Marek Piechowiak Co osobie po prywatności? Celem niniejszego opracowania jest dookreślenie tego, czym jest prywatność. Interesuje m nie prywatność w aspekcie nor- matywnym, jako coś, co uważam y za nasze dobro; coś, czego się domagamy, co jest naszym prawem, i to nie tylko w sensie moralnym, ale także chronionym prawem pozytywnym 1. Poszukując dookreślenia, zm ierzać będę także do odpowie- dzi na pytanie, dlaczego prywatność jest człowiekowi jako oso- bie potrzebna, dlaczego jest czymś dobrym, mówiąc krótko - co osobie po prywatności? Opracowanie to powstaje także w kontekście pytania, dlaczego nie wolno prywatności naru- szać; pytania, które w m om encie pracy nad tekstem, a jest to jesień 2009 r., stało się pytaniem bardzo aktualnym , i to nie tylko ze względu na poszukiwanie metod zwalczania świato- wego terroryzm u, ale i w kontekście w ykorzystania przez wy- sokiego funkcjonariusza państwa, w procesie cywilnym, steno- gramów z podsłuchu dziennikarzy2. 1 Zob. J. B r a c i a k, Prawo do prywatności, w: Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak, A. Preisner, Warsza- wa: C. H. Beck 2002, s. 277-359; tam także liczne wskazówki bibliogra- ficzne. Problematyka prywatności w prawie jest niezwykle rozległa, jako ilustracja może posłużyć licząca ponad 600 stron monografia jedynie wycinka tej problematyki: J. D. S i e ń c z y ł o C h l a b i c z , Naru- szenie prywatności osób publicznych przez prasę. Analiza cywilnoprawna, Kraków 2006. W perspektywie dyskusji toczonych w Stanach Zjednoczo- nych Ameryki, zob. K. M o t y k a , Prawo do prywatności i dylematy współczesnej ochrony praw człowieka, Lublin: Oficyna Verba 2006. Pry- watności poświęcony został jeden z numerów czasopisma „The Monist", 91(2008), nr 1; tam liczne wskazówki bibliograficzne. 2 Chodzi o proces o pomówienie wszczęty przeciwko jednemu z naj- większych dzienników z powództwa wiceszefa Agencji Bezpieczeństwa 34 Marek Piechowiak W związku z tą ostatnią sprawą z ust jednego z prom inent- nych przedstawicieli opozycji, posła na Sejm, padły w środ- kach masowego przekazu znamienne słowa: „Naprawdę, ktoś, kto nie ma nic na sumieniu, nie musi się obawiać tego, że ktoś go podsłuchuje"3. Czy rzeczywiście tak jest? Generalnie rzecz biorąc, proponowana refleksja ugrunto- wana jest na analizie sytuacji, w kontekście których mówi się o prywatności jako o czymś dla człowieka cennym. Rozpocznę od uwag dotyczących etymologii. Następnie analizować będę zasadnicze sytuacje, w których mówi się o prywatności, oraz sytuacje, w których zjawisko prywatności zanika. Zwrócę tak- że uwagę na to, co uważane jest za patologię prywatności, oraz na to, co jest uważane za dopuszczalne ograniczenie prywatności. W tym ostatnim przypadku sięgnę nieco szerzej do pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka. Analizy zosta- ną zamknięte refleksją nad powiązaniami między prywatnoś- cią a filozoficznymi koncepcjami człowieka. Niniejsze opracowanie ma charakter wprowadzający w pro- blematykę prywatności. Zmierzam do zarysowania możliwie całościowej mapy problematyki, nie pretendując do definityw- nego rozstrzygania pojawiających się kwestii normatywnych. Swoją rolę pojmuję tutaj jako rolę przewodnika, który pro- Wewnętrznego, dotyczący wykorzystania stenogramów nagrań z rozmów dziennikarzy zarejestrowanych przy okazji wykonywania czynności służ- bowych przez funkcjonariuszy działających w imieniu państwa w ramach postępowania przeciwko innej osobie podejrzewanej o ciężkie przestęp- stwo. Stenogramy udostępniła prokuratura (i to Prokuratura Apelacyjna w Warszawie), sąd dopuścił je jako dowody, Premier Rządu uznał, że procedur nie naruszono i wiceszef ABW nie stracił z tego powodu stano- wiska. Korzystam z doniesień agencyjnych z dnia 27 X 2009 r., zob. np. http://news.money.pl/artykul/maka;zostaje;w;abw,220,0,551132.html. 3 Paweł Poncyliusz (poseł na Sejm VI kadencji; Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość), Radio TOK FM, 17 X 2009 r., audycja Ranni politycy, http:// www.tok.fm/TOKFM/0,88790.html (dostęp, 19 X 2009 r.). Co osobie po prywatności? 35 wadząc czytelnika, zm ierza do postawienia go w miejscach, z których on sam może przyglądać się fenomenowi prywatno- ści, lepiej go poznawać i na tej podstawie oceniać trafność proponowanych wniosków. Za takie dogodne do obserwacji miejsce uznane jest tu także prawo pozytywne chroniące pra- wa człowieka. Zatem nie traktuję tu prawa jako rozstrzygają- cego pewne kw estie norm atywne, ale jako efekt doświadcze- nia; efekt, który może pom óc w ponownym przyjrzeniu się badanemu fenom enowi. Taki zabieg jest uzasadniony tym bar- dziej, że pozytyw nopraw na ochrona praw człowieka pretendu- je do bycia ochroną praw m oralnych, przyrodzonych każdemu człowiekowi i n iezbyw alnych4. W skazując na korelacje m iędzy prywatnością a koncepcja- mi człowieka, zm ierzam do otwarcia perspektywy tak na wnioskowanie od koncepcji człowieka do rozumienia prywat- ności, jak i od rozum ienia prywatności do koncepcji człowieka. I. Perspektyw a etym ologiczna W ładysław K opaliński w Słowniku wyrazów obcych i zw ro- tów obcojęzycznych, za M arią Ossowską, określa prywatność jako „życie osobiste; poczucie bezpieczeństwa we własnym domu, sam otność z wyboru; prawo do życia intymnego, strze- żonego przed niechcianą poufałością"5. Polskie określenie wywodzi się z języka łacińskiego: priuata (res ) - (sprawa) 4 Na przykład Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. w art. 30 stanowi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszano- wanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych" (Dz. U. 1997, nr 78, poz. 483 ze zm.). 5 W. K o p a l i ń s k i , Słownik wyrazów obcych i zwrotów obco- języcznych, Warszawa: Wiedza Powszechna 1988, s. 420. 36 Marek Piechowiak prywatna6. Łaciński przymiotnik privatus 'prywatny' pocho- dzi od czasownika privare odbierać coś, pozbawiać czegoś; uwalniać od czegoś7, stąd też privatio to pozbawienie czegoś, uwolnienie od czegoś8. Z tego punktu widzenia prywatność charakteryzowana jest negatywnie, jako coś, co jest pozbawione czegoś, oddzielone, uwolnione od czegoś. Na planie pierwszym jest oddzielenie od tego, co publiczne, państwowe9, wspólne. Zatem privatus to „stanowiący własność jednej osoby" , to własność nie będąca własnością wspólną, państwową, społeczną; ex privato znaczy „z domu, z własnych środków". Privatus odnosi się także do osoby, która nie piastuje urzędu lub występuje niezależnie od pełnionego przez nią urzędu10. W przeszłości przymiotnik ten określał także osoby nie należące do domu panującego. Pojawiał się również w przeciwstawieniach wobec tego, co wojskowe armia tradycyjnie uznawana jest za typowy ele- ment organizacji państwowej; w tym kontekście privatus to tyle, co „cywilny" . Przymiotnik privatus bywał także stosowa- ny na określenie tego, co zwyczajne, pospolite, proste11. Wskazanej tu etymologii odpowiada, zasadniczo rzecz bio- rąc, określenie ze Słownika języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka. Prywatny to tyle, co „dotyczący ko- 6 Tamże. 7 Słownik łacińsko-polski, red. M. Plezia, t. IV, Warszawa: PWN 1999, s. 295. 8 Tamże, s. 294. 9 Słownik wyrazów obcych PWN (red. J. Tokarski, Warszawa: PWN 1980, s. 611), wskazując na łacińską etymologię, na planie pierwszym stawia oddzielenie od państwa. 10 Priuatim jako osoba prywatna, prywatnie, w stosunkach pry- watnych; mocą osobistego wpływu, osobiście (Słownik łacińsko-polski, s. 294). 11 Tamże, s. 294-295. Co osobie po prywatności? 37 goś osobiście, czyichś spraw osobistych, stanowiący czyjąś osobistą w łasność; nie zw iązany z żadną instytucją itp.; oso- bisty, niepaństwowy, n ieurzędow y"12. Niemniej jednak warto podkreślić, w języku łacińskim bardziej wyeksponowaną, cha- rakterystykę typu negatyw nego dokonywaną poprzez wska- zywanie tego, od czego coś je st oddzielone, czego jest pozba- wione. Mając to na uwadze, m ożna uznać, że u podstaw prywatno- ści leżą relacje do czegoś, co prywatność przekreśla, przede wszystkim instytucji, w śród których najsilniejszą jest pań- stwo. Stąd w relacji do państw a można, jak sądzę, poszukiwać paradygm atycznego rozum ienia „prywatności" . Innym, obok państwa, silnym elem entem instytucjonalnym , stanowiącym istotny elem ent życia jednostk i, jest pracodawca i szerzej - kontekst działalności zaw odow ej13. Najistotniejsze są te in- stytucje, z którym i jednostka nie może się w swoim życiu nie liczyć, a jednocześnie, w ram ach których jednostka może zo- stać łatwo zdom inowana, w których wzmacnianie własnych struktur prowadzi do podporządkowywania celów jednostki celom instytucji. Niemniej jedn ak mówi się także o innych ludziach, że naruszają pryw atność i ten kontekst także trzeba włączyć w analizy. 12 T. II, Warszawa: PWN 1988, s. 951. 13 Na ten aspekt wprost zwraca uwagę np. Der Sprach-Brockhaus (Wiesbaden: Brockhaus 1955, s. 516): „nicht öffentlich, persönlich im häuslichen, nicht beruflichen Leben" . 38 Marek Piechowiak II. Konteksty prywatności 1. Jednostka wobec państwa a) Paradygmat prywatności Prywatne jest to, co jest oddzielone od państwa. Na plan pierwszy wysuwa się prywatność jako przeciwieństwo pełnie- nia urzędów. Nie bez znaczenia jest związana z danym urzę- dem władza. Intuicja ta czytelna jest wyraźnie w języku an- gielskim w określeniu private soldier. Nie chodzi tu bynaj- mniej o członka „prywatnej armii"14, ale o szeregowca, o ko- goś, kto nie posiada władzy, nie może nikomu wydawać rozka- zów, choć sam musi ich słuchać. Jeśli o kimś mówimy, że po złożeniu urzędu stał się osobą prywatną albo że pełniąc jakiś urząd, złożył prywatną wizytę, to mamy na myśli, że ten ktoś nie korzysta z reguł konstytu- ujących dany urząd. Z punktu widzenia prywatności na planie pierwszym jest sprawowanie jakiejś władzy pozwalającej okre- ślać prawa lub obowiązki i będąca tego podstawą wiedza na temat innych podmiotów życia społecznego. Poszukując tego, co godzi w prywatność w relacjach m ię- dzy jednostką a państwem, najjaskrawsze formy znajdziemy w strukturach właściwych totalitaryzmowi, i to w obu jego za- sadniczych odmianach: zarówno totalitaryzmie pojmowanym jako system oparty na nadrzędności całości nad jednostką w perspektywie celów (dobro jednostki dla dobra całości), jak i totalitaryzmie pojmowanym jako system oparty na całościo- 14 Przy okazji zwróćmy uwagę, że „armia" jest kategorią tak ściśle powiązaną z państwem, że w wyrażeniu „prywatna armia" to ostatnie słowo jest użyte w przenośni, a wyrażenie to bywa używane na okre- ślenie formacji zbrojnych, których działanie jest działaniem nielegal- nym lub co najwyżej należącym do szarej strefy. Co osobie p o prywatności? 39 wej kontroli nad jednostką (m oże, ale nie musi, być ona spra- wowana w im ię dobra jedn ostk i lub dobra całości i wówczas łączy się z totalitaryzm em pierw szego typu)15. W przypadku totalitaryzm u pierwszego typu przede wszystkim dąży się do podporządkowania celów, a zatem i działania, jednostek lub grup społecznych celom państw a (oczywiście, jednym z narzę- dzi będzie inform acja); w totalitaryzm ie drugiego typu totalna kontrola w ym aga m ożliwie pełnej wiedzy, zatem na planie pierwszym jest totalna inw igilacja , zbieranie informacji po- zwalających na kształtow anie działania różnych podmiotów. Dzięki prywatności jedn ostk a przestaje być częścią większej całości. Zostaje wyłączona z szerszych struktur. Nie jest pod- porządkowana realizacji celów wyznaczanych przez te stru- ktury ani też nie podlega ich kontroli. Sfera prywatna jest sferą, w której jednostka sam a sobą włada; autonom icznie w y- znacza sobie cele i sama dysponuje wiedzą na swój temat; za- tem realizuje się jako cel sam w sobie. W takiej perspektywie sfera prywatności służy w prost temu, co osobowe w ścisłym tego słowa znaczeniu i tradycyjn ie wiązane jest wprost z ka- tegorią godności. Za jeden z zasadniczych elem entów prawa do prywatności uważane jest prawo do autonom ii inform acyjnej16, będące prawem do „sam odzielnego decydowania o ujawnianiu innym informacji dotyczących swojej osoby, a także prawo do spra- wowania kontroli nad takim i informacjam i, znajdującymi się w posiadaniu innych podm iotów "17. Gromadzenie informacji 15 Zob. M. P i e c h o w i a k , Do Platona po naukę o prawach człowieka, w: Księga jubileuszowa profesora Tadeusza Jasudowicza, red. J. Białocerkiewicz, M. Balcerzak, A. Czeczko-Durlak, Toruń: „Dom Organizatora" 2004, s. 333-352. 16 J. S a d o m s k i, Konflikt zasad ochrona dóbr osobistych a wolność prasy, Warszawa: Oficyna Naukowa 2008, s. 113. 17 Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 II 2002 r. (U 3/01, OTK-A 2002, nr 1, poz. 3) cyt. za: tamże. 40 Marek Piechowiak jest gromadzeniem czegoś, co przynależy do innych podm io- tów, i pozostawianiem do dyspozycji instytucji, która może je dalej wykorzystywać przyporządkowując do swoich celów. W paradygmatycznym pojmowaniu prywatności dysponentem informacji jest państwo; niemniej jednak zwłaszcza w kon- tekście dostępnych środków technicznych trzeba mieć na uwadze zagrożenie dalszego upublicznienia informacji ich przekazania innym instytucjom lub ich powszechne ujawnie- nie prowadzące do utraty kontroli nad rozpowszechnianiem informacji. Ostatnia z poczynionych refleksji wskazuje na potrzebę rozróżnienia dwóch zasadniczych sposobów pojmowania tego, co publiczne, jako przeciwstawionego temu, co prywatne. W jednym znaczeniu publiczne to dostępne jakiejś instytu- cji; w drugim powszechnie dostępne. Wprowadzenie infor- macji do sfery instytucjonalnej nie jest równoznaczne z upu- blicznieniem w sensie powszechnej dostępności. Problematyka władzy nad czymś dochodzi do głosu także w związku z zagadnieniem własności, które w kontekście pry- watności pojawiło się już w starożytności. Własność prywatna stoi w opozycji zarówno wobec własności państwowej, jak i własności społecznej czy korporacyjnej. W łasnością prywatną może jednostka, przynajmniej co do zasady, w sposób wolny dysponować. Sfera własności prywatnej jest sferą szczególnej władzy nad rzeczami należącymi do tej sfery. Zauważmy także, że w przypadku prywatności chodzi o re- lacje, których podmioty występują niezależnie od struktur państwowych, niezależnie od pełnionych urzędów, niezależnie od instytucjonalnie ugruntowanych relacji władzy i zależności. Nie chodzi też tylko o relacje związane z władzą. W relacjach, które określilibyśmy jako prywatne, mogą występować także osoby, które z punktu widzenia urządzenia państwa są sobie równe, tzw. szarzy obywatele; istotne jest jednak to, że Co osobie p o prywatności? 41 w relacjach tych nie w ystępują oni jako obywatele, występują niezależnie od statusu nadaw anego im przez prawo pozytyw- ne. Relacje o charakterze pryw atnym nie są relacjam i regulo- wanymi ani przez państwo, ani przez prawo pozytywne. b) Zawężanie sfery prywatności a kwalifikowane formy naruszania prywatności W kraczanie państwa, czy szerzej instytucji, w sferę pry- watną może m ieć formę ja w n ą lub niejawną. W przypadku jawnego w kraczania w sferę prywatności, np. umieszczanie kamer i inform ow anie o tym , następuje wyłączanie pewnych obszarów aktywności ze sfery prywatnej, następuje zawężanie sfery prywatności. Zachow ania w pewnych obszarach przesta- ją być prywatne. Jednostka m oże chcieć poddać się totalnej obserwacji lub co najmniej w yrazić na to zgodę. Z taką sy- tuacją będziem y mieli do czynienia np. wtedy, gdy osoba za- grożona ze strony przestępców lub uczestnicząca w akcji skie- rowanej przeciw ko przestępcom pozwala na pełną obserwację wszystkich swoich działań. Podstaw ow e pytanie, z aksjologicz- nego punktu w idzenia, dotyczy dopuszczalnych granic takiego zawężania prywatności. Rów nież w przypadku samoograniczania istotne jest pytanie o dopuszczalny m oralnie zakres i racje sam oograniczania w łasnej prywatności. W przypadku jaw nych form wkraczania w sferę prywatno- ści podmiot m oże kontrolow ać to, co trafia do sfery publicznej, i wie, co do tej sfery trafiło i przestało być prywatne. Można zatem pow iedzieć, że zachow ana jest jego podm iotowość jako osoby, choć zostaje zredukowana sfera właściwych prywatnoś- ci form realizacji osoby. 42 Marek Piechowiak Niejawne wkraczanie w sferę prywatności można zasadnie określić jako formę kwalifikowaną naruszania prywatności18. Klasycznym przykładem jest tu podsłuch, o którym nie wie podsłuchiwany. W takiej sytuacji sfera prywatna, w której toczą się prywatne rozmowy, pozostaje sferą prywatną dla jej uczestników. Niejawność wkroczenia w prywatność jest istot- nym elementem z punktu widzenia celu, którym jest uzyska- nie od podmiotu prywatności informacji, których nie chce on przekazać do sfery publicznej (instytucjonalnej). Podmiot pry- watności nie kontroluje tego, co trafia do sfery publicznej. Co, komu i w jakich okolicznościach się mówi (lub w inny sposób komunikuje) jest istotnym elementem kształtowania własnego życia, projektowania własnych celów i dążenia do nich. Podob- nie jak w innych formach wkraczania w prywatność, to inni decydują, co stanie się z informacjami, i to oni, a nie obser- wowany podmiot, mogą przyporządkować uzyskane informacje do realizacji własnych celów, jednak w przypadku niejawności naruszania prywatności podmiot nie przewiduje takiej m ożli- wości. Działania podmiotu bez jego wiedzy nabierają in - nego sensu, poprzez odniesienie do sfery publicznej stają się innymi działaniami, i z tego punktu widzenia podmiot pry- watności przestaje być podmiotem komunikacji i działania. Im szersza jest kontrola i szersze możliwości wykorzystania in- formacji, tym podmiotowość ta jest zakwestionowana w więk- szym zakresie. IK Trudno w tym kontekście nie przywołać Jean-Paul Sartre'a: „Być widzianym to czuć się nieznanym przedmiotem niepoznawalnych sądów wartościujących [...]. Jestem niewolnikiem, kiedy staję się przedmiotem wartościowań, które mnie określają, podczas gdy ja nie mogę na te określenia oddziaływać, ani nawet ich poznać" (J. P. S a r t r e, Feno- menologia spojrzenia, w: J. M i g a s i ń s k i , J. L o r e n c (red.), Fenomenologia francuska. Rozpoznania interpretacje rozwinięcia, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN 2006, s. 407-411). Co osobie po prywatności? 43 Niejawne form y naruszania prywatności obejm ują świa- dome wprowadzenie w błąd dla osiągnięcia własnych (tu - instytucjonalnych) celów, są zatem formą kłamstwa. Podmiot prywatności je s t w prow adzany w błąd, co do istotnych okolicz- ności swego działania i w ykorzystyw any do realizacji celów, których nie bierze pod uwagę jako swoich celów. 2. Praca zawodowa Prywatność nie jest fenom enem właściwym jedynie rela- cjom między jednostką a państwem . Problem prywatności po- jaw ia się wyraźnie także w relacjach powstających w pracy zawodowej. M am y do czynienia z rozmowami prywatnymi, z prywatną korespondencją. Domagamy się respektowania naszej prywatności, dom agając się, aby sprawy zawodowe nie wkraczały np. w sferę życia rodzinnego. Może się tak zdarzyć, że w przestrzeni związanej z pracą zawodową za prywatne uchodzić będą sprawy związane z peł- nionymi urzędami. Podobnie, ktoś sprawujący urzędy pań- stwowe, np. urząd m inistra, m oże domagać się, aby za jego prywatną sprawę uznawać jego inną działalność zawodową, np. pracę w szkole wyższej czy prowadzenie działalności go- spodarczej. W idać w yraźnie, że prywatność jest fenomenem relacyjnym. To, co w perspektyw ie jednego typu relacji jest prywatne, w świetle innego takie nie jest. Analogicznie jak w przypadku relacji m iędzy jednostką a państwem, również w pracy zawodowej sfera prywatna bę- dzie tą, w której nie pełni się funkcji ani ról wyznaczonych regułami rządzącym i pracą zawodową. 44 Marek Piechowiak 3. Inni ludzie opinia publiczna O naruszeniu prywatności mówi się także w związku z re- lacją do innych ludzi - „osób trzecich" . Podobnie jak w wyżej omówionych sytuacjach, naruszenie prywatności może się do- konywać na dwa zasadnicze sposoby: przez dążenie do kształ- towania naszych zachowań (np. przez nękające telefony) oraz przez zdobywanie na nasz temat informacji. Nie chodzi tylko o informacje dotyczące naszych nagannych działań czy cech negatywnych; mogą to być również informacje dotyczące na- szych dobrych czynów czy cech. Sprawą kluczową jest nato- miast zgoda tego, kogo informacje dotyczą. Zauważmy, że istota naruszenia prywatności nie leży w tym, że ktoś o nas coś wie. Problem leży w tym, że to nie my zdecydowaliśmy, kto ma wiedzieć lub czy informacja ma być powszechnie dostępna. Coś przestaje być nasze w takim sensie, że nie sprawujemy kontroli nad tym, co się z tym czymś dzieje. Nasuwa się analogia do własności i kradzieży ktoś dysponuje czymś, co jest nasze. Podobnie jak w re- lacjach do państwa pojawia się pytanie o moralnie dopu- szczalne racje dobrowolnego upubliczniania (np. przez In- ternet) pewnych, uznanych za prywatne, a nawet intymnych sfer swego życia. W omawianej tu relacji do innych ludzi mniej obecny jest element instytucjonalny. Niemniej jednak naruszenie prywat- ności, także przez jednostki, zakłada element szerszej struk- tury, w której ma udział ta jednostka. Za typowe przypadki naruszenia prywatności, w omawianym tu typie relacji, należy uznać te, w których pojawiają się elementy zinstytucjonalizo- wane, np. w postaci środków masowego przekazu. Oczywiście, można do nich zaliczyć także Internet, za pośrednictwem któ- rego jakieś informacje byłyby udostępnione. Co osobie po prywatności? 45 W przypadkach, gdy nie ma ow ego elementu instytucjonal- nego, zamiast m ówienia o naruszen iu prywatności, używa się raczej innych term inów, mówi się np. o naruszaniu spokoju domowego, obm owie, oszczerstw ie, wścibstwie itp. Paradygmatyczna dla prywatności pozostaje relacja do instytucji, to państwo, to pracodawca, to środki masowego przekazu naru- szają prywatność, a jednostki o ile uczestniczą w tych insty- tucjach (strukturach). Jest to, ja k sądzę, jedna z przyczyn, dla których naruszanie pryw atności jako wyodrębniony dylemat moralny, przed którym staje jednostka , w zasadzie nie jest obecne moim zdaniem niesłusznie w podręcznikach do ety- ki, i to podręcznikach reprezentujących różne opcje . Zagad- nienie to jest natom iast szeroko obecne w refleksji, także filozoficznej, nad prawami człow ieka, których ochrona roz- wijała się przede wszystkim ja k o ochrona jednostki przed pań- stwem; szczególnie wyraźnie dochodzi do głosu w takich za- gadnieniach, ja k prawna dopuszczalność aborcji czy eutanazji; wówczas przyjęta jest perspektyw a podmiotu prywatności, a nie zindywidualizowanego podm iotu tę prywatność narusza- jącego; w perspektywie podm iotów dokonujących eutanazji zdecydowanie dom inuje problem atyka pozbawiania życia, na- ruszania integralności fizycznej czy współczucia i usuwania cierpienia. Podobnie ja k w wyżej om ów ionych relacjach do państwa i do m iejsca pracy, sfera pryw atności może być charaktery- zowana jako sfera, w której n ie rządzą reguły ustalane przez innych, w której inni nie decydują o naszych sprawach. 19 Opieram się na przeglądzie następujących podręczników: T. Ś 1 i p k o, Etyka ogólna, Kraków: WAM 1974; t e n ż e , Etyka szcze- gółowa, Kraków: WAM 1981; R. B. B r a n d t, Etyka, Warszawa: PWN 1996; J. H o ł ó w k a, Etyka w działaniu, Warszawa: Prószyński i S-ka 2001; Przewodnik po etyce, red. P. Singer, Warszawa: Książka i Wiedza 1998. 46 Marek Piechowiak III. Kto prywatności nie narusza? 1. Rodzina Poszukując odpowiedzi na pytania o to, czym jest prywat- ność, warto przyjrzeć się sytuacjom, w których kontekście prywatność się nie pojawia, choć można by się jej tam spo- dziewać. O naruszaniu prywatności nie mówi się w ramach dobrze funkcjonującej rodziny20. Oczywiście, rodzina ma charakter społeczny. Choć jej człon- kowie nie mają wobec siebie spraw prywatnych, to jednak są sprawy poszczególnych członków rodziny, do których inni nie są dopuszczani. Rodzice nie dopuszczają dzieci do wszystkich spraw, z którymi się zmagają i nie czynią tego w imię prywat- ności. Nie chodzi przy tym jedynie o sprawy, które z różnych powodów nie są dla dzieci odpowiednie. Są cele poszczegól- nych członków rodziny, które chcą oni wyznaczać sam odziel- nie i samodzielnie realizować. Każdy z członków rodziny może mieć swoje sprawy, które chce zatrzymać dla siebie i nie chce, aby wiedza o nich była dostępna innym członkom rodziny, i to niekoniecznie w imię prywatności. Zauważyć też trzeba, że nie zawsze w grę wchodzą działa- nia, które ktoś chciałby realizować samodzielnie, lub infor- 20 W podstawowych aktach prawnych ochrony praw człowieka te same artykuły chronią życie prywatne i rodzinne: Powszechna Dekla- racja Praw Człowieka z 10 XII 1948 r., art. 12 (rez. 217 A/III Zgroma- dzenia Ogólnego NZ); Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności z dnia 4 XI 1950 r. (dalej: Europejska Konwencja Praw Człowieka), art. 8 (ETS 5; Dz. U. 1993, nr 61, poz. 284 ze zm j; Mię- dzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z dnia 16 XII 1966 r., art. 17 (rez. 2200 A (XXI) Zgromadzenia Ogólnego NZ; Dz. U. 1977, nr 38, poz. 167), Konstytucja RP, art. 47. W niniejszych analizach biorę pod uwagę tzw. rodzinę małą, obejmującą jedynie rodziców i dzieci. Co osobie po prywatności? 47 macje, które ktoś chciałby zachow ać wyłącznie dla siebie; niektóre z nich będą dostępne tylko niektórym członkom rodziny, niektóre w relacjach przyjacielskich realizowanych poza rodziną, m ogą to być także relacje należące do sfery religijnej. Dotykam y tu innego fenom enu, podobnego do pry- watności, jak im jest intym ność21. Z perspektywy państwa, pracy zawodowej czy szerszych wspólnot, poszanowania in - tymności można się domagać w im ię poszanowania prywatno- ści; w ramach rodziny tak jed n a k nie jest. Z punktu widzenia rodziny, sprawy intymne nie są sprawami prywatnymi po- szczególnych członków rodziny22. W arto także zwrócić uw agę na jeszcze jedno zjawisko obserwowane w rodzinie, choć występujące nie tylko w jej ramach. Chodzi m ianowicie o sferę na wskroś indywidualną zapewniającą chwile spokoju, odpoczynku, sferę „oddzieloną" , „uwolnioną od czegoś" . Nie m usi ona mieć charakteru intym - nego; intym ność pojawia się tam , gdzie w grę wchodzą sprawy szczególnie związane z nami ja k o jednostkam i; w zwykłym odpoczynku takiej szczególności nie ma. Zauważyć jednak trzeba, że z punktu widzenia relacji do instytucji, ochrony tej 21 „Intymny" pochodzi od łacińskiego intimus (stopień najwyższy od interior) najbardziej wewnętrzny, najgłębszy; najtajniejszy, naj- ściślejszy, najbardziej zaufany, najbliższy, najbardziej zażyły; w formie rzeczownikowej intimus oznacza powiernika za: Słownik łacińsko-polski , red. M. Plezia, t. III, Warszawa: PWN 1998, s. 238. 22 Przytaczane w literaturze przedm iotu jako wczesne świadectwa świadomości prywatności (J. B r a c i a k, Prawo do prywatności, s. 280281 ), opowieści biblijne o Adamie i Ewie, którzy spożywszy owoc z drzewa poznania dobra i zła, kryją swoją nagość (Rdz 3, 7-10), oraz o Noem, który upiwszy się leżał nagi w swoim namiocie, a któremu przygląda się Cham i rozgłasza o tym , co widział, swoim braciom (Rdz 9, 20-27) - nie są, moim zdaniem, przykładami na świadomość sfery prywatnej, ale właśnie sfery intymnej, której poszanowania domagamy się także w relacjach rodzinnych, przyjacielskich itp. 48 Marek Piechowiak sfery „zwykłych spraw" możemy się domagać w imię prywat- ności. Potwierdzenie znajduje teza, że opis prywatności ma charakter przede wszystkim negatywny, w zasadzie nie jest istotny charakter spraw, które chcemy realizować w sferze prywatnej. Znajdujemy tu zatem potwierdzenie tezy o relacyjnym cha- rakterze prywatności pojawia się ona w relacji do pewnego typu struktur oraz tezy, że istotną charakterystyką tych struktur jest ich instytucjonalizacja i oparcie na regułach 0 charakterze stanowionym. Pytanie o to, dlaczego w relacji do rodziny nie pojawia się fenomen prywatności, jest istotne dla podjętego zagadnienia z tego względu, że rodzina ma charakter społeczny, a ponadto nie jest strukturą, której zasadniczym celem jest umożliwie- nie swobody działania jej członków. Z punktu widzenia funk- cjonowania rodziny ważniejsza od swobody jej członków jest wzajemna dyspozycyjność, pomoc, wspólne realizowanie celów, 1 to niekiedy celów, których realizacja jest wymuszona oko- licznościami życia. Swoboda wyboru działania czy celów bywa niekiedy w rodzinie znacząco ograniczona. Nie jest też tak, że u podstaw relacji rodzinnych, bardziej niż relacji w szerszych społecznościach, leżą wolne decyzje. Środowisko pracy może być tworzone przy dużej swobodzie jego kształtowania, a nie- kiedy relacje rodzinne pojawiają się z niewielkim przyzwole- niem woli, są uznawane za coś zastanego. To, co specyficzne dla rodziny jako struktury, która nie narusza prywatności swych członków, zdaje się leżeć w tym, że dominują reguły tworzone lub uznawane spontanicznie, w sposób mniej sformalizowany, oparte na autorytecie lub zwyczaju. Sięgając do rozróżnienia wprowadzonego przez Ferdinanda Tónnisa, mamy tu do czynienia ze wspólnotą, a nie Co osobie p o prywatności? 49 ze społeczeństwem opartym raczej na tym, co konwencjonalne i umowne, w tym na praw ie stanowionym 2'5. Odmiennego typu są też sankcje, w przeciwieństwie do re- guł rządzących relacjam i w ew nątrz rodziny, kontrola prze- strzegania reguł na płaszczyźnie państwa, m iejsca pracy czy opinii publicznej, ma charakter zinstytucjonalizowany. Zauważyć także trzeba, że w relacjach wobec państwa czy pracodawcy podm iotem pryw atności może być także rodzina jako funkcjonalna całość. W ynika z tego, że prywatność nie jest oparta na prostej opozycji m iędzy tym, co zbiorowe, gru- powe, a tym, co indyw idualne, osobiste. Z jednej strony, mogą być struktury społeczne, ja k rodzina, względem której nie domagamy się prywatności; z drugiej, podmiotem prywatności może być podm iot zbiorowy, jak im jest rodzina. 2. Qi/asi-rodziny Można postawić pytanie, czy poza grupą typu rodzina mamy także do czynienia z zanikiem fenomenu prywatności. Zanik taki będzie miał m iejsce we wspólnotach nawiązujących w swej organizacji do życia rodzinnego, np. we wspólnotach zakonnych. Im bardziej będą m iały one charakter zinstytu- cjonalizowany, tym więcej będzie miejsca dla domagania się prywatności. N iezależnie od instytucjonalizacji pamiętać trzeba o sferach w yłączonych także spod struktur quasi- -rodzinnych, których w yłączenie nie dokonuje się w imię pry- watności, jak wspom niana w yżej sfera intym ności czy sfera indywidualnych zwykłych spraw . Są grupy społeczne, które w imię tworzenia relacji ąuasi- -rodzinnych, w prost dążą do tego, aby na wzór systemów to- 23 F. T ö n n i s, Gemeinschaft und Gesellschaft (1887), tłum. pol.: Wspólnota i stowarzyszenie, W arszawa: PWN 1988. 50 Marek Piechowiak talitarnych w ich ramach nie było spraw wyłączonych spod ich kontroli; jest tak w przypadku niektórych sekt religijnych czy skrajnych organizacji o charakterze politycznym lub polityczno -religijnym (np. niektórych grup terrorystycznych). 3. Grupy nieformalne Obok grup o charakterze rodzinnym, sfera prywatna obej- muje grupy powstające na gruncie relacji o charakterze in- tymnym poza rodziną, grupy oparte na relacjach „luźniej- szych", jak relacje przyjaźni, relacje oparte na pokrewieństwie i powinowactwie, relacje sąsiedzkie itp.24 Wspólną cechą tych relacji jest ich charakter nieformalny, nieinstytucjonalny . 4. Specyficzne instytucje Osobnej refleksji wymaga relacja podmiotu prywatności do specyficznej instytucji, jakim i są Kościoły. Jednostka nie- jednokrotnie pozwala na bardzo daleko idące wkraczanie w jej sferę prywatną przez osoby nie występujące w charakterze prywatnym. Można się spierać co do tego, kogo reprezentuje np. prezbiter Kościoła katolickiego w świetle wiary może być traktowany jako reprezentant samego Boga. Nie ulega jednak wątpliwości, że nie występuje prywatnie, że swoje funkcje pełni na mocy uznania w ramach instytucji dobrze zdefiniowanej przyjętymi regułami, i reprezentuje tę instytu- cję. Są to w dużej mierze reguły należące do prawa stanowio- nego. Jakkolwiek w kontekście religijnym deklaruje się częs- to, że chodzi o reguły naturalne (prawo naturalne) lub reguły, których autorem jest sam Bóg, wśród nich promulgowane 24 Zob. J. B r a c i a k. Prawo do prywatności, s. 279 (nb. 1). Co osobie p o prywatności? 51 w Piśmie Świętym (prawo B oże). Niemniej jednak nie można zaprzeczyć, że przynajm niej dookreślenie treści wyraźnie przyjętych reguł ma charakter zinstytucjonalizowany, zwykle uporządkowany dobrze określonym i procedurami. W przypadku relacji religijnych realizowanych w prze- strzeni społecznej, w której w olność religijna jest respek- towana, zawężanie sfery pryw atności wobec elementów insty- tucjonalnych dokonuje się za przyzwoleniem podmiotu pry- watności. E lem enty instytucjonalne traktowane są jako śro- dek, którego akceptacja konieczna jest do realizacji potrzeb religijnych ściśle powiązanych z własną przygodnością i sen- sem całego swego istnienia; często w grę wchodzi realizacja relacji osobowych do osobow o pojętego Absolutu. Sytuacja taka może być postrzegana ja k o sytuacja, w której pojawia się konflikt wartości wartość pryw atności ustępuje realizacji wartości religijnych. Jednak zauw ażyć trzeba, że w relacjach wewnątrz wspólnot religijnych, w relacjach m iędzy jednost- kami a tymi, którzy reprezentują elementy instytucjonalne, dochodzi często nie tyle do przedłożenia innych dóbr ponad prywatność, ale dochodzi także do zanikania fenomenu pry- watności, analogicznie jak w rodzinie lub we wspólnotach podobnego typu. Co jest specyficznego w omawianych tu re- lacjach? Jeśli w eźm iem y pod uw agę problem ujawniania infor- macji niekiedy także intym nych osobie reprezentującej stronę instytucjonalną, w skazać można na pięć zasadniczych elementów. Po pierwsze, w niektórych relacjach, jak w przy- padku spowiedzi, po stronie instytucjonalnej wyeliminowane są m echanizmy dalszego rozpow szechniania informacji. Brak jest, uznanego wyżej za istotny, powiązania samej informacji z szerszymi strukturam i, m im o że informacje uzyskuje osoba nie występująca w charakterze prywatnym. Także w innych sytuacjach, np. gdy inform acje zebrane są w wywiadzie przed zawarciem m ałżeństwa, przepływ uzyskanych inform acji jest 52 Marek Piechowiak bardzo ograniczony. Po drugie, zbierane informacje przypo- rządkowane są do wykorzystania w stosunkowo dobrze okre- ślonych celach, i to celach o charakterze religijnym (np. okre- ślenie dostępu do sakramentów). Po trzecie, we współczesnych społeczeństwach demokratycznych, akcentujących wartość prywatności, nastąpiła separacja religii od innych elementów życia społecznego w takim sensie, że za niepodporządkowanie się regułom o charakterze religijnym (ustalanych instytucjo- nalnie) nie grożą sankcje rzutujące na funkcjonowanie jedn o- stki w społeczeństwie w aspektach innych od religijnego (np. ostracyzm czy sankcje przewidziane prawem stanowionym). Po czwarte, oddziaływanie na postępowanie jednostki, które sięga niekiedy także sfer uznawanych powszechnie za intym - ne, nie pomija autonomii jednostki, pojętej jako działanie w zgodzie z tym, co uznaje za słuszne. Po piąte, last but not least, aspekt instytucjonalny w religii postrzegany jest przez podmioty jako element akcydentalny, narzędzie ustalania te- go, co naturalne, niekonwencjonalne; i co więcej konsty- tutywne dla relacji ściśle osobowych. Zauważyć można, że w omawianych tu relacjach należących do religii, zanikanie fenomenu prywatności nie tyle następuje na mocy przyzwolenia dotyczącego poszczególnych informacji czy zachowań, ale zanikanie to ma swoje źródło w tym, że następuje dobrowolne poddanie się władzy danej instytucji. Z podobną dobrowolnością mamy do czynienia w przypadku pracy zawodowej, w której fenomen prywatności nie zanika. Różnica, którą można dostrzec, polega na tym, że w relacjach zawodowych sfera prywatności jest sferą tego, co nie jest istotnie powiązane z samą pracą, z zasadniczymi celami insty- tucji; religia ze swej natury ogarnia także te elementy, które zwykle zaliczamy do sfery prywatnej, a niekiedy także intym - nej, traktując je jako istotne, a czasami jako pierwszorzędnej wagi, z punktu widzenia jednego z zasadniczych celów religii, Co osobie p o prywatności? 53 jakim jest tak lub inaczej pojęte zbawienie, wyzwolenie z do- czesności itp. Co więcej, w cel ten zaangażowany jest problem istnienia, a istnienie obejm uje całego człowieka, wszystko, czym jest. Stąd w rozwój życia religijnego potencjalnego pod- miotu prywatności wpisany je s t dynamizm do ogarnięcia przez sferę religijną całego człow ieka, co z kolei sprzyja regu- lacji wszelkich zachowań jednostk i. Niekiedy jednostka, w imię wartości religijnych, chce całkowicie zrezygnować z życia według własnych w yborów i reguł tworzonych przez siebie spontanicznie, gotowa je s t poddawać się kierownictwu innych osób reprezentujących pew nego typu instytucję; zdarza się, że takie całkow ite poddanie woli innych osób wskazywane jest jako postawa wzorcowa realizu jąca ideał pokory25. Zauważyć jednak trzeba, że to, iż aspekt religijny ogarnia całego człowieka, nie musi prow adzić do rezygnacji ze sfery prywatności, pojętej jako sfera życia wolna od ingerencji ele- mentów kształtowanych instytucjonalnie. Na ile te dynamizmy zostaną zrealizowane, za leży od zakładanej koncepcji człowieka i gotowości do kształtow ania elementów instytucjo- nalnych zgodnie z uznaną koncepcją. 25 „I bardzo pragnę być posłuszny ministrowi generalnemu tego bra- terstwa i temu gwardianowi, którego on zechce mi wyznaczyć. I tak chcę być ujęty w jego rękach, żebym bez jego woli i wbrew posłuszeństwu nie mógł się poruszać ani cokolwiek czynić, gdyż on jest moim panem. [...] I wszyscy moi bracia powinni tak samo słuchać swoich gwardianów" ( F r a n c i s z e k z A s y ż u , Testam ent, w: Pisma św. Franciszka z Asyżu, red. P. Brzozowska, M. Macioszek, tłum. K. Amrożkiewicz, Warszawa 19903, s. 126). 54 Marek Piechowiak IV. Patologie prywatności Prowadzona wyżej refleksja zmierzała do identyfikacji istotnych elementów prywatności jako pewnego typu dobra człowieka i uwaga skierowana była na to, co stanowi zagro- żenie dla prywatności. Prywatność charakteryzowana była jako sfera życia „pozbawiona czegoś" . Zauważyć trzeba, że owo coś nie jest samo w sobie czymś złym. To, w opozycji do czego prywatność jest charakteryzowana, jest też uznawane za w ar- tościowe. Obrona prywatności nie dokonuje się w imię likw i- dacji państwa, instytucji, miejsca pracy, w imię całkowitego zakazu obrotu informacjami. Rzecz zatem idzie o odpowiednie rozgraniczenie między analizowanymi sferami. Jak państwo, instytucje i inni ludzie mogą być zagrożeniem dla prywat- ności, tak i to, co prywatne, może stanowić zagrożenie dla państwa i innych instytucji dobrze spełniających swe funkcje. 1. Prywata i nepotyzm Jeśli to, co prywatne, w sposób nieuzasadniony zawłaszcza to, co publiczne, mamy do czynienia z prywatą dbałością o własne dobro ze szkodą dla dobra publicznego, stawianiem własnych interesów ponad interes publiczny26. Charakterystyczne dla prywaty jest odnoszenie korzyści. Można jeszcze wskazać fenomen podobny do prywaty, którego elementem konstytutywnym nie musi być odnoszenie korzyści. Chodzi mianowicie o fenomen polegający na załatwianiu spraw publicznych w formach typowych dla sfery prywatnej, zatem w sposób nieformalny, z pominięciem ustalonych proce- dur. Wskutek tego część spraw publicznych wyłączonych zo- 26 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. II, Warszawa: PWN 1988, s. 951* Co osobie po prywatności? 55 staje ze sfery publicznej, przez co inni uczestnicy życia spo- łecznego są pozbaw iani m ożliw ości kontroli i uczestniczenia w sprawach należących do sfery publicznej. Oczywiście, takie przeniesienie do sfery prywatnej tworzy przestrzeń dla prywa- ty. Jest to też przestrzeń dla szerzenia się korupcji, która jest zwykle skorelowana z pryw atą korum powany jest partne- rem tego, kto realizuje swoje in teresy kosztem dobra publicz- nego. Ze swoistym zaw łaszczaniem tego, co publiczne, przez sferę prywatną mamy do czynienia w przypadku nepotyzmu, pole- gającego na faw oryzow aniu członków rodziny lub innych osób powiązanych relacjam i należącym i do sfery prywatnej, przy obsadzaniu stanowisk i nadaw aniu godności. 2. Likwidacja własnej prywatności W ypaczeniem prywatności będzie także nieuzasadnione za- wężanie sfery tego, co pryw atne, przez sam podm iot prywat- ności wystawienie na w idok publiczny całości swego życia lub jego elem entów należących zwykle do sfery prywatnej. Typowym przykładem może tu być udział w przedsięwzięciach typu „Big Brother" lub w ystaw ianie na widok publiczny swego życia domowego za pośrednictw em Internetu. Zauważyć trze- ba, że podmiot prywatności m oże w jakim ś zakresie ograni- czać swoją sferę prywatności. C zy zawsze potrzebne są odpo- wiednie racje dla takiego ograniczenia; czy jest sfera, w której takie uzasadnienie nie jest konieczne? Jedną z trudności jest odróżnienie ograniczeń uzasadnianych szacunkiem dla intym - ności od ograniczeń uzasadnianych wyłącznie szacunkiem dla dobra, jakim je st prywatność. Nie jest, jak sądzę, możliwe wskazanie jasnych kryteriów, od jakiego momentu rezygnację z własnej prywatności można uznać za działanie m oralnie nie- słuszne. Jeśli uznam y, że podobnie jak podmiot nie może sam swoją decyzją poszerzać pola sw ojej prywatności kosztem tego, 56 Marek Piechowiak co publiczne, tak nie może także całkowicie swobodnie rezy- gnować ze swojej prywatności i za niesłuszne uznać trzeba działania podmiotów instytucjonalnych korzystających z przy- zwolenia podmiotów prywatności. 3. Ucieczka od odpowiedzialności Powoływanie się na prywatność jest niekiedy powiązane z ucieczką od odpowiedzialności. W ujęciu paradygmatycznym, w którym punktem odniesienia jest państwo, ucieczka w pry- watność jest unikaniem odpowiedzialności za dobro wspólne. Cudza prywatność, jej poszanowanie bywa także przywoływa- na, aby usprawiedliwić swoją bierność wobec działań innych, które domagają się naszej reakcji, np. gdy stajemy się, nie- kiedy niechcący, świadkami krzywdzenia innych. 4. Separacja tego, co publiczne, od tego, co prywatne Podkreślanie granic między tym, co publiczne, a tym, co prywatne, może także prowadzić do nieuprawnionej separacji tych dwóch sfer. Owa separacja ma wymiar zarówno przed- miotowy, jak i podmiotowy. W wymiarze przedmiotowym jest tak wtedy, gdy działania w sferze prywatnej nie biorą pod uwagę wymogów tego, co publiczne, lub formowanie tego, co publiczne, odbywa się bez brania pod uwagę preferencji występujących w sferze prywat- nej. W rezultacie mamy do czynienia z antagonizmem między obiema sferami, podczas gdy należy dążyć, na ile to możliwe, do ich harmonizowania. W wymiarze podmiotowym separacja taka prowadzi do swo- istego „rozdwojenia" działającego podmiotu, mającego jakby dwie różne osobowości na potrzeby każdej z tych sfer, np. uznającego zasadniczy brak standardów moralnych w sferze polityki, a w sferze prywatnej akceptujący takie standardy. Co osobie p o prywatności? 57 V. Ograniczenia pryw atności Poprzedni paragraf pośw ięcony był sytuacjom nieuzasad- nionego przesuwania granic m iędzy sferą prywatną a publicz- ną oraz nieuzasadnionej separacją tego, co prywatne, od tego, co publiczne. Refleksji w ym agają także przypadki, w których sfera prywatności jest, co do zasady, zakreślona w sposób poprawny, niem niej jednak je s t ograniczana ze względu na konflikt z innym i istotnym i dobram i w sytuacjach szczegól- nych. Poszukując zasadniczych elem entów dotyczących ograni- czania prywatności, warto sięgnąć do regulacji prawnych odnoszących się do ochrony praw człowieka. Zarówno podsta- wowe akty prawa m iędzynarodow ego, jak i Konstytucja RP nie mówią w prost o prawie do prywatności, choć termin „prawo do pryw atności" je s t szeroko obecny w doktrynie prawniczej. Prawo to charakteryzow ane jest za pom ocą kilku pojęć. Europejska Konwencja Praw Człowieka w art. 8 ust. 1 stanowi: „Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, sw ojego mieszkania i swojej ko- respondencji" (sam tytuł artykułu zawiera mniej elementów: „Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego")27. 27 W podstawowych aktach prawnych ochrony praw człowieka te same artykuły chronią życie prywatne i rodzinne: Powszechna Dekla- racja Praw Człowieka, art. 12: „N ikt nie będzie poddany arbitralnemu wkraczaniu w jego życie prywatne, rodzinne, domowe lub korespondencję ani też atakom na jego honor i dobre imię. Każdy ma prawo do ochrony prawnej przeciwko takim ingerencjom i atakom"; Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 8 ust. 1: „Każdy ma prawo do poszanowania swo- jego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji"; Międzynarodowy pakt praw osobistych i politycznych, art. 17, Konstytucja RP, art. 47 ust. 1: „Nikt nie będzie poddany arbitralnej lub bezprawnej ingerencji w jego życie prywatne, rodzinne, mir domowy lub korespondencję, ani też narażony na bezprawne ataki wymierzone w jego cześć i dobre im ię" . Konstytucja RP, art. 47 stanowi: 58 Marek Piechowiak Wartość prywatności nie jest absolutna i w normatywnej strukturze pozytywnoprawnej ochrony pojawia się klauzula limitacyjna określająca warunki, w których prywatność może być ograniczona. Weźmy pod uwagę jedno z klasycznych sfor- mułowań takiej klauzuli, zawarte w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w art. 8 ust. 2: „Niedopuszczalna jest inge- rencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjąt- kiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodar- czy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób" . Już sam fakt sformułowania klauzuli limitacyjnej wskazuje na to, że ograniczenie nie może być arbitralne. Podstawowym wymogiem jest warunek formalny ogranicze- nie musi być przewidziane przez prawo, i to o randze ustawy, a nie np. rozporządzenia. Drugim warunkiem jest to, aby ograniczenie służyło realizacji przynajmniej jednego z tzw. celów prawowitych. Katalog tych celów jest stosunkowo ob- szerny, niemniej jednak jest to katalog zamknięty ograni- czenia w imię innych celów nie są dopuszczalne28. Wśród wymienionych wartości są takie, które mają charakter spo- łeczny - bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochrona porządku i zapobie- „Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym" . 28 Konstytucja RP w art. 31 ust. 3 przewiduje jeszcze jeden cel pra- wowity, mianowicie ochronę środowiska; na ile polski system prawny jako całość dopuszcza takie ograniczenie, jest sprawą sporną. Zob. M. P i e c h o w i a k , Klauzula limitacyjna a nienaruszalność praw i godności, „Przegląd Sejmowy", 2009, nr 2 (91), s. 55-77, zwł. s. 61-62. Natomiast cytowana klauzula limitacyjna z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka jako cel prawowity wskazuje dobrobyt gospodarczy, którego nie znajdziemy w klauzuli z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Co osobie p o prywatności? 59 ganię przestępstwom , ochrona zdrowia i m oralności lub cha- rakter indyw idualny praw a i wolności innych osób. Jest jeszcze trzeci w arunek ograniczenie musi być konieczne; jeśli cel praw ow ity może być osiągnięty w inny sposób niż z naruszeniem prywatności, należy ten sposób wybrać. Ko- nieczność to także proporcjonalność zastosowanych środków do celu ograniczenie pow inno być możliwie najm niejsze rea- lizujące dany cel. W prawie m iędzynarodow ym prawo do prywatności należy do praw derogowalnych, czyli takich, które m ogą zostać za- wieszone w sytuacjach w yjątkow ych. Za taką sytuację w pra- wie m iędzynarodowym uw aża się niebezpieczeństwo publiczne zagrażające życiu narodu (m usi być przy tym spełniony szereg warunków form alnych)29. Są prawa człowieka, k tóre zasadniczo rzecz biorąc - ustępują przed prawem do pryw atności. Jest nim np. element prawa do rzetelnego procesu sądowego, jakim jest jawność o npostępowania . W kontekście globalizacji trzeba zwrócić uwagę, że sprzyja ona nasilaniu zagrożeń, przed którym i ochrona jest wskazy- wana jako racja ingerencji w sferę prywatną; przede wszyst- kim mam tu na myśli terroryzm . Odpowiedź na pytanie o gra- 29 Na przykład Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 15; Mię- dzynarodowy pakt praw osobistych i politycznych, art. 4. Konstytucja RP (art. 233) nie pozwala na derogację tego prawa ani w stanie wojennym, ani w stanie wyjątkowym uznając je przez to za element tzw. nienaru- szalnego rdzenia praw człowieka. 30 Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 6: „Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwa- gi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeń- stwie demokratycznym, gdy wym aga tego dobro małoletnich lub gdy słu- ży to ochronie życia prywatnego stron". Podobnie art. 45 ust. 2 Kon- stytucji RP. 60 Marek Piechowiak nice ingerencji w prywatność nie jest prosta, zwłaszcza gdy dokonywana jest w kontekście zagrożeń o charakterze egzy- stencjalnym. Z pewnością trzeba jednak brać pod uwagę to, że ochrona prywatności powinna być zasadą, a ingerencje w y- jątkiem. W rozważaniach o charakterze pragmatycznym, m a- jącym na celu znalezienie środków przeciwko pojawiającym się zagrożeniom, na szczególną uwagę zasługuje to, że sfera prywatna jest sferą relacji międzyosobowych, a oparte na nich wspólnoty mogą wytworzyć mechanizmy niezinstytucjonalizowane , które okażą się skuteczniejszym środkiem niż działania instytucjonalne; przykładem jest pomoc sąsiedzka w ochronie przed włamaniami. Towarzyszące tym analizom pytanie o dopuszczalność sto- sowania podsłuchów ujawnia szereg problemów związanych z dookreśleniem dopuszczalnych prawem ograniczeń. Zauważ- my, wprowadzenie do systemu prawnego klauzuli limitacyjnej określającej warunki dopuszczające stosowanie podsłuchu, prowadzi do sytuacji pośredniej jawności ingerencji. Jedno- stka ma do dyspozycji informacje określające okoliczności, w których może być podsłuchiwana. Jednak pamiętać trzeba, że rejestrowane są także rozmowy osób nie dysponujących żadnymi przesłankami pozwalającymi spodziewać się ingeren- cji w ich prywatność; osób, które kontaktują się z podm io- tami, wobec których zastosowanie podsłuchu ma swoje uza- sadnienie. Stąd znajomość ogólnych przesłanek dopuszczal- ności prowadzi do wniosku, że w zasadzie każda nasza roz- mowa z osobami w pełni uczestniczącymi w życiu społecznym może być rejestrowana, gdyż zazwyczaj nie mamy wystarcza- jących informacji na temat naszego rozmówcy; do nielicznych wyjątków zaliczyć można rozmowy z dziećmi czy z osobami najbliższymi, i to pewnie nie ze wszystkimi. Ze względu na powszechną dostępność urządzeń podsłuchowych i rejestru- jących, obok aktywności państwa, należy brać pod uwagę Co osobie p o prywatności? 61 aktywność innych podm iotów życia społecznego. Generalnie zatem należy przyjąć, że regu łą jest m ożliwość podsłuchiwa- nia każdej naszej rozmowy. T w orzy się jednak pozory, że jest przeciwnie, że to wyjątkiem je s t sytuacja, w której możliwa jest rejestracja. Jeśli mamy oca lić choćby część prywatności w sferze kom unikacji, należałoby bardzo skrupulatnie spraw- dzać legalność podsłuchów i rygorystycznie postępować wobec podsłuchów nielegalnych. Ponadto, obok przesłanek określają- cych krąg podm iotów, wobec których dopuszczalne jest stoso- wanie podsłuchu, ważne jest dookreślenie celów, dla których informacje m ogą być grom adzone i wykorzystywane; rygory- stycznie kontrolowana pow inna być celowość grom adzenia in - formacji i konsekwentnie ściganie za wykorzystanie informacji niezgodnie z przyjętym i zasadam i. VI. Intensyw ność ograniczania prywatności Ingerencja w sferę pryw atną jest stopniowalna, może być większa lub m niejsza. W przypadku ingerencji zm ierzającej do kształtowania działań jednostki lub innego podm iotu prywatności, istotnymi kryteriami intensywności ingerencji będzie jej zakres jak wielu kategorii działań dotyczy (szerokość ingerencji); „od- dalenie" działań, w które się ingeruje, od sfery publicznej (głębokość ingerencji); rodzaj stosowanych środków z punktu widzenia m ożliwości oparcia się im (siła ingerencji). W przypadku ingerencji polegającej na kontroli zachowań, pozyskiwania inform acji, najistotniejszym i kryteriam i oceny intensywności ingerencji będzie od strony podmiotu prywat- ności zakres pozyskiw anych inform acji, ich rodzaj na ile są one istotne dla podm iotu, „jak ściśle" są z nim powiązane (kryteria ścisłości tego pow iązania mogą być natury subiek- 62 Marek Piechowiak tywnej zależne przede wszystkim od wyborów i emocji pod- miotu i obiektywnej niezależne od wyborów i emocji); od strony podmiotu naruszającego prywatność (instytucji) jej możliwości wykorzystywania informacji, oddziaływania na po- stępowanie podmiotu prywatności; możliwości dalszego rozpo- wszechniania im większe te możliwości, tym gorzej dla pod- miotu prywatności; a także możliwości i determinacja utrzy- mania tych informacji jedynie w ramach danej instytucji im większe te zdolności i większa determinacja, tym lepiej dla podmiotu, którego prywatność jest naruszana. Zidentyfikowane tu kryteria mogą być pomocne przy ocenie procesów globalizacji w kontekście prywatności. Jednym z fundamentalnych elementów globalizacji, bez którego nie byłaby ona możliwa, jest globalny przepływ informacji. Istnie- ją niespotykane nigdy wcześniej możliwości udostępniania i rozpowszechniania informacji w skali ogólnoświatowej i nie- spotykana nigdy wcześniej ograniczona możliwość kontroli przepływu informacji raz ujawnionych. Towarzyszy temu łat- wość, w tym także taniość, przechowywania informacji. Po- nadto, przekazywane i przechowywane informacje są różnego typu teksty, obrazy, dźwięki. Globalizacja nie tylko umo- żliwia rozpowszechnianie informacji; zwiększa także krąg pod- miotów, które mogą być zainteresowane wkraczaniem w naszą prywatność. Możliwości przechowywania, udostępniania i roz- powszechniania informacji są powszechnie dostępne nie tyl- ko dla dużych instytucji dysponujących znacznymi środkami, ale faktycznie dla każdej instytucji i jednostek, które mogą uczestniczyć w szerszych strukturach. Co więcej, możliwości te są do dyspozycji podmiotów prywatności, co ułatwia rezy- gnację z prywatności samym tym podmiotom. Pojawił się także fenomen polegający na zasadniczym ogra- niczeniu możliwości „powrotu do prywatności" . Jeśli zrobi- liśmy coś, co pozostaje w kręgu zainteresowań państwa czy Co osobie p o prywatności? 63 innych instytucji, praktycznie nie mamy m ożliwości ukrycia się i jak gdyby rozpoczęcia życia od nowa. Przy mniej zaawan- sowanych procesach globalizacji zmiana miejsca zamieszkania pozwalała na „nowe otw arcie" , niekiedy wystarczała zmiana m iejscowości, tym bardziej zm iana państwa czy kontynentu. W dobie globalizacji takie „now e otwarcie", bez ponoszenia konsekwencji tego, co w ydarzyło się w naszej przeszłości, jest bardzo ograniczone. Ogólnie m ożna powiedzieć, że minim ali- zowana jest sfera m ożliwości popełnienia w życiu błędu, który może pozostać bez konsekw encji. Z uwagi na rozwój technik kontroli owa sfera m inim alizow ana jest nie tylko w odniesie- niu do tego, co zostało u jaw nione; m inim alizowana jest także sfera, która ujawnieniu nie podlega. VII. Prywatność a filozoficzne koncepcje człowieka Zmierzając do pogłębienia refleksji nad prywatnością, chciałbym zwrócić uwagę na pow iązanie wartościowania pry- watności z zakładanym i rozstrzygnięciam i filozoficznym i doty- czącymi pojm owania człowieka. Niniejsze uwagi mają charak- ter jedynie w prowadzający, a zagadnienie zasługuje na odręb- ne potraktowanie. Pod uwagę biorę tu dwa modele filozoficz- nego myślenia o człowieku jeden Arystotelesa, w którym brak jest jeszcze koncepcji osoby, drugi Tomasza z Akwinu, obejmujący jedn ą z pierw szych rozbudowanych filozoficznych koncepcji osoby ludzkiej. Oba te modele m ieszczą się w trady- cji prawnonaturalnej tradycji, która legła u podstaw współ- czesnej ochrony praw człow ieka uznającej powszechne, przyro- dzone i nienaruszalne praw a, przysługujące niezależnie od ludzkiego stanowienia i będące granicą dla woli nie tylko jed - nostek, ale także woli w iększości. W modelu arystotelesow64 Marek Piechowiak skim dobre państwo, będące wynikiem naturalnego rozwoju, obejmuje wszystko, co człowiek do pełni rozwoju potrzebuje. W konsekwencji, w dobrym państwie „dobry człowiek i dobry obywatel, to po prostu to samo"31. Potencjalnie prawo pozy- tywne obejmuje rozwój wszystkich doskonałości człowieka32. W modelu tym uznana jest specyfika człowieka polegająca na byciu rozumnym. Człowiek jest przy tym pojmowany jako egzemplarz gatunku, a indywidualność pojęta jako odm ien- ność od gatunkowego wzorca jest raczej usterką niż doskona- łością. Do realizacji doskonałości gatunkowych wyznaczo- nych wszystkim na mocy powszechnej im natury dającej się poznawczo ująć prywatność nie jest potrzebna. Jeśli sprawa doskonalenia osoby zależy od właściwego zdeterminowania celu i sposobu działania, a doskonaląca funkcja ludzkiej w ol- ności wyczerpuje się w wyborze poznanego, obiektywnie dane- go dobra, to element instytucjonalny, społeczny może służyć wielką pomocą. Może być pomocny w dziedzinie poznawczej: człowiek nie jest nieomylny, bywa nieuważny, a nie można wykluczyć, że inni są bardziej biegli w poznawaniu dobra. Czujne oko obserwatora może także wzmocnić wolę dążenia do wytyczonych celów. Może zatem prywatność potrzebna jest podmiotowi moralnemu po to, aby mógł sam przed sobą do- 31 A r y s t o t e l e s , Polityka, 1293 b (ks. IV, 5, 10), przeł. L. Piotrowicz. Warto podkreślić, że owe utożsamienie dobrego człowieka i dobrego obywatela ma miejsce tylko w dobrym, więcej doskonałym, państwie, a takim jest państwo, w którym rządzą najlepsi (i to w sensie bezwzględnym, czyli w sensie moralnym). W innych ustrojach takiej toż- samości nie ma. 32 „Prawo nakazuje dokonywać zarówno aktów męstwa [...], jak ak- tów umiarkowania [...], jak aktów łagodności [...] i podobnie w odnie- sieniu do innych zalet i wad etycznych, pierwsze nakazując, drugich za- braniając" ( A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1129 b (ks. V, 1), przeł. D. Gromska). Co osobie po prywatności? 65 wieść swej uczciwości? Intuicja, i nie tylko ona, podpowiada, że kryje się za tym coś w ięcej. Prywatność jako istotne dobro człowieka staje się zro- zumiała w perspektywie koncepcji uznających indywidualność za istotną jego doskonałość. W sposób wyraźny krok ten zo- stał dokonany w filozofii średniow iecza, w refleksji nad nową kategorią określającą w yjątkow ość człowieka wśród innych by- tów, mianowicie kategorią „osoby" . Już samo słowo „osoba" wskazuje w języku polskim na pew ne oddzielenie, „osobność" . W arto przypom nieć, że koncepcja średniowieczna, a mam tu na myśli przede wszystkim je j sform ułowanie przez Tomasza z Akwinu, m iała w porów naniu ze starożytnym i koncepcja- mi człowieka charakter rew olucyjny. Największą doskonało- ścią człowieka, ze względu na którą przysługuje mu miano osoby, nie jest bynajm niej rozum ność, ale jego szczególna i doskonalsza indyw idualność i jednostkow ość, realizująca się poprzez w olność33. O ile w koncepcji Arystotelesa racją tego, co poszczególne, w ielorakie, jednostkow e, było to, co niedosko- nałe, potencjalne (m ateria), to u Tomasza racją tą jest to, co najdoskonalsze, najdoskonalszy akt bytu, obejm ujący wszyst- ko inne, co jest w człowieku istnienie. Indywidualność jest ontologiczną doskonałością, a n ie przejawem niedoskonałości. Człowiek jest czym ś więcej n iż egzem plarzem gatunku i cel, którego osiągnięcie zrealizuje go i uszczęśliw ia, nie jest w y- znaczony gatunkowo, ale jest je g o celem indywidualnym. D o- skonaląca funkcja woli nie w yczerpuje się w pokierowaniu 33 „Sed adhuc quodam specialiori et perfectiori modo invenitur parti- culare et individuum in substantiis rationalibus, quae habent dominium sui actus; et non solum aguntur, sicut alia, sed per se agunt. Actiones autem in singularibus sunt. Et ideo inter caeteras substantias, quoddam speciale nomen habent singularia rationalis naturae; et hoc nomen est «persona»" ( T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 1, q. 29, a. 1, co). 66 Marek Piechowiak działaniem ku realizacji dobra, które jest obiektywnie jedno- znacznie zdeterminowane, ale wolny wybór zwykle dopiero dookreśla dobro dla tej konkretnej osoby (wybierając, oczywiście, spośród tego, co samo w sobie nie jest niesłuszne)34. W spo- sób istotny rzutuje to na ujęcie relacji jednostki do państwa. Akwinata nie utożsamia dobrego obywatela z dobrym człowie- kiem - „człowiek nie jest przyporządkowany do wspólnoty po- litycznej całym sobą ani wszystkim tym, co jest jego"35. Oso- ba realizuje się w relacji do innych osób, a nie w relacji do społeczeństwa czy państwa, które jest jedynie środkiem służą- cym osobom. W relacjach międzyosobowych znaczenie funda- mentalne dla rozwoju osoby ma dawanie drugiemu tego, prze- de wszystkim dawanie tego, co istotnie osobowe, a przez to nacechowane indywidualnością i wyłącznością36. Jasno też zostaną sformułowane postulaty dotyczące ogra- niczania zasięgu prawa stanowionego. Prawo stanowione nie powinno zakazywać niczego, co może być dokonane w sposób słuszny37. Trzeba zatem maksymalizować przestrzeń w ybo- ru, zakazując tylko tego, co niezbędne. Działanie rozwijające osobę nie jest jednoznacznie obiektywnie wyznaczone naturą człowieka i okolicznościami działania. Podstawową sytuacją wyboru jest wybór między różnymi dobrami, różnymi sposoba- mi realizacji osoby, a nie wybór między dobrem a złem. 34 Szerzej na temat tej interpretacji Tomaszowej koncepcji osoby i prawa zob. M. P i e c h o w i a k , Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL 1999, s. 268-325. 35 „Homo non ordinatur ad communitatem politicam secundum se totum, et secundum omnia sua" ( T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 1-2, q. 21, a. 4, ad 3). 36 Zob. M. P i e c h o w i a k , Do Platona po naukę o prawach czło- wieka, passim; t e n ż e , Filozofia praw człowieka, s. 325-341. 37 „Nihil debet lege prohiberi quod licite fieri potest" ( T o m a s z z A k w i n u, In 3 Sent., dist. 40, q. 1, a. 1, 3). Co osobie p o prywatności? 67 Inaczej niż w modelu proponowanym przez Arystotelesa, w którym prawo stanowione nakazuje akty każdej cnoty i za- kazuje aktów każdej z w ad38, w modelu Akwinaty prawodawca pow inien regulow ać to, co niezbędne dla trwania wspólnoty politycznej, i być pow ściągliw y także w odniesieniu do sytuacji, w których chodzi o ewidentne wady i występki - prawo nie powinno tępić w szystkich wad i występków39; podobnie nie powinno nakazyw ać wszystkich uczynków cnoty40. * Prywatność jest czymś relacyjnym , i to przynajmniej w dwojakim znaczeniu. Po pierw sze, konstytuowana jest po- przez relację oddzielenia od czegoś państwa, zakładu pracy (pracodawcy), rozm aitych instytucji. Po drugie, to, co prywat- ne z punktu w idzenia jedn ych relacji np. relacji jednostki do państwa, do spraw ow anych urzędów nie musi być pry- watne z punktu widzenia pracy zawodowej. Prywatność nie jest oparta na prostej opozycji pomiędzy tym, co społeczne, grupowe, a tym, co osobiste, indywidualne; podmiotem pryw atności m oże być podmiot zbiorowy i nie wo- bec każdej grupy społecznej m ożna się sensownie domagać prywatności. Podsum owując refleksję nad tym, dlaczego nie należy po- zbawiać prywatności, w róćm y do pytania, które towarzyszyło niniejszym analizom : czy je ś li sami nie mamy nic na sumie- niu, to nie powinniśm y się obaw iać, że ktoś nas podsłuchuje? 38 A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1129b, 20-24. 39 T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 1-2, q. 96, a. 2, co. 40 Tamże, 1-2, q. 96, a. 3, co. 68 Marek Piechowiak Po pierwsze, zauważmy, że z takiego postawienia sprawy w y- nika, że ktoś, kto ma coś na sumieniu, podsłuchów powinien się obawiać. „Nie mieć nic na sumieniu" obejmuje całą sferę moralną, zatem obejmującą całą świadomą i wolną aktywność człowieka. Stąd jeśli za podsłuchiwaniem stoi państwo, to analizowana wypowiedź jest typowa dla myślenia totalitarne- go państwo nie tylko rości sobie pretensje do kontrolowania całej aktywności jednostek (i grup społecznych), i grozi sank- cjami, gdyż każe się obawiać, ale także to państwo staje w ro- li arbitra w sprawach moralnych, gdyż zakładane jest roz- strzyganie, co obciąża sumienie, a co nie. Po drugie, niezależ- nie od tego, czy podsłuchiwana jednostka jest z punktu w idze- nia moralnego i prawnego „kryształowo czysta", czy nie, pod- słuchiwanie jej jest zabieraniem części tego, czym ona jest, ogranicza to, czym może swobodnie dysponować; ograniczana jest sfera, w której swobodnie wyznacza ona i realizuje swoje własne cele; ograniczana jest sfera, w której jest szczególne miejsce na realizację swej indywidualności. Po trzecie, ograni- czana jest sfera, w której jest miejsce na wyłączność, na bycie wyłącznie z kimś innym i tylko z nim; na dzielenie się czymś z kimś i tylko z nim (lub z innymi, jak to ma miejsce w rodzi- nie). Można powiedzieć, że wprowadzając dodatkowe relacje do instytucji lub innych jednostek, podsłuchiwanie uderza w integralność osoby, uderzając w osobę jako autora własnych działań, nadającego im sens, przyporządkowując je wybiera- nym przez siebie celom. Mutatis mutandis spostrzeżenia te dotyczą innych naruszeń prywatności. Próbując określić pozytywnie, co osobie po prywatności, można skonstatować, że prywatność pozwala w pełni dyspono- wać tym, co „moje" . Sfera prywatna daje szczególne m ożliwoś- ci realizacji moich własnych celów, uzyskuję przestrzeń indy- widualizacji, realizacji siebie jako niepowtarzalnej jednostki, której też sam jestem autorem. W sferze prywatnej podmioty Co osobie po prywatności? 69 stają się też podm iotam i tw orzącym i przestrzeń normatywną, uznając reguły rozpoznaw ane jako wyraz tego, co naturalne, zastane, i tw orząc lub w spółtw orząc z innymi uczestnikami tej sfery własne reguły, rea lizu jąc przez to istotny wymiar autonomii osoby. Pryw atność daje wreszcie przestrzeń dla roz- woju relacji ściśle osobowych, opartych na wyłączności tego, co między osobam i się rozgryw a. M ając na uwadze zbieżność dążenia do ograniczania pryw atności z wprowadzaniem ele- mentów totalitarnych, m ożna także zauważyć, że ochrona pry- watności nie tylko chroni jedn ostk i, ale i potrzebna jest sferze publicznej jako jeden ze środków przeciwko wadom rozwiązań totalitarnych. W kontekście globalizacji pojawiają się trzy zasadnicze zagadnienia dotyczące pryw atności. Po pierwsze, obieg infor- macji w sferze publicznej m a w ym iar globalny, zdecentralizo- wany, co uniem ożliw ia reglam entow anie wym iany informacji, co trafia do sfery publicznej, pozostaje tam na zawsze. Po drugie, globalizacja pow oduje także poszerzenie kręgu pod- miotów instytucjonalnych (politycznych, gospodarczych, reli- gijnych itp.) zainteresow anych wkraczaniem w sferę prywat- ną. Po trzecie, te same środki techniczne, które umożliwiają globalizację, pozw alają w sposób coraz łatw iejszy (są coraz tańsze, coraz powszechniej dostępne) ingerować w życie pry- watne, w dużej mierze także niezależnie od odległości. Są to dla prywatności zagrożenia bezprecedensowe. Ich siła jest tym większa, że globalizacja prow adzi także do wzrostu zagrożeń, ja k np. terroryzm , uspraw iedliw iających ograniczanie sfery prywatnej. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Prace Wydziału Filozoficznego 109 ETYKA I TECHNIKA redaktor Barbara Chyrowicz SSpS PRYWATNOŚĆ W DOBIE GLOBALIZACJI pod redakcją Barbary Chyrowicz SSpS Lublin Towarzystwo Naukowe KUL Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Recenzenci Prof. dr hab. Jerzy Gałkowski Dr hab. Andrzej M. Kaniowski, prof. UL Opracowanie redakcyjne Anna Czabaj Projekt okładki Anna i Adam Mizeraccy Skład komputerowy Joanna Żuk Wydanie publikacji dofinansowane przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL & Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2009 ISBN 978-83-7306-463-8 ISBN 978-83-7363-993-5 TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO JANA PAWŁA II ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin, skr. poczt. 123 tel. 81 525 01 93, tel./fax 81 524 31 77 e-mail: tnkul@ kul.lublin.pl http://tn.kul.lublin.pl Dział Marketingu i Kolportażu tel. 81 524 51 71 Drukarnia „Tekst" s.j., ul. Wspólna 19, 20-344 Lublin (nakład 600 egz.) Spis treści Barbara C h y r o w i c z SSpS, Jawność i prywatność. W prowadzenie .......................................................................... 5 Katarzyna S t o b i ń s k a , Pytanie o globalizację . . . . 17 Marek P i e c h o w i a k , Co osobie po prywatności? . . . 33 Piotr F r a n c u z , Portrety psychologiczne Polaków w kontekście konfliktu między prywatnością a glo- balizacją ........................................................................................ 71 Katarzyna S k u b i s z K ę p k a , Prawo do prywat- ności a wolność prasy ............................................................. 81 Magdalena B a j e r , Między prawem i przyzwoitością . . 131 S u m m a ry .................................................................................. 141 Noty o A u to r a c h ....................................................................