziecka w Polsce. Rzecznik Praw Dziecka a Rzecznik Praw Obywatelskich Ewa Szubert 185 Prawo do poszanowania życia rodzinnego w kontekście upro- wadzenia dziecka za granicę Agnieszka Wedeł-Domaradzka 195 Wykluczenie społeczne dzieci jako wyzwanie dla praw czło- wieka wybrane problemy Paulina Wójcicka 206 Prawa dziecka w obszarze adopcji międzynarodowych Bartosz Ziemblicłą 214 Kilka refleksji nad relacjami pomiędzy ochroną środowiska i prawami człowieka Marta Szuniewicz 231 Prawo humanitarne konfliktów zbrojnych czy prawo mię- dzynarodowe praw człowieka? W poszukiwaniu reżimu prawnego międzynarodowych operacji wojskowych Kaja Kowalczewska 253 Przedłużająca się okupacja wojenna w obliczu fragmentacji i konstytucjonalizacji prawa międzynarodowego Wojciech Deptuła 268 Prawa człowieka w zmieniającej się dynamice operacji po- kojowych ONZ wybrane aspekty Michał Balcerzak 277 Odpowiedzialność Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie za naruszenia praw człowieka. Uwagi na tle działalności Panelu Doradczego ds. Praw Człowieka Ewelina Cała Wacinkiewicz 297 Prawo do rozwoju jako prawo trzeciej generacji praw czło- wieka Joanna Rezmer 310 Prawo do korzystania z osiągnięć postępu naukowego i jego zastosowań oraz wolność badań naukowych w uniwersal- nym systemie ochrony praw człowieka Wojciech Burek 327 Powszechny Przegląd Okresowy próba ewaluacji Dobrochna Bach-Golecka 340 Problematyka współzależności i hierarchizacji praw czło- wieka. Uwagi na temat klauzuli sumienia w kontekście praw reprodukcyjnych Krystyna Kowalik-Bańczyk 351 0 potrzebie i możliwościach międzynarodowej ochrony prawa do prywatności Samanta Kowalska 364 Ochrona praw człowieka w obliczu zjawiska terroryzmu. Rozważania w świetle orzecznictwa strasburskiego Julia Kapelańska -Pręgowska 376 Prawo do solidarności międzynarodowej. Zarys i ocena koncepcji Maria Radziejowska 392 Pokrzywdzony w postępowaniu przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym Tomasz Srogosz 407 Ubezwłasnowolnienie w polskim prawie w świetle Kon- wencji o prawach osób niepełnosprawnych 419 Bibliografia Elżbieta Karska Remigiusz A. Henczel Zuzanna Hołowczyc Vita Zahurovska Agnieszka Szpak Anna Połczyńska Roman Kwiecień Tadeusz Jasudowicz Marek Piechowiak Zbigniew B. Rudnicki Ireneusz C. Kamiński Elżbieta Hanna Morawska Marta Osuchowska, Aleksandra Syryt Małgorzata Andrzejczak-Świątek Contents 9 Introduction: Global problems with the protection of hu- man rights 13 Achievements of UN Human Rights Council in 2013 18 United Nations Human Rights Council 35 UN Human Rights Council: An effective mechanism for protecting national minorities' rights 47 Potential role of the UN Human Rights Council in the fight against impunity of perpetrators of international crimes 58 Problems of protection of the right to adequate housing in the activity of the UN Human Rights Councils Special Rapporteur 71 The ban on using the armed forces and the obligation to observe human rights. A search for main values of modern international law 78 A search for core values of international legal regime. A debate with the views of Professor Roman Kwiecień 86 Problem of the axiological legitimisation of the universal system of the protection of human rights 101 Human rights: Political or moral? 114 "Katyń judgment" of the Grand Chamber of the European Court of Human Rights tribunal in relation to internatio- nal law 133 Prerequisites for the states liability for mass and serious in- fringements of human rights in Latin America. Comments in light of the judgments of the American human rights bodies 147 The United Nations and violations of the religious freedom of Christians 165 Child refugees in Turkey as a global human rights problem. Remarks in the light of the positive obligations under the Convention on the Rights of the Child Paweł Jaros Ewa Szubert Agnieszka WedełDomaradzka Paulina Wójcicka Bartosz Ziemblicki Marta Szuniewicz Kaja Kowalczewska Wojciech Deptuła Michał Balcerzak Ewelina Cała-Wacinhiewicz Joanna Rezmer Wojciech Burek Dobrochna Bach-Golecka Krystyna Kowalik-Bańczyk Samanta Kowalska Julia Kapelańska-Pręgowska Maria Radziejowska Tomasz Srogosz 176 Institutional guarantees of protection of the rights of the child in Poland. Childs Rights Ombudsman v. Civic Ri- ghts Ombudsman 185 The right to respect for family life in the context of inter- national child abduction 195 Social exclusion of children as a challenge for human rights selected issues 206 The rights of the child in inter country adoptions. 214 A few reflections on relations between environmental pro- tection and human rights 231 International humanitarian law of armed conflict or inter- national human rights law? In search of the legal regime of international military operations 253 Prolonged military occupation in the light of the fragmen- tation and constitutionalisation of international law 268 Human rights law in the changing dynamics of UN pe- acekeeping operations selected issues 277 Responsibility of the United Nations Interim Administra- tion Mission for Kosovo (UNMIK) for violations of hu- man rights. Remarks on the activities of the Human Ri- ghts Advisory Panel for Kosovo 297 The right to development as the third generation of human rights 310 The right to enjoy the benefits of scientific progress and its applications (REBSP) and freedom of scientific research in the universal human rights system 327 The Universal Periodic Review An attempt at assessment 340 Interdependency and hiérarchisation of human rights? Re- flections on conscientious objection clauses in the context of reproductive rights 351 On the need and possibilities of international protection of privacy 364 Protection of human rights in the face of the phenomenon of terrorism. Considerations in the light of Strasbourg case law 376 The right to international solidarity. An outline and analy- sis of the concept 392 Victims in proceedings before the International Criminal Court 407 Incapacitation in Polish law in the light of the UN Conven- tion on the Rights of Persons with Disabilities 419 Bibliography