„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) WSPÓ CZESNA AFRYKA SKA MY L POLITYCZNA RÓD A LEGITYMACJI TRADYCYJNEGO W ADZTWA WE WSPÓ CZESNEJ AFRYCE JAKO PRZYCZYNEK DO LEPSZEGO ZROZUMIENIA JEGO ROLI I FENOMENU TRWANIA (Rozwa ania Kwame Anthony'ego Appiaha i ich krytyka)1 KRZYSZTOF TRZCI SKI Legitymacja nale y do kluczowych zagadnie my li politycznej i jest nierozerwalnie powi zana mi dzy innymi z takimi terminami jak pa stwo, w adza, obywatele (poddani), prawa i obowi zki. Poj cie legitymacji jest niezwykle wa ne i by mo e w a nie z tego powodu jego istota stanowi temat wielu dyskusji. W tym artykule nie b dziemy jednak analizowa sporów deÞ nicyjnych. Ograniczymy si do podej cia, jakie proponuje Roger Scruton2, unikaj c przedstawienia cis ej deÞ nicji. Termin „legitymacja" okre la, jego zdaniem, to samo, co poj cia „prawo1 Podstaw tego artyku u stanowi dwa referaty. Pierwszy z nich zosta wyg oszony 19 maja 2009 na konferencji pt. „Antropologia polityki i polityka w antropologii", zorganizowanej w B dlewie przez Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk; drugi – 2 grudnia 2009 na konferencji pt. „Leadership Values in Africa" zorganizowanej w Nsukka przez Faculty of Arts na University of Nigeria. Wcze niejsz wersj tego artyku u przeczytali: Wies awa Bolimowska, David Coplan, Ana Roque, Ewa Siwierska, Bogdan Stefa ski, Ma gorzata Szupejko, Robert Tonkinson. W dyskusjach po przedstawieniu referatów udzia wzi li m.in.: Franc Ter Abagen, Miros awa DrozdPiasecka, Gloria Monica T. Emezue, Ben Nwosu. Autor dzi kuje wszystkim czytelnikom i dyskutantom za inspiruj ce uwagi i pytania. Na ukszta towanie zawartej w tym artykule krytyki wp yn y rozmowy i obserwacje autora poczynione w trakcie pobytu u gha skich Aszantów w 1998 oraz na ró nych tradycyjnych dworach królewskich w Kamerunie w 2008 i Nigerii w 2009. 2 Roger Scruton, Legitymacja (legitimacy) w: idem, S ownik my li politycznej, prze . Tomasz Biero , Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2002, s. 187. 48 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski mocno w adzy" b d „prawowite panowanie"3. Gdy rz dz cy dzier w adz nie posiadaj c do tego uprawnienia, wówczas mówimy, e w adza jest przez nich wykonywana bez legitymacji. Legitymacja dotyczy relacji mi dzy obywatelami (poddanymi) a w adz pa stwow lub – jak ma to miejsce na przyk ad w Afryce Subsaharyjskiej – lokalnym w adztwem tradycyjnym. Poj cie legitymacji odnosi si przede wszystkim do tak podstawowych zagadnie jak podporz dkowanie si obywateli (poddanych) decyzji w adz4 oraz prawo w adzy pa stwowej (lub tradycyjnej) do ograniczania wolno ci obywateli (poddanych). Legitymacja by a istotnym problemem politycznym na przestrzeni ludzkich dziejów i we wszystkich obszarach wiata. Równie i dzi stanowi aktualn kwesti . W adza we wspó czesnych pa stwach demokratycznych czerpie legitymacj z woli elektoratu wyra onej w wyborach. Nawet w takim wydawa oby si idealnym stanie rzeczy legitymacja niejednokrotnie stanowi przedmiot dyskusji. Seymour Martin Lipset5 pisze w tym kontek cie o „szacunkowo ci" czy te wzgl dno ci legitymacji i uwa a, e ludzie w pa stwie uznaj istniej cy w nim system polityczny jako posiadaj cy legitymacj lub nie w zale no ci od tego, czy warto ci systemu odpowiadaj warto ciom przez nich wyznawanym. I tak na przyk ad, gdy prezydentem demokratycznego pa stwa zostanie popierany przez nas kandydat, automatycznie uznajemy jego w adz za legitymowan . Je li jednak wybory prezydenckie wygra osoba, której nie darzymy poparciem czy zaufaniem, wówczas zdarza si nam podwa a jej legitymacj , zw aszcza gdy zosta a wybrana na urz d w sytuacji niskiej frekwencji wyborczej. W pa stwach pokolonialnej Afryki problem legitymacji jest daleko bardziej skomplikowany ni w wiecie zachodnim. Podczas gdy Max Weber6 wyró ni trzy czyste typy prawomocnego panowania (legalne, tradycyjne i charyzmatyczne) w pa stwie, David Beetham7 uzna , e typologia ta jest nieadekwatna ze wzgl du na ró norodno rodzajów w adzy, które istnia y w XX wieku. Pogl d Beethama odpowiada po cz ci sytuacji w Afryce, gdzie w przypadku wielu pokolonialnych 3 Pokrewny termin „legitymizacja" oznacza, zdaniem Scrutona, „proces, za pomoc którego w adza zyskuje akceptacj rz dzonych, wytwarzaj c przekonanie, e posiada legitymacj " (idem, Legitymizacja (legitimation), w: S ownik my li politycznej..., s. 188). Termin „legitymizacja" bywa u ywany w pi miennictwie naukowym w znaczeniu terminu „legitymacja". 4 Zob. C.K. Ansell, Legitimacy: Political, w: Neil J. Smelser, Paul B. Baltes (eds.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, Vol. 13, Elsevier, Amsterdam 2001, s. 8704, gdzie jest mowa o sytuacji, w której w adza zdobywa legitymacj , poprzez dostarczanie argumentów, dla których „obywatele powinni by pos uszni" jej decyzjom. 5 Seymour Martin Lipset, Homo Politicus. Spo eczne podstawy polityki, prze . Gra yna Dziurdzik-Kra niewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 81. 6 Zob. szerzej Max Weber, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych. Materia y do dziejów wspó czesnej socjologii zachodniej, wyboru dokonali W odzimierz Derczy ski, Aleksandra Jasi ska-Kania, Jerzy Szacki, PWN, Warszawa 1975, s. 539–550. 7 David Beetham, Political Legitimacy, w: Kate Nash, Alan Scott (eds.), The Blackwell Companion to Political Sociology, Blackwell, Malden (MA)-Oxford 2001, s. 107. 49„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... pa stw przetrwa y ró ne lokalne systemy w adzy przedkolonialnej (królestwa, su tanaty, wodzostwa) o legitymacji tradycyjnej, przy jednoczesnym istnieniu na poziomie ogólnopa stwowym panowania legalnego lub quasi-legalnego, mniej lub bardziej zgodnego z pa stwowym porz dkiem prawnym8. Rola w adztwa tradycyjnego we wspó czesnym, republika skim pa stwie jest przedmiotem zainteresowania ró nych intelektualistów afryka skich. Szczególnie ciekawe pogl dy prezentuje Kwame Anthony Appiah9, my liciel pochodz cy z Ghany, który uwa a, e dla zrozumienia wspó czesnego znaczenia i fenomenu trwania w adzy tradycyjnej w Afryce nale y zwróci uwag na ród a posiadanej przez ni legitymacji10. Appiah przedstawia rozmaite ród a: symboliczne, religijne oraz pa stwowe, z których afryka scy lokalni monarchowie czy wodzowie czerpi uprawnienie do sprawowania swojej w adzy oraz pos uch w ród poddanych. Umniejszaj c jednak ich znaczenie, Þ lozof dochodzi do wniosku, e podstawowym ród em legitymacji w adzy tradycyjnej we wspó czesnym pa stwie afryka skim jest fakt, e w adza ta, stanowi c wa ny punkt odniesienia dla danego ludu, wzmacnia czy te przyczynia si do rozkwitu jego poczucia w asnej warto ci – dobra, które zwi zane jest z poj ciem to samoci. Pogl d ten stanowi argument dla podj cia próby pogodzenia trwania afryka skiej w adzy tradycyjnej z teori liberaln . Zadanie, jakie stawia sobie Appiaha jest równie d eniem do przekonania samego siebie co do takiej mo liwo ci. Filozof, niech tny wobec wi kszo ci zhierarchizowanych systemów politycznych i spo ecznych, uznaje bowiem prawa polityczne jednostek rozumianych jako obywatele11, nie za jednostek postrzeganych jako depozytariuszy jakiego przypisanego b d dziedzicznego statusu. Na przyk adzie monarchii Aszantów, wylicza koszty, jakie z punktu widzenia wierno ci zasadom liberalnym poci ga za sob jego przyzwolenie na istnienie tradycyjnej w adzy. Wybór w adcy Aszantów 8 O panowaniu charyzmatycznym, zwi zanym z uczuciowym oddaniem rz dzonych w adcy, mo emy mówi w przypadku niektórych pa stw afryka skich utworzonych w okresie dekolonizacji, zw aszcza gdy na ich czele stan li przywódcy tzw. ruchów narodowo-wyzwole czych. O panowaniu charyzmatycznym, na p aszczy nie w adzy tradycyjnej, mo emy mówi zw aszcza w przypadku w adcy uzbrojonego w zdolno ci magiczne. Por. Max Weber, Trzy czyste typy prawomocnego panowania..., s. 545 i s. 549. 9 Kwame Anthony Appiah (ur. w 1954) jest Þ lozofem i powie ciopisarzem, profesorem na Uniwersytecie Princeton, autorem wielu prac z Þ lozoÞ i kultury, j zyka, umys u, polityki oraz etyki. Obecnie pisze mi dzy innymi o kwestiach rasy, to samo ci, kosmopolityzmu. 10 Por. Micha Tymowski, Pa stwo i plemi w dziejach Czarnej Afryki, w: Ryszard Vorbrich (red.), Plemi , pa stwo, demokracja. Uwarunkowania kultury politycznej w krajach pozaeuropejskich, Biblioteka Telgte, Pozna 2007, s. 157, gdzie autor o pisze o zjawisku braku jednej podstawy legitymuj cej w adz w Afryce w perspektywie historycznej. 11 Appiah u ywa terminu „obywatele" w sensie zarówno prawnym (zob. juridical citizens w: Kwame Anthony Appiah, In My Father's House: Africa in the Philosophy of Culture, Oxford University Press, New York-Oxford 1992, s. 148) jak i politycznym. W tym drugim znaczeniu u ywa jednak równie terminu „poddani" (subjects) w odniesieniu do pozycji jednostek w pa stwach afryka skich (zob. ibidem, s. 171). 50 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski z grona cz onków królewskiego linea u obra a, jego zdaniem, liberaln zasad równej dost pno ci stanowisk dla talentów. Poniewa Aszantowie s ludem, a nie prywatnym stowarzyszeniem, Þ lozof uwa a, e zasady cz onkostwa i wykluczenia z ich wspólnoty „ró nicuj obywateli w sposób, który zazwyczaj móg by by uwa any za dyskryminacyjny"12. Appiah przyznaje ponadto, e tradycyjna monarchia umacnia te formy hierarchii spo ecznej, które nie koresponduj z liberalnym postulatem równej godno ci ogó u jednostek. Taka perspektywa winna generowa ogóln negatywn ocen tradycyjnej w adzy typowej dla Aszantów, ludu, z którego Appiah si wywodzi. Jest jednak inaczej. O znaczeniu w adzy tradycyjnej w kontek cie róde jej legitymacji Appiah podchodzi krytycznie do wi kszo ci ról, jakie przypisuje si w adzy tradycyjnej we wspó czesnym porz dku pa stwowym. I tak na przyk ad, jak zauwa a, kazus Bugandy przedstawiany bywa jako „kulturowe" umiejscawianie monarchii we wspó czesnej pa stwowo ci ugandyjskiej. Nie jest jednak dla Þ lozofa jasne, na czym ów model „kulturowy" mia by polega . Appiah twierdzi, e pr dzej czy pó niej, tradycyjny w adca i tak musi sta si przewodnikiem politycznym dla swych poddanych. Instytucje w adzy tradycyjnej bywaj równie uznawane za cz spo ecze stwa obywatelskiego. Zgodnie z rozumieniem Appiaha, spo ecze stwo obywatelskie „oznacza ycie publiczne poza formalnymi strukturami pa stwa oraz gospodarki. Spo ecze stwo obywatelskie tworz rodziny, ko cio y, wi tynie i meczety, organizacje pozarz dowe, kluby pi karskie i tym podobne"13. Tymczasem, jak zauwa a Þ lozof, tradycyjna w adza nadal musi by postrzegana z perspektywy jej usytuowania w otoczeniu politycznym pa stwa. Wynika to z celów, dla jakich zosta a powo ana i dzia a a, a tak e z powodu jej obecnych (niekiedy silnie rozbudowanych) ró norakich uprawnie , cz stokro umocowanych we wspó czesnym pa stwowym porz dku prawnym. Trudno by oby zatem w prosty sposób uzna j za cz spo ecze stwa obywatelskiego. Appiah odrzuca te znaczenie ekonomicznej roli tradycyjnych instytucji politycznych. Nie s one, jego zdaniem, „prywatnymi aktorami gospodarczymi", nawet je li niekiedy nadu ywaj swej pozycji cho by w kontek cie praw zwi zanych z rozdzia em ziemi. Filozof nie zgadza si równie z tym, by postrzega tradycyjne w adztwo po prostu jako reprezentanta w adzy pa stwowej w terenie, cho by w anie w kontek cie zarz dzania jakimi formami w asno ci. 12 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource, w: Teodros Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, New York-London, 2001, s. 50. 13 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 47. 51„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... W konsekwencji Appiah uwa a, e mo emy mie pewno co do tego, czym nie jest tradycyjna w adza w czasach wspó czesnych: ani kulturowym skansenem, ani spo ecze stwem obywatelskim, ani gospodark , ani pa stwem, cho dzieli z nimi pewne cechy wspólne. Na przyk ad popularno monarchii po ród Aszantów stanowi si polityczn , a zatem to, co charakterystyczne dla pa stwa. Dobrowolne wsparcie monarchii przez jej poddanych nosi znamiona Þ lozoÞ i spo ecze stwa obywatelskiego. Zarz dzanie ziemi ma za wymiar ekonomiczny. Mo na by zatem postrzega tradycyjn w adz jako swoist instytucj hybrydow . Appiah tego jednak nie czyni. Pozytywnie odnosi si natomiast do propozycji kameru skiego Þ lozofa Ajume Wingo, który widzi dla tradycyjnych instytucji politycznych rol „teatrów obywatelskiej pedagogiki", a zatem o rodków wpajania ludziom pewnych norm, które Wingo okre la mianem obywatelskich14. Ów model wychowawczy ma si wi 14 Zob. Ajume H. Wingo, Fellowship Associations as a Foundation for Liberal Democracy in Africa, w: Kwasi Wiredu (ed.), A Companion to African Philosophy, Blackwell, Oxford 2004, s. 450-459; idem, Good Government is Accountability, w: Teodros Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics..., s. 151–170; idem, Living Legitimacy: A New Approach to Good Government in Africa, "New England Journal of Public Policy", Vol. 16, No. 2, Spring/Summer 2001, s. 49–70. Grudzie 2009 – Dwór króla Ile-Ife (p d.-zach. Nigeria): Uroczysto zatwierdzenia wyboru lokalnego wodza (fot. K. Trzci ski) 52 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski za z mobilizacj rodków publicznych przez tradycyjnych w adców, jak cho by Asantehene w Ghanie czy Kabak w Ugandzie, na przyk ad na edukacj i opiek zdrowotn . Appiah jest tym niemniej przekonany, e we wspó czesnym pa stwie afryka skim rola tradycyjnego w adztwa jest znacznie g bsza. Uwa a, e chc c to wykaza , nale y przyjrze si ród om legitymacji w adzy tradycyjnej. Pierwsze z nich mo na by okre li jako religijne. Wi e si ono z rol w adcy jako po rednika mi dzy wiatem przodków a wiatem ywych. Appiah traktuje to ród o z pewn doz sceptycyzmu, przyznaj c jednak, e „o duchach królewskich przodków nadal my li si jako o zdolnych do wywo ywania [pewnych oczekiwanych] skutków"15. Istotniejszym ród em jest, wed ug Þ lozofa, powszechne uznanie dla zwyczajowych norm i procedur jako obowi zuj cych równie w czasach wspó czesnych. Jest to ród o symboliczne legitymacji w adzy tradycyjnej. Innymi s owy, w adza ta pe ni rol symbolu – no nika tradycji. Appiah uwa a, e logika tradycyjnych sposobów rz dzenia jest znacznie bardziej uchwytna na przyk ad dla Aszantów ni logika oraz dzia ania wspó czesnej w adzy pa stwowej. Bycie mianowanym w zgodzie z procedurami o d ugiej tradycji ma dla Aszantów wielkie znaczenie. Micha Tymowski pisz c o stopniowym nabywaniu przez dan dynasti legitymacji, wskazuje, e w warunkach afryka skich wierzono, i „cnoty przodków przekazywane s potomnym, e nast puje kumulacja cech potrzebnych do chwalebnego rz dzenia"16. I tak monarcha oraz wodzowie s u Aszantów obdarzani szacunkiem, który nie jest, zdaniem Appiaha, ugruntowany instrumentalnie. Tradycyjna monarchia czerpie ród o swojej legitymacji równie z uznania pa stwowego. B dziemy je nazywa pa stwowym ród em legitymacji w adzy tradycyjnej. Na przyk ad u Aszantów procedura ustanawiania wodzów jest uregulowana i zalegalizowana przez prawo pa stwowe i podlega rewizji s dów publicznych. Wodzowie ci maj równie zagwarantowane przez pa stwo uprawnienia w zakresie gospodarowania i zarz dzania ziemi na obszarze swego w adztwa. Uprawnienia owe, jak podkre la Appiah, by y podtrzymywane zarówno przez w adze kolonialne, jak i przez rz dy – wojskowe oraz cywilne – doby pokolonialnej. Lokalne w adztwo jest wi c dzisiaj legitymowane w jakiej mierze zarówno przez tradycj , jak i przez wspó czesne pa stwo. Korelacja mi dzy trwaniem w adzy tradycyjnej a poczuciem w asnej warto ci poddanych W ca ym dyskursie na temat roli i trwania lokalnego w adztwa oraz róde jego legitymacji w czasach wspó czesnych nie dostrzega si jednak, zdaniem Appiaha, pewnego zasadniczego – równie z punktu widzenia teorii liberalnej – dobra w po15 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 47. 16 Micha Tymowski, Pa stwa Afryki przedkolonialnej, Leopoldinum, Wroc aw 1999, s. 75–76. 53„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... staci poczucia w asnej warto ci17, które ma jakoby wzmacnia czy rozbudza u poddanych w adza tradycyjna. Poczucie w asnej warto ci wi e si bezpo rednio z poj ciem to samo ci, które, jak podkre la Appiah, „odnosi si do takich cech charakteryzuj cych ludzi jak rasa, etniczno , przynale no pa stwowa (nationality), p e , religia czy seksualno (...)"18. Wymienione cechy silnie kszta tuj to samo jednostki. Indywidualny wymiar to samo ci jest zatem tworzony po cz ci przez jej wymiar zbiorowy. To samo stanowi jeden z najistotniejszych w tków w ca ej twórczo ci Þ lozofa. W jednej ze swych prac Appiah pisze, e praktycznie ka dy Afrykanin o ress eksyjnej osobowo ci staje dzi w obliczu problematyki to samo ci i dodaje, e „w yciu wspó czesnej Afryki to samo ró nego typu – etniczna, pa stwowa, rasowa oraz kontynentalna – ma ogromne znaczenie etyczne i polityczne"19. Rozwijaj c temat to samo ci, Appiah nawi zuje do teorii etykietowania20 i twierdzi, e dzia ania jednostek s niejako kszta towane przez nadawanie im „etykiet" przez innych ludzi. Etykiety odgrywaj rol w procesie budowania to samoci, gdy s powi zane z przypisaniem do pewnej zbiorowo ci, a zatem i z oczekiwaniami dotycz cymi odpowiedniego zachowania jej cz onka. Etykiety maj zatem swoje ród o w systemie kulturowym, w którym jednostka funkcjonuje, i zwi zane s z obowi zuj cymi w nim normami i wzorami. Filozof pisze, e „kiedy ju etykiety zostaj ludziom przyklejone, wyobra enia dotycz ce ludzi, którzy pasuj do etykiety, zaczynaj mie skutki spo eczne i psychologiczne. W szczególno ci, wyobra enia owe kszta tuj to, w jaki sposób ludzie postrzegaj siebie samych i swoje przedsi wzi cia"21. Ludzie tworz swoje koncepcje dobrego ycia poprzez odwo ywanie si do dost pnych etykiet. Appiah dowodzi, e na przyk ad Aszant w procesie „identyÞ kowania siebie" kszta tuje „swoje ycie poprzez mylenie, e co jest odpowiednim celem lub w a ciwym sposobem zachowania si , jaki przystoi Aszantowi (...)"22. 17 Appiah podkre la, e traktowanie poczucia w asnej warto ci jako istotnego dobra jest wyra nie zauwa alne w teorii liberalnej od czasów Rawlsa. Zob. John Rawls, Teoria sprawiedliwo ci, prze . Maciej Panufnik, Jaros aw Pasek, Adam Romaniuk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, zw aszcza s. 247 i n. oraz s. 600. 18 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 50. 19 Kwame Anthony Appiah, African Philosophy and African Literature, w: Kwasi Wiredu (ed.), A Companion to African Philosophy..., s. 538. 20 Autorem – u ywanej dzi g ównie w psychologii, psychiatrii i kryminologii – teorii etykietowania (labeling theory) jest socjolog Howard S. Becker. Zob. Howard Saul Becker, Outsiders: Studies in The Sociology of Deviance, The Free Press, New York 1963 i dalsze wydania. Appiah ma jednak zapewne na my li jak zmodyÞ kowan wersj wspomnianej teorii. Na temat modyÞ kacji teorii Beckera zob. na przyk ad Bruce G. Link, Francis T. Cullen, Elmer Struening, Patrick E. Shrout, Bruce P. Dohrenwend, A ModiÞ ed Labeling Theory Approach to Mental Disorders: An Empirical Assessment, "American Sociological Review", Vol. 54, No. 3, June 1989, s. 400–423. 21 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 52. 22 Ibidem. 54 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski To, e kto jest Aszantem, jest dla Appiaha równoznaczne z dziedziczeniem tradycji Aszantów, nie za z jej wyborem. Wyborem jest odgrywanie pewnej roli mieszcz cej si w ramach danej konwencji, na przyk ad zawodowej23. Tymczasem rasa czy etniczno nale do tych cech to samo ci indywidualnej, na które jednostka nie ma wp ywu24. IdentyÞ kowanie si z kultur i tradycj Aszantów, a wi c my lenie o sobie jako o Aszancie i post powanie zgodnie z konwencjami zachowa typowymi dla Aszantów, nie jest zatem jedynie kwesti woli. Appiah jest zdania, e wymiar zbiorowy indywidualnej to samo ci jednostki le y u pod o a odczuwania przez ni dumy z bycia cz onkiem ludu Aszantów. Filozof pisze: „kiedy my l o sobie jako o Aszancie, mog by dumny ze zbiorowych osi gni czy te symbolicznego dziedzictwa Aszantów – podobnie jak mog cieszy si osi gni ciami innych Aszantów (cho by wtedy, gdy pi karz z Kumasi odnosi sukcesy w Pucharze wiata!)"25. Owo symboliczne dziedzictwo w przypadku wielu jednostek nale y, jak twierdzi Appiah, do fundamentów poczucia w asnej warto ci. Filozof uznaje rodzime tradycyjne instytucje polityczne za superstruktury to samo ci Aszantów. Ewentualna likwidacja monarchii, 23 Jak w przypadku paryskiego kelnera, którego przyk ad przywo uje Appiah w lad za Ianem Hackingiem (Making Up People, w: Edward Stein (ed.), Forms of Desire: Sexual Orientation and the Social Constructionist Controversy, Routledge, New York 1998, s. 87). Hacking zapo ycza posta kelnera od Sartre'a (zob. szerzej Jean-Paul Sartre, Byt i nico . Zarys ontologii fenomenologicznej, prze . Jan Kie basa, Piotr Mróz, Rafa Abramciów, Remigiusz Ryzi ski, Paulina Ma ochleb, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2007, s. 97–99, s. 126–127, s. 473). Appiah wskazuje, e kelner odgrywa przed swoimi klientami rol , jakiej oni od niego oczekuj (w oryginale [Jean-Paul Sartre, Byt i nico ..., s. 98] Sartre pisze: „gra czy te bawi si w bycie kelnerem" i dalej „kelner bawi si swoj kondycj , aby j urzeczywistni "). Appiah pisze, e „pomys owi z kelnerem brakuje pewnych teoretycznych zobowi za , zwi zanych z wieloma naszymi spo ecznymi to samo ciami: bia ego i czarnego, geja i hetero, m czyzny i kobiety" (Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 51). Dodaje tak e, e kelner posiada to samo rozpoznawaln . Oczekiwanie klientów kelnera dotyczy jednak odpowiedniego odegrania przeze przypisanej mu roli. Przy takiej to samo ci jak etniczna, oczekiwania ludzi nie s jednak po prostu zwi zane z wyobra eniem, e na przyk ad Aszantowie odgrywaj jakie role. W sytuacji kelnera konwencja jego zachowania jest kluczowa w powi zaniu z jego rol . W przypadku to samo ci Aszantów oprócz konwencji, istnieje jeszcze owo pozostawanie spadkobierc tradycji, co nie wi e si z wyborem. Osoba, która mia aby zosta kelnerem mo e wybra , czy odegra rol mieszcz c si w ramach konwencji czy nie, a zatem czy przyj dan to samo czy te j odrzuci . Natomiast posiadanie to samo ci etnicznej nie jest po prostu kwesti woli jakiego Aszanta. Mo na to zilustrowa bior c za przyk ad Aszanta, który jest kelnerem: w czasie, gdy pracuje w kawiarni powinien odgrywa pewn rol i zachowywa si tak, jak czyni to kelner; je li nie b dzie post powa zgodnie z prawid ami roli kelnera, to nie dostanie napiwków albo zostanie zwolniony z pracy; lecz po pracy ów Aszant nie ma ju nic wspólnego z przypisan mu rol kelnera (w oryginale [Jean-Paul Sartre, Byt i nico ..., s. 98–99] Sartre pisze: „otó mam by w a nie tym podmiotem, ale nim nie jestem" i dalej „mog tylko gra albo bawi si w bycie nim, to znaczy mog sobie wyobra a , e nim jestem" [zob. te Jean-Paul Sartre, Wyobra enie. Fenomenologiczna psychologia wyobra ni, prze . Pawe Beylin, Warszawa 1970, s. 348–349]). Natomiast Aszantem pozostaje ca y czas: i w pracy i po pracy. 24 Appiah rozwija ten w tek za Sartrem, Ianem Hackingiem i Elizabeth Anscombe w idem, The Ethics of Identity, Princeton University Press, Princeton 2005, s. 65–70. 25 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 53. 55„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... a wi c pozbawienie Aszantów tak wa nej cz ci ich symbolicznego dziedzictwa, oznacza aby zatem odebranie im cz ci poczucia w asnej warto ci. A to by oby, zdaniem Appiaha, lekcewa eniem kluczowej warto ci liberalnej. Ko cowy wniosek rozwa a Þ lozofa jest jednak do zaskakuj cy. Appiah uwa a bowiem, e w sytuacji, gdy „przywi zywanie si do instytucji, która stoi w sprzeczno ci z liberalnymi zasadami, oraz opieranie czyjego poczucia w asnej warto ci po cz ci na osi gni ciach tej instytucji, odzwierciedla psychologi nieliberaln "26, cz onek wspólnoty b d cy libera em powinien zacz przekonywa innych, e nie ma ju potrzeby poszukiwania w monarchii podstaw poczucia w asnej warto ci. Dla trwa o ci tego poczucia Appiah nie dostrzega bowiem wspó cze nie adnego zagro enia27. Filozof wierzy równie , e jego zaanga owanie w obron w adzy tradycyjnej (zw aszcza monarchii Aszantów) nie jest sprzeczne z nadziej , i z czasem straci ona na znaczeniu, gdy poczucie w asnej warto ci, które dzi rozbudza u poddanych, b d w przysz o ci wzmacnia instytucje coraz bardziej demokratycznej Ghany. 26 Ibidem. 27 Pogl d ten wi e si z post puj c demokratyzacj Ghany. Pa stwo to rokuje szczególnie du e nadzieje na zbudowanie trwa ej demokracji i pod tym wzgl dem nale y w Afryce do wyj tków. BeneÞ cjentem fali demokratyzacji, jaka nast powa a w Afryce w okresie dekolonizacji sta y si de facto tylko dwa pa stwa: Botswana i Mauritius. Ocenia si , e na fali demokratyzacji Afryki po 1989 r. zaledwie 6 pa stw, w tym Ghana, wesz o na drog realnej demokratyzacji strukturalnej. Por. Charles Tilly, Demokracja, prze . Micha Szczubia ka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 61. Tilly powo uje si na analizy Freedom House. Listopad 2009 Emir Kano (p n. Nigeria) na paradzie w trakcie wi ta Durbar (fot. K. Trzci ski) 56 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski O podstawowych w tpliwo ciach, jakie nios ze sob rozwa ania Appiaha Teza Appiaha o tym, e podstawowym ród em legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce jest poczucie w asnej warto ci, które rozbudza ono u swoich poddanych, nie jest przekonuj ca. Appiah wspomina jedynie o dwóch tradycyjnych monarchiach Afryki Subsaharyjskiej – Aszantów i Bugandy28, a rozwija swoj tez na przyk adzie tylko tej pierwszej. Jest prawdopodobne, e przeprowadzona przeze analiza róde legitymacji tradycyjnej monarchii w ród Aszantów jest bliska rzeczywistemu stanowi rzeczy. Trudno by oby jednak da wiar zarówno w to, e spostrze enia Appiaha dotycz ogó u Aszantów znajduj cych si obecnie pod w adz króla Nana Osei Tutu II, jak i odnosi wnioski Þ lozofa, nawet mutatis mutandis, do pozosta ych tradycyjnych instytucji politycznych, których w ró nych pa stwach Afryki jest nadal wiele. Rzeczywisto wydaje si bardziej z o ona. Istotnych róde legitymacji tradycyjnej w adzy mo e by jednocze nie kilka, a w przypadku konkretnych ludów pozostaj cych pod w adz rodzimego w adcy znaczenie poszczególnych rodzajów róde mo e by odmienne. Ró ne te mog by odpowiedzi poddanych na pytanie, z jakich róde czerpi dzi legitymacj tradycyjni w adcy. B d one zapewne zale a y od tego, jakie grupy spo eczne (wykszta cenia, statusu) w ramach danych ludów we miemy pod uwag . Oddajmy jednak sprawiedliwo Appiahowi i przypomnijmy, e podkre li on, i w przypadku monarchii Aszantów pewne znaczenie, jednak mniejsze od poczucia w asnej warto ci, maj symboliczne oraz pa stwowe ród a legitymacji. Cho Appiah wskazuje zarazem na mo liwo istnienia jeszcze i innych róde legitymacji, to w tku tego nie rozwija. Istota rozpatrywanego tu problemu zdaje si dotyczy kwestii tego, jakie liberalne umocowanie mog aby posiada w adza tradycyjna we wspó czesnym republika skim kontek cie29. W konsekwencji nasz g ówny zarzut wobec Appiaha b dzie polega na tym, e posiada on pewne ugruntowane przekonanie, i trwanie lokalnej w adzy tradycyjnej w Afryce mo na i nale y pogodzi z liberaln teori demokratyczn , która odnosi si do wspó czesnego spo ecze stwa pa stwowego. Z pewno ci trudno by oby dowie , e Appiah dokonuje projekcji swoich pogl dów na Aszantów. Sam bowiem jest dziedzicem ich kultury30. Dlatego te ma wyj tkow mo liwo uchwycenia obrazu wiata Aszantów w sposób, w jaki postrzega go wielu innych Aszantów. By mo e, jest w stanie dostrzec typowe 28 W nieistotnym dla nas w tych rozwa aniach kontek cie Appiah odnosi si te do królestwa Suazi. 29 Legitymacja tej w adzy, rzecz jasna, nie jest bowiem zwi zana z jej wyborem, tak jak ma to miejsce w przypadku demokracji liberalnych. Zob. David Beetham, Political Legitimacy..., zw aszcza s. 113–114 i szerzej idem, The Legitimation of Power, Macmillan, Basingstoke 1991, passim. 30 Zob. szerzej Kwame Anthony Appiah, In My Father's House..., s. VIII–IX i n.. 57„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... sposoby ich my lenia, odczuwania i przede wszystkim wyt umaczy , co si za nimi kryje. Warto jednak wspomnie , e wi kszo swego ycia sp dzi Appiah w wiecie zachodnim, w Stanach Zjednoczonych oraz w Wielkiej Brytanii, gdzie si urodzi . Jego matk by a Brytyjka. Wy sze wykszta cenie zdoby na Zachodzie, gdzie ukszta towa y si jego liberalne przekonania. Mo emy zatem zgodzi si z pogl dem Davida E. McCleana, e Appiah ma „cenn , w asn wielokulturow histori "31. Cho nie twierdzimy, e Þ lozof przypisuje Aszantom swoje przekonania, to jednak uwa amy, e mo e on zauwa a w ich kulturze i umys owo ci to, co sam chce dostrzec i co jest mu potrzebne dla wskazania mo liwo ci pogodzenia z zasadami liberalnymi tradycyjnej w adzy Aszantów (czy, szerzej, ró nych ludów afryka skich), opartej na nieliberalnych podstawach. Spróbujemy zatem odczarowa obraz kre lony przez Þ lozofa. Warto w tym miejscu przywo a pogl d samego Appiaha, zgodnie z którym „teoria mo e by w jakim wzgl dzie bliska prawdy, lecz w innym daleka od niej"32. O boja ni i uzale nieniu poddanych Lipset wskazuje, e legitymacj „mo na wi za z wieloma formami organizacji politycznej, w tym organizacji uciskaj cych" i dodaje, e „spo ecze stwa feudalne przed nadej ciem industrializacji niew tpliwie cieszy y si elementarn lojalno ci wi kszo ci cz onków"33. Nie twierdzimy, e w adztwo Aszantów ma charakter ucisku. W odniesieniu do wspó czesnych relacji mi dzy poddanymi a tradycyjn w adz u Aszantów, czy szerzej ró nych ludów afryka skich, nie b dziemy te u ywa tak zdecydowanych poj jak „zastraszanie" czy „zniewolenie". Uwa amy jednak, e Appiah odrzuca dwa istotne, cho nie samodzielne, ród a legitymacji w adzy tradycyjnej, a zw aszcza tej cz ci poj cia legitymacji, która wi e si z pos uchem. ród ami tymi s boja i uzale nienie34. Trudno je broni z liberalnego punktu widzenia. Przypomnijmy, e Appiah wspomina, i niektórzy ludzie mog wierzy w moc sprawcz duchów królewskich przodków, lecz zarazem marginalizuje znaczenie 31 David E. McClean, Kwame Anthony Appiah: The Ethics of Identity, "Philosophia Africana", Vol. 9, No. 2, August 2006, s. 133. 32 Kwame Anthony Appiah, Akan and Euro-American Concepts of the Person, w: Lee M. Brown, African Philosophy: New and Traditional Perspectives, Oxford University Press, New York-Oxford 2004, s. 23 i szerzej na ten temat s. 24–25. 33 Seymour Martin Lipset, Homo Politicus. Spo eczne podstawy polityki..., s. 81. Por. te David Beetham, Political Legitimacy..., s. 111 i n., gdzie m.in. o legitymacji w adzy tradycyjnej i teokratycznej, ale tak e faszystowskiej, komunistycznej oraz dyktatury wojskowej. 34 Chocia wydaje si , e w adza legitymowana wi e si z dobrowolnym przyzwoleniem rz dzonych, to wcale nie znaczy, e jest tak zawsze, i e owa dobrowolno ma charakter absolutny. Zob. C.K. Ansell, Legitimacy: Political..., s. 8706, gdzie mowa o obawach Þ lozofów, e w adza mo e by uznawana przez ludzi za legitymowan z powodu tego, e dysponuje si . 58 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski takiej postawy. Tymczasem religijne ród o legitymacji w adzy tradycyjnej jest po dzie dzisiejszy bardzo ywe w wielu kulturach afryka skich. To ród o legitymacji jest zapewne w istotnym stopniu oparte na boja ni. Wynika to z przekonania cz ci poddanych o tym, e osoba w adcy posiada pewne nadprzyrodzone w a ciwo ci i mo e w istotny sposób wp ywa na ich losy. Utrzymywaniu ludzi w takim przekonaniu tradycyjnie s u y y – celebrowane przez w adców lub w ich obecnoci – ró ne uroczysto ci o charakterze przynajmniej cz ciowo religijnym oraz, jak okre la to Appiah, rozmaite parafernalia. Filozof jest przy tym wiadom zarówno rangi królewskich wi t u Aszantów jak i ca ej symboliki zwi zanej z osob w adcy. Appiah pisze na przyk ad, e „monarchia Aszantów nie jest wy cznie osobliw pozosta o ci minionej wietno ci: symbolika monarchii Aszantów, parafernalia, które otaczaj Z oty Tron, silnie oddzia uj , pozostaj bowiem zwi zane z normami i idea ami, które s aktualne i maj wspó cze nie wielkie znaczenie"35. Uwa amy, e tradycyjne wierzenia niejednokrotnie staj si wspó czesn si w adzy. Niejeden poddany obawia si , e je li nie b dzie pos uszny monarszej woli, to spotka go jakie nieszcz cie. Istotne znaczenie wydaje si mie równie obawa poddanych przed ostracyzmem ze strony innych cz onków wspólnoty. Urz dnicy monarchy mog na przyk ad krytykowa tych poddanych, którzy nie okazuj w adcy szacunku, karno ci b d lojalno ci36. Podporz dkowaniu poddanych i tym samym wzmocnieniu w adzy s u równie ekonomiczne uprawnienia w adców oraz nadawanie przywilejów. Do dzi monarchowie rozdzielaj w ród poddanych presti owe tytu y, które my mogliby my okre li mianem szlacheckich lub zawodowych. Tytu nadany przez w adc mo e oznacza dla obdarowanego istotne wp ywy i presti w lokalnej wspólnocie. Z racji tradycji b d uprawnie przyznanych przez pa stwo, w adcy zajmuj si równie rozs dzaniem lokalnych sporów, w tym rodzinnych, kwestiami zawierania ma e stw, dziedziczenia, wychowania dzieci, a nawet pe ni w imieniu pa stwa funkcje w adzy publicznej w terenie. Ekonomiczna si a monarchy jest dzi przypiecz towana liter prawa pa stwowego w wielu miejscach Afryki, w tym równie i u Aszantów. Najlepiej wiadczy o tym mo liwo w odarzenia ziemi przez lokalnych w adców czy wodzów37. Ziemia, zw aszcza na prowincji, niejednokrotnie pozostaje nominaln w asno ci ca ej wspólnoty, to jest ywych, przodków oraz tych, którzy maj si dopiero na35 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 46. 36 Por. Kwame Anthony Appiah, The Ethics of Identity..., s. 181, gdzie Þ lozof podkre la, e to samo wi e si mi dzy innymi z poczuciem lojalno ci. Zob. te . Kwame Anthony Appiah, Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers, Allen Lane, London 2006, s. XVIII, gdzie mi dzy innymi znajduje si nast puj ce stwierdzenie Appiaha: „lojalno ci i lokalna wierno okre laj wi cej ni by my chcieli, okre laj kim jeste my". 37 Na przyk adzie Aszantów zob. Kwame Anthony Appiah, In My Father's House..., s. 159. 59„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... rodzi , i ma znaczenie sakralne. W adca jednak, nawet je li nie posiada tytu u w asno ci do ziemi, to w imieniu wspólnoty gospodaruje jej zasobami. Funkcje w odarza ziemi, rozjemcy oraz lokalnego przedstawiciela w adzy pa stwowej mog by i s bardzo przydatne w yciu codziennym wspólnoty. Niemniej, funkcje te wi si równie z pewn kontrol w adcy nad yciem poddanych. Taki stan rzeczy wp ywa w sposób istotny i rzeczywisty na trwanie uzale nienia cz onków wspólnoty od jej przywódcy. Od stopnia podporz dkowania i szacunku okazywanego w adcy przez poddanych mog w jakiej mierze zale e jego pozytywne b d negatywne decyzje w wa nych dla nich sprawach. Boj c si negatywnych rozstrzygni w adcy, uzale nieni od niego poddani, mog nie przeciwstawia si jego decyzjom, które s niezgodne z ich interesem, i w ten sposób jeszcze bardziej wzmacnia jego w adz . Dzisiaj dla utrzymywania poddanych w zale no ci w adca nie musi ucieka si do przemocy. Cz sto, aby wywo a w ród poddanych po dany przez siebie efekt, w adcy wystarczy w anie ich uzale nienie oraz boja . O interesowno ci w adzy oraz potrzebach i korzy ciach poddanych Oczywi cie nie mo na twierdzi , e relacje mi dzy w adc a poddanymi opieraj si g ównie na tych dwóch elementach. W adza królewska mo e spe nia i cz sto spe nia ró ne pozytywne funkcje. Nie wyklucza to jednak faktu, e sama równie czerpie z tego korzy ci. Appiah w ogóle nie porusza kwestii interesu, jaki ma w adca w tym, by jego w adza trwa a. Z punktu widzenia podj tej przez Þ lozofa próby pogodzenia istnienia w adzy tradycyjnej z teori liberaln , kwestia ta mo e si wydawa niewygodna. W adca bowiem czerpie ró norakie, przede wszystkim ekonomiczne, zyski z pe nionej godno ci, cho by w wyniku pobierania op at za rozs dzanie sporów b d dzier aw ziemi. Ponadto niejeden tradycyjny w adca w Afryce otrzymuje dotacje czy wr cz pensj od pa stwa. Ró nego rodzaju nale no ci czy daniny, jakie ci ga w adca od swoich poddanych, cho by nawet jedynie przy organizacji tradycyjnych wi t, to koszty istnienia w adzy tradycyjnej, jakie ponosz poddani. Dzisiaj zyski w adcy mog by , i zapewne zazwyczaj s , mniejsze od tych, które czerpa niegdy monarcha dzier cy realn w adz pa stwow . Tym niemniej w wielu przypadkach zosta y one zagwarantowane wpierw przez w adz kolonialn , a nast pnie przez w adze niepodleg ego pa stwa, które niejednokrotnie oddaj cz swych kompetencji tradycyjnej w adzy lokalnej. Praktyka ta wynika cz sto z wygody w adz centralnych i wspó cze nie czy si cz sto z niewywi zywaniem si przez nie z niektórych swoich obowi zków wzgl dem obywateli. Dzia ania w adcy nie musz si jednak wi za li tylko z interesem jego i jego linea u. W adca mo e mie poczucie konieczno ci wype niania obowi zków wobec 60 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski swoich poddanych. I cho w adca czerpie korzy ci z funkcji, jakie sprawuje, sam mo e by ograniczany cho by obaw przed reakcj przodków, je li sprzeniewierzy si okre lonym tradycyjnym zasadom sprawowania w adzy w interesie wspólnoty. Musi nadto bra pod uwag zdanie rady starszych i interesy poddanych38, zw aszcza dzi , gdy mo liwo buntu i uwolnienia si od zale no ci od w adcy wydaje si wyborem znacznie atwiejszym ni kiedy 39. Wykonuj c swoje obowi zki w adca mo e zatem dzia a i zwykle dzia a na rzecz dobra poddanych. O kwestii korzy ci, jakie poddani mog czerpa z istnienia tradycyjnego w adztwa, Appiah wspomina za jedynie en passant, g ównie gdy pisze, e w adca mo e mobilizowa rodki dla celów publicznych, na przyk ad kszta cenia b d o wiaty zdrowotnej40. Filozof zauwa a zarazem, e czyni c to monarcha mo e „da wyraz warto ci celów (i spo ecznej mobilizacji na rzecz tych celów) i jednocze nie przyczyni si do ich osi gni cia"41. W rzeczy samej, tak by mo e. Edukacja normatywna (tj. wpajanie pewnych warto ci wspólnotowych), zdrowotna b d religijna jest z pewno ci wa na. Nie jest jednak atwo wyobrazi sobie, aby tradycyjni w adcy zast powali instytucje pa stwa w zakresie szkolnictwa ogólnego (co cz sto czyni zw aszcza misjonarze42). Trudno bowiem dostrzec zyski, jakie w adcy b d ich urz dnicy mogliby czerpa z kszta cenia osób innych ni w asne potomstwo. Finansowanie lokalnej o wiaty mo e przecie w przysz o ci obróci si przeciwko nim, podobnie jak niegdy kszta cenie kadr przez kolonialistów mia o zgubny wp yw na utrzymanie zale no ci kolonialnej. Kwestia edukacyjnej funkcji monarchii nie wydaje si zatem przekonuj ca. Mo na sobie tym niemniej wyobrazi pozytywne wykorzystanie presti u w adcy na przyk ad dla krzewienia przez instytucje pa stwowe czy pozarz dowe wiedzy o zapobieganiu ró nym chorobom. W adza tradycyjna nie musi jednak mie nic wspólnego z powszechn opiek zdrowotn b d edukacj . W adza monarchy jako swoiste przed u enie w adzy publicznej w terenie mo e, tak jak ma to miejsce na przyk ad w Kamerunie43, odegra istotn rol cho by przy realizacji inwestycji lokalnych. W adca mo e bowiem lepiej zna potrzeby swych poddanych ni przedstawiciele w adzy centralnej. 38 Por. Micha Tymowski, Pa stwa Afryki przedkolonialnej..., s. 80–82 (Rozdzia : Formy kontroli w adców. Rady). 39 Na temat zmian, jakie zasz y w ostatnich dekadach w yciu na przyk ad Aszantów zob. Kwame Anthony Appiah, Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers..., s. 103–104. 40 Zob. te Kwame Anthony Appiah, In My Father's House..., s. 170, gdzie równie jest mowa o organizowaniu przez wodzów konserwacji lokalnych dróg publicznych. 41 Kwame Anthony Appiah, Ethnic Identity as a Political Resource..., s. 46. 42 Na temat pogl dów Appiaha o pozytywnej roli, jak pe ni w Ghanie Ko ció zw aszcza w kwestii edukacji, opieki medycznej i spo ecznej zob. szerzej Kwame Anthony Appiah, In My Father's House..., s. 169–170. 43 Zob. Ryszard Vorbrich, Trybalizm a wieloetniczne pa stwo afryka skie, „Sprawy Narodowociowe. Seria nowa", z. 14–15, 1999, s. 189. 61„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... Cz ciej istotniejsz rol zdaje si jednak pe ni w adca tradycyjny w zakresie s downictwa, a przede wszystkim rozwi zywania sporów. Dotychczas na to zagadnienie spojrzeli my z perspektywy uzale nienia poddanych od decyzji w adcyrozjemcy. Mo na jednak rozpatrywa t kwesti tak e z innego punktu widzenia. Przypu my, e pa stwowy wymiar sprawiedliwo ci jest niewydolny b d te nie wszyscy obywatele maj do niego realny dost p. Wyobra my sobie te sytuacj , w której normy prawa pa stwowego nie zosta y zinternalizowane przez jak lokaln wspólnot . Jej cz onkowie nie chc rozs dza sporów wed ug obcych norm, bowiem na przyk ad w istotny sposób ró ni si one od zasad, jakimi odwiecznie rz dzi si ich wspólnota; lub norm pa stwowych po prostu nie znaj , nie rozumiej albo si z nimi nie zgadzaj 44. S downictwo tradycyjne ma cz sto charakter s downictwa rozjemczego, gdzie strony respektuj pewne zasady. Lokalny w adca – czy te wykonuj cy w jego imieniu funkcje prawne zaufany urz dnik – posiada wiedz niezb dn do rozstrzygania spraw spornych. W adca cieszy si równie , zwi zanym cho by w a nie z rol rozjemcz , presti em. Strony sporu, przekazuj c spraw do rozs dzenia na dworze w adcy, zgadzaj si na jej rozpatrzenie wed ug tradycyjnych zasad. Zwykle strony uznaj wydany przez w adc lub w jego imieniu werdykt. Zdarza si równie i tak, e gdy tradycyjnemu w adcy nie uda si rozwi za jakiego sporu, strony spotykaj si w s dzie publicznym. Wówczas s dzia mo e poprosi w adc lub jego urz dnika o opini i relacj z próby tradycyjnego rozs dzenia sprawy. W adza tradycyjna mo e zatem wype nia luki w tych miejscach, w których instytucje pa stwa dzia aj nieefektywnie. To ukazuje bardzo wa ne ród o legitymacji w adzy tradycyjnej – potrzeby i korzy ci poddanych45. Ten wymiar legitymacji zosta przez Appiaha potraktowany marginalnie, a jest on wa ny równie i z perspektywy liberalnej argumentacji autora. Nie musi bowiem istnie sprzeczno mi dzy korzy ciami w adcy a korzy ciami poddanych. Bilans zysków z trwania monarchii wydaje si jednak wi kszy dla w adcy. Jeli bowiem w przysz o ci obecne jego funkcje przej yby efektywnie wykonuj ce swoje zadania instytucje pa stwa, wówczas korzy ci ekonomiczne w adcy oraz jego presti uleg yby istotnemu uszczupleniu. Dzisiejsi poddani monarchy i zarazem cz onkowie pa stwa, a przyszli par excellence obywatele mogliby na tym zyska , a przynajmniej uleg aby zmniejszeniu ich boja przed reakcj w adcy oraz ich ode uzale nienie. A zatem to przede wszystkim w adca mo e by zainteresowany w trwaniu swoich rz dów. 44 Zob. Kwame Anthony Appiah, In My Father's House..., s. 169 i s. 208. 45 Por. Donald A. Watt, Legitimacy, w: Frank N. Magill (ed.), International Encyclopedia of Government and Politics, Vol. 1, Fitzroy Dearborn, London-Chicago 1996, s. 761, gdzie znajdujemy stwierdzenie, e niektórzy teoretycy uwa aj , i w adza „posiada legitymacj jedynie wówczas, gdy jest w stanie sprosta potrzebom obywateli w sferze pomy lno ci spo ecznej i ekonomicznej". Zob. te ibidem, s. 763. 62 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski Zwró my w tym miejscu ponownie uwag na kwesti symbolicznego ród a legitymacji. Appiah przyznaje, e posiada ono wspó cze nie pewne znaczenie i s usznie wskazuje, e dla wielu Aszantów zrozumia a jest logika zwyczajowych sposobów rz dzenia, tak jak i zrozumia e s ich tradycyjne warto ci oraz normy. W adza sprawowana jest zatem wed ug regu opartych i ugruntowanych w tradycji. Sama w sobie jest symbolem. W konsekwencji w adca cz sto szanowany jest ju cho by ze wzgl du na tradycj . Warto jednak zaznaczy , e to monarszy linea ustala ow logik ; e to w adca wespó z cz onkami swojej rodziny i wspó pracownikami oraz starszyzn decyduje o ewentualnych korektach tradycyjnych rozwi za . Potencjalnie za w adca przebieg y i chciwy mo e wykorzystywa swoj pozycj dla takiego manipulowania poddanymi, które b dzie prowadzi do maksymalizowania g ównie korzy ci jego i jego otoczenia. Krytycznie o znaczeniu w adzy dla rozkwitu poczucia w asnej warto ci u poddanych Przejd my teraz do kwestii to samo ci, a zw aszcza do jej wymiaru zwi zanego z poczuciem w asnej warto ci, rozumianej zarówno jako podstawowe ród o legitymacji tradycyjnej w adzy, jak i korzy , jak poddani mog czerpa z istnienia monarchii. Uwa amy, e tradycyjna w adza z pewno ci jest czynnikiem buduj cym pewn cz to samo ci afryka skich ludów. Zw aszcza dla tych Afrykanów, którzy nie mieszkaj w du ych miastach w adza tradycyjna stanowi jeden z istotnych elementów to samo ci. Czy jest on jednak podstawowy? Appiah pisze w jednej ze swoich prac, e „chronienie kultury – w sensie szeroko rozumianych artefaktów kulturowych – jest czym innym ni chronienie kultur" i dodaje nast pnie, e „kultury sk adaj si z ci g o ci oraz zmian, a to samo spo eczno ci mo e te zmiany przetrwa (...)"46. Czy zatem to samo ludów, które dzi ju nie maj w asnego w adcy, cho kiedy takiego posiada y, jest w jaki sposób ubo sza od to samo ci na przyk ad Aszantów czy innych ludów, u których w adza tradycyjna zdo a a przetrwa ?47 Przecie posiadanie jakiejkolwiek tradycji mo e wzmacnia poczucie w asnej warto ci. Zazwyczaj, w pewnym momencie dziejów, w adztwo tradycyjne przestaje z jakich przyczyn istnie . Natomiast na przyk ad u Aszantów monarchia z jakich wzgl dów trwa. Zatem, co takiego charakteryzuje monarchi Aszantów, e jakoby przyczynia si ona do rozkwitu poczucia w asnej warto ci w ród jej poddanych? By mo e istnieje jaki warto tego w adztwa, która w tak pozytywny sposób oddzia uje na znaczn cz Aszantów. 46 Kwame Anthony Appiah, Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers..., s. 105–106 i s. 107. 47 Jest to pytanie, które mo na by równie dobrze zada cz onkom wielu spo ecze stw poza Afryk Subsaharyjsk , których ustrój pa stwowy zosta w ostatnich dekadach przekszta cony z monarchii w republik . 63„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... Appiah dowodzi, e monarchia jest czym bardzo wa nym dla Aszantów. Mo na si z nim zgodzi , ale czy istnieje dlatego, e wzmacnia poczucie ich w asnej warto ci? Czy te przetrwa a i by mo e wzmacnia poczucie w asnej warto ci poddanych dlatego, e na przyk ad, spe nia dobrze jak funkcj wobec poddanych, ma pewne cechy, które podobaj si poddanym? By mo e w a nie monarchie Aszantów, Bagandów czy inne w Afryce istniej dzi dlatego, e ich w adcy tradycyjni dzia aj w interesie poddanych i mog by zarazem u yteczni dla w adz pa stwowych. Widzenie wiata zw aszcza u starszych i niewykszta conych Afrykanów jest mocno uwarunkowane lokaln tradycj , której cz stanowi w adza. Dla nich g ównym to samo ciowym punktem odniesienia mo e by w a nie lokalny monarcha. Mo e on by silnie kojarzony z ich kultur i bogat przesz o ci , a to wszystko z pewno ci ma wp yw na poczucie w asnej warto ci. Poddani mog odczuwa dum z w adcy, który w ich mniemaniu jest dla nich dobry i s u y ich interesom. Sposób sprawowania w adzy, czyny i charakter monarchy powinny tu odgrywa zasadnicz rol . Jednak Appiah nie okre la, jaki jest obecny monarcha na przyk ad u Aszantów i jacy byli jego poprzednicy. Nie przedstawia ich osi gni , nie opisuje ich charakterów oraz postaw. Ca kowicie zrozumia ym jest fakt, e na przyk ad jaki Aszant czerpie poczucie w asnej warto ci z tego, e jest jednym z Aszantów, ale trudniej nam poj to, e czerpie je z istnienia w adztwa tradycyjnego. By mo e naprawd jest ono niezwykle wa nym czynnikiem buduj cym czy te okre laj cym jego to samo . To samo jest tworzona w opozycji: my – oni, do czego Appiah zdaje si nie przywi zywa wi kszej wagi w rozwa aniach o w adztwie tradycyjnym Aszantów48. To samo danej wspólnoty wi e si ze wiadomo ci odr bno ci i posiadania przez jej cz onków specyÞ cznych cech. Gdyby zatem Appiah dowodzi , e na przyk ad Aszantowie maj rozbudowane poczucie w asnej warto ci, bowiem w odró nieniu od niektórych innych ludów posiadaj tradycyjnego w adc , wówczas zapewne atwiej by oby poj pozycj monarchii w dyskursie o to samo ci Aszantów. Ale Þ lozof tego nie czyni. Appiah kre li za kolektywn wizj zadowolenia z w adztwa tradycyjnego. Z tego obrazu zdaje si wynika , e ka dy „prawdziwy" Aszant szanuje w adc i uznaje istnienie monarchii za co naturalnego. Filozof nie wspomina ani s owem o tych, którzy nie podporz dkowuj si w adzy monarszej, ani o tych, którzy odchodz od monarszej zale no ci. A musz przecie by tacy Aszantowie, którzy 48 Cho pisze na ten temat w jednej ze swoich prac, przywo uj c badania Frederika Bartha. Zob. Kwame Anthony Appiah, Ethnicity and Identity in Africa: An Interpretation, w: idem, Henry Louis Gates Jr. (eds.), Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience, Second Edition, Vol. 2, Oxford University Press, New York-Oxford 2005, s. 571. Zob. te Kwame Anthony Appiah, In My Father's House..., s. 178, a tak e s. 160, gdzie jest mowa o to samo ci narodowej Gha czyków budowanej w opozycji do Brytyjczyków w okresie uzyskiwania przez Ghan niepodleg o ci. 64 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski nie utrzymuj adnych relacji z monarchi . Kto , kto porzuca zale no od w adcy mo e bowiem nie potrzebowa ju korzy ci, jakie ewentualnie p yn z podda stwa. Appiah pragn c pogodzi wizj w adzy tradycyjnej z liberalizmem nie mówi jednak, jaki jest stosunek w adcy, jego dworu, innych Aszantów do takich jednostek. Czy odrzucenie monarchii wi e si z kosztami? Czy powoduje ostracyzm, uznanie za buntownika, inne nieprzyjemno ci we wspólnocie? Tego nie wiemy. Teoria Appiaha by aby znacznie bardziej przekonuj ca i zgodna z duchem liberalizmu, gdyby wykaza on, e porzucenie zale no ci od monarchii nie powoduje kosztów dla „republikanina". Tego jednak Þ lozof nie czyni, cho w jednym ze swych pism dowodzi jak bardzo przywi zany jest do idei ochrony jednostek, zadaj c pytanie o to, „co jest naprawd wa ne – kultury czy ludzie?" i udzielaj c nast puj cej odpowiedzi: „Moim zdaniem fundamentem w a ciwego modelu powinno by uznanie jednostek – a nie narodów, plemion, czy 'ludów' – za podstawowy przedmiot moralnej troski"49. Appiah broniony i nieobroniony Przejd my teraz do istotnego zwrotu, jakiego dokonuje Appiah w swoich rozwa aniach. Po tym, jak próbuje nas przekona do tezy o mo liwo ci pogodzenia istnienia w adztwa tradycyjnego z teori liberaln , ostatecznie wykazuje daleko id c niepewno co do tego, czy jego zaanga owanie w obron na przyk ad lokalnej monarchii Aszantów jest spójne z nadziej , e rol , któr ta obecnie pe ni, przejm z czasem instytucje polityczne demokratyzuj cej si Ghany50. Z wczeniejszej argumentacji Þ lozofa wynika o przecie , e w adza tradycyjna jest dla Aszantów czym korzystnym. W rozwa aniach Þ lozofa na pró no by o szuka potrzeby zmiany. W ko cu jednak sta o si jasne, e Appiah ywi nadziej , e Aszantowie nie b d w przysz o ci czerpali poczucia w asnej warto ci z istnienia monarchii, ale jako obywatele demokratycznej Ghany b d uznawali swoje pa stwo za naczelny punkt odniesienia dla ich to samo ci. Appiah chcia by, by te dwa tory jego rozumowania, wydawa oby si tak odmienne, by y spójne. Nie wie bowiem, czy w rzeczy samej tak jest. Ma jednak tak nadziej . By mo e ocen , na ile to rozumowanie mo e by koherentne, pozostawia nam. Wahanie Þ lozofa wietnie 49 Kwame Anthony Appiah, Pochwa a kosmopolityzmu: Po ytki z mieszania si kultur, prze . Tomasz Biero , „Tygodnik Idei Europa" Nr 32(123), dodatek do „Dziennika" z 9 sierpnia 2006, s. 8. 50 Analogiczna sytuacja ma miejsce w innej pracy Appiaha. Zob. idem, Akan and Euro-American Concepts of the Person..., zw aszcza s. 28 i s. 33), gdzie Þ lozof wpierw broni koncepcji cz owieka u Aszantów (zgodnie z któr jednostka sk ada si z cia a – nipadua, indywidualnej duszy-no nika osobowo ci – sunsum oraz swoistej si y yciowej – okra). Ró ni si ona dalece od zachodniej naukowej koncepcji osoby (któr , jak pisze, czyni cia o oraz rozum). W konkluzji natomiast stwierdza, e co prawda odrzucenie koncepcji Aszantów jest daleko przedwczesne, ale zapewne w przysz o ci Aszantowie porzuc wiar w sunsum. Appiah podkre la zarazem, e przez d ugi czas koncepcja cz owieka wed ug Aszantów funkcjonowa a z powodzeniem jako element pomocny w zarz dzaniu stosunkami spo ecznymi i w tym wzgl dzie nale y doceni jej rol . 65„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... wyra aj nast puj ce s owa zawarte w jednej z jego prac: „jak mo emy pogodzi szacunek dla ludzi takich, jakimi s z trosk o to, jakimi mogliby by ?"51. Wczujmy si teraz w rol adwokata Appiaha i spróbujmy wykaza spójno , o której tu mowa. Jak wskazywali my, Appiah zna dwie rzeczywisto ci: tradycyjn i nowoczesn . Obie rozumie, ale widzi przysz o , która w jego mniemaniu mo e by lepsza, w rzeczywisto ci nowoczesnej. Uwa a zatem, e w Ghanie powinien istnie demokratyczny porz dek pa stwowy, a Gha czycy winni czu si pe noprawnymi obywatelami swojego pa stwa. Wydaje si , e takie stanowisko wcale nie musi sta w sprzeczno ci z trwaniem monarchii. By mo e bowiem Appiahowi odpowiada by model brytyjski, gdzie monarchia nie wydaje si s u y rozkwitowi poczucia w asnej warto ci wi kszo ci obywateli-poddanych, ale trwa i stanowi pewn ci g o tradycji oraz element narodowego dziedzictwa. Obywatele demokratycznej Ghany, którzy s Aszantami mog zatem nadal by poddanymi króla, tak jak obywatele Wielkiej Brytanii s poddanymi swej monarchini. Mo na by nawet zaryzykowa stwierdzenie, e – formalnie rzecz bior c – przysz a pozycja Aszantów b dzie w demokratycznym pa stwie lepsza od obecnego po o enia Brytyjczyków w ich kraju. Niektórzy Aszantowie mog przecie przesta by poddanymi swego w adcy, cho by dlatego, e jest on monarch wewn trzpa stwowym, natomiast Brytyjczycy, nolens volens, jako obywatele Zjednoczonego Królestwa pozostan zarazem poddanymi swej królowej. Innymi s owy, teoretycznie Aszantowie b d mieli w tej materii wi ksz mo liwo wyboru. Nie w tym jednak tkwi sedno naszej defensywnej w tym miejscu argumentacji. Zaanga owanie Appiaha w obron tradycyjnej monarchii i wiara w spójno tego stanowiska z nadziej pok adan w budowie silnej, podstawowej wi zi to samociowej Aszantów z republika sk i demokratyczn Ghan , a tak e mo liwo pogodzenia istnienia w adzy tradycyjnej z liberalnym kredo, mo naby spróbowa wyt umaczy w bardziej misterny sposób: Appiah by mo e prezentuje podej cie ewolucjonistyczne52. Spo ecze stwa afryka skie przechodz przecie przez ró ne etapy rozwoju, a na obecnym (charakteryzuj cym si brakiem dzia aj cych efektywnie i opartych na demokratycznych podstawach instytucji pa stwa) w adza tradycyjna jest im potrzebna, tak jak mia o to miejsce na przyk ad w spo ecze stwach europejskich na pewnych stadiach ich rozwoju. By mo e zatem sytuacja, gdy na przyk ad Aszantowie szukaj oparcia we w adzy tradycyjnej jest naturalna. Ich w adza nie jest wszechmocna, a jednak nadal odgrywa istotn rol w ich yciu. Tak rozumuj c, rzeczywi cie mo na dostrzec w pogl dach Appiaha spójno a nie rozd wi k. 51 Kwame Anthony Appiah, The Ethics of Identity..., s. 189. 52 Por. Seymour Martin Lipset, Homo Politicus. Spo eczne podstawy polityki..., s. 83, gdzie znajduje si nast puj ca konkluzja: „jednym z g ównych róde legitymizacji jest (...) kontynuacja istotnych tradycyjnych instytucji integruj cych w okresie przej ciowym, gdy pojawiaj si nowe instytucje". 66 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski Nale a oby si zatem zastanowi , czy w ogóle krytyczna ocena rozwa a Appiaha jest zasadna. Mo emy przecie za o y , e Þ lozof odgrywa rol od wiernego, który uchyla nam drzwi do kultury Aszantów. Appiah yje na Zachodzie i wie, jakim j zykiem mówi do ludzi Zachodu. Jako po rednik próbuje nam wyjani co , czego, patrz c z naszej perspektywy kulturowej, by mo e nie potraÞ my zrozumie i dostrzec. Obrali my na chwil rol adwokata Appiaha, ale mo e by równie dobrze i tak, e to Appiah odgrywa rol obro cy pewnej archaicznej rzeczywisto ci, która charakteryzuje si mi dzy innymi trwaniem w adzy tradycyjnej. Filozof nie jest przekonany co do adekwatno ci jej istnienia w czasach wspó czesnych, ale stara si przywo a argumenty na jej obron . Jako adwokat, Appiah nie d y do tego, aby zast powa monarchi nowym porz dkiem rzeczy czy uszczupla jej znaczenie. Przyj cie roli obro cy mo e wynika z faktu, e Appiah sam jest silnie zwi zany emocjonalnie z kultur Aszantów, której cz stanowi w adza tradycyjna. Pami tajmy jednak, e by mo e staramy si tu znale argumenty t umacz ce my lenie, które Appiah opiera na b dnej przes ance, jakoby Aszantowie czerpali poczucie w asnej warto ci przede wszystkim z istnienia w adzy tradycyjnej. Takie podej cie Appiaha wydaje si bardzo wygodne, gdy poczuciem w asnej wartoci mo na próbowa usprawiedliwi niemal wszystko. Poczucie w asnej warto ci mo na nadto czerpa z ró nych elementów kultury czy dzia a cz onków swojej wspólnoty, które wcale nie musz by chwalebne. Poczucie w asnej warto ci mo e by wzmacniane przez przynale no do jakiejkolwiek grupy. Z pewno ci jest równie tak i z cz onkostwem we wspólnocie Aszantów. Nie wydaje nam si jednak, aby Appiah dowiód , e to w a nie istnienie w adzy tradycyjnej powoduje rozkwit poczucia w asnej warto ci u jej poddanych. Tym bardziej, e poczuwanie si do bycia poddanym mo e by dla cz ci Aszantów okazjonalne i mie miejsce na przyk ad w trakcie wi t. Podej cie Appiaha rodzi jeszcze i inn obaw . Usprawiedliwianie tradycyjnej w adzy tym, e jakoby powoduje ona rozkwit poczucia w asnej warto ci w ród poddanych, mo e s u y jej wzmocnieniu i petryÞ kowaniu, a zatem zachowaniu istniej cego status quo, nie za zmianie i modernizacji. Nie wiemy do ko ca, jakim w adc jest w ocenie Appiaha król Aszantów i dok adnie jakie inne pozytywne role, poza to samo ciow , pe ni on wobec swoich poddanych53. Nie wiemy, jak ich traktuje, i jakie korzy ci odnosi z bycia w adc . Zastanawiali my si nad tym, lecz Appiah zupe nie pomin t p aszczyzn opisu. Jego zaanga owanie w obron 53 Zob. nast puj ce artyku y i wywiady w: "West Africa", 29th April – 5th May 2002, s. 10–24: Osei Tutu II, Kojo Yankah, Tradition in Modern Times; Kwesi Yankah, A Traditional King in the 21st Century; Osei Kwadwo, From Osei Tutu I to Osei Tutu II; Ivor Agyeman-Duah, The Golden Stool; Henrietta Mensa-Bonsu, A Modern King Returns to an Old Concept; I.K. Gyasi, An Exemplary Initiative in Education. 67„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... w adzy tradycyjnej mo e by zatem postrzegane jako swego rodzaju intelektualne legalizowanie starego porz dku rzeczy. Spójrzmy bowiem na rozwa ania Appiaha z perspektywy korzy ci, jakie odnosi w adca, którego pos uch w ród poddanych zapewne powoli s abnie. Je li wywodz cy si z Aszantów, wychowany w ich tradycji, a obecnie yj cy w Stanach Zjednoczonych, profesor renomowanego uniwersytetu dowodzi, e w adza tradycyjna jest istotnym dobrem, to w pierwszym rz dzie le y to w interesie samego w adcy, niekoniecznie za Aszantów jako ogóu. A tego, jak s dzimy, wywód Appiaha nie mia przecie na celu. My l Appiaha umyka prostym ocenom. Filozof próbuje przekona do wizji rzeczywisto ci, któr nakre li nie tylko dla nas, ale przede wszystkim dla siebie samego. To g os libera a54, który jednak pochodzi z tradycyjnej wspólnoty i jest z ni nadal zwi zany, cho by w pewien emocjonalny, sposób. Ceni jej dziedzictwo i poszukuje usprawiedliwienia dla istnienia w adzy tradycyjnej, postrzeganej z pozycji libera ów jako relikt epoki minionej. Taki stan rzeczy mo na ca kowicie zrozumie , a nawet znale analogie w wiecie Zachodu, gdzie na przyk ad wiele jednostek czuje si zwi zanych tradycjami chrze cija skimi, cho ich wiatopogl d ma dzi ju z samym chrze cija stwem niewiele wspólnego. Appiah pragnie dowie , e monarchia, zw aszcza w takim kszta cie, jaki przyjmuje u Aszantów, da si pogodzi z teori liberaln . W ten sposób usprawiedliwia jednak ekskluzywizm, dyskryminacj , brak wolnego wyboru w adzy czy te inne zaprzeczenia liberalizmu. Appiah cz sto unika zarazem przedstawienia jasnego stanowiska lub rozwini cia jakich w tków, które nie licuj z liberalnym kredo. W ko cu warto si zastanowi , czy dobrze si sta o, e celem rozwa a Þ lozofa jest udowodnienie, e istnienie w adzy tradycyjnej w Afryce jest zgodne z teori liberaln , i e Appiah nie t umaczy kwestii monarchizmu z bardziej tradycjonalistycznej pozycji. I cho wydaje si , e Þ lozof potraÞ z dystansem odnie si do tradycyjnego porz dku, to dystans ów jest jednak tylko pozorny. Brakuje mu bowiem pierwiastka bezstronno ci i krytycyzmu. Fakt ten karze jeszcze bardziej w tpi w to, czy argumentacja Appiaha jest trafna, bowiem wielu z nas z pewnoci nie przekonuje. 54 Cho Appiah deklaruje si jako libera , to nie unika krytyki polityki liberalnej. Zob. Kwame Anthony Appiah, The Limits of Being Liberal, "Philosophia Africana", Vol. 8, No. 2, August 2005, zw aszcza s. 95–97, gdzie autor pisze krytycznie o realiach stosowania liberalnej zasady neutralno ci religijnej pa stwa. 68 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski SUMMARY Sources of legitimacy of the traditional authority in contemporary Africa, or how to better understand its signiÞ cance and the phenomenon of continued existence: Comments on the thought of Kwame Anthony Appiah The intention of this article is to present Kwame Anthony Appiah's views on the role of traditional authority and the sources of its legitimacy in the contemporary African state. Appiah – a liberal philosopher of the Ashanti origin – mentions various sources: symbolic, religious and state, from which local African rulers derive the right to exert power and to exact obedience from their subjects. Nevertheless, Appiah minimizes the signiÞ cance of most of these and concludes that the basic source of legitimacy for traditional authority in the contemporary African state is the fact that this power, being a very important point of reference for the group over which it is wielded, reinforces its members' sense of self-respect. He uses this idea to attempt to reconcile the continued existence of African power systems with liberal theory. In this article the main theses of Appiah's standpoint are analyzed in a critical way. Dr KRZYSZTOF TRZCI SKI, politolog, jest adiunktem w Instytucie Studiów Regionalnych i Globalnych na Wydziale GeograÞ i i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. BibliograÞ a: Agyeman-Duah Ivor, The Golden Stool, "West Africa", 29th April – 5th May 2002. Ansell C.K., Legitimacy: Political, w: Neil J. Smelser, Paul B. Baltes (eds.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, Vol. 13, Elsevier, Amsterdam 2001. Appiah Kwame Anthony, African Philosophy and African Literature, w: Kwasi Wiredu (ed.), A Companion to African Philosophy, Blackwell, Oxford 2004. Appiah Kwame Anthony, Akan and Euro-American Concepts of the Person, w: Lee M. Brown, African Philosophy: New and Traditional Perspectives, Oxford University Press, New York-Oxford 2004. Appiah Kwame Anthony, Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers, Allen Lane, London 2006. Appiah Kwame Anthony, The Ethics of Identity, Princeton University Press, Princeton 2005. 69„AFRYKA" 29–30 (2009 r.) ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce... Appiah Kwame Anthony, Ethnic Identity as a Political Resource, w: Teodros Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, New York-London, 2001. Appiah Kwame Anthony, Ethnicity and Identity in Africa: An Interpretation, w: idem, Henry Louis Gates Jr. (eds.), Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience, Second Edition, Vol. 2, Oxford University Press, New York-Oxford 2005. Appiah Kwame Anthony, In My Father's House: Africa in the Philosophy of Culture, Oxford University Press, New York-Oxford 1992. Appiah Kwame Anthony, The Limits of Being Liberal, "Philosophia Africana", Vol. 8, No. 2, August 2005. Appiah Kwame Anthony, Pochwa a kosmopolityzmu: Po ytki z mieszania si kultur, prze . Tomasz Biero , „Tygodnik Idei Europa" Nr 32(123), dodatek do „Dziennika" z 9 sierpnia 2006. Becker Howard Saul, Outsiders: Studies in The Sociology of Deviance, The Free Press, New York 1963. Beetham David, Political Legitimacy, w: Kate Nash, Alan Scott (ed.), The Blackwell Companion to Political Sociology, Blackwell, Malden (MA)-Oxford 2001. Beetham David, The Legitimation of Power, Macmillan, Basingstoke 1991. Hacking Ian, Making Up People, w: Edward Stein (eds.), Forms of Desire: Sexual Orientation and the Social Constructionist Controversy, Routledge, New York 1998. Gyasi I.K., An Exemplary Initiative in Education, "West Africa", 29th April – 5th May 2002. Kwadwo Osei, From Osei Tutu I to Osei Tutu II, "West Africa", 29th April – 5th May 2002. Link Bruce G., Cullen Francis T., Struening Elmer, Shrout Patrick E., Dohrenwend Bruce P., A ModiÞ ed Labeling Theory Approach to Mental Disorders: An Empirical Assessment, "American Sociological Review", Vol. 54, No. 3, June 1989. Lipset Seymour Martin, Homo Politicus. Spo eczne podstawy polityki, prze . Gra yna Dziurdzik-Kra niewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995. McClean David E., Kwame Anthony Appiah: The Ethics of Identity, "Philosophia Africana", Vol. 9, No. 2, August 2006. Mensa-Bonsu Henrietta, A Modern King Returns to an Old Concept, "West Africa", 29th April – 5th May 2002. Osei Tutu II, Yankah Kojo, Tradition in Modern Times, "West Africa", 29th April – 5th May 2002. Rawls John, Teoria sprawiedliwo ci, prze . Maciej Panufnik, Jaros aw Pasek, Adam Romaniuk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994. 70 „AFRYKA" 29–30 (2009 r.) Krzysztof Trzci ski Sartre Jean-Paul, Byt i nico . Zarys ontologii fenomenologicznej, prze . Jan Kie basa, Piotr Mróz, Rafa Abramciów, Remigiusz Ryzi ski, Paulina Ma ochleb, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2007. Sartre Jean-Paul, Wyobra enie. Fenomenologiczna psychologia wyobra ni, prze . Pawe Beylin, Warszawa 1970. Scruton Roger, S ownik my li politycznej, prze . Tomasz Biero , Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2002. Tilly Charles, Demokracja, prze . Micha Szczubia ka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008. Tymowski Micha , Pa stwa Afryki przedkolonialnej, Leopoldinum, Wroc aw 1999. Tymowski Micha , Pa stwo i plemi w dziejach Czarnej Afryki, w: Ryszard Vorbrich (red.), Plemi , pa stwo, demokracja. Uwarunkowania kultury politycznej w krajach pozaeuropejskich, Biblioteka Telgte, Pozna 2007. Vorbrich Ryszard, Trybalizm a wieloetniczne pa stwo afryka skie, „Sprawy Narodowo ciowe. Seria nowa", z. 14–15, 1999. Watt Donald A., Legitimacy, w: Frank N. Magill (ed.), International Encyclopedia of Government and Politics, Vol. 1, Fitzroy Dearborn, London-Chicago 1996. Weber Max, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych. Materia y do dziejów wspó czesnej socjologii zachodniej, wyboru dokonali W odzimierz Derczy ski, Aleksandra Jasi ska-Kania, Jerzy Szacki, PWN, Warszawa 1975. Wingo Ajume H., Fellowship Associations as a Foundation for Liberal Democracy in Africa, w: Kwasi Wiredu (ed.), A Companion to African Philosophy, Blackwell, Oxford 2004. Wingo Ajume H., Good Government is Accountability, w: Teodros Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, New York-London 2001. Wingo Ajume H., Living Legitimacy: A New Approach to Good Government in Africa, "New England Journal of Public Policy", Vol. 16, No. 2, Spring/Summer 2001. Yankah Kwesi, A Traditional King in the 21st Century, "West Africa", 29th April – 5th May 2002.