Marek Piechowiak FILOZOFIA PRAW CZŁOWIEKA Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony Lublin 1999 Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Recenzenci Prof. dr hab. Tadeusz Jasudowicz Prof. dr hab. Jerzy W. Gałkowski Redaktor książki Stanisław Sarek Projekt okładki i stron tytułowych Jerzy Durakiewicz Skład komputerowy Halina Błach Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych © Copyright by Towarzystwo Naukowe KUL 1999 ISBN 83-87703-71-0 TOWARZYSTWO NAUKOWE KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin, tel. (081) 525-01-93, tel./fax (081) 524-31-77 Dział Marketingu i Kolportażu, tel. (081) 524-51-71, fax (081) 524-31-77 e-mail: tnkul@kul.lublin.pl http://www.kul.lublin.pl/tn/ Druk: „Petit" SC, ul. Grenadierów 13, 20-331 Lublin Podziękowania Książka ta powstała dzięki pomocy wielu ludzi i instytucji, którym jestem winien wyrazy wdzięczności. Nie sposób wymienić tu wszystkie osoby po imieniu, dlatego pozostanę przy wskazaniu instytucji, z którymi ludzie ci byli lub są związani. Wieloraką pomoc otrzymałem w moim obecnym miejscu pracy Wyższej Szkole Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego w Zielonej Górze. Książka niniejsza z pewnością by jednak nie powstała, gdyby nie kilka lat pracy w Poznańskim Centrum Praw Człowieka Instytutu Nauk Prawnych PAN i współpraca z tą placówką ju ż po opuszczeniu przeze mnie Poznania. Zasadnicza część niezbędnych materiałów zebrana została w trakcie p o - bytu w Netherlands Institute fo r Advanced Study in the Humanities and Social Sciences w Wassenaar w Holandii, gdzie dzięki wsparciu Fundacji Mellona stworzono mi znakomite warunki do pracy nad książką. Wreszcie nie mogę nie wspomnieć o mojej alma mater Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, któremu zawdzięczam swoje zainteresowania filozofią prawa i gdzie zawsze znajdowałem nieocenioną pomoc. W pracach bezpośrednio związanych z publikacją z wielką życzliwością i pomocą, obejmującą pozyskanie środków finansowych niezbędnych do wydania książki, spotkałem się w Wydawnictwie Towarzystwa Naukowego KUL. Na zakończenie muszę wymienić jedną osobę z imienia i nazwiska i po - dziękować w sposób szczególny Profesorowi Tadeuszowi Jasudowiczowi, na którego wiedzę i życzliwość mogłem niezawodnie liczyć w pracy nad książką. Oczywiście za wszelkie niedostatki tekstu należy winić tylko jego autora.

Człowiek, ta gibka istota, poddająca się w społeczności myślom i wpływom cudzym, zarówno zdolny jest poznać w łasną naturę, kiedy mu ją ktoś ukaże, jak stracić jej poczucie, kiedy mu się ją ukrywa. Monteskiusz, O duchu praw WSTĘP § 1. WSTĘPNA CHARAKTERYSTYKA PRZEDM IOTU I CELU Najogólniej prawa człowieka określa się jako prawa przysługujące czło- wiekowi z tej tylko racji, że jest człowiekiem; podkreśla się przy tym, że przysługują one człowiekowi niezależnie od aktów prawa stanowionego i - szerzej niezależnie od wszelkich działań ludzkich1. W śród podstawowych ich właściwości wymienia się powszechność, przyrodzoność i niezbywalność. Świadomość istnienia tego typu praw ujawniają źródła pisane ze wszystkich epok i z różnych kręgów kulturowych, świadczące o przekonaniu, że czło- wiekowi należne są pewne dobra niezależnie od czyichkolwiek decyzji2. O swoistej karierze praw człowieka można mówić jednak dopiero po drugiej wojnie światowej3. U podstaw współczesnej koncepcji tych praw legły do- świadczenia z okresu drugiej wojny światowej, kiedy to czasami w zgodzie z prawem pozytywnym dokonywano zbrodni, a ludziom zaliczanym do pewnych kategorii, ze względu na posiadane przez nich cechy, odmawiano statusu bycia człowiekiem. Ów szczególny czas można przyrównać do ma- kabrycznego eksperymentu, którego wynik jednoznacznie wskazywał, że 1 Zob. np. C. W e 1 1 m a n, An Approach to Rights: Studies in the Philosophy o f Laws and Morals, Dordrecht 1997, s. 81; J. H e r s c h, Human Rights in Western Thoughts, w: A. D i e m e r [i in.], Philosophical Foundations o f Human Rights, Paris 1986, s. 132. 2 Bogaty wybór źródeł zob. Birthright o f Man: A Selection o f Texts, red. J. Hersch, Paris 1969; por. H e r s c h , Human Rights in Western Thoughts, s. 132; P. G. L a u r e n, Evolution o f International Human Rights: Visions Seen, Philadelphia 1998, passim. 3 B. H. W e s t o n, Human Rights, „Human Rights Q uarterly", 6(1984), No. 3, s. 257. 14 WSTĘP niezależnie od czyichkolwiek przekonań, niezależnie od formalnie obowiązu- jącego prawa pozytywnego człowiek ma pewne fundamentalne prawa. Okaza- ło się, że prawo stanowione może być prawem zbrodniczym, „ustawowym bezprawiem", jak to określił Gustav Radbruch4. Odpowiedzią na te doświadczenia były nowe międzynarodowe instytucje i mechanizmy prawne, mające na celu lepszą niż dotąd ochronę praw czło- wieka. Ale nie tylko. M ożna powiedzieć, że prawa człowieka stały się istot- nym elementem współczesnej kultury. Są one uważane za podstawę spra- wiedliwego porządku społecznego i prawa stanowionego gwarantującego ten porządek. Prawo międzynarodowe praw człowieka stało się odrębną, rozbudo- waną dziedziną prawa międzynarodowego. Szeroko o prawach człowieka traktują konstytucje wielu państw, czyniąc ich ochronę istotnym elementem wewnętrznego porządku prawnego. Często mowa jest o tych prawach w ra- mach dyskursu politycznego czy to na arenie międzynarodowej, czy to w dysputach krajowych. Są one obecne w sporach etycznych i w nauczaniu różnych Kościołów. We współczesnym dyskursie nad prawami człowieka pojawił się jednak pewien paradoks: podczas gdy na płaszczyźnie praktycznej, w polityce, pra- wie pozytywnym, doktrynach moralnych, są one coraz powszechniej uznawa- ne, to na płaszczyźnie teoretycznej uzasadnia się często niemożliwość istnie- nia praw człowieka w ogóle, pewnych ich rodzajów lub niektórych ich pod- stawowych właściwości5. Chociaż w sferze deklaracji prawa człowieka są zwykle uznawane, to deklaracjom takim towarzyszy często zastrzeżenie, że prawa te trzeba „właściwie" pojąć, a za owym „właściwym" rozumieniem kryje się często odrzucenie podstawowych właściwości tych praw, np. ich powszechności lub przyrodzoności. Dla wielu teoretyków, również tych, którzy podejmują refleksję wprost nad prawami człowieka, przyrodzone i powszechne prawa to przesąd ugrunto- wany w braku wiedzy lub po prostu jak by to dosadnie określił Jeremy Bentham - „nonsens na szczudłach" . Jedna z zasadniczych przyczyn takich poglądów leży, jak się zdaje, w tym, że same prawa człowieka „rozsadzają" 4 G. R a d b r u c h , Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht, w: t e n ż e , Der Mensch im Recht, Göttingen 1961, s. 111-124. 5 Na ten paradoks zwraca uwagę B. Tierney (Origins o f N atural Rights Language: Texts and Contexts, 1150-1250, „History of Political Thought", 10(1989), No. 4, s. 615); por. W. B r u g g e r, M enschenrechtsethos und Verantwortungspolitik. M ax Webers Beitrag zur Analyse und Begründung der M enschenrechte, Freiburg 1980, s. 11-12. 6 Zob. T i e r n e y , Origins o f N atural Rights Language, s. 615. WSTĘPNA CHARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU I CELU 15 funkcjonujące współcześnie filozoficzne teorie prawa, nie dając się nimi ująć. Fundamentalne problemy pojawiają się w związku z proponowanymi koncepcjami tak prawa, jak i człowieka. Zdarza się, iż przyjęte w budowanej teorii modelowe pojęcie prawa prowadzi do wniosku, że prawami człowieka w pełnym tego słowa znaczeniu są te, które należą do tylko jednej z fak- tycznie uznanych kategorii praw, np. prawa i wolności osobiste, natomiast innym, np. prawom socjalnym lub solidarnościowym, odmawia się statusu bycia prawem7. Kłopoty są nie tylko z teoretycznym ujęciem różnych praw, ale także z ujęciem wszystkich istotnych cech praw człowieka. Przyjęcie dominującego dziś poglądu, że samym prawem lub podstawą jego rozum ienia jest zespół norm, pojętych jako wypowiedzi językowe pewnego typu8, prowadzi zwykle do odrzucenia praw człowieka jako praw przyrodzonych istniejących nie- zależnie od działań człowieka, gdyż trudno wskazać niezależną od działań ludzkich podstawę istnienia takich norm. Często dziś spotykane stwierdzenie, że prawa człowieka należą do dome- ny praw moralnych9, problemu nie rozwiązuje, a tylko przesuwa go na inną płaszczyznę. Pozostaje wówczas pytanie, czym są prawa moralne i jaka jest podstawa ich istnienia. W spółczesne koncepcje upatrujące podstaw praw moralnych w poglądach jednostek, ich skłonnościach do oceniania w określo- ny sposób, praktyce społecznej, kulturze itp .10 są w oczywisty sposób nie do pogodzenia z jednoznacznie uznaną przyrodzonością i powszechnością praw człowieka. 7 Zob. M. C r a n s t o n , Human Rights, Real and Supposed, w: The Philosophy o f Human Rights, ed. M. E. W inston, Belmont, Ca. 1988, s. 121-128. 8 Zob. np. M. Z i e 1 i ń s k i, Z. Z i e m b i ń s k i, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w praw oznaw stwie , W arszawa 1988, s. 58; Z. Z i e m b i ń s k i, Logika praktyczna, W arszawa 1994, s. 106; J. J a b ł o ń s k a B o n c a , Wstęp do nauk prawnych, Gdańsk 1996, s. 39. 9 J. D o n n e 1 1 y, Universal Human Rights in Theory and Practice, Ithaca 1989, s. 16; W. O s i a t y ń s k i, Filozofia i historia praw człowieka, w: Prawa człowieka a po - licja, red. A. Rzepliński, Legionowo 1994, s. 20. Tak np. Encyclopedia o f Public International Law (t. VIII, A msterdam 1985, s. 268): „human rights are those liberties, immunities, and benefits which, by accepted contemporary values, all human beings should be able to claim «as o f right» of the society in which they live" . W Polsce tak np. W iesław Lang (The Philosophical Foundations o f Human Rights, w: The Origin o f Human Rights. Proceedings at the Sem inar H eld at the N icolaus Copernicus University, May 3-5, 1991, red. J. Justyński, Toruń 1991, s. 18): „Human rights are the rights of the individual against the society and the state. But the real source o f these rights is human society and human culture". 16 WSTĘP Obok trudności z odpowiednią koncepcją prawa ujawniają się także prob- lemy wynikające z braku takiej antropologii filozoficznej, która mogłaby stanowić podstawę filozoficznej teorii praw człowieka. Jeśli bowiem nawet panuje zgoda co do uznania niektórych podstawowych praw 11, to dziś już wprost stawia się pytania, czy prawa te przysługują każdemu bytowi będące- mu człowiekiem z biologicznego punktu widzenia. Same prawa lub pełne człowieczeństwo wymagane dla ich uznania ugruntowuje się w określonych cechach bytu ludzkiego, dedukowanych np. na podstawie założonej koncepcji podmiotu prawa pozytywnego, i w konsekwencji odmawia się praw tym, którzy nie posiadają odpowiedniej charakterystyki11. Niekiedy naturę czło- wieka uważa się za produkt praktyki społecznej czy kultury13, co godzi wprost w powszechność i przyrodzoność praw, które miałyby być ugrunto- wane w tak pojmowanej naturze. M ożna zasadnie przypuszczać, że brak teoretycznych narzędzi ujęcia praw człowieka jest jednym z ważnych powodów kontestowania ich istnienia. Skoro bowiem nie są one czymś dającym się zrozumieć, ująć w spójnej teorii, to jeden już tylko krok, aby uznać, że prawa człowieka, w całym bogactwie ich treści i specyfice charakteru, są czymś nieracjonalnym, niedo- rzecznym, nierealnym, w najlepszym przypadku pożyteczną iluzją. Ów brak odpowiednich narzędzi teoretycznych nie jest rzeczą błahą. To, co jesteśm y zdolni dostrzec w otaczającej nas rzeczywistości, zależy przecież w dużej mierze od pojęć, którymi dysponujemy, od kultury, w której wzras- tamy, języka, którym się posługujemy. W iadomo na przykład, że ludzie wy- chowani w kulturach rozwijających się w warunkach polarnych potrafią od- różnić i nazwać znacznie więcej różnych rodzajów śniegu niż ludzie pocho- dzący z innych kultur; ucząc się języków obcych często „nie słyszy" się głosek, które nie występują w języku ojczystym. M ożna zasadnie przyjąć, że podobne uwarunkowania występują również w zakresie poznania tego, co 11 W odniesieniu do praw człowieka chronionych prawem pozytywnym zam iennie stosuje się tu terminy „prawa podstawow e" i „prawa człow ieka", pamiętając, że ten drugi obejmuje swym zakresem również prawa nie chronione prawem stanowionym (zob. „Uwagi podsu- mowujące", § 2, 2). Toczone w literaturze dyskusje na temat różnicy między tymi terminami prezentuje F. J. M azurek (G odność człowieka a praw a człowieka, „Roczniki Nauk Społecz- nych", 8(1980), s. 22 n.). 12 Por. np. R. D w o r k i n, L ife 's Dominion, New York 1993, s. 21 nn.; I. W e t I es e n, Inherent D ignity as a Ground o f Human Rights, a D ialogical Approach, w: Revolution and Human Rights, ed. W. Maihofer, G. Spranger, (ARSP, Beiheft 41), Stuttgart 1990, s. 98-114; J. K i s, Aborcja, W arszawa 1993, s. 160-164. 13 Zob. np. D o n n e 1 1 y, Universal Human Rights in Theory and Practice, s. 18. WSTĘPNA CH ARAKTERYSTYKA PRZEDMIOTU I CELU 17 słuszne i sprawiedliwe. Usuwanie z kultury pewnych kategorii jako nieracjo- nalnych, bezsensownych czy wręcz pustych może ograniczać zdolność per- cepcji. Ograniczeniu zdolności poznawczych nie towarzyszy jednak anihilacja tego, co nie jest poznawane i co jak to potwierdza doświadczenie może dać o sobie znać w bolesnej powtórce z historii. Traktując koncepcje filozoficzne jako narzędzia poznania rzeczywistości, uznać trzeba, że jedne lepiej spełniają swoją funkcję, a inne gorzej, nie wyłą- czając możliwości, że niektóre z nich, zamiast umożliwić ujęcie przedmiotu, zniekształcają go lub niszczą jako przedmiot badań14. Zasadniczym celem praktycznym tej książki jest wyjście naprzeciw potrzebie filozoficznej teorii praw człowieka i zaprezentowanie teoretycznego narzędzia ujmowania rzeczy- wistości, którą są te prawa. Poszukiwana jest odpowiedź na pytanie, czym, jakim bytem są prawa człowieka, oraz na pytanie, dlaczego istnieją, jaka jest ich ontyczna racja istnienia15. Pytania te są z sobą powiązane, gdyż nie można zrozumieć bytu, nie znając podstaw jego istnienia Podejmując filozoficzną refleksję nad prawami człowieka można na pierw- szym miejscu postawić dążenie do dowiedzenia, uzasadnienia ich istnienia (obowiązywania) lub dążenie do ich ontycznego ugruntowania wskazania ontycznych racji ich istnienia i charakterystyki. Dla postawy badawczej pierwszego typu charakterystyczne jest akcentowanie zagadnień epistemologicznych , dla drugiej ontologicznych. W pierwszym przypadku centralne jest pytanie o to, czy w ogóle istnieją prawa człowieka o określonej charak- terystyce; w drugim natomiast w punkcie wyjścia nie jest wątpienie w istnie- nie praw człowieka, ale uznanie ich istnienia, a celem jest wskazanie racji ontycznych wyjaśniających, czym są i dlaczego w ogóle są. W niniejszej 14 Zob. J. M a r i t a i n, Człowiek i państwo, przeł. A. Grobler, Kraków 1993, s. 87. 15 Do ważniejszych monografii zmierzających do filozoficznego ujęcia praw człowieka należą: J. F i n n i s, Natural Law and Natural Rights, Oxford 1992 (wyd. 1 1980); A. G e w i r t h, Reason and Morality, Chicago 1978; t e n ż e , The Community o f Rights, Chicago 1996; C. S. N i n o, The Ethics o f Human Rights, Oxford 1991; J. W. N i c k e 1, Making Sense o f Human Rights: Philosophical Reflections on the Universal D eclaration o f Human Rights, Berkley 1987. Propozycję całościowej filozoficznej koncepcji praw zawiera także zbiór artykułów Carla W ellmana zawarty w książce An Approach to Rights. Prace te zm ierzają zasadniczo do uzasadnienia praw człowieka; żadna z nich szerzej nie podejm uje wprost i w sposób systematyczny postawionego tu problemu podstaw ontycznych. Poza pracą J-. W. N ickela problemy filozoficzne praw człowieka podejm owane są raczej w kontekście prawa konstytucyjnego niż międzynarodowego. Systemowe podejście do badania ontycznych podstaw prawa naturalnego, pojmowanego po części jako przedm iot Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, prezentuje książka M. A. Krąpca Człowiek i prawo naturalne (Lublin 1986, wyd. 1 1975); niniejsza praca inspirowana jest w wielu miejscach tą propozycją. 18 WSTĘP pracy przyjęta jest druga ze wskazanych postaw, zakładająca zasadnicze, aczkolwiek nie bezkrytyczne, zaufanie do możliwości poznawczych czło- wieka. Stąd w punkcie wyjścia, zamiast pytać, czy są w ogóle jakieś prawa przyrodzone, przyjmuje się, mając na względzie doświadczenia mijającego stulecia, że mówiąc o łamaniu praw człowieka mówi się coś o realnym świę- cie, że np. wypowiedź „ludobójstwo jest złem" nie jest jedynie ekspresją uczuć czy tylko przejawem oddziaływania kultury, ale jest wypowiedzią 0 rzeczywistości, zdaniem, któremu można przypisać prawdziwość. Wśród współczesnych filozofów prawa nierzadko ujawnia się tendencja do zakładania już w samym punkcie wyjścia określonej teoretycznej koncep- cji prawa i następnie odmawiania statusu prawa temu, co nie spełnia założo- nych kryteriów16. Tutaj przyjmuje się odmienną strategię: w punkcie wyjścia uznaje się, że prawa człowieka są tym, o czym traktuje prawo międzynarodowe, i że prawa te mają charakterystykę zgodną z tym, co prawo międzynarodowe o nich mówi; poszukiwana natomiast jest teoria 1 ugruntowana w niej koncepcja prawa, pozwalająca spójnie ująć określoną charakterystykę, unikając rozwiązań zmuszających do odrzucenia uznanych w punkcie wyjścia czy to niektórych typów praw, czy to elementów ich charakterystyki. W niniejszej pracy w centrum zainteresowania stoi struktura ontyczna praw, podczas gdy zagadnienia ich treści pozostają na drugim planie. Dla- tego celem nie jest wypracowanie czy uzasadnienie treściowego katalogu praw człowieka, a raczej zakłada się, że proponowany w prawie międzynaro- dowym katalog tych praw mówi o czymś realnym. Niemniej jednak ukazując ontyczną strukturę czegoś, wskazując racje, dlaczego coś raczej jest niż nie jest, wskazuje się jednocześnie elementy, w których treść jest ugruntowana, które „powiązane" są z treścią. Nie zmienia to faktu, że ujęciu tych elemen- tów, struktur, jakie tworzą, nie musi towarzyszyć ujęcie treści zadowalające z punktu widzenia formułowania katalogów praw. Czym innym jest być, a czym innym być jakimś. Wiedza dotycząca tego, że coś jest, nie jest wie- dzą o tym, jakie to coś jest. U podstaw podjęcia problematyki ontologicznej legło przekonanie, że aby w pełni zrozumieć katalogi praw człowieka oraz procesy precyzowania i roz- wijania tych katalogów, najpierw trzeba dowiedzieć się, czym jest to, co wymaga ochrony, czym są i dlaczego istnieją prawa, wartości czy dobra, których dotyczą formułowane katalogi. Choćby częściowe powodzenie podej- 16 Pisze o tym J. Finnis (Natural Law and Natural Rights, s. 4 n.). PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUNKTEM WYJŚCIA 19 mowanego przedsięwzięcia nie tylko zaspokoi potrzeby poznawcze, ale - mimo niepodejmowania wprost zagadnień treściowych może przynieść dane ważne z praktycznego punktu widzenia. W iedza o tym, czym są prawa czło- wieka, może być nieoceniona tak w doskonaleniu procesów ich poznawania, jak i w doskonaleniu mechanizmów ich ochrony. Skuteczność w tych dzie- dzinach wymaga wiedzy o tym, co ma być respektowane i chronione. Stąd też można uznać, że prawnicza koncepcja praw człow ieka17 zakłada takie lub inne rozstrzygnięcia filozoficzne18. § 2. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUNKTEM WYJŚCIA Poszukując filozoficznej teorii praw człowieka, natrafiamy na trudność w określeniu przedmiotu teorii. Nie można w punkcie wyjścia powiedzieć: „Spójrz, oto masz przed sobą prawa człowieka" . Nie można, jak to jest np. w antropologii filozoficznej, już na wstępie wskazać byt będący przedmiotem analiz. Tu rozpoczyna się raczej od pewnej charakterystyki i poszukuje się realnie istniejącego bytu, który charakterystyce tej by odpowiadał. Uwyraź- nianie przedmiotu otwiera drogę do dalszych badań, do wypracowywania odpowiednich metod badawczych. Przedmiot, którym są prawa człowieka, dopiero niejako odsłania się w trakcie prowadzonych rozważań, w miarę jak rozwijana i precyzowana jest koncepcja tych praw. Niemniej jednak trzeba przyjąć jakiś punkt wyjścia rozważań, coś, co pozwoli przyjrzeć się bada- nemu przedmiotowi. W niniejszych analizach za punkt wyjścia przyjęty zo- staje uniwersalny (w sensie: nieregionalny) wymiar współczesnej międzyna- rodowej ochrony praw człowieka, u której podstaw legła m.in. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r .19 Z pewnością można by również 17 Podejmowane w tym opracowaniu zagadnienie, rozpatrywane z punktu w idzenia kon- cepcji prawniczej, zob. Prawa, wolności i obowiązki człowieka i obywatela w nowej polskiej konstytucji, red. Z. Kędzia, Poznań 1990. 18 Zob. M. P i e c h o w i a k , Czy konstytucja może być neutralna św iatopoglądow o?, w: Transformacja i wartości: Aksjologiczne aspekty transformacji ustrojowej w Polsce, red. W. Kaczocha, Zielona Góra 1997, s. 81-90. 19 Dane bibliograficzne dotyczące wykorzystanych dokumentów, wraz z informacjami o polskich przekładach, zawarte są w załączonej bibliografii. W przypadku aktów prawa międzynarodowego zasadniczym punktem odniesienia były teksty w języku angielskim, stąd też cytaty w języku polskim, choć oparte na wskazanych tłumaczeniach, są często tłum acze- niami autorskimi. 20 WSTĘP wyjść od analizy dyskursu politycznego, koncepcji praw człowieka w doktry- nach religijnych20 czy też od analizy zagadnień moralnych sensu stricto. Niemniej jednak prawo międzynarodowe praw człowieka wydaje się być szczególnie dogodnym punktem wyjścia ze względów metodologicznych i atrakcyjnym ze względu na możliwości zastosowań opracowanej teorii. Z punktu widzenia analiz filozoficznych godna podkreślenia jest pewnego typu ateoretyczność punktu wyjścia, którym jest prawo międzynarodowe. Przyjęte w nim rozstrzygnięcia dotyczące właściwości praw człowieka oraz podstaw prawa i państwa, podobnie jak standardy dotyczące ochrony po- szczególnych typów dóbr, nie były dedukowane z jakiejś założonej a priori koncepcji, czy to filozoficznej, czy prawnej. Akceptacja, przez ludzi należą- cych do różnych kultur i środowisk społecznych, postanowień zawartych w prawie międzynarodowym ugruntowana była w doświadczeniu tej samej rzeczywistości, choć ujmowanej poprzez rozmaite tradycje i teorie21. Pow- stanie prawa międzynarodowego chroniącego prawa człowieka było odpo- wiedzią na pewne konkretne wydarzenia, wynikało z diagnozy przyczyn masowości dokonywanych zbrodni, było odpowiedzią na faktycznie funkcjo- nujące „systemowe" podstawy naruszeń praw. Mamy zatem do czynienia z „zapisem" szczególnych doświadczeń, które dały sposobność dostrzeżenia aspektów rzeczywistości ludzkiej w jej wymiarze indywidualnym i zbioro- wym, które w innych warunkach mogłyby ujść uwagi. Na te tragiczne do- świadczenia i na ich wagę dla podjęcia ochrony praw człowieka wskazuje jasno preambuła czy to Karty Narodów Zjednoczonych (ust. 10), czy Pow- szechnej Deklaracji Praw Człowieka (ust. 2). O swoistej ateoretyczności podstaw współczesnej ochrony praw człowieka świadczy też wspomniana na wstępie rozbieżność między coraz powszech- niejszym uznawaniem praw człowieka na płaszczyźnie dyskursu typu prak- tycznego (w polityce, prawie pozytywnym, doktrynach moralnych itp.), a ich kontestacją na terenie filozofii i teorii prawa. Również ta rozbieżność może 20 Zwłaszcza nauka społeczna Kościoła katolickiego jest częstym przedm iotem badań - zob. np. monografie: F. J. M a z u r e k, Prawa człowieka w nauczaniu społecznym K ościo- ła, Lublin 1991; H. S k o r o w s k i , Problematyka praw człowieka. Studium z nauki spo- łecznej Kościoła, W arszawa 1996. 21 Zob. M a r i t a i n , Człowiek i państwo, s. 86 n. Podobnie było również w przypad- ku francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela, która jak pisze Jan Baszkiewicz - „nie powstała w ciszy gabinetu myśliciela ani nawet nie w kameralnym gronie komisji eksper- tów, lecz na forum tysiącosobowego Zgrom adzenia Narodowego rozjątrzonego dyskusją" {1789: Spory o prawa człowieka i obywatela, w: Człowiek jako obywatel, red. M. Szyszkowska , W arszawa 1995, s. 203). PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUNKTEM WYJŚCIA 21 być uznana za potwierdzenie tezy, że u podstaw współczesnej ochrony praw człowieka nie legła jakaś abstrakcyjna koncepcja człowieka i jego praw, ale konkretne zło wyrządzane ludziom w konkretnych okolicznościach. Prawo międzynarodowe praw człowieka, w porównaniu z innymi możliwy- mi przedmiotami analiz, jest przedmiotem wyjątkowo dookreślonym i boga- tym. Skoncentrowanie się na nim pozwala uniknąć zabiegu wyodrębniania zagadnień dotyczących praw człowieka z szerszego dyskursu. Ponadto współ- czesna ochrona praw człowieka objęła nie tylko wskazanie podstawowych dóbr należnych człowiekowi i niektórych sposobów ich zagwarantowania, ale i rozstrzygnięcia dotyczące podstaw samych praw człowieka, dotyczące tego, jakie są ich zasadnicze właściwości. Stąd prawo międzynarodowe zawiera zarówno stwierdzenia dotyczące poszczególnych standardów, jak i co dla filozofii niezwykle istotne stwierdzenia dotyczące ugruntowania przyjmo- wanych standardów i ich relacji do rzeczywistości poza systemem prawa pozytywnego. Kolejnym argumentem za przyjęciem proponowanego punktu wyjścia jest szeroka akceptacja prawa międzynarodowego praw człowieka, zwłaszcza jego podstaw sformułowanych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Akcep- tacja ta nie tylko wskazuje na szeroki krąg potencjalnie zainteresowanych rozwiniętą teorią, ale może też być uznana za ważki, choć nierozstrzygający, argument przemawiający za trafnością rozwiązań zaproponowanych tak w sa- mych aktach prawa międzynarodowego, jak i w opartych na nich analizach filozoficznych. Prawo międzynarodowe jest dogodnym punktem wyjścia refleksji nad prawami człowieka również z tego względu, że bierze pod uwagę różne typy prawa pożytywnego, np. normy samego prawa międzynarodowego, jak i pra- wa krajowego. Z punktu widzenia filozoficznych pytań o istotę praw czło- wieka jest dogodniejsze niż samo prawo wewnętrzne, gdyż uwzględnia szer- szą perspektywę. Prawo międzynarodowe praw człowieka jako punkt wyjścia analiz filozo- ficznych zdaje się być uprzywilejowane również ze względu na oferowane możliwości rozwijania filozofii prawa w ogóle. Jednym z zasadniczych celów międzynarodowej ochrony praw człowieka jest bowiem kształtowanie syste- mów prawa pozytywnego w poszczególnych państwach (często podkreśla się subsydiarny charakter procedur międzynarodowych w tym względzie). Prawo międzynarodowe jest punktem odniesienia w procesach prawotwórczych. Określa ono nie tylko treść konkretnych standardów postępowania, ale także warunki, które powinna spełniać sama koncepcja prawa przyjęta w danym porządku prawnym, aby porządek ten był sprawiedliwy (np. dotyczące uzna- 22 WSTĘP nia przyrodzonych praw jednostki za niezależne od państwa i prawa stano- wionego). Przyjmując zgodnie z aktami prawa międzynarodowego że uznanie praw człowieka, o których mowa w tych aktach, jest podstawą spra- wiedliwości22, a zatem sprawiedliwego prawa, można filozoficzną koncepcję praw człowieka ujmowanych prawem międzynarodowym zasadnie traktować jako filozofię prawa w ogóle, a biorąc pod uwagę przyrodzoność praw czło- wieka jako filozofię prawa naturalnego. Teoria filozoficzna oparta na ustaleniach zawartych w prawie m iędzynaro- dowym jest też atrakcyjna ze względu na jej możliwe zastosowania. Rozwi- nięcie filozoficznej teorii tych praw jest istotne dla samego prawa międzyna- rodowego, którego skuteczność w zakresie ochrony praw człowieka zakłada, jak na to zwrócono uwagę w preambule Powszechnej Deklaracji Praw Czło- wieka, „jednakowe pojmowanie tych praw", a takie jednakowe pojmowanie obejmuje, świadome lub jedynie domyślne, uznanie pewnych rozstrzygnięć filozoficznych, które w sposób istotny mogą modyfikować interpretację aktów prawnych. Wyniki prowadzonych analiz mają również doniosłość z punktu widzenia uzgadniania prawa wewnętrznego, przede wszystkim rozwiązań konstytucyj- nych, z prawem międzynarodowym praw człowieka. Uzgodnienie takie po- winno obejmować rozstrzygnięcia dotyczące podstaw prawa. Zarówno prawo międzynarodowe praw człowieka, jak i prawo wewnętrzne zakłada pewne podstawowe rozstrzygnięcia filozoficzne, w tym też rozstrzygnięcia z zakresu filozofii człowieka i państwa. Uzgodnienie prawa wewnętrznego z prawem międzynarodowym praw człowieka obejmuje nie tylko wprowadzenie odpo- wiednich przepisów dotyczących określonych działań, ale także akceptację ważnych dla interpretacji rozstrzygnięć filozoficznych, które nie powinny być sprzeczne z zakładanymi w międzynarodowej ochronie praw człowieka. Analogiczne korzyści z filozofii można też czerpać pracując nad spójnością samego prawa międzynarodowego lub samego prawa krajowego. Nietrudno dostrzec niewątpliwy wpływ koncepcji leżącej u podstaw mię- dzynarodowej ochrony praw człowieka na dyskurs w innych dziedzinach kultury; można powiedzieć, że koncepcja ta wyznacza pewien paradygmat rozumienia praw człowieka, który nie może nie być brany pod uwagę jako istotny punkt odniesienia. Stąd doniosłość prowadzonych analiz dla dyskursu na temat praw człowieka na płaszczyźnie politycznej, moralnej czy religijnej. 22 Zob. np. preambuły PDPC, PPG, PPP. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUNKTEM WYJŚCIA 23 Koncepcja wypracowana na podstawie prawa międzynarodowego może zna- leźć w tych dziedzinach zastosowanie i rozwinięcie. Przedstawiając zalety proponowanego tu punktu wyjścia, wypada ustosun- kować się pokrótce do zasadniczych argumentów przeciwko przyjmowaniu takiego punktu wyjścia w filozoficznych badaniach nad prawami człowieka. Jeden z zasadniczych argumentów odwołuje się do procedur przyjmowania aktów prawa międzynarodowego. Zwraca się uwagę, że treść instrumentów prawa międzynarodowego jest zwykle rezultatem kompromisu typu politycz- nego czy ideologicznego23. Jednakże fakt, że kompromis między zwolenni- kami różnych ideologii był koniecznym warunkiem przyjęcia danego instru- mentu prawnego, nie jest wystarczającą racją, aby uznać, że same te ideo- logie i kompromis są zasadniczym źródłem treści przyjętego aktu. Zauważyć trzeba, że z punktu widzenia badań nad prawami człowieka i określenia źró- deł treści prawa ważniejsze od samego kompromisu politycznego zawartego przy formułowaniu i przyjmowaniu instrumentu jest jego późniejsze funkcjo- nowanie; miejsce, jakie zajmuje tak w prawie międzynarodowym, jak i sze- rzej pojętej kulturze współczesnej. Zasadne jest przypuszczenie, że gdyby np. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka trafnie nie ujmowała istniejących, niezależnych od ideologii podstaw prawa pozytywnego praw człowieka, to nie byłaby tak powszechnie przywoływanym dokumentem w różnego typu dyskursie typu praktycznego. To nie przede wszystkim tryb przygotowania i uchwalenia przemawia za tym, aby ten dokument uznać za dogodny punkt wyjścia, ale późniejsza praktyka24. Kto dziś pamięta, że przy uchwalaniu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka Polska, obok Arabii Saudyjskiej, Białorusi, Czechosłowacji, Jugosławii, Ukrainy, Związku Południowej Afryki i Związku Radzieckiego, wstrzymała się od głosu? Kto powołuje się dziś na ten fakt, aby zakwestionować szczególne miejsce tej deklaracji jako funda- mentu powojennej ochrony praw człowieka? Owo wstrzymanie się od głosu pomija się raczej milczeniem jako wydarzenie niechlubne z powodu, dykto- wanego względami ideologicznymi, niewyrażenia wprost poparcia temu, co słuszne i sprawiedliwe. Dziś raczej zwraca się uwagę na to, że rozstrzygnię- cia zawarte w Powszechnej Deklaracji są podstawą współczesnej ochrony praw człowieka, a postanowienia w niej zawarte zostały potwierdzone nie23 Treść PDPC może była traktowana jako rezultat kompromisu między burżuazyjną a socjalistyczną koncepcją praw człowieka. Zob. A. M i c h a 1 s k a, Prawa człowieka w systemie norm międzynarodowych, W arszawa 1982, s. 53. 24 Zob. t a ż, Znaczenie i rola Uniwersalnej D eklaracji Praw Człowieka, „Roczniki Nauk Społecznych", 12(1984), z. 1, s. 140. 24 WSTĘP mai pół wieku później w Deklaracji wiedeńskiej z 1993 r. tym razem już przez konsens. Drugi często przywoływany argument przeciwko przyjęciu prawa między- narodowego za punkt wyjścia analiz filozoficznych podnosi, że przyjęta w nim koncepcja praw człowieka jest wytworem kultury Zachodu i dlatego prawo międzynarodowe nie może być podstawą wypracowania koncepcji fi- lozoficznej mającej roszczenia uniwersalistyczne. Do argumentu tego przyj- dzie jeszcze powrócić w „Uwagach końcowych", jednak już tutaj można zauważyć, że prawo międzynarodowe wyznacza paradygmat rozumienia praw człowieka, który w stosunkowo krótkim czasie został zaakceptowany, przy- najmniej w znacznej swej części, zarówno w innych niż prawo dziedzinach kultury, jak i w różnych kręgach kulturowych. Akceptacji tej nie towarzyszy znaczące przeformułowanie poszczególnych tradycji czy kultur. Procesy te pozwalają traktować tę koncepcję jako coś, co przez tych, którzy ją poznają, uznawane jest za dogodne narzędzie ujmowania elementów rzeczywistości ludzkiej istniejących niezależnie od kultury. Ze względu na zasadniczy cel pracy, którym jest poznanie i analiza nie pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka, ale samych tych praw jako ist- niejących niezależnie od prawa pozytywnego, akty prawa międzynarodowego nie będą analizowane w aspekcie dogmatycznoprawnym, jako źródło zobo- wiązań pozytywnoprawnych, ale jako wyraz doświadczeń człowieka skon- frontowanego z okrucieństwami i niesprawiedliwościami XX wieku; doświad- czeń człowieka poszukującego przyczyn tych nieszczęść i poszukującego środków chroniących przed ich powtórzeniem. Niemniej jednak, wskazawszy racje przyjęcia prawa międzynarodowego za punkt wyjścia, trzeba uzasadnić wybór takich, a nie innych dokumentów za zasadniczy przedmiot analiz, co nie może się obyć bez choćby bardzo ogólnego scharakteryzowania miejsca, jakie zajmują wybrane akty w prawie międzynarodowym. Wybrać trzeba bowiem te, które mają fundamentalne znaczenie dla rozum ienia pod- staw prawnomiędzynarodowej ochrony praw człowieka. Z pozytywnoprawnego punktu widzenia za kamień węgielny współczesnej międzynarodowej ochrony praw człowieka należy uznać Kartę Narodów Zjednoczonych, traktat przyjęty 26 czerwca 1945 r., przygotowany na konfe- rencji w San Francisco25. Będąc podstawą działania Organizacji Narodów ~5 Historię powstania Karty zob. w: W. G. G r e w e, Entstehung und Wandlungen der Vereinten N ationen , w: Charta der Vereinten Nationen. Kommentar, hrsg. von B. Simma, München 1991, s. XXIII nn.; tam również liczne wskazówki bibliograficzne. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUNKTEM WYJŚCIA 25 Zjednoczonych, jest współcześnie najważniejszym traktatem m iędzynarodo- wym o globalnym zasięgu. Zgodnie z art. 52 ust. 1, od mających charakter regionalny układów, organizacji i ich działań wymagana jest zgodność (spój- ność) z celami i zasadami ONZ, a zgodnie z art. 103 - „w razie sprzecz- ności między zobowiązaniami członków Organizacji Narodów Zjednoczonych wynikającymi z [...] Karty a ich zobowiązaniami wynikającymi z jakiegokol- wiek innego porozumienia międzynarodowego przeważają zobowiązania wy- nikające z [...] Karty"26. Karta Narodów Zjednoczonych, choć umieszcza prawa człowieka u pod- staw porządku międzynarodowego, którego Karta stanowi podwaliny, nie jest jednak dokumentem poświęconym wprost prawom człowieka i koncepcja tych praw jest w niej jedynie wstępnie zarysowana. Dlatego zasadniczym przed- miotem analiz będą podstawowe akty prawne, w których ta koncepcja została rozwinięta, a mianowicie: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, przyjęta 10 grudnia 1948 r. przez Zgromadzenie Ogólne NZ, oraz Międzynarodowe pakty praw człowieka, tj. Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecz- nych i kulturalnych oraz Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycz- nych, przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne NZ 16 grudnia 1966 r. Powszech- na Deklaracja oraz Międzynarodowe pakty wraz Protokółem fakultatywnym do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętym wraz z obydwoma paktami i ustanawiającym procedurę skargi indywidual- nej27, określane są też mianem Międzynarodowej Karty Praw Człowieka (The International Bill o f Humań Rights). Są to podstawowe akty prawa międzynarodowego praw człowieka w wymiarze uniwersalnym28. Status Powszechnej Deklaracji jako aktu prawnego bywa przedmiotem sporów29. Istotny dla międzynarodowej ochrony praw człowieka dokument 26 Szerzej na temat szczególnego charakteru prawnego Karty w prawie międzynarodowym zob. G. R e s s, Auslegung der Charta, tamże, s. XLVI nn. 27 Termin „skarga" odpowiada angielskiemu com m unication ; na tem at racji za takim przekładem zob. A. M i c h a 1 s k a, Komitet Praw Człowieka, W arszawa 1994, s. 46. W systemie europejskim stosowane są terminy petition i com plaint (art. 25 EKPC). 2ii Zob. D eklaracja wiedeńska, preambuła, ust. 8: „Powszechna D eklaracja Praw Człow ie- ka, stanowiąca wspólny standard do osiągnięcia przez wszystkie ludy i narody, jest źródłem inspiracji oraz stanowiła dla Organizacji Narodów Zjednoczonych podstawę do podejm owania kroków w celu ustanowienia standardów, które zostały zaw arte w m iędzynarodowych aktach praw człowieka, w szczególności w M iędzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycz- nych i w M iędzynarodowym pakcie praw gospodarczych, społecznych i ku lturalnych". 29 M i c h a 1 s k a, Prawa człowieka w systemie norm międzynarodowych, s. 42 nn. Bogatą literaturę na temat tego sporu, obejm ującą niemal dwie dekady od uchw alenia D eklara- 26 WSTĘP światowej konferencji poświęconej tym prawom, tzw. Proklamacja teherańska (1968), w punkcie 2 stwierdza: „Powszechna Deklaracja Praw Człowieka wyraża wspólne narodom świata rozumienie niezbywalnych i nienaruszal- nych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej i stanowi zobowiązanie dla członków wspólnoty międzynarodowej"30. Przedmiotem sporu jest cha- rakter tego zobowiązania. Jako deklaracja31, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka nie jest aktem prawnym o charakterze traktatowym. Niemniej jednak trudno bez zastrzeżeń zaliczyć ją do tzw. soft-law, „prawa m iękkiego"32, które nie jest wprost źródłem międzynarodowych pozytywnoprawnych zobowiązań. W ska- zuje się, że dokument ten może być traktowany jako autorytatywna interpre- tacja ogólnych postanowień Karty Narodów Zjednoczonych (będącej trakta- tem) dotyczących promocji i respektowania praw człowieka. Przynajmniej niektóre postanowienia Deklaracji uznawane są za sformułowanie norm prawa zwyczajowego lub „zasad ogólnych prawa", zaliczanych do źródeł prawa międzynarodowego będących podstawą zobowiązań wiążących wszyst- kie państwa, nie tylko członków Narodów Zjednoczonych, niezależnie od przyjętych zobowiązań traktatowych33. Ponadto postanowienia Powszechnej Deklaracji są też brane pod uwagę w mechanizmach dotyczących naruszeń praw człowieka na całym świecie, stosowanych również niezależnie od zobo- wiązań traktatowych państw dokonujących naruszeń, w funkcjonującej w ra- mach ONZ procedurze 1235 oraz procedurze 150334. Powszechna D eklara- cji, daje H. Andrzejczak (Filozoficznoprawne podstawy Powszechnej D eklaracji Praw Człowie- ka, „Roczniki Filozoficzne" , 14(1966), z. 2, s. 81 n.). 30 Human Rights: A Compilation o f International Instruments, New York 1988, s. 43 nn. 31 Słowo „deklaracja" w tytule określa przede wszystkim pozytywnoprawny typ doku- mentu. Trudno zgodzić się z H. Andrzejczakiem wnioskującym na podstawie użycia tego terminu o niezależnym od prawodawcy charakterze deklarowanych praw (Filozoficznoprawne podstawy Powszechnej D eklaracji Praw Człowieka, s. 84). 32 Na temat deklaracji i rezolucji jako aktów prawa m iędzynarodowego praw człowieka zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka w systemie norm m iędzynarodowych , s. 42 nn.; C. M i k, Zbiorowe praw a człowieka. Analiza krytyczna koncepcji, Toruń 1992, s. 11. 33 Zob. art. 38 Statutu M iędzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, przyjętego wraz z Kartą Narodów Zjednoczonych i stanowiącego jej integralną część; zob. np. J. H u m p hr e y, Human Rights and the United Nations: A Great Adventure, Dobbs Ferry 1984, s. 44; Th. B u e r g e n t h a l , International Human Rights in a Nutshell, St. Paul, Minn. 1988, s. 32 n. v Zob. A. E i d e, G. A 1 f r e d s s o n, Introduction, w: The Universal Declaration o f Human Rights: A Commentary, red. A. Eide i in., Oslo 1992, s. 7; C. F 1 i n t e r m a n, Extra-Conventional Standard-Setting and Implementation in the F ield o f Human Rights, w: PRAWO MIĘDZYNARODOWE PUNKTEM WYJŚCIA 27 cja Praw Człowieka jest też, obok Karty, zasadniczym punktem odniesienia formułowanych później instrumentów ochrony praw człowieka, zarówno tych o charakterze traktatowym, jak i pozatraktatowym; zwykle deklaracja ta przywoływana jest wprost w preambułach późniejszych aktów. Oczywistym przedmiotem analiz są obydwa M iędzynarodowe pakty praw człowieka, będące traktatowym ujęciem praw proklamowanych w Powszech- nej Deklaracji Praw Człowieka. Poszukując aktów dotyczących spraw podstawowych, rozumienia i ugrun- towania wszystkich praw, warto też sięgnąć do już bez wątpienia należą- cych do tzw. soft-law aktów przyjmowanych przez światowe konferencje dotyczące praw człowieka. Akty te mają charakter uniwersalny (nieregionalny ) i dotyczą całości problematyki, a nie jedynie jakiegoś aspektu ochrony praw człowieka35. Szczególna rola przypada tutaj wspomnianej już wyżej Proklamacji teherańskiej , przyjętej 13 maja 1968 r. na Międzynarodowej Konferencji Praw Człowieka, oraz Deklaracji wiedeńskiej, przyjętej w 1993 r. przez Światową Konferencję Praw Człowieka. Proklamacja teherańska, podsumowująca ponad dwudziestoletni rozwój w dziedzinie międzynarodowej ochrony praw człowie- ka i wytyczająca kierunki rozwoju na następne lata, znalazła się niemal w pół drogi między Kartą Narodów Zjednoczonych a Deklaracją wiedeńską. Tę ostatnią można uznać za miarodajne źródło informacji na temat koncepcji praw człowieka aktualnie akceptowanej przez wspólnotę międzynarodową. Warto podkreślić, że została ona przyjęta na podstawie zgody delegacji wszystkich 171 reprezentowanych na niej państw. Dokument wiedeński będzie tu przywoływany przede wszystkim jako potwierdzenie rozstrzygnięć przyjętych niemal pół wieku wcześniej w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Biorąc pod uwagę wspomniane dokumenty, można zidentyfikować elemen- ty paradygmatycznego rozumienia praw człowieka, elementy, które nie uległy zmianie (choć może były różnie akcentowane) mimo zachodzących zmian politycznych i społecznych i mimo ciągłych ataków na przynajmniej niektóre z tych elementów ze strony teoretyków poszukujących filozoficznych uzasad- nień tych praw. An Introduction to the International Protection o f Human Rights, ed. R. Hański, M. Suksi, Turku 1997, s. 141 n. 35 Por. Ph. A l s t o n , The UN's Human Rights Record: From San Francisco to Vienna and Beyond, „Human Rights Q uarterly", 16(1994), No. 2, s. 375-390. 28 WSTĘP Zauważyć trzeba, że materiał wyjściowy objęty systematycznymi badania- mi obejmuje wprawdzie fundamentalną, ale jedynie niewielką część współ- czesnego prawa międzynarodowego związanego z ochroną praw człowieka. Inne elementy prawa międzynarodowego praw człowieka, jego źródła, orzecz- nictwo lub ęwrm-orzecznictwo organów m iędzynarodowych36, instrumenty o charakterze regionalnym, będą przywoływane jedynie dla sprecyzowania lub zilustrowania niektórych zagadnień oraz w celu wskazania możliwych kierunków dopełnienia formułowanej teorii. Przyjęcie ograniczeń w punkcie wyjścia nie powinno przy tym przeszko- dzić wypracowaniu filozoficznej koncepcji praw człowieka chronionych pra- wem międzynarodowym. Od nowych aktów prawa międzynarodowego chro- niącego prawa człowieka wymaga się, aby były spójne z prawem już obowią- zującym37, a zatem nie mogą one zawierać postanowień będących podstawą zasadniczej rewizji treści analizowanych aktów. Ponadto wybrane dokumenty, zwłaszcza te zaliczane do Międzynarodowej Karty Praw Człowieka, można zasadnie traktować jako wyznaczające podstawy prawa międzynarodowego praw człowieka, jako dokumenty gwasi-konstytucyjne. I choć ich interpretacja dokonywana jest niekiedy w świetle innych elementów prawa międzynarodo- wego, to jednak nie podstawy mogą być kwestionowane w świetle tego, co na nich jest oparte, ale przeciwnie dogłębna analiza podstaw dostarcza narzędzi oceny innych elementów prawa pozytywnego. W tym miejscu pamiętać także trzeba o zasadniczym celu pracy. Poszuki- wana teoria dotyczyć ma zasadniczo podstawowej struktury praw i ich ugrun- towania, a nie treści, której determinacja wymagałaby z pewnością systema- tycznego zbadania innych, niż przyjęte w punkcie wyjścia, dokumentów. Podjęte tu przedsięwzięcie można przyrównać do pierwszego etapu opracowa- nia mapy ogromnego obszaru, do zarysowania zasadniczych konturów, któ- rych poprawność jest warunkiem poprawnego dopracowania szczegółów. Przyjąwszy za przedmiot w punkcie wyjścia prawo międzynarodowe praw człowieka, trzeba podkreślić różnicę między prawami człowieka a prawem pozytywnym praw człowieka. Nieuwzględnienie tej różnicy prowadzi do 36 Krótkie przedstawienie zasadniczych źródeł prawa międzynarodowego praw człowieka zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 36 nn.; zob. także: M i k. Zbiorowe prawa człowieka, s. 10 nn. 37 Zasadę tę explicite sformułowano i przyjęto w rezolucji 41/120 Zgrom adzenia Ogólne- go NZ, Resolutions et décisions adoptés pa r l 'Assemblée générale au cours de sa 4 P session, 16 septembre 19 décembre 1986, AG Doc. Off., supplém ent n° 53/A/41/53, New York 1987, s. 188 n. SYSTEM ATYCZN Y CHARAKTER PRACY 29 niebezpieczeństwa uznania za cechę praw człowieka tego, co jest charakterys- tyczne jedynie dla ich pozytywnoprawnej ochrony. Poszukując filozoficznej koncepcji praw człowieka, trzeba zidentyfikować i pominąć te elementy, których podstawą jest pozytywizacja praw człowieka w określonym systemie prawnym, a nie sama rzeczywistość praw, których ochronie dany system służy. Ilustracją zagrożenia, jakie niesie z sobą przypisywanie prawom człowieka właściwości charakteryzujących prawo pozytywne chroniące te prawa, może być uznanie tych pierwszych za domenę relacji między jed - nostką a państwem i uznanie państwa za jedyny podmiot zobowiązany, a to wszystko na podstawie faktu, że państwa podejmują zobowiązania w prawie międzynarodowym, natomiast jednostka jest podmiotem sformułowanych w nim praw38. Tutaj fundamentalne pytania dotyczą tego, czym są owe pra- wa, o których prawo międzynarodowe traktuje przede wszystkim, choć nie wyłącznie, w kontekście relacji między jednostką a państwem. § 3. SYSTEMATYCZNY CHARAKTER PRACY I PROBLEM HISTORYCZNYCH KORZENI WSPÓŁCZESNEJ KONCEPCJI PRAW CZŁOWIEKA Prezentowana praca ma charakter systematyczny, a nie historyczny, i to w dwojakim sensie. Po pierwsze, zasadniczym celem nie jest przedstawienie i analiza historycznie ukształtowanych koncepcji praw człowieka, ale teore- tyczne ujęcie praw człowieka jako rzeczywistości istniejącej niezależnie od takich czy innych koncepcji. Po drugie, zasadniczym celem nie jest poszuki- wanie w dziejach refleksji nad prawem śladów poszczególnych elementów obecnych we współczesnej koncepcji praw człowieka. Uznając, że koncepcja praw człowieka jest odpowiedzią na konkretne wydarzenia, jest rezultatem poznania pewnych aspektów rzeczywistości, uznaje się jednocześnie, że nie jest ona jedynie produktem kultury, który najlepiej można by poznać studiu- jąc „życie idei" . Dla wypracowania ontologii praw człowieka, o których mówi współczesna ich koncepcja, nie wystarczy jedynie badanie historycz- nych korzeni tej koncepcji i wskazanie współczesnych kierunków refleksji 38 Zob. G. O e s t r e i c h, Geschichte der M enschenrechte und G rundfreiheiten im Umriss, Berlin 1968, s. 13 nn. 30 WSTĘP nad prawem, które doprowadziły do zmiany wcześniejszych ujęć. Postępowa- nie takie byłoby zasadne, gdyby filozoficzne koncepcje prawa żyły swoim własnym życiem i rozwijały się wyłącznie na płaszczyźnie kultury, a prawa człowieka były jedynie ich korelatem 39. Jak jednak już wyżej zauważono, współczesna ochrona praw człowieka rozwija się i funkcjonuje często wbrew temu, co dzieje się w dominujących nurtach filozofii i teorii prawa. Choć współczesna koncepcja praw człowieka jest koncepcją, która zawiera cały szereg elementów spotykanych wcześniej w różnych okresach, ale specyficz- ne jest zestawienie tych elementów, rozłożenie akcentów itp. Do uproszczeń prowadziłoby wzięcie pod uwagę tylko jednego z podsta- wowych elementów praw człowieka i spojrzenie na te prawa w perspektywie historii koncepcji koncentrującej się na tym elemencie; zdarzało się bowiem, że procesom prowadzącym do rozwoju jednego z elementów (np. ujęcia treści) towarzyszyło zapoznanie innych, należących do koncepcji współczes- nej. W ielowątkowość historii idei, które złożyły się na współczesne ujęcie praw człowieka w prawie międzynarodowym, jest, jak się zdaje, jedną z pod- stawowych przyczyn tego, że wciąż trudno znaleźć zadowalające monogra- ficzne opracowanie historyczne, zwłaszcza takie, które obejmowałoby zagad- nienia z zakresu ontołogii prawa40. 39 Tego typu podejście spotykane jest np. w filozofiach prawa opartych na herm eneutyce filozoficznej; zob. M. P i e c h o w i a k , W poszukiwaniu ontologicznych podstaw praw a, W arszawa 1992, s. 93 nn. 40 M onografia Gerharda Oestreicha (Geschichte der M enschenrechte), zmierzająca do całościowego zarysowania problematyki, nie uwzględnia nowszych badań i wszystkich isto t- nych wątków współczesnej koncepcji; wśród prac dyskutujących nowsze wyniki badań histo- rycznych warto wymienić: I. B e j c z y, Tolerantia: A M edieval Concept, „Journal o f the History of Ideas", 58(1987), s. 365-384; A. G a r c i a y G a r c i a , The Spanish School o f the Sixteenth and Seventeenth Centuries: A Precursor o f the Theory o f Human Rights, „Ratio iuris" , 10(1987), No. 1, s. 25-35; F. D. M i 1 1 e r, Jr., Nature, Justice, and Rights in A ris to tle's Politics, Oxford 1995; A. P a g d e n, The Fall o f N atural Man, Cambridge 1982; B. T i e r n e y, Villey, Ockham and the Origin o f Individual Rights, w: The W eigh- tier M atters o f the Law: Essays on Law and Religion, red. J. W itte, Jr., F. S. Alexander, Atlanta, Ge. 1988, s. 1-31; t e n ż e , Origins o f N atural R ights Language', t e n ż e , Marsilius on Rights, „Journal of the History of Ideas", 52(1981), No. 1, s. 3-17; R. T u c k, N atu- ral Rights Theories: Their Origin and Development, Cambridge 1979; szereg studiów histo- rycznych zawartych jest w: Human Rights and Cultural Diversity: Europe, Arabic-Islam ic World, Africa, China, red. W. Schmale, Goldbach 1993. Szerszą perspektyw ę zarysowuje P. G. Lauren (Evolution o f International Human Rights). Z prac w języku polskim podstawowym punktem odniesienia jako całościowy zarys historii pozostaje ciągle: H. W a ś k i e w i c z , Prawa człowieka. Pojęcie, historia, Lublin 1960; zob. także: T. J a s u d o w i c z , Śladami Ludwika Ehrlicha: Do Pawia Włodkowica po naukę o praw ach człowieka, Toruń 1995. SYSTEM ATYCZN Y CHARAKTER PRACY 31 Sygnalizowane tu trudności z historią dobrze ilustrują stosunkowo po- wszechne próby budowania koncepcji praw człowieka w oparciu o jej oświe- ceniowe korzenie. Prawdą jest, że fundamentalne dla współczesnej ochrony praw człowieka akty nawiązują tak ideowo, jak i przyjętym w nich stylem języka do Ustawy o prawach Wirginii (1776) czy do Francuskiej deklaracji praw człowieka i obywatela (1789). Jest jednak wiele znaczących różnic, których przeoczenie prowadzić może do wtłaczania współczesnej koncepcji przyjętej w prawie międzynarodowym w kategorie teoretyczne wypracowane w innym kontekście, tak historycznym, jak i intelektualnym, i do wyłączenia z problematyki dostrzeżonych później zagadnień istotnych dla rozumienia praw człowieka. Oświecenie kładło akcent na swobodę działania jednostki i na rolę woli obywateli w decydowaniu o prawach, natomiast współcześnie nie tracąc z pola widzenia doniosłości tych elementów podkreśla się, że prawa człowieka stanowią granicę również dla woli większości41. O ile koncepcja oświeceniowa wyrasta z przeciwstawienia jednostki państwu42, o tyle w koncepcji współczesnej państwo postrzegane jest już często jako gwarant podstawowych praw43. Z punktu widzenia ontologii prawa na szczególną uwagę zasługuje jeszcze jedna sprawa. Wydaje się, że to właśnie oświecenie, na płaszczyźnie ogólnej refleksji nad prawem, przygotowało grunt do ostrego przeciwstawienia prawa naturalnego prawu stanowionemu (wcześniej te typy praw raczej łączono, niż przeciwstawiano) i następnie do odrzucenia koncepcji prawnonaturałnych, w tym i koncepcji uznających przyrodzone, naturalne prawa człowieka. Zgod- nie z klimatem intelektualnym epoki refleksję nad człowiekiem i prawem zaczęto redukować do badań spełniających metodologiczne rygory właściwe naukom szczegółowym przyrodoznawstwu i matematyce. Zapoznane zostało metafizyczne pojęcie natury, pozwalające na łączenie zagadnień istnienia 41 Co nie znaczy, że oświeceniowe akty dotyczące praw człowieka absolutyzowały wol- ność. W D eklaracji praw człowieka i obywatela z 1789 r. w art. 4 czytamy, że „W olność polega na czynieniu tego wszystkiego, co nie szkodzi drugiem u", a pierwsze zdanie art. 5 głosi: „Ustawa może zabraniać tylko takiego postępowania, które jest szkodliw e dla społe- czeństwa" . Cyt. za: Historia ustroju państwa w tekstach źródłowych, red. B. Lesiński, J. Walachowicz , W arszawa 1992, s. 124 (podkr. M. P.); por. P i e c h o w i a k , Pojęcie praw człowieka, s. 26. 42 Szerzej przeciwko upatrywaniu korzeni współczesnej koncepcji praw człowieka w koncepcji praw wolnościowych chroniących jednostkę przed władzą państwową zob. O e s t r e i c h, Geschichte der M enschenrechte, s. 13 nn. 43 Zob. Z. K ę d z i a, Konstytucyjna koncepcja praw, wolności, obowiązków czło- wieka i obywatela, w: Prawa, wolności i obowiązki człowieka i obywatela, s. 7; por. B a s z - k i e w i c z , 1789: Spory o prawa człowieka i obywatela, s. 208. 32 WSTĘP i bytu z zagadnieniami normatywnymi. Na płaszczyźnie intelektualnej pow- stała przepaść między kulturą, a zatem i prawem, a naturą pojmowaną już tylko w kategoriach fizyki i biologii. W oświeceniu nastąpiła też radykalna zmiana w spojrzeniu na to, jakiego typu bytem jest prawo; prawo, którego ideał miałby odpowiadać ideałowi przyrodoznawstwa. W ielu reprezentatyw- nych dla epoki myślicieli, zwłaszcza filozofów, traktowało naukę prawa jako część filozofii moralnej konstruowanej more geometrico44. Prawo miałoby być systemem norm opracowanym metodą dedukcyjną. Filozofowie i praw- nicy chętnie odwoływali się do Leibniza, postulującego stworzenie more geometrico nowego doskonałego systemu prawnego wyrażającego idee od- wieczne słuszności prawa naturalnego (ex evidenti aequitate novus quidem codex, brevis, clarus, sufficiens)45. Cóż ważnego z punktu widzenia ontologii prawa zaszło? Gdy wcześniej prawo pojmowane było zasadniczo jako zespół relacji, to w oświeceniu pra- wo zaczyna być traktowane przede wszystkim jako uporządkowany logicznie zbiór norm pojętych jako wypowiedzi językowe. Ten proces dobrze ilustrują zmiany, które następowały w podejściu do prawa rzymskiego, będącego pod- stawą ówczesnych studiów prawniczych46. Zauważalna jest tendencja do odchodzenia od wykładu skoncentrowanego na kazuistyce opartej na lekturze Digestów i Kodeksu na rzecz wykładu opartego na systematyzującym dziele J. Domata (Les lois civiles dans leurs ordre naturel) czy też na Instytucjach. Odejście od pojmowania prawa jako konkretnych relacji i skoncentrowanie się na normach prawnych miało istotne znaczenie dla dalszego rozwoju onto- logii prawa naturalnego. Pierwotny przestał już być naturalny porządek rzeczy i oparta na nim relacja człowieka do dobra, której poznanie mogło zaowocować uogólnieniem w postaci sformułowania normy, ale za pierwotną uznana została relacja do normy47. Fiasko przedsięwzięcia budowania syste- 44 W. W o ł o d k i e w i c z , Prawoznawstwo w poglądach i ujęciu encyklopedystów, W arszawa 1990, s. 30 nn. 45 Tamże, s. 32. 46 Szerzej na ten tem at zob. tamże, s. 9 nn. 47 Z niemożliwości ugruntowania prawa w systemach dedukcyjnych zdali sobie doskonale sprawę już twórcy tzw. Kodeksu Napoleona (Code Civil) z 1804 r. Mimo powszechnych wśród intelektualistów epoki tendencji do oparcia nowego kodeksu na ogólnych konstruktach teoretycznych ostatecznie powrócono do tradycyjnych kategorii prawa rzymskiego. Jean-Etienne -M arie Portalis, rzecznik powrotu do prawa rzymskiego, mówił: „Niektórzy zdają się ubole- wać, że w poddanym pod dyskusję projekcie kodeksu cywilnego brak wielkich koncepcji. Skarżą się, że widać w nim powrót do prawa rzymskiego. [...] Nie mylim y się, Obywatele ustawodawcy, zbyt śmiała nowość jest często jedynie olśniewającym błędem, którego połysk jest podobny do prochu, uderzającego to samo miejsce, które oświetlił. [...] Nowe teorie są POWRÓT DO FILOZOFII KLASYCZNEJ 33 mu prawa naturalnego more geometrico oraz trudności ze wskazaniem istnie- nia norm niezależnych od działań człowieka uznano za fiasko prawa natural- nego w ogóle. Oświeceniowa refleksja nad prawem ilustruje, że dostrzeżeniu doniosłości ochrony praw człowieka oraz istotnych elementów ich treści towarzyszyć mogą takie procesy na płaszczyźnie teoretycznej, które prowa- dzą w konsekwencji do zakwestionowania innych elementów koncepcji praw człowieka. W ydaje się, że analogiczny proces ma miejsce także w filozoficznej teorii praw człowieka ostatnich dziesięcioleci. Stąd przyjęta tu metoda każe skon- centrować się na rozumieniu przedmiotu badań poprzez coś możliwie nieza- leżnego od koncepcji i teorii poprzez prawo międzynarodowe, a nie na rozumieniu poszczególnych kategorii i związanych z nimi konstruktów teore- tycznych. Niemniej jednak za rzecz niewątpliwą uznaje się, że bez rozbudo- wanych narzędzi teoretycznych rozumienie przedmiotu nie będzie dogłębne. Dlatego nie rezygnuje się tu z historycznej refleksji filozoficznej, z tym że dobór materiału historycznego podporządkowany jest rozważaniom o charak- terze systematycznym. Nie sięga się „mechanicznie" do tych teorii, w któ- rych pojawia się kategoria „prawa człowieka" czy „prawo naturalne", ale korzysta się z refleksji filozoficznej, która zdaje się najlepiej odpowiadać przedmiotowi danemu do wyjaśniania i celowi podjętych analiz. Dlatego też najpierw scharakteryzowany jest przedmiot ujęty w prawie międzynarodo- wym, a następnie sięga się do tego typu refleksji filozoficznej, która zdaje się być najbliższa ontologicznym rozstrzygnięciom przyjętym w zrekonstruo- wanym na podstawie prawa międzynarodowego paradygmacie rozumienia praw człowieka. § 4. POWRÓT DO FILOZOFII KLASYCZNEJ W pracy tej proponuje się sięgnąć do filozofii św. Tomasza z Akwinu, który chociaż nie dostrzegał wielu treściowych aspektów praw człowieka, dostrzegł i teoretycznie opracował podstawowe zagadnienia ontycznej struktu- ry praw człowieka, i zrobił to, jak się zdaje, znacznie lepiej niż myśliciele oświeceniowi. Okazuje się bowiem, że poszukując rozwiązań ontologicznych jedynie systemami stworzonymi przez jednostki; dawne maksymy w yrażają ducha w ieków " (Corps Législatif. Discours prononcé par le Cne Portalis, O rateur du Gouvernment, Séance du 3 Frimaire an 10, s. 6, 7, 9; cyt. za: W o 1 o d k i e w i c z, Prawodawstwo w poglą- dach i ujęciu encyklopedystów , s. 161). 34 wstęp odpowiadających potrzebom współczesnej koncepcji praw człowieka, trzeba sięgnąć do takiej teorii, w której prawo pojmowane jest jako coś, co przy- sługuje człowiekowi, zasadniczo rzecz biorąc, niezależnie od zjawisk kultu- rowych, w której nie ma nieprzekraczalnej granicy między naturą a kulturą, w której to, co jest, może być sensownie rozpatrywane jako podstawa tego, co powinno być, a zatem teorii, w której porządek normatywny, mający taki lub inny wyraz w kulturze, jest wtórny wobec bytu. Koncepcja Akwinaty należy w historii filozofii z pewnością do najbardziej rozwiniętych teorii obejmujących zarysowane zagadnienia. O trafności wyboru filozofii Akwinaty za podstawę filozofii praw człowieka świadczą obszerne analizy zawarte w drugiej części książki, tu warto wskazać chociaż dwa argumenty na rzecz tego wyboru, argumenty dotyczące dwóch podstawowych zagadnień wyzna- czonych tytułową kategorią rozumienia prawa i człowieka. Przyjęcie takiej lub innej koncepcji prawa lub normy, będących podstawo- wymi kategoriami filozofii prawa, determinuje rozstrzygnięcie szeregu pod- stawowych zagadnień filozoficznych48. Aby w punkcie wyjścia nie przesą- dzać podstawowych zagadnień, trzeba przyjąć możliwie szerokie rozumienie prawa i normy. Jeżeli np. przyjmie się, że prawo to zespół norm postępo- wania, a przez normę postępowania rozumie się przy tym „wyrażenie, które określonym podmiotom [...] nakazuje albo zakazuje określone zachowanie w określonych okolicznościach"49, to przy takich ustaleniach dyskusję nad niektórymi fundamentalnymi zagadnieniami filozofii prawa można uznać za zakończoną, zanim się ona rozpocznie. Jeżeli bowiem uznaje się, że nie ma praw bez odpowiednich wyrażeń językowych, to problem istnienia przyrodzo- nych praw jest już z góry rozstrzygnięty. Akwinata, rozwijając teorię podstaw prawa, korzysta z przewijającej się w całej historii europejskiej refleksji nad prawem koncepcji ius pojmowanego jako „sama rzecz sprawiedliwa" (ipsa res iusta)50, to, co się człowiekowi należy51. Całościowe spojrzenie na współczesne prawo międzynarodowe 48 Na temat dyskusji nad pojęciem normy w prawoznawstwie w kontekście konstytucyjnej ochrony praw człowieka zob. R. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, Frankfurt am M. 1986, s. 39 np. 49 Z. Z i e m b i ń s k i, O pojm owaniu sprawiedliwości, Lublin 1992, s. 73; zob. też wyżej przyp. 8. 50 STh 2-2, q. 57, a. 1, ad 1. Dzieła św. Tomasza będą cytowane wg wydania: Thomae Aąuianatis „Opera O mnia" cum hypertextibus in CD-ROM, red. R. Busa, ed. 2, Stuttgart 1996; wykorzystany przekład: T o m a s z z A k w i n u , Suma teologiczna, przekład zbiorowy, t. 1-34, Londyn 1962 nn. 51 Dominujący dziś sposób rozumienia prawa przede wszystkim jako zespołu norm -reguł nie jest oczywisty nie tylko w refleksji nad prawem sięgającej starożytności czy średniow ie- POWRÓT DO FILOZOFII KLASYCZNEJ 35 praw człowieka wyraźnie sugeruje pojmowanie prawa jako konkretnego na- leżnego człowiekowi dobra. Proklamacja praw jest proklamacją dóbr należ- nych człowiekowi. Z jednej strony człowiek „ma prawo do czegoś", z dru- giej zaś owo „coś" jest jego prawem. Naruszenie czyjegoś prawa to właśnie przede wszystkim naruszenie (niezapewnienie) należnego podmiotowi dobra. W procedurze kontroli zobowiązań państw, jaką jest skarga indywidualna przewidziana Protokółem fakultatywnym do M iędzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, dopuszcza się jedynie skargi dotyczące konkret- nych wyrządzonych krzywd, a nie są dopuszczalne skargi dotyczące norm prawnych wziętych in abstracto52. Podkreśla się też, że działania państwa, które zobowiązało się do ochrony praw człowieka, winny „zmierzać do za- gwarantowania faktycznego korzystania z praw, czego nie można osiągnąć jedynie na drodze stanowienia prawa"53. Celem ochrony nie są istniejące same w sobie wartości wyrażone jakim iś regułami działania ani same działa- nia innych, ale jest nim istnienie i rozwój konkretnego człowieka, a ochrona poszczególnych praw to ochrona przed konkretnymi krzywdami lub zapew- nienie konkretnych dóbr bytu ludzkiego. W podjętej w niniejszej książce problematyce centralne miejsce przypada obok prawa człowiekowi. Skoro bycie człowiekiem jest warunkiem wy- starczającym posiadania praw, wskazać zatem trzeba, co takiego w bycie ludzkim jest ich podstawą. Ponieważ przysługiwanie praw jest, zasadniczo cza. Na przykład M onteskiusz w O duchu praw (rozdz. 1 ks. 1) pisał: „Prawa, w najrozciąglejszym znaczeniu słowa, są to konieczne stosunki wypływające z natury rzeczy" (przeł. T. Boy-Żeleński, Kęty 1977, s. 13). Kant w swym podstawowym dziele z filozofii prawa, M etafizyce m oralności, twierdził, że „Prawo jest [...] ogółem warunków, pod którymi w ol- ność jednej osoby może zostać pogodzona z w olnością drugiej, zgodnie z powszechnym prawem wolności" (Die M etaphysik der Sitten, w: Werkausgabe, t. VIII, hrsg. von W. Weischedel , Frankfurt am Main 1993, s. 13 przekład polski (fragmenty) Cz. Tarnogórski, w: M. S z y s z k o w s k a, U źródeł współczesnej filo zo fii praw a i filo zo fii człow ieka , W arszawa 1972, Aneks, s. 181). 52 Także w przypadku tzw. ofiary potencjalnej akcent położony jes t na to, co konkretne, a nie na same reguły: „Komitet uznaje przy tym za ofiarę nie tylko kogoś, kto ju ż ucierpiał wskutek stosowania jakiegoś prawa, ale także kogoś, kto wykaże, że stosow anie tego prawa w stopniu więcej niż teoretycznie możliwym naraziłby go na cierpienia" (skarga S. Aumeeruddy -Chiffra i inne przeciw M auritiusowi cyt. za: M i c h a 1 s k a, K om itet Praw Czło- wieka, s. 65). Skarga na samo obowiązujące w danym państwie prawo dopuszczalna jest w systemie europejskim w ramach skargi m iędzypaństwowej, przewidzianej art. 24 EKPC (P. van D i j k, G. J. H. van H o o f, Theory and Practice o f the European Convention o f Humań Rights, Deventer 1990, s. 33), jednak i wówczas celem pozostaje konkretne dobro, którego osiągnięciu służy system prawny. 53 Zob. Komitet Praw Człowieka, Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r. (dotyczą- ce art. 2 ust. 1 PPP), pkt 2, w: M i c h a 1 s k a, K omitet Praw Człowieka, s. 106. 36 WSTĘP rzecz biorąc, niezależne od treściowej charakterystyki bytu ludzkiego, toteż obiecujących rezultatów można oczekiwać badając egzystencjalny aspekt człowieka, jego sposób istnienia. W łaśnie zagadnienia typu egzystencjal- nego stoją w centrum Tomaszowej koncepcji osoby. Podstawą bycia osobą, a w konsekwencji i tego, co jej odpowiada, co jej się słusznie należy, jest godność specyficzny sposób istnienia nieredukowalny do żadnej z po- szczególnych cech bytu ludzkiego, a jednocześnie „ogarniający" cały byt ludzki i dlatego mogący być podstawą wszystkich praw zarówno dotyczą- cych sfery biologicznej, jak i duchowej. Niewątpliwą i unikalną na tle in- nych koncepcji prawa naturalnego zaletą filozofii Akwinaty jest także pre- zentowane w niej podejście systemowe, pozwalające umieścić koncepcję prawa i człowieka w szerokim kontekście obejmującym ogólną teorię bytu. Znaczenie tej ostatniej dla filozofii prawa trudno przecenić, gdy weźmie się pod uwagę, że tak człowiek, jak i prawo są bytami, a przyjmowane roz- strzygnięcia ontologiczne przesądzają o tym, co w ramach danej teorii zo- stanie uwzględnione jako byt lub jego element. Nietrafna teoria bytu może wyeliminować z perspektywy badawczej to, co konstytutywne dla praw czło- wieka54. W tym miejscu jednak mogą podnieść się głosy sprzeciwu wobec trakto- wania św. Tomasza z Akwinu jako teoretyka praw człowieka, odwołujące się do oczywistych rzekomo faktów, że w czasach Akwinaty koncepcja prawa oparta była na obowiązkach, a nie uprawnieniach i że Tomaszowa filozofia prawa dotyczy prawa w sensie przedmiotowym norm określających powin- ności działania podmiotu prawa, a nie prawa w sensie podmiotowym, wokół których koncentruje się współczesna problematyka praw człowieka. Sugeruje się także, że jego metafizyka i antropologia prowadzi do zapoznania istot- nych elementów wolności człowieka i do narzucania jednoznacznych, z góry możliwych do określenia sposobów realizacji tak jednostki, jak i społe- czeństw, że św. Tomasz nie tylko w sposób niewystarczający uwzględnia wolność, ale daje teoretyczne podstawy ograniczania wolności w imię po- rządku jednoznacznie wyznaczonego przez naturę człowieka, naturę pojętą 54 W ybierając koncepcję Akwinaty jako zasadniczy punkt odniesienia w poszukiwaniu ontologii praw człowieka, trudno nie przypom nieć, czerpiącego szeroko z myśli tom istycznej, Hugona Gracjusza, uznawanego powszechnie za ojca prawa m iędzynarodowego, oraz znako- mitego polskiego prekursora współczesnej koncepcji praw człowieka, jak i prawa m iędzynaro- dowego w ogóle Pawła W łodkowica, według którego prawa są tym wszystkim, czego rzecz dana wymaga, aby pozostać sobą, a ich źródłem jest natura człowieka; zob. J a s u d ow i c z, Siadami Ludwika Ehrlicha, s. 20. POWRÓT DO FILOZOFII KLASYCZNEJ 37 w sposób „statyczny"55. Do zarzutów pod adresem koncepcji Akwinaty do- rzucić można i to, że proponuje on teologiczne ugruntowanie prawa i stąd jego propozycja może być adresowana jedynie do ludzi wierzących w Obja- wienie. Gdyby tego typu obiegowe opinie i oparte na nich wnioski były trafne, to w sposób oczywisty tradycja tomistyczna nie byłaby przedmiotem godnym zainteresowania kogoś, kto poszukuje teorii pozwalającej zrozumieć prawa człowieka. Okazuje się jednak, że przekonania te są z gruntu fałszywe. Ich przyczyny są na pewno liczne i złożone. Zapewne nie bez winy są, niewąt- pliwie życzliwi wobec Akwinaty, komentatorzy, którzy niekiedy nie dostrze- gali jego oryginalnych, acz trudnych do zrozumienia osiągnięć i woleli się- gać do rozwiązań prostszych, mniej oryginalnych a również zawartych w je - go pracach. Nie bez winy są też, niewątpliwie nieżyczliwi Akwinacie, odro- dzeniowi, a zwłaszcza oświeceniowi krytycy wszystkiego, co rodem ze śred- niowiecza. Proponowana poniżej analiza tekstów św. Tomasza pokazuje, że rozwijana przez niego koncepcja prawa i wolności pozwala na zbudowanie spójnej teorii, pozwalającej ugruntować koncepcję praw odpowiadających charakte- rystyce przyjętej w prawie międzynarodowym. W olność stoi w centrum Tomaszowej koncepcji osoby ludzkiej i obecna jest w koncepcji prawa, a uznanie teologicznego ugruntowania nie koliduje z ugruntowaniem nie- zależnym od wiary. Zauważyć tu trzeba, że nowsze badania historyczne ujawniają, iż koncep- cja prawa jako „uprawnienia" (right) czy prawa podmiotowego pojętego jako przysługująca człowiekowi „władza" (potestas, power) nad pewnymi działa- niami lub rzeczami znana b-yła na długo przed oświeceniem; z pewnością obecna była już w XII wieku56, a przynajmniej niektóre jej elementy nie były obce prawu rzymskiemu czy starożytnej refleksji nad człowiekiem i sprawiedliwością57. 55 Zob. np. A. G e w i r t h, The Ontological Basis o f N atural Law: A Critique and an Alternative, „American Journal of Jurisprudence", 29(1984), s. 95-121. 56 T i e r n e y, Origins o f Natural Rights, passim; R. W e i g a n d, Die Naturrechtslehre der Legisten und D ekretisten von Irenerius bis Accursius und von Gratian bis Johannes Teutonicus, M ünchen 1967. 57 T u c k, Natural Rights Theories, s. 8 nn. Szeroko na tem at koncepcji prawa podm io- towego u Arystotelesa zob. F. D. M i 1 1 e r, Jr., Nature, Justice, and Rights in A ris to tle's Politics, Oxford 1995, passim, a także poświęconą tej książce serię artykułów opublikowaną w „The Review of M etaphysics", 49(1995-96), No. 4, s. 731-907 (autorzy: J. Annas, J. M. Cooper, R. Kraut, R.T. Long, A. S. M cGrade, F. D. M iller). 38 WSTĘP § 5. STRUKTURA KSIĄŻKI I PRZEGLĄD PROBLEM ATYKI Książka składa się z dwóch zasadniczych części: w pierwszej, w oparciu 0 analizę prawa międzynarodowego, identyfikowane są te elementy współ- czesnej koncepcji praw człowieka i pozytywnoprawnej ochrony tych praw, które są istotne z punktu widzenia podjętych zagadnień filozoficznych; w drugiej w perspektywie wyznaczonej pierwszą częścią rozwijana jest filozoficzna teoria prawa oparta na tradycji sięgającej Platona i św. Tomasza z Akwinu. Zamykające książkę uwagi podsumowujące zawierają aplikację rezultatów analiz przeprowadzonych w części drugiej do współczesnej kon- cepcji praw człowieka i ukazują moc eksplanacyjną wypracowanej teorii. Część pierwsza obejmuje cztery rozdziały. Pierwszy zmierza do ujawnie- nia cech praw człowieka w oparciu o analizę historycznych uwarunkowań prawa międzynarodowego i jego dynamiki. Kontekst historyczny ujawnia praktyczny, rewindykacyjny i krytyczny charakter pozytywnoprawnej ochro- ny praw człowieka. Ponadto proces zmienności prawa pozytywnego chronią- cego prawa człowieka zostaje odróżniony od procesu zmienności samych tych praw. W rozdziale drugim podjęta jest, stojąca w całości pracy na drugim pla- nie, problematyka treści praw. Przedstawiona jest podstawowa typologia oraz katalogi praw proklamowanych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka 1 chronionych Międzynarodowymi paktami praw człowieka. Przegląd treści ma na celu bliższe określenie obszaru badań. Przegląd ten ukazuje różnorodność praw, która stanowi poważne wyzwanie dla spójności poszukiwanej teorii. W rozdziale trzecim, centralnym w części pierwszej, analizowane jest samo prawo międzynarodowe pod kątem zawartej w nim charakterystyki praw i ich podstaw. Analiza dokumentów ujawnia szereg rozstrzygnięć z za- kresu antropologii filozoficznej. Źródłem wszystkich praw człowieka jest jego przyrodzona godność. Każdy byt ludzki uznany jest za rozumny, wolny i ob- darzony sumieniem. W założonej koncepcji człowieka poszczególni ludzie nie są dla siebie rywalami, ale tworzą wspólnotę będącą warunkiem rozwoju każdego z nich. Charakterystyka praw człowieka zawarta w prawie międzynarodowym obejmuje twierdzenia o ich powszechności, przyrodzoności, niezbywalności i nienaruszalności. Do zasadniczych elementów rekonstruowanej koncepcji należy także: na płaszczyźnie struktury praw uznanie ich równości, współ- zależności i integralności; w ugruntowaniu praw uznanie antropologicznych podstaw prawa; w koncepcji prawa pozytywnego uznanie wtórności prawa STRUKTURA KSIĄŻKI I PRZEGLĄD PROBLEM ATYKI 39 pozytywnego praw człowieka wobec praw człowieka oraz uznanie praw czło- wieka i sprawiedliwości za podstawy porządku prawnego; w koncepcji pań- stwa uznanie dobra jednostki za zasadniczy cel działania instytucji i uznanie praw stanowiących granicę nieprzekraczalną dla działań władzy państwowej, w tym i działań prawodawczych. Charakterystykę prawnomiędzynarodowego paradygmatu rozum ienia praw człowieka dopełniają analizy struktury ich pozytywnoprawnej ochrony. W y- różniony zostaje szereg znaczeń terminów „prawo" i „wolność" . Prawa pod- miotowe, jako podstawowe struktury pozytywnoprawnej ochrony praw czło- wieka, zostają pojęte jako zespoły rozmaitych sytuacji prawnych, tworzących funkcjonalną całość ze względu na przyporządkowanie człowieka do jakiegoś dobra. Przyporządkowanie człowieka do właściwego mu dobra, wyrażone zwykle w normie proklamacyjnej, jest elementem centralnym poszczególnych praw, wokół którego nabudowane są dalsze elementy podporządkowane realizacji tego dobra. W części drugiej poszukiwana jest teoria filozoficzna pozwalająca na spójne ugruntowanie ujawnionej charakterystyki praw człowieka i ich pozy- tywnoprawnej ochrony. Część ta obejmuje dwa rozdziały. Pierwszy zawiera przegląd niektórych nie w pełni zadowalających typów ugruntowania; drugi prezentuje filozoficzne koncepcje prawa i człowieka mogące być pod- stawą poszukiwanej teorii. Przegląd argumentów zawarty w pierwszym rozdziale nie ma na celu szczegółowej analizy różnych spotykanych w literaturze przedmiotu konkret- nych propozycji ugruntowania praw człowieka, ale zmierza raczej do obej- mującego elementy idealizacji syntetycznego przedstawienia zasadniczych możliwych linii argumentacji. Analizy te służą także uwyraźnieniu propono- wanych dalej rozwiązań pozytywnych oraz wykorzystane są przy przedstawia- niu mocy eksplanacyjnej wypracowanej teorii, która zachowując trafne intuicje zawarte we wskazanych typach argumentacji pozwala jednocześnie uniknąć konsekwencji trudnych do pogodzenia ze zrekonstruowanym para- dygmatem rozumienia praw człowieka. Próby ugruntowania samych praw człowieka w normach prawa między- narodowego trafnie uwzględniają determinację treści praw oraz ich ochronę pozytywnoprawną jako niekiedy konieczne środki realizacji dobra człowieka; próby te stawiają jednak pod znakiem zapytania przyrodzoność praw, gdyż nie uwzględniają w należyty sposób podstawowej struktury praw człowieka, niezależnej od pozytywizacji i stanowiącej rację stosowania ta- kich, a nie innych konstrukcji prawa pozytywnego. Ugruntowanie wolnościo- we trafnie wskazuje na wolność jednostki jako konstytutywny element nie- 40 WSTĘP których praw, jednakże absolutyzacja wolności prowadzi m.in. do zagubienia istotnego elementu współczesnego paradygmatu rozum ienia praw człowieka, jakim jest uznanie tych praw za granice stawiane wolności innych, i to gra- nice w niektórych przypadkach całkowicie niezależne od decyzji jednostek. Omówione zostają także próby tzw. aksjologicznego uzasadnienia praw czło- wieka. Ten typ uzasadniania ma kilka odmian, zależnych od założonej kon- cepcji wartości. Koncepcje subiektywistyczne mają zalety i wady ugrunto- wania wolnościowego; koncepcje obiektywistyczne, zapewniając powszech- ność praw człowieka, umieszczają jednak zasadniczy cel ochrony poza indy- widualnym bytem ludzkim w istniejącym w sposób idealny świecie warto- ści; wreszcie koncepcje ugruntowania kulturowego, choć trafnie dostrzegają zapośredniczenie poznania praw człowieka w kulturze, to jednak źródło praw umieszczają poza konkretną jednostką w kulturze i zachodzących w niej procesach, co prowadzi do trudności z ugruntowaniem powszechności praw. Przedstawione jest także ugruntowanie praw człowieka w poszczególnych cechach bytu ludzkiego. Tego typu podejście rozwija ważną problematykę zależności treści praw od tego, kim jest człowiek; uznanie jednak poszczegól- nych właściwości bytu ludzkiego za ontyczną podstawę istnienia praw kryje zagrożenie dla ich powszechności, gdyż uznać trzeba, że aby być podmiotem praw, nie wystarczy być człowiekiem, ale trzeba być człowiekiem posiadają- cym określone cechy. Rozdział drugi ma na celu zarysowanie rozwiązań wypracowanych przez św. Tomasza z Akwinu. Dla pełniejszego rozumienia jego propozycji przed- stawione są wybrane elementy filozofii Platona i Arystotelesa, którzy sformu- łowali podstawy refleksji nad prawem i sprawiedliwością w kontekście funda- mentalnych rozważań ontologicznych. Zastrzec trzeba, że nie będzie szerzej analizowana filozofia stoicka. Choć Tomaszowa koncepcja prawa kształtowała się niewątpliwie także pod wpływem doktryny Stoi, to jednak nie w tej ostatniej należy poszukiwać narzędzi rozumienia ontycznych podstaw prawa w ogóle i praw człowieka, gdyż stoicka filozofia moralna i filozofia prawa kształtowała się w kontekście teorii bytu przyjmującej u podstaw rozwiązania monistyczne i panteistyczne, prowadzące w swych konsekwencjach do uzna- nia całkowitego podporządkowania jednostki ludzkiej większej całości, której człowiek byłby jedynie elementem. Analizy tego rozdziału mają niewątpliwie pewien walor historyczny, gdyż oparte są na tekstach źródłowych. Sięgnięcie wprost do tych tekstów, a nie do opracowań, podyktowane było przede wszystkim przekonaniem, że opra- cowania ujmują daną teorię w aspekcie wyznaczonym zainteresowaniami badacza. Stąd chcąc dowiedzieć się, co dawni myśliciele mają do powiedzeSTRUKTURA KSIĄŻKI I PRZEGLĄD PROBLEM ATYKI 41 nia na temat przedmiotu scharakteryzowanego w pierwszej części pracy, prościej sięgnąć do źródeł, niż dostosowywać do potrzeb istniejące opraco- wania. Prezentowana rekonstrukcja filozoficznoprawnych poglądów Akwinaty obejmuje propozycje dopełnienia i rozwinięcia niektórych podejmowanych przez niego wątków. W centrum zainteresowania stoi filozoficzna koncepcja człowieka i jego wolności oraz koncepcja prawa. Niezbędne okazuje się także sięgnięcie do ogólnej teorii bytu. Poszukując całościowej koncepcji praw człowieka przyj- dzie także zwrócić uwagę na szczególny byt, jakim jest Byt Absolutny - Bóg. Problematyka ta jest istotna przynajmniej z dwóch powodów. Po pier- wsze, koncepcja Bytu Absolutnego jest w filozofii typu systemowego a ta- ki typ rozważań jest tutaj proponowany istotna dla rozum ienia wszelkiego bytu, w tym przede wszystkim człowieka jako bytu osobowego. Po drugie, pod adresem każdej teorii praw człowieka nie obejmującej problematyki Absolutu można postawić pytanie, czy przyjęte w niej rozstrzygnięcia nie prowadzą w swych konsekwencjach do wykluczenia Boga z perspektywy rozumienia prawa. Rzeczą pożądaną jest, aby teoria filozoficzna wprost po- dejmowała ten problem. Teoria wykluczająca Boga z perspektywy rozumienia praw będzie nie do zaakceptowania dla wszystkich tych, którzy czy to z racji filozoficznych, czy to na podstawie wiary uznają Boga za autora praw przyrodzonych. Niemniej jednak teoretyczne ujęcie praw w perspekty- wie Bytu Absolutnego powinno być dopełnieniem ujęcia, które ugruntowuje prawa w czymś poznawalnym niezależnie od uznania istnienia Boga, tak aby teoria mogła być w swej zasadniczej części zaakceptowana też przez tych, którzy odrzucają istnienie Boga lub zawieszają sąd na ten temat. Poszuki- wana teoria powinna zatem, z jednej strony, obejmować wskazanie natural- nych, niezależnych od wiary podstaw praw człowieka, z drugiej jednak wskazywać na możliwe dopełnienie uwzględniające Byt Absolutny. Analiza tekstów Platona i Arystotelesa koncentruje się wokół problematyki sprawiedliwości. Platon zdaje się być pierwszym z filozofów, który podejm u- je refleksję nad formułą podstawową w historii myśli europejskiej: sprawied- liwe jest to, co się komu należy. Okazuje się, że sprawiedliwość, zarówno jako właściwość człowieka, jak i jego działania, pojmowana jest w perspek- tywie tego, co sprawiedliwe, co jest dobrem drugiego człowieka adresata działania. Podstawą określenia tego, co sprawiedliwe, jest relacja odpowiedniości między kimś a czymś. O ile w przypadku Platona zachodzenie tej relacji ugruntowane jest poza jej członami, mianowicie w ideach, to w przypadku Arystotelesa relacja zachodzi ze względu na strukturę bytową samych elementów relacji. Coś jest 42 WSTĘP tym, co sprawiedliwe, gdy służy rozwojowi adresata działania. Jednocześnie samo działanie realizujące to, co sprawiedliwe, jest też dobrem działającego podmiotu. W analizie tego, co sprawiedliwe, ujawnione zostają dwojakiego typu relacje: relacja należności, zachodząca ze względu na zgodność rzeczy (tego, co należne) z adresatem działania, oraz - „nabudowana" na niej - relacja powinności, zachodząca ze względu na zgodność owej rzeczy (tego, co powinne) z podmiotem działania. Arystoteles dostrzega różne typy wolności i wskazuje na konieczność ich uwzględnienia w ramach problematyki sprawiedliwości. M.in. za istotę wol- ności człowieka uznaje życie dla siebie samego, co może być uznane za ujęcie zasadniczych przejawów stojącego w centrum późniejszych kon- cepcji godności autotelicznego charakteru człowieka. W olność, o której mowa, nie jest jednak przyrodzona i niezbywalna, bycie wolnym uwarunko- wane jest faktyczną możliwością podejmowania działań, które nie są jedynie środkiem do realizacji celów wyznaczonych przez innych. Tomasz z Akwinu przejmuje arystotelesowską perspektywę badawczą tak w koncepcji człowieka, jak i prawa, niemniej jednak w sposób istotny ją wzbogaca. W antropologii rozwija koncepcję bytu osobowego. Podstawę bycia osobą upatruje w godności osobowej bytu, będącej pewnym sposobem istnienia bytu rozumnego doskonalszym niż w przypadku bytów nieosobowych . Osoba jest bytem w sposób szczególny zindywidualizowanym, jest sama w sobie celem, a negatywnie rzecz ujmując nie istnieje jako środek do realizacji celów innych bytów i w takim sensie jest też wolna. Inaczej niż w przypadku rozwiązań Arystotelesa bycie celem samym w sobie nie jest uwarunkowane określonymi działaniami człowieka. Godność jest przyrodzo- na, ugruntowana w tym, co jest podstawą faktycznego istnienia każdego bytu rozumnego. Godność jako istnienie w pewien szczególny sposób, ogar- nia cały byt, wszystkie jego cechy i potencjalności. Stąd też działanie odpo- wiadające godności musi brać pod uwagę cały byt ludzki. W śród różnych typów tego, co sprawiedliwe ius, pierwsze miejsce z punktu widzenia rozumienia prawa przypada „samej rzeczy sprawiedliwej" (ipsa res lusta), która w perspektywie przyrodzonej jest prawem w pełnym tego słowa znaczeniu. Z jednej strony jest tym, co należne, z drugiej tym, co powinne, gdyż jako przedmiot-cel najpełniej determinuje sposób działania. Treść ius może być określona zarówno elementami niezależnymi od wolnych decyzji ius naturale, jak i wolnymi decyzjami uwzględniającymi układ rzeczy ius positivum. Uznanie obiektywnej struktury bytu za podstawę prawa nie pociąga za sobą konsekwencji, że możliwe lub pożądane jest jednoznaczne ustalenie STRUKTURA KSIĄŻKI I PRZEGLĄD PROBLEM ATYKI 43 ..jedynie słusznych" wzorców postępowania. Pogląd ten ma u św. Tomasza głębokie systemowe uzasadnienie. Istotnym elementem rozwoju osoby jako osoby jest indywidualizacja bytu, osiągana poprzez realizację indywidual- nych celów, nie zdeterminowanych jednoznacznie okolicznościami i wspólną wszystkim ludziom naturą gatunkową. Na mocy wolnych wyborów, dokony- wanych w sferze tego, co ze swej natury nie jest niesprawiedliwe, przedmiot działania staje się ius. Ze względu na centralne miejsce, jakie w realizacji osoby przypada indywidualizacji bytu ludzkiego, Akwinata jasno dostrzega potrzebę ochrony sfery „władztwa woli" sama ta sfera stanowi ius natura- le, coś należnego człowiekowi niezależnie od aktów woli. Stąd „prawo nie powinno zabraniać niczego, czego dokonanie nie jest niesprawiedliwe" („nihil debet lege prohiberi quod licite fieri potest")58. Ius obok relacji należności obejmuje także relację powinności - „nabudowaną " na relacji należności. Powinność takiego, a nie innego działania poja- wia się ze względu na przyporządkowanie działań ludzkich do zgodności realizowanych w nich celów z porządkiem bytu wyznaczającym to, co służy człowiekowi lub go niszczy. Porządkiem określonym treściowo z jednej strony strukturą bytu niezależną od woli człowieka, z drugiej wolnymi decyzjami ludzi. Jeśli chodzi o ontyczne podstawy powinności, wyjaśniające, dlaczego człowiek przyporządkowany jest do realizacji dobra innych, Akwi- nata zasadniczo podąża za Arystotelesem, uznając, że podstawą tą jest przy- porządkowanie do rozwoju moralnego do działania zgodnego z poznaną prawdą o rzeczywistości. Rozwiązania systemowe Akwinaty pozwalają jednak sięgnąć głębiej i zrozumieć, dlaczego rozwój moralny jest też rozwojem całego bytu ludzkiego, co trudne było w koncepcji Arystotelesa, który wahał się, czy prymat przyznać rozwojowi intelektualnemu czy moralnemu. Inklina- cja do realizowania dobra drugiego okazuje się być cechą transcendentalną bytu, ugruntowaną w samym jego istnieniu. M oralność, pojęta jako rozumne i wolne przyporządkowanie do realizowania dobra drugiego, jest specyficznie osobowym sposobem realizacji tej skłonności. Działania sprawiedliwe są zatem aktualizacją bytu w aspekcie jego istnienia, tym samym są aktualizacją bytu jako całości. Tomaszowa koncepcja prawa naturalnego (lex naturalis), będącego party- cypacją prawa wiecznego (lex aeterna), oferuje możliwości ujęcia tego, co sprawiedliwe, jako czegoś zasadniczo dostępnego poznawczo, niezależnie od przyjęcia danych Objawienia i niezależnie od wiary w Boga, a jednocześnie 58 In 3 Sent., dist. 40, q. 1, a. 1, 3. 44 WSTĘP jako czegoś ugruntowanego w prawie wiecznym, pojętym jako zamysł Bożej mądrości. Prawo wieczne, obejmujące wszystkie poszczególne działania, nie jest z perspektywy ludzkiej dostępne poznawczo wprost. Jest ono promulgo- wane w strukturze stworzonego bytu oraz w przypadku stworzeń rozum- nych wolnymi wyborami uwzględniającymi tę strukturę. W uwagach podsumowujących wypracowane wcześniej rezultaty apliko- wane są wprost do współczesnej koncepcji praw człowieka. Prawa człowieka są pojęte w pierwszym rzędzie jako „rzeczy sprawiedliwe" konkretne dobra człowieka, jako to, co należne ze względu na ugruntowane w godności przy- porządkowanie człowieka do jego rozwoju osobowego. To, co sprawiedliwe, jest pojęte jako, aktualny lub potencjalny, relacyjny stan rzeczy, który ist- nieje na mocy zachodzących relacji. W ten sposób wskazana zostaje istnie- jąca rzeczywistość, o której można wydawać sądy. Oceny dotyczące tego, co jest prawem, są prawdziwe lub nie, w zależności od zachodzenia relacji na- leżności, ugruntowanej w zgodności przedmiotu z podmiotem prawa. Normy postępowania są prawdziwe lub nie ze względu na zachodzenie relacji powin- ności, ugruntowanej w zgodności działania realizującego to, co należne, z podmiotem działania (adresatem normy). Ukazane są także przykłady zastosowań zarysowanej teorii poza dziedziną praw człowieka. Ujawnione są proceduralne konsekwencje rozwijanej teorii, do których należy wyróżnienie dwóch typów procedur prawotwórczych istot- nie się różniących strukturą argumentacji; zmierzających, po pierwsze, do poznania tego, co sprawiedliwe, niezależnie od woli prawodawcy oraz, po drugie, do uzgadniania indywidualnych lub wspólnotowych „projektów" roz- woju. Mowa jest także o możliwościach zastosowania wypracowanej teorii do nabierającej na znaczeniu problematyki ochrony środowiska i tzw. praw zwierząt. Część pierwsza PRAWNOMIĘDZYNARODOWA KONCEPCJA PRAW CZŁOWIEKA

R o zd z ia ł I PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ I EWOLUCJI PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO § 1. GENEZA I ZASADNICZE KIERUNKI ZMIAN Przed przystąpieniem do analizy wybranych dokumentów prawa międzyna- rodowego praw człowieka warto przyjrzeć się procesowi kształtowania się tego prawa, aby uwyraźnić zasadnicze tendencje rozwojowe i elementy struk- tury zachodzących procesów1. Pozwoli to na uwyraźnienie różnicy między prawami człowieka a instrumentami ich pozytywnoprawnej ochrony. Ma to pierwszorzędne znaczenie w ujawnianiu charakterystyki praw człowieka na podstawie prawa pozytywnego, pomagając uniknąć zagrożenia przypisywania samym prawom właściwości charakteryzujących jedynie ich ochronę. Ewolu- cja systemów ochrony ujawnia też już niektóre cechy praw człowieka, wska- zywane explicite w badanych niżej dokumentach. Poruszone w tym rozdziale 1 Z nowszych prac na ten temat zob. Th. B u e r g e n t h a l , The Norm ative and Institutional Evolution o f International Human R ights , „Human Rights Q uarterly" , 19(1997), s. 703-723; K. D r z e w i c k i , Internationalization o f Human Rights and Their Juridization , w: An Introduction to the International Protection o f Human R ights , ed. R. Hanski, M. Suski, Turku 1997; T. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji m iędzynarodowo chro- nionych praw człowieka , „Ethos" , 12(1999), nr 1-2, s. 213-239; P. B. C 1 i t e u r, What Developments Can We Expect in the Field o f Human Rights fo r the Coming Decades?, „Rechtstheorie", 27(1996), s. 177-186; Ph. A 1 s t o n, The U N 's Human Rights Record: From San Francisco to Vienna and Beyond, „Human Rights Q uarterly", 16(1994), No. 2, s. 375-390; A. E i d e, Dynamics o f Human Rights and the Role o f the Educator, w: Frontiers o f Human Rights Education, ed. A. Eide, M. Thee, Oslo 1983, s. 105-116; E. S t a m a t o p o u l o u , Indigenous Peoples and the United Nations: Human Rights as a Developing Dynamic, „Human Rights Q uarterly", 16(1994), s. 58-81. 48 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ zagadnienia będą szeroko podejmowane w dalszej części pracy, w tym miej- scu chodzi przede wszystkim o zwrócenie uwagi na elementy „zewnętrzne" wobec treści analizowanych dalej postanowień. Prawo międzynarodowe praw człowieka w sposób wyraźny wyodrębniło się z prawa narodów dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku2. W yod- rębnienie pewnego działu prawa jest związane z czymś, co można określić mianem samoświadomości doktryny prawniczej. Chociaż ochrona tego, co dziś określa się mianem praw człowieka, ma długą historię, to jednak począt- ków współczesnego systemu pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka poszukiwać należy w procesach związanych z zakończeniem drugiej wojny światowej i powstaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych, utworzonej na mocy Karty Narodów Zjednoczonych. Biorąc pod uwagę okoliczności powstania tego systemu i treść podstawo- wych aktów, współczesną ochronę praw człowieka w prawie m iędzynarodo- wym traktuje się powszechnie przede wszystkim jako odpowiedź na okru- cieństwa drugiej wojny światowej, na masowe pozbawianie ludzi ich podsta- wowych praw3. Konfrontacja z tymi wydarzeniami nie pozostawiała wątpli- wości, że człowiekowi należne są pewne dobra (okoliczności, rzeczy, dzia- łania, zaniechania), niezależnie od czyichkolwiek przekonań i niezależnie również od obowiązującego prawa pozytywnego, które może się okazać jedynie „ustawowym bezprawiem". Jest rzeczą sporną, w jakim stopniu i czy w ogóle u podstaw systemów totalitarnych (czy to w wydaniu faszystowskim, czy marksistowskim) stał klasyczny pozytywizm prawniczy4. W argumentacji stosowanej tak w jed - nym, jak i drugim systemie można wskazać elementy prawnonaturalne, za które przynajmniej przy pewnym rozumieniu tego ostatniego terminu 2 Koncepcję wyodrębnienia tego działu przedstawił w 1972 r. Kareł Vasak w pracy Le droit international des droits de l 'homme („Revue de droits de l 'hornme/Human Rights Journal" , 5(1972), No. 1, s. 40 nn.). 3 Zob. np. KNZ, preambuła, ust. 1; PDPC, pream buła, ust. 2. Zob. J. H. B u r g e r s, The Road to San Francisco: The Revival o f the Human Rights Idea in the Twentieth Century, „Human Rights Q uarterly", 14(1992), s. 447-477; J. M o r s i n k, World War Two and the Universal D eclaration , „Human Rights Q uarterly", 15(1993), s. 357-405. 4 Chodzi tu o klasyczny pozytywizm w skrajnej postaci, prezentowanej np. przez Karla Bergbohma, otwarcie przyznającego, że „najpodlejsze prawo musi zostać uznane za wiążące, o ile tylko powstało w sposób formalnie popraw ny" (Jurisprudenz und Rechtsphilosophie, t. I, Leipzig 1892, s. 144). Zwięzłą charakterystykę pozytywizm u prawniczego w kontekście w spół- czesnych dyskusji daje: L. M o r a w s k i , Główne problem y współczesnej filo zo fii prawa, W arszawa 1999, s. 15-16. GENEZA I ZASADNICZE KIERUNKI ZMIAN 49 można uznać odwoływanie się bądź do potrzeb narodu lub rasy jako całości, bądź do dobra wyróżnionej klasy społecznej5. Powojenna ochrona praw czło- wieka pozwala na postawienie diagnozy „choroby" prawa stanowionego, będącego wsparciem dla niektórych działań zbrodniczych, wychodzącą poza dylemat: pozytywizm czy prawo natury. Bez względu na to, czy akcentowane będą wątki pozytywistyczne, czy prawnonaturalne, rzeczą bezsporną jest to, że nastąpiło oderwanie prawa pozytywnego od konkretnego człowieka. Jest tak zarówno wtedy, gdy za rację istnienia (obowiązywania) i za podstawę jego treści uzna się jedynie akt normatywny formalnie poprawnie ustano- wiony, jak i wtedy, gdy racją tą jest interes rasy czy klasy. Stąd jednym z centralnych elementów współczesnej koncepcji praw człowieka jest powią- zanie prawa stanowionego z ochroną dobra każdej istoty ludzkiej. W konfrontacji z totalitaryzmami XX wieku uświadomiono sobie, że są idee i ideologie, które zwieść mogą tak jednostki, jak i całe społeczeństwa. Zachwiane zostało przekonanie, że wola jednostek czy większości jest zawsze najlepszą z możliwych podstaw prawa stanowionego. Dlatego też prawa czło- wieka pojęte zostają jako granice woli większości. Prawo pozytywne praw człowieka, będąc odpowiedzią na konkretne zagro- żenia, ma charakter rewindykacyjny dotyczy przede wszystkim tych dóbr, które nie są zapewnione lub które są zagrożone. Ma cel praktyczny i zasad- niczo nie obejmuje rozstrzygnięć, które nie mają znaczenia dla rozwiązywa- nia konkretnych problemów. W zięcie pod uwagę tych elementów genezy ochrony praw człowieka każe uznać formułowane katalogi praw i przyjmowa- ne rozstrzygnięcia za jedynie cząstkowo ujmujące przyrodzone prawa czło- wieka i warunki ich ochrony. Można także zasadnie traktować treść prawa jako ugruntowaną przede wszystkim w doświadczeniu, a nie w konstruktach teoretycznych. Kontekst powstania międzynarodowej ochrony praw człowieka sugeruje, że to, co ma być chronione, samo w sobie nie zakłada istnienia prawa pozy- tywnego czy państwa, ale jest racją konstruowania odpowiednich m echaniz- mów ochrony. Ochrona pozytywnoprawna ma za swą podstawę coś, co jest niezależne od woli jednostek, społeczeństw czy umów międzynarodowych. 5 Por. np. G. E 1 1 s c h e i d, D as Naturrechtsproblem. Eine Systematische O rientie- rung, w: Einführung in Rechtsphilosophie und Rechtstheorie der Gegenwart, hrsg. von A. Kaufmann, W. Hassemer, 5. Aufl., M ünchen 1989, s. 147 nn.; M. S z y s z k o w s k a , Teorie praw a natury XX wieku w Polsce, W arszawa 1982, s. 41 nn.; R. T o k a r c z y k , Prawa wierne naturze, Lublin 1980, s. 39 nn. 50 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ Prawu międzynarodowemu obca jest idea uznania państwa lub prawa pozy- tywnego za warunek konieczny posiadania praw człowieka6. Twórcom współczesnego systemu ochrony towarzyszyła świadomość, że pewne prawa przysługiwały również w sytuacjach ekstremalnych, takich jak konflikty zbrojne, gdy instytucje państwa praktycznie nie istnieją. Idea ochro- ny jednostki w takich sytuacjach ma długą historię. To właśnie w związku ze szczególnymi zagrożeniami czasu wojny, gdy „milczą prawa", jednostka stała się przedmiotem ochrony u samego zarania prawa międzynarodowego. Elementów prawnomiędzynarodowej ochrony praw człowieka, pojętej jako ochrona podstawowych dóbr jednostek ludzkich, można się bowiem doszukać już w antycznym prawie wojny, traktującym m.in. o postępowaniu z zakład- nikami7. Z czasem z prawa wojny wyodrębniło się tzw. prawo humanitarne, którego zasadniczą formalnoprawną podstawę tworzą cztery Konwencje ge- newskie z 1949 r. wraz z protokołami dodatkowymi z roku 19778. Ewolucja ochrony jednostki w prawie międzynarodowym, zmierzająca do uznania niezależności posiadania praw człowieka od państwa i jego decyzji, przejawia się również w odejściu w ochronie praw człowieka od zasady wzajemności, powszechnie akceptowanej w doktrynie prawnomiędzynarodo- wej w okresie przed drugą wojną światową (choć z pewnymi odstępstwami, np. w dziedzinie ochrony mniejszości). Jedno państwo uznawało prawa oby- watela innego państwa w takim zakresie, w jakim drugie respektowało prawa obywateli pierwszego. Uznanie praw jednostki na podstawie zasady wzajem- ności zakładało ugruntowanie tej ochrony w czymś umownym, w akcie woli uznającym prawa obywateli obcego państwa. M iędzynarodowa ochrona praw oparta na zasadzie wzajemności nie obejmowała bezpaństwowców ani ochro- ny obywateli przed działaniami własnego państwa. W systemie powojennym jednoznacznie przyjęto, że prawa człowieka przysługują każdemu i są nieza- leżne od tego, czy są wzajemnie uznawane. Obecnie podejmowane zobowią- zania międzynarodowe dotyczą wszystkich osób podległych jurysdykcji dane- go państwa9. 6 Por. P. H ä b e r 1 e, Grundrechte in pluralistischen G esellschaften Die Verfassung des P luralism us, „Die Verwaltung", 26(1993), s. 430 n. 7 Z zachowanych źródeł na szczególną uwagę zasługują prace Polibiusza z M egapolis, żyjącego ok. 200-120 r. przed Chr. zob. M. L a c h s, Rzecz o nauce praw a m iędzynaro- dowego , W rocław 1986, s. 47. 8 Na tem at prawa humanitarnego w kontekście praw człow ieka zob. np. T. J a s ud o w i e ź , Prawa człowieka w konfliktach zbrojnych , Toruń 1997. ) PPP art. 2 ust. 1; zob. A. M i c h a 1 s k a, Komitet Praw Człowieka, W arszawa 1994, GENEZA I ZASADNICZE KIERUNKI ZMIAN 51 Przy tej okazji zauważyć wypada, że zamysł objęcia ochroną wszystkich ludzi nie był czymś całkowicie nowym. Idee te były już obecne w doktrynie 0 interwencji humanitarnej. Doktryna ta głosi, że jednemu lub większej licz- bie państw wolno użyć siły, aby powstrzymać inne państwo od złego trak- towania własnych obywateli, jeżeli traktowanie to jest tak brutalne i doko- nuje się w tak wielkiej skali, że wstrząsa sumieniem wspólnoty narodów 10. W omawianym aspekcie współczesna ochrona nawiązuje też do koncepcji ius cogens wyznaczającego obowiązki określonego postępowania, które są niezależne od woli podmiotów zobowiązanych, jako ugruntowane w po- wszechnym prawie m iędzynarodowym11. Podkreślić jednak trzeba, że dopie- ro we współczesnej ochronie praw człowieka w pełni uznano ideę niezależ- ności praw jednostki od umów, przyjmując jednocześnie, że umowy mogą 1 powinny być narzędziem ochrony tych praw. W ramach ONZ funkcjonują procedury kontroli przestrzegania prawa czło- wieka, mianowicie wspomniana już wyżej procedura 1235 oraz procedura 1503 , którym podlegają naruszenia praw niezależnie od tego, czy mają miejsce pod jurysdykcją państwa związanego traktatem chroniącym prawa człowieka, czy nie. Procedura tzw. skargi międzypaństwowej, przewidziana m.in. M iędzynaro- dowym paktem praw obywatelskich i politycznych13, dopuszcza złożenie skargi o charakterze tzw. actio popularis, tzn. państwo uruchamiające proce- durę nie musi wykazywać, że w wyniku zaskarżanych działań zostały naru- szone prawa lub interesy skarżącego państwa lub jego obyw ateli14. s. 66 n. Por. art. 60 ust. 5 Konwencji wiedeńskiej o praw ie traktatów (1969). 10 Zob. Th. B u e r g e n t h a l , International Hu/pan Rights in a Nutshell, St. Paul, Minn. 1988, s. 3; monograficzne opracowanie problematyki zob. F. R. T e s 6 n, H um anita- rian Intervention: An Inquiry into Law and M orality, Dobbs Ferry 1994. 11 Zgodnie z art. 53 Konwencji w iedeńskiej o prawie traktatów (1969) normą ius cogens jest „norma przyjęta i uznana przez międzynarodową społeczność państw jako całość za normę, od której żadne odstępstwo nie jest dozwolone i która może być zm ieniona jedynie przez późniejszą normę powszechnego prawa międzynarodowego o tym samym charakterze" . 12 C. F 1 i n t e r m a n, Extra-Conventional Standard-Setting and Im plementation in the Field o f Human Rights, w: An Introduction to the International Protection o f Human Rights, s. 141 n. 13 Art. 41 ¡ 4 2 ; por. EKPC art. 24. 14 Zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 49. Podobnie w system ie euro- pejskim zob. P. van D i j k, G. J. H. van H o o f , Theory and Practice o f the European Convention o f Human Rights, Deventer 1990, s. 33. 52 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ Chociaż, zasadniczo rzecz biorąc, zakres poddania się procedurom kon- trolnym zależy nadal od woli poszczególnych państw, niemniej jednak po niemal półwieczu rozwoju współczesnej ochrony praw człowieka można mó- wić o oficjalnym uznaniu przez wspólnotę międzynarodową, że prawa czło- wieka nie są jedynie wewnętrzną sprawą poszczególnych państw: w D ekla- racji wiedeńskiej znalazło się stwierdzenie, że „popieranie i ochrona wszyst- kich praw człowieka stanowi przedmiot uzasadnionej troski społeczności międzynarodowej" 15. Umieszczenie tej formuły można uznać za zamknięcie, na płaszczyźnie koncepcji, toczonych wcześniej sporów na temat tego, czy już na podstawie postanowień samej Karty Narodów Zjednoczonych pro- blemy łamania praw człowieka przestały być wewnętrzną sprawą danego państw a16. Ewolucja prawa międzynarodowego praw człowieka zmierza do stosowania formy możliwie najskuteczniejszej spośród wypracowanych w prawie między- narodowym. Na przykład zachodzące zmiany prowadziły do nadania ochronie podstawowych praw człowieka formy traktatowej. Od początku XIX wieku proces taki daje się zaobserwować w związku z zapobieganiem handlowi niew olnikam i17. Długą historię, sięgającą co najmniej pokoju augsburskiego z 1555 r., ma traktatowa ochrona wolności religijnej. Ochronie tej towarzy- szyły później również gwarancje obejmujące niektóre prawa osobiste (trak- taty pokojowe zawarte podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 r.) czy też osobiste i polityczne (Traktat berliński z 13 lipca 1878 r., chroniący mniej- szość chrześcijańską w Imperium Osm ańskim )18. W okresie m iędzywojen- nym traktatową ochronę uzyskały niektóre mniejszości narodowe. Choć współczesna ochrona jednostki za pomocą traktatów nie jest czymś bezpre- cedensowym, niemniej jednak wyjątkowy jest obecnie zakres praw jednostki podlegających ochronie. Zmiany w prawie międzynarodowym, zmierzające do możliwie skuteczne- go objęcia ochroną poszczególnych ludzi i ich podstawowych praw, doty- czyły nie tylko zakresu ochrony i wzmacniania jej poprzez stosowanie do- 15 D eklaracja w iedeńska , pkt 1.4. 16 Por. A. M i c h a 1 s k a, Prawa człowieka w system ie norm m iędzynarodowych, W arszawa 1982, s. 9. 17 Od Aktu Końcowego kongresu wiedeńskiego, zawierającego w załączniku Deklarację M ocarstw w sprawie zniesienia handlu Murzynami, poprzez akty generalne konferencji berliń- skiej z 1885 i brukselskiej z 1890 r., po konwencję genewską z 1926 r. Zob. M i c h a l - s k a , Prawa człowieka, s. 13. 18 M i c h a 1 s k a, Prawa człowieka, s. 11 n. GENEZA I ZASADNICZE KIERUNKI ZMIAN 53 stępnych w danym czasie konstrukcji prawnych, ale zmiany dotyczyły także samych tych konstrukcji, które modyfikowano w celu dostosowania ich do ochrony jednostki. W formalnej strukturze prawa międzynarodowego poja- wiły się również nowe elementy. Ewolucji procedur kontrolnych towarzyszyły zmiany w doktrynie doty- czące koncepcji podmiotu prawa międzynarodowego. Z jednej strony proces dostosowywania prawa międzynarodowego do potrzeb ochrony praw niezależ- nych od umów odebrał zasadniczym podmiotom prawa międzynarodowego, mianowicie państwom-stronom traktatów, niekwestionowany wcześniej mono- pol interpretacji zawieranych umów. Przykładem może być tutaj uznanie kompetencji Komitetu Praw Człowieka do interpretowania Międzynarodowych paktów praw człowieka19. Co więcej, Komitet Praw Człowieka interpretując postanowienia Paktu praw obywatelskich i politycznych odrzuca wykładnię historyczną, a opowiada się za interpretacją dynamiczną, uznając, że pakt ten jest „żywym" instrumentem, którego postanowienia mogą ewoluować w toku interpretacji i stosowania20. Państwa-strony nie mogą się zatem powoływać na to, że w momencie przystępowania do paktu inaczej pojmo- wały podejmowane zobowiązania. Z drugiej strony proces dostosowywania prawa międzynarodowego do potrzeb ochrony jednostki doprowadził do uznania jej za jego podmiot, i to w dwojakim sensie. Po pierwsze, jednostka została uznana za podmiot, które- go dobro jest celem norm prawa międzynarodowego; wcześniej celem było dobro państw. Po drugie, ewolucja procedur petycyjnych21 doprowadziła do tego, że jednostka stała się podmiotem prawa międzynarodowego w takim sensie, że uzyskała locus standi przed organami międzynarodowymi22. 19 Zob. t a ż, Komitet Praw Człowieka, s. 26, 97. 20 Zob. tamże, s. 98; P. D a r a n o w s k i , M iędzynarodowa ochrona praw obywatel- skich i politycznych in statu nascendi, Łódź 1993, s. 214. 21 Początki tego typu procedur sięgają okresu m iędzywojennego. Do organów Ligi Naro- dów petycje mogły składać mniejszości narodowe (np. na podstawie Traktatu m iędzy G łówny- mi M ocarstwami Sprzymierzonymi a Polską z dnia 28 czerw ca 1919 r., Dz.U. 1920, nr 110, poz. 728) i jednostki (precedensowy charakter miały w tej materii postanowienia traktatu między Polską a Niemcami dotyczącego Górnego Śląska z dnia 15 m aja 1922 r., Dz.U. 1922, nr 44, poz. 317). Za: M i c h a 1 s k a, Prawa człowieka, s. 12 n. 22 M i c h a 1 s k a, Prawa człowieka, s. 8. W prowadzone tu rozróżnienie odpowiada zasadniczo tradycyjnemu rozróżnieniu podmiotu pasywnego (beneficjariusza) i aktywnego. Niemniej jednak koncepcja podmiotu jako celu jest w zagadnieniach filozoficznych bardziej operatywna niż prawnicza koncepcja beneficjariusza, co ujawnia się np. przy analizowaniu relacji między pojęciem podmiotu praw człowieka a pojęciami podmiotu praw indywidualnych lub zbiorowych. 54 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ Uznaniu jednostki za zasadniczy cel ochrony prawnej towarzyszyło przej- ście od ochrony pewnych aspektów życia człowieka, zasadniczo tych, które są istotne z punktu widzenia relacji międzypaństwowych, do ochrony całoś- ciowej. Mimo istnienia pewnego typu ochrony jednostki w prawie m iędzyna- rodowym przed drugą wojną światową, nie można mówić o funkcjonowaniu w tamtym okresie systemu, który w sposób kompleksowy chroniłby różne dziedziny życia jednostki; systemu, którego zasadniczym celem byłoby dobro człowieka i w którym jednostka byłaby podmiotem mogącym aktywnie do- chodzić swoich praw. Cechy te posiada dopiero system powojenny23. Dostrzegając elementy ochrony jednostki w prawie międzynarodowym przed drugą wojną światową, podkreślić zarazem trzeba, że z formalnopraw- nego punktu widzenia za podmiot prawa międzynarodowego uważano tylko państwa i ewentualnie, w ograniczonym zakresie, organizacje międzynaro- dowe. Dlatego też krzywdy wyrządzane jednostkom traktowano jako narusze- nie praw państw i to państwa występowały z odpowiednimi roszczeniami. Pochopne byłoby jednak wysunięcie na tej podstawie wniosku, że podejm o- wane kroki, przynajmniej niekiedy, nie były faktycznie traktowane jako ma- jące na celu ochronę jednostek. Konstrukcja, zgodnie z którą krzywda wyrzą- dzona na obszarze jurysdykcji jednego państwa obywatelowi innego państwa jest krzywdą wyrządzoną państwu, może być zasadnie traktowana jako do- stępny w ówczesnym prawie międzynarodowym środek ochrony poszczegól- nych ludzi. Stąd konstrukcję tę można uznać i uznawano za fikcję prawną, przyjętą ze względu na obowiązującą wówczas fundamentalną zasadę, że tylko państwa są podmiotami prawa m iędzynarodowego24. Fikcja prawna to konstrukcja określająca skutki prawne dla pewnej grupy przypadków, dla których nie wypracowano specjalnych regulacji, poprzez potraktowanie ich jak przypadki, które objęte są już przyjętymi konstrukcjami; jedne przypadki traktowane są tak, „jak gdyby" były innymi, dla których prawo pozytywne przewidywało pewne skutki prawne. Fikcja prawna stanowi nie tyle ujęcie normatywnych aspektów rzeczywistości, której dotyczy, ile jest jedynie narzędziem służącym do określania skutków prawnych. W omawianym tu zagadnieniu krzywda jednostki traktowana jest tak, jak gdyby była krzywdą wyrządzoną państwu. 23 Uznanie jednostki za podmiot prawa międzynarodowego ma m iejsce nie tylko w ochro- nie praw człowieka, ale i w innych dziedzinach prawa międzynarodowego zob. I. D e tt e r, The Concept o f International Law, 2nd ed., Stockholm 1993, s. 9. 24 B u e r g e n t h a 1, International Humań Rights, s. 12. GENEZA I ZASADNICZE KIERUNKI ZMIAN 55 Za uznaniem, że w grę wchodzi tu jedynie fikcja prawna, przyjęta ze względu na brak w owym czasie innych pozytywnoprawnych instrumentów określenia skutków prawnych krzywdy wyrządzonej jednostce , przemawia to, że determinując treść obowiązków państwa wobec obywateli innych państw (posiłkując się założeniem, że państwa związane są ogólnymi zasada- mi prawa uznanymi przez narody cywilizowane) odwoływano się do prawa naturalnego łub rozmaitych doktryn prawa wewnętrznego mających zastoso- wanie w sprawach dotyczących traktowania jednostek26. Sięgano zatem do rzeczywistości istniejącej niezależnie od stanowionych elementów prawa międzynarodowego. Na rzecz uznania dawnych konstrukcji za fikcję prawną świadczy także dalszy rozwój prawa międzynarodowego, który doprowadził do uznania jednostki za jego podmiot. Zauważyć jednocześnie trzeba, że trwająca nadal praktyka występowania przez jedno państwo przeciwko drugiemu w imieniu własnych obywateli pokrzywdzonych na terenie jurysdykcji innego państwa nie jest traktowana obecnie jako przejaw uznania praw jednostki za prawa państwa, którego jest obywatelem; w takich przypadkach w uzasadnieniu sięga się często do różne- go typu aktów ochrony praw człowieka, w których jednoznacznie uznaje się podmiotowość pozytywnoprawną jednostki. Praktyka taka traktowana jest raczej jako przejaw tendencji do uznawania państwa nie tyle za zagrożenie podstawowych praw, co za ich gwaranta, i to zarówno na terenie obcej, jak i własnej jurysdykcji27. Pisząc o poszukiwaniu możliwie skutecznych form ochrony, trzeba zauwa- żyć, że chociaż w najnowszych działaniach legislacyjnych akcentuje się ko- nieczność uwzględnienia w każdym nowym akcie ochrony praw człowieka możliwie skutecznych mechanizmów implementacji28, to jednak prawu mię- dzynarodowemu obca jest zasadniczo idea upatrywania istoty prawa w san- kcji. Problematyka kontroli i sankcji postrzegana jest jako dotycząca środków 28 Z ontologicznego punktu w idzenia można wskazać trzy zasadnicze koncepcje fikcji prawnej, odpowiadające trzem podstawowym stanowiskom w sporze o uniwersalia. „Reizacja" omawianej tu fikcji prawnej prowadziłaby do uznania, że podstawą stw ierdzenia krzywdy jednostki byłyby prawa państwa i że racją istnienia obowiązków wobec obyw atela innego państwa byłyby stosunki międzynarodowe. „N om inalizacja" prowadziłaby do uznania czysto arbitralnego charakteru konstrukcji. Stanowisko pośrednie uznaje fikcję praw ną za konceptual- ne narzędzie ujęcia czegoś realnego. Por. M. P i e c h o w i a k , W poszukiw aniu ontolo- gicznych podstaw prawa, W arszawa 1992, s. 73 nn. 26 B u e r g e n t h a 1, International Human Rights, s. 12-13. 27 Zob. Z. K ę d z i a, Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, W rocław 1980, s. 189 nn. 28 Zob. D r z e w i c k i , Internationalization o f Human Rights, s. 41 n. 56 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ pomocnych w realizacji praw proklamowanych i uznawanych niezależnie od określenia i akceptacji mechanizmów kontrolnych. Wyżej poświęcono uwagę przede wszystkim wcześniejszym procesom, które doprowadziły do sformułowania po drugiej wojnie światowej podstaw międzynarodowej ochrony praw człowieka. Nietrudno jednak zauważyć, że współczesne prawo międzynarodowe praw człowieka nie jest konstruktem statycznym. Kształtowane jest trwającymi nadal procesami umiędzynarodowiania i jurydyzacji. Pojawiają się nowe akty prawa międzynarodowego dotyczące ochrony praw człowieka; zarówno o charakterze uniwersalnym, jak i regionalnym, traktatowym i pozatraktatowym. Do już istniejących traktatów każdego roku przystępują nowe państwa. Ma miejsce także rozwój pozytywnoprawnej ochrony oparty na dostrzeganiu i uznawaniu ważnych sfer życia człowieka wymagających zabezpieczenia. Coraz większą uwagę poświęca się społecznemu wymiarowi uznanych już indywidualnych praw człowieka. Pro- wadzone są działania mające na celu ochronę praw, których podmiotem, wziąwszy pod uwagę chronione funkcje i cele, jest grupa, np. mniejszości etniczne, religijne czy językow e29. Przy tym inaczej niż w przedwojennej ochronie mniejszości, akcentującej aspekt społeczny ochrona praw grupo- wych traktowana jest jako ochrona praw człowieka, praw osoby „wykony- wanych wspólnotowo"30. W doktrynie prowadzone są prace nad koncepcją tzw. praw zbiorowych31. Procesowi umiędzynarodowiania ochrony praw człowieka i coraz pow- szechniejszemu uznawaniu formułowanych na tej płaszczyźnie standardów za kryterium poprawności rozwiązań przyjmowanych w porządku krajowym, w wymiarze realizacji towarzyszy uznanie ochrony międzynarodowej za subsydiarną wobec prawa wewnętrznego32 oraz rozwój odpowiedniego pra29 Zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 55 n. 30 Zob. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji, s. 235. 31 W języku polskim zob. C. M i k, Zbiorowe praw a człowieka. Analiza krytyczna koncepcji, Toruń 1992; K. D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju. Studium z zakresu praw człowieka, Gdańsk 1988; obie te prace podają rozległą literaturę. Zob. także: N. L e r n e r, Group Rights and Discrimination in International Law, Dordrecht 1991; D. S a n d e r s, Collective Rights, „Human Rights Q uarterly", 13(1991), s. 368-386. N iekiedy kw estionuje się zaliczanie praw grupowych do praw człowieka; szerzej na ten tem at zob. niżej rozdz. III, § 1, 5. 32 W większości dostępnych jednostce mechanizmów prawnom iędzynarodowych pod- stawowym warunkiem dopuszczalności skargi jest wyczerpanie w szystkich środków odwo- ławczych dostępnych w prawie wewnętrznym zob. np. art. 5 ust. 2b Protokółu faku lta tyw - nego do M iędzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych; art. 26 EKPC. Zob. także np. D r z e w i c k i, Internationalization o f Human Rights, s. 39. STRUKTURA PROCESU OCHRONY 57 wodawstwa wewnętrznego, w tym także na poziomie konstytucyjnym, co pro- wadzi często do formalnego uznania jednostki i jej praw za podstawę porząd- ku prawnego33. § 2. STRUKTURA PROCESU OCHRONY Aby uporządkować problematykę dotyczącą zmienności ochrony praw człowieka, warto zwrócić uwagę, że sama ochrona jest procesem złożonym i zmienność dotyczy każdego z jego elementów. Asbjprn Eide wyróżnił trzy zasadnicze elementy: idealizację, pozytywizację i realizację praw 34. Mianem idealizacji określa on proces uświadamiania sobie istnienia pewnych praw. Ma on miejsce w obliczu działań lub zaniechań prowadzących do pozbawie- nia jednostek (zwykle charakteryzujących się pewną cechą) podstawowych dóbr. Kolejnym etapem jest pozytywizacja, polegająca na objęciu zagrożo- nych dóbr ochroną pozytywnoprawną, na przyjęciu odpowiedniego instrumen- tu prawnego. Trzecim etapem jest realizacja, obejmująca przemiany niekiedy całego porządku społecznego, ekonomicznego czy politycznego. Krzysztof Drzewicki wzbogacił i zmodyfikował ten model wskazując na cztery zasadni- cze etapy: idealizację, konceptualizację, jurydyzację i realizację, przy czym w ramach jurydyzacji wyróżnił pozytywizację i normatywizację35. Na etapie określonym mianem konceptualizacji ma miejsce badanie teoretycznych i praktycznych aspektów pozytywizacji. Ta ostatnia polega zasadniczo na wejściu w życie aktu prawnego chroniącego określone dobro. Jednakże sformułowania użyte w akcie prawnym mogą być na tyle niedookreślone, że pod znakiem zapytania stanąć może jego stosowanie, i tu z pomocą przy- chodzi normatywizacja, polegająca na zbadaniu i określeniu normatywnej treści przyjmowanej regulacji. Zdaniem Drzewickiego w normalnej sytuacji pozytywizacja i normatywizacja są jakby dwiema stronami tej samej monety. W ystarczający stopień normatywizacji („normatywna dojrzałość") powinien być osiągnięty poprzez odpowiednie sformułowanie dokumentu. Często tak Zob. P. H ä b e r 1 e, Die M enschenwürde als Grundlage der staatlichen Gemein- schaft, w: Handbuch des Staatsrechts der Bundersrepublik Deutschland, hrsg. von J. Isensee, P. Kirchhof, Heidelberg 1987, s. 816 nn.; t e n ż e , G rundrechte in pluralistischen G esell- schaften, s. 429 nn. 34 E i d e, Dynamics o f Human Rights, s. 107 n. 35 D r z e w i c k i, Internationalization o f Human Rights, s. 26. 58 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ jednak nie jest i proces normatywizacji jest kontynuowany poprzez działal- ność ciał monitorujących wykonywanie przyjmowanych zobowiązań. Analizy proponowane przez Eidego i Drzewickiego są prowadzone z per- spektywy prawniczej. Na użytek rozważań filozoficznych, w których przyj- muje się punkt widzenia zewnętrzny wobec prawa pozytywnego, trzeba za- proponować pewne modyfikacje, uwzględniające w większym stopniu relację prawa pozytywnego do praw od niego niezależnych. Z punktu widzenia poznania praw człowieka jako praw niezależnych od stanowienia prawa najistotniejszy jest pierwszy etap. „Idealizacja" nie wydaje się być najszczęśliwiej dobranym terminem. Choć można się zgodzić z tym, że na omawianym etapie poszukuje się pewnego „ideału" optymalnego stanu rzeczy, który można będzie treściowo scharakteryzować jako stan chro- niony, to jednak „idealizacja" nieodparcie kojarzy się z czymś istniejącym niezależnie od konkretnych bytów, z celowym pomijaniem tego, co konkret- ne. Natomiast istotą procesu, o którym mowa, nie jest ani sięganie do idei istniejących niezależnie od konkretnych ludzi, ani „odrywanie się" od tego, co konkretne36. Trudno tu znaleźć lepszy termin niż „konceptualizacja", ponieważ zachodzący na tym etapie proces polega przede wszystkim na uświadomieniu sobie istnienia określonych praw oraz na dobraniu lub wypra- cowaniu kategorii pojęciowych pozwalających jasno ująć zagrożenia czy pewne wymagające ochrony aspekty bytu ludzkiego. Proces ten obejmuje za- równo poznanie poszczególnych typów należnych człowiekowi dóbr (np. ży- cie, swoboda przemieszczania się), jak i charakteru praw człowieka (np. przyrodzoność, niezbywalność). Drugą ze wskazanych przez Drzewickiego faz, polegającą na badaniu teoretycznych i praktycznych aspektów pozytywizacji, można trafnie określić mianem „formalizacja" . Faza ta obejmuje wypracowanie i wybór, w danych warunkach możliwych do uzgodnienia, najlepszych konstrukcji prawnych i odpowiednich formuł. Ponieważ formalizacja jest w całości przyporząd- kowana pozytywizacji i normatywizacji, zasadne jest włączenie jej do jurydyzacji . Ostatecznie, biorąc pod uwagę prawo międzynarodowe, można wy- różnić następujące elementy występujące w ochronie praw człowieka: 1) konceptualizacja, 2) jurydyzacja, a) formalizacja, 36 Proponowane przez Drzewickiego znaczenie terminu „idealizacja" nie nawiązuje także do znaczenia przyjętego we współczesnej filozofii nauki; zob. Filozofia a nauka. Zarys encyk- lopedyczny, red. Z. Cackowski i in., W rocław 1987, s. 209. STRUKTURA PROCESU OCHRONY 59 b) pozytywizacja, c) normatywizacja, 3) realizacja. W yróżnione elementy wyznaczają jedynie zasadniczą strukturę, poprzez którą można lepiej rozumieć i badać dynamikę i historyczne uwarunkowania ochrony praw człowieka. Każdy ze wskazanych elementów ma swoją własną, wielorako uwarunkowaną dynamikę, rzutującą na zmienność całej koncepcji praw człowieka w prawie międzynarodowym. Otwiera się tu szerokie pole badawcze dla nauk szczegółowych, niemniej jednak warto wskazać choćby na niektóre czynniki zmienności, aby uświadomić sobie złożoność problemu i zidentyfikować zasadnicze dziedziny, między którymi zachodzi oddzia- ływanie. Niekiedy wyróżnione tu trzy zasadnicze elementy procesu ochrony traktuje się nie tylko jako składowe procesów zachodzących w przypadku różnych praw w różnym czasie, ale jako historyczne etapy rozwoju współczesnego prawa międzynarodowego praw człowieka. Rozwój ten przechodziłby zatem przez etap konceptualizacji, obejmujący ustalanie podstawowych standardów, przypadający na czas drugiej wojny światowej i lata powojenne; etap jurydyzacji w latach siedemdziesiątych w którym następuje rozwój procedur implementacji i wyodrębnia się prawo międzynarodowe praw człowieka jako samodzielna dyscyplina; i wreszcie etap realizacji, w którym akcent pada na zapobieganie naruszeniom i szybkie reagowanie na naruszenia już mające miejsce37. Jest to jak się zdaje trafne, o ile poszczególne okresy cha- rakteryzowane są ze względu na dominację jednego z elementów procesu ochrony. 1. K on cep tu a lizacja Dynamika konceptualizacji przejawia się, zasadniczo rzecz biorąc, w do- strzeganiu nowych obszarów wymagających ochrony i nowych aspektów w obszarach już chronionych („poszerzanie" i „pogłębianie")38. W śród uwa- 37 Por. Z. K ę d z i a, Implementacja międzynarodowych traktatów praw człowieka w Polsce, w: Relacje m iędzy prawem międzynarodowym a prawem krajowym, wyd. Komisja Europejska „Demokracja przez Praw o", Poznań 1994, s. 24; t e n ż e , Światowa Konferencja Praw Człowieka w Wiedniu porażka czy przełom w historii praw człowieka, w: Deklaracja Wiedeńska i Program Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka. Wiedeń, Czerwiec 1993, przet. C. Piechowiak. Poznań 1998, s. 14. 38 Na temat czynników warunkujących dynamikę treści ochrony praw człow ieka zob. F. J. 60 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ runkowań intelektualnego ujmowania praw można wyróżnić uwarunkowania typu negatywnego i pozytywnego. Z jednej strony rozwój treści ochrony ma komponenty związane z rewindykacyjnym charakterem ochrony praw czło- wieka poszczególne prawa i ich charakter są uświadamiane, poznawane wówczas, gdy zostają pogwałcone. Z drugiej strony do rozwoju konceptualizacji niezbędne są także uwarunkowania będące rezultatem pozytywnych przemian kulturowych, zarówno w sferze duchowej, jak i materialnej. Rezul- tatem takich przemian w sferze kultury duchowej jest np. obecność w kultu- rze odpowiednich kategorii pojęciowych należących przede wszystkim do dziedziny moralności, religii i prawa umożliwiających lub ułatwiających poznanie. W sferze materialnej przemiany cywilizacyjne prowadzą do pow- stania nowych środków komunikacji, umożliwiających zarówno wymianę informacji dotyczących dramatycznych niekiedy wydarzeń ujawniających prawa i ich aspekty, jak i umożliwiających dialog obejmujący wymianę i kształtowanie pojęć i doktryn pozwalających lepiej ująć rzeczywistość praw człowieka. Na dynamikę konceptualizacji niewątpliwie oddziałują zwrotnie jurydyzacja i realizacja praw człowieka np. jurydyzacja i realizacja jednych praw prowadzić może do upowszechnienia kategorii ułatwiających konceptualizację innych. 2. Ju ryd yzacja Refleksja nad dynamiką jurydyzacji pozwala lepiej rozumieć relację mię- dzy prawem międzynarodowym, przyjętym za punkt wyjścia, a samymi pra- wami człowieka. Konceptualizacja jest tylko jednym z wielu uwarunkowań jurydyzacji. Do innych ważnych uwarunkowań należą wymagania formalne stawiane prawu międzynarodowemu praw człowieka, które ograniczają za- kres praw podlegających ochronie pozytywnoprawnej. W ymagania te wyni- kają z charakteru prawa pozytywnego w ogóle i prawa międzynarodowego w szczególności. W rezolucji O tworzeniu norm międzynarodowych w dzie- dzinie prawa człowieka (rez. 41/120), przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne NZ 4 grudnia 1986 r., zostały explicite sformułowane niektóre z zasad jury- dyzacji. W rezolucji tej stwierdza się m.in., że nowe instrumenty prawnej ochrony praw człowieka powinny: ,,a) być spójne z już istniejącym prawem międzynarodowym praw człowieka; b) mieć charakter fundamentalny i wyni- kać z przyrodzonej godności i wartości osoby ludzkiej; c) być na tyle precyM a z u r e k , Prawa człowieka w nauczaniu społecznym K ościoła , Lublin 1999, s. 9 nn. STRUKTURA PROCESU OCHRONY 61 zyjne, aby można było wskazać określone i praktycznie wykonalne uprawnie- nia i obowiązki; d) dostarczać, tam gdzie to właściwe, realistycznych i sku- tecznych mechanizmów implementacji [...]; e) posiadać szerokie m iędzynaro- dowe poparcie"39. Ostatnie z wymienionych wymagań potwierdza znaczącą rolę, jaką w kształtowaniu ochrony odgrywają procesy polityczne. Tytułem przykładu za jedną z zasadniczych przyczyn niewielkiego zakresu regulacji dotyczących praw człowieka w Karcie Narodów Zjednoczonych uznać można sprzeczne interesy oraz problemy, jakie z respektowaniem praw człowieka miały po- szczególne zwycięskie mocarstwa40. W okresie późniejszym, poprzedzają- cym uchwalenie Międzynarodowych paktów praw człowieka w 1966 r., jurydyzacja praw osobistych i politycznych była akcentowana w działaniach demokracji zachodnich, natomiast praw gospodarczych, socjalnych i kultu- ralnych w działaniach państw ówczesnego bloku wschodniego; obecnie jurydyzacją praw solidarnościowych zainteresowane są przede wszystkim kraje rozwijające się41. Ze względu na uwarunkowania jurydyzacji koncepcja praw człowieka obejmuje jedynie pewne minimum, co do którego wypracowano wystarcza- jąco szeroką zgodę wspólnoty międzynarodowej i odpowiednie narzędzia pozytywnoprawne. W ynika stąd ważny wniosek, że to, co uznane w instru- mentach prawa międzynarodowego, nie może być podstawą kwestionowania praw człowieka nie uwzględnionych w tych instrumentach. Świadomość tego faktu znalazła swój wyraz w postanowieniach zawartych w Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych : „Żadne z podstawowych praw człowieka uznanych lub istniejących w którymkolwiek z Państw-Stron niniej- szego Paktu na podstawie ustaw, umów, zarządzeń lub zwyczaju nie może być ograniczone ani zawieszone pod pretekstem, że niniejszy Pakt nie uznaje takich praw lub że uznaje je w węższym zakresie"42. 39 Resolutions et décisions adoptés pa r l 'Assem blée générale au cours de sa 41e session, 16 septembre 19 décembre 1986, AG Doc. Off., supplément n° 53/A/41/53, New York 1987, s. 188 n. 40 Zob. B. T y s o n , A. A z i z S a i d , Human Rights: A Forgotten Victim o f the Cold War, „Human Rights Q uarterly", 15(1993), s. 589-604. Problemy te Th. Buergenthal określił celnie jednym zdaniem: „Związek Radziecki m iał swój GUŁAG, Stany Zjednoczone ugruntowaną w prawie dyskryminację rasową, Francja i W ielka B rytania miały swoje kolonie" International Human Rights, s. 18). 41 D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 28. 42 Art. 5 ust. 2. Por. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 39. 62 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ Z uwagi na wspomnianą wyżej dynamiczną interpretację instrumentów ochrony praw człowieka normatywizacja mająca miejsce w czasie wykładni może obejmować również konceptualizację. Stąd normatywizacji mającej miejsce po pozytywizacji nie można traktować wyłącznie jako antidotum na brak „dojrzałości normatywnej" przyjętego już dokumentu. 3. R ea lizacja Realizacja w oczywisty sposób uwarunkowana jest wcześniej omówio- nymi elementami i zwrotnie na nie oddziałuje. Jest też wiele innych czyn- ników, od których jest ona uzależniona. Tytułem przykładu można wskazać świadomość członków społeczeństwa lub sytuację polityczną w danym pań- stwie. Dla kształtowania świadomości członków społeczeństwa fundamental- ne znaczenie ma realizacja prawa do poznania praw człowieka43. Jeśli cho- dzi o polityczne uwarunkowania realizacji, to powojenna historia Polski jest przykładem na to, że państwa mogą podejmować zobowiązania traktatowe i następnie się z nich nie wywiązywać w sposób programowy, mający opar- cie w prawie krajowym i decyzjach elit władzy. W sposób oczywisty reali- zacja, zwłaszcza praw gospodarczych, socjalnych i kulturalnych, zależna jest również od sytuacji gospodarczej. Znalazło to swój wyraz w art. 2 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych : „Każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się podjąć odpowied- nie kroki indywidualnie i w ramach pomocy i współpracy międzynarodowej, [...] wykorzystując maksymalnie dostępne mu środki w celu stopniowego osiągnięcia pełniej realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie..." § 3. DYNAMIKA PRZEDMIOTU OCHRONY Obok opisanej wyżej dynamiki pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka należy poświęcić jeszcze nieco uwagi zmienności i dynamice mającej miejsce na płaszczyźnie tego, co chronione. Jeżeli mając na uwadze przyrodzoność praw uznać, że prawo międzynarodowe nie kreuje, a jedynie chroni prawa człowieka, to jasną jest rzeczą, że na podstawie dynamiki ochrony nie wolno wnioskować wprost o dynamice, zmienności samych praw; nie każda zmiana 43 Por. PDPC, preambuła, in fine; PPG art. 13; wprost o prawie do poznania praw i obo- wiązków w dziedzinie praw człowieka mówi ust. 7 zasady VII Aktu końcowego KBW E (1975). PODSUMOWANIE 63 ochrony świadczy o zmianie praw, nie wolno np. na podstawie ustalenia nowego standardu wnioskować wprost o tym, że powstało nowe prawo czło- wieka. Z drugiej natomiast strony każda zmiana na płaszczyźnie tego, co chronione, jest ontyczną racją zmian na płaszczyźnie ochrony. Problem zmienności praw jest ważnym zagadnieniem filozoficznym, za- kładającym wiedzę o ontycznych podstawach praw. Biorąc pod uwagę m ię- dzynarodową ochronę praw człowieka można poczynić konstatację, że to, co chronione prawem międzynarodowym praw człowieka, uwarunkowane jest historycznie w takim sensie, że zmiany cywilizacyjne niosą zupełnie nowe zagrożenia i nowe możliwości rozwoju człowieka, np. związane z rozwojem przemysłu lub nowymi technikami przetwarzania informacji. Dlatego też można mówić o uwarunkowanej cywilizacyjnie dynamice samych praw. Na płaszczyźnie tego, co chronione, można też dostrzec wewnętrzną dynamikę realizacji poszczególnych praw. Dynamika wewnętrzna dotyczy zmian konkretnych obowiązków służących zapewnieniu dobra pewnego typu. Zmianie może podlegać podmiot obowiązków lub przedmiot. Na przykład trudna sytuacja spowodowana klęską żywiołową lub wojną sprawić może, że pewne obowiązki, w normalnych warunkach spoczywające na danym pań- stwie, przejdą na organizacje międzynarodowe. Zmiany przedmiotu prawa mają miejsce np. w przypadku praw socjalnych wraz ze wzrostem dobrobytu w państwie pojawiają się nowe możliwości realizacji praw, prowadzące do zmiany przedmiotu powinności działań reali- zujących prawa. § 4. PODSUMOWANIE Podsumowując niniejszy rozdział należy powiedzieć, że biorąc pod uwagę perspektywę historyczną powstania międzynarodowej ochrony praw człowieka i ich współczesnej koncepcji, nietrudno dostrzec uwarunkowania historyczne i kulturowe, którym ochrona ta i koncepcja podlega. Nie przeszkadza to jednak w uznaniu przyrodzonych praw człowieka, których ochronie przy- porządkowane są zachodzące zmiany. Ewolucja konstrukcji stosowanych w prawie międzynarodowym dla ochrony jednostki przem awia za uznaniem prawa niezależnego od działań ludzkich za podstawę pozytywnoprawnej ochrony jednostki. Geneza ochrony praw człowieka wskazuje wyraźnie na to, że ochrona ta ma cel praktyczny i charakter rewindykacyjny jest odpowiedzią na konkret- 64 PRAWA CZŁOWIEKA W ŚWIETLE HISTORYCZNYCH UWARUNKOWAŃ ne wydarzenia i zagrożenia. Stąd tak treść formułowanych standardów (za- kres katalogów), jak i wskazywana charakterystyka praw muszą być trakto- wane jako otwarte na dopełnianie. Prawa człowieka pełniły i pełnią funkcję krytyczną wobec praktyki spo- łecznej, rozpowszechnianych ideologii czy wreszcie prawa pozytywnego, które może być prawem niesprawiedliwym lub nawet zbrodniczym. Są też podstawą kształtowania prawa międzynarodowego, którego celem stała się ochrona osoby ludzkiej. Zmiany w prawie międzynarodowym zmierzały od ochrony niektórych praw do ochrony całościowej; od ochrony niektórych jednostek (np. obywa- teli) do ochrony powszechnej; od oparcia ochrony na zasadzie wzajemności do ochrony motywowanej jedynie dobrem jednostki; od ochrony jednostki poprzez powoływanie się na prawa państw, traktowanych jako jedyne pod- mioty prawa, do uznania praw jednostki i uznania jej za podmiot prawa międzynarodowego. Tak dzisiaj, jak i przed powstaniem w prawie międzyna- rodowym współczesnego systemu ochrony praw człowieka państwo nie tylko było postrzegane jako zagrożenie dla jednostki, ale występowało i występuje również w roli gwaranta i rzecznika dobra osoby ludzkiej. Z perspektywy metodologicznej na szczególną uwagę zasługuje uwyraź- niona tu wyżej różnica między (a) samymi prawami człowieka będącymi rzeczywistością podlegającą ochronie, (b) ich ujęciem w procesie konceptualizacji , (c) prawem pozytywnym służącym ochronie i (d) faktyczną realizacją praw. Racją istnienia trzech ostatnich elementów jest istnienie pierwszego. Na podstawie braku pojęciowego ujęcia jakiegoś prawa, niedostrzeżenia go w kulturze, braku instrumentów jego ochrony czy braku realizacji nie można wnioskować o nieistnieniu praw. Ze względu na historyczny charakter koncepcji praw człowieka i częściowo samych praw błędem byłoby przyjęcie jakiejś historycznie wcześniejszej koncepcji praw człowieka i wtłaczanie w nią współczesnych problemów; błędem byłoby także rozumienie praw człowieka i ich podmiotu jedynie w kategoriach właściwych prawu pozy- tywnemu44. 44 Przykłady tego typu podejścia zob. np. M. C r a n s t o n, Human Rights, Real and Supposed , w: The Philosophy o f Human Rights, ed. M. E. W inston, Belmont, Ca. 1988, passim; R. D w o r k i n, L ife 's Dominion, New York 1993, s. 21 nn. R ozdział II T Y P Y P R A W C Z Ł O W IE K A I IC H K A T A L O G § 1. TRZY „RODZINY" PRAW Aby dookreślić przedmiot analiz, warto dokonać przeglądu zasadniczych typów praw i ich treści45. Zastrzec trzeba, że poniższe uwagi mają na celu właśnie dookreślenie przedmiotu, a nie analizę i wypracowanie samych typo- logii, które z pewnością zakładają pewne rozstrzygnięcia filozoficzne, związane jednak raczej z problemem uzasadnienia treści praw człowieka niż z problemem ich ontycznego statusu. Obecnie powszechnie przyjmuje się zaproponowaną przez Karla Vasaka typologię praw człowieka obejmującą trzy zasadnicze kategorie46, które od- powiadają układowi treści Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: 1) pra- wa osobiste i polityczne (art. 2-21); 2) prawa gospodarcze, socjalne i kultu- ralne (art. 22-27); 3) prawa solidarnościowe (art. 28)47. Prawa poszczegól- nych typów, nawiązując do haseł rewolucji francuskiej, określał Vasak rów- nież jako: prawa wolności, prawa równości i prawa braterstwa48. Ich wyróż- nienie uzasadniał on dywagacjami natury historycznej. Jego zdaniem prawa należące do pierwszej grupy sformułowane zostały w końcu XVIII wieku jako reakcja na ograniczenia jednostki w ustroju typu feudalnego. Prawa należące do drugiej grupy znalazły wyraz w rewolucji meksykańskiej i ra- dzieckiej, a celem ich proklamacji było zapewnienie większej równości. Pra- wa trzeciego typu są niezbędnym dopełnieniem praw dwóch pierwszych kate- 45 Obszerną analiz? treści prawa międzynarodowego praw człowieka daje A. M ichalska i Prawa człowieka, passim). 46 Zob. D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 12. 47 Zob. B. H. W e s t o n, Human Rights, „Human Rights Q uarterly" , 6(1984), No. 3, s. 266 n. 48 Poglądy Vasaka przedstawione tu są za: D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 29-37. 66 TYPY PRAW CZŁOWIEKA I ICH KATALOG gorii, stanowiąc remedium na egoizm i samotność niezamierzony rezultat absolutyzowania praw wolności i równości. Aby w pełni urzeczywistnić pra- wa człowieka, niezbędny jest, jego zdaniem, wysiłek nie tylko poszczegól- nych państw, ale wszystkich podmiotów życia społecznego, w tym także organizacji międzynarodowych i wspólnoty międzynarodowej jako całości. Vasak dopatrywał się w dziejach ochrony praw człowieka ewolucji prze- biegającej od akcentowania wolności polegającej na autonomii jednostki do uwzględnienia wolności realizowanej poprzez uczestnictwo jednostki w życiu społecznym oraz od akcentowania praw indywidualnych do docenienia wagi praw zbiorowych. Stąd wyróżnione kategorie określane są często mianem ge- neracji49. W proponowanej przez Vasaka koncepcji generacyjności kolejne „pokolenia" praw nie tyle wypierają i zastępują wcześniejsze, ale je do- pełniają. Biorąc pod uwagę dalszy rozwój prawa międzynarodowego praw człowie- ka i jego doktryny, można powiedzieć, że formułując swą koncepcję w latach siedemdziesiątych Vasak trafnie dostrzegał zagrożenia wynikające z indywi- dualistycznej interpretacji praw człowieka oraz potrzebę szerszego uwzględ- nienia praw solidarnościowych; trafnie zwracał uwagę na komplementarność i niepodzielność wszystkich praw oraz na udział wszystkich podmiotów życia społecznego, a nie tylko państw, w realizacji praw. Niemniej jednak, już choćby z punktu widzenia wiedzy na temat historii ochrony praw, trudno zaakceptować zaproponowane przez Vasaka uzasad- nienie generacyjności50. Ponieważ sama koncepcja wyróżnienia trzech wiel- kich typów praw człowieka dobrze funkcjonuje niezależnie od tego uzasad- nienia, warto zachowując typologię zamiast o generacjach mówić o ro- dzinach praw51. 49 Termin „generacje" na określenie kategorii wyróżnionych przez V asaka jes t późniejszy, pojawił się po raz pierwszy w 1977 r. i nie pochodzi od tego autora, jest jednak zgodny z podstawowymi założeniami jego teorii. Zob. tamże, s. 13. 50 Aby sfalsyfikować tezy historyczne Vasaka, wystarczy tytułem przykładu w spom- nieć o dokonaniach średniowiecza, takich jak M agna Charta libertatum z 1215 r. (obrosłej, co prawda, wieloma mitami zob. J. B a s z k i e w i c z , M yśl polityczna wieków śred- nich, Poznań 1998, s. 125) czy w cześniejsze potwierdzenie praw dokonane w 1188 r. przez hiszpańskiego króla Alfonsa IX (G. O e s t r e i c h, G eschichte der M enschenrechte und Grundfreiheiten im Umriss, Berlin 1968, s. 26) i o sformułowaniu praw społecznych w ency- klice Leona XIII Rerum novarum z 1891 r. (M a ż u r e k , Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła, s. 34). Na temat krytyki koncepcji V asaka zob. także M i k, Zbiorowe prawa człowieka, s. 90 nn. 51 Tak też T. J a s u d o w i c z, Administracja wobec praw człowieka, Toruń 1996, s. 40 n. TRZY „RODZINY" PRAW 67 Porównując prawa pierwszej i drugiej rodziny zwraca się zwykle uwa- gę52 na to, że prawa osobiste i polityczne formułowane są raczej w katego- riach negatywnych („wolność od") niż pozytywnych; wymagają od państwa raczej powstrzymywania się od działania niż aktywnej interwencji. Stąd określane bywają też mianem „praw wolnościowych" . Natomiast prawa dru- giej rodziny wyrażane są raczej w formie pozytywnej („prawo do") niż nega- tywnej; wymagają raczej aktywnego zaangażowania państwa niż powstrzymy- wania się od działania. Porównując prawa należące do dwóch pierwszych rodzin z prawami solidarnościowymi, można powiedzieć, że te ostatnie mają charakter raczej zbiorowy niż indywidualny; zasadniczymi podmiotami obo- wiązków zmierzających do ich realizacji jest, obok państw, także wspólnota międzynarodowa i jej organizacje; w mniejszym stopniu prawa te podatne są na jurydyzację53. W określaniu relacji między wyróżnionymi rodzinami nie sposób uniknąć formuły „raczej" . W skazywane wyżej różnice: pasywność aktywność, pod- miot indywidualny podmiot zbiorowy, stopień podatności na jurydyzację, nie dostarczają kryteriów pozwalających jednoznacznie rozgraniczyć poszcze- gólne rodziny. Oto kilka przykładów. Korzystanie z prawa do uczciwego procesu czy prawa do wybierania w demokratycznych wyborach, praw zali- czanych do pierwszej rodziny, wymaga niewątpliwie pozytywnych działań państwa. Korzystanie z prawa wyboru pracy czy prawa do tworzenia i przy- stępowania do związków zawodowych, będących prawami należącymi do dru- giej rodziny, zasadniczo nie wymaga pozytywnych działań państwa. Prawo do zrzeszania się, należące do wolności politycznych, obejmuje elementy charakterystyczne dla praw zbiorowych. Jurydyzacja niektórych praw z dru- giej rodziny, np. prawa do odpowiedniego poziomu życia, nie wydaje się łatwiejsza od jurydyzacji niektórych praw solidarnościowych, np. elementów prawa do korzystania ze wspólnego dziedzictwa ludzkości54. Trudności z doborem kryteriów pozwalających na precyzyjne rozgranicze- nia, choć niekiedy dotkliwe w konstruowaniu teorii praw, są jednak przeja- wem pożądanej, z punktu widzenia problemów filozoficznych, cechy prawa międzynarodowego praw człowieka. Trudności te zdają się potwierdzać, że sformułowane prawa ugruntowane są w konkretnej, żywej rzeczywistości ludzkiej, nie dającej się adekwatnie ująć w jednoznaczne formuły. Znale- 52 Zob. W e s t o n, Humań Rights, s. 264 n. 53 Zob. tamże, s. 266 n. 54 Zob. tam że, s. 264 nn.; D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 40 nn. 68 TYPY PRAW CZŁOWIEKA I ICH KATALOG zienie odpowiednich kryteriów podziałów byłoby prawdopodobnie znacznie łatwiejsze, gdyby sformułowane katalogi praw były jedynie konstruktem teoretycznym. § 2. PRZEGLĄD TREŚCI 1, P raw a o sob iste i p o lityczn e Prawa należące do pierwszej kategorii chronione są traktatowo M iędzyna- rodowym paktem praw obywatelskich i politycznych, w którym większość z praw proklamowanych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka zostało doprecyzowanych w sensie pozytywnoprawnym. W obrębie omawianej rodziny wyróżnia się zwykle prawa osobiste i poli- tyczne. M ożna dodatkowo wyróżnić także prawa obywatelskie. W związku z tym zauważyć trzeba, że tłumaczenie angielskiego civil rights, w tytule drugiego z Międzynarodowych paktów praw człowieka, jako „prawa obywa- telskie" jest niepoprawne. Termin ten wiąże współczesną ochronę praw czło- wieka z tradycją oświeceniową akurat w jednym z tych punktów, w których występują istotne różnice między ujęciem współczesnym a oświeceniowym. Prawa i wolności określane jako civil rights przysługują bowiem zasadniczo każdemu człowiekowi: państwa-strony zobowiązują się do ich respektowania nie tylko wobec własnych obywateli, ale także wobec obywateli innych państw oraz bezpaństwowców znajdujących się pod jego jurysdykcją. Źródło tych praw uznane jest za niezależne od istnienia państwa i wspólnoty obywa- telskiej. Użycie terminu „prawa obywatelskie" sugeruje uznanie takiej kon- cepcji ich ugruntowania (obcej międzynarodowej ochronie praw człowieka), zgodnie z którą to państwo lub społeczeństwo są źródłem tych praw. Ponadto mianem „praw obywatelskich" (civic rights) w ścisłym tego słowa znaczeniu określa się prawa zawarte w art. 25 Paktu praw obywatelskich i politycznych, dotyczące kierowania sprawami publicznymi, udziału w wyborach i dostępu do urzędów państwowych55. 55 Zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 179; Prawa człowieka. D okum en- ty, red. Z. Kędzia, R. W ieruszewski, W rocław 1989, s. 78. Na tem at specyfiki praw obyw atel- skich por. C. W e 1 1 m a n, An Approach to Rights: Studies in the Philosophy o f Law and M orals, Dordrecht 1987, s. 24 n. PRZEGLĄD TREŚCI 69 Ze względu na przyjętą w literaturze przedmiotu praktykę i biorąc pod uwagę, że w grę wchodzi oficjalnie przyjęty w Dzienniku Ustaw tytuł obo- wiązującego aktu prawnego, nie przyjęto w tej pracy brzmienia tytułu w po- prawnym przekładzie. Niemniej jednak w samym tekście pracy angielski termin civil rights oddawany jest polskim „prawa osobiste" . Prawa należące do pierwszej rodziny można grupować w rozmaity sposób. Poniższa typologia, uwzględniająca prawa chronione M iędzynarodowym pak- tem praw obywatelskich i politycznych, uwzględnia takie kryteria, jak miejsce odpowiedniego przepisu w dokumencie; odróżnienie zasad praw człowieka, które dotyczą również samych tych praw, od pozostałych praw człowieka; odróżnienie sfery indywidualnej i prywatnej (prawa osobiste) od publicznej (prawa polityczne); relację uszczegółowienia jakiegoś prawa i relację środka do celu. I. Prawa osobiste: prawo do życia (art. 6); prawo do integralności fizycznej, psychicznej i m oralnej, zakaz tortur (art. 7); zakaz niewolnictwa (art. 8); prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 9); zakaz pozbawiania wolności za długi (art. 11); wolność poruszania się (art. 12); zakaz arbitralnego wydalania obcokrajowców i bezpaństwow ców (art. 13); prawa określające wymagania stawiane prawu pozytywnemu i wymiarowi spraw iedli- wości: prawo osób pozbawionych wolności do godnego traktow ania (art. 10); prawo do sądu (art. 14): prawo do równości przed sądami i trybunałami (art. 14 ust. 1); prawo do uczciwego i publicznego rozpatrzenia sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony przez ustawę; prawo do bycia uważanym za niewinnego aż do udow odnienia winy zgodnie z prawem (art. 14 ust. 2); zakaz retroaktywności w prawie karnym (art. 15); prawo do uznania podmiotowości prawnej (art. 16); równość wobec prawa i równość w prawie (art. 26); prawo do prywatności (art. 17); wolność myśli, sumienia i religii (art. 18); wolność posiadania poglądów i wolność wypowiedzi (art. 19); zakaz propagandy wojennej oraz zakaz popierania nienawiści narodow ej, rasowej lub religijnej (art. 20); ochrona rodziny i jej członków: prawo do zawierania związku m ałżeńskiego na podstawie dobrow olnie wyrażonej i pełnej zgody (art. 23); prawo rodziny do ochrony prawnej (art. 23); prawa dziecka (art. 24): prawo do szczególnych środków ochrony (art. 24 ust. 1); 70 TYPY PRAW CZŁOWIEKA I ICH KATALOG prawo do zarejestrowania zaraz po urodzeniu i do nazw iska (art. 24 ust. 2); prawo do obywatelstwa (art. 24 ust. 3); prawa osób należących do mniejszości etnicznych, religijnych lub językow ych do własnego życia kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz posługi- wania się własnym językiem wspólnie z innymi członkami danej grupy (art. 27). II. Prawa polityczne: wolność zgromadzeń (art. 21); wolność zrzeszania się (art. 22); prawo do uczestniczenia w życiu politycznym, obejm ujące tzw. prawa obywatelskie (art. 25): prawo do uczestniczenia w kierowaniu sprawami publicznymi; prawo do w ybierania i bycia wybranym do organów przedstaw icielskich; prawo do równego dostępu do służby publicznej. W porównaniu z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka omawiany pakt ma bardziej jurydyczny charakter i wskazuje mechanizmy implementacji. W Deklaracji nie proklamowano explicite praw osób należących do mniej- szości etnicznych, religijnych lub językowych (art. 27), zakazu pozbawiania wolności za długi (art. 11), prawa osób pozbawionych wolności do godnego traktowania (art. 10), czy praw dziecka (art. 24). Z praw proklamowanych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka w pakcie nie znalazło się prawo do azylu (art. 14 Deklaracji), prawo do obywatelstwa (art. 15 Deklaracji), które pakt gwarantuje jedynie dzieciom (art. 24 ust. 3), oraz prawo do włas- ności (art. 17 Deklaracji). Zasadniczymi przeszkodami w umieszczeniu tych praw były przede wszystkim problemy z określeniem definicji chronionych dóbr i zakresu obowiązków państw. Podczas prac przygotowawczych na forum Komisji Praw Człowieka żadne państwo nie zaprotestowało przeciwko umieszczeniu artykułu dotyczącego ochrony prawa do własności, najbardziej podatnego na kontrowersje natury ideologicznej; na przeszkodzie stanął brak porozumienia co do brzmienia odpowiedniego przepisu56. W ymienione prawa mają zasadniczo charakter indywidualny. Jednakże wolność zrzeszania się (art. 22), prawo rodziny do ochrony prawnej (art. 56 Sprawozdania z 10. sesji Komisji Praw Człowieka, E/2573/E/CN.4/705, § 40 za: K.-J. P a r t s c h, Art. 55 (c), w: Charta der Vereinten Nationen. Kommentar, hrsg. von B. Simma, München 1991, s. 731. M ożna argumentować, że brak porozum ienia w sprawie brzm ienia przepisu był rezultatem uwarunkowanych ideologicznie różnic w pojm owaniu tego prawa, niemniej jednak różnice w kwestii treści prawa własności nie przekreślają fundam ental- nej zgodności co do istnienia przedmiotu sporu. Na płaszczyźnie regionalnej prawo to chronio- ne jest np. w systemie europejskim postanowieniami Protokółu [pierw szego] do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (1952), a w afrykańskim art. 14 A frykańskiej karty praw człowieka i ludów (1981). PRZEGLĄD TREŚCI 71 23)57, prawo uzewnętrzniania religii lub przekonań (art. 18), prawa osób należących do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych (art. 27) mają elementy charakterystyczne dla praw zbiorowych nie można z nich korzystać nie znajdując się w grupie. 2. P raw a gosp od arcze , socja ln e i k u ltu ra ln e Prawa należące do drugiej kategorii chronione są traktatowo M iędzynaro- dowym paktem praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Mając na uwadze przyjęte w języku polskim znaczenie terminów, zamiast wyrazu „społecznych" należałoby w tytule użyć „socjalnych"58. Przymiotnik „spo- łeczny" ma znacznie szerszy zakres niż „socjalny" i na dobrą sprawę mógłby być stosowany na określenie wszystkich praw zawartych w omawianym pakcie. Z racji wyłożonych wyżej przyjmuje się tu tytuł przyjęty w oficjal- nym przekładzie, natomiast w tekście używa się terminu „prawa socjalne" . Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych obejmuje następujące prawa należące do drugiej rodziny: I. Prawa gospodarcze: prawo do pracy i utrzym ania się z niej (art. 6): prawo do słusznych i korzystnych warunków pracy (art. 7): prawo do odpowiedniego wynagrodzenia (lit. a), prawo do słusznego wynagrodzenia, prawo do równego wynagrodzenia za pracę równej wartości, prawo do wynagrodzenia zapewniającego pracującemu i jego rodzinie godne warunki życia, prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (lit. b), prawo do równych możliwości awansu (lit. c.), prawo do wypoczynku (lit. d); prawo do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych (art. 8 lit. a); prawa związków zawodowych: prawo związków zawodowych do tworzenia i do przystępow ania do federacji i konfederacji krajowych oraz międzynarodowych organizacji związkowych (art. 8 lit. b), prawo związków zawodowych do wolnej działalności (art. 8 lit. c); prawo do strajku (art. 8 lit. d). 57 Zob. Prawa rodziny prawa w rodzinie w świetle standardów m iędzynarodowych , red. T. Jasudowicz, t. I-IV, Toruń 1999; Karta praw rodziny (1983); J. S a n d o r s k i , A utor- ski projekt konwencji o prawach rodziny , w: Rodzina w świetle praw a i polityki społecznej, red. T. Smyczyński, Poznań 1990, s. 109-126. 58 Tak czynią autorzy przekładu w zbiorze Prawa człowieka. Dokumenty m iędzynarodowe, oprać, i tłum. B. Gronowska, T. Jasudowicz, C. Mik, Toruń 1993, s. 26. 72 TYPY PRAW CZŁOWIEKA I ICH KATALOG II. Prawa socjalne: prawo do zabezpieczenia socjalnego (art. 9); ochrona rodziny i jej członków: prawo do zawierania związku małżeńskiego na podstawie dobrow olnie wyrażonej zgody (art. 10 ust. 1), prawo rodziny do ochrony i pomocy (art. 10 ust. 1), prawo matek do szczególnej ochrony w okresie przed i po urodzeniu dziecka (art. 10 ust. 2), prawo dzieci i młodzieży do szczególnych środków ochrony i pomocy (art. 10 ust. 3); prawo do dostatecznego poziomu życia (art. 11 ust. 1): prawo do odpowiedniego wyżywienia, odzieży, m ieszkania, prawo do stałego polepszania warunków życia, prawo do wolności od głodu (art. 11 ust. 2), prawo do korzystania z najwyżej osiągalnego poziomu stanu zdrow ia fizycznego i psychicznego (art. 12); III. Prawa kulturalne: prawa w zakresie kształcenia: prawo do nauki (art. 13 ust. 1), w tym m.in. prawo do obowiązkowego i nieod- płatnego kształcenia podstawowego, wolność rodziców lub opiekunów do wyboru szkół dla swoich dzieci (art. 13 ust. 3), prawo rodziców lub opiekunów do zapewnienia swym dzieciom wychowania religijnego i moralnego zgodnie z własnymi przekonaniami (art. 13 ust. 3), wolność osób i instytucji w zakresie tw orzenia zakładów oświatowych (art. 13 ust. 4); prawo do uczestniczenia w życiu kulturalnym (art. 15 ust. 1 lit. a); prawo do korzystania z osiągnięć postępu technicznego i jego zastosow ań (art. 15 ust. 1 lit. b); prawo do korzystania z ochrony interesów moralnych i m ajątkowych, wynikających z własnej twórczości naukowej, literackiej lub artystycznej (art. 15 ust. 1 lit. c); wolność badań naukowych i działalności twórczej (art. 15 ust. 3). W Pakcie praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych znalazły się wszystkie prawa drugiej rodziny, o których mówi Powszechna Deklaracja Praw Człowieka. Nie ma, ujętego w Pakcie praw obywatelskich i politycz- nych, prawa do środka ochrony prawnej. Obydwa pakty zawierają postano- wienia dotyczące ochrony rodziny i małżeństwa. Podobnie jak w Pakcie praw obywatelskich i politycznych, również tu znalazły się postanowienia dotyczące samostanowienia i zakazu dyskryminacji w korzystaniu z podsta- wowych praw. Prawo ludów do samostanowienia znalazło się w artykułach pierwszych obu omówionych paktów, umieszczonych w odrębnej części. Ma ono charak- ter szczególny. Jest prawem zbiorowym i zaliczane jest obecnie do praw solidarnościowych. Samostanowienie można traktować jako zasadę praw PRZEGLĄD TREŚCI 73 człowieka w takim sensie, że dotyczy realizacji wszystkich praw59. Prawa osobiste i polityczne, podobnie jak gospodarcze, socjalne i kulturalne, mają swój wymiar społeczny obejmujący „wstępne warunki" ich realizacji. Do warunków tych należy właśnie samostanowienie społeczności, w której żyje jednostka60. Obok prawa do samostanowienia do zasad zaliczyć jeszcze można zakaz dyskryminacji w korzystaniu z praw człowieka, sformułowany także w oby- dwu paktach61. Natomiast równość w prawie i wobec prawa, zaliczana nie- kiedy również do zasad62, będąca postulatem pod adresem prawa pozytyw- nego w ogóle i prawa pozytywnego praw człowieka w szczególności, została umieszczona tu wśród należących do pierwszej rodziny praw (zasad) określa- jących wymagania stawiane systemowi prawa pozytywnego. Przyjęta tu syste- matyka bierze pod uwagę różnicę między zasadami praw człowieka a zasada- mi ochrony tych praw. Takie ujęcie zgodne jest z układem artykułów w Po- wszechnej Deklaracji Praw Człowieka, w której postanowienia dotyczące równości wobec prawa i w prawie znalazły się w art. 7, bezpośrednio po artykule dotyczącym prawa do uznania osobowości prawnej63. W obydwu paktach są także postanowienia dotyczące środków realizacji (implementacji) wymienionych praw i wolności. Formułują one zobowiązania państw do zapewnienia skutecznej ochrony64 i zapewnienia skutecznych środków ochrony prawnej w przypadku naruszenia praw65 w Pakcie praw obywatelskich i politycznych oraz zobowiązanie do podjęcia kroków mają- cych na celu pełną realizację praw w Pakcie praw gospodarczych, społecz- 59 Na temat trudności interpretacyjnych tej zasady zob. M i c h a l s k a , Prawa czło- wieka, s. 68 nn. 60 „The right o f peoples and nations to self-determ ination is a prerequisite to the full enjoym ent o f all fundamental human rights" (rezolucja 637 A (VII) Zgrom adzenia Ogólnego NZ, General Assembly, Official Records, 7th Session, Annexes (VIII) za: M i c h a l - s k a , Prawa człowieka, s. 80). 61 PPP art. 2 ust. 1; PPG art. 2 ust. 2. 62 Zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 82 nn. 63 Przyjęcie takiej kolejności nie było przypadkowe. W jednej z wcześniejszych wersji projektu postanowienia dotyczące zagadnień ujętych ostatecznie w art. 7 um ieszczone były w ust. 2 art. 3, w którym to artykule paragraf pierwszy zawierał klauzulę niedyskryminacji w dziedzinie praw człowieka, umieszczoną ostatecznie w art. 2 zob. J. Th. M o l i e r , Article 7, w: The Universal D eclaration o f Human Rights: A Commentary, ed. A. Eide, Oslo 1992, s. 123. Por. PPP art. 2 ust. 1 i art. 26. Zob. niżej rozdz. Ill, § 1 , 3 (zakaz dyskrym ina- cji) oraz § 3, 2, b (równość wobec prawa i równość w prawie). 64 PPP art. 2 ust. 2. 65 PPP art. 2 ust. 3. 74 TYPY PRAW CZŁOWIEKA I ICH KATALOG nych i kulturalnych66. Zobowiązaniom tym można przyporządkować prawo do ochrony, prawo do środka ochrony prawnej czy ogólniej prawo do środków realizacji. Stąd omawiane postanowienia traktowane są w niniejszej pracy jako sformułowanie również praw człowieka będących prawami „wyż- szego poziomu", służącymi realizacji innych praw. Jest to zasadne, wziąwszy pod uwagę, że mając do czegoś prawo (i to nienaruszalne) ma się również prawo do odpowiednich środków prowadzących do jego realizacji. Ponadto wskazane środki realizacji praw można traktować jako elementy składowe prawa do „porządku społecznego i międzynarodowego zapewniającego moż- ność pełnego urzeczywistnienia praw i wolności"67. 3. P raw a so lid arn ośc iow e Jest to kategoria praw, która w międzynarodowej ochronie praw człowieka wykształciła się później niż pozostałe dwie kategorie, dotyczy to zarówno samej koncepcji praw solidarnościowych68, jak i ujęcia poszczególnych praw69. Biorąc pod uwagę ich treść, można zauważyć, że w niektórych przypadkach mamy tu do czynienia nie tylko z pojawieniem się nowej kate- gorii teoretycznej lub nowym ujęciem pewnych elementów rzeczywistości, ale także z nowymi prawami w takim sensie, że wcześniej nie istniały oko- liczności współwyznaczające ich treść, takie np. jak środki techniczne umoż- liwiające podbój kosmosu czy istnienie, opartej na wielorakich zależnościach, społeczności globalnej. Wskazuje się na art. 28 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka jako na ogólnie sformułowaną proklamację praw trzeciej rodziny: „Każdy człowiek jest uprawniony do takiego porządku społecznego i międzynarodowego, w którym prawa i wolności przedstawione w niniejszej Deklaracji mogą być w pełni realizowane"70. Prawa solidarnościowe nie doczekały się jak dotąd 66 Art. 2 ust. 1. 67 PDPC art. 28. Por. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 79. 68 Po raz pierwszy w refleksji nad prawem międzynarodowym term inu „prawa solidarnoś- ciow e" użył prawdopodobnie Kareł Vasak w tej samej pracy, w której zaproponow ał wyodręb- nienie ochrony praw człowieka jako osobnego działu prawa m iędzynarodowego (Le droit international des droits de l 'homme); zob. D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 12. 69 Na temat praw solidarnościowych i historii ich ochrony zob. tamże, s. 11 nn.; M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 69 nn. 70 Tak B. Weston (Humań Rights, s. 266). PRZEGLĄD TREŚCI 75 umocowania traktatowego porównywalnego z M iędzynarodowymi paktami praw człowieka z 1966 r.71 Niemniej jednak poszczególne prawa tego typu są traktatowo chronione. Na przykład72, istnienie grup narodowościowych, etnicznych, rasowych lub religijnych chronione jest Konwencją o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, przyjętą 9 grudnia 1948 r. (na dzień przed uchwaleniem Pow- szechnej Deklaracji Praw Człowieka). Na płaszczyźnie praw solidarnościo- wych traktatowo umocowany jest też zakaz dyskryminacji (artykuły 1, 55 i 73 KNZ). Powszechny charakter ma ochrona prawa ludów do samostano- wienia (art. 1 obu paktów). Na płaszczyźnie regionalnej większość z praw solidarnościowych znalazła się w Afrykańskiej karcie praw człowieka i ludów (1981). Burns Weston proponuje następującą typologię tych praw73: I. Prawa zw iązane z globalną redystrybucją władzy: prawo do sam ostanowienia politycznego, ekonomicznego, społecznego i kulturalnego; prawo do rozwoju politycznego, ekonomicznego i społecznego; prawo do udziału we „wspólnym dziedzictwie ludzkości" i do korzystania z tego dziedzictw a74. II. Prawa związane z ograniczonymi możliwościami poszczególnych państw: prawo do pokoju, prawo do zdrowego i zrównoważonego środowiska, prawo do pomocy humanitarnej w usuwaniu skutków klęsk. Do praw solidarnościowych zalicza się niekiedy również prawo do kom uni- kowania się75 oraz prawo do bycia odrębnym76. To ostatnie można też traktować jako element prawa do rozwoju77. 71 Powstał jedynie Wstępny projekt trzeciego paktu m iędzynarodowego dotyczącego praw solidarności, przygotowany na konferencji w Aix-en-Provence w 1981 r. zob. D r z e - w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 26. 72 Lista praw grupowych, o których mówi prawo m iędzynarodowe, jes t obszerna; synte- tycznie zob. L e r n e r, Group Rights and Discrim ination, passim, zwł. s. 35 nn.; szeroko, wraz z omówieniem orzecznictwa, zob. M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 137 nn. 73 Zob. W e s t o n , Humań Rights, s. 266. 74 Niekiedy stosuje się form ułę „prawo do wspólnego dziedzictw a ludzkości". Na temat problemów z wyborem jednej z przytoczonych formuł zob. D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 23. 75 Prawo to znalazło się w katalogu praw solidarnościowych zaproponowanym przez Karla Vasaka w wykładzie na otwarcie X Sesji M iędzynarodowego Instytutu Praw Człowieka w Strasburgu (1979); D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 21-22. 76 Deklaracja o rasie i uprzedzeniach rasowych (1978), art. 1 ust. 2. 77 D r z e w i c k i , Prawo do rozwoju, s. 24 n.

R ozdział III C H A R A K T E R Y ST Y K A P R A W C Z Ł O W IE K A P R Z Y JĘ T A W P R A W IE M IĘ D Z Y N A R O D O W Y M § 1. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 1. C złow iek fu n d am en tem praw Prezentację tego, co samo prawo międzynarodowe mówi o prawach czło- wieka, otwierają zagadnienia dotyczące przyjętej koncepcji bytu ludzkiego. Twórcy Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka byli świadomi, że podstawą właściwego pojmowania praw jest przyjmowana koncepcja człowieka. Dlate- go w artykule pierwszym umieszczono nie wprost sformułowania praw, ale stwierdzenia dotyczące bytu ludzkiego: W szystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować wobec siebie w duchu braterstwa. Ponieważ przyjęte postanowienia, biorąc pod uwagę ich formę językową, nie mają, poza postulatem postępowania w duchu braterstwa, charakteru norma- tywnego, toteż podczas prac przygotowawczych niektórzy postulowali prze- niesienie tych postanowień do preambuły78. Zdecydowano się jednak um ieś- cić je w pierwszym artykule, aby podkreślić normatywną doniosłość wskazy- wanych w nim fundamentalnych zasad leżących u podstaw całej Deklaracji, stanowiących jej „kamień węgielny", a których waga mogłaby być niedoce- niona, gdyby umieszczone zostały jedynie w długiej pream bule79. Rene Cassin, jeden ze współtwórców projektu Deklaracji, broniąc idei ' 8 Th. L i n d h o 1 m, Article 1, w: The Universal D eclaration o f Humań Rights: A Commentar, s. 32 nn. i zwł. 42 nn. 79 Tamże, s. 43 n. 78 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA pozostawienia omawianych zasad w art. 1, mówił m.in.: „W ciągu ostatnich dziesięciu lat miliony ludzi straciło życie właśnie dlatego, że zasady te zostały bezlitośnie wyszydzone"80. Przyjmując rozwiązanie, na rzecz którego argumentował Cassin, uznano, że bycie człowiekiem, a zatem pewien fakt, jest podstawą praw, niezależnie od prawa stanowionego czy innych tworzonych przez człowieka struktur normatywnych. Stwierdzenia umieszczone w art. 1 określone zostały jako „zasady"81. Nie ma tutaj ścisłego rozdziału bytu od powinności. Oparcie praw człowieka w bycie ludzkim znalazło jednoznaczny wyraz w preambułach Międzynarodowych paktów praw człowieka , które w ust. 2 stwierdzają, że „prawa te wynikają z godności przyrodzonej osobie ludz- kiej"82. Przyrodzona godność jest zatem racją istnienia praw i podstawą ich treści83. Przytoczone sformułowanie każe wiązać godność z osobowym cha- rakterem bytu ludzkiego i tam upatrywać wyjątkowości człowieka. Uznanie przyrodzonej godności za źródło wszystkich praw wskazuje na ich pewnego rodzaju wtórność wobec osoby, na ich podporządkowanie jej dobru. Racją istnienia oraz takiej, a nie innej ich treści jest człowiek, nie mają one samodzielnego istnienia. Relacja do dobra człowieka jako całości jest integralnym elementem każdego prawa i nie może być nie brana pod uwagę przy determinacji treści formułowanych postulatów. W konsekwencji ostatecznym punktem odniesienia stanowionego porządku prawnego chronią- cego lub respektującego prawa człowieka nie są same te prawa, ale osoba ludzka. Uznanie ontycznych związków między tym, kim jest człowiek, a jego prawami ma m.in. takie konsekwencje dla porządku poznawczego, że z jed - nej strony stwierdzenia dotyczące człowieka ujaśniają rozumienie prawa, z drugiej zaś stwierdzenia dotyczące praw mówią coś o człowieku jako ich podstawie. Wynika stąd pewna trudność w przedstawieniu charakterystyki praw człowieka. Prezentując rozstrzygnięcia antropologiczne mówi się już coś 80 Cyt. za: tamże, s. 44. 81 Również w trakcie prac przygotowawczych w dyskusji, jaka toczyła się nad użytą w art. 1 formułą „rodzą się" (are born), wskazywano na norm atywny charakter przyjętego sformułowania zob. tamże, s. 48. 82 Jednoznacznie w tym samym duchu wypowiada się Akt końcowy KBW E (1975), zasada VII ust. 2: „[Państwa Uczestniczące] będą popierać i zachęcać do efektywnego korzystania z osobistych, politycznych, ekonomicznych, socjalnych, kulturalnych oraz innych praw i wol- ności, które wynikają wszystkie z przyrodzonej godności osoby ludzkiej [...]" . 83 Por. H. H. C o h n, On the Meaning o f Humań Dignity, „Israël Yearbook on Humań Rights", 13(1983), s. 232; M i k, Zbiorowe prawa człowieka, s. 13 nn. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 79 o samych prawach, a prezentując charakterystykę praw dopełnia się rozumie- nie przyjętej antropologii i trudno niekiedy uniknąć powtórzeń. Analizy otwiera problematyka godności, uznanej za źródło wszystkich praw, następnie zaś omówione zostaną pozostałe właściwości-zasady wymie- nione w art. 1. 2. G odność a) Charakterystyka godności w prawie międzynarodowym Chociaż „godność" jest podstawową kategorią antropologiczną w koncepcji praw człowieka, to nie można wskazać powszechnie akceptowanego rozumie- nia tej kategorii84. Akty prawa międzynarodowego nie podają definicji terminu „godność" . Przyjęta w prawie międzynarodowym kategoria nie jest explicite osadzona w określonej koncepcji filozoficznej czy teologicznej85. Nie jest chyba rzeczą przypadku, że hasła „godność" nie znajdziemy w obszernej Encyclopedia o f Humań Rightss(>. Nie ulega przy tym wątpliwości, że godność jest jedną z centralnych kategorii współczesnej koncepcji praw człowieka. Jak zauważa Jerzy Zajadło, „związek między prawami i godnością człowieka okazał się na tyle immanentny, że nie pozwala na automatyczną eliminację tego ostatniego pojęcia z tekstów normatywnych, mimo trudności interpretacyjnych powstających na tle jego nieokreśloności i sui generis aksjornatycznego charakteru"87. Chociaż w instrumentach ochrony praw człowieka brak odpowiedniej definicji, zawarta jest w nich jednak charakterystyka godności mogąca być 84 Szeroki, a zarazem syntetyczny przegląd rozm aitych stanowisk dotyczących godności w kontekście praw człowieka daje F. J. Mazurek: Pojęcie godności człowieka. H istoria i m iej- sce w projektach Konstytucji III Rzeczypospolitej, „Roczniki Nauk Praw nych", 6(1996), s. 5-41; zob. także J. K r u k o w s k i , Godność człowieka podstawą konstytucyjnego katalogu praw i wolności jednostki, w: Podstawowe praw a jednostki i ich sądowa ochrona, red. L. W iśniewski, W arszawa 1997, s. 39 nn. Por. H. P i 1 u ś, O godności człowieka jako osoby, „Studia Filozoficzne", 1989, nr 7-8, passim. 85 Por. J. Z a j a d ł o, Godność jednostki w aktach m iędzynarodowej ochrony praw człowieka, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny", 57(1995), z. 3, s. 112; H. A nd r z e j c z a k , Filozoficznoprawne podstawy Powszechnej D eklaracji Praw Człowieka, „Roczniki Filozoficzne", 14(1966), z. 2, s. 88. 86 Ed. E. H. Lawson, New York 1992. Mimo zrozum ienia dla problemów z dookreśleniem kategorii „godność" trudno nie uznać tego braku za poważną wadę owego dzieła. 87 Z a j a d 1 o, Godność jednostki, s. 106. 80 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA punktem wyjścia do określenia rzeczywistości, o której się orzeka przy uży- ciu kategorii „godność" . W budowie odpowiedniej teorii może pomóc także wzięcie pod uwagę rozmaitych funkcji, które godność pełni w ramach syste- mu pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka, oraz na podstawie charakte- rystyki praw, których jest źródłem. W aktach prawa międzynarodowego można wyróżnić wypowiedzi wprost charakteryzujące godność oraz określające stosunek godności do wolności, sprawiedliwości i pokoju oraz do praw człowieka. Ponadto godność wskazy- wana bywa jako standard postępowania w szczegółowych sprawach regulowa- nych prawem praw człowieka. Kategoria „godność" jest też elementem defi- nicji legalnych. 1° Przyrodzoność. Powszechność, nienabywalność i niezbywalność Podstawowa cecha godności wskazywana jest wprost w preambułach wielu dokumentów. W jednakowo brzmiącym fragmencie pierwszego zdania w pre- ambułach Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i Międzynarodowych paktów praw człowieka stwierdza się, że uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej stanowi podstawę wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie. Cytowany fragment wskazuje podstawowe cechy godności. Przede wszystkim jest ona przyrodzona, jest „wewnętrzną" (inherent) właściwością człowieka. Nie jest cechą, którą człowiek może posiadać lub nie, ale jest nieodłączna od bycia człowiekiem. Godność tego typu przyjęło się określać mianem godności osobowej88. Jeżeli jest przyrodzona, to należy także uznać takie właściwości jak powszechność, nienabywalność i niezbywalność. Jest powszechna, gdyż przysługuje każdemu człowiekowi. Jest nienabywalna, ponieważ jej posiadanie nie jest skutkiem jakichkolwiek działań czy okoliczności. Jest także niezbywalna89, gdyż nikt nie może się jej ani samemu wyzbyć, ani nie może zostać jej pozbawiony. Trafność proponowanego tu rozwinięcia 88 Zob. np. tamże, s. I l l nn.; F. J. M a z u r e k, Godność człowieka a praw a czło- wieka, „Roczniki Nauk Społecznych", 8(1980), s. 29 n. 89 W języku polskim słowo „przyrodzony" ma nieco inne konotacje niż używane zwykle w tym kontekście angielskie inherent. Gdy to ostatnie wskazuje na istotne powiązanie praw z ich podmiotem (zob. J. D o n n e 1 1 y, Universal Human Rights in Theory and Practice, Ithaca 1989, s. 19), termin polski akcentuje fakt „nienabywalności" praw. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 81 rozumienia „przyrodzoności" potwierdza dodatkowo uznanie, szczegółowo niżej omawianej, powszechności i niezbywalności praw, których godność jest źródłem. 2° Godność jako cel W aktach prawa międzynarodowego mowa jest także wprost o godności pojętej jako cel-ideał90, do którego należy dążyć. Proklamacja teherańska w punkcie 5 części proklamatywnej głosi, iż „głównym celem Narodów Zjed- noczonych w dziedzinie praw człowieka jest osiągnięcie przez każdą jednost- kę maksimum wolności i godności" . Godność jest tu rozumiana nie tylko jako coś zastanego, co powinno być w każdym przypadku respektowane, ale również jako coś, co może i powinno być rozwijane. Ochrona praw czło- wieka chroni godność, a jednocześnie stwarza warunki do jej rozwoju. Zasad- niczym kryterium determinującym treść ochrony jest stan, do którego rozwój człowieka jako człowieka jest skierowany. Stan ten można określić jako peł- nię rozwoju osobowego91 i uznać go za cel urzeczywistniania praw czło- wieka wynikających z przyrodzonej godności92. 3° Godność jako bezpośredni standard Godność przywoływana bywa także wprost jako standard tego, co człowie- kowi należne, w tym również jako bezpośredni standard postępowania. Pow- szechna Deklaracja Praw Człowieka w art. 22 stwierdza, że „Każdy człowiek [...] ma prawo [...] do korzystania z praw ekonomicznych, socjalnych i kultu- ralnych, nieodzownych dla jego godności [...]", a w art. 23 ust. 3: „Każdy pracujący ma prawo do odpowiedniego zadowalającego wynagrodzenia, za- pewniającego jem u i jego rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludz- kiej [...]"93. W art. 7 lit. a Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych standardem wynagrodzenia za pracę są „godne warunki życia" pracownika i jego rodziny. 90 Por. C o h n, On the Meaning o f Human Dignity, s. 231; Z a j a d ł o, Godność jednostki, s. 108. 91 Zob. PDPC art. 22, art. 26 ust. 2, art. 29 ust. 1; PPG art. 13 ust. 1. 92 Zob. A kt końcowym KBW E (1975), zasada VII, ust. 2, gdzie wszystkie prawa i wolnoś- ci wynikające z przyrodzonej godności uznane są za istotne (essential) dla swobodnego i peł- nego rozwoju osoby ludzkiej. 93 Por. PPG art. 11. 82 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych w art. 10 ust. 1 odwołuje się wprost do godności określając standard traktowania człowieka pozbawionego wolności stwierdzając: „Każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności osoby ludzkiej" . Niekiedy o godności mowa jest w definicjach legalnych przyjmowanych dla potrzeb poszczególnych konwencji. Na przykład Konwencja o zwalczaniu dyskryminacji w dziedzinie oświaty (1960) w art. 1 ust. 1 lit. d dyskrymina- cję określa m.in. jako „stawianie jakiejkolwiek osoby lub grupy osób w sytu- acji nie dającej się pogodzić z godnością człowieka"; Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (1979) w ust. 7 preambuły stwierdza, że „dyskryminacja kobiet narusza zasady równości praw i posza- nowania ludzkiej godności"94. 4° Równość godności Inną cechą godności wskazaną w aktach prawa międzynarodowego jest równość. W art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka czytamy m.in.: „W szystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach". Na podstawie art. 1 i cytowanego wyżej drugiego punktu preambuł paktów można wnioskować o uznaniu każdego człowieka za osobę, gdyż wszyscy ludzie rodzą się równi w godności (art. 1) i jednocześnie godność jest god- nością przyrodzoną osobie ludzkiej (preambuły paktów). Godność rozpatry- wana jako przyrodzona podstawa bycia osobą i podstawa praw nie jest więk- sza ani mniejsza od godności innych. Dlatego nie można mówić, że ktoś jest „prawie" osobą, „jeszcze nie" człowiekiem itp. Błędem byłoby przy tym wnioskowanie na podstawie wyrażenia „rodzą się wolne i równe w godności", że fakt urodzenia jest warunkiem koniecz- nym bycia wolnym i równym w godności. Zastosowanie tego wyrażenia było raczej rezultatem poszukiwania formuły odpowiadającej wzniosłemu, ekspre- syjnemu stylowi Deklaracji95. Zasadniczym celem było podkreślenie przyro- dzonego (również w sensie: niezbywalnego) i przedpozytywnoprawnego cha- rakteru tak godności, jak i wolności. W trakcie prac przygotowawczych za 94 Szerzej na temat dyskryminacji zob. niżej § 1 , 2 . 95 Komisja Praw Człowieka na swej pierwszej sesji (27 I 10 II 1947) zaleciła „That the Bill should be short, simple, easy to understand and expressive" (za: J. Th. M o l i e r , The Universal Declaration o f Human Rights: How the Process Started, w: The Universal D eclaration o f Human Rights: A Commentar, s. 1). ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 83 mało zasadną i dlatego nie wymagającą odpowiednich rewizji tekstu projektu uznano zarówno interpretację czysto faktualną, sugerowaną formą zdania oznajmującego, jak i takie interpretacje, zgodnie z którymi na podstawie tej formuły traktowano by sam fakt urodzenia jako normatywnie doniosły i wnioskowano by np. o braku godności przed narodzeniem lub o utracalności wolności po urodzeniu96. Akty prawa międzynarodowego nie określają momentu, od którego na- leżałoby uznać fakt zaistnienia człowieka. Kiedy ten początek ma miejsce, dokumenty wprost nie rozstrzygają. Dla poparcia tezy, że stopień rozwoju jest nieistotny dla uznania godności, porównuje się niekiedy redakcję arty- kułów formułujących poszczególne prawa, w których stosowane są terminy „każdy", „nikt" (everyone, no one), z redakcją art. 1, w którym użyto ter- minu „wszystkie istoty ludzkie" (all human beings). Prace przygotowawcze wskazują, że wprowadzenie tej ostatniej formuły do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka nie było motywowane zagadnieniem godności nie narodzo- nych. W tym przypadku przyjęty tekst był rezultatem wniosku przewodniczą- cej Commission on the Status of Women, wniesionego w celu uniknięcia „maskulinizacji" języka, formułą all human beings zastąpiono all men - mogącą znaczyć „wszyscy ludzie" lub „wszyscy m ężczyźni"97. Niemniej jednak przyjętą redakcję można uznać za szczęśliwą z punktu widzenia innych aktów praw człowieka. Całkowicie świadomie użyto terminu „istota ludzka", w celu podkreślenia uznania godności od „zapoczątkowania życia", w Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w kontekście zastosowań biologii i medycyny, czyli Europejskiej konwencji bioetycznej (1997)98. W od- niesieniu do prawa do życia o ochronie od momentu poczęcia mówi w art. 4 ust. 1 Amerykańska konwencja praw człowieka, choć nie formułuje tego prawa w sposób bezwyjątkowy: „Każda osoba ma prawo do poszanowania 96 Zob. L i n d h o 1 m, Article 1, s. 47 nn. 97 Tamże, s. 35, 38, 41. 98 Zob. Sprawozdanie wyjaśniające do Europejskiej konwencji bioetycznej (1997), które w punkcie 19, wyjaśniając termin „istota ludzka", stwierdza m.in.: „Powszechnie przyjęta jest zasada, zgodnie z którą godność ludzka oraz tożsamość gatunku ludzkiego powinny podlegać poszanowaniu od zapoczątkowania życia" (cyt. za: Europejskie standardy bioetyczne. Wybór materiałów, red. T. Jasudowicz, Toruń 1998, s. 21). Por. także Rekomendację 1046 (1986) Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, która w punkcie 10 stwierdza, że „embriony i płody ludzkie we wszelkich okolicznościach muszą być traktow ane z poszanow aniem należ- nym godności ludzkiej" (cyt. za: Europejskie standardy bioetyczne, s. 98). Zob. niżej uwagi dotyczące powszechności praw (§ 2 , 1). 84 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA jej życia. Prawo to będzie chronione ustawą i, w zasadzie, od momentu poczęcia". Podkreślić trzeba, że za cezurę określającą początek człowieka nie jest z pewnością uznany fakt urodzenia. Świadczą o tym nie tylko wyżej omó- wione rozstrzygnięcia dotyczące interpretacji wyrażenia „wszystkie istoty ludzkie rodzą się [...] równe w godności", zawartego w art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, ale także postanowienia dotyczące ochrony praw. Przede wszystkim należy tu zwrócić uwagę na formułę zawartą w ust. 9 preambuły Konwencji praw dziecka z 1989 r.: „Dziecko, z uwagi na swą niedojrzałość fizyczną oraz umysłową, wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej ochrony prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu"99. Nie ulega przy tym wątpliwości, że dziecko jest „pełnym" podmiotem wszystkich praw człowieka uprawnionym przy tym „do dalej idącej ochrony od tej, która przewidziana jest dla osób dorosłych" 100. Problem dopuszczalności ustawodawstwa aborcyjnego nie jest obecnie, zasadniczo rzecz biorąc, problemem powiązanym wprost z kwestionowaniem, w sferze deklaracji, godności istoty ludzkiej od początku zaistnienia, ale jest raczej omawianym niżej problemem dyskryminacji w korzystaniu z praw człowieka, polegającej na ograniczaniu ochrony prawa do życia101. Konkludując, chociaż akty prawa międzynarodowego nie rozstrzygają wprost na rzecz utożsamienia człowieka z każdą istotą ludzką od początku jej zaistnienia, to jednak, mając na uwadze przyjęte rozwiązania podstawowe dotyczące godności, bez narażenia się na niekonsekwencję trudno przyjąć inne możliwości. Uznanie przyrodzoności i równości godności nie pozwala na sformułowanie kryteriów treściowych pozwalających odróżnić istotę ludz- ką posiadającą godność od istoty ludzkiej godności nie posiadającej, a tym 99 M ożna mówić o powszechnym uznaniu zawartych w tej konwencji postanowień, gdyż w 1997 r. stronami tego traktatu było 191 państw, więcej niż jakiegokolw iek innego traktatu chroniącego prawa człowieka. Zob. M. P i e c h o w i a k , Status dziecka poczętego. Czy Konwencja Praw Dziecka je s t neutralna w sprawie prawa do życia nienarodzonych, „Ethos", 45-46(1996), passim. 100 Komitet Praw Człowieka, Uwagi ogólne uchwalone dnia 5 IV 1989 r., pkt 2 (dotyczy PPP art. 24), w: M i c h a 1 s k a, Komitet Praw Człowieka, s. 163 n. 101 Zob. P i e c h o w i a k , Status dziecka poczętego, s. 290 n. Biorąc pod uwagę przyjmowane w prawie stanowionym warunki dopuszczalności aborcji, można powiedzieć, że w odniesieniu do nie narodzonych przepisy chroniące prawo do życia traktuje się tak, jak gdyby były opatrzone mniej lub bardziej rozbudowaną klauzulą lim itacyjną, dopuszczającą ograniczenia np. z uwagi na prawa i wolności innych, której to klauzuli w przepisach prawa międzynarodowego chroniących prawo do życia w żadnym dokum encie nie ma. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 85 samym zamknięta jest droga do wskazania momentu rozwoju istoty ludzkiej, późniejszego od jej zaistnienia jako biologicznej jednostki, który byłby momentem „nabycia" godności. 5° Uznanie godności podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju W aktach należących do Międzynarodowej Karty Praw Człowieka znalazły się stwierdzenia dotyczące relacji godności do innych dóbr chronionych prawem międzynarodowym. Cytowany już wyżej fragment preambuł głosi, że „uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej stanowi podstawę wolności, spra- wiedliwości i pokoju na świecie" 102. Biorąc także pod uwagę, że prawa, 0 których mowa, wynikają z godności, można ogólnie powiedzieć, że uzna- nie godności jest fundamentem wolności, sprawiedliwości i pokoju, że właś- ciwe pojmowanie wolności, sprawiedliwości i pokoju nie może się obejść bez uwzględnienia godności osoby ludzkiej103. Zagadnienie wolności zosta- nie omówione przy okazji podjęcia problematyki rozumu i sumienia, dlatego w tym miejscu uwagi ograniczą się do kwestii relacji godności do spra- wiedliwości i pokoju. Stwierdzenie, że uznanie godności oraz wynikających z niej równych 1 niezbywalnych praw stanowi podstawę sprawiedliwości, prowadzi do pod- stawowego w filozofii prawa zagadnienia sprawiedliwości. To krótkie stwier- dzenie pozwala wyprowadzić kilka wniosków dotyczących koncepcji spra- wiedliwości, nawet bez dookreślenia, czym jest godność. Po pierwsze, w świetle tego stwierdzenia, podstawą sprawiedliwości nie jest prawo stanowione. W niosek ten potwierdza Karta Narodów Zjednoczo- nych, która w ust. 3 preambuły wyraźnie mówi o sprawiedliwości jako czymś niezależnym od traktatów i prawa międzynarodowego, gdy wśród celów Organizacji wskazuje stworzenie warunków umożliwiających „utrzymanie sprawiedliwości i poszanowanie zobowiązań wynikających z traktatów i in- nych źródeł prawa międzynarodowego" 104. Ponadto w art. 1 ust. 1 Karty odróżnia się zasady sprawiedliwości od zasad prawa międzynarodowego. 102 Zob. PDPC, preambuła, ust. 1; ust. 1 pream buł PPP i PPG. 103 Por. EKPC, preambuła, ust. 4, gdzie za podstawę sprawiedliw ości i pokoju uznane są podstawowe wolności, które z kolei zależne są od praw człowieka; por. A kt końcowy KBW E (1975), zasada VII ust. 5, gdzie jest mowa o poszanowaniu praw człowieka i podsta- wowych wolności jako zasadniczym czynniku pokoju, sprawiedliw ości i dobrobytu. 104 Zob. R. W o 1 f r u m, Präambel, w: Charta der Vereinten Nationen, s. 4. 86 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA Po drugie, wskazanie na ugruntowanie sprawiedliwości w godności i wy- nikających z niej niezbywalnych prawach jest powrotem do koncepcji, w któ- rej uwzględnione są treściowe kryteria sprawiedliwości mające swą podstawę w obiektywnej, niezależnej od woli człowieka rzeczywistości. Fundamentem sprawiedliwości nie są zasady typu formalnego, jak np. tak lub inaczej pojęta zasada równości, ale coś konkretnego. Mowa jest bowiem nie o godności in abstracto, ale o godności przyrodzonej każdemu. Po trzecie, implikowana koncepcja sprawiedliwości nie daje się wyczerpu- jąco ująć nie tylko w kategoriach zgodności z prawem stanowionym czy za- sadami formalnymi, ale także jest ona w opozycji do wszystkich tych kon- cepcji, w których za jedyną zasadniczą właściwość człowieka uznaje jego wolność, oraz tych, w których podstawa sprawiedliwości choć treściowo zdeterminowana upatrywana jest w czymś poza konkretnym człowiekiem, np. w interesie rasy, klasy, w tradycji czy w idealnie istniejącym świecie wartości. Jeśli chodzi o relację między godnością a pokojem, zauważyć można, że chociaż powojenna ochrona praw człowieka powstała jako reakcja na okru- cieństwa wojny i pojmowana była przez jej twórców jako ius contra hel- ium 105, to jednak określając relację między godnością i prawami a pokojem światowym zdystansowano się od konstrukcji, które pozwalałyby na instru- mentalne traktowanie jednostki dla zachowania pokoju, a za bezpośredni i zasadniczy cel ochrony uznano jednostkę, której dobro wyznacza granice kompromisu służącego zachowaniu pokoju. W ojna jest swego rodzaju natu- ralną sankcją naruszania przyrodzonych praw 106, a prawo do oporu można uznać za zawarte w Powszechnej Deklaracji jako jej część uznana bona f id e m . b) „Godność" jako kategoria uboga treściowo Filozoficzna teoria godności zostanie zaproponowana w części drugiej, niemniej jednak już tu, niezależnie od szczegółowych rozwiązań, można zarysować odpowiedź na pytanie, jak to jest możliwe, że kategoria o niedo- określonej treści ma podstawowe znaczenie dla rozumienia całej koncepcji 105 Zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 51. 106 Zob. PDPC, preambuła, ust. 3. 107 M o r s i n k, The Philosophy o f the Universal Declaration, s. 325; zob. M i k, Zbiorowe prawa człowieka, s. 19; por. M. S z y s z k o w s k a , Europejska filozo fia prawa, wyd. 2, W arszawa 1995, s. 25 nn. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 87 praw człowieka oraz doniosłość w formułowaniu i stosowaniu instrumentów ich ochrony. Niekiedy, akcentując brak powszechnie akceptowanej teorii determinującej treść „godności", pochopnie wnioskuje się, że skoro pojęcie nie ma jednoznacznie określonej treści, to jest „puste", jest jedynie konstruktem , któremu nic realnego nie odpowiada. Ubogie treściowo pojęcie godności sprawi zawód wszystkim tym, którzy mając na uwadze, że prawa wynikają z godności chcieliby na podstawie treści pojęcia godności dedukować treść praw. W skazane przykładowo nie uwzględniają w dostatecznym stopniu różnicy między ugruntowywaniem praw człowieka w pojęciu godności (czy szerzej: w koncepcji praw człowieka) a ugruntowywaniem ich w samej godności, w tym, co za pośrednictwem pojęcia (koncepcji) jest ujm ow ane108. Zauwa- żyć trzeba, że funkcja omawianej kategorii polega przede wszystkim nie na odsyłaniu do struktur pojęciowych czy konstrukcji teoretycznych, ale na wskazaniu pewnego obszaru rzeczywistości, który determinuje treść postu- latów dotyczących tak konkretnych działań, jak i prawa pozytywnego. God- ność jest pewną rzeczywistością nie dającą się jednoznacznie ująć w formuły prawne, może jednak być i jest przez te formuły wskazywana i jako taka musi być brana pod uwagę tak w procesie stanowienia prawa, jak i jego wykładni. Aby wskazać na elementy rzeczywistości, nie trzeba koniecznie dysponować pojęciem obejmującym wszystkie treści, które są istotne dla rozumienia prawa; wystarczy np. powiedzieć, że chodzi o to, co decyduje o różnicy między człowiekiem a innymi bytami i co jest podstawą szczegól- nego traktowania człowieka. Jeżeli prawo pozytywne praw człowieka chronić ma konkretną osobę ludzką, to nie powinno budzić zdziwienia, że prawa człowieka nie mogą być w jakiś sposób dedukowane z treści pojęcia godności. Ogólne pojęcie jest treściowo uboższe niż rzeczywistość, która ujęta jest w nim jedynie aspektowo . Przyjęcie pojęcia za punkt wyjścia prędzej czy później prowadzi do nieadekwatności formułowanych na jego podstawie dyrektyw dotyczących ochrony konkretnego, zindywidualizowanego człowieka. Kategoria godności służy powiązaniu prawa pozytywnego praw człowieka z konkretną rzeczywistością istniejącą niezależnie od tego prawa, rzeczy- wistością, która jest racją jego istnienia i treści. Uznanie godności za podsta- 108 Por. np. P. van D i j k, A Common Standard o f Achievement. A bout Universal Validity and Uniform Interpretation o f International Human Rights, „Netherlands Quarterly of Human Rights" , 13(1995), No. 2, s. 108. 88 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA wę sprawiedliwości wyraża stanowisko w sprawie relacji prawa stanowionego do rzeczywistości pozaprawnej. W prezentowanej koncepcji praw człowieka 0 relacji tej mówi się bez jednoznacznego zdeterminowania treści elementów rzeczywistości, do której sprawiedliwe prawo pozytywne jest odniesione jako do swej podstawy. Stwierdzenie, że źródłem praw jest przyrodzona godność człowieka, każe brać pod uwagę i uznać konkretną osobę i jej dobro za rację istnienia prawa. Stwierdzenie to jest sensowne i doniosłe tak dla rozumienia, czym jest prawo, jak i dla konkretnych rozwiązań prawnych, zwłaszcza do- tyczących procedur prawotwórczych109, nawet jeśli przedmiotem sporu jest określenie istoty człowieczeństwa, sprecyzowanie, na czym szczególność człowieka wśród innych bytów polega, lub wskazanie, czym konkretnie jest jego dobro. Jeżeli celem prawa jest zapewnienie rozwoju konkretnych ludzi, to niezbędne jest skierowanie wysiłku poznawczego na rzeczywistość ludzką 1 otwarcie procedur prawotwórczych na jej poznanie. Niedookreśloności normatywnej treści pojęcia godności nie można zatem uznać za wadę. Co więcej, jeżeli konkretnie istniejąca rzeczywistość nie może być ujęta w sposób adekwatny i w kategoriach jednoznacznych, a tak jest z poznawczym ujęciem bytu ludzkiego w aspekcie jego dobra, to postu- lat budowania koncepcji i systemów normatywnych opartych jedynie na pojęciach jednoznacznie ujmujących treści bytu istotne dla porządku norma- tywnego prowadzić musi albo do nieuwzględnienia elementów, które są istot- ne dla zapewnienia osobie pełnego rozwoju, albo przy próbie ujednoznaczniania treści do przyjęcia za podstawę prawa pewnego abstrakcyjnego „modelu" człowieka, co z kolei stanowi poważne zagrożenie wolności oso- by110. „Godność" jest kategorią pozwalającą zapewnić „otwartość" systemu normatywnego na dopełnienia i jego stały „kontakt" z konkretnym dobrem poszczególnych ludzi. 109 Por. M. P i e c h o w i a k , Czy konstytucja m oże być neutralna światopoglądowo?, w: Transformacja i wartości. Aksjologiczne aspekty transformacji ustrojowej w Polsce, red. W. Kaczocha, Zielona Góra 1997, passim; zob. niżej „Uwagi podsum owujące", § 3. 110 Obok orzekania jednoznacznego można mieć do czynienia nie tylko z orzekaniem wieloznacznym, na które nie ma miejsca w racjonalnym dyskursie, ale także z orzekaniem analogicznym, które odgrywa podstawową rolę w analizach filozoficznych. Zagadnieniu temu poświęcona jes t monografia M. A. Krąpca Język i św iat realny (Lublin 1985). Por. M. P i e c h o w i a k , W poszukiwaniu ontologicznych podstaw praw a, W arszawa 1992, s. 47 nn. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 89 3. R ów n ość w p raw ach i zakaz d y sk ry m in a cji Uznając, że godność jest przyrodzona w scharakteryzowanym wyżej sen- sie, trzeba też uznać, że godność zakorzeniona jest w czymś lub też sama jest czymś przysługującym niezależnie od aktualnie posiadanych cech, możli- wości, zdolności człowieka i czymś niezależnym także od okoliczności, w jakich człowiek się znajduje. Dalej wynika z tego, że nie jest możliwe sporządzanie jakichkolwiek testów, które służyłyby określaniu, kto jest „god- ny", a kto nie. Dlatego na gruncie omawianej tu koncepcji praw człowieka nie jest trafne pytanie o kryteria pozwalające określić, którym ludziom przy- sługuje godność i pełnia praw człowieka. Jeśli źródło praw jest przyrodzone, to jest niezależne od przypadkowej lub zmieniającej się charakterystyki czło- wieka i od tej charakterystyki jest także niezależne przysługiwanie praw: „W szystkie istoty ludzkie rodzą się [...] równe w [...] prawach", jak głosi art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Przyrodzoność godności nie pozwala uznać którejkolwiek z cech człowie- ka za podstawę praw, przyrodzoność jest zatem podstawą równości w korzys- taniu z praw człowieka. Na żadną z cech nie można się powoływać, aby uzasadnić, że jedni ludzie są podmiotem praw, a inni nie. Co więcej, uznanie równej godności podkreśla, że wśród podmiotów praw nie ma takich, którym prawa człowieka przysługiwałyby w większym lub mniejszym zakresie. Uznanie równości praw znajduje wyraz w umieszczanej w aktach ochrony praw człowieka klauzuli zakazującej dyskryminacji w korzystaniu z praw, których dany akt dotyczy. Klasycznego przykładu takiej klauzuli dostarcza art. 2 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: Każdy człowiek jest uprawniony do korzystania z wszystkich praw i wolności wyłożonych w niniejszej Deklaracji, bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub jakiekolw iek inne różnice111. Katalog cech podawanych w klauzulach niedyskryminacji jest katalogiem otwartym, wyliczenie cech kończone jest formułą „jakiekolwiek inne różnice" {or other stałus)U2. To, że pewne cechy zostały wskazane explicite, jest 111 Por. PPG art. 2 ust. 2 i art. 3; PPP art. 2 ust. 1 i art. 3. Na tem at zagadnień dogmatycznoprawnych zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 86 nn. Por. także PDPC art. 7 oraz niżej rozdz. III, § 3, 2, b. 112 Na tem at różnych katalogów racji, które nie mogą być podstawą dyskrym inacji, zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 91 nn. 90 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA wyrazem rewindykacyjnego charakteru prawa pozytywnego praw człowieka uwagę zwraca się na te cechy, które były lub są przywoływane jako pod- stawa odmawiania podstawowych praw 113. Klauzula antydyskryminacyjna podkreśla, że nie ma odpowiedniego uzasadnienia jakiekolw iek różnicowanie ludzi w ochronie ich podstawowych praw. Podkreślić jednocześnie trzeba, że na podstawie równości ludzi w godno- ści i prawach nie można postulować „każdemu to samo" . Komitet Praw Człowieka jednoznacznie wypowiadał się, że „zasada korzystania z praw i wolności na warunkach równości, nie zawsze oznacza identyczne trakto- wanie" 114. Jeśli ogólnie rzecz ujmując celem ochrony praw człowieka jest osobowy rozwój konkretnego człowieka, mającego swoje własne cele, żyjącego w niepowtarzalnych okolicznościach, to jasne jest, że nie dla każ- dego podstawowym dobrem będzie taka sama rzecz (takie same okoliczności działania). Sama ochrona praw człowieka zakłada pewne różnicowanie. W pozytywnoprawnych konstrukcjach służących ochronie niektórych praw człowieka różnice traktowania ludzi w zależności od ich cech są istotnym elementem określającym prawa. Tak na przykład rodzice mają inne prawa względem swoich dzieci niż pozostali ludzie115; inne prawa ma obywatel państwa, a inne ktoś, kto obywatelem danego państwa nie je s t116. Zauważyć też można, że zgodnie z art. 4 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw obywatel- skich i politycznych w sytuacjach wyjątkowego niebezpieczeństwa publicz- nego dopuszczalne jest, z zachowaniem pewnych dodatkowych warunków, różnicowanie traktowania np. ze względu na narodowość117. 113 Ilustracją może być uwzględnienie w klauzuli niedyskryminacyjnej w art. 14 EKPC przynależności do mniejszości narodowej, o której nie w spominała PDPC i w zorowane na jej postanowieniach klauzule w PPG i PPP. Zob. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji, s. 235. 114 Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r., 8 , w: M i c h a 1 s k a, K om itet Praw Człowieka, s. 108. 115 PPP art. 18 ust. 4. 116 PPP art. 13, 25; por. PPG art. 2 ust. 3. 117 Problem, czy różnicowanie takie jes t dopuszczalną dyskrym inacją, jes t analogiczny do problemu, czy ograniczenia przewidziane klauzulami ograniczającym i są ograniczeniami praw lub wolności. Zgodnie z przyjmowanymi tu rozwiązaniami termin discrim ination w art. 4 ust. 1 PPP traktowany jes t jako opisowy służący charakterystyce pewnych działań, a nie jako normatywny. W znaczeniu normatywnym, omawianym w niniejszym paragrafie, „dyskry- minacja" jest określeniem niedopuszczalnego (zakazanego) traktowania. Zob. niżej § 2, 3, ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 91 Naruszeniem zasady równości praw nie jest też „różnicowanie pozytyw- ne" . W ypowiadając się w tej sprawie Komitet Praw Człowieka stwierdził, że „środki preferencyjne zastosowane w celu przeciwdziałania faktycznej dyskryminacji, mimo że prowadzą do zróżnicowania traktowania, są zgodne z Paktem" 118. Zasadniczym kryterium tego, czy mamy do czynienia z dyskryminacją, jest nie tyle samo różnicowanie lub same racje przytaczane dla uzasadnienia różnicowania (katalog cech jest otwarty, dlatego żadna z nich, sama w sobie, nie jest elementem konstytutywnym dyskryminacji), ale to, czy pewnego typu postępowanie (regulacja prawna), które podjęte zostało z powodu jakiejś cechy, stanowi zagrożenie dla praw człowieka, a zatem zagrożenie dla god- ności jednostki. Nie ma cech dyskryminacji takie zróżnicowanie, które ma u podstaw kryteria obiektywne i racjonalne, o ile ma na celu realizację praw człow ieka119. Opierając się na stanowisku Komitetu Praw Człowieka i na konwencjach szczegółowych, dyskryminację można określić jako wszelkie zróżnicowanie, wyłączenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie, opierające się na rasie, kolorze skóry, płci, języku, religii, poglądach politycznych lub innych, pochodzeniu narodowym lub społecznym, majątku, urodzeniu lub na jak iej- kolwiek innej podstawie, których skutkiem lub celem jest uniemożliwienie bądź ograniczenie uznania, wykonywania lub korzystania przez wszystkich ludzi na warunkach równości ze wszystkich praw człow ieka120. Zarów- no lista motywów dyskryminowania, jak i obszarów życia publicznego jest otwarta. Ze względu na podstawę dyskryminowania (cechy podmiotu) lub ze względu na dziedzinę, w której prawa człowieka są naruszane, wyróżniane są jedynie poszczególne typy dyskryminacji. Kryterium dyskryminacji jest 118 Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r., 10, w: M i c h a 1 s k a, K om itet Praw Człowieka, s. 109. 119 Zob. Komitet Praw Człowieka, Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r., 13, w: M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 109. Podobnie w ypowiada się orzecznictwo ETPC: „Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, różnica traktow ania ma charakter dyskryminacyjny, jeśli nie ma żadnego obiektywnego i rozsądnego usprawiedliw ienia, to jest, jeśli się nie kieruje celem prawowitym bądź jeśli nie zachodzi rozsądny stosunek proporcjonal- ności między użytymi środkami a realizowanym celem praw owitym " (M cM ichael v. the U. K. (Court Judgm ., 24 Feb. 1995, ser. A, 307-B, 97 cyt. za: O rzecznictwo Strasburskie, red. i tłum. T. Jasudowicz, Toruń 1998, s. 872). 120 Zob. Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r., 7, w: M i c h a 1 s k a, Komitet Praw Człowieka, s. 108; art. 1 M iędzynarodowej konwencji w sprawie likw idacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (1965); art. 1 Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (1979). 92 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA wskazana w punkcie drugim relacja niezgodności między celem działania podjętego ze względu na jakieś cechy człowieka a prawami człowieka. Mając na uwadze równość ludzi w godności i prawach można rozumieć w ten sposób, że nie ma ludzi, których przyporządkowanie do osobowego rozwoju, a przez to do dóbr umożliwiających ten rozwój, zasługiwałoby na mniejsze lub większe uznanie121. Zwrócić tu trzeba uwagę, że mimo wielu podobieństw nie należy utożsamiać podjętej problematyki równości w podstawowych prawach człowieka i kwestii opartego na niej zakazu dy- skryminacji, z podejmowanym dalej zagadnieniem równości w prawie i odpo- wiadającego jej zakazu dyskryminacji. Równość w prawach i chroniące ją klauzule antydyskryminacyjne dotyczą relacji jednostki do praw człowieka i dalej do regulacji chroniących te prawa, gdy tymczasem problematyka równości w prawie dotyczy relacji jednostki do wszelkich regulacji poży- ty wnoprawnych122. 4. W oln ość, rozu m , su m ien ie i b ra terstw o Poszukując kolejnych elementów antropologii sięgnąć trzeba jeszcze raz do art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka'. W szystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować wobec siebie w duchu braterstwa. Obok godności pojawiają się tu kolejne właściwości bytu ludzkiego. Mimo trudności w dookreśleniu, czym jest wolność, godność, rozum i sumienie, oraz w zdeterminowaniu wzajemnych relacji zachodzących między nimi moż- na powiedzieć, że przyjęte sformułowania wskazują na elementy decydujące o szczególnej pozycji człowieka wśród innych bytów 123, i to na takie, któ- 121 Zob. W. K y m 1 i c k a, Współczesna filozo fia polityczna, przeł. A. Pawelec, Kra- ków 1998, s. 12 n. 122 Zob. M. N o w a k, UNO-Pakt über bürgerliche und politische Rechte und Fakulta- tivprotokoll. CCPR-Kommentar, Kehl an Rhein 1989, s. 37; M i c h a 1 s k a, Prawa czło- wieka, s. 92 nn. 123 Zob. L i n d h o 1 m, Article 1, s. 41. W iele dyskusji wzbudziła redakcja jednego z projektów tego artykułu, w której przyjęto formułę „They are endow ed by naturę with reason and conscience" (podkr. M. P.). Projektodawcy stosowali wyrażenie by naturę w sensie „ze [swej] natury", co zasadniczo nie budziło zastrzeżeń (wyjąwszy obiekcje motywowane chęcią unikania terminów filozoficznych). Ostatecznie jednak by naturę zostało wykreślone, aby wykluczyć interpretację, zgodnie z którą zwrot ten rozum iany byłby „przez naturę", co ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 93 re są istotne z punktu widzenia praw człowieka. W cytowanym artykule bez żadnych zastrzeżeń uznaje się, że ludzie są rozumni i obdarzeni sumieniem. Podobnie jak godność, także rozumność, wolność i posiadanie sumienia (bycie istotą moralną) należy traktować jako przyrodzone, przysługujące każdemu człowiekowi, niezależnie od jego aktualnych możliwości działania ujawniającego te właściwości. W szczególności należy podkreślić, że aktualne możliwości podejmowania działań specyficznie osobowych nie są w żadnym przypadku podstawą godności osobowej i racją uznania za „mniej" człowieka i „mniej" podmiot praw; jest raczej przeciwnie niedorozwój jest racją większej troski i formułowania szczególnych reguł ochrony124. a) Wolność Wolność jest jedną z centralnych kategorii w koncepcji praw człowieka. W przytoczonym artykule mowa jest o wolności jako pewnej właściwości bytu ludzkiego, której nie należy mylić z poszczególnymi prawami-wolnościami ani z różnego typu wolnościami pojętymi jako proste lub pochodne sytuacje prawne, o których będzie mowa w kolejnym rozdziale. W omawia- nym tu znaczeniu wolność, podobnie jak godność, traktowana jest zarówno jako pewien stan, jak i cel do osiągnięcia. Z jednej strony w art. 1 Po- wszechnej Deklaracji Praw Człowieka czytamy, że wszystkie istoty ludzkie rodzą się wolne; z drugiej strony maksymalizacja wolności jest obok mak- symalizacji godności zasadniczym celem ochrony praw człowieka. Prokla- macja teherańska, punkcie 5 stwierdza: „głównym celem Narodów Zjedno- czonych w dziedzinie praw człowieka jest osiągnięcie przez każdą jednostkę maksimum wolności i godności" . Podkreślić trzeba, że „wolność" nie jest samodzielnie występującą kategorią podstawową. Nie jest dobrem, dla które- go osiągnięcia poświęcić by należało inne dobra wskazywane w prawach człowieka. Jest raczej przeciwnie, jak głoszą już pierwsze zdania preambuł Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz obu M iędzynarodowych paktów, ..uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszyst- kich członków rodziny ludzkiej stanowi podstawę wolności [...]" . Również zgodnie z art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka wolność jest tylko jednym z elementów, który trzeba wziąć pod uwagę, jeżeli chce się sformu- z kolei mogłoby sugerować, że człowiek nie został obdarzony rozum em i sum ieniem przez Boga. Zob. tamże, s. 44 nn. 124 Zob. np. Konwencja praw dziecka (1989), preambuła, ust. 9; Deklaracja o prawach osób upośledzonych umysłowo (1971); zob. wyżej rozdz. III, § 1, 2, a, 4 " (równość godności). 94 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA łować zasady ochrony człowieka, który ma przyrodzoną godność, jest rozum- ny, ma sumienie i obowiązki wobec innych. Biorąc pod uwagę, że podstawą wolności jest uznanie godności i równych praw wszystkich ludzi, nie można wolności, o której tu mowa, utożsamiać ze swobodą działania, a maksymalizacji wolności z maksymalizacją możli- wości wyboru ograniczoną jedynie wymogami zapewnienia innym równej możliwości wyboru. Uznanie godności i praw, które są niezbywalne również dla ich podm iotów125, za podstawę wolności, w sposób oczywisty ograni- cza dopuszczalne wybory. Ponadto w artykułach dotyczących poszczególnych praw nie jest chroniona swoboda działania jako taka. Analizując postanowienia Międzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych można zauważyć, że zasadniczymi prze- ciwieństwami wolności są, po pierwsze, niewolnictwo i poddaństwo (art. 8), po drugie zaś arbitralne pozbawienie wolności pozbawienie wolności w sensie osadzania w więzieniu lub areszcie czy przymusowego umieszczenia w placówkach służby zdrowia (art. 9). W jednym i drugim przypadku swo- boda działania jest elementem wolności, ale nie konstytuuje jej istoty. Niewolnictwo jest pewnym stanem, którego podstawowe zło tkwi w reduko- waniu człowieka do przedmiotu, i nawet jeśli niewolnik ma swobodę dzia- łania pozwalającą realizować w praktyce wszystkie zamierzenia, w jego wolność godzi sam status bycia niewolnikiem. W przypadku artykułów doty- czących zatrzymania lub osadzania w areszcie lub więzieniu akcent pada na ochronę przed arbitralnością takich działań, a nie na ochronę swobody dzia- łania jako takiej. Również w innych artykułach paktów, dotyczących np. wol- ności słowa lub religii, chronione są jedynie pewne aspekty swobody dzia- łania. Uogólniając można powiedzieć, że ochrona wolności człowieka jest ochro- ną przed arbitralnym działaniem innych126. Zasadniczym kryterium arbitral- ności nie jest przy tym istnienie w prawie pozytywnym podstaw dla danego działania. Samo prawo pozytywne musi być niearbitralne, musi brać pod uwagę wymagania wynikające z godności człowieka, a zatem wymagania stawiane przez samą, niezależną od woli podmiotu, rzeczywistość. Człowiek traktowany jest jako byt, którego decyzje odniesione są do niezależnej od niego rzeczywistości, której poznanie i zrozumienie jest koniecznym warun- 125 Na temat niezbywalności praw zob. niżej rozdz. III, § 2, 2. 126 Sama kategoria „arbitralności" pojawia się w szeregu przepisów szczegółowych, np. w PPP art. 6 (ochrona życia), art. 9 (ochrona wolności osobistej), art. 12 (ochrona wolności poruszania się), art. 17 (ochrona prywatności). ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 95 kiem działania zgodnego z tym, kim człowiek jest. Traktując ochronę wol- ności jako ochronę przed tym, co arbitralne, nie można w determinacji treści wolności obejść się bez poznania rzeczywistości, a zatem bez rozumu i su- mienia. W świetle powyższych uwag za najbardziej fundamentalne zasady porząd- kowania życia społecznego nie mogą być uznane zasady konsensu i kom pro- misu między jednostkami lub grupami dążącymi do różnych celów. Podstawą tą są prawa człowieka, które wyznaczają granice zarówno dla zgodnej woli członków społeczeństwa, jak i dla zawieranych kompromisów. M ożna tu mówić o swoistym fundamentalizmie praw człowieka. Jednocześnie same te prawa wyznaczają i chronią sferę swobody działania, w której jest miejsce na wspólne decydowanie o celach działania, a gdy pojawiają się konflikty, na proporcjonalną rezygnację z realizacji własnych zamierzeń. Przyjęta koncepcja wolności nie jest koncepcją tzw. wolności negatywnej, charakteryzowanej wyłącznie w kategoriach „wolności od" . Pewne stany bytu ludzkiego i cele jego działań są pozytywnie wyróżnione jako realizujące człowieka jako istotę wolną. Niemniej jednak nie jest to także wolność pozy- tywna w rozumieniu proponowanym przez Isaiaha B erlina127, gdyż nie jest tak, że stan wyróżniony jako realizujący człowieka jest zawsze jednoznacznie zdeterminowany niezależnie od swobodnego wyboru podmiotu wolności i innych członków społeczeństwa. b) Rozum Rozum i sumienie wskazane w cytowanym przepisie rozbijają tradycyjną triadę: wolność równość braterstw o128. Jest to kolejny element analizo- wanej koncepcji, który ujawnia wyjście poza spojrzenie na zagadnienie pod- staw praw człowieka ograniczające się do zagadnień typu formalnego. Hasła rewolucji francuskiej można interpretować jako wymagania formalne, bez przyjmowania treściowych kryteriów sprawiedliwości. W skazane dodatkowo elementy podkreślają, że człowiek jest istotą nie tylko wolną, ale także rozumną i moralną. Uznaje się, że osoba ludzka nie jest czystą wolnością, ale ma także inne właściwości, które są podstawą praw człowieka. 127 Zob. I. B e r 1 i n, Dwie koncepcje wolności, w: t e n ż e , Cztery eseje o wolności, Warszawa 1994, s. 203; szerzej na ten temat zob. „Uwagi podsum owujące", § 7, 4. 128 Zob. A n d r z e j c z a k , Filozoficznoprawne podstawy Powszechnej D eklaracji Praw Człowieka , s. 88. 96 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA Uznanie rozumności za podstawę praw człowieka ujawnia się w wieloraki sposób tak na płaszczyźnie samej koncepcji, jak i formułowanych stan- dardów. Oto kilka przykładów. Sama ochrona praw człowieka może być traktowana jako przejaw rozumności człowieka, który poznaje siebie, swoje dobro, zagrożenia i środki zaradcze. Ostatni punkt preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, mówiąc o środkach realizacji postulatów za- wartych w Deklaracji, wskazuje na pierwszym miejscu na nauczanie i wy- chow anie129. Rozwój możliwości rozumnego działania chroniony jest wprost artykułami dotyczącymi prawa do nauki130, wolności badań naukowych, prawa do uczestniczenia w życiu kulturalnym, do korzystania z osiągnięć postępu naukowego, do ochrony interesów wynikających z twórczości naukowej131. Ochronę człowieka jako istoty rozumnej stanowi też ochrona prawa do posiadania bez przeszkód własnych poglądów, które obejmuje swobodę wy- powiedzi oraz prawo do poszukiwania, otrzymywania i rozpowszechniania informacji i poglądów132. Wolność wypowiedzi jest przy tym, co prawda tylko pośrednio, odniesiona do prawdy pojętej jako zgodność informacji z obiektywną rzeczywistością. W yraża się to np. w dopuszczaniu prawnych ograniczeń na swobodę wypowiedzi, podejmowanych ze względu na prawa i dobre imię innych oraz ze względu na bezpieczeństwo narodowe, bezpie- czeństwo publiczne, zdrowie publiczne i m oralność133. c) Sumienie W przytoczonym art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka mowa jest także o sumieniu. Sumienie można pojmować dwojako. Po pierwsze, jako pewną zdolność, władzę wydawania osądów moralnych; po drugie, jako rezultat działania tej władzy ocenę w aspekcie słuszności lub niesłuszności 129 Zob. także PDPC art. 26 ust. 2; PPG art. 13 ust. 1. 130 PPG art. 13 i 14. 131 PPG art. 15. 132 PPP art. 19. 133 p p p art 19 us[ 3 . barc]zjej rozbudowana lista racji dopuszczalnych ograniczeń w EKPC art. 10 ust. 2; zob. dalej uwagi na temat relacji jednostki do grupy. W arto też w tym kontekście przypomnieć Konwencję o międzynarodowym praw ie do sprostowania informacji (1952), która państwom-stronom daje prawo do sprostowania informacji (przesyłanych z jed - nego kraju do innego przez korespondentów lub agencje informacyjne innych państw) mogą- cych naruszyć ich dobre relacje z innymi państwami, ich międzynarodowy prestiż i godność narodową. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 97 i/lub odpowiednią dyrektywą działania. Biorąc pod uwagę sformułowanie omawianego artykułu: „obdarzone [...] sumieniem", należy uznać, że art. 1 spójny jest z pierwszą koncepcją. Koncepcja ta daje się też pogodzić z uzna- niem przyrodzoności sumienia. Zasadnicza kontrowersja dotycząca sposobu pojmowania sumienia do- tyczy jednak nie tego, czy jest ono władzą człowieka, czy jej dziełem, ale tego, czy owa władza lub efekt jej działania mają charakter poznawczy, czy nie. Zgodnie z tradycją filozofii klasycznej sumieniem w zasadniczym tego słowa znaczeniu jest sąd (wiedza) na temat dobra celu działania, a władzą, której dziełem jest ów sąd, jest rozum 134. Takie pojmowanie zgodne jest też z etymologią łacińskiego con-scientia i pochodzących od tego ostatniego słów w wielu językach współczesnych, np. angielskiego i francuskiego conscience, a także z etymologią polskiego „sumienie" , po- chodzącego od „są-mnienie" . Dosłownie można by te słowa oddać polskim „współ-wiedza", wiedza towarzysząca domyślnie działaniu (podejmowa- nym decyzjom )135. Obok pojmowania sumienia jako władzy poznawczej lub rezultatu pozna- nia sumienie w tradycji europejskiej traktowane bywa także jako władza typu uczuciowego, a wydawane przez nią oceny i formułowane na ich pod- stawie dyrektywy działania uznawane są za rezultat podmiotowej, emocjo- nalnej reakcji na przedmiot. W takiej perspektywie ani oceny, ani dyrek- tywy działania nie są sądami, nie mają waloru poznawczego, nie dostarcza- ją informacji o tym, jak się rzeczy mają, i nie mogą być ani prawdziwe, ani fałszyw e136. Która z koncepcji zakładana jest w Deklaracji? Zauważyć trzeba, że w art. 1, określającym podstawy praw człowieka, nie wspomina się o uczu- ciach, ale o rozumie i godności, zasadniczo od uczuć niezależnych. W ątpli- wości co do rozumienia terminu „sumienie" czy to w jednej, czy drugiej 134 Tak w filozofii proweniencji arystotelesow sko-tom istycznej zob. M. A. K r ąp i e c, Realizm ludzkiego poznania , Poznań 1959, s. 551; por. STh 1, q. 79, a. 13. 135 Dawniej „sąm ienie" znaczyło tyle co w ątpienie, jednak etym ologia w iąże „sąm ienie" ze znaczeniami analogicznymi do tych, które zw iązane są z conscientia. „Są-" , podobnie jak łacińskie eon-, odpowiada współczesnemu „z", „razem ", natom iast „m nienie" (i dalej np. ..mniemanie" , „przypom nienie", „napom nienie" itp.) pochodzi od prasłow a o pniu men-, z którego wywodzi się m.in. łacińskie mens umysł, rozum, zdolność w ydawania sądów. A. B r ii c k n e r, Słownik etym ologiczny języka polskiego, W arszawa 1985, s. 526 oraz 341, 482. 136 Zob. np. M. Z i e 1 i ń s k i, Z. Z i e m b i ń s k i, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie, W arszawa 1988, s. 40 nn. 98 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA tradycji rozstrzyga jednoznacznie tekst Deklaracji w języku chińskim, będą- cym również językiem oficjalnym Organizacji Narodów Zjednoczonych, w ramach której Deklaracja została przyjęta137. W yrażeniu „sumienie" odpowiadają w chińskim tekście dwa znaki: zhi wiedza, rozumienie, Hang dobro, dzielność (cnota). Ich połączenie można tłumaczyć jako „wiedza i zrozumienie tego, co dobre i zgodne z dzielnością moralną" 138. Sumienie jest zatem władzą poznawczą, której efektem działania jest sąd139. Analizowany fragment wskazuje zatem, że u podstaw praw leży uznanie człowieka za byt ze swej istoty moralny, który w swym wolnym i rozumnym postępowaniu przyporządkowany jest do poznawalnych, niezależnych od nie- go samego, normatywnych kryteriów postępowania. Stąd też konsekwentne jest uznanie nauczania i wychowania za pierwsze środki realizacji praw człow ieka140. M ożna zatem wnosić, że uznanie rozumu i sumienia za istotne właś- ciwości człowieka w art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka obejmuje także uznanie możliwości poznania przyrodzonych praw oraz biorąc pod uwagę postulat postępowania w duchu braterstwa uznanie możliwości porozumienia w sprawie wspólnego dążenia do pełnego rozwoju osobowego każdego z ludzi. 137 Na temat interpretacji aktów prawa międzynarodowego w przypadku istnienia tekstów autentycznych w różnych językach zob. G. R e s s, Auslegung der Charta, w: Charta der Vereinten Nationen, s. LII nn. 138 Zob. np. R. H. M a t h e w s, A Chinese-English D ictionary, Shanghai 1931, nr 932, 3941, s. 128, 572. Nie użyto kombinacji znaków liang-sin, która również może być przekłada- na jako „sum ienie", wskazuje jednak emocjonalne podstawy określania dobra (tamże, nr 2735, 3941, s. 404 i 572). W literaturze przedmiotu spotkać można pogląd, że sformułowanie w chińskiej wersji tekstu należy tłumaczyć jako two-man m indedness lub consciousness o f his fe llow men, sympathy (L i n d h o 1 m, Article 1, s. 33; zob. W e t 1 e s e n, Inherent Dignity, s. 108). Taka interpretacja wydaje się błędna, a jej podstaw można upatrywać w tym, że słowo odpowiadające znakowi Hang brzmi dla nie znających języka chińskiego podobnie jak słowo znaczące „dwa". Autor dziękuje drowi Kennethowi Ka-lok Chan za pomoc w zba- daniu tego zagadnienia. 139 Ujęcie tradycyjne nieprzypadkowo koncentruje się nie na w ładzy/zdolności, ale na jej akcie. W ładzą jest bowiem rozum umożliwiający poznanie rzeczywistości. W skazanie tylko na niego nie byłoby wskazaniem czegoś specyficznego dla rozum ienia moralności, gdyż specyfika ta ma swe źródło dopiero w przedm iocie i celu poznania, ujaw nia się zatem dopiero w akcie rozumu. N atomiast w koncepcjach, w których sumienie pojm owane jest przede wszystkim jako pewna zdolność, dominuje tendencja, aby zdolność tę traktować jako specy- ficzną, różną od rozumu. 140 Zob. PDPC art. 26 ust. 2; PPG art. 13 ust. 1. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 99 Również postanowienia dotyczące przyjętego w Pakcie praw obywatelskich i politycznych mechanizmu implementacji potwierdzają te wnioski. Art. 28 ust. 2 stanowi: Komitet składa się z obywateli Państw-Stron niniejszego Paktu, którzy powinni być ludźmi o wysokim poziomie moralnym i uznanej kompetencji w dziedzinie praw czło- wieka, przy czym należy uwzględnić celowość udziału pewnej liczby osób o dośw iadcze- niu prawniczym. Określając wymagania stawiane członkom Komitetu Praw Człowieka, akcen- tuje wysoki poziom moralny i kompetencje w dziedzinie praw człowieka, sugerując jednocześnie, że doświadczenie prawnicze ma znaczenie drugorzęd- ne141. Stwierdza się jedynie, że „należy rozważyć celowość udziału pewnej liczby osób o doświadczeniu prawniczym". Gdyby poznanie praw człowieka chronionych paktem było oparte przede wszystkim na prawie pozytywnym praw człowieka, to wymóg posiadania doświadczenia prawniczego byłby oczywistym wymogiem wobec wszystkich członków Kom itetu142. Odrzucenie poznawalności praw postawiłoby pod znakiem zapytania akceptowalność całej koncepcji, gdyż postawiłoby pod znakiem zapytania uznanie takich podstawowych cech praw jak przyrodzoność i powszechność. Uznanie przyrodzonych praw człowieka, których nie można by było poznać, miałoby niewielkie lub żadne konsekwencje praktyczne, gdyż tego, czego w ogóle nie można poznać, nie można samemu brać pod uwagę jako czegoś przyrodzonego ani tym bardziej wymagać tego od innych. Bez uznania po- znawalności praw człowieka pod znakiem zapytania należałoby postawić postulat powszechnego uznania tak poszczególnych praw, jak i ich charak- teru. Jeżeli bowiem twierdzi się, że prawa są przyrodzone i wynikają z god- 141 W praktyce niemal wszyscy członkowie Komitetu są prawnikami o uznanej reputa- cji (D a r a n o w s k i, Międzynarodowa ochrona praw obywatelskich i politycznych, i. 33 n.). Inaczej EKPC art. 21 ust. 3 i art. 39 ust. 3, gdzie od członków Komisji Praw Człowieka i Trybunału Praw Człowieka wymaga się, obok wysokiego poziom u moralnego, również wysokich kwalifikacji prawniczych. 142 Za proceduralną konsekwencję podobnego typu można uznać instytucję ławników. Interesujące analizy uzasadnień werdyktów ławników zob. N. J. F i n k e 1, Commonsense Justice: Jurors' Notions o f the Law, Cambridge, Ma. 1995. Analizy ujawniają, że ławnicy » swoich werdyktach uwzględniają szerszy kontekst od w yznaczonego samym prawem pozy- tywnym (tamże, s. 319). W wymaganiu od członków Komitetu wysokiego poziomu moralnego można dopatrywać się także wyrazu poglądu, sformułowanego jasno m.in. przez św. Tomasza z Akwinu (STh 1-2, q. 94, a. 6), że prawo przyrodzone (naturalne) trudniej poznać ludziom obarczonym wadami moralnymi. 100 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA ności, to zakłada się wiedzę o prawach, o ich podmiocie i relacji między prawami a podmiotem. Uznanie poznawalności praw ma określone konsekwencje dotyczące kształtu procedur prawotwórczych, które mają prowadzić do regulacji zgod- nych z prawami człowieka (a wymaganie takie stawiane jest dziś powszech- nie). Powinny to być procedury umożliwiające refleksję nad poznawaną rze- czywistością, procedury obejmujące dyskusję nad ugruntowanymi obiektyw- nie racjami prezentowanych ocen i proponowanych postulatów. Do zagadnie- nia tego przyjdzie jeszcze powrócić w ostatniej części pracy, poświęconej aplikacji poszukiwanej teorii. d) Braterstwo W formule przyjętej w art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka wskazany jest obowiązek postępowania wobec innych w duchu braterstwa. Używając mniej wzniosłego języka można powiedzieć, że chodzi tu po pro- stu o bezinteresowne działanie dla dobra innych143. Omawiane wyżej wła- ściwości: wolność, posiadanie godności, rozumu, sumienia, choć wskazane w języku opisowym, mają walor normatywny. W przypadku braterstwa zasto- sowany jest język typowy dla wyrażania norm, biorąc jednak pod uwagę charakter całego artykułu i pełnione przez niego funkcje (wskazanie podstaw antropologicznych), powinność działania w duchu braterstwa można zasadnie traktować również jako pewien fakt antropologiczny: człowiek jest takim bytem, któremu właściwe, odpowiadające jego naturze, jest działanie dla dobra innych144. Działanie takie jest dla osoby czymś cennym, służącym 143 Por. ideal kształcenia i wychowania, o którym mówi PDPC art. 26 ust. 2 i PPG art. 13 ust. 1, oraz zawarty w art. 20 PPP zakaz propagandy wojennej i popierania nienawiści o podłożu narodowościowym, rasowym czy religijnym. Por. także art. 4 ust. 1 mówiący o „miłości do pokoju" jako cesze każdego członka ONZ. 144 Pomocne w interpretacji postanowień omawianego tu artykułu mogą być dyskusje nad projektem Konwencji praw dziecka. W drugim czytaniu projektu w punkcie 7 preambuły, mówiącym o wychowaniu w duchu ideałów zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych, na wniosek przedstawiciela UNESCO świadomie zrezygnowano z terminu „braterstw o" na rzecz terminu „solidarność", mając na uwadze, że ten ostatni termin silniej niż „braterstw o" wska- zuje na odpowiedzialność za innych i obowiązki określonego działania na ich rzecz. Uznanie solidarności za jeden z ideałów Karty podkreśla także konieczność integralnego podejścia do ochrony praw człowieka, obejmującego w yodrębnioną w latach siedem dziesiątych kate- gorię praw solidarnościowych, a wreszcie zmiana ta, poprzez odejście od stylistyki charaktery- stycznej dla epoki rewolucji francuskiej, potwierdza oryginalność koncepcji współczesnej. Zob. E/CN.4/48, § 61-63 w: The United Nations Convention on the Rights o f the Child: ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 101 osobowemu rozwojowi, jest dobrem, które trzeba brać pod uwagę w integral- nej ochronie osoby. W spółczesna koncepcja praw człowieka za modelowe, a zatem takie, które powinno być celem podejmowanych działań, uznaje takie społeczeństwo, w którym jednostki współdziałają nie na zasadach dyktowanych wzajemną rywalizacją i dążeniem do realizacji własnych interesów, ale są zdolne do bezinteresownego współdziałania dla dobra innych. Odrzucony został zapro- ponowany przez Thomasa Hobbesa model społeczeństwa, które jest zbiorem egoistów zdolnych do działania dla dobra innych lub do rezygnacji ze swoich interesów jedynie wtedy, gdy całościowo przynosi im to większą korzyść niż stratę145. Zauważyć wypada, że uznaniu obowiązku działania dla dobra innych za jedną z podstawowych danych antropologicznych nie towarzyszy relatywiza- cja posiadania przez dany podmiot praw do wywiązywania się z obowiąz- ków, jakie ma wobec innych. Prawa nie są oparte na zasadzie wzajemności i nie jest tak, że podstawowe prawa ma tylko ten, kto spełnia swoje obo- wiązki. W takim też sensie prawa przysługują niezależnie od tych obowiąz- ków146, choć na płaszczyźnie realizacji nie jest, oczywiście, możliwe za- pewnienie praw bez wypełniania przez członków społeczeństwa ich obo- wiązków147. Obowiązek działania dla dobra innych ma dwa zasadnicze wymiary. Jeden dotyczący relacji jednostka-jednostka; drugi dotyczący relacji jednostka-społeczeństwo . Ustęp 5 preambuł obu M iędzynarodowych paktów głosi m.in., że „jednostka ma obowiązki wobec innych i wobec społeczności, do której należy, oraz że jest obowiązana dążyć do popierania i przestrzegania praw uznanych w niniejszym Pakcie" 148. Obydwa te elementy znaleźć można także w tzw. klauzulach ograniczających, omówionych szerzej przy okazji A Guide to the „Travaux P réparatoires", red. S. Detrick, Dordrecht 1992, s. 111. 145 Zob. T. H o b b e s, Elementy filo zo fii, W arszawa 1956 t. II: O Obywatelu, I, 1; t e n ż e , Lewiatan, W arszawa 1954, I, 13. 146 W opozycji do doktryny marksistowskiej przyjmującej zasadę „Nie ma praw bez obowiązków, nie ma obowiązków bez praw" . Zob. K. O p a ł e k, Prawo podmiotowe, W arszawa 1957, s. 194. Tamże (passim) znaleźć można rozw iniętą marksistow ską koncepcję podstaw praw podmiotowych, w tym praw człowieka. 147 W śród zasad ogólnych dotyczących relacji między jednostką a społecznościam i można wyodrębnić zasadę im plikowania obowiązków przez prawa; szerzej na jej temat, analizując akty prawne i orzecznictwo, pisze C. Mik (Zbiorowe praw a człowieka, s. 235 nn.). 148 Por. PDPC art. 29 ust. 1. 102 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA charakterystyki praw. W zorzec takiej klauzuli zawarty jest w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (art. 29 ust. 2): W korzystaniu ze swych praw każdy człowiek podlega jedynie takim ograniczeniom , które są ustalone przez prawo wyłącznie w celu zapewnienia odpow iedniego uznania i poszano- wania praw i wolności innych oraz w celu uczynienia zadość słusznym wymogom m oral- ności, porządku publicznego i powszechnego dobrobytu w demokratycznym społeczeństwie. Prawa i wolności innych jednostek uznane są za istotne elementy współ- kształtujące sposób działania podmiotu korzystającego ze swoich praw i wol- ności. Obok praw i wolności innych, będących dobrami indywidualnymi, mowa jest także o dobrach społeczeństwa jako całości. W kontekście klauzul ogra- niczających mówi się o tzw. wyższych interesach narodowych, do których zalicza się zwykle: bezpieczeństwo narodowe, bezpieczeństwo publiczne, zdrowie publiczne i m oralność149. Dla rozumienia relacji jednostki do na- rodu i państwa istotne jest także zwrócenie uwagi na tzw. klauzule deroga- cyjne, dopuszczające odstępstwa (derogation) od wypełniania zobowiązań wynikających z norm chroniących niektóre spośród podstawowych praw, gdy wyjątkowe niebezpieczeństwo publiczne zagraża istnieniu narodu150. Traktując braterstwo jako właściwość człowieka fundującą jego prawa, nie można powodów rezygnacji z realizacji tego, co indywidualne, na rzecz praw innych jednostek i praw grup sprowadzać wyłącznie do tworzenia sobie przez jednostkę niezbędnego środowiska rozwoju. W perspektywie braterstwa samo działanie dla dobra innych rozwija, spełnia człowieka jako człowieka, a zatem dobro innych współokreślać też musi treść samych praw człowieka pojętych jako to, co odpowiada osobie ludzkiej służąc jej rozwojowi. 149 Zob. art. 12, 18, 19, 22 PPP. W EKPC art. 10 ust. 2 pojawia się także: integralność terytorialna, zapobieganie nieporządkowi lub przestępczości, zapobieganie ujawnianiu inform a- cji poufnych, zagwarantowanie powagi i bezstronności sądownictwa. Por. J. F i n n i s, Natural Law and Natural Rights, Oxford 1992, s. 210 nn. iso p p p art 4 W ymagane jest przy tym spełnienie szeregu dodatkowych warunków, jak urzędowe ogłoszenie niebezpieczeństwa, niezbędność stosowanych środków i ich proporcjonal- ność do wymogów sytuacji, niedyskryminacja, poinformowanie odpowiednich organów m iędzy- narodowych, niesprzeczność z innymi zobowiązaniami międzynarodowymi. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 103 5. Jed n ostk a a grupa a) Grupa jako podmiot praw Wyżej prowadzone analizy wiodą do problemu relacji między jednostką a grupą i kwestii tzw. praw grupowych151. Gdy mowa o tych prawach, człowiek brany jest pod uwagę jako istota społeczna jako członek różnego typu grup: od rodziny poprzez naród po wspólnotę ogólnoludzką. Artykuł 29 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka głosi m.in., że „Każda jednostka ma obowiązki wobec wspólnoty, bo tylko w niej możliwy jest swobodny i pełny rozwój jej osobowości" 152. Skoro wspólnota jest warunkiem koniecznym pełnego rozwoju człowieka, jest też jednym z jego podstawowych dóbr. Człowiek ma prawo do życia w odpowiednio zorganizowanej wspólnocie, która powinna być chroniona, podobnie jak inne fundamentalne dobra chro- nione poszczególnymi prawami. W takim też duchu art. 28 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka głosi: „Każdy człowiek jest uprawniony do ta- kiego porządku społecznego i międzynarodowego, w którym prawa i wolno- ści wyłożone w niniejszej Deklaracji mogą być w pełni realizowane". W spólnota czy ogólniej grupa jest podmiotem różnym od sumy jed - nostek ją tworzących w takim sensie, że na mocy relacji między jej elem en- tami powstaje całość, której warunki istnienia, funkcjonowania i rozwoju nie dają się sprowadzić do sumy warunków istnienia, działania i rozwoju jej elementów. Stąd też dobro grupy jako takie nie daje się scharakteryzować w kategoriach sumy dóbr określanych wyłącznie ze względu na jednostki rozpatrywane niezależnie od grupy. Dlatego też i konstrukcje służące ochro- nie prawnej grupy nie dają się sprowadzić do konstrukcji sformułowanych ze względu na cechy i funkcje jednostki branej w oderwaniu od grupy. Nie da się chronić prawa człowieka do życia w grupie służącej jego rozwojowi bez posłużenia się kategorią dobra grupy jako całości. Prowadzi to do formu- łowania praw, których podmiotem jest grupa praw grupowych. Racją ist- nienia tych praw pozostaje jednak całościowo wzięte dobro jednostek. Prawa 151 Na tem at stosowanej w tej materii terminologii zob. M i k, Zbiorowe praw a człowie- ka, s. 60 nn.; C. Mik w swej monografii zamiennie używa terminów „prawa zbiorowe", „prawa kolektywne" i „prawa w spólnotowe" (tamże, s. 62). Tu konsekw entnie stosowany będzie termin „prawa grupowe" ze względu na jego neutralność i ogólność. Termin „prawa zbiorowe" nie uwzględnia faktu, że grupa, ze względu na relacje łączące jej elem enty, jest czymś więcej niż zbiór; z kolei termin „prawa kolektyw ne" wiąże koncepcję z ideologią kolektywistyczną, obcą koncepcji praw człowieka, natom iast termin „prawa w spólnotowe" nie uwzględnia różnicy między wspólnotą a społecznością. 152 Por. pkt 5 preambuł M iędzynarodowych paktów praw człowieka. 104 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA grupowe, choć bezpośrednio chronią dobro (istnienie i rozwój) różnego typu grup, są jednocześnie prawami człowieka zakorzenionymi w godności ludz- k iej153. Dla podkreślenia, że osoba jest fundamentem praw grupowych, można mówić o prawach człowieka „wykonywanych" grupow o154, w takim jednak przypadku umyka intuicja, że prawa grupowe jako prawa człowieka nie tylko wyróżniane są ze względu na sposób ich wykonywania, ale także ze względu na strukturę ich podmiotu, której nie można nie uwzględnić w charakterystyce praw. Aby uniknąć nieporozumień i doceniwszy specyfikę praw grupowych nie wyłączać ich z kategorii praw człowieka, warto jasno odróżnić dwojakie pojmowanie podmiotu praw. Prawa indywidualne i prawa grupowe można zatem wyróżnić ze względu na sposób determinowania treści praw: prawa grupowe to te, których treść określana jest ze względu na grupę jako całość; prawa indywidualne to te, których treść determinowana jest ze względu na jednostkę rozpatrywaną niezależnie od relacji do grupy. Pamiętać jednak przy tym trzeba, że te dwa typy praw są wyodrębniane ze względu na sposób ujęcia pewnych dóbr człowieka. W konsekwencji, również ze względu na ten sposób ujęcia, wyróżnia się jednostkę jako podmiot praw indywidualnych i grupę jako podmiot praw grupowych. W jednym i drugim przypadku chodzi o podmiot pojęty jako rzeczywistość, która je s t podstawą determinacji treści dóbr chronionych, a nie o podm iot będący źródłem praw i ostateczną racją ich realizacji. Przy tym drugim sposobie pojmowania podmiotu praw osoba ludzka jest podmiotem zarówno praw indywidualnych, jak i grupowych. Taki dwojakiego rodzaju sposób zdeterminowania treści ochrony praw może prowadzić do pewnego napięcia czy nawet sprzeczności pomiędzy re- alizacją postulatów sformułowanych ze względu na jednostkę wziętą w ode- rwaniu od grupy a postulatami sformułowanymi ze względu na grupę jako całość. Nie można jednak utrzymywać, że realizacja każdego takiego postula- 153 Por. M i k, Zbiorowe prawa człowieka , passim, zwł. s. 228 nn. Autor przekonująco wykazuje, że prawa zbiorowe są w prawie międzynarodowym kategorią prawną różną od praw, których dotyczą M iędzynarodowe pakty praw człowieka. Jednakże przytaczane przez niego argumenty, oparte zasadniczo na wadach faktycznie funkcjonujących koncepcji, nie wydają się w ystarczające dla uzasadnienia postulatu, aby samych praw ujm owanych tymi koncepcjami nie uznawać za prawa człowieka. Należałoby raczej postulować korektę faktycznie funkcjonu- jących koncepcji. 154 Taka formuła odpowiada np. art. 27 PPP, który mówi w prost nie o prawach mniej- szości, ale o prawach osób należących do mniejszości etnicznych, religijnych lub językow ych. Zob. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji, s. 235, gdzie jes t mowa o „prawach wyko- nywanych w spólnotowo". Por. np. M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 180 nn.; PPG art. 8 ust. 1 lit. b, c (prawa związków zawodowych), art. 10 ust. 1 (prawa rodziny). ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 105 tu jest realizacją prawa człowieka. Na płaszczyźnie ontycznej, której ujęciu podporządkowane są formułowane postulaty, sprzeczności nie ma. Coś jest dobrem indywidualnym jedynie wtedy, gdy rozwija całego człowieka, a to z kolei jest możliwe jedynie przy uwzględnieniu różnych aspektów bytu ludzkiego, w tym i jego aspektu społecznego. Podobnie, wziąwszy pod uwa- gę, że grupa istnieje dla jednostek ją tworzących, coś jest dobrem grupy 0 tyle tylko, o ile jest dobrem każdego z jej członków. Prawo grupy jest prawem człowieka o tyle tylko, o ile jest też dobrem jej członków. Niekiedy kwestionuje się zaliczanie praw grupowych do praw człowieka. Zwraca się przy tym uwagę na wypowiedzi Komitetu Praw Człowieka, który wielokrotnie stwierdzał, że na podstawie Protokółu fakultatywnego do M ię- dzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych nie są dopuszczalne skargi indywidualne dotyczące naruszenia prawa do samostanowienia naro- dów, zawartego w art. 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i po li- tycznych. Komitet podawał różne racje niedopuszczalności155, wśród nich 1 taką, że „autor [skargi] jako jednostka nie może utrzymywać, iż jest ofiarą pogwałcenia prawa do samostanowienia, gdyż art. 1 Paktu przyznaje to pra- wo narodom ujmowanym jako całość" 156. Ponieważ w preambule Protokół stwierdza, że przedmiotem skargi mogą być wszystkie prawa zawarte w Pak- cie, stąd też mając na uwadze, że Pakt chroni właśnie prawa człowieka i niedopuszczalność skarg na naruszenie prawa do samostanowienia narodów niektórzy wnioskują, że prawo do samostanowienia i inne prawa grupowe nie są w ogóle prawami człowieka. W prowadzone tu dwojakie pojmowanie podmiotu praw pozwala na poczynienie spostrzeżenia, że w przytoczonym orzeczeniu Komitet posługiwał się pojęciem podmiotu jako rzeczywistości, ze względu na którą determinuje się treść praw, a nie pojęciem podmiotu praw człowieka w zasadniczym tego słowa znaczeniu. Jeżeli ochrona praw człowieka jest ochroną jego podstawo- wych dóbr, to nie ulega wątpliwości, że naruszenie prawa do samostanowie- nia jest też naruszeniem jednego z podstawowych dóbr poszczególnych ludzi. Nieuznanie praw grupowych za prawa człowieka jest też nie do zaakcep- towania w świetle innych dokumentów prawa międzynarodowego. Na przy- 155 Zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 62, 79, 105. 156 Sprawa Kitok przeciwko Szwecji (tamże, s. 105). A. M ichalska wskazuje, że linia orzecznictwa odrzucająca dopuszczalność skarg indywidualnych w związku z naruszeniem praw grupowych ugruntowana jest w indywidualistycznej koncepcji praw człow ieka i Komitet powinien od niej odejść, aby procedura skargi indywidualnej mogła być zastosow ana do palących problemów dotyczących ochrony praw m niejszości, praw pow szechnie traktowanych jako prawa człowieka (tamże). 106 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA kład w Deklaracji wiedeńskiej stwierdza się wprost, że „Światowa Kon- ferencja Praw Człowieka uważa odmawianie prawa do samostanowienia za naruszenie praw człowieka" (pkt 1.2). Podobnie w sprawie prawa do rozwoju zaliczanego również do praw grupowych stwierdza się w tym samym dokumencie, że „Światowa Konferencja Praw Człowieka potwierdza prawo do rozwoju ustanowione w Deklaracji o prawie do rozwoju, jako prawo po- wszechne i niezbywalne oraz jako integralną część podstawowych praw czło- wieka" (pkt I.10)157. Konsekwentnie należy uznać, że uwzględnienie dobra grupy jest istotnym elementem koncepcji praw człowieka i niezbędnym warunkiem integralnej ochrony człowieka. Prawa grupowe, chroniąc podstawowe dobra człowieka żyjącego w takiej lub innej zbiorowości, są integralnym elementem ochrony praw człowieka i przy poszukiwaniu rozwiązań tworzących optymalne warun- ki rozwoju jednostek żyjących w społeczeństwie muszą być brane pod uwagę na równi z innymi prawam i158. Prawa grupy, w której człowiek żyje, są zatem jego prawami, podobnie jak prawa indywidualne. Jedne i drugie mu- szą być wzięte pod uwagę w określeniu właściwych człowiekowi dóbr, w określeniu treści praw człowieka. Nie można zatem argumentować, że prawa człowieka chronione są lepiej (szerzej) w systemie prawnym, w któ- rym klauzule ograniczające nie zawierają któregoś z elementów istotnych dla ochrony wspólnoty czy społeczności159. 157 Zob. D eklaracja o praw ie do rozwoju (1986), art. 1 ust. 1: „The right to developm ent is an inalienable human right [...]" ; ust. 2: „The human right to developm ent also implies the full realization of the right of peoples to self-determ ination 158 „All human rights are universal, indivisible and interdependent and interrelated. The international community must treat human rights globally in a fair and equal manner, on the same footing, and with the same emphasis" (D eklaracja wiedeńska, pkt 1.5). Zob. także dalej § 2, 4. Relację między prawami grupowymi a prawami człow ieka celnie ujął Jan Paweł II w przem ówieniu na forum Zgromadzenia Ogólnego NZ, mówiąc o prawach narodów, które „są niczym innym, jak «prawami człowieka» wyniesionymi na szczególny poziom życia wspólnotowego" (Przemówienie Papieża Jana Pawła II wygłoszone 5 października 1995 r. na forum O NZ w Nowym Jorku, pkt 8); formułę tę można, jak się zdaje, uznać za trafną w odnie- sieniu do wszelkich praw grupowych i biorąc pod uwagę jej teoretyczną neutralność - godną polecenia w instrumentach ochrony tych praw. 159 Problem ten dyskutowany był w związku z prezydenckim projektem Karty Praw i W olności, w którym w klauzuli ograniczającej zabrakło moralności. Za rozwiązaniem przyję- tym w Karcie optował W. Sokolewicz (Uwagi o projekcie Karty Praw i Wolności, „Państwo i Praw o", 48(1993) , z. 4, s. 74); inaczej C. Mik (Wolność radia i telew izji w świetle Kon- wencji Europejskiej i prawa polskiego, „Państwo i Praw o", 48(1993), z. 10, s. 37); zob. M. P i e c h o w i a k , Karta Praw i Wolności. Między prawam i człowieka a ideologią, w: Karta Praw i Wolności, „Materiały Poznańskiego Centrum Praw Człow ieka" , 1993, nr 2, s. 21 n. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 107 W yłączenie praw grupowych z dziedziny praw człowieka prowadziłoby do wniosku, że postęp w dziedzinie praw człowieka wiąże się z eliminacją ogra- niczeń jednostki wynikających z praw grupowych. Traktowanie jedynie praw indywidualnych jako praw człowieka kazałoby uznać, że ochrona praw czło- wieka nie jest integralną ochroną osoby uwzględniającą wszystkie podstawo- we dobra człowieka. Oderwanie praw grupowych od praw człowieka łatwo mogłoby doprowadzić do przyznawania grupie statusu podmiotu porównywal- nego ze statusem osoby i do zamiany takiej perspektywy, w której prawa grupy dopełniają ochronę osoby, na perspektywę rywalizacji i konfliktu inte- resów, które rozwiązuje się na zasadzie kompromisu. b) W spólnota a społeczność W kontekście problematyki praw grupowych ważne jest wyróżnienie pod- miotów dwojakiego typu, mianowicie wspólnot i społeczności. Te ostatnie są grupami powstającymi wskutek przemyślanych lub wolnych działań ich członków w celu realizacji pewnych interesów. Społecznościami w takim rozumieniu są korporacje gospodarcze, kluby, związki zawodowe, partie polityczne, jak również państw a160. Natomiast wspólnoty pojmowane są ja - ko grupy „istniejące w oparciu o takie elementy jednoczące, które są spon- taniczne (nie sztuczne ani nie planowane) i które są zasadniczo poza kon- trolą członków grupy" 161. W spólnotami są rodziny162, grupy religijne163, grupy kulturowe, plem iona164, narody, ludy (peoples) 165. Utrwalone, rów- nież tradycją, miejsce we współczesnej ochronie praw człowieka mają prawa narodów, choć i tu dostrzegana jest potrzeba rozwinięcia ich pozytywizac ji166. Prawa narodu urzeczywistniane są przede wszystkim i najczęściej 160 Zob. L e r n e r, Group Rights, s. 29. 161 M emorandum Sekretarza Generalnego ONZ, UN Doc. E/CN.4/Sub. 2/85 (1949), pkt 4 cyt. za L e r n e r, Group Rights, s. 29. 162 Np. art. 23 PPP oraz art. 7 i 10 PPG. 163 Zob. art. 18 (uzewnętrznianie religii „wspólnie z innym i") oraz art. 27 PPP. 164 Zob. art. 27 PPP. 165 Relacje zachodzące między pojęciem „naród" a pojęciem „lud" są przedm iotem dyskusji zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 68 nn.; M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 126. Por. także art. 13 PPG, w którym o wspólnotach mówi się w kontekście celów nauki, z zastrzeżeniem, że problem atyczne jest uznanie za w spólnotę grupy rasowej, wskazanej tam wśród innych grup. 166 Potrzeba deklaracji praw narodów, analogicznej do PDPC, sygnalizow ana była w P rze- mówieniu Papieża Jana Pawła II na forum O NZ w Nowym Jorku, pkt 6 . 108 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA poprzez organy państwa, które uznawane jest za zasadniczy sposób samoor- ganizacji narodu167. Podkreślić jednak należy, że prawa narodu nie są pra- wami państwa. Państwo i inne społeczności są dobrem instrumentalnym w stosunku za- równo do dobra wspólnot, jak i jednostek168. Istnienie i rozwój wspólnot jest również dobrem instrumentalnym w stosunku do dobra poszczególnych jednostek. Jednakże uznanie praw człowieka za podstawę porządku prawnego i za cel państwa nie wyklucza tego, że ze względu na dobro społeczności czy wspólnoty realizacja niektórych celów działania poszczególnych jedno- stek będzie niemożliwa lub utrudniona169. W ykluczone jest jednak zawsze instrumentalne traktowanie osoby i naruszanie pewnych podstawowych dóbr jednostek. Te ostatnie wskazane są np. w przepisach artykułów dotyczących praw, których wykonywanie nie podlega derogacji170. c) Zasada pomocniczości Pisząc o podmiotach praw i relacjach między jednostką a grupą oraz między różnymi typami zbiorowości, trzeba wyróżnić, obok wspólnot i spo- łeczności, grupy wyższego i niższego rzędu oraz wspomnieć krótko o zasa- dzie pomocniczości. Grupa wyższego rzędu to taka, której elementami są inne grupy, będące względem niej grupami niższego rzędu. Tak np. państwo 167 Zob. M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 127 n. 168 Relacja jednostki do zbiorowości, w tym rów nież do państwa, w sposób zwięzły i zgodny z omawianą tu koncepcją praw człow ieka scharakteryzow ana została w pierwszym punkcie uzasadnienia projektu konstytucji przygotowanego przez Komisję K onstytucyjną Senatu RP pierwszej kadencji (1991): „Człowiek jest w artością podstawow ą i pierwotną, państwo jes t wartością wtórną, tworzoną przez człow ieka dla człow ieka i służącą jego dobru. [...] Stw ierdzenie przez projekt prymatu człow ieka i konieczność ochrony jego przyrodzonych praw nie ignoruje wspólnot, których człowiek potrzebuje dla w łasnego rozwoju. R zeczpospo- lita Polska jes t wspólnotą najszerszą [...]. Jest wspólnotą pow ołaną przez ludzi dla ich dobra. Rzeczpospolita Polska jes t wspólnym dobrem wszystkich polskich obywateli. Cały porządek państwa [...] nastawiony jest na dobro wspólne obywateli, którego wyznacznikiem jes t dobro człowieka. Człowiek z jego godnością jes t [...] podmiotem, zasadą, celem i m iarą wszystkich urządzeń organizacji państwowej. Prawdziwe dobro wspólne polega na poszanowaniu praw człowieka, one także [...] stanowią [...] osnowę całego ustroju państw ow ego" (Projekty Kon- stytucji Rzeczypospolitej Polskiej 1993, wyd. Komisja Konstytucyjna Zgrom adzenia Narodo- wego, W arszawa 1993, s. 16). 169 Na tem at zasady rów noważenia interesów indyw idualnych i zbiorowych zob. M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 237 nn. 170 Zob. tamże, s. 243 nn. na tem at zasady hierarchiczności interesów jednostkow ych i wspólnotowych. Zob. także dalej § 2, 3, a. ANTROPOLOGICZNE PODSTAWY PRAW CZŁOWIEKA 109 jest grupą wyższego rzędu wobec rodziny, a grupą niższego rzędu wobec wspólnoty międzynarodowej. W analogicznym sensie osoba jest bytem niż- szego rzędu wobec rodziny czy jakiejkolwiek innej grupy. Zasada pomocniczości nie została explicite sformułowana w analizowa- nych aktach, niemniej jednak zasadne jest jej uznanie na podstawie cało- ści przyjętych postanowień171. Przede wszystkim ma ona swoją podstawę w autotelicznym charakterze bytu ludzkiego, który realizuje się przez rea- lizację swoich celów, a przez realizację celów zbiorowości o tyle, o ile są też jego dobrem. Preambuła Deklaracji wiedeńskiej w ust. 2 głosi m.in.: [...] osoba ludzka jest centralnym podmiotem praw człowieka i podstawowych wolności i wobec tego to ona powinna w pierwszym rzędzie odnosić z nich korzyści oraz powinna aktywnie uczestniczyć w realizacji tych praw i wolności. Z punktu widzenia podejmowanego zagadnienia ważne jest też wzięcie pod uwagę, formułowanych w klauzuli derogacyjnej i klauzulach limitacyjnych , warunków dopuszczalnej ingerencji w imię dobra zbiorowości w sferę dóbr określonych ze względu na jednostkę wziętą w oderwaniu od grupy. Po pierwsze, podkreślić trzeba, że derogacja lub ograniczanie dopuszczalne jest tylko w przypadku ochrony niektórych praw. Po drugie, obok pewnych warunków formalnych derogacja czy ograniczenia muszą mieć odpowiedni cel, którym są najbardziej podstawowe dobra zbiorowości. Po trzecie, stoso- wane środki i ograniczenia muszą być konieczne, a zatem ingerencja może nastąpić w najniezbędniejszym zakresie172. Zasada pomocniczości ma dwa aspekty: negatywny i pozytywny. W aspek- cie negatywnym głosi ona, że grupy w stosunku do jednostki i grupy wy- ższego rzędu wobec grup niższego rzędu powinny respektować autonomię i wolność, kompetencje i odpowiedzialność, czego przejawem jest np. nie- ingerencja w podejmowane inicjatywy, w realizację obranych celów. W as- pekcie pozytywnym zasada pomocniczości głosi, że grupy powinny pomagać jednostkom, a grupy wyższego rzędu grupom rzędu niższego i w takim sen- 171 Zob. M i k, Zbiorowe prawa człowieka, s. 234. Zasada ta znalazła się w preambule Konstytucji RP. O uwyraźnieniu i uznaniu zasady pom ocniczości w międzynarodowym i ponadnarodowym prawie jednoczącej się Europy zob. Ch. M i l l o n D e l s o l , Zasada pom ocniczości, Kraków 1995, s. 89 nn. 7' Szerzej zob. T. J a s u d o w i c z , D eterminanty m iędzynarodowo chronionej substancji praw człowieka w systemie uniwersalnym i europejskim , w: O prawach człowieka. W Podwójną rocznicę Paktów. Księga Pamiątkowa w hołdzie Profesor Annie M ichalskiej, red. T. Jasudowicz, C. Mik, Toruń 1996, s. 90 nn. Zob. też Konwencja praw dziecka, art. 3 ust. 2. 110 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA sie ingerować, ilekroć jest to konieczne dla realizacji przez jednostki lub grupy niższego rzędu ich własnych celów, przy czym pomoc taka powinna zmierzać do umożliwienia jednostkom lub grupom niższego rzędu samo- dzielnego realizowania swych celów („pomoc dla samopomocy") 173* Krótko można powiedzieć, że zasada pomocniczości nakazuje podmiotom wyższego rzędu udzielać pomocy podmiotom niższego rzędu jedynie na tyle, na ile te ostatnie nie są samowystarczalne. Stosowanie zasady pomocniczości ma zabezpieczyć przed tym, aby w imię udzielania pomocy nie narzucano jed - nostce celów, które są jej obce, aby nie traktowano jej jedynie jako część większej całości, całości, której dobro nie byłoby jednocześnie dobrem two- rzących ją jednostek. Uznanie tej zasady jest pośrednim uznaniem grup czy szerzej bytów niższego rzędu, w przyjętym tu rozumieniu, za rację istnienia bytów wyższe- go rzędu, i to nie tylko w takim sensie, że byty niższego rzędu i łączące je relacje konstytuują byty wyższych rzędów, ale także w takim, że byty wy- ższego rzędu istnieją dla bytów niższego rzędu, gdyż ich działania są podpo- rządkowane celom grup niższego rzędu, a ostatecznie celom osoby, których realizacja prowadzi do jej całościowego rozwoju. § 2. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 1. P ow szech n ość Najogólniej rzecz biorąc „powszechny" to „dotyczący wszystkich" 174. Prawa człowieka to prawa przysługujące każdemu człowiekowi. Uznanie powszechności ugruntowane jest w centralnym i podstawowym elemencie współczesnej koncepcji praw człowieka: w uznaniu, że podstawowe prawa przysługują każdemu z tej tylko racji, że jest człowiekiem. Dla rozumienia powszechności istotne jest zwrócenie uwagi na wzajemne powiązania zacho- dzące między kategorią powszechności a innymi podstawowymi elementami 173 Por. M i l l o n D e l s o l , Zasada pom ocniczości, s. 8 n.; Słownik katolickiej nauki społecznej, red. W. Piwowarski, W arszawa 1993, s. 197 n. 174 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. II, W arszawa 1979, s. 875. Szerzej na temat powszechności zob. M. P i e c h o w i a k , Powszechność praw człowieka, w: O prawach człowieka, passim. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 111 koncepcji. Idea powszechności jest już implicite zawarta w takich elementach koncepcji jak równość godności i praw wszystkich istot ludzkich czy w przy- rodzonym i niezbywalnym charakterze praw człowieka i godności będącej ich źródłem. Z jednej strony elementy te dookreślają rozumienie powszech- ności, z drugiej powszechność wyrażona w aktach prawa m iędzynarodo- wego współokreśla perspektywę rozumienia równości, przyrodzoności czy niezbywalności praw i godności. Już Karta Narodów Zjednoczonych, określając cele ONZ, mówi o prawach człowieka i podstawowych wolnościach „dla wszystkich, bez względu na rasę, płeć, język lub religię"175 oraz o tym, że ONZ popiera „powszechne poszanowanie i przestrzeganie praw człowieka i podstawowych wolnoś- ci" 176. Fundamentalny dla ochrony praw człowieka dokument, którym jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, już w samym tytule wskazuje na powszechny charakter ujętych w niej praw 177. Tak w Powszechnej D eklara- cji, jak i w jednakowo brzmiących fragmentach preambuł M iędzynarodowych paktów praw człowieka czytamy o uznaniu „równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej" (podkr. M. P.). Typową formą redak- cji poszczególnych artykułów tych dokumentów jest zwrot „każdy ma pra- wo", „nikt nie będzie ..." itp. W reszcie w Deklaracji wiedeńskiej, obok wie- lu sformułowań dotyczących powszechności, znajdziemy bezprecedensowe we współczesnych aktach ochrony praw człowieka stwierdzenie, że „powszechny charakter tych praw i wolności nie podlega dyskusji" 178. Podkreślić wypa- da, że inaczej niż w koncepcjach przedwojennych uznaje się prawa nie tylko obywateli danego państwa lub obywateli innych państw, ale uznaje się prawa każdego człowieka znajdującego się w ramach jurysdykcji danego państw a179. Podkreślona została niezależność praw nie tylko od tego, czy jest się obywatelem państwa, pod którego jurysdykcją dana jednostka się znajduje, ale także od tego, jakiego państwa jest się obywatelem: „nie po- winno się czynić żadnego rozróżnienia na podstawie statusu politycznego, 175 Art. 1 ust. 3, art. 13 ust. 1 b., art. 55. 176 Art. 55. 177 W tytule terminem „powszechna" zastąpiono termin „międzynarodow a" dopiero w ostatnich fazach pracy nad Deklaracją. Jeszcze w projekcie przekazanym przez Radę Gospodarczą i Społeczną (ECOSOC) Zgromadzeniu Ogólnemu NZ przyjęty był tytuł Inter- national D eclaration o f Humań Rights. Zob. L i n d h o 1 m, Article 1, s. 42. 178 D eklaracja wiedeńska, pkt 1.1. 179 PPP art. 2 ust. 1; por. PPG art. 2 ust. 2; jednoznacznie również EKPC art. 1. 112 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA prawnego lub międzynarodowego kraju lub terytorium, do którego dana osoba przynależy [,..]" 180. Jeżeli prawa człowieka przysługują każdemu tylko z tej racji, że jest człowiekiem, to w konsekwencji uznać trzeba, że powszechność pojęta jest w tej koncepcji w sposób radykalny. Prawa człowieka były, są i będą wszę- dzie tam, gdzie mamy do czynienia z bytem ludzkim: w każdej epoce, kultu- rze, społeczeństwie, państwie, niezależnie od dominujących systemów moral- nych, religijnych czy prawnych. Przysługują niezależnie od cech czy zdolno- ści konkretnego człowieka i niezależnie od jego indywidualnych przekonań. Powszechność jest strukturalnym elementem praw człowieka. Powszech- ność jako właściwość praw człowieka trzeba wyraźnie odróżniać od postu- lowanej ze względu na nią powszechności ich akceptowania, respektowania oraz powszechności obowiązywania czy przestrzegania prawa międzynaro- dowego praw człow ieka181. I tak np. Karta Narodów Zjednoczonych art. 1, w czasie gdy nie obowiązywały jeszcze podstawowe traktaty dotyczące praw człowieka, za jeden z głównych celów ONZ uznała doprowadzenie „do współdziałania międzynarodowego [...] w rozwijaniu i wspieraniu po- szanowania praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich" 182; Powszechna Deklaracja Praw Człowieka stwierdza w preambule: „Państwa Członkowskie [...] zobowiązały się zapewnić popieranie powszechnego posza- nowania i przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności" . Prawo międzynarodowe praw człowieka i współczesna koncepcja tych praw nie są uniwersalne w tym sensie, że nie są elementem każdej kultury w przeszłości lub obecnie. Jeśli jednak weźmie się pod uwagę, że koncepcja jest narzędziem ujęcia pewnej rzeczywistości, a prawo pozytywne praw czło- wieka nie kreuje praw, ale jedynie je chroni, to historyczności prawa między- narodowego praw człowieka i koncepcji tych praw nie można uznać za wy- starczający argument przeciwko uniwersalności samych praw człowieka. iso p q p c art 2 . W prost mówi się o tym w Am erykańskiej konw encji praw człowieka (1969), preambuła, ust. 2: „podstawowe prawa człowieka nie wypływają z faktu bycia obywatelem danego państwa [...]" . 181 Na temat powszechności obowiązywania prawa pozytywnego praw człowieka zob. np. E. H e i n z e, Beyond Parapraxes: R ight and Wrong Approaches to the Universality o f Human Rights Law , „Netherlands Quarterly o f Human Rights", 122(1994), No. 4, passim; A. C a s s e s e, Human Rights in a Changing World, Cambridge 1950, s. 48 nn. Na temat różnych sposobów pojm owania powszechności zob. P i e c h o w i a k , Powszechność praw człowieka , gdzie proponowana jest typologia porządkująca kilkadziesiąt znaczeń terminu „powszechność" występujących w kontekście praw człowieka. 182 Por. KNZ art. 55. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 113 Podobnie argumentem takim nie jest nieuznawanie praw człowieka czy na- wet brak w jakiejś kulturze lub środowisku społecznym samych narzędzi językowych lub konceptualnych pozwalających mówić i myśleć o prawach człowieka. Choć niekiedy łatwo wykazać nietrafność szeregu argumentów przeciwko powszechności samych praw 183, to jednak problem atyka powszechności pozostaje jednym z centralnych problemów współczesnej teorii i filozofii praw człowieka. Jego rozwiązanie wymaga bowiem zarówno odpowiedniej filozoficznej koncepcji prawa, jak i odpowiedniej koncepcji człowieka i jego godności: jak mając na uwadze niezależność praw człowieka od norm prawnych pojąć prawo, aby mogło być powszechne? jak mając na uwa- dze wartość różnorodności kultur i indywidualnych sposobów rozwoju - pojąć podstawę praw i relacje między tym, co w człowieku zmienne i nie- zmienne? Ponieważ powszechność jest fundamentalnym przymiotem praw człowieka, kłopoty z ujęciem powszechności są kłopotami ze zbudowaniem filozoficznej koncepcji praw człowieka w ogóle, a odrzucenie powszechności jest równoznaczne z odrzuceniem podstaw współczesnej koncepcji tych praw. 2. P rzyrod zon ość W aktach leżących u podstaw współczesnej ochrony praw człowieka mówi się zasadniczo o przyrodzonej godności. Biorąc pod uwagę to, że zgodnie z brzmieniem preambuł M iędzynarodowych paktów praw człowieka godność jest źródłem praw, można na podstawie przyrodzoności godności wnioskować o przyrodzoności praw. Ponieważ w omawianych tu aktach leżących u pod- staw ochrony praw człowieka jedynie prawo do życia opatrzone zostało przymiotnikiem „przyrodzone" 184, próbuje się niekiedy ze względu na trudności z uznaniem przyrodzoności praw w koncepcjach, które pojmują prawo wyłącznie w kategoriach norm prawnych określających uprawnienia osłabić tezę o przyrodzoności, uznając jedynie przyrodzoność wolności, a odrzucając przyrodzoność praw 185. Spory w tej kwestii, tak jak i w spra- 183 Zob. P i e c h o w i a k , Powszechność praw człowieka, s. 54 nn. 184 PPP art. 6 ust. 1. 185 Tak L. W iśniewski (Prawo a wolność człowieka pojęcie i konstrukcja praw na , w: Podstawowe praw a jednostki i ich sądowa ochrona, s. 60 n.). W takim ujęciu prawo do życia sformułowane w art. 6 PPP traktow ane jest jako prawo do ochrony życia; zob. art. 38 Konstynicji RP. 114 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA wie powszechności, jednoznacznie rozstrzyga Deklaracja wiedeńska: „Prawa człowieka i podstawowe wolności są przyrodzonym prawem (birthright) wszystkich istot ludzkich" 186. Zauważyć można, że odrzucając przyrodzoność trudno byłoby uniknąć zakwestionowania powszechności czy niezby- walności praw. Podobnie jak w przypadku godności, można wskazać dwa aspekty przyrodzoności praw: nienabywalność (nie są one ani nabywane działaniami ich podmiotu, ani nadawane działaniami innych ludzi) oraz niezbywalność (nie są one utracalne ani wskutek działań ich podmiotu, ani wskutek działań innych ludzi). Ten drugi aspekt jest wprost podkreślony już w pierwszym zdaniu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, gdzie mowa jest o „równych i niezbywalnych prawach wszystkich członków rodziny ludzkiej" 187. Nikt nie może kogoś pozbawić podstawowych praw ani co więcej nie można się ich samemu zrzec. Czyjaś zgoda na to, na przykład, aby go torturowano albo uczyniono niewolnikiem, czy by dać mniej drastyczny przykład - dobrowolna rezygnacja z nauki na poziome podstawowym 188 nie zmienią nic w tym, że tortury, niewolnictwo czy brak nauki na poziomie podstawo- wym są niedopuszczalne i stanowią naruszenie praw człowieka. Uznanie niezbywalności ma istotne konsekwencje dla koncepcji prawa i antropologii filozoficznej. Ze względu na niezbywalność nie można za paradygmat rozumienia praw człowieka przyjąć koncepcji uznających, iż w wolnej dyspozycji podmiotu pozostają dobra, których podstawowe prawa dotyczą. Niezbywalność i przyrodzoność praw i podstawy, z której się wywo- dzą, suponują koncepcję człowieka, zgodnie z którą nie może on sam siebie dowolnie „projektować". Przyrodzoność wskazuje na fakt ontyczny: nieodłączność praw od bytu ludzkiego. Praw człowieka nie wolno zatem uznać za samoistny system nor- matywny „zewnętrzny" wobec człowieka jeśli nie ma człowieka, to nie ma i praw. Dlatego bycie człowiekiem nie może być traktowane jedynie jako racja stosowania pewnych, tak lub inaczej pojętych, standardów normatyw- nych; nie jest li tylko hipotezą standardu normatywnego, wskazującą okolicz- 186 D eklaracja w iedeńska , pkt 1.1. 187 O niezbywalności praw zawartych w PDPC mówi także w punkcie 2 Proklamacja teherańska (1968). Termin inalienable stosowany jest również w D eklaracji wiedeńskiej w odniesieniu do prawa ludów do sam ostanowienia (1.2), do rozwoju (1. 10) oraz w odniesieniu do praw kobiet i dziewcząt jako niezbywalnej części praw człowieka (1.18). 188 Zob. PPG art. 13 i 14. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 115 ności, w których standard ma zastosowanie. Bycie człowiekiem jest racją istnienia podstawowych praw 189. Zauważyć przy tym trzeba, że powszechność orzekana jest ze względu na ugruntowanie praw, na rację ich treści i posiadania, a nie jest to pow- szechność aplikacji w przypadku każdego bez wyjątku człowieka jakiegoś określonego standardu normatywnego. Owszem jest cały szereg sformułowa- nych standardów, z dotyczącymi ochrony prawa do życia na czele, które są powszechne i w tym ostatnim znaczeniu. Nietrudno jednak dostrzec, że zasto- sowanie niektórych z nich zakłada coś więcej niż samo człowieczeństwo. Klasycznym przykładem są prawa ludzi pozbawionych w olności190, prawa obywatelskie191, prawa dziecka192, prawo do zawarcia małżeństwa, zakła- dające odpowiedni w iek193. Przykłady można by mnożyć. Standardy chro- niące te prawa mają zastosowanie w stosunku do człowieka posiadającego określoną charakterystykę. Choć charakterystyka ta współokreśla treść praw, to jednak racją istnienia tych praw nie są ani poszczególne cechy człowieka, ani normy prawa stanowionego, ale przyrodzona godność człow ieka194. Prawa człowieka, będąc prawami przyrodzonymi, nie są zrelatywizowane do norm prawa pozytywnego, ale ustanowienie odpowiednich norm prawnych jest postulowane ze względu na prawa człowieka. Uznanie przyrodzoności praw nie pozostawia wątpliwości w sprawie trafności odróżniania praw czło- wieka od prawa pozytywnego praw człowieka, które jest jednym ze środków ich ochrony. Odróżnienie to jest przywoływane wprost np. w preambule Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, w której czytamy, że istotne jest, aby prawa człowieka były chronione przez przepisy prawa {by the rule o f law), tak aby człowiek nie musiał, doprowadzony do ostateczności, uciekać się do buntu przeciwko tyranii i uciskowi. Rozróżnienie między prawami człowieka a prawem pozytywnym praw człowieka bywa w analizach typu prawnego i teoretycznoprawnego nielli9 Por. C o h n, On the M eaning o f Human Dignity, s. 231 nn. 190 Zob. PPP art. 9 ust. 2-5. 191 Zob. PPP art. 25. 192 Zob. PPP art. 24; Konwencja praw dziecka. 193 Zob. PPP art. 23 ust 2. 194 Por. W e l l m a n , An Approach to Rights, s. 24 n., gdzie nieodróżnienie tych zagadnień prowadzi autora do kwestionowania statusu praw obyw atelskich jako praw człow ie- ka w pełnym tego słowa znaczeniu. 116 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA uwzględniane lub nie w pełni konsekwentnie stosow ane195. Prowadzi to niekiedy do redukowania problemu powszechności praw człowieka do pro- blemu powszechnego obowiązywania odpowiednich norm prawa między- narodowego196. Proceduralną konsekwencją uznania wtómości prawa międzynarodowego praw człowieka, o której wspomniano wyżej przy okazji omawiania przyrodzoności i poznawalności samych praw człowieka, jest dopuszczenie ludzi bez profesjonalnego wykształcenia czy doświadczenia prawniczego do udziału w gwast-sądowniczym gremium, jakim jest Komitet Praw Człowieka, co wię- cej przyznanie im, przynajmniej co do zasady, podstawowej ro li197. Gdy- by prawa człowieka były wtórne względem przepisów prawa, wówczas zasad- nicza rola powinna przypaść profesjonalnym znawcom prawa stanowionego jako tym, którzy najlepiej potrafią określić, co jest prawem człowieka, a co nim nie jest. Jedną z konsekwencji utożsamienia praw człowieka z normami prawa międzynarodowego praw człowieka i niebrania pod uwagę, w pozytywnoprawnej ochronie praw, cechy przyrodzoności mogłoby być odrzucenie, przyj- mowanej obecnie, wykładni dynamicznej, dla której trudno wskazać rację, gdy sprowadzi się prawa człowieka do ustanowionych norm prawnych. Skoro źródło praw człowieka jest przyrodzone każdemu człowiekowi, to ani prawo międzynarodowe, ani umowy między państwami i również nie konstytucje poszczególnych państw ani tak lub inaczej wyrażona wola państw nie są źródłem podstawowych praw 198. W perspektywie przyrodzoności nie można za to źródło uznać umowy społecznej lub woli narodu199. Przyrodzony i niezbywalny charakter praw 195 Zob. np. D r z e w i c k i, Prawo do rozwoju , s. 30 n. Analizując koncepcję Karla Vasaka, autor ten zdaje się dostrzegać wskazaną różnicę, niemniej jednak opisując prawa człowieka charakteryzuje prawnopozytywne konstrukcje służące ochronie tych praw (s. 37 nn). Nie jest też jasne, czy w jego ujęciu etap idealizacji w omówionym wyżej modelu jest eta- pem powstawania praw, czy ich ujmowania. Zob. t e n ż e , Internationalization o f Humań Rights, s. 26. 196 Por. H e i n z e, Beyond Parapraxes, s. 369 nn.; C a s s e s e, Humań Rights, s. 48 nn. 197 PPP art. 28 ust. 2. 198 Por. A. Ł o p a t k a, Wolność sumienia i wyznania, w: Prawa Człowieka. Model prawny, red. R. W ieruszewski, W rocław 1991, s. 421: „W olność sum ienia i wyznania nie jest dana przez siły nadprzyrodzone, ale jak każde inne prawo człowieka jest uznawana przez państwo. I z woli państwa ma status wolności fundam entalnej". Zob. dalej część druga, rozdz. I, § 1-2 . 199 oSpostrzeżenie to jest istotne w przypadku wskazywania na naród jako na suwerena 118 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA praw203. Oczywiście nienaruszalność praw nie oznacza, że nie jest faktycznie możliwe naruszanie praw człowieka lub działanie sprzeczne z wymaganiami godności. Podobnie jak inne analizowane właściwości również ta ma charakter normatywny. O ile przyrodzoność i niezbywalność są cechami praw człowieka istot- nymi z punktu widzenia pytania o przysługiwanie praw, o tyle nienaruszal- ność jest cechą istotną z punktu widzenia stosunku tych praw do innych dóbr. Stwierdzając nienaruszalność praw lub godności, stwierdza się, że prawa człowieka lub wymagania poszanowania godności wyznaczają granicę, której nigdy nie wolno przekroczyć, nawet wtedy, gdyby jej przekroczenie mogło np. przynieść poważne korzyści ekonomiczne lub gdyby było realiza- cją woli większości. W skazanie na nienaruszalność praw lub godności może służyć artykulacji idei, że człowieka nie wolno nigdy traktować czysto instrumentalnie, jedynie jako środek do celu204. Jest to, jak się zdaje, podstawowa idea, której wy- rażeniu służy kategoria nienaruszalności. Dzięki niej można wyrazić zakaz instrumentalnego traktowania osoby, nie korzystając przy tym z uwikłanej w konkretny system filozoficzny koncepcji godności. W związku z nienaruszalnością praw trzeba jeszcze podjąć problem do- puszczalnej derogacji zobowiązań traktatowych oraz problem dopuszczalnego prawem międzynarodowym ograniczania realizacji sformułowanych w prawie pozytywnym postulatów służących ochronie praw człowieka. Jak pogodzić niezbywalność i nienaruszalność z programowym dopuszczeniem derogacji zobowiązań i dopuszczeniem ograniczeń? Rozwiązanie tego problemu zosta- ło już zarysowane przy okazji omawiania relacji między jednostką a wspól- notą, tu przyjdzie je nieco rozwinąć i zaproponować pewne uściślenia ter- minologiczne. a) Nienaruszalność a bezwyjątkowość Od nienaruszalności praw człowieka odróżnić trzeba bezwyjątkowość stosowania reguł ich ochrony czy bezwyjątkowość wypełniania zobowiązań podjętych dla ochrony określonego prawa. W prawie międzynarodowym praw człowieka wyróżnia się dwie kategorie zobowiązań wynikających z postano- wień chroniących poszczególne prawa: zobowiązania bezwyjątkowe, czyli 203 O nienaruszalnej godności człowieka mówi Konstytucja N iem iec (art. 1). 204 Zagadnienie to będzie jeszcze szeroko omawiane w części drugiej. 118 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA praw203. Oczywiście nienaruszalność praw nie oznacza, że nie jest faktycznie możliwe naruszanie praw człowieka lub działanie sprzeczne z wymaganiami godności. Podobnie jak inne analizowane właściwości również ta ma charakter normatywny. O ile przyrodzoność i niezbywalność są cechami praw człowieka istot- nymi z punktu widzenia pytania o przysługiwanie praw, o tyle nienaruszal- ność jest cechą istotną z punktu widzenia stosunku tych praw do innych dóbr. Stwierdzając nienaruszalność praw lub godności, stwierdza się, że prawa człowieka lub wymagania poszanowania godności wyznaczają granicę, której nigdy nie wolno przekroczyć, nawet wtedy, gdyby jej przekroczenie mogło np. przynieść poważne korzyści ekonomiczne lub gdyby było realiza- cją woli większości. W skazanie na nienaruszalność praw lub godności może służyć artykulacji idei, że człowieka nie wolno nigdy traktować czysto instrumentalnie, jedynie jako środek do celu204. Jest to, jak się zdaje, podstawowa idea, której wy- rażeniu służy kategoria nienaruszalności. Dzięki niej można wyrazić zakaz instrumentalnego traktowania osoby, nie korzystając przy tym z uwikłanej w konkretny system filozoficzny koncepcji godności. W związku z nienaruszalnością praw trzeba jeszcze podjąć problem do- puszczalnej derogacji zobowiązań traktatowych oraz problem dopuszczalnego prawem międzynarodowym ograniczania realizacji sformułowanych w prawie pozytywnym postulatów służących ochronie praw człowieka. Jak pogodzić niezbywalność i nienaruszalność z programowym dopuszczeniem derogacji zobowiązań i dopuszczeniem ograniczeń? Rozwiązanie tego problemu zosta- ło już zarysowane przy okazji omawiania relacji między jednostką a wspól- notą, tu przyjdzie je nieco rozwinąć i zaproponować pewne uściślenia ter- minologiczne. a) Nienaruszalność a bezwyjątkowość Od nienaruszalności praw człowieka odróżnić trzeba bezwyjątkowość stosowania reguł ich ochrony czy bezwyjątkowość wypełniania zobowiązań podjętych dla ochrony określonego prawa. W prawie międzynarodowym praw człowieka wyróżnia się dwie kategorie zobowiązań wynikających z postano- wień chroniących poszczególne prawa: zobowiązania bezwyjątkowe, czyli 203 O nienaruszalnej godności człowieka mówi Konstytucja N iem iec (art. 1). 204 Zagadnienie to będzie jeszcze szeroko omawiane w części drugiej. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 119 takie, które zawsze muszą być wykonywane, oraz takie, od których wykony- wania wolno odstąpić w sytuacjach wyjątkowych. Zagadnienie tak pojętej bezwyjątkowości podjęte jest wprost w art. 4 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych. W ust. 1 tego artykułu znalazła się tzw. klauzula derogacyjna, określająca warunki um ożli- wiające zawieszenie wykonywania podjętych zobowiązań: W przypadku nadzwyczajnego niebezpieczeństwa publicznego, które zagraża życiu narodu i które zostało urzędowo ogłoszone, Państwa-Strony niniejszego Paktu mogą podjąć kroki mające na celu zawieszenie (derogation) wykonywania zobow iązań w ynikających z niniej- szego Paktu, w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji, pod warunkiem, że kroki te nie są sprzeczne z innymi zobowiązaniami wynikającymi z prawa m iędzynarodo- wego i nie pociągają za sobą dyskryminacji wyłącznie z powodu rasy, koloru skóry, płci, języka, wyznania lub pochodzenia społecznego. Klauzula ta nie obejmuje wszystkich zobowiązań. Ust. 2 tego artykułu sta- nowi: Na podstawie powyższego postanowienia nie można zawiesić wykonywania zobowiązań wynikających z artykułów 6 [prawo do życia], 7 [zakaz tortur], 8 (ustępy 1 i 2) [zakaz niew olnictw a i poddaństwa], 11 [zakaz pozbawiania wolności z powodu niem ożliwości wywiązania się ze zobowiązań umownych], 15 [zakaz retroaktywności w prawie karnym], 16 [prawo do uznania podmiotowości prawnej] i 18 [wolność religijna]. Prawa niederogowalne wskazane w artykułach wyliczonych w tym ustępie tworzą zasadniczą część tzw. „nienaruszalnego jądra praw człowieka", jako że niezależnie od okoliczności nie jest dopuszczalne zawieszenie wykonywa- nia odpowiednich zobowiązań przyjętych dla ochrony tych praw205. Zauważyć trzeba, że katalog wskazanych praw nie jest zamknięty i nie można na jego podstawie wnioskować a contrario o dopuszczalności deroga- cji wszystkich innych zobowiązań. W ykładnia art. 4 ust. 2 dokonywana przez Komitet Praw Człowieka zmierza do poszerzania katalogu praw, z którymi powiązane są zobowiązania, od których wykonania nie wolno odstąpić w sy- tuacjach przewidzianych art. 4. Do katalogu tego włącza się prawa chronione art. 9 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego), art. 14 ust. 3 (gwa- rancje procesowe), art. 19 ust. 1 (prawo do posiadania poglądów), art. 23 205 Do „nienaruszalnego jąd ra" należą też trudniejsze do scharakteryzow ania w sposób ogólny elementy praw derogowalnych; nie wolno np. nigdy podejm ować działań, które faktycznie uniemożliwiłyby przywrócenie stosowania zobowiązań derogowalnych po ustaniu racji derogacji. Szerzej na ten temat zob. J a s u d o w i c z , Determ inanty m iędzynarodowo chronionej substancji praw człowieka , passim. 120 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA ust. 2 i 3 (prawo do zawarcia związku małżeńskiego na warunkach dobro- wolności)206. Postawić można pytanie: czy klauzula derogacyjna nie jest koncesją na rzecz instrumentalnego traktowania jednostki, której dobro może być poświę- cone dla dobra ogółu? W odpowiedzi na nie podkreślić trzeba, że uznanie „nienaruszalnego jądra praw człowieka" nie jest równoznaczne z uznaniem naruszalności tych czy innych praw. Nienaruszalność, o której tu mowa, jest ugruntowana w bezwyjątkowości przyjętych zobowiązań. Zawieszone są nie same prawa, ale wykonywanie zobowiązań wynikających z brzmienia Paktu. Jeżeli mówi się niekiedy o derogacji praw, to wówczas termin „prawo" wy- stępuje w innym znaczeniu niż wówczas, gdy mowa jest o prawach przyro- dzonych, niezależnych od formalnoprawnego obowiązywania określonych reguł. Gdy mowa o prawach derogowalnych, prawo jest pojmowane w per- spektywie sformułowanej reguły działania dotyczącej ochrony jedynie jakie- goś aspektu bytu ludzkiego. Gdy mowa jest o prawach nienaruszalnych, prawo jest pojmowane jako to, co wynika z godności osoby i co w kon- sekwencji służy całościowo pojętemu dobru osoby ludzkiej. W przypadku derogacji dobrem, którego ochrona ma pierwszeństwo kosz- tem realizacji niektórych dóbr jednostki jako jednostki, jest istnienie narodu w grę wchodzi zatem omówiony wyżej konflikt między prawem indywidu- alnym a zbiorowym, będący konfliktem możliwości realizacji dwóch różnych podstawowych dóbr jednostki, ale nie konfliktem przyrodzonych praw. Bezwyjątkowość niektórych zobowiązań ma ważne konsekwencje dla koncepcji człowieka. Uznanie bezwyjątkowości niektórych zobowiązań jest uznaniem, że niektóre cząstkowe dobra bytu ludzkiego nie mogą być naru- szone bez naruszenia jego godności, jego dobra całościowo pojętego. b) Nienaruszalność a dopuszczalne ograniczenia Obok klauzuli derogacyjnej, w kontekście nienaruszalności przeanalizować trzeba także tzw. klauzule ograniczające, które inaczej niż te pierwsze - są przewidziane nie tylko na sytuacje nadzwyczajne. W yżej, w punkcie doty- czącym braterstwa jako podstawowej danej antropologicznej, przytoczono klauzulę zawartą w art. 29 ust. 2 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, która została sformułowana bez specyfikacji postanowień, do których się 206 Zob. D a r a n o w s k i , M iędzynarodowa ochrona praw obywatelskich i po litycz- nych, s. 167 n. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 121 odnosi. W Pakcie praw obywatelskich i politycznych postanowienia w tym zakresie są bardziej precyzyjne nie ma jednej klauzuli, której stosowal- ność do poszczególnych artykułów trzeba dopiero ustalić, ale klauzule zo- stały umieszczone przy tych artykułach, w związku z którymi mogą być stosowane207. Ponadto zostały one zróżnicowane zależnie od regulowanej materii208. Klasyczny przykład klauzuli ograniczających w Pakcie praw obywatelskich i politycznych znaleźć można w art. 18 ust. 3: W olność uzewnętrzniania religii lub światopoglądu może podlegać jedynie takim ograni- czeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne dla ochrony bezpieczeństwa, porządku lub zdrowia publicznego, moralności lub podstawowych praw i wolności innych osób209. Stosowanie ograniczeń określonych w klauzuli limitacyjnej nie jest trakto- wane jako zawieszenie wypełniania zobowiązań ochrony pewnych dóbr. Wraz z innymi częściami danego artykułu klauzula ta współokreśla treść zobowią- zań. Zastosowanie dopuszczalnego ograniczenia nie można traktować jako naruszenie prawa przyrodzonego chronionego danym artykułem. Podobnie jak w przypadku klauzul derogacyjnych mamy tu do czynienia z kolizją dóbr i ograniczaniem prawa pojętego jedynie jako korelat językowego znaczenia ujmującego jedynie aspekt prawa przyrodzonego. Należy zatem rozróżnić dwojakie rozumienie terminu „prawo"210. Klauzule ograniczające i derogacyjne są zatem elementem charaktery- styki treści prawa chronionego danym artykułem. M ożna zatem argumen- tować, że skoro prawa człowieka, pojmowane jako to, co człowiekowi na- leżne, są tym, co służy rozwojowi osoby ludzkiej, to stosowanie się do klauzul ograniczających czy derogacyjnych nie prowadzi do upośledzenia rozwoju osoby ludzkiej w porównaniu z sytuacją, gdy klauzul tych się nie stosuje mimo spełnienia wszelkich wymaganych warunków i wystąpienia 207 Art. 12 ust. 2, art. 18 ust. 3, art. 19 ust. 3, art. 21, art. 22 ust. 2; analogicznie EKPC art. 8-11. 20S W nowej Konstytucji RP przyjęto konstrukcje, które w perspektyw ie stosowanych w prawie międzynarodowym należy uznać za wadliwe. Na ten tem at zob. M. P i e c h o- » i a k, Regulacja nie wolna od wad. Konstytucja klauzule ograniczające prawa człowieka, -R zeczpospolita" z 15 maja 1997, s. 18; A. M i c h a 1 s k a, Kilka uwag o prawach czło- wieka, „Rzeczpospolita" z 15 sierpnia 1995, s. 15. 209 W PPP różne klauzule ograniczające znalazły się także w art. 12 (wolność poruszania się), art. 19 (swobodne w yrażanie poglądów), art. 21 (prawo do pokojowego zgrom adzania się), art. 22 (prawo do swobodnego zrzeszania się). 210 Zob. dalej rozdz. IV, § 1, 1, a. 122 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA odpowiednich racji ich stosowania. Mówiąc bardziej konkretnie i nieco upraszczając nie jest prawem człowieka to, co prowadzi do naruszenia praw innych. I dalej, całościowemu rozwojowi osoby, podmiotu praw, w sy- tuacji uzasadnionego stosowania ograniczeń bardziej sprzyja działanie zgod- ne z ograniczeniami niż rozwój w aspekcie, którego ochronie służą ograni- czane zobowiązania. Rezultat ten nie dziwi, gdy tylko weźmie się pod uwagę „braterstwo" jako istotną charakterystykę podmiotu praw, współokreślającą to, co służy jego rozwojowi rozwój osobowy dokonuje się poprzez działa- nie dla dobra innych211. 4. In tegra ln ość ochrony: n iep o d z ie ln o ść , w zajem ne w sp ieran ie się i w sp ó łza leżn o ść praw Obok cech charakteryzujących poszczególne prawa można też wskazać cechy relacji zachodzących między prawami. Mówi o nich wprost Deklaracja wiedeńska: W szystkie prawa człowieka są powszechne, niepodzielne i wzajem nie się warunkują, oraz są współzależne. W spólnota międzynarodowa musi traktow ać prawa człow ieka całościowo, w sprawiedliwy i równy sposób, na tej samej płaszczyźnie i z jednakow ą uw agą212. Mając na uwadze związki między prawami, w doktrynie mówi się coraz częściej o integralnym, całościowym czy holistycznym traktowaniu wszyst- kich praw213. Terminy używane na określenie omawianych właściwości: indivisible , interdependent i interrelated są bliskoznaczne. Niewątpliwie wskazują na związki i zależności między prawami. Z uwagi na brak odpo- wiednich definicji poszczególnych terminów można zaproponować wymode- lowanie ich znaczenia ze względu na dające się wyróżnić typy relacji m ię- 211 Zob. J. S e i f e r t, Antropologia praw człowieka, „Ethos", 12(199), nr 1-2, s. 145. 212 „Ali human rights are universal, indivisible and interdependent and interrelated. The international community must treat human rights globally in a fair and equal manner, on the same footing, and with the same em phasis" (D eklaracja wiedeńska, pkt 1.5). Por. Alternative Approaches and Ways and Means within the United Nations System fo r Im proving the E ffecti- ve Enjoym ent o f Human Rights and Fundamental Freedoms', projekt Declaration on a New International Human Order: Moral Aspects o f Development. Zob. D r z e w i c k i , Inter- nationalization o f Human Rights, s. 42 n. łI3 Zob. A. B. F i e 1 d s, W.-D. N a r r, Human Rights as a H olistic Concept, „Human Rights Q uarterly", 14(1992), s. 1 nn.; D r z e w i c k i , Internationalization o f Human Rights, s. 43. PODSTAWOWE CECHY PRAW CZŁOWIEKA 123 dzy poszczególnymi prawami zachodzące ze względu na ugruntowanie praw w przyrodzonej godności osoby. Z systemowego punktu widzenia uznanie omawianych tu cech i postu- latu całościowości ochrony jest ugruntowane w uznaniu godności za źródło wszystkich praw człowieka. Poszczególne prawa dotyczące różnych aspektów życia, dóbr cząstkowych podporządkowane są całościowo pojętemu dobru osoby. Realizacja całościowego dobra człowieka wymaga, po pierwsze, uwzględ- nienia wszystkich dóbr cząstkowych. Pełny rozwój wymaga zatem niepodziel- ności praw. Pośrednie uznanie niepodzielności znalazło się już w ust. 3 preambuł Międzynarodowych paktów praw człowieka, mówiących o korzy- staniu z praw osobistych i politycznych oraz gospodarczych, społecznych i kulturalnych, jako koniecznym warunku osiągnięcia ideału „wolnej istoty ludzkiej wyzwolonej od lęku i niedostatku". Przykładu negatywnie wyrażonej niepodzielności dostarcza ust. 10 preambuły Deklaracji o prawie do rozwoju (1986): „propagowanie, respektowanie lub korzystanie z jednych praw czło- wieka i podstawowych wolności nie może usprawiedliwiać negowania innych praw człowieka i podstawowych wolności" . Cechę, o której mowa, nie jest trudno dostrzec niezależnie od jej formalnego uznania. Dla pełnego rozwoju osoby ludzkiej niezbędne jest uwzględnienie różnych aspektów jej bytu: fi- zycznego, psychicznego, moralnego i duchowego, w aspekcie indywidualnym i społecznym. Rozwój indywidualny wymaga odpowiednich warunków spo- łecznych, politycznych, gospodarczych, kulturalnych, ekologicznych itp. Po drugie, osiągnięcie jednych dóbr cząstkowych wymaga zwykle posiada- nia innych. Można zatem mówić o wzajemnym wspieraniu się praw, o wza- jemnym warunkowaniu typu pozytywnego. Na przykład bez minimum praw gospodarczych czy socjalnych nie można korzystać z praw osobistych i po- litycznych ani też nie można korzystać z praw socjalnych bez minimum praw osobistych i politycznych. W tym też duchu Proklamacja teherańska w punkcie 13 głosi m.in.: „Nie jest możliwa pełna realizacja praw osobis- tych i politycznych bez korzystania z praw gospodarczych, socjalnych i kul- turalnych"214. Po trzecie, dobro całości wymaga harmonijnej realizacji dóbr cząstkowych i wyklucza nieproporcjonalną maksymalizację jednych kosztem innych. Uzna- 214 Proklam acja mówi w tym miejscu o niepodzielności, niemniej jednak można przyjąć, że jest to niepodzielność w szerokim sensie, obejm ująca wszystkie wyróżnione typy związków między prawami, w tym i scharakteryzowane w przytoczonym cytacie wzajemne w spiera- nie się praw. 124 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA jąc jednostkę za źródło praw i cel ich realizacji, uznać trzeba także obok niepodzielności i wzajemnego wspierania warunkowanie negatywne, po- legające na wzajemnym „hamowaniu" możliwości realizacji określonego typu dóbr w celu osiągnięcia całościowego, harmonijnego rozwoju opartego na proporcjonalnym uwzględnieniu rozwoju różnych aspektów bytu ludzkiego. Tę relację można określić mianem współzależności. W zięcie pod uwagę tej cechy praw pozwala uniknąć niebezpieczeństwa absolutyzowania ochrony pewnych dóbr ze szkodą dla osoby jako całości. Uznanie współzależności, w przyjętym tu rozumieniu, każe zdystansować się wobec tych koncepcji, zgodnie z którymi człowiek ma szereg przyrodzonych praw konkurujących z sobą w realizacji, tak że realizacja jednego prowadzi nieuchronnie do uszczerbku realizacji innego prawa. Jeżeli współzależność jest struktural- nym elementem praw, to treść każdego z nich współokreślana jest innymi z uwzględnieniem relacji do całości. Nie jest prawem człowieka to, co cho- ciaż rozwija jakiś ważny aspekt jego bytu, jednocześnie godzi w rozwój bytu jako całości. W takiej perspektywie nie ma konfliktu między prawami, które są niezbywalne i nienaruszalne, a są jedynie konflikty między realizacją po- szczególnych dyrektyw, formułowanych ze względu na ochronę poszczegól- nych aspektów bytu ludzkiego215. § 3. PRAWA CZŁOWIEKA A SYSTEM PRAWA POZYTYWNEGO 1. P raw a cz łow iek a a ich p ozy tyw n op raw n a och ron a Omawiając zagadnienie stosunku praw człowieka do prawa pozytywnego, wyróżnić trzeba zagadnienia dwojakiego typu: pierwsze dotyczą relacji tych praw do prawa pozytywnego, którego zasadniczym celem jest ochrona praw człowieka; drugie relacji do prawa pozytywnego w ogóle. Zagadnienia pierwszego typu przewijały się wyżej przy różnych okazjach, zwłaszcza w związku z przyrodzonością praw. Sposobowi ujmowania praw człowieka w konstrukcje prawne poświęcony został cały kolejny rozdział. 215 W orzecznictw ie ETPC podkreśla się potrzebę odczytyw ania EKPC jako całości, w świetle jej przedm iotu i celu, i dlatego postuluje się interpretację poszczególnych przepisów „w harmonii z logiką Konwencji" . Tak np. w O tto-Prem inger Institute v. Austria (Court Judgment, 20 Sept. 1994, ser. A, t. 259-A, 47) za: Orzecznictwo Strasburskie, s. 693. PRAWA CZŁOWIEKA A SYSTEM PRAWA POZYTYWNEGO 125 Zwrócono wyżej uwagę na uznaną w prawie międzynarodowym różnicę między prawami człowieka a prawem pozytywnym (przede wszystkim mię- dzynarodowym) praw człowieka. Uznanie różnicy nie jes t jednak uznaniem przeciwstawności obu elementów. Prawo pozytywne praw człowieka jest naturalnym dopełnieniem praw przyrodzonych. Racją prawa pozytywnego jest, zgodnie z ust. 3 preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, urzeczywistnianie praw człowieka: istotne jest, aby prawa człowieka były chronione przez przepisy prawa, tak aby czło- wiek nie musiał, doprowadzony do ostateczności, uciekać się do buntu przeciwko tyranii i uciskowi. Postulat ochrony przepisami prawa skierowany jest zarówno pod adresem prawa międzynarodowego, jak i krajowego zgodnie ust. 8 preambuły Po- wszechnej Deklaracji, w którym mowa jest o rozwoju „środków o charakte- rze krajowym i międzynarodowym" mających na celu zabezpieczenie po- wszechnego i skutecznego uznania i przestrzegania praw człowieka. Przy tym prawo pozytywne jest tylko jednym ze środków urzeczywistniania praw , który ze względu na formalne wymagania, jakie muszą spełniać regulacje pozytywnoprawne nie może objąć w równym stopniu wszystkich praw. Można wyróżnić kilka funkcji, jakie międzynarodowa ochrona pozytywnoprawna pełni wobec praw przyrodzonych. Po pierwsze, prawo pozytywne praw człowieka proklamuje prawa, wska- zuje, jakie one są. Jak podkreśla ust. 7 preambuły Powszechnej Deklaracji, „jednakowe rozumienie (common understanding) tych praw i wolności ma najwyższe znaczenie dla pełnego zrealizowania [...] zobowiązania" do zapew- nienia popierania powszechnego poszanowania i przestrzegania praw człowie- ka217. Biorąc pod uwagę przyrodzoność praw, trzeba uznać, że jest to fun- kcja dotycząca poznania praw człowieka. Zakłada się przy tym, że poznanie i językowe ujęcie treści praw człowieka nie jest rzeczą prostą, dokonującą się na podstawie „oczywistości". Po drugie, prawo międzynarodowe nakłada konkretne pozytywnoprawne zobowiązania do określonych działań na określone podmioty, którymi są przede wszystkim państwa-strony traktatów, zobowiązania obejmujące także „zorganizowanie" ochrony praw człowieka na płaszczyźnie wewnętrznej218. 216 PPP art. 2 ust. 2. : Por. D i j k, A Common Standard o f Achievem ent, s. 105 nn. 21S PPG art. 2; PPP art. 2. 126 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA Po trzecie, zapewnia stosownie do możliwości kontrolę przestrzegania praw oraz, po czwarte, w przypadku ich naruszenia określa procedury prowa- dzące do zmian mających na celu usunięcie przyczyn naruszeń i w ramach niektórych mechanizmów do naprawienia szkody219. Prawu m iędzynaro- dowemu obca jest, zasadniczo rzecz biorąc, idea kary za naruszenie praw człowieka, pojętej jako represja mająca na celu sprawienie pewnej niedogod- ności naruszającemu. W szystkie te funkcje podporządkowane są zapewnieniu osobie podstawo- wych dóbr. Jeżeli za prawa człowieka, w sensie przedmiotowym, uznać pod- stawowe dobra, to również za podstawowe dobra za prawa człowieka - można uznać środki doń prowadzące. Byłoby niekonsekwencją uznanie przy- rodzonego i nienaruszalnego prawa do czegoś, nie uznawszy prawa do tego, co jest środkiem osiągnięcia tego czegoś. Dlatego też samo prawo pozytywne i poszczególne jego elementy mogą być traktowane jako coś, do czego czło- wiek ma przyrodzone prawo. 2. P raw a człow iek a a praw o p ozytyw n e w ogó le Charakterystykę samych praw człowieka trzeba jeszcze dopełnić zarysowa- niem ich relacji do prawa pozytywnego w ogóle. Ponieważ prawo międzyna- rodowe praw człowieka jest także prawem pozytywnym, toteż poniższe uwagi dotyczą również i tego prawa, a formułowane zasady dotyczące prawa pozy- tywnego są też zasadami prawa międzynarodowego praw człowieka220. Problematyka relacji praw człowieka do prawa pozytywnego w ogóle obejmuje, po pierwsze, uznanie godności i praw człowieka za podstawę sprawiedliwego porządku pozytywnoprawnego oraz, po drugie, konkretne wymagania stawiane pod adresem prawa pozytywnego. W tym drugim kręgu zagadnień pojawiają się takie, które dotyczą całości pozytywnego porządku prawnego (np. problematyka równości wobec prawa i równości w prawie), oraz takie, które dotyczą sposobu regulacji w prawie pozytywnym pewnych zagadnień związanych z ochroną praw człowieka. W śród tych ostatnich jest problematyka dotycząca prawa pozytywnego jako środka ochrony praw oraz rozmaite szczegółowe postulaty pod adresem regulacji prawnych. 219 PPP art. 2 ust. 3. 220 Zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka, s. 67 nn.; Komitet Praw Człowieka, Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r. (dotyczące PPP, art. 2 ust. 1, art. 3 i art. 26), w: M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 106 n. PRAWA CZŁOWIEKA A SYSTEM PRAWA POZYTYWNEGO 127 a) Godność i prawa człowieka zasadą prawa pozytywnego Uznanie godności i podstawowych praw za podstawę sprawiedliwości221 jest uznaniem człowieka za podstawę prawa. W szelkie systemy prawa stano- wionego, w których za podstawę prawa nie jest, choćby implicite, uznana godność człowieka, są w tej perspektywie pozbawione fundamentu sprawie- dliwości. Suponowana koncepcja sprawiedliwości nie jest koncepcją form al- ną. „Sprawiedliwość" nie jest jedynie pojęciem blankietowym, którego sens wyznaczają dopiero przyjęte normy222. Nie dotyczy ono bowiem w pierw- szym rzędzie zgodności rozstrzygnięć z przyjętymi już normami, ale zgod- ności formułowanych norm, w tym także i formuł sprawiedliwości przyj- mowanych w systemie prawnym, z wymaganiami wynikającymi z uznania każdego człowieka za osobę. Prawa człowieka pełnią funkcję krytyczną wobec prawa pozytywnego. Stanowią punkt odniesienia tak przy postulo- waniu zmian formalnie obowiązujących regulacji prawnych, jak i projekto- waniu nowych, zarówno w prawie międzynarodowym, jak i krajowym. Jeżeli uznanie godności i wynikających z niej praw jest podstawą spra- wiedliwości, to ochrona godności człowieka i jego podstawowych praw nie jest jedynie jedną z wielu sfer, których dotyczy system prawa pozytywnego. Godność i prawa człowieka muszą być uznane za podstawę całego systemu prawnego, i to w takim sensie, że są „obecne" w każdej regulacji i każdym orzeczeniu, które pretenduje do tego, by być sprawiedliwe, by być realizacją „rządów prawa"223. Jasne określenie podstaw i celu porządku prawnego ma kapitalne znaczenie dla wykładni tak przepisów konstytucji, jak i pozostałych przepisów prawa, zwłaszcza w przypadku konfliktów w realizacji wskazanych w konstytucji podstawowych celów państwa i prawa224. Konsekwentnie do 221 Zob. ust. 1 preambuł PDPC, PPG i PPP. 222 Inaczej np. Z i e m b i ń s k i, O pojm owaniu sprawiedliwości, s. 126; Z i e l i ń - s k i , Z i e m b i ń s k i , Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w praw oznaw stwie, s. 133. Zob. P. W e s t e n, The Empty Idea o f Equality, „Harvard Law Review " , 95(1982-1983), s. 537 nn. 223 W arto tu przytoczyć fragment Dokumentu Spotkania Kopenhaskiego Konferencji iv Sprawie Ludzkiego Wymiaru KBW E (1990): „rządy prawa oznaczają nie tylko formalną zgodność z prawem, która zapewnia prawidłowość i pewność w osiąganiu i urzeczywistnianiu ładu demokratycznego, lecz sprawiedliwość opartą na uznaniu i pełnej akceptacji osobowości człowieka jako najwyższej wartości, zabezpieczonej instytucjam i stwarzającym i ramy dla jej najpełniejszego w yrażenia" (pkt I. 2). 224 W arto tu przypomnieć „obrosły" bogatym orzecznictw em art. 1 K onstytucji Niemiec zob. H ä b e r 1 e, Die Menschenwürde als Grundlage, s. 820 nn.; t e n ż e , Präambeln im Text und Kontext von Verfassungen, w: Demokratie in Anfechtung und Bewährung. Fest128 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA uznania godności i praw człowieka za podstawę sprawiedliwości prawo mię- dzynarodowe postuluje wprost ochronę tych praw w porządku wewnętrznym. W art. 2 ust. 2 Międzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych Państwa-Strony niniejszego Paktu zobow iązują się podjąć, zgodnie z w łasnym trybem konstytucyjnym i postanowieniami niniejszego Paktu, odpow iednie kroki mające na celu przyjęcie tego rodzaju środków ustawodawczych lub innych, jak ie okażą się konieczne w celu realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie, jeżeli nie jes t to już przewidziane w obowiązujących przepisach prawnych lub w inny sposób225. Biorąc pod uwagę obowiązek implementacji zobowiązań m iędzynarodo- wych w krajowym porządku prawnym226, w zasadzie każde prawo ujęte w Paktach może być podstawą postulowania przyjęcia chroniącej je regulacji prawnej. Może, ale nie musi, gdyż mogą być zastosowane inne niż ustawo- dawcze środki urzeczywistniania praw. Niemniej jednak w prawie między- narodowym znalazł się cały szereg postanowień zobowiązujących do poży- ty wnoprawnego uregulowania niektórych zagadnień. Na przykład, art. 9 ust. 1 Paktu praw obywatelskich i politycznych wymaga, aby pozbawienie wol- ności odbywało się „na zasadach i w trybie ustalonym przez prawo (establi- shed by law)"*, art. 14 ust. 1 tego samego paktu wymaga, aby sąd ustanowio- ny był przez prawo (established by law). Oparcia w prawie pozytywnym wymagają też wszelkie działania dopuszczone klauzulami ograniczającymi. Interpretacja przytoczonych postanowień zmierza też do tego, aby wymagane nimi prawo pozytywne będące podstawą ochrony praw człowieka było pra- wem o odpowiedniej „jakości" normatywnej, np. aby w przypadku polskie- go systemu prawnego były to ustawy. b) Równość wobec prawa, jednakowa ochrona prawna i równość w prawie Będące przedmiotem analizy podstawowe akty międzynarodowej ochrony praw człowieka stawiają prawu pozytywnemu, w tym także prawu międzyna- rodowemu praw człowieka, wymagania dotyczące równości i niedyskrymina- cji. Zagadnienia tego dotyczy art. 7 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka'. W szyscy są równi wobec prawa i są uprawnieni, bez jakiejkolw iek dyskrym inacji, do równej ochrony prawnej. Wszyscy są uprawnieni do jednakow ej ochrony przed jakąkolw iek schrift fu r Johannes Broermann, hrsg. von J. Listi, H. Schambeck, Berlin 1982, s. 238 nn. 225 Por. PPG art. 2 ust. 1. 226 PPG art. 2; PPP art. 2. PRAWA CZŁOWIEKA A SYSTEM PRAWA POZYTYWNEGO 129 dyskryminacją, będącą pogwałceniem niniejszej Deklaracji, i przed jakim kolw iek podżega- niem do takiej dyskryminacji. W bardziej jurydycznej formie treść tego artykułu oddaje art. 26 M iędzynaro- dowego paktu praw obywatelskich i politycznych: W szyscy ludzie są równi wobec prawa i bez żadnej dyskryminacji mają prawo do jednako- wej ochrony prawnej. Mając to na względzie, prawo będzie zakazywać wszelkiej dyskry- minacji i gwarantować wszystkim ludziom równą i skuteczną ochronę przed dyskrym inacją ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, wyznanie, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, m ajątek, urodzenie lub inne okoliczności. Druga z formuł ma nie tylko charakter bardziej jurydyczny, ale również różni się od pierwszej tym, że sformułowany w tej pierwszej zakaz dyskry- minacji w korzystaniu z praw człowieka proklamowanych w Powszechnej Deklaracji, zakaz chroniący równość w prawach człowieka, został zastąpiony zakazem dyskryminacji dotyczącym praw regulujących wszystkie stosunki społeczne regulowane prawem pozytywnym227. W pierwszym przypadku wskazane są określone dobra prawa człowieka i w odniesieniu do tych dóbr stwierdza się, że każdemu, bez względu na różnice, są te dobra należne. Przy tym i tu nie każdemu należne jest dokład- nie to samo, gdyż charakterystyka poszczególnych dóbr-praw uwzględnia rozmaite różnice między ludźmi, jak o tym już wyżej była mowa przy okazji omawiania równości praw. Rozszerzenie tego typu zakazu dyskryminacji na wszelkie możliwe dobra występujące w różnych dziedzinach życia społecz- nego byłoby błędem, gdyż prowadziłoby do uznania, że niezależnie od wy- stępujących między ludźmi różnic wszyscy powinni mieć do tych dóbr rów- ny dostęp, że zasady dostępu do tych dóbr nie mogą brać pod uwagę zacho- dzących między ludźmi różnic228. W przypadku omawianego tu typu zaka- zu dyskryminacji, dotyczącego prawa pozytywnego, dyskrym inacja nie doty- czy wprost dostępu do pewnych określonych dóbr, ale samego sposobu okre- ślania i gwarantowania tego, co należne. Dlatego postulat równości i zakaz 227 Zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 110. D yskusje na ten tem at to- czone w trakcie prac przygotowawczych PPP referuje M anfred Nowak: UNO-Pakt, s. 499 nn. Na temat kontrowersji wokół zakazu dyskryminacji sformułowanego w art. 7 PDPC zob. M ic h a 1 s k a, Prawa człowieka, s. 84 nn. 228 Literalnie rzecz biorąc, tego typu zakaz dyskryminacji znalazł się w art. 32 ust. 2 ■owej Konstytucji RP, zakazującym wszelkiej dyskryminacji „w życiu politycznym , społecz- nym lub gospodarczym ". Na tem at pojawiających się zw iązku z tym trudności zob. M i c h a l s k a , Kilka uwag o prawach człowieka, s. 15. 130 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA dyskryminacji kierowany pod adresem prawa stanowionego obejmuje pośred- nio wszystkie relacje, których prawo pozytywne dotyczy229. Postulat równości sformułowany pod adresem prawa pozytywnego w ogó- le, a prawa pozytywnego chroniącego prawa człowieka w szczególności obejmuje trzy komponenty: (a) równość wobec prawa, (b) jednakow ą ochronę prawną i (c) równość w prawie, wyrażoną za pomocą zakazu dyskryminacji • 2 3 0w prawie . Ogólnie można powiedzieć, że naruszenie omawianych tu zasad równości ma miejsce nie wtedy, gdy zachodzą jakiekolwiek różnice, ale wówczas, gdy różnice te nie mają odpowiedniej racji. Równość nie polega na jednakowym traktowaniu wszystkich czy na przyznawaniu każdemu tego samego. Narusze- niem równości jest arbitralne traktowanie w sposób różny tego, co istotnie się nie różni, lub arbitralne traktowanie w sposób równy tego, co istotnie się różni231. Zarówno pojęcie arbitralności, jak i istotnej różnicy odsyła do czegoś, ze względu na co określa się, co jest arbitralne i jaka różnica jest istotna. Poszczególne typy równości wyróżniane są ze względu na to, czy chodzi o stosowanie prawa, czy o jego treść, oraz ze względu na to, czy kry- terium arbitralności stanowi sam system prawa pozytywnego, czy też rzeczy- wistość normatywna poza nim. 1° Równość wobec prawa Równość wobec prawa realizowana jest wtedy, gdy norma prawna stoso- wana jest we wszystkich przypadkach, w których prawo pozytywne przewi- duje jej zastosowanie. Brak równości wobec prawa jest zatem wadą stosowa- 229 Z tego też względu art. 26, zgodnie z orzecznictwem Komitetu Praw Człowieka, bywa wykorzystywany jako „pom ost" do ochrony praw socjalnych przy wykorzystaniu procedur przewidzianych jedynie dla PPP; zob. M i c h a l s k a , Prawa człow ieka , s. 167 nn. 230 Zob. Komitet Praw Człowieka, Uwagi ogólne uchwalone 9 X I 1989 r ., 1: „Artykuł 26 nie tylko uprawnia wszystkie osoby do równości wobec prawa (equality before the law), jak i do równej ochrony prawnej (equal protection o f the law), ale także zakazuje wszelkiej dyskryminacji w prawie (discrim ination under the law)". Przekład według tekstu angielskiego zawartego w: The Universal Declaration o f Human Rights: A Commentary, s. 129 (tekst polski w innym przekładzie zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 107). W prost z zakazem dyskryminacji zw iązana została równość w prawie. W tym samym punkcie cytowa- nych Uwag ogólnych Komitet uznaje, że „niedyskryminacja, wraz z równością wobec prawa i równą ochroną prawną bez dyskryminacji, stanowi podstawową i pow szechną-zasadę doty- czącą ochrony praw człow ieka". 231 Zob. np. B. P i e r o t h, B. S c h 1 i n k, Grundrechte. Staatsrecht II, Heidelberg 1994, s. 118. PRAWA CZŁOWIEKA A SYSTEM PRAWA POZYTYWNEGO 131 nia prawa stanowionego, a nie sposobu regulacji poszczególnych zagad- nień232. Punktem odniesienia dla stwierdzenia, co jest równe, a co nie, jest samo prawo stanowione. 2° Jednakowa ochrona prawna Punktem odniesienia dla stwierdzenia równości ochrony prawnej jest - podobnie jak w przypadku równości wobec prawa sam system prawa pozy- tywnego. Niemniej jednak równa ochrona prawna nie jest związana ze stoso- waniem prawa, ale już ze sposobem uregulowania poszczególnych zagadnień, toteż można ją traktować także jako formalny element równości w pra- wie233. Nierówność w ochronie prawnej ma miejsce wówczas, gdy dobro uznane za prawnie chronione w jednym przypadku nie jest uznane za takie w przypadku podobnym lub uznane jest za dobro o innej doniosłości dla konsekwencji prawnych. Równa ochrona prawna nie wyklucza, że w różnych przypadkach, w których w grę wchodzi tego samego typu dobro, określone zostaną różne konsekwencje prawne, a to ze względu na konfigurację innych dóbr prawnie chronionych. O ile naruszenie równości wobec prawa można traktować jako niepoprawne stosowanie obowiązującego prawa do konkret- nych przypadków, o tyle wskazany tu typ nierówności może być traktowany jako wada systemu prawa, polegająca na jego normatywnej niespójności. Szczególnym dobrem prawnie chronionym przysługującym w równym stop- niu każdemu człowiekowi jest osobowa godność i ona wymaga także jed - nakowej ochrony prawnej. 3° Równość w prawie Równość w prawie, podobnie jak jednakowa ochrona prawna, jest zagad- nieniem dotyczącym nie samego faktycznego stosowania prawa, ale sposobu uregulowania poszczególnych kwestii. Inaczej jednak niż w przypadku jedna- kowej ochrony prawnej kryterium tego, czy różnice są arbitralne, czy nie, leży poza systemem prawa pozytywnego. Istotne różnice w tym, co istnieje niezależnie od prawa pozytywnego, są racją istotnych różnic w konsekwen- 232 Zob. N o w a k , UNO-Pakt, s. 500 n.; W. S a d u r s k i, Równość wobec praw a , ..Państwo i Praw o", 33(1978), z. 8-9, s. 54. 233 M anfred Nowak argumentuje na rzecz uznania za funkcjonalną jedność równej ochro- ny prawnej oraz zakazu dyskryminacji (równości w prawie) wraz ze wskazanym w drugim zdaniu art. 26 prawem do aktywnej ochrony przed dyskrym inacją zob. U NO-Pakt, s. 503. 132 CHARAKTERYSTYKA PRAW CZŁOWIEKA cjach prawnych. Różnicowanie, które ma u podstaw obiektywne racje, nie ma cech dyskryminacji234. Jak zauważa Anna Michalska: „Zasada niedyskryminacji [chroniąca rów- ność w prawie M. P.] tradycyjnie traktowana była jako dopełnienie zasady równości wobec prawa i zasady jednakowej ochrony prawnej, tymczasem w Pakcie nastąpiło jak gdyby ich podporządkowanie zasadzie niedyskrymina- cji. W tym kierunku idzie też wyraźnie praktyka Komitetu"235. „Tradycyjnie" trzeba tu rozumieć w sensie „zgodnie z dominującym w teorii prawa podejściem", gdyż jak to pokazują analizy w drugiej części uznając prymat równości w prawie przed innymi typami równości, Komitet powraca do tradycyjnej, bo sięgającej przynajmniej Arystotelesa i rozwijanej m.in. przez św. Tomasza z Akwinu, wielkiej koncepcji sprawiedliwości, dziś w teorii prawa zwłaszcza w Polsce niemal całkowicie zapoznanej. Stano- wisko Komitetu jest tu znamienne i konsekwentne do (charakteryzującego podstawy współczesnej ochrony praw człowieka) uznania pierwszeństwa konkretnej rzeczywistości ludzkiej i opartych bezpośrednio w niej material- nych kryteriów sprawiedliwości regulacji prawnych przed zasadami typu formalnego. Do tych ostatnich można zaliczyć tak zasadę równości wobec prawa, jak i zasadę jednakowej ochrony prawnej, jako że można je sformuło- wać ze względu na sam system prawna pozytywnego, niezależnie od pozasystemowych kryteriów równości. M ożliwe jest istnienie systemów prawa, w których wszyscy są równi wobec prawa i które są wewnętrznie spójne, chroniąc uznane dobro w każdym przypadku, a mimo to dyskryminują nie- których ludzi i mogą być nawet uznane za „ustawowe bezprawie" , np. wtedy gdy w systemie prawnym za dobro o dużej doniosłości uzna się jasny kolor skóry. Dlatego też w ochronie praw człowieka fundamentalne znaczenie przy- pisano równości w prawie. Zauważyć przy tym trzeba, że w teorii praw człowieka tak zasada równoś- ci wobec prawa, jak i równej ochrony prawnej może być ugruntowana w za- sadzie równości w prawie i poprzez nią w obiektywnej rzeczywistości ludz- kiej czy mówiąc kategoriami omawianej koncepcji w godności osobowej. Skoro bowiem celem prawa pozytywnego jest ochrona konkretnych ludzi, stosownie do tego, co im wspólne, i do zachodzących między nimi istotnych różnic, to nie ma takich różnic, jeśli chodzi o cenność osobowego rozwoju każdego człowieka. Racją równej ochrony prawnej i równości wobec prawa 234 Por. wyżej rozdz. III, § 1, 3. 235 M i c h a 1 s k a, Komitet Praw Człowieka, s. 110. PRAWA CZŁOWIEKA A SYSTEM PRAWA POZYTYWNEGO 133 jest równa godność osobowa jako podstawa bycia celem samym w sobie. Naruszenie tych dwóch ostatnich typów równości byłoby potraktowaniem rozwoju osobowego jednych jako cenniejszego lub mniej cennego od innych. c) Zagadnienia szczegółowe Wśród szczegółowych postulatów dotyczących prawa pozytywnego można wskazać prawo do bycia uważanym za niewinnego aż do udowodnienia winy zgodnie z prawem236, zakaz retroaktywności w prawie karnym 237, prawo do uznania podmiotowości prawnej238 i cały szereg gwarancji procedural- nych określanych wspólnym mianem prawa do sądu239, np. prawo każdego, kto został oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą, do „niezwłocz- nego otrzymania szczegółowych informacji, w języku dla niego zrozumiałym, o istocie i przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżenia"240 oraz do „dysponowania odpowiednim czasem i możliwościami do przygotowania obrony i porozumienia się z obrońcą przez siebie wybranym"241. Zauważyć przy tym można, że gwarancje dotyczące słusznego (uczciwego) procesu muszą być brane pod uwagę również w dochodzeniu przez jednostkę jej naruszonych praw człowieka, są zatem doprecyzowaniem, w pewnej dzie- dzinie, standardów realizacji prawa do środka ochrony praw nej242. 236 p p p a n u u s t 2 237 PPP art. 15. 238 p p p a r t 1 6 239 PPP art. 14. 240 Tamże, ust. 3 lit. a. 241 Tamże, ust. 3 lit. b. 242 Por. orzecznictwo ETPC dotyczące relacji między art. 6 ust. 1 a art. 13 EKPC, np. Hentrich v. France (Court Judgment, 22 Sept. 1994, ser. A, 296-A, 65), w: Orzecznictwo Strasburskie , s. 839 n.

R ozdzia ł IV PRAWA CZŁOWIEKA W PERSPEKTYWIE STRUKTURY ICH POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY § 1. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA Prezentację paradygmatu praw człowieka przyjętego w prawie między- narodowym trzeba dopełnić analizą sposobu, w jaki prawa te ujmowane i chronione są w prawie pozytywnym. Celem analizy jest zidentyfikowanie struktury praw człowieka na podstawie struktury narzędzi pozytywnoprawnych służących ich ochronie. Akcent położony jest, podobnie jak w dotych- czasowych analizach, nie na elementy treściowe, ale strukturalne na uwy- raźnienie wchodzących w grę relacji. Wyniki analiz pozwolą zaproponować filozoficzną koncepcję tzw. legał rights, pojętych jako zasadniczy element struktury pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka243. Prawa człowieka, jako przyrodzone, nie są korelatem aktów prawa stano- wionego, dlatego też nie jest dopuszczalne określanie kryteriów bycia pra- wem człowieka jedynie na podstawie charakterystyki pozytywnoprawnej ochrony tych praw. Niniejsze analizy są zatem prowadzone w ramach zaryso- wanej już, szerszej perspektywy rozumienia praw, w tym i ich relacji do prawa pozytywnego. Przyjęcie perspektywy filozoficznej ma m.in. tę konsek- 243 W śród wielu nowszych pozycji podejmujących tę problem atyką z perspektywy ogólniejszej zob. Legal Rights: H istorical and Philosophical Perspectives, red. A. Sarat, T. R. Kearns, Ann Arbor 1996; Rights, red. C. S. Nino, A ldershot 1992 (zawiera przedruk wielu często dyskutowanych współczesnych tekstów); R. D w o r k i n, Biorąc praw a p o - ważnie, przeł. T. Kowalski, W arszawa 1998, H. S t e i n e r, An Essay on Rights, Oxford 1994; A. R. W h i t e, Rights, Oxford 1984. Zob. artykuł przeglądowy: R. M a r t i n, J. W. N i c k e 1, Recent Work on the Concept o f Rights, „American Philosophical Quar- terly", 17(1980), No. 2, s. 165-180. 136 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA wencję, że opracowywana koncepcja nie ma charakteru czysto opisowego, nie jest oparta jedynie na tym, jakie jest faktycznie funkcjonujące prawo pozy- tywne chroniące prawa człowieka, ale jest koncepcją normatywną, ukazującą, jak w perspektywie chronionej rzeczywistości należy rozumieć stosowane narzędzia pozytywnoprawne. Prawo pozytywne jest ujęciem praw człowieka i dlatego jego struktura powinna w pewnym zakresie odpowiadać strukturze tego, co chronione. Biorąc pod uwagę subsydiamy charakter międzynarodowej ochrony praw człowieka wobec ochrony tych praw w prawie wewnętrznym, można zasadnie przyjąć, że te same przyrodzone prawa człowieka są przedmiotem chronio- nym prawem międzynarodowym oraz konstytucją lub ustawami w prawie wewnętrznym. Na tej podstawie za nie ugruntowane w samych prawach człowieka można uznać te elementy struktury praw ujawnione w analizie prawa stanowionego, które nie są konstytutywne dla rozumienia praw czło- wieka w innych typach pozytywnoprawnej ochrony tych praw, a pozostałe z dużą dozą prawdopodobieństwa uznać za odpowiadające samym pra- wom, o ile oczywiście nie pojawią się dodatkowe argumenty. Tradycyjnie w doktrynie prawa międzynarodowego praw człowieka przy- jęło się charakteryzować ochronę praw człowieka poprzez charakterystykę czterech zasadniczych elementów244. Są nimi: a) podmiot praw; b) podmiot zobowiązany, tzw. opposabilite', c) przedmiot praw; d) implementacja. Schemat ten odpowiada w pewnym zakresie uznawanej powszechnie struk- turze pełnej normy prawnej. Norma ta określa, (a) komu, (b) kto, (c) co i (d) pod jaką sankcją zobowiązany jest uczynić. W takiej perspektywie pod- miot praw jest najczęściej pojmowany jako to, ze względu na co określane jest dobro chronione normą prawną wskazuje się zatem na jednostkę lub podmiot grupowy. Zaznaczyć też tu trzeba, że mówienie o podmiocie zobowiązanym jest pewnym uproszczeniem, gdyż w niektórych przypadkach podmiot, o którym mowa, może być podmiotem podległym kompetencji podmiotu prawa, może zatem nie być wprost podmiotem obowiązku działania lub niedziałania. Stąd niekiedy mówi się o opposabilite - „podmiocie przeciwstawnym podmiotowi 244 D r z e w i c k i, Prawo do rozwoju , s. 38 nn.; M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 27 nn.; D a r a n o w s k i , M iędzynarodowa ochrona praw obywatelskich i politycznych, s. 30 nn. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 3 7 prawa", podmiocie „skorelowanym" z podmiotem prawa245. M ożna ogólnie powiedzieć, że jest to podmiot, którego sytuacja prawna, w tym podleganie określonym nakazom lub zakazom, wyznaczona jest relacjami podmiotu praw do określonych dóbr i środków doń prowadzących. Ze względu na chęć uniknięcia niezręczności językowych pozostaje się przy terminie „podmiot zobowiązany", mając jednak na uwadze, że nie chodzi tu tylko o adresata norm nakazujących lub zakazujących określonych działań. Przedmiot praw traktowany jest tutaj jako stan rzeczy należny podmioto- wi. Niekiedy w charakterystyce przedmiotu akcentuje się „treść uprawnień i odpowiadających im obowiązków oraz zachowania bipolarnie usytuowa- nych podmiotów zmierzające do urzeczywistnienia przedmiotowej treści normy prawnej"246. Przyjmuje się tu, że również niezależnie od determina- cji podmiotu zobowiązanego i jego działań można sensownie mówić o przed- miocie praw, o tym, co należne podmiotowi. Przemawia za tym na samym wstępie struktura norm proklamujących prawa, a dalsze analizy potwierdzają trafność przyjętego rozwiązania. Czwarty ze wskazanych elementów implementację można scharak- teryzować jako „zespół działań i środków zmierzających do wykonywania oraz kontroli wykonywania uprawnień wynikających z normy prawnej"247. Z rozległej problematyki implementacji podjęte zostaną tu dwa zagadnienia, postawione w drugich artykułach obu M iędzynarodowych paktów , mianowi- cie: problematyka prawa do ochrony oraz praw do środka ochrony prawnej. Pierwsze dotyczy przede wszystkim ustalania odpowiednich relacji prawnych, drugie kontroli zobowiązań i dochodzenia praw naruszonych. Samo wskazanie wchodzących w grę elementów nie mówi jeszcze wiele o samej strukturze pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka, a ta jest szczególnie istotna dla rozumienia tego, co z ontycznego punktu widzenia jest podstawą czego. Ujawniając strukturę należy zatem określić relacje zachodzące między podstawowymi elementami i poszczególne elementy roz- patrywać w kontekście wskazanych relacji. Jest to ważne nie tylko ze wzglę- du na zagadnienia ontologicznego ugruntowania praw, ale i z tego powodu, że relacje współokreślają elementy, między którymi zachodzą. Zależnie od 245 Zob. np. M i k, Zbiorowe praw a człowieka, s. 28; D r z e w i c k i , Internationali- zation o f Human Rights, s. 38. 246 D r z e w i c k i, Internationalization o f Human Rights, s. 39. 247 Tamże. N iekiedy w ddfinicji implementacji akcentuje się efekt „oddziaływ ania zespołu procesów [...] prowadzących do wykonywania normy prawnej, jak i procesów [...] weryfikacji uprawnień wynikających z normy praw nej" ( D a r a n o w s k i , M iędzynarodowa ochrona praw obywatelskich i politycznych, s. 30). 138 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA relacji, w jakich występują wskazane elementy, używając tych samych słów, mówi się często o czymś różnym. Przedmiotem zainteresowania będą relacje o charakterze normatywnym. Można je ogólnie określić jako relacje dwulub więcej elementowe, których przynajmniej dwa elementy łączą związki oddawane w języku zwrotami typu „a ma prawo do S", „a ma prawo wobec p ", „a ma obowiązek S" itp. Za- strzec przy tym trzeba, że w niżej prowadzonych analizach nie bierze się pod uwagę „jakości pozytywnoprawnej" identyfikowanych relacji. Przykładowo: nie jest brane pod uwagę, czy norma, na podstawie której określa się relacje między podmiotem prawa a podmiotem obowiązków, jest normą traktatową, czy jedynie normą zawartą w akcie typu soft-law, nie jest też brane pod uwagę, czy organ działający w ramach systemu ochrony praw człowieka wy- stępuje w funkcji sądu czy <jwasi-sądu, czy też jako organ pełniący funkcje konsyliacyjne248; pod uwagę bierze się natomiast np. to, że działania tego organu są wynikiem skorzystania z kompetencji przewidzianej z uwagi na naruszenie praw i że jego działania mają na celu zmianę sytuacji podmiotu praw. M ożna wyróżnić trzy zasadnicze typy relacji formalnie różniące się ilością argumentów, od strony materialnej wyróżniane ze względu na relację „bycia środkiem realizacji" i „bycia racją istnienia". Ogólnie i nieco upraszczając można powiedzieć, że jest to: (l.a ) relacja między podmiotem praw a ich przedmiotem; (l.b ) relacja między podmiotem praw, podmiotem obowiązków a przedm io- tem praw; (2 .a) relacja między podmiotem praw a ochroną jego prawa lub środkiem ochrony prawnej; (2 .b) relacja między podmiotem praw, podmiotem obowiązków, a ochroną przysługującego prawa lub środkiem ochrony prawnej. Ogólnie można powiedzieć, że relacje typu (*.b) są środkiem realizacji rela- cji typu (*.a); relacje typu (2 .*) są środkiem realizacji relacji typu ( 1 .*). Relacje typu (*.a) są racją istnienia relacji typu (*.b); relacje typu (1.*) są racją istnienia relacji typu (2 .*). Prawa człowieka są ujmowane i chronione w prawie pozytywnym za pomocą różnego typu norm. Norma pojmowana jest tu w szerokim sensie, 248 Zróżnicowanie owej „jakości pozytyw nopraw nej" w ystępuje w przypadku działań Komitetu Praw Człowieka, w zależności od procedury, w ram ach której podejm uje działania zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 43 i 53. Zob. także niżej rozdz. IV, § 1, 2, a. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 139 jako coś, co określa, jak powinno być249. Przy tak szerokim pojmowaniu norma nie dotyczy tylko postępowania, ale również i tu przede wszystkim stanu rzeczy, który powinien być. Zaznaczyć trzeba, że „stan rzeczy" jest najszerszą stosowaną tu kategorią ontologiczną250. Stanami rzeczy są np. samodzielnie istniejące konkrety i/lub ich cechy, w tym różnego typu relacje, pomyślane treści czy twory kulturowe. Stanem rzeczy jest także działanie określonego podmiotu. Zgodnie z przyjętym szerokim pojmowaniem normy, uprzedzając nieco dalsze analizy, zauważyć trzeba, że normą może być nie tylko wypowiedź językowa lub jej znaczenie251, ale także pewien stan rzeczy, który ma np. taką cechę, że jest tym, co człowiekowi należne252, niezależnie od wypowiedzi językowych, które ujmują tę rzeczywistość. W problematyce pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka zasadni- czym przedmiotem badań są normy pojęte jako, odpowiadające rozmaitym przepisom aktów międzynarodowej ochrony praw człowieka, treści znacze- niowe zawierające jakąś modalność deontyczną253. Zaznaczyć przy tym trzeba, że mówiąc o treściach znaczeniowych odpowiadających przepisom 249 Zob. A. R o s s, Directives and N orm s, London 1986, s. 34. Takie szerokie pojm o- wanie normy znaleźć można także u Hansa Kelsena: „Mit «Norm» bezeichnet man: dass etwas sein oder geschehen, insbesondere dass sich der Mensch in bestim m ter W eise verhalten soll" 0Reine Rechtslehre, 2. Aufl., W ien 1960, s. 4). 250 M ożna by tu także stosować termin „byt" , niemniej jednak jes t on mniej dogodny, gdyż w swym podstawowym znaczeniu skierowuje uwagę na to, co istnieje sam oistnie - substancje, podczas gdy w podejmowanej niżej problematyce należnych lub po winnych stanów rzeczy na planie pierwszym są struktury relacyjne. 251 Zgodnie z typologią znaczeń słowa „norm a" zaproponowaną przez Romana Ingardena przez „norm ę" można rozumieć: (1) przedmiot; (2) stan rzeczy; (3) tw ór logiczny: (a) sąd, (b) rozkaz, (c) postulat; (4) twór językow y; (5) kryterium poznawcze; (6) społecznie ugrunto- wana skłonność do zachowań pewnego typu. Zob. R. I n g a r d e n , W ykłady z etyki, W arszawa 1989, s. 143 nn. Ingarden używa terminu „stan rzeczy" w węższym znaczeniu niż tu przyjęte; stan rzeczy jest, w jego ujęciu, stanem jakiegoś przedmiotu. 252 Przyjęte tu rozum ienie „należnego (powinnego) stanu rzeczy" naw iązuje po części do terminologii stosowanej w refleksji prawniczej, w której stan rzeczy m ożna określić jako rzeczywistość rozpatrywaną w aspekcie kw alifikacji normatywnej (por. P i e c h o w i a k , W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa, s. 43 nn.). Na temat filozoficznej problem aty- ki stanów rzeczy i prób jej formalizacji zob. L. B o r k o w s k i , Pisma o praw dzie i sta - nach rzeczy, Lublin 1995, s. 1 n.; A. B i ł a t, Prawda i stany rzeczy, Lublin 1995, s. 58 nn.; w pracach tych nie podejm uje się jednak problematyki norm atywnych stanów rzeczy i prawdziwości ocen lub norm. 253 Por. R. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, Frankfurt am M ain 1986, s. 45, gdzie norma określona jes t jako „semantische Entität", „ein Bedeutungsinhalt, der eine deontische Modalität einschliesst". 140 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA aktów prawnych nie przesądza się tu o tym, że owe treści wyznaczone są jedynie znaczeniem tworów kulturowych (w tym języka prawnego). Podczas gdy współczesna teoria i filozofia prawa koncentruje się na dzia- łaniach człowieka, lektura aktów ochrony praw człowieka nie pozostawia wątpliwości, że w centrum problematyki stoi należne człowiekowi dobro, „rzecz sprawiedliwa" ; działania innych są na drugim planie jako środki osią- gnięcia tego dobra. Zasadniczym przedmiotem zainteresowania będą zatem normy określające, co powinno być ze względu na człowieka, co jest jego dobrem przedmiotem jego „prawa do" . Chociaż z punktu widzenia praktyki pożytywnoprawnej ochrony praw człowieka określenie zachowań jest sprawą zasadniczej wagi, nie jest to jednak wystarczającą racją, by wokół problema- tyki działania organizować problematykę filozoficzną dotyczącą kwestii, czym są same prawa człowieka, ze względu na które determinowane są działania. Dalsza analiza będzie się zatem koncentrowała na strukturach odpowiada- jących formule „prawo do". W skazanym wyżej typom relacji można przy- porządkować następujące typy „praw do" przysługujące podmiotowi praw człowieka jako podmiotowi prawa pozytywnego: (a ) podmiot a ma prawo do stanu rzeczy Sa\ ((3) podmiot a ma prawo wobec podmiotu zobowiązanego p do stanu rzeczy Sp będącego aspektem Sa; ( a ') podmiot a ma prawo do implementacji Sa '; (P'> podmiot a ma prawo wobec podmiotu zobowiązanego p ' do imple- mentacji Sp\ Przed przystąpieniem do dalszych analiz zastrzec trzeba, że autor nie ma ambicji zaproponowania formalizacji prowadzącej do jakiegoś typu rachunku formalnego. Stosowane symbole służą uwyraźnieniu wchodzących w grę ele- mentów rzeczywistości oraz skróceniu i ujednoznacznieniu wypowiedzi. 1. P raw o do stan u rzeczy a) Dwuelementowa struktura podstawowa. Norma pierwotna Podstawoy/ą strukturą w ochronie praw człowieka jest relacja podmiotu praw do pewnego stanu rzeczy. Oba człony tej relacji wskazane są w przepi- sach proklamujących każde z praw. Podmiot zobowiązany lub sankcja czy związany z nią środek ochrony prawnej nie zawsze w przepisach tych są określane. Jest to ze wszech miar zrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę, że proklamowane prawa są przyrodzone i niezbywalne, ich istnienie nie STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 141 może być uzależnione od istnienia państwa lub mechanizmów implementacji. Można zatem mówić sensownie o prawach w oderwaniu od podmiotu zobo- wiązanego lub sankcji czy implementacji. Prawo tego typu jest relacją dwu- członową. M ożna ją schematycznie wyrazić za pomocą formuły: (a ) Pa (a, Sa) podmiot a ma prawo Pa do stanu rzeczy Sa. Jako że elementem stanu rzeczy może być także relacja, ze względu zatem na Pa można mówić o należnym stanie rzeczy Sa. W skazaną relację można charakteryzować, tak jak to uczyniono w formule a , od strony podmiotu a, który „ma prawo do". Można ją jednak również charakteryzować od strony przedmiotu i powiedzieć, że Sa „jest prawem" podmiotu a. Prawa typu Pa tworzą podstawę w złożonej strukturze ochrony praw człowieka. Inne typy praw istnieją (konstytuowane są) ze względu na nie, są środkiem ich realizacji. W porządku pozytywnoprawnym prawa o omawianej strukturze wyrażone są czymś, co można określić mianem normy pierwotnej, której podporządkowane są normy wtórne służące realizacji prawa wyrażone- go w normie pierwotnej254. Norma pierwotna nie jest pełną normą prawną w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, gdyż nie określa ani podmiotu zobo- wiązanego, ani sankcji, ani nakazanego czy zakazanego sposobu działania. Norma ta, obowiązując w pozytywnym porządku prawnym, wyróżnia pewną relację jednostki do stanu rzeczy255. Zaproponowana formuła (a) wymaga pewnego komentarza. Nie wyraża ona bowiem w żaden sposób ugruntowania praw człowieka w godności, nie uwzględnia ich przyrodzoności i całościowości. Podkreślano wyżej, że 254 Na temat wyróżnienia w strukturze konstytucyjnej ochrony praw człow ieka normy pierwotnej i wtórnej zob. W. G e i g e r, Die Wandlung der Grundrechte, w: Gedanke und Gestalt des demokratischen Rechtsstaates, hrsg. von M. Imboden, W ien 1965, s. 19; K ęd z i a, Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, s. 196 n. Stosowane tu rozróżnienie między normami pierwotnymi a wtórnymi nie ma nic wspólnego z Herberta L. A. Harta rozróżnieniem między regułami pierwotnymi a wtórnymi zob. H. L. A. H a r t, Pojęcie praw a, W arszawa 1998, s. 116 nn. 255 Można powiedzieć, że norma pierwotna wprowadza do pozytywnego systemu praw ne- go rozstrzygnięcia dotyczące wartości. Zob. C. D. C 1 a s s e n, Die Drittw irkung der G run- drechte in der Rechtsprechung des Bundesverfassungsgerichts, „Archiv der öffentlichen Rechts", 1997, 1, s. 68. Ze względu na filozoficzną tradycję, w której osadzona jest kate- goria „w artości", unika się tu tego typu sformułowania (szerzej na ten temat zob. część druga, rozdz. I, § 4); mówiąc o wyróżnieniu relacji akcentuje się wyróżnienie wprost pew - nego realnego stanu rzeczy, natom iast mówiąc o wartościach akcentuje się wyróżnienie pewnych treści, których konfiguracja może wyróżniać pewien stan rzeczy. 142 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA właściwości te każą traktować jako cel ochrony praw człowieka całościowo pojęte dobro bytu ludzkiego, co ma ważne konsekwencje dla pojmowania np. bezwyjątkowości praw czy praw grupowych. Sa jest stanem należnym ze względu na a, jest zatem stanem, którego podstawą istnienia jako stanu na- leżnego jest istnienie i struktura bytowa podmiotu a. Stan Sa jest o tyle stanem należnym Sa, o tyle jest przedmiotem prawa, o ile między stanem tym a podmiotem prawa zachodzi relacja odpowiedniości polegająca na tym, że stan ten realizuje całościowo pojęte dobro podmiotu praw. To całościowe dobro, polegające mówiąc ogólnie na rozwoju osobowym a, można cha- rakteryzować jako wyróżniony, aktualny lub możliwy, stan A podmiotu a. Realizacja całościowo pojętego dobra podmiotu prawa jest warunkiem ko- niecznym uznania Sa za stan należny, za to, do czego podmiot a ma prawo Pa na mocy praw przyrodzonych. Stan A podmiotu a jest stanem wyróżnionym ze względu na sam podmiot a. Uznając całościowo pojęte dobro podmiotu praw za rację i cel tak samych praw człowieka, jak i ich ochrony, można powiedzieć, że podmiot a ma także prawo do A i że A jest należnym stanem rzeczy. W śród praw typu Pa należy zatem wyróżnić jedną relację podstawową, ugruntowującą wszystkie inne, którą można wyrazić: Pa/0 (a, A). Prawo to może być artykułowane za pomocą rozmaitych formuł, przede wszystkim zawierających kategorię „god- ności" . Uznanie przyrodzonej godności każdego człowieka, obejmujące uzna- nie każdego za cel sam w sobie, jest też uznaniem prawa każdego do osiąg- nięcia właściwego mu dobra pojętego jako pewien stan jego bytu. W skazy- wane w normach pierwotnych rozmaite należne stany Sa są jakim ś aspek- tem A lub środkiem osiągnięcia tego stanu. Dla każdego Sa, będącego as- pektem A lub środkiem jego osiągnięcia, warunkiem koniecznym zachodzenia relacji Pa (a, Sa) jest zachodzenie relacji P ^ (a, A). Biorąc pod uwagę przepisy aktów prawa międzynarodowego wyróżnić można dwojaką funkcję normy pierwotnej. Pierwsza polega na proklamacji w zasadniczym tego słowa znaczeniu, na wskazaniu pewnej realnej relacji między podmiotem prawa a należnym mu stanem rzeczy. W skazanie takie nie zakłada precyzyjnej charakterystyki ani podmiotu, ani stanu rzeczy. Chodzi raczej o odesłanie do pewnej rzeczywistości, która na różne sposoby może być ujmowana pojęciowo i językowo. W takiej funkcji norma pierwotna mówi o prawach przyrodzonych, niezależnych w swej treści od formuł pra- wnych, i stanowi językową reprezentację tych praw. Funkcję tę proponuje się tu określić mianem proklamatywnej. Z drugiej strony norma pierwotna może pełnić funkcję narzędzia określania treści tego, co i w jakich okolicznościach jest należne. Wówczas w punkcie wyjścia rozumienia danego prawa jest treść STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 4 3 określona wyrażeniami językowymi stosowanymi w przepisach aktów pra- wnych. Akcent pada na znaczenie wyrażenia językowego i wyznaczoną nim normę prawa stanowionego. Funkcja ta określana będzie mianem „legalistycznej " . W skazana tu dwojaka funkcja wyrażeń stosowanych czy to w aktach prawa międzynarodowego, czy to w niniejszych analizach dotyczyć może tak całych formuł określających prawa, jak i elementów tych formuł. b) Podmiot praw Biorąc pod uwagę, że norma pierwotna w swej funkcji proklamatywnej desygnuje istniejącą niezależnie od prawa stanowionego relację jednostki do należnego stanu rzeczy, trzeba zgodnie z charakterystyką antropologicznych podstaw praw konsekwentnie uznać, że podmiotem jest każdy człowiek. W przypadku praw zbiorowych, np. praw rodziny lub narodu, norma pierwotna wskazuje relację między grupą a stanem rzeczy: P ^ gr (agr, Sa), gdzie <2gr symbolizuje grupę osób, do której należy a. Pamiętać jednak trzeba, że podstawą istnienia grup są jednostki obdarzone godnością i to godność jednostek jest źródłem praw. Prawa zbiorowe są prawami człowieka o tyle, o ile gwarantowane nimi dobro grupy jest też dobrem jednostek tworzących grupę; dla każdego zatem a należącego do agr warunkiem koniecznym zacho- dzenia Pgjgr (agr, Sa) jest Pa (a, Sa). c) Przedmiot praw Ze względu na niedookreśloność znaczenia wyrażeń stosowanych w aktach prawa międzynarodowego norma sformułowana na podstawie przepisu zawie- rającego jedynie proklamację prawa jest otwarta semantycznie w takim sen- sie, że nie określa precyzyjnie treści należnego stanu rzeczy256. Dookreślenie treści należnego stanu rzeczy odbywa się przez określenie, ( 1°) co ten stan obejmuje, oraz (2 °) poprzez wskazanie ograniczeń, określających to, czego nie można kwalifikować jako należny stan rzeczy z punktu widzenia danego prawa. 1° Dookreślenie pierwszego typu umieszczone jest niekiedy bezpośrednio po formule proklamującej prawo. Tak np. art. 18 ust. 1 M iędzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych stanowi: Każdy ma prawo do wolności myśli, sum ienia i wyznania. Prawo to obejm uje wolność posiadania lub przyjmowania wyznania lub przekonań według własnego wyboru oraz do 256 Por. A 1 e x y, Theońe der G rundrechte, s. 58. 144 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA uzewnętrzniania indywidualnie czy wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań przez uprawianie kultu, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. W niektórych przypadkach dookreślenie takie znajduje się w kolejnych ustę- pach artykułu dotyczącego ochrony danego prawa. Na przykład ust. 2 cyto- wanego artykułu głosi: Nikt nie może podlegać przymusowi, który stanowiłby zamach na jego wolność posiadania lub przyjmowania wyznania lub przekonań według własnego wyboru; a ust. 4: Państwa Strony niniejszego Paktu zobowiązują się do poszanow ania wolności rodziców lub, w odpowiednich przypadkach, opiekunów prawnych do zapew nienia swym dzieciom wychowania religijnego i moralnego zgodnie z własnymi przekonaniami. Zauważyć można złożoność przedmiotu, wziętego tu tytułem przykładu, prawa do wolności religijnej257. Podobnie jest i w przypadku innych praw. Elementy składowe są niejednorodne. Jedne mają charakter typowo indywi- dualny, inne społeczny, mogący być charakteryzowany jako prawa gru- powe. Realizacja stanu rzeczy, do którego człowiek ma prawo, może też wymagać omawianych niżej różnego typu relacji do innych podmiotów; na planie pierwszym jest, co prawda, powstrzymywanie się innych od inge- rencji, niekiedy jednak urzeczywistnienie tej wolności może wymagać i dzia- łań pozytywnych, związanych np. z rejestracją związku wyznaniowego, z po- siadaniem miejsc kultu, z zapewnieniem bezpieczeństwa w czasie uroczysto- ści religijnych odbywających się w miejscach publicznym itp. Co zatem łączy te elementy i co jest racją identyfikacji jakiegoś stanu rzeczy jako przedmiotu prawa do wolności religijnej? W szystkie te elementy łączy to, że rozwijają one pewien aspekt bytu ludzkiego, rozwijają człowieka jako istotę religijną. 2° Determinacja treści należnego stanu rzeczy poprzez wskazanie tego, co nie jest należne, następuje w dwojaki sposób. Po pierwsze, (a) wskazuje się przypadki, których przyjęta formuła proklamacyjna nie obejmuje; po drugie, ((3) wskazuje się dopuszczalne ograniczenia działań charakteryzowanych tą formułą. (a ) Przykładu postanowień pierwszego typu dostarcza art. 8 ust. 3 M iędzyna- rodowego paktu praw obywatelskich i politycznych : 257 Por. rozbudowany art. 53 Konstytucji RP. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 4 5 a) Nie wolno nikogo zmuszać do pracy przymusowej lub obowiązkowej; b) punkt a) niniejszego ustępu nie może być interpretowany jako zakazujący wykonywania ciężkiej pracy zgodnie z wyrokiem właściwego sądu w krajach, w których pozbawienie wolności połączone z ciężkimi robotami może być orzeczone jako kara za zbrodnie; c) w rozum ieniu niniejszego ustępu w yrażenie „praca przym usowa lub obow iązkow a" nie obejmuje: (i) wszelkiej pracy lub świadczeń nie wymienionych w punkcie b), a zw ykle wymaganych od osób pozbawionych wolności na skutek prawomocnego orzeczenia sądu lub od osób w okresie warunkowego zwolnienia od takiego pozbaw ienia wolności; (ii) wszelkich świadczeń o charakterze wojskowym, a w krajach uznających uchylanie się od służby wojskowej ze względów religijnych wszelkich świadczeń na rzecz Państwa wymaganych przez ustawę od osób uchylających się; (iii) wszelkich świadczeń wymaganych w przypadkach wyjątkowej sytuacji albo klęski zagrażającej życiu lub dobrobytowi społeczeństwa; (iv) wszelkiej pracy lub świadczeń stanowiących część norm alnych obowiązków obyw atel- skich. ((3) Dopuszczalne ograniczenia gwarancji charakteryzowanych normą pier- wotną określane są w klauzulach derogacyjnych lub ograniczających258. Przykładu tej ostatniej dostarcza np. art. 18 ust. 3 M iędzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych: W olność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ogranicze- niom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawow ych praw i wol- ności innych osób. Przeciwko uznaniu klauzuli ograniczającej za element dookreślający treść tego, co należne, do czego człowiek ma prawo, można wysunąć argument oparty na analizie formuły „Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przeko- nań może podlegać jedynie takim ograniczeniom". Coś, co jest ograniczeniem czegoś innego, nie może być traktowane jednocześnie jako element definiują- cy to, co jest ograniczane. Warunki zatem dopuszczalnego ograniczenia wol- ności nie mogłyby być traktowane jako elementy definiujące wolność religii. Jednakże mając na uwadze możliwą dwojaką funkcję normy pierwotnej prob- lem można łatwo rozwiązać. W olność, o której mówi klauzula, jest korelatem normy pierwotnej w jej funkcji legalistycznej, a nie proklamatywnej. Warunki wskazane w klauzuli współokreślają należny jednostce stan rzeczy, do którego ma ona prawo jako podmiot przyrodzonego prawa do wolności religijnej. 258 Por. wyżej (rozdz. III, § 1 , 5 ) uwagi na temat klauzul ograniczających i derogacyj- nych w kontekście relacji jednostki do wspólnoty. 146 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA Za przyjętą tu interpretacją przemawia także i to, że nakładanie ograni- czeń spełniających warunki wskazane w klauzulach ograniczających nie jest traktowane jako naruszenie danego prawa człowieka. Gdyby z perspektywy prawa niezależnego od stanowienia uznać, że norma prawa pozytywnego, traktowana w oderwaniu od dopuszczalnych ograniczeń, charakteryzuje swą treścią wprost przyrodzone i niezbywalne prawa, trzeba by wówczas uznać dopuszczenie ograniczeń za dopuszczenie naruszeń259. Natomiast gdyby - z perspektywy prawa pozytywnego uznać, że klauzule te określają wyjątki, w których norma chroniąca to prawo nie obowiązuje, to należałoby uznać, że normy te nie formułują przyrodzonych i nienaruszalnych praw. Trzeba by zatem uznać, albo że norma pierwotna określa wprost przyrodzone prawo człowieka, a traktat, na podstawie klauzuli ograniczającej, dopuszcza gwałce- nie tych praw, albo że norma pierwotna nie określa praw niezbywalnych, a zatem traktat nie chroni przyrodzonych praw człowieka. Analogiczne rozu- mowanie można przeprowadzić w odniesieniu do dopuszczalnej derogacji. Mając na uwadze proklamacyjną funkcję normy pierwotnej, można zauwa- żyć, że otwartość semantyczna jest czymś nieprzezwyciężalnym. W świetle proklamacji podstawą rozumienia prawa jest należny stan rzeczy, będący takim niezależnie od ujmujących go konstrukcji językowych. Skoro stan ten jest pierwotny, a nie wtórny wobec języka i myśli, to mając na uwadze, że realna rzeczywistość jest zawsze „bogatsza" od ujmującej ją myśli i wyra- żającego ją języka można zasadnie przyjąć, że rzeczywistość ta nie może być adekwatnie ujęta i poszczególne jej aspekty mogą się ujawniać zależnie od okoliczności życia człowieka i uwarunkowań możliwości poznania. d) Pierwotne sytuacje prawne Normy pierwotne wyróżniające pewne stany rzeczy ze względu na pod- miot praw są niewątpliwie elementem porządku prawnego wyznaczającym sytuację tego podmiotu, jego „właściwości" normatywne. Normy pierwotne 259 Stosując terminologię zaproponowaną przez A lexy'ego, norm y chroniące prawa czło- wieka byłyby zawsze jedynie regułami, nie dopuszczającym i żadnych odstępstw w realizacji („wszystko albo nic"), a nie zasadami pojm owanym i przez niego jako nakazy optym alizacyjne; szeroko na ten tem at zob. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 71 nn., zwł. s. 78 n. Zasadam i, w rozumieniu A lexy'ego, są normy pierwotne w funkcji legalistycznej. Alexy w swej kategorii nie uwzględnia natom iast funkcji proklamacyjnej w przyjętym tu znaczeniu. Obszerne om ówienie koncepcji A lexy'ego w literaturze polskiej daje P. Tuleja (Normatywna treść praw jednostki w ustawach konstytucyjnych, W arszawa 1997, s. 60 nn.). Zagadnienia filozoficzne nie są jednak w tej pracy podejmowane. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 4 7 proklamujące prawa nie tyle wyróżniają pewnego typu stany rzeczy wzięte same w sobie - „wartości", ale wyróżniają te stany rzeczy, o ile są one w relacji do podmiotu prawa, do jego rozwoju. Dlatego ze względu na nor- my pierwotne warto wyróżnić, obok podstawowych i pochodnych, również pierwotne sytuacje prawne jako wyznaczone normami pierwotnymi „właści- wości" normatywne podmiotu260. W skazywane w normach pierwotnych relacje zachodzą niezależnie od konkretnie zdeterminowanych obowiązków innych podmiotów, będąc jedno- cześnie ontyczną racją tych obowiązków. Chociaż w problematykę praw człowieka wchodzą te relacje, których podmiot lub przedmiot może być kształtowany bezpośrednio lub pośrednio przez działania innych, to jednak działania te nie konstytuują samych tych relacji. To działania innych są czymś należnym podmiotowi prawa ze względu na należny stan rzeczy, a nie coś jest należnym stanem rzeczy ze względu na należne działania. Coś może być uznane za należne z tytułu praw człowieka niezależnie od tego, czy określony jest podmiot zobowiązany do działań realizujących przedmiot pra- wa wskazany w normie pierwotnej. Norma pierwotna jest niejako „otwarta" na realizację przez różne podmioty i różne działania, których określenie - w niektórych przypadkach wymaga czegoś więcej niż samego uznania praw. W skazuje na to przyjmowany przez państwa obowiązek podejmowania działań mających na celu realizację praw261. Przystępując do traktatu pań- stwo staje się podmiotem zobowiązań międzynarodowych i zobowiązuje się dopiero do podjęcia kroków, poprzez które określone zostaną podmioty zo- bowiązane z tytułu praw człowieka. Do działań tych należą też kroki zmie- rzające do przyjęcia odpowiednich aktów prawnych określających podmioty zobowiązane do działań realizujących należne stany rzeczy. Uznanie praw człowieka nie jest równoznaczne z obowiązywaniem norm określających pod- mioty i działania realizujące stan rzeczy należny jednostce na podstawie normy pierwotnej. Umieszczenie u podstaw rozumienia praw człowieka normy pierwotnej, w której nie są określone podmioty zobowiązane, umożliwia dostosowywanie ochrony praw człowieka do zmiennych warunków i dynamikę realizacji praw. Urzeczywistnianie praw człowieka wymagać może, w miarę upływu czasu, aktywności różnych podmiotów, aktywności trudnej do przewidzenia w sy- 260 Sytuacje prawne jakiegoś podmiotu a można określić jako „norm atywne właściwości" podmiotu a wyznaczone obowiązującymi normami prawnymi. Na tem at pojęcia sytuacji pra- wnej zob. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 163 n. 261 ppQ art 2 ust. i ; ppp art. 2 ust. 2. 148 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA tuacji wyjściowej. Zauważyć też można, że wskazanym w artykułach drugich Międzynarodowych paktów praw człowieka celem do osiągnięcia stanem przestrzegania i realizacji praw nie są jakieś działania lub zaniechania określonych podmiotów, ale stany rzeczy wskazane w normach pierwotnych w ich funkcji proklamatywnej. Odpowiednie działania są jedynie środkami realizacji. Ze względu na status bytowy wyróżnionego stanu rzeczy realizującego osobę można wskazać dwa zasadnicze typy tych sytuacji, mianowicie: prawo (w węższym znaczeniu) oraz wolność. Problematyka statusu bytowego tego, co należne, stanowiącego przedmiot norm pierwotnych będzie jeszcze szeroko podejmowana w drugiej części pracy. Mając na uwadze, że ochrona praw człowieka dotyczy w pierwszym rzędzie konkretnych dóbr osoby ludzkiej, można wskazać dwa zasadnicze typy należnych stanów rzeczy. O prawie w węższym znaczeniu można mówić wówczas, gdy stan rzeczy wskazany w normie pierwotnej jest tym, co należne, zasadniczo rzecz biorąc, niezależ- nie od woli podmiotu praw. O wolności natomiast, gdy stan rzeczy wskazany w normie pierwotnej jest tym, co należne na mocy decyzji podmiotu praw. Różnice w strukturze tego, co należne, wyznaczają różnice w sposobie ochrony. W przypadku wolności akcent pada w ochronie na warunki umoż- liwiające wolny wybór, niemniej jednak ukonstytuowany wyborem przed- miot „prawa do" również podlega ochronie, choć inaczej niż w przypadku praw w węższym tego słowa znaczeniu nie może być niejako z góry, na podstawie samego poznania, zdeterminowany treściowo. Ochrona tak pojętej wolności nie sprowadza się do ochrony po prostu swobody działania, ale pewnych dóbr dla osoby, przy czym dobrem tym może być także i samo działanie262. Przyjąwszy, że w szerokim tego słowa znaczeniu prawem podmiotu jest to, co należne, łatwo zrozumieć, dlaczego termin „prawo" może być stosowa- ny zarówno na określenie praw w węższym tego słowa znaczeniu, jak i wol- ności. Trudno się zgodzić, że rozróżnienie na prawa i wolności ma dziś zna- czenie już tylko historyczne263. Trudności z uporządkowaniem tej proble- matyki264 wynikają z powszechnego nieuwzględniania samej problematyki tego, co należne, jako centralnej w rozumieniu praw podmiotowych i z prób 262 Inaczej np. L. W iśniewski (Prawo a wolność człowieka , passim). Zob. niżej część druga, rozdz. I, § 3. 263 M i k, Zbiorowe praw a człowieka , s. 37. 264 Panujące zam ieszanie pojęciowe relacjonuje C. Mik (tamże, s. 36 n.). STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 149 redukcji tego zagadnienia do problematyki relacji powinności, do problem aty- ki praw wobec podmiotów zobowiązanych. Różnica między prawem a wol- nością w podstawowym tego słowa znaczeniu nie leży w charakterze relacji podmiotu prawa do podmiotu zobowiązanego, ale w charakterze tego, co należne, przedmiotu „prawa do". Jak będzie jeszcze o tym mowa, ochrona tak poszczególnych praw, jak i wolności obejmować może zarówno upraw- nienia w ścisłym sensie (determinujące pozytywne działanie podmiotu zobo- wiązanego), jak i wolności prawnie chronione (determinujące „obowiązki negatywne" powstrzymania się podmiotu zobowiązanego od ingerencji). 2. P raw a w ob ec p od m io tów zo b ow iązan ych a) Trójelementowa struktura podstawowa Obok otwartości semantycznej dotyczącej należnego stanu rzeczy można także mówić o otwartości strukturalnej265 normy pierwotnej, w takim mia- nowicie sensie, że nie jest w niej określony podmiot zobowiązany i jego działania ani inne środki prowadzące do realizacji wskazanego należnego stanu rzeczy, np. środki ochrony prawnej. Aby dokonać odpowiedniej de- terminacji, sięgnąć trzeba do innych norm, które można określić mianem wtórnych, jako że dotyczą środków osiągnięcia stanu rzeczy określonego w normie pierwotnej. Dla zidentyfikowania tych norm niezbędna jest analiza szerszego kontekstu normatywnego, przede wszystkim reguł towarzyszących zawartych w danym instrumencie prawnym oraz reguł określających kom- petencje organizacji międzynarodowej, w ramach której dany instrument powstał266. Ogólnie można powiedzieć, że normy wtórne określają relacje między podmiotem prawa, podmiotem lub podmiotami zobowiązanymi a stanem rzeczy, który na mocy tej relacji jest należny podmiotowi prawa. To ogólne stwierdzenie wymaga jednak obszernej precyzacji, obejmującej dookreślenie, kto lub co może być podmiotem zobowiązanym, oraz charakteru relacji zachodzących między podmiotem prawa a podmiotem zobowiązanym. 265 Por. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 58. 266 D r z e w i c k i, Internationalization o f Human R ights , s. 27. 150 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA b) Podmiot zobowiązany 1° Państwo jako podmiot zobowiązany Nie ulega wątpliwości, że to państwa zaciągają międzynarodowe zobo- wiązania dotyczące urzeczywistniania praw człowieka i są zasadniczym pod- miotem zobowiązanym w perspektywie prawnomiędzynarodowej. Obowiązki z tytułu praw człowieka spoczywające na państwach określają normy towa- rzyszące zawarte w drugich artykułach obu paktów. Art. 2 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych stanowi: Każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się podjąć odpowiednie kroki indyw idualnie i w ramach pomocy i współpracy międzynarodow ej, w szczególności w dziedzinie gospodarki i techniki, wykorzystując m aksymalnie dostępne mu środki w celu stopniowego osiągnięcia pełnej realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie wszelkimi odpowiednimi sposobami, włączając w to w szczególności podjęcie kroków ustaw o- dawczych. Art. 2 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych głosi: 1. Każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się przestrzegać i zapewnić wszystkim osobom, które znajdują się na jego terytorium i podlegają jego jurysdykcji, prawa uznane w niniejszym Pakcie [...] 2. Państwa-Strony niniejszego Paktu zobow iązują się podjąć, zgodnie z w łasnym trybem konstytucyjnym i postanowieniami niniejszego Paktu, odpow iednie kroki mające na celu przyjęcie tego rodzaju środków ustawodawczych lub innych, jakie okażą się konieczne w celu realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie, jeżeli nie jes t to ju ż przewidziane w obowiązujących przepisach prawnych lub w inny sposób. O państwach jako podmiotach zobowiązanych mówią wprost artykuły doty- czące ochrony poszczególnych praw w Międzynarodowym pakcie praw gospo- darczych, społecznych i kulturalnych. Typowym elementem ich redakcji są formuły „Państwa-Strony niniejszego Paktu [...] zobowiązują się"267 lub „uznają prawo"268. W literaturze przedmiotu dominuje jednak pogląd, że państwa są jedynym podmiotem zobowiązanym z tytułu praw człowieka; że prawa człowieka dotyczą jedynie relacji między jednostką a państwem i że relacja ta jest jednym z elementów definicyjnych praw człowieka269. Bliższa jednak ana- 267 PPG art. 2, 3, 8, 14. 268 PPG art. 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13 i 15. 269 Zob. np. L a n g, The Philosophical Foundations o f Human Rights, s. 18; O s i aSTRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 5 1 liza każe uznać takie spojrzenie na prawa człowieka za dalece upraszczające, i to zarówno na płaszczyźnie pozytywnoprawnej, jak i samych praw. Zanim zaprezentowane zostaną argumenty na rzecz poszerzenia perspekty- wy, warto wskazać przyczyny popularności przytoczonego stanowiska. Moż- na, jak się zdaje, wskazać przynajmniej trzy zasadnicze przyczyny: pierwsza jest natury historycznej, druga systematycznej, trzecia metodologicznej. Położenie akcentu na państwo jako podmiot zobowiązany było charakte- rystyczne dla oświeceniowej koncepcji praw obywatelskich, która jest po- wszechnie przyjmowanym punktem odniesienia w refleksji teoretycznej nad prawami człowieka. Pamiętać jednak trzeba o specyficznym kontekście histo- rycznym i celach ówczesnej ochrony praw człowieka. Ówczesna koncepcja praw człowieka kształtowała się jako reakcja na funkcjonowanie państwa typu absolutystycznego. Zasadniczymi celami była ochrona obywateli przed państwem i zdobycie przez jednostki podmiotowości w życiu politycznym. Akcentowane były prawa obywatelskie. Druga racja uznania państwa za element definiujący prawa człowieka ma charakter systematyczny. Niewątpliwą rzeczą jest to, że relacje między jed - nostką a państwem stanowią istotną część problematyki praw człowieka. Jest tak dlatego, że dobrem fundamentalnym we współczesnej koncepcji tych praw jest nieinstrumentalne traktowanie człowieka, a dobro to zagrożone jest przede wszystkim ze strony bytów kolektywnych, w tym państwa, które jako instytucja dysponuje siłą nieporównywalną z siłą poszczególnych jednostek czy grup społecznych. Trzecia przyczyna uznania praw człowieka za prawa oparte na relacji jednostek do państwa jest natury metodologicznej. Paradygmat rozumienia praw człowieka kształtowany był i jest prawem międzynarodowym praw człowieka i w analizach teoretycznych obecna jest tendencja do traktowania praw człowieka jedynie jako korelatów odpowiednich norm prawa międzyna- rodowego. Do natury traktatów chroniących prawa człowieka należy to, że zobowiązania podejmują państwa, toteż trudno się dziwić, że w prawie mię- dzynarodowym za podmiot zobowiązany uznaje się państwa. Analogiczna sytuacja jest też na gruncie prawa konstytucyjnego (będącego drugim nie analizowanym tu bliżej źródłem kształtującym pojmowanie praw człowie- t y ń s k i, Filozofia i historia praw człowieka, passim; R. J. V i n c e n t, Human Rights and International Relations, Cambridge 1986, s. 12; H. S h u e, Basic Rights: Subsistence, Auflence, and US Foreign Policy, Princeton 1980, s. 60; S t a m m e r s, A Critique o f Social Approaches, s. 496 nn. Inaczej w tej materii zob. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji, s. 227 nn. 152 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA ka), gdzie ochrona tych praw pojmowana jest przede wszystkim jako „tarcza" chroniąca jednostkę przed państwem270. To wszystko nie jest jednak przekonującym argumentem na to, że do istoty samych praw człowieka, o których mówi prawo międzynarodowe, należy relacja między jednostką a państwem. Odpowiednie racje przeciwko temu stanowisku można wskazać analizując zarówno strukturę pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka, jak i jej treść. 2° Podmiot zobowiązań międzynarodowych a podmiot zobowiązany do realizacji przedmiotu praw Przede wszystkim należy odróżnić dwojakiego typu podmiotowanie obo- wiązków. Po pierwsze, coś lub ktoś może być podmiotem obowiązków wo- bec tego, z kim się umówił, niezależnie od tego, czy druga strona umowy odnosi korzyści z działań, do których ktoś się zobowiązał. Wobec tego, z kim się ktoś umawia i wobec kogo ponosi odpowiedzialność za podjęte zobowiązania, podmiot ma obowiązek dotrzymania umowy. Po drugie, moż- na być podmiotem obowiązków ze względu na kogoś, kto odnosi korzyści z działań będących przedmiotem umowy271. Dla uporządkowania termino- logii proponuje się tu mówić o podmiocie podejmowanych zobowiązań w pierwszym przypadku, a o podmiocie obowiązków lub podmiocie zobowią- zanym w ścisłym sensie w drugim. Nie ulega wątpliwości, że jako strona umowy międzynarodowej państwo jest podmiotem zobowiązań podjętych wobec innych stron umowy i wobec nich jest też odpowiedzialne za ich dotrzymanie. Mając na uwadze tenden- cje obecne w prawie międzynarodowym, za podmioty, wobec których pań- stwo jest podmiotem zobowiązań w nieco szerszym sensie, mianowicie jako podmiot odpowiedzialny można też w pewnym zakresie uznać orga- nizacje międzynarodowe i ponadnarodowe272, które oceniają aktywność państw w dziedzinie praw człowieka zarówno z punktu widzenia podjętych przez te państwa zobowiązań traktatowych273, jak i niezależnie od takich zobowiązań274. 270 Zob. np. E. Ł ę t o w s k a, Po co ludziom konstytucja, W arszawa 1994, s. 9 nn., 77 n. 271 Por. H a r t , Are There any N atural R igh tsl, s. 82 n. 272 Deklaracja wiedeńska, pkt 1.4: „promowanie i ochrona wszystkich praw człowieka stanowi przedmiot uzasadnionej troski wspólnoty m iędzynarodow ej". 273 Na przykład Komitet Praw Człowieka powołany PPP. 274 Na przykład Komisja Praw Człowieka ONZ zgodnie z procedurą 1235 lub 1503. Zob. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA j 5 3 Choć nie ulega wątpliwości, że na mocy traktatów państwo jest podmio- tem zobowiązanym do działania w określony sposób wobec podmiotów pod- ległych jego jurysdykcji, to kwestią odrębną, i przez niektórych uważana za sporną, jest to, czy na mocy umów międzynarodowych państwo jest podmio- tem zobowiązań wobec swych obywateli i swoich organów, czy również wobec nich jest odpowiedzialne za wywiązywanie się z podjętych zobowią- zań, co w praktyce przekłada się na pytanie, czy jednostka może dochodzić swych praw w porządku wewnętrznym powołując się na normy prawa mię- dzynarodowego i czy rozmaite instytucje państwa mogą powoływać się na te normy w krajowym obrocie prawnym275. O tym, że czym innym jest bycie podmiotem podejmującym zobowiązania międzynarodowe, a czym innym bycie podmiotem zobowiązanym realizują- cym przedmiot poszczególnych praw, świadczy i to, że samo uznanie pań- stwa za podmiot zobowiązań nie pozwala ze względu na złożoność bytu, jakim jest samo państwo rozstrzygnąć, co lub kto konkretnie, jaki byt, jest podmiotem obowiązków działań, których przedmiotem jest dobro wska- zywane w normach pierwotnych. M ożliwa jest sytuacja, w której państwo przyjmuje zobowiązania traktatowe dotyczące ochrony praw człowieka, a jed - nocześnie władza sądownicza, będąca niewątpliwie istotnym elementem pań- stwa, nie jest podmiotem zobowiązanym wobec podmiotów praw, jak to miało miejsce w Polsce przed zmianami ustrojowymi. Ponadto podleganie zobowiązaniom międzynarodowym nie jest równo- znaczne z obowiązywaniem norm prawnych określających działania i podmio- F 1 i n t e r m a n, Extra-Conventional Standard-Setting, s. 141 n. 275 W Polsce przez dziesięciolecia odpowiadano na te pytania negatywnie. W sposób zwięzły wyraził to Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 sierpnia 1987 r.: „Dopóki normy prawa międzynarodowego nie zostaną w sposób przewidziany prawem w ewnętrznym wprowa- dzone do tego prawa, takim prawem nie stają się, a w konsekw encji nie w iążą sądów" („Orzecznictwo Sądów Polskich" , 1988, nr 10, s. 447). Po przem ianach ustrojow ych nastąpiła radykalna zmiana w orzecznictw ie Sądu N ajwyższego, Trybunału K onstytucyjnego i Naczelne- go Sądu Administracyjnego. Przykładowo w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z 15 czerwca 1993 r. czytamy: „Państwo prawa bowiem jest to również takie państwo, które dotrzymuje swych zobowiązań ujętych w zawartych przez siebie i prawidłowo ratyfikowanych umowach i konwencjach międzynarodowych, z czego wynika, że normy takich umów i kon- wencji mogą i powinny być bezpośrednio stosowalne w w ewnętrznym obrocie prawnym i nie wymagają dla swego stosowania żadnych dodatkowych czynności «transform ujących»" (Sygn. akt. I PRN 54/93). Zob. R. H 1 i w a, L. W i ś n i e w s k i, M iędzynarodowe Pakty Praw Człowieka w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Adm inistracyjnego, w: M iędzynarodowe pakty praw człowieka w polskim ustawodawstwie i praktyce organów ochrony prawa, red. L. W iśniewski, W arszawa 1966, s. 69 nn.; orzeczenia cyt. za: tamże, s. 62 i 72. Por. art. 91 ust. 1 K onstytucji RP. 154 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA ty działań realizujących stan rzeczy należny jednostce na podstawie normy pierwotnej. Państwo, będąc już podmiotem obowiązków prawnomiędzynarodowych , zobowiązuje się do podjęcia kroków ustawodawczych, poprzez które określone są podmioty zobowiązane z tytułu praw człowieka. Z punktu widzenia ontycznej struktury praw człowieka, tego, co chronio- ne, od problematyki podmiotu zobowiązań bardziej podstawowa jest proble- matyka podmiotu zobowiązanego, pojętego jako podmiot działań realizują- cych należne jednostce stany rzeczy. Problematyka podmiotu podejmowanych zobowiązań jest jak gdyby „piętro wyżej", przynależy do problematyki implementacji, która będzie szerzej podejmowana w dalszej części. Tu za- sadnicze pytanie brzmi: kto lub co jest podmiotem zobowiązanym do działań realizujących należne z tytułu praw człowieka stany rzeczy? 3° Podmioty zobowiązane inne niż państwo O tym, że podmiotem zobowiązanym do działań realizujących prawa człowieka jest nie tylko państwo, łatwo się przekonać analizując treść podej- mowanych międzynarodowo zobowiązań państwa. Państwo jako podmiot podejmowanych zobowiązań międzynarodowych, zgodnie z powszechnie przyjmowaną koncepcją obiektywnej odpowiedzialności państwa, obciążone jest odpowiedzialnością za naruszenia praw człowieka dokonane nie tylko przez jego organy, ale także przez podmioty podległe jego jurysdykcji276. Przyjmując taką konstrukcję zakłada się zatem, że podmiotem łamiącym prawa człowieka, a zatem i podmiotem zobowiązanym do odpowiednich działań z tytułu tych praw, jest nie tylko państwo. Do podobnego wniosku prowadzi także nawet pobieżna analiza zasadni- czych typów obowiązków państwa, wyznaczonych postanowieniami traktatów chroniących prawa człowieka. W yróżnia się zwykle trzy typy takich obowiąz- ków: obowiązek respektowania, obowiązek ochrony i obowiązek zapewnie- nia277. W przypadku obowiązku respektowania państwo zobowiązane jest 276 M i k, Zbiorowe prawa człowieka, s. 35. 277 Zob. D r z e w i c k i , Internationalization o f Human Rights, s. 30 n.; S t a m - m e r s , A Critique o f Social Approaches, s. 497. Por. S h u e, Basic Rights, s. 60; K i i n n e m a n n , A Coherent Approach to Human Rights, s. 328. Ta przyjm owana w teo- rii typologia ma pewne mankamenty. W ymienionym obowiązkom można, odpowiednio, przy- porządkować postanowienia paktów: PPP art. 2 ust. 1 obowiązek przestrzegania i zapew- nienia, art. 2 ust. 2 obowiązek przyjęcia środków prowadzących do realizacji praw; PPG art. 2 obowiązek podjęcia kroków w celu stopniowego osiągnięcia pełnej realizacji praw. Typologia ta nie wyróżnia jako odrębnej kategorii obowiązku zapew nienia środka ochrony prawnej (PPP art. 2 ust. 3), opartego na odmiennej strukturze niż obowiązek ochrony (zob. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 5 5 do powstrzymania się od działań pozbawiających jednostkę statusu odpowia- dającego jej godności w sytuacjach, gdy status ten został osiągnięty. Obo- wiązki ochrony nakładają na państwo obowiązek zapobiegania, aby jednostka była przez kogoś (w tym i instytucje) pozbawiana posiadanego statusu zgod- nego z jej godnością. W reszcie w przypadku obowiązku zapewniania państwo ma obowiązek zapewnienia statusu zgodnego z godnością jednostki w sytua- cji, gdy jest ona tego statusu pozbawiona. Państwo ma zatem nie tylko obowiązki, których przedmiotem jest wprost stan rzeczy należny jednostce z tytułu praw człowieka, ale ma także obowiązki „wyższego rzędu", których przedmiotem jest ochrona praw. W tym ostatnim przypadku przedmiotem nie jest wprost stan rzeczy należny jednostce z tytułu praw człowieka, ale okre- ślenie relacji między podmiotem praw i przedmiotem a innymi uczestnikami życia społecznego. Do zagadnienia tego przyjdzie jeszcze powrócić przy analizie struktury prawa do ochrony, jednak już tu widać uznanie podmiotów innych niż państwo za podmiot obowiązków działań mających za przedmiot to, co należne z tytułu praw człowieka. O prawach człowieka można sensow- nie mówić niezależnie od wskazania podmiotu zobowiązanego do działań realizujących należne stany rzeczy. Za uznaniem innych niż państwo podmiotów zobowiązanych z tytułu praw człowieka przemawia także uwyraźniona w poprzednim rozdziale charakterys- tyka praw człowieka. Są one przyrodzone, zatem i niezależne od istnienia państw. Jednostka posiada prawa również wówczas, gdy instytucje państwowe znajdują się w stanie rozkładu. Obok wskazanych wyżej argumentów typu pośredniego, opartych na struk- turze obowiązków państw i na charakterystyce praw, za uznaniem innych niż państwa podmiotów zobowiązanych do działań realizujących przedmiot praw przemawiają także wprost postanowienia analizowanych aktów. Ostatni punkt preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka stanowi: Zgromadzenie Ogólne Ogłasza niniejszą Powszechną Deklarację Praw Człowieka jako wspólny standard do osiąg- nięcia przez wszystkie ludy i wszystkie narody, tak aby każda jednostka i każdy organ społeczny, mając stale na względzie niniejszą Deklarację, dążyły poprzez nauczanie i wy- chowanie do zapewnienia poszanowania tych praw i wolności, jak również do zabezpiecze- nia, poprzez rozwój środków o charakterze krajowym i międzynarodowym, ich powszech- nego i skutecznego uznania i przestrzegania [...]. niżej pkt 3). Ponadto obowiązek respektowania obejmuje niekiedy pozytywne działania zob. jednoznaczne w tej materii orzeczenia ETPC dotyczące art. 8 EKPC, np. B. v. France (Court Judgm., 25 March 1992, ser. A, 232-C, 44), w: Orzecznictwo Strasburskie , s. 550. 1 5 6 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA Deklaracja skierowana jest do każdego człowieka i każdego elementu społe- czeństwa (organ o f society), nie upatrując w sposób jednoznaczny państwa jako podmiotu obowiązków realizacji formułowanych postulatów278. Powszechna Deklaracja w art. 1 głosi, że wszyscy ludzie „powinni postę- pować wobec innych w duchu braterstwa", a art. 29 ust. 1 mówi, że „każdy człowiek ma obowiązki wobec społeczności, w której to jedynie jest możliwy swobodny i pełny rozwój jego osobowości" . W preambułach do Międzynarodowych paktów praw człowieka (ust. 5) mowa jest wprost o obowiązkach jednostek w dziedzinie praw człowieka: jednostka ludzka, mająca obowiązki w stosunku do innych jednostek i w stosunku do społeczności, do której należy, powinna dążyć do popierania i przestrzegania praw uzna- nych w niniejszym Pakcie. Również klauzule limitacyjne mogą być podstawą identyfikacji obowiąz- ków postępowania jednostek, zarówno wobec narodu i państwa (ograniczenia np. ze względu na „bezpieczeństwo państwowe" czy „porządek publiczne"), jak i innych osób (ograniczenia „konieczne dla ochrony [...] podstawowych praw i wolności innych osób")279. Klauzula limitacyjna w art. 19 ust. 3 M iędzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych mówi wprost o tym, że korzystanie z wolno- ści wypowiedzi „pociąga za sobą specjalne obowiązki i szczególną odpo- wiedzialność" . W aktach ochrony praw człowieka uznane są także obowiązki rodziców wobec dzieci oraz wzajemne obowiązki małżonków280. Społeczeństwo, obok państwa, wskazane jest wprost jako podmiot obo- wiązków w art. 16 ust. 3 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka : Rodzina jest naturalną i podstawową komórką społeczeństwa oraz jest uprawniona do ochrony ze strony społeczeństwa i państwa281. ł78 Zob. M i c h a l s k a , Prawa człowieka , s. 57. 279 Jednoznacznie wypowiada się w tej materii Am erykańska konwencja praw człowieka (1969) w art. 32: „Stosunek między obowiązkami a prawami. 1. Każda osoba ma obowiązki wobec swojej rodziny, społeczności i ludzkości. 2. Prawa każdej osoby są ograniczone prawa- mi innych osób, bezpieczeństwem ogółu oraz słusznymi wymogami ogólnego dobrobytu w społeczeństwie dem okratycznym ". W podobnym duchu A frykańska karta praw człowieka i ludów (1981), art. 27-29. Zob. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji, s. 231. .80 p p Q a r t j Q u s t j . p p p art 23 ust. 4, art. 24; Konwencja praw dziecka , art. 5 i 18. Zob. J a s u d o w i c z , Ewolucja interpretacji, s. 229 n. 281 Podobnie PPP art. 23 ust. 1. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA J 5 7 Obok rozmaitych podmiotów życia społecznego w państwie za podmiot zobowiązany należy także uznać wspólnotę międzynarodową, organizacje międzynarodowe i ponadnarodowe, i to występujące nie tylko w (omawianej niżej) funkcji podmiotów kontrolujących wykonywanie podjętych przez pań- stwa zobowiązań. Tradycyjny model, w którym podmiotem zobowiązanym z tytułu praw człowieka były jedynie poszczególne państwa, rozsadzany jest przez rozwój koncepcji solidarnościowych praw człowieka. Prawa te dotyczą dóbr, których ochrona przekracza możliwości poszczególnych państw. Cha- rakterystyczne dla tych praw jest to, że podmiotem zobowiązanym mogą być obok państw różne organizacje międzynarodowe lub ponadnarodowe będące ..centrami władzy"282. Również wspomniany wyżej proces, który doprowadził do uznania, że prawa człowieka są przedmiotem uzasadnionej troski wspólnoty międzynaro- dowej, dokonywał się nie tylko na płaszczyźnie kontroli zobowiązań państw, ale także na płaszczyźnie podejmowania przez te organizacje działań, których przedmiotem były wprost dobra należne człowiekowi z tytułu podstawowych praw, czego przykładem mogą być różnego typu akcje humanitarne. Ważnym podmiotem międzynarodowym mogącym podejmować działania realizujące wprost stany rzeczy należne z tytułu prawa człowieka jest Organi- zacja Narodów Zjednoczonych. Obok ogólnego wskazania na popieranie i zachęcanie do poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich, jako na jeden z celów ONZ283, Karta Narodów Zjednoczonych daje podstawy nie tylko do kontrolowania działań innych podmiotów i for- mułowania zaleceń284, ale także daje podstawy prawne do podejmowania wprost działań zmierzających do utrzymania lub przywrócenia pokoju (m.in. w oparciu o decyzje Rady Bezpieczeństwa285). Jeśli wziąć pod uwagę, że ..uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszyst- kich członków rodziny ludzkiej stanowi podstawę pokoju na świecie"286, to działania zmierzające do utrzymania lub przywrócenia pokoju mogą wprost dotyczyć realizacji praw człowieka. "s2 D r z e w i c k i, Prawo do rozwoju, s. 47. 283 KNZ art. 1 ust. 3, art. 55 lit. c. 284 Zob. np. kompetencje Rady Gospodarczej i Społecznej określone w art. 62 KNZ. 28:1 Zob. rozdz. VII, zwłaszcza art. 42 i następne KNZ. 286 Pream buła pkt 1 w PDPC, PPG i PPP. 1 5 8 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA 4° Horyzontalne działanie konstytucyjnie chronionych praw człowieka Przeciwko uznaniu państwa za podmiot obowiązków konstytutywnych dla praw człowieka przemawia także coraz powszechniejsze uznanie tzw. hory- zontalnego działania praw człowieka formułowanych w konstytucjach po- szczególnych państw. Zasadne jest domniemanie, że w porządku krajowym chronione są te same prawa, których ochronie służy prawo międzynarodowe, choć zakres i środki ochrony mogą być różne. Świadczy o tym traktowanie ochrony prawnomiędzynarodowej za subsydiarną, która dochodzi do głosu wtedy, gdy zawiodą środki krajowe287. Podobnie jak w prawie międzyna- rodowym, w przypadku konstytucyjnej ochrony praw człowieka w centrum zainteresowania stoi relacja jednostki wobec państwa. Konstytucja jednak ze swej istoty nie dotyczy tylko relacji jednostki do państwa, ale jednocześnie daje podstawy porządkowania całego życia społecznego, kształtuje zatem relacje między różnymi jego podmiotami288. Celem konstytucyjnej ochrony praw człowieka jest położenie takich podstaw, aby w życiu społecznym respektowane były prawa człowieka. Problem horyzontalnego działania praw człowieka można zawrzeć w py- taniu: czy, a jeżeli tak, to w jaki sposób, konstytucyjna ochrona praw czło- wieka determinuje relacje prawne między osobami fizycznymi oraz między różnymi innymi podmiotami życia społecznego?289 Są prawa, które z natu- ry dotyczą jedynie relacji między państwem a jednostką, jak np. prawo do obrońcy w procesie karnym290. Niemniej jednak w zdecydowanej większo- ści praw chronionych konstytucją wskazać można normy pierwotne wyróżnia- jące pewne dobra jako relewantne dla jednostki i grup społecznych, dobra, które nie muszą być realizowane jedynie przez państwo. Uznając złożony charakter prawnopozytywnej ochrony praw człowieka, obejmujący, obok norm wtórnych, również normy pierwotne wyróżniające pewne stany rzeczy 2X7 Zob. np. M. S c h e i n i n, International M echanisms and Procedures fo r Im ple- mentation, w: An Introduction to the International Protection o f Human R ights, s. 355; M i k. Zbiorowe prawa człowieka, s. 36; por. art. 9 Konstytucji RP. 288 Konstytucyjna ochrona praw człowieka, obejm ująca nie tylko relacje między państwem a jednostką, może być uznana za realizację prawa sformułowanego w art. 28 PDPC: „Każdy jest uprawniony do takiego porządku społecznego i m iędzynarodowego, w którym mogą być w pełni zrealizowane prawa i wolności przedstawione w niniejszej D eklaracji" . 289 Por. Z. K ę d z i a, Horyzontalne działanie praw obywatelskich, w: Państwo. Prawo. Obywatel. Zbiór studiów ku czci prof. A. Łopatki, W arszawa 1989, s. 519 n.; por. C 1 a s s e n, Die D rittwirkung der Grundrechte, s. 66. ~90 K ę d z i a , Horyzontalne działanie praw obywatelskich, s. 528 n. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 5 9 ze względu na podmiot praw, nie ma wątpliwości, że przepisy konstytucyjne dotyczące ochrony praw człowieka mogą kształtować i faktycznie kształ- tują291 nie tylko relacje wertykalne typu jednostka-państw o, ale - stosownie do swej natury292 również relacje w wymiarze horyzontalnym, zachodzące między rozmaitymi podmiotami życia społecznego293. Na gruncie prawa polskiego znamienna w tej materii jest wypowiedź Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w uzasadnieniu do wyroku z dnia 26 października 1984 r. stwierdził m.in., że „każda zasada konstytucyjna musi być przestrzegana na gruncie wszystkich dziedzin polskiego prawa"294. W arto zauważyć, że podkreślanie wertykalnego wymiaru ochrony praw człowieka jest spójne raczej z uznaniem modelu społeczeństwa, w którym dominują władcze formy organizowania życia wspólnoty, a jednostki przeciw- stawione są państwu, niż docelowemu z punktu widzenia praw człowieka modelowi, w którym dominują społeczne formy organizacji, a państwo jest środowiskiem i tworzy środowisko sprzyjające rozwojowi człowieka295. Również w systemie prawnym Stanów Zjednoczonych, mającym odmien- ną strukturę niż prawo kontynentalne, można wskazać tendencję przyznać trzeba, że słabszą niż w prawie typu kontynentalnego do uznania innych niż państwo podmiotów obowiązków z tytułu gwarantowanych konstytucyj- nie podstawowych praw, praw obejmujących, zasadniczo rzecz biorąc, prawa osobiste i polityczne. Za pierwszy znaczący krok w kierunku uznania oddzia- ływania praw osobistych na płaszczyźnie horyzontalnej można uznać Civil 291 W yróżnia się horyzontalne oddziaływanie strukturalne przede wszystkim poprzez ustawodawstwo, które powinno brać pod uwagę prawa człowieka, oraz horyzontalne stosow a- nie: (a) bezpośrednie, gdy konstytucyjna norma staje się podstawą orzeczenia sądowego samodzielnie lub wraz z inną normą; (b) pośrednie, gdy proklamowane w konstytucji prawa są brane pod uwagę w procesie rekonstrukcji normy prawnej, która ma być podstawą roz- strzygnięcia podejmowanego przez organ państwa. Tamże, s. 529 nn. 292 H ä b e r 1 e, Stellungnahme zu M enschenrechtsund G rundrechtsfragen des po ln i- schen Entwurfs 1991 , s. 143 nn. Unikać należy tzw. jednolitego bezpośredniego działania Horyzontalnego, w którym nie brałoby się pod uwagę istotnych różnic między relacjami na płaszczyźnie horyzontalnej a relacjami do państwa. Zob. tamże. 293 Szczegółową analizę teoretyczną daje R. Alexy (Theorie der Grundrechte, s. 477 nn.). Zasadnicze argumenty przeciwko doktrynie o horyzontalnym działaniu przedstaw ia i krytycznie analizuje Z. Kędzia (Horyzontalne działanie praw obywatelskich , s. 524 nn.). 294 Sygn. 1161/84, wyrok z dnia 26 X 1984 cyt. za: K ę d z i a, Horyzontalne działa- nie praw obywatelskich, s. 521. Zob. A l e x y , Theorie der Grundrechte, s. 134 n.; liczne przykłady horyzontalnego działania praw człowieka podaje C. D. Classen (Die Drittwirkung ster Grundrechte, passim). "9;' Por. K ę d z i a , Horyzontalne działanie praw obywatelskich, s. 522 n. 160 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA Rights Act z 1964 r., zakazujący stosowania zasady separate but equal w stosunkach między osobami prywatnymi. Niemniej jednak za podstawę prawną wydania tego aktu nie wskazano konstytucyjnej ochrony praw oso- bistych, ale art. 1 § 8 Konstytucji Stanów Zjednoczonych, przyznający Kon- gresowi kompetencję regulowania międzystanowego obrotu prawnego296. W tym przypadku zatem należałoby mówić raczej wprost o ochronie praw człowieka w relacjach między jednostkami niż o horyzontalnym działaniu konstytucyjnych gwarancji praw człowieka. Jako pewnego typu odpowiednik kontynentalnej doktryny o horyzontalnym działaniu konstytucyjnie chronionych praw człowieka można uznać doktrynę state action, przyjętą w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. State action to każde działanie osoby prywatnej, które może być uznane za działanie państwa. Każde takie działanie związane jest prawem konstytucyjnym chroniącym prawa podstawowe. Działanie może być uznane za state action np. wtedy, gdy jest wymuszone przez państwo, gdy organy państwa współdziałają z jednostką w naruszaniu podstawowych praw, gdy organy państwa zawarły z jednostką porozumienie w celu zapewnienia fasady prywatności działaniom służącym celom państwa, a naruszającym prawa podstawowe. Listę tę można by poszerzać. W nikliwa analiza wskazuje jednak, że Sąd Najwyższy rozstrzygając poszczególne przypadki przede wszystkim porównywał prawo skarżącego z wchodzącym w kolizję z realizacją tego prawa prawem dokonującego domniemanego naruszenia. Dopiero po rozważeniu tych kolidujących z sobą praw i stwierdzeniu, że naruszone zostało podstawowe prawo, poszukiwano racji, dla których dzia- łania naruszające to prawo można by uznać za state action291. Trudno oprzeć się wrażeniu, że uznanie naruszenia któregoś z praw osobistych przez jednostkę za naruszenie tego prawa przez państwo funkcjonuje jako fikcja prawna, analogiczna do stosowanej niegdyś w prawie międzynaro- dowym, gdy pokrzywdzenie obywatela jednego państwa przez inne traktowa- ne było przede wszystkim jako naruszenie praw państwa, którego obywatel został pokrzywdzony. 296 Tamże, s. 283 n. 297 Szczegółową analizę znaleźć można w: T. G i e g e r i c h, Privatwirkung der Grundrechte in den USA. Die State Action Doctrine des U.S. Supreme Court und die Bürger- rechtsgesetzgebung des Bundes, Berlin 1992. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 161 >1= Przeprowadzone analizy każą uznać, że podmiotem obowiązków z tytułu praw człowieka może być w zasadzie każdy podmiot życia społecznego, tak w porządku krajowym, jak i międzynarodowym. W niczym nie umniejsza to potrzeby wywiązywania się państwa z każdego z wyróżnionych typów obo- wiązków. Obowiązki te jednak muszą być jednocześnie postrzegane w szer- szej perspektywie. Podejmowanie przez państwa międzynarodowych zobo- wiązań z tytułu praw człowieka może być z powodzeniem traktowane jako jeden ze sposobów ochrony praw, które są przyrodzone i istnieją niezależ- nie od zobowiązań przyjmowanych w ramach pozytywnego prawa między- narodowego. Obowiązki respektowania praw przez państwa można z powodze- niem traktować jako obowiązki jednego z podmiotów zobowiązanych z tytułu praw człowieka. Obowiązek ochrony prowadzi wprost do wniosku, że z tytułu praw człowieka zobowiązane być mogą inne podmioty niż pań- stwo298. To, że państwo ma obowiązek ich określenia, można traktować jako element, który nie tyle jest pochodną charakteru praw człowieka, ile prawa pozytywnego stanowionego przez organy państwa. W przypadku obowiązku zapewnienia trudno jest utrzymywać, że to jedynie państwo ma obowiązek określonych świadczeń, zwłaszcza w sferze praw należących do drugiej rodziny. Uwzględnienie zasady pomocniczości każe raczej uznać, że obowiązkiem państwa jest takie kształtowanie życia społecznego, aby okre- ślone dobra były zapewniane przez wspólnoty możliwie najniższego rzędu. Różnorodność możliwych podmiotów zobowiązanych do działań realizu- jących prawa człowieka nie pozwala na utrzymanie tezy, że z prawami tymi mamy do czynienia jedynie wówczas, gdy podmiotem zobowiązanym jest państwo. Co więcej, samo określenie podmiotu zobowiązanego i treści dzia- łania jest środkiem ochrony poszczególnych praw, a nie elementem konstytu- tywnym posiadania praw. W przeciwnym przypadku pod znakiem zapytania postawić należałoby ich przyrodzoność. Prawa człowieka konstytuowane by- łyby dopiero poprzez ustalenie środków ich ochrony. W ypada zatem skonsta- tować, że ochrona czy realizacja praw wymaga odpowiednich obowiązków działania rozmaitych podmiotów życia społecznego, a determinacja treści i podmiotu tych obowiązków nie jest elementem konstytutywnym samych praw. Niemniej jednak samą determinację podmiotów zobowiązanych i cha- rakteru zobowiązań można uznać za prawo, za to, co należne z tytułu praw 298 Zob. W e l l m a n , An Approach to Rights, s. 23 nn., 112 nn. 162 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA człowieka, gdyż uznając dynamiczną strukturę praw człowieka, za dobro należne trzeba uznać również środki realizacji tego, co należne. c) Charakter relacji między podmiotem prawa a podmiotem zobowiązanym Środkiem zapewnienia podmiotowi prawa tego, co należne, jest określenie sytuacji prawnej innych podmiotów życia społecznego podmiotów zobowią- zanych. Podmiot zobowiązany w szerokim tego słowa znaczeniu (opposabilite ) jest podmiotem zobowiązanym ze względu na swe „właściwości norma- tywne", czyli ze względu na swą sytuację prawną wyznaczoną normami prawnymi. Ta sytuacja, o ile ma prowadzić do realizacji tego, co należne, jest charakteryzowana ze względu na podmiot prawa a i stan rzeczy Sa. Relacje omawianego tu typu łączą zatem trzy spośród czterech wskazanych elementów. Bliższe określenie typów praw Pss i relacji będących tu przedmio- tem zainteresowania wymaga ogólnego scharakteryzowania rozmaitych sytua- cji prawnych podmiotów prawa. Charakterystyka taka jest niezbędna również dla uporządkowania zagadnień terminologicznych. Wśród sytuacji prawnych, obok proponowanych wyżej mających specy- ficzny charakter pierwotnych sytuacji prawnych podmiotu prawa, wyróżnia się dwa zasadnicze typy sytuacji prawnych, mianowicie podstawowe i po- chodne. Podstawowe powstają ze względu na taką prawną kwalifikację za- chowań danego podmiotu, która nie zawiera relatywizacji tych zachowań do jakiejś innej osoby niż adresat normy (zespołu norm), ze względu na którą dokonywana jest kwalifikacja. 1° Podstawowe sytuacje prawne Podstawową sytuację prawną można scharakteryzować jako ukonstytuowa- ną normą prawną (zespołem norm) relację dwuczłonową zachodzącą między podmiotem-adresatem normy a działaniem. Punktem odniesienia są normy zakazujące lub nakazujące określone zachowania. Jeżeli pewne działanie jest jakiemuś podmiotowi nakazane lub zakazane ze względu na normę prawną lub zespół norm, to można też powiedzieć, że działanie to jest przedmiotem obowiązku. Ze względu na normę lub zespół norm działanie może być kwali- fikowane jako: 1 . (a) nakazane299, gdy obowiązuje norma nakazująca to działanie, "J) Pojęcie „nakazu" traktuje się zwykle jako pojęcie pierwotne. Za jego pomocą można STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 6 3 (b) fakultatywne, gdy nie obowiązuje norma nakazująca to działanie; 2 . (a) zakazane, gdy obowiązuje norma zakazująca tego działania, (b) dozwolone, gdy nie obowiązuje norma zakazująca tego działania; 3. (a) indyferentne, gdy nie jest ani nakazane, ani zakazane, tzn. jest jednocześnie fakultatywne i dozwolone, (b) nieindyferentne, gdy jest bądź nakazane, bądź zakazane300. Tym kwalifikacjom działań odpowiadają podstawowe sytuacje prawne pod- miotu działań adresata normy. Można np. powiedzieć, że adresat normy „ma nakaz" lub „ma zakaz" działania w określony sposób. W przypadku gdy działanie pewnego typu jest indyferentne, podmiot tego działania ma wolność jego wykonania. Wolność będąca podstawową sytuacją prawną podmiotu, powstającą ze względu na brak norm nakazujących lub zakazujących danego działania, określana tu będzie jako wolność prosta. Od strony ontologicznej sytuacja prawna jest tu traktowana jako pewna cecha podmiotu. Cechą tą jest relacja podmiotu do pewnego stanu jego bytu (polegającym np. na działaniu lub niedziałaniu w określony sposób), który powinien lub nie powinien aktualnie zaistnieć lub którego aktualizacja nie jest stanem normatywnie wyróżnionym. 2° Pochodne sytuacje prawne Pochodne sytuacje prawne powstają wówczas, gdy kwalifikacja prawna zachowania danego podmiotu zawiera relatywizację tego zachowania do jakiejś innej osoby. Wesley Newcomb Hohfeld, którego prace stanowią za- sadniczy punkt odniesienia późniejszej dyskusji nad prawem podmioto- wym301, wyróżnił osiem typów takich sytuacji, określanych przez niego scharakteryzować zakaz oraz działanie zakazane. Zob. A. R e d e 1 b a c h, S. W r o n- .< o w s k a, Z. Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii państwa i praw a , W arszawa 1992, s. 144. 300 Zob. Z. Z i e m b i ń s k i , Problemy podstawowe prawoznawstwa, W arszawa 1980, s. 349 n. 301 Swoją teorię przedstawił Hohfeld w dwóch pracach: Some Fundamental Legal Concep- tions as Applied in Judicial Reasoning (1914) i Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning (1917), które zostały następnie wydane w zbiorze Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning and Other Legal Essays (New Haven 1923). Podobną teorię zarysował również Jeremy Bentham w pracy O f Laws in General z 1782 r., sdnakże praca ta wydana została dopiero w 1945 r. pod tytułem The Lim its o f Jurisprudence D efined (New York 1945). Na temat historii zob. A l e x y , Theorie der Grundrechte, s. 187. 1 6 4 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA mianem podstawowych relacji prawnych302. Można je pogrupować w czte- ry pary, których elementami są sytuacje korelatywne każdemu przypisaniu danej sytuacji prawnej jednemu podmiotowi odpowiada przypisanie sytuacji korelatywnej innej osobie303. Są to: 1. (a) right, prawo-uprawnienie; (b) duty, obowiązek; 2 . (a) privilège, wolność relacyjna (brak obowiązku); (b) no-right, brak prawa-uprawnienia; 3. (a) power, kompetencja; (b) liability, podległość kompetencji; 4. (a) immunity, wolność od podległości kompetencji; (b) disability, brak kompetencji. Pierwsze elementy, elementy (a), każdej z par określają sytuację prawną, którą można scharakteryzować formułą „ma prawo". Hohfeld twierdził, że każde posiadanie przez kogoś jakiegoś prawa da się adekwatnie scharaktery- zować jedną z tych czterech sytuacji lub ich kombinacją. Między elementami par (1) i (2) oraz (3) i (4) zachodzą pewne relacje logiczne. Relacja negacji zachodzi między (l.a ) i (2.b), (l.b ) i (2.a) oraz między (3.a) i (4.b) oraz (3.b) i (4.a)304. Z punktu widzenia relacji między podmiotami prawa pochodne sytuacje prawne zachodzące między dwoma podmiotami są sytuacjami najprostszymi. Hohfeld określa je zatem jako „strictly fundamental légal relations [...] sui generis"305. Relacje te były przez niego traktowane jako relacje dwuelementowe : przypisanie komuś prawa jest ustanowieniem pewnej dwuczłonowej relacji zachodzącej między dwiema osobami (podmiotami prawnymi). Obec- nie charakterystykę poszczególnych relacji zaproponowaną przez Hohfelda wzbogaca się zwykle przez wskazanie przedmiotu będącego działaniem lub szerzej stanem podmiotu306. Dlatego mówi się o relacjach trójczłono302 H o h f e l d , Fundamental Legal Conceptions, s. 36. 303 Zob. L. R i e b o 1 d, Recht, Rechte in der Analityschen Philosophie, w: H istori- sches Wörterbuch der Philosophie, hrsg. von J. Ritter, K. Gründer, t. VIII, Basel 1992, szp. 234. Dyskusję w polskiej teorii i filozofii prawa dotyczącą korelatyw ności „praw" i „obowiązków" referuje, podając bogatą literaturę, K. M otyka ( Wpływ Leona Petrażyckiego na polską teorię i socjologię prawa, Lublin 1993, s. 138 nn.). ,04 Bliżej na temat tych związków logicznych zob. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 1 82 nn. 305 H o h f e l d , Fundamental Legal Conceptions, s. 36. 306 Zob. F i n n i s, Natural Law, s. 199; por. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 188 nn. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 6 5 wych, łączących podmiot prawa, podmiot zobowiązany (opposabilite) oraz przedmiot. Przedmiot, czy to charakteryzowany działaniem podmiotu prawa, czy to podmiotu zobowiązanego, jest przedmiotem prawa ze względu na pod- miot prawa. Jako taki, przedmiot ten może być traktowany jako stan rzeczy Sp. Do relacji między Sp a Sa przyjdzie jeszcze powrócić, tu wystarczy przy- jąć, że Sp jest aspektem należnego stanu rzeczy Sa. Podstawowa struktura prawa, o którym tu mowa, może być przedstawiona za pomocą następującej formuły: ((3) Pp (a, p, Sp) s ma prawo P p wobec podmiotu p do Sp, gdzie Sp jest aspektem Sa. Wskazane przez Hohfelda typy relacji wyznaczają cztery zasadnicze typy prawa Pp podmiotu prawa a do stanu rzeczy Sp wobec podmiotu zobowiąza- nego p. które można wyrazić następującymi formułami: ( 1) P p/U (a, p , Sp) podmiot a ma prawo-uprawnienie Pp/u wobec podmiotu p do Sp, (2 ) Pp/w_r (a. p , Sp) podmiot a ma wolność relacyjną Pp/w_r wobec podmiotu P do Sp, ( 3) Pp/k (a , p, Sp) podmiot a ma kompetencję Pp/k wobec podmiotu p do Sp, (4) .Pp/w_k (a, p , Sp) podmiot a ma wolność od podlegania kompetencji P n /^ wobec podmiotu p do Sp. Zdaniem Hohfelda pierwszy element każdej z czterech wskazanych przez niego par daje się adekwatnie scharakteryzować drugim i na odwrót. Sytuacja prawna podmiotu prawa typu Pp daje się zatem w pełni scharakteryzować sytuacją prawną podmiotu zobowiązanego: ( 1) a jest podmiotem prawa-uprawnienia wobec p do Sp wtedy i tylko wtedy, gdy p jest podmiotem obowiązku wobec a do Sp; 12) a jest podmiotem wolności relacyjnej wobec p do Sp wtedy i tylko wte- dy, gdy p jest podmiotem nie posiadającym prawa-uprawnienia wobec a do Sp; '3) a jest podmiotem kompetencji wobec p do Sp wtedy i tylko wtedy, gdy p jest podmiotem podległym kompetencji a do Sp; '4) ci jest podmiotem wolności od podlegania kompetencji p do Sp wtedy i tylko wtedy, gdy p jest podmiotem nie posiadającym kompetencji wobec a do Sp. 1 6 6 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA a j Prawo-uprawnienie. Uprawnienie i wolność prawnie chroniona Chociaż formule „ma prawo" może odpowiadać każdy z pierwszych ele- mentów czterech wskazanych wyżej par sytuacji prawnych, za prawo sensu stricto uważał Hohfeld prawo-uprawnienie (right). Prawu-uprawnieniu pod- miotu a względem podmiotu p do Sp odpowiada obowiązek podmiotu p względem a zrealizowania Sp. Konstytutywne dla tych relacji są normy nakazujące lub zakazujące Sp podmiotowi p. W przypadku gdy prawo-upraw- nienie oparte jest na nakazie n, można mówić o uprawnieniu, w węższym te- go słowa znaczeniu, Pp/u/n podmiotu a do świadczenia Sp ze strony p. W przypadku gdy prawo-uprawnienie oparte jest na adresowanym do p za- kazie z realizacji Sp, wówczas można mówić o wolności prawnie chronionej Pp/u/z podmiotu a wobec p do Sp. Podmiot a ma prawo do tego, aby podmiot p nie dokonywał pewnych działań i nie ingerował w jakiś stan rzeczy - w określoną sferę życia i działań a 307. pj Wolność relacyjna Jako przekład użytego przez Hohfelda terminu privilege przyjmuje się tu termin „wolność relacyjna" . Termin „przywilej" mógłby być mylący, gdyż przyjęło się nim określać pewien szczególny typ prawa-uprawnienia, miano- wicie sytuację prawną podmiotu a wyznaczoną normami nakazującymi pod- miotowi p wykonać na rzecz podmiotu a świadczenie standardowo bardziej korzystne niż to, do którego uprawnione są wobec podmiotu p jakieś inne podmioty prawa308. Wolność relacyjna jest w gruncie rzeczy wolnością prostą ujmowaną ze względu na relację do innych osób. Jeżeli bowiem pod- miot a nie jest adresatem ani nakazu, ani zakazu w jakiejś sferze działania (wolność prosta), to nie ma on także w tej sferze obowiązku działania na rzecz innych podmiotów ani powstrzymania się od działań względem nich. 307 Zob. R e d e l b a c h , W r o n k o w s k a , Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii pań- stwa i prawa, s. 146 nn. Inną konwencję term inologiczną przyjmuje R. Alexy (Theorie der Grundrechte, s. 208 nn.), który za wolność prawnie chronioną uważa sytuację złożoną z sytua- cji wyznaczonej normą zakazującą ingerencji połączonej z wolnością prostą lub relacyjną bądź z nakazem wykonania działania chronionego przed ingerencją innych; podobnie Z. Ziembiński CProblemy podstawowe prawoznawstwa, s. 355). 308 Por. R e d e l b a c h , W r o n k o w s k a , Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii państwa i prawa, s. 151; A l e x y , Theorie der Grundrechte, s. 190. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 6 7 Wolność relacyjna charakteryzowana jest jako prosta negacja obowiąz- ku309. Wolności relacyjnej podmiotu a względem podmiotu p do S 3 odpo- wiada brak prawa-uprawnienia (no-right) podmiotu p względem podmiotu a do Sp. A zatem Sp nie jest podmiotowi a ani nakazane, ani zakazane. O pełnej przekładalności na korelatywny wobec prawa obowiązek można mówić tylko w przypadku prawa-uprawnienia. W przypadku wolności korelatem nie jest prawo-uprawnienie, które przekładalne jest na obowiązek dzia- łania lub niedziałania, lecz właśnie jego brak. y) Kompetencja O kom petencji310 podmiotu a względem podmiotu p mówi się wówczas, gdy pewnego typu działanie podmiotu a prowadzi do zmiany sytuacji pra- wnej podmiotu p. Nie każda zmiana sytuacji prawnej podmiotu p, będąca skutkiem działania podmiotu a, świadczy o tym, że a ma kompetencję wzglę- dem p. Na przykład wyrządzenie komuś szkody zmienia sytuację prawną poszkodowanego, gdyż w wyniku działania poszkodowany ma uprawnienie do świadczenia polegającego na naprawieniu wyrządzonej mu szkody. Specy- fiką kompetencji jest to, że działania zmieniające sytuację prawną innego podmiotu są działaniami zmieniającymi sytuację prawną ze względu na regu- ły nadające pewnym czynnościom psychofizycznym znaczenie, którego nieza- leżnie od tych reguł czynności te nie posiadają. Ponieważ znaczenie, sens tych czynności oparty jest na określonej tymi regułami konwencji (w sensie: na umownym ustaleniu czegoś), czynności te nazywane są czynnościami konwencjonalnymi311. Przykładem czynności konwencjonalnej jest podnie- sienie ręki w określonych okolicznościach, które na mocy przyjętych reguł 3<w „A given privilege is the mere negation of a duty" ( H o h f e l d , Fundamental Legal Conceptions, s. 39). Hohfeld niekiedy zamiast o privilege mówi też o non-duty. 310 Termin „kompetencja" stosowany jest tutaj w szerszym znaczeniu, niż się niekiedy przyjmuje w polskim języku prawniczym, rezerwującym ten termin do stosunków, których podmiotem są organy państwa lub podmioty o podobnym charakterze. Zob. Z i e m b i ń - s k i , Problemy podstawowe prawoznawstwa, s. 353. 311 W yrażenia conventional acts używał np. J. L. Austin {Flow to do Things with Words, London 1992, s. 19). W angielskim obszarze językow ym częściej stosuje się określenia institu- tional acts ( R o s s , Directives and Norms, s. 53) lub institutional fa c ts (N. M a c C o rm i c k, Law as Institutional Fact, „The Law Quarterly Review ", 90(1974), s. 105). W ob- szarze języka niemieckiego przyjął się termin institutionelle Handlungen (A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 215). Zob. także: Z i e m b i ń s k i , Problemy podstawowe praw oznaw - stwa, s. 343 nn. 1 6 8 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA jest aktem glosowania. Ogólnie można zatem scharakteryzować kompetencję w sposób następujący: a ma kompetencję wobec p do Sp, gdy a może doko- nać czynności konwencjonalnej K z takim skutkiem, że przez jej dokonanie ulegnie zmianie sytuacja prawna Sp podmiotu p. Zmiana sytuacji prawnej to nic innego jak powstanie w wyniku czynności konwencjonalnej nowej sytuacji prawnej. Sytuacja prawna podmiotu p po- wstała w wyniku czynności dokonanej przez podmiot a może być sytuacją różnego typu, np. obowiązkiem, uprawnieniem, wolnością relacyjną lub pros- tą kompetencją312. Z punktu widzenia realizacji praw człowieka sama treść czynności kon- wencjonalnej K jest mało istotna na mocy konwencji może być taka lub inna; istotny jest natomiast rezultat niepodejmowania lub podejmowania tej czynności zachowana lub powstająca sytuacja prawna podmiotu p. Na omawianym tu poziomie ochrony odpowiadającym formułom typu (3 ów re- zultat może być traktowany jako stan rzeczy Sp. W kontekście zatem pro- wadzonych rozważań dotyczących relacji między podstawowymi elementami charakteryzującymi pozytywnoprawną ochronę praw człowieka można kom- petencję P p/k potraktować również jako sytuację prawną będącą relacją mię- dzy trzema zasadniczymi elementami: podmiotem prawa-kompetencji a, pod- miotem podległym kompetencji p oraz przedmiotem Sp będącym stanem rzeczy, którego osiągnięcie jest celem podejmowanych działań K3i3. Pod- stawą tej relacji trójelementowej jest norma prawna wraz z działaniem K. 8) Wolność od podlegania kompetencji Angielski termin immunity można trafnie oddać wyrażeniem „wolność od podlegania kompetencji" . Przekład „immunitet" byłby mylący, gdyż w języku polskim tym ostatnim terminem przyjęło się określać pewien szczególny przypadek niepodlegania kompetencji, taki mianowicie, w którym podmiot a zwolniony jest od podległości kompetencji podmiotu p, podczas gdy inne podmioty kompetencji tej podlegają. W takim sensie mówi się np. o immuni- 312 A 1 e x y, Theorie der G rundrechte, s. 218 n.; por. R e d e l b a c h , W r o n - k o w s k a , Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii państwa i praw a , s. 147 n. 313 Niekiedy za przedmiot normy kompetencyjnej uważa się samą czynność konw encjo- nalną zob. R e d e l b a c h , W r o n k o w s k a , Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii państwa i praw a , s. 151. Z punktu widzenia ochrony praw człowieka przyjęta tu term inolo- gia wydaje się odpowiedniejsza. To, że czynnością konw encjonalną jest takie, a nie inne działanie, jest czymś umownym, więc „przypadłościowym ", a w łaściwym przedm iotem jest efekt podjęcia lub niepodjęcia tego działania. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 6 9 tecie sądowym jakiegoś podmiotu, gdy zwolniony jest spod jurysdykcyjnej kompetencji sądów danego państwa314. Wolność od podlegania kompetencji może być scharakteryzowana jako negacja podległości kompetencji: podmiot a ma wolność od podlegania kompetencji podmiotu p do Sp, gdy p nie może dokonać czynności konwencjonalnej K z takim skutkiem prawnym, że przez jej dokonanie ulegnie zmianie sytuacja prawna Sp podmiotu a. Korelatem wolności podmiotu a od podlegania kompetencji jest brak kompetencji pod- miotu p wobec a. Jak wolność relacyjna podmiotu a wyznaczona była bra- kiem norm zakazujących lub nakazujących pewnych działań wobec podmiotu p, tak wolność od podlegania kompetencji jest wyznaczona brakiem norm udzielających kompetencji podmiotowi p wobec podmiotu a w określonej dziedzinie. Streszczając dotychczasowe rozważania można wskazać następujące typy prawa P^\ (1°) Pp/u (a, p, Sa) prawo-uprawnienie, (l°.a) Pp/u/n (a , p, Sp) uprawnienie w węższym znaczeniu, (l°.b) Pp/u/z (a, p, Sp) wolność prawnie chroniona, (2 °) Pp/w.r (a, p, Sp) wolność relacyjna, (3°) P p/k (a, p, Sp) kompetencja, (4°) Pp/W_k (a, p, Sp) wolność od podlegania kompetencji. Prawa typu (1) i (3) są korelatami obowiązujących norm prawnych, nato- miast prawa typu (2) i (4) są korelatami braku obowiązywania pewnych norm. Ponieważ każde prawo-uprawnienie jest albo uprawnieniem, albo wol- nością prawnie chronioną, są zatem trzy typy prawa Pp ugruntowane wprost a obowiązującej normie, mianowicie: uprawnienie (w węższym tego słowa znaczeniu), wolność prawnie chroniona, kompetencja. d) Przedmiot praw Zasadne jest uznanie, że przynajmniej w niektórych przypadkach przed- miot prawa omawianego tu typu stan Sp realizowany przez p jest jedynie aspektem należnego stanu Sa, o którym mówi norma pierwotna. Przy tym za aspekt Sa uznać też trzeba środki osiągnięcia Sa. Poszczególne aspekty należ- nego stanu rzeczy Sa wymagają odpowiednich działań różnych podmiotów jU Zob. tamże, s. 151. 1 7 0 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA zobowiązań będących wobec podmiotu prawa w relacjach P « różnego typu. Na przykład prawo do niebycia torturowanym chronione jest m.in. normą zakazującą działań będących torturami, jak i normą nakazującą odpowiednim służbom podejmowanie działań uniemożliwiających tortury; adresatem każdej z tych norm może być inny podmiot i mogą powstawać pochodne sytuacje prawne różnego typu. Zauważyć trzeba, że ściśle rzecz biorąc nakazy i zakazy będące podstawą uprawnień dotyczą jakiegoś zachowania D p podmiotu zobowiązanego p. To działania są nakazane lub zakazane, a nie same stany rzeczy Sp będące celem -skutkiem i w tym sensie przedmiotem tych działań (zaniechań). Nie- mniej jednak racją działania Dp jako przedmiotu normy chroniącej prawa człowieka jest relacja realizowanego tym działaniem stanu rzeczy Sp do na- leżnego stanu rzeczy Sa. W tym miejscu, dla uproszczenia, nie uwzględnia się tej różnicy. Postępowanie takie jest dopuszczalne przynajmniej z dwóch powodów: po pierwsze, racją zaistnienia działania i takiej, a nie innej jego treści jest jego przedmiot-cel; po drugie działania są również stanami rzeczy i również są aspektami Sa lub środkami jego osiągnięcia315. Mutatis mutandis uwagi te dotyczą także relacji określonej mianem kompetencji. Rozpatrując relacje między Sp a Sa, z pominięciem aspektów normatyw- nych określonych odpowiednio relacjami Pp i Pa, można zasadnie przyjąć, że przynajmniej de facto nie jest możliwa pełna charakterystyka Sa za po- mocą Sp, gdyż naturalny stan rzeczy a takie wchodzą w grę w perspekty- wie norm pierwotnych w funkcji proklamacyjnej ma nieskończoną liczbę „elementów składowych" rozpatrywanych jako przedmioty działania. Z tego też względu charakterystyka tego, co należne z tytułu praw człowieka, doko- nana za pomocą praw typu Pa nie da się adekwatnie przełożyć na charakte- rystykę za pomocą praw typu Pp. W zięcie pod uwagę aspektów normatywnych ujawnia jeszcze jeden prob- lem ze wspomnianą przekładalnością. Relacja podmiotu prawa do przedmiotu, z uwagi na relację do podmiotu zobowiązanego, jest tu innego typu niż w przypadku relacji, której dotyczy norma pierwotna. W przypadku praw typu Pp, jeżeli w określonych warunkach nie można wskazać podmiotu po- 315 Na temat sporów wokół przedmiotu stosunku prawnego zob. Z i e m b i ń s k i , Problemy podstawowe prawoznawstwa, s. 346 nn.; M o t y k a , Wpływ Leona Petrażyckiego na polską teorię i socjologię prawa, s. 152 nn. Por. M i c h a l s k a , Komitet Praw Czło- wieka, s. 173, gdzie autorka wskazuje, że trudno jest jednoznacznie rozstrzygnąć, czy sform u- łowany w art. 2 PPP ogólny obowiązek zapewnienia praw przez państwa jest obowiązkiem „rezultatu" czy jedynie obowiązkiem „działania". STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 171 winności działania lub niedziałania, to nie można też wskazać przedmiotu należnego podmiotowi prawa. Mając jednak na uwadze instrumentalny cha- rakter omawianych tu relacji względem relacji określonej normą pierwotną i występującą niekiedy konieczność determinacji środków ochrony, nie moż- na na podstawie braku w jakiejś dziedzinie praw omawianego tu typu wnioskować wprost, że w danej dziedzinie w ogóle nie można mówić o pra- wach człowieka. Pozostają bowiem wyróżnione relacje dwuelementowe będą- ce podstawą określenia odpowiednich podmiotów zobowiązanych i realizowa- nych przez nie przedmiotów. Podobnie jak ze względu na zachodzenie relacji Pa można mówić o należ- nym stanie rzeczy Śa, tak również ze względu na zachodzenie relacji typu Pp można mówić o wyróżnionym normatywnie, ze względu na podmiot a, stanie rzeczy 5p. Zauważyć jednak trzeba, że dwojakiego typu są właściwości normatywne tego stanu. Po pierwsze, właściwości ze względu na relację do podmiotu zobowiązanego p. Z tego punktu widzenia Sp można określić jako to, co powinne podmiotowi a od podmiotu zobowiązanego p, jako powinny stan rzeczy. Po drugie, Sp ma także właściwości normatywne ze względu na relację Pa (a, Sa) będącą podstawą Sa, którego samo ó'p jest aspektem. Nieprzypadkowo zwracano uwagę, że Sp jest aspektem należnego stanu rze- czy Sa, a nie po prostu Sa. Relacje typu Pp są wtórne wobec Pa (a, Sa), są „nabudowane" na tych ostatnich. Racją istnienia praw typu Pp jako praw człowieka są prawa typu P a316. Z ontologicznego punktu widzenia u pod- staw tych pierwszych leży relacja między podmiotem zobowiązanym p a Pa (a, Sa) lub, mówiąc nieco inaczej, Sa. Jeżeli uznać, że racją zaistnienia re- lacji trójelementowych jako relacji typu „prawo" jest relacja Sp do Sa, to odpowiednie uprawnienia i wolności prawnie chronione możemy uznać za oparte na prawach przyrodzonych o tyle, o ile Sp, wskazywane w normach Niektórzy, rezerwując termin „ma praw o" dla relacji typu P ß, wypowiedzi o Pa traktują n ie jak o wypowiedzi o prawach, ale o racjach dla praw. Tak za Rudolfem von Jheringiem czyni R. Alexy (Theorie der G rundrechte , s. 164 nn.). Odróżnieniu racji dla praw lub norm od samych praw i norm towarzyszy w teorii A lexy'ego wyłączenie tych pierwszych ze struktury normatywnej prawa podmiotowego, co prowadzi w konsekwencji do oderw ania pozytywnoprawnej ochrony praw podstawowych od przyrodzonych praw człowieka, gdyż determ i- nacja treści prawa podmiotowego dokonywana jest na podstawie samych norm, które nie ujm ują już wprost konkretnych racji dla swego obowiązywania. Uznanie Pa za normy wyzna- czające sytuację prawną i umieszczenie ich w centrum struktury prawa podm iotowego w sen- sie pozytywnoprawnym zapobiega tej konsekwencji. Proponowane tu w yróżnienie dwóch warstw „prawa do" pozwala na ujęcie intuicji, że obowiązek działania jes t wtórny wobec „prawa do"; zob. dalej § 2 i § 3; na temat dyskusji na ten tem at w polskiej teorii prawa zob. M o t y k a , Wpływ Leona Petrażyckiego na polską teorię i socjologię praw a , s. 152. 172 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA konstytuujących relacje trójelementowe, są aspektem Sa, a ostatecznie wy- różnionego na mocy relacji £ a/0 stanu podmiotu prawa A317. W zięcie pod uwagę relacji Sp do Sa i A ma niebagatelne znaczenie, gdyż łączy każde stosowanie norm prawnych chroniących prawa człowieka z nor- matywną rzeczywistością niezależną od konkretnych obowiązków określo- nych przepisami prawa. Paradygmatyczna koncepcja praw człowieka wyma- ga, aby prawo pozytywne je chroniące uwzględniało prawość słuszność, na mocy której odstępuje się od rozstrzygania na podstawie samych reguł zapisanych w prawie pozytywnym, wszędzie tam, gdzie rozstrzygnięcie było- by w oczywisty sposób niesprawiedliwe, krzywdzące czy mówiąc innymi słowy prowadziłoby do naruszenia godności jednostki. Nieuwzględnienie prawości, np. w imię pewności prawa jako pewnego dobra całej społeczności lub jej członków, byłoby w gruncie rzeczy uznaniem zasady, że fundamen- talne dobro niektórych jednostek może być poświęcone dla dobra ogółu lub innych jednostek, co w oczywisty sposób byłoby sprzeczne z podstawami współczesnej koncepcji praw człowieka. Biorąc pod uwagę, że powinne stany rzeczy są elementami stanów należ- nych z tytułu praw Pa, można wyróżnić dwie zasadnicze sytuacje. Po pier- wsze, realizacja określonego przedmiotu Sp przez podmiot p jest warunkiem koniecznym realizacji Sa. Na przykład warunkiem koniecznym realizacji zakazu tortur, będącego prawem typu Pa podmiotu a do stanu rzeczy Sa polegającego na niebyciu torturowanym, jest wolność prawnie chroniona podmiotu a oparta na normie zakazującej torturowania, której adresatem są inne podmioty. Po drugie, warunkiem koniecznym realizacji Sa może być realizacja jednego z dwóch lub więcej różnych stanów typu Sp przez jeden z dwóch lub więcej podmiotów. Sytuacje drugiego typu dominują w przypad- ku praw należących do drugiej rodziny. W arunkiem koniecznym realizacji Sa jest odpowiednia determinacja podmiotów zobowiązanych i ich działań. Zagadnienie to prowadzi do podejmowanej w następnym punkcie proble- matyki prawa do ochrony pojętej jako prawo do działań determinujących prawa typu Pp. Powyższe analizy pokazują, że próby redukowania rozumienia ochrony praw człowieka jedynie do sytuacji prawnych będących relacjami trójelemen- ~'17 Na „korzystność" przedmiotu praw typu Pp wskazuje się zwykle w kontekście prawa- -uprawnienia zob. Z i e m b i ń s k i , Problemy podstawowe praw oznaw stwa , s. 353. Niektóre aspekty tego zagadnienia opracowywane są w teorii prawa w związku z konstrukcją nadużycia prawa podmiotowego zob. S. W r o n k o w s k a , Analiza pojęcia prawa podm iotowego, Poznań 1973, s. 68 nn. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 173 towymi niesie szereg niebezpieczeństw dla rozumienia praw i ich podstaw, łatwo o pomieszanie w zasadniczych z ontycznego punktu widzenia kwes- tiach dotyczących tego, co jest podstawą istnienia czego. Powinność działania jest zawsze zrelatywizowana do możliwości działania w określonych okolicz- nościach, natomiast to, czy jakiś stan rzeczy jest człowiekowi należny, czy nie, może być niezależne od aktualnych możliwości działania innych podmio- tów. Relacja między konkretnie określonymi podmiotami jest warunkiem koniecznym zaistnienia powinności działania, nie jest jednak warunkiem koniecznym relacji należności między podmiotem a stanem rzeczy. Próba spojrzenia na prawa człowieka wyłącznie poprzez pryzmat norm określających podmiot zobowiązany i jego działania prowadzić może do tego, że w wyniku trudności ze wskazaniem podmiotu powinności zapoznane zo- staną w systemie prawnym istotne dobra jednostki, które powinny być w pra- wie stanowionym chronione. Właśnie ze względu na akcentowanie relacji człowieka do należnych mu podstawowych dóbr ochrona praw człowieka może w systemie prawa pozytywnego pełnić funkcję krytyczną wobec obo- wiązującego porządku prawnego, może być podstawą postulatów przebudowy systemu społeczno-politycznego i formułowania postulatów dotyczących takich, a nie innych rozwiązań prawnych, które dopiero ustalają podmioty zobowiązane i zakres obowiązków. Umieszczenie relacji dwuczłonowych u podstaw prawa stanowionego umożliwia dostosowywanie ochrony do zmie- niających się okoliczności. Ponadto przedmiot wskazywany w charakterystyce poszczególnych sytuacji prawnych jest zwykle jedynie aspektem należnego stanu rzeczy i ten ostatni me daje się adekwatnie scharakteryzować sumą charakterystyk zawartych a normach ujmujących lub ustanawiających relacje trójelementowe. W modelu trójelementowym nie jest uwyraźniona relacja podmiotu prawa Jo racji i celu zaistnienia powinności działania. Utożsamienie relacji należ- ności z relacją powinności czy uznanie pełnej przekładalności charakterystyki sytuacji podmiotu prawa na charakterystykę sytuacji podmiotu zobowiąza- nego prowadzi do zapoznania, że relacja powinności konstytuowana jest ze •••zględu na relację należności. Wydaje się zatem, że nie jest trafny spotykany w literaturze pogląd, że : relacji dwuczłonowej mówi się jedynie dla uproszczenia, a ma się na uwaize cały zespół relacji trójczłonowych, obejmujących zawsze podmiot zobo- *■* lązany do określonych działań318. IS Zob. A 1 e x y, Theorie der G rundrechte , s. 172. 174 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA 3. P raw o do im p lem en tacji a) Prawo do ochrony praw Obok wyróżnionych typów praw trzeba wyróżnić jeszcze prawa wyższego rzędu, których racją istnienia jest realizacja należnych stanów rzeczy Sp. Poszukując podstawowych struktur prawa do implementacji można powie- dzieć, że samo omówione wyżej prawo typu Pp i jego realizacja jest należ- nym podmiotowi a stanem rzeczy wyższego rzędu Sp'. M ożna zatem mówić 0 wyższego rzędu relacji typu a , którą można schematycznie przedstawić jako Pa ' (a, Sp'). Sp' może być, z pewnym uproszczeniem, traktowane ja - ko prawo typu Pp (a, p, Sp), mając na uwadze, że należnym podmiotowi a stanem rzeczy jest zarówno uznanie/ustalenie prawa typu Pp, jak i jego realizacja (stan podmiotu p polegający na realizacji Sp). Podobnie jak dwuelementowe relacje typu Pa były podstawą trójelementowych relacji typu Pp, również relacje Pa ' są podstawą trójelementowych relacji P p ' (a, p ', Sp'), gdzie p ' można traktować jako podmiot zobowiązany do ochrony praw podmiotu a. O prawie do ochrony mówią przede wszystkim drugie artykuły M iędzyna- rodowych paktów praw człowieka. Międzynarodowy pakt praw obywatelskich 1 politycznych w art. 2 ust. 1 mówi o ciążącym na państwie obowiązku prze- strzegania i zapewniania praw uznanych w pakcie. Ust. 2 nakłada na państwa obowiązek podjęcia odpowiednich kroków „mających na celu przyjęcie tego rodzaju środków ustawodawczych lub innych, jakie okażą się konieczne w celu urzeczywistnienia praw uznanych w [...] Pakcie" . Międzynarodowy pakt praw gospodarczych społecznych i kulturalnych w art. 2 ust. 1 mówi o ciążącym na państwie obowiązku podjęcia odpowiednich kroków „w celu stopniowego osiągnięcia pełnej realizacji praw uznanych w [...] Pakcie" . Chociaż tutaj zasadniczym przedmiotem zainteresowania będą środki usta- wodawcze, to trzeba pamiętać, że są one tylko jednym z typów działań, do których państwo zobowiązane jest na mocy obowiązku ochrony. W cytowa- nych artykułach Międzynarodowych paktów mowa jest także o „innych środ- kach" i „wszelkich sposobach". Za Komitetem Praw Człowieka można po- wiedzieć, że działania państwa winny „zmierzać do zagwarantowania fak- STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 7 5 tycznego korzystania z praw, czego nie można osiągnąć jedynie na drodze stanowienia prawa"319. Weźmy pod uwagę następujący przykład: M iędzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych w art. 6 ust. 1 stanowi, że „każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinno być chronione ustawą" . Na poziomie normy pierwotnej można wskazać prawo typu Pa - „każdy ma prawo do życia" . Na poziomie praw typu (p) można m.in. mówić o wolności prawnie chronionej Pp/w opartej na normie zakazującej państwu pozbawiania życia podmiotu prawa: podmiot prawa ma wobec państwa prawo do tego, aby państwo go nie zabijało. Natomiast na płaszczyźnie prawa do ochrony praw podmiot ma wobec państwa prawo do tego, aby państwo chroniło jego życie przed atakami innych podmiotów (osób, instytucji)320. W pierwszych przypadku w grę wchodzą działania (zaniechania), których skutkiem jest życie lub śmierć podmiotu a. W drugim przypadku przedmiotem działań państwa jako podmiotu zobowiązanego p ' są inne podmioty p, których dzia- łania mają za przedmiot 5«, będący przedmiotem prawa Sp podmiotu a wo- bec podmiotów p. Wśród działań, do których zobowiązane jest państwo p ' na podstawie prawa do ochrony Pp', są m.in. działania określające sytuację prawną pod- miotów p. Działania te pełnią przynajmniej dwojaką funkcję. Z jednej strony uwyraźniają relacje istniejące niezależnie od aktywności państwa i zabezpie- czają je odpowiednią sankcją; z drugiej strony zwłaszcza w dziedzinie praw należących do drugiej rodziny działania podmiotu zobowiązanego do ochrony praw są warunkiem koniecznym determinacji podmiotów obowiąz- ków i przedmiotu praw w relacjach typu Pp. Sytuacja prawna podmiotów p jest jednym z możliwych przedmiotów działań podmiotu zobowiązanego do chronienia praw. Jak wspomniano wyżej, przedmiotem tym może być faktyczne zachowanie podmiotów p realizujące wymagania wynikające z ich sytuacji prawnej. W grę wchodzić mogą tu różnego typu działania obejmujące np. stosowanie środków przymusu. Prawo do ochrony można traktować jako wyższego rzędu prawo-uprawrnenie Pp/u' podmiotu a wobec państwa p ' do Sp'. Zauważyć dalej można, ze same te prawa mogą być z kolei przedmiotem praw-uprawnień Pp" pod- 319 Zob. Komitet Praw Człowieka, Uwagi ogólne uchwalone 28 VII 1982 r., 2, w: M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 106. 320 Por. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 173. W art. 38 Konstytucji RP prawo co życia zostało ujęte w postaci formuły typu (fł): „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia", co trudno uznać za poprawne sformułowanie. 1 7 6 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA miotu a wobec jakiegoś innego podmiotu zobowiązanego p " . Podobnie jak Sp', będący stanem podmiotu p polegającym na realizacji Sp, jest stanem rzeczy należnym podmiotowi a ze względu na realizację Sp, tak również należnym stanem rzeczy jest stan podmiotu p ' polegający na realizacji Sp' . Problematyka ta prowadzi już do zagadnienia środka ochrony prawnej. b) Prawo do środka ochrony prawnej W przypadku środka ochrony prawnej przedmiotem zainteresowania są te elementy implementacji, które dotyczą weryfikacji realizacji praw. Są to m.in. procedury dochodzenia praw. W prawie międzynarodowym praw czło- wieka należą do nich przede wszystkim procedury oparte na składaniu spra- wozdań oraz zawiadomień, zwanych także skargam i121. Procedury te wy- znaczone są normami towarzyszącymi zawartymi albo w danym instrumencie ochrony praw człowieka, albo w normach regulujących status i funkcjono- wanie właściwej organizacji m iędzynarodowej322. Niekiedy prawna możliwość dochodzenia prawa obejmująca odpowiednie sankcje traktowana jest jako istotny element samego posiadania prawa do czegoś i jako warunek konieczny uznania norm chroniących dane prawo za część pozytywnego porządku prawnego323. Jednakże prawo międzynarodo- we praw człowieka nie potwierdza tego ostatniego punktu widzenia324. Pra- wo do środka ochrony prawnej jest wprawdzie uważane za istotny element 321 Syntetyczne opracowanie dotyczące międzynarodowych mechanizmów implementacji zob. S c h e i n i n, International M echanisms and Procedures, s. 355 nn. 322 D r z e w i c k i, Prawo do rozwoju, s. 40. 323 Dla Kelsena jest to elem ent definiujący prawo podmiotowe w ścisłym tego słowa znaczeniu: „das subjektive Recht im spezifischen Sinn ist die Rechtsm acht, die Erfüllung einer bestehenden Pflicht geltend zu machen" (H. K e 1 s e n, Allgem eine Theorie der N onnen , Wien 1979, s. 269). Herbert L. A. Hart za podmiot prawa (tak w sensie moralnym, jak i pra- wnym) uważa nie tego, kto odnosi korzyść z działań innych, ale tego, kto swoim wolnym działaniem może determinować działanie innych i w ten sposób ograniczać wolność zobow ią- zanego zob. t e n ż e , Are There any Natural Rights?, w: Theories o f Rights, red. J. W al- dron, Oxford 1984, s. 79, 82. Hart ogranicza zakres terminu „podmiot praw a" do podmiotu, wobec którego podejmowane są zobowiązania, do podmiotu korelatywnego wobec podmiotu zobowiązań w przyjętym tu znaczeniu. 324 Argumenty natury ogólniejszej przeciwko traktowaniu kom petencji do dochodzenia prawa za warunek konieczny przynależności norm do systemu prawa wewnętrznego (krajo- wego) zob. np. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 167 n. Por. M i k, Zbiorowe prawa człowieka, s. 29. Zagadnieniu norm prawnych nie posiadających sankcji poświęcona jest monografia Moniki Voss Symbolische Gesetzgebung (Ebelsbach 1989); zob. także: J a b ł o ń - s k a B o n c a , Przesłanki stanowienia norm bez sankcji, s. 23 nn. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 177 ochrony praw człowieka, niemniej jednak za element będący raczej środ- kiem dochodzenia praw niż koniecznym warunkiem ich posiadania. W spomniana już wyżej rezolucja 41/120 Zgromadzenia Ogólnego NZ O tworzeniu norm międzynarodowych w dziedzinie prawa człowieka (1986) stwierdza jedynie, że nowe instrumenty ochrony powinny „dostarczać, tam gdzie to właściwe, realistyczne i skuteczne mechanizmy im plem entacji"325. Z umieszczenia w tekście wyrażenia „tam gdzie to właściwe" można wnio- skować, że na płaszczyźnie międzynarodowej określenie mechanizmów imple- mentacji, do których należy środek ochrony prawnej, nie jest nieodłącznym elementem pozytywnoprawnej ochrony każdego z praw człowieka. Poza tym trzeba też zwrócić uwagę na generalną słabość możliwych sankcji w przy- padku zastosowania przyjętych w międzynarodowej ochronie procedur. W za- sadzie najdotkliwszą sankcją jest podanie do publicznej wiadomości faktu naruszania praw człowieka lub niewywiązywania się państwa z innych przy- jętych traktatowo obowiązków, np. składania sprawozdań326. Ze względu na posiadanie lub nieposiadanie przez sam podmiot praw możności prawnej ich dochodzenia wyróżnia się podmiot aktywny, gdy moż- ność taką posiada, oraz podmiot pasywny (tzw. beneficjariusza), gdy podmiot praw nie może ich sam dochodzić327. Brak środka ochrony prawnej dostęp- nego podmiotowi praw trzeba z pewnością uznać za wadę systemu chronią- cego prawa człowieka, jako pozbawiającą podmiot praw środka prowadzą- cego do należnego mu stanu rzeczy. Niemniej jednak również w przypadku podmiotu pasywnego, gdy istnieją środki ochrony prawnej jego praw dostęp- ne innym podmiotom, można mówić w sensie szerszym o posiadaniu przez niego prawa do środka ochrony prawnej, gdyż środek istnieje wówczas ze względu na podmiot i jego prawa, i podmiot jest w lepszej sytuacji niż wów- czas, gdy takiego środka w ogóle brak, jak w przypadku ochrony opartej na instrumentach typu soft-law. W prawie międzynarodowym praw człowieka jednostce, co do zasady, nie przysługuje środek ochrony prawnej, którym mogłaby się posłużyć dochodząc j25 Resolutions et décisions adoptés par l 'Assem blée générale au cours de sa 41e session, 16 septembre 19 décembre 1986, s. 188 n. 326 Zob. M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 30 n. M imo braku stosowania środków przymusu jest to często sankcja skutecznie wymuszająca wywiązywanie się państw z przyjętych zobowiązań. Dowodzi tego np. radykalny spadek opóźnień w składaniu sprawo- zdań, który nastąpił po przyjęciu reguły publikowania listy państw nie składających spra- wozdań w terminie. Zob. tamże. 327 M i k, Zbiorowe prawa człowieka , s. 30 n. 178 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZYTYWNOPRAWNA OCHRONA swoich praw wobec państwa niewywiązującego się z przyjętych traktatowo obowiązków. Zgodnie z uznaniem państw za zasadniczy podmiot prawa m ię- dzynarodowego zasadnicze, obejmujące wszystkie zobowiązania traktatowe, mechanizmy implementacji oparte są na procedurach, których podmiotami są państwa. Środki ochrony prawnej przewidziane są w części IV każdego z Międzynarodowych paktów praw człowieka. Oba pakty ustanawiają obo- wiązek składania sprawozdań przez państwa-strony do odpowiednich orga- nów międzynarodowych328. Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i p o - litycznych przewiduje także, jednak jedynie w sprawach naruszeń dokona- nych przez państwa, które złożą odpowiednie oświadczenie na podstawie art. 41, procedurę opartą na kompetencji państw-stron do zwracania uwagi innym państwom na niewywiązywanie się przez nie z zobowiązań i do skła- dania zawiadomień-skarg do Komitetu Praw Człowieka. Tego typu środek oparty jest na kompetencji państw wobec innych państw (art. 41 ust. 1 lit. a) i wobec Komitetu Praw Człowieka (art. 41 ust. 1 lit. b)329. Prawo międzynarodowe praw człowieka jest tą szczególną dziedziną pra- wa międzynarodowego, w której jednostka może być aktywnym podmiotem praw i posiadać możność dochodzenia swych praw przed organami między- narodowymi. W przypadku Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych państwo może stać się również stroną pierwszego Protokółu 328 PPG art. 16; PPP art. 40. 32y O ile w przypadku skargi indywidualnej przewidzianej Protokółem fakultatyw nym do PPP można mówić o funkcji gnosi-sądowniczej Komitetu, to w przypadku procedury sprawo- zdań (art. 40 PPP) lub skargi międzypaństwowej (art. 41 i 42 PPP) kom petencje Komitetu są ograniczone tak dalece, że nie wypowiada się on nawet, czy działania państwa naruszyły prawa człowieka, czy nie. Z tego względu mówi się nawet, że w przypadku tych dwóch procedur, a zwłaszcza procedury skargi m iędzypaństwowej, Komitet nie jest organem kontroli przestrzegania PPP, ale jedynie pełni funkcje w zakresie promocji (promotion) praw człowieka ( M i c h a l s k a , Komitet Praw Człowieka, s. 43 i 53). A. M ichalska stwierdza nawet, że w procedurze skargi międzypaństwowej Komitet oddziałując na państwa ma „wyłącznie auto- rytet moralny" (tamże, s. 53). Jednakże mając na uwadze, że działania te podejm owane są w ramach procedury przewidzianej na wypadek naruszenia paktu i że ich celem jest zmiana sytuacji podmiotów praw, trudno zgodzić się z tak radykalnie sformułowanym i wnioskami. Chociaż bowiem zakres podejmowanych przez Komitet działań i ich status pozytywnoprawny różni się zdecydowanie od zakresu i statusu działań sądu, to jednak zakres i status pozytyw - noprawny działań Komitetu różni się również zdecydowanie od działań i statusu jakiegokol- wiek innego gremium nie umocowanego w postanowieniach traktatowych. Znacznie szersze kompetencje w ramach procedury skargi międzypaństwowej przyznaje organom kontroli art. 24 EKPC. O ile w przypadku PPP procedura skargi międzypaństwowej nie była nigdy wyko- rzystana, o tyle w systemie europejskim wielokrotnie z niej korzystano. Zob. van D i j k, van H o o f , Theory and Practice , s. 33 nn. STRUKTURA POZYTYWNOPRAWNEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA 1 7 9 fakultatywnego do tego Paktu. Przystępując do Protokółu fakultatywnego państwo uznaje kompetencję Komitetu Praw Człowieka do rozpatrywania skarg indywidualnych dotyczących naruszeń praw człowieka chronionych tym Paktem. Uznanie kompetencji Komitetu w tym zakresie, będące podsta- wą dysponowania przez jednostkę środkiem ochrony prawnej, jest jednak jedynie opcjonalne. Mało tego, na podstawie art. 12 tego Protokółu „każde Państwo-Strona może w każdej chwili wypowiedzieć [...] Protokół" . W ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych jest wprawdzie procedura pozwalająca złożyć skargę do organu międzynarodowego każdej jednostce, której prawa zostały naruszone, i to niezależnie od tego, czy naruszenie zostało dokonane na obszarze podległym jurysdykcji państwa będącego stroną któregoś z Międzynarodowych paktów praw człowieka lub stroną innego traktatu chroniącego prawa człowieka. Jest to tzw. procedura 15 0 3 330. Nie jest to jednak środek ochrony prawnej we właściwym tego słowa znaczeniu. Procedura ta nie obejmuje wszystkich naruszeń praw człowieka, gdyż jej celem jest przede wszystkim eliminowanie sytuacji systematycznego i poważ- nego gwałcenia praw człowieka331, a nie poszczególnych naruszeń. Decyzje będące skutkiem rozpatrzenia skargi z zasady nie dotyczą wprost sytuacji jednostki, która złożyła skargę332. Nieprzyznawanie, co do zasady, środka ochrony prawnej dostępnego jed - nostce nie upoważnia jednak do wyciągnięcia konkluzji, że przyznanie środ- ka ochrony prawnej samym podmiotom praw nie jest uznawane w prawie międzynarodowym za istotny element pozytywnoprawnej ochrony praw czło- wieka. Jak wspomniano wyżej, o uznaniu przyrodzonego prawa jednostki do środka ochrony prawnej jako środka realizacji praw można wnioskować w oparciu o zasadę bona fide już na podstawie samego uznania Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka czy też na podstawie samego przystąpienia do traktatu, choćby środek ten był niedookreślony, a dane państwo nie uzna- 330 Ustanowiona rezolucją 1503 (XLVIII) Rady Gospodarczej i Społecznej dnia 27 V 1970; zob. F 1 i n t e r m a n, Extra-Conventional Standard-Setting, s. 141 n. 331 Na wywołanie jakiegokolwiek skutku mogą liczyć autorzy jedynie tych skarg, które wskazują na „a consistent pattern of gross and reliably attested violations of human rights and fundamental freedoms" (tamże). 332 Zasadniczo skargi te są rozpatrywane na posiedzeniach niejawnych przez grupy robo- :ze złożone z członków Komisji Praw Człowieka lub Podkomisji do Spraw Zapobiegania Dyskryminacji i Ochrony Mniejszości. Najdotkliwszą sankcją dla państwa dokonującego naruszeń może być upublicznienie sprawy i publiczne potępienie w rezolucji Rady Gospodar- n e j i Społecznej. Zob. tamże, s. 142 n. 1 8 0 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZY TYW NO PR AW NA OCHRONA w ało wobec siebie n ie k tó rych kom pe tenc ji o rganów k o n tro lu ją cych przestrze- gania zobow iązań333. Ponadto art. 2 ust. 3 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i po - litycznych stanow i: Każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się: a) zapewnić każdej osobie, której prawa lub wolności uznane w niniejszym Pakcie zostały naruszone, skuteczny środek ochrony prawnej, nawet gdy naruszenie to zostało dokonane przez osoby działające w charakterze urzędowym; b) zapewnić, aby prawo każdego człowieka do takiego środka ochrony prawnej było okreś- lone przez właściwe władze sądowe, administracyjne lub ustawodawcze albo przez jakąkol- wiek inną władzę, przewidzianą w systemie prawnym danego Państwa, oraz rozwijać możliwości ochrony praw na drodze sądowej; c) zapewnić realizowanie przez właściwe władze środków ochrony prawnej, gdy zostały one przyznane334. C ytow ane s fo rm u łow an ie wskazuje na w yraźne odróżn ien ie p raw i w o lnośc i uznanych w pakcie oraz m oż liw o śc i dochodzenia praw na p łaszczyźn ie m ię - dzynarodow ej od prawa do środka ochrony praw ne j zapewnianego przez państwo w porządku prawa w ew nętrznego. D la praw ch ron ionych Międzynarodowym paktem praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych nie jes t p rzew idz iana procedura skarg i in d y w id u a l- nej, ana logiczna do te j, o k tó re j trak tu je p ie rw szy Protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych ; n ie zna laz ły się w n im także postanow ien ia dotyczące obow iązku zapew nien ia środków ochrony praw ne j w porządku w ew nętrznym . M echan izm y im p lem en tac ji, w tym rów n ież ś rodk i ochrony p raw ne j, is t- n ie ją ze w zg lędu na należne stany rzeczy, k tó rych dochodzen iu służą. N o rm y określa jące m echanizm y im p lem en tac ji i oparte na tych norm ach re lac je mają charakter środka do celu, k tó ry m jes t rea lizac ja p rzedm io tu p raw Sa lub Sp335. M ożna zauważyć sw oistą dynam ikę s truk tu ry ochrony praw : c z ło - w ie k ma praw o do tego, co jes t ś rodkiem zapew n ia jącym podstaw ow e dobra 33j Zob. M o r s i n k, The Philosophy o f the Universal D eclaration , s. 325; zob. M i k, Zbiorowe prawa człowieka , s. 19. 334 Por. EKPC art. 13, 25 i 46. Por. art. 77 i art. 79 K onstytucji RP. 335 Zwięźle wyraził to Rudolf von Jhering: „Zwei Momente sind es, die den Begriff des Rechts konstituieren, ein substantielles, in dem der praktische Zweck desselben liegt, nämlich der Nutzen, Vorteil, Gewinn, der durch das Recht gewährleistet werden soll, und ein formales, welches sich zu jenem Zweck bloss als Mittel verhält, nämlich der Rechtsschutz, die Klage" (G eist des römischen Rechts a u f den verschiedenen Stufen seiner Entwicklung, 5. Aufl., Leip- zig 1906 7. III, s. 339). STRUKTURA POZYTYW NOPRAW NEJ OCHRONY PRAW CZŁOW IEKA 181 w tym do odpow iedn ich regu lac ji p raw nych ch ron iących to dobro , a także do środków k o n tro li ochrony, środków , k tó rych ce lem je s t zapew nien ie ch ro - n ionego dobra w przypadkach, gdy doszło do naruszenia p ra w 336. O naruszeniach praw cz łow ieka m ożna m ów ić zarów no w tedy, gdy zdeter- m inow any b y ł p odm io t p zobow iązany do Sp, ja k i w ów czas, gdy p odm io t tak i n ie b y ł zdete rm inow any, a państwo nie d o p e łn iło obow iązku ochrony, np. n ie o k re ś liło odpow iedn ich praw typu Pp. C zym je s t środek ochrony praw nej? W swej zasadniczej s truktu rze je s t on czym ś, co konsty tuu je re lac ję m iędzy podm io tem praw a a, ja k im ś podm io tem zobow iązanym p do Sp w przypadku, gdy zaw odzi stosowanie lub brak jes t odpow iedniego Pp. S tosowanie środka ochrony p raw ne j polega na odw o łan iu się do jak iegoś podm io tu p ' różnego od podm io tu p zobow iązanego do re a li- zacji stanu rzeczy typu Sp. P rzyw o łu jąc w prow adzone w cześniej rozróżn ien ie m iędzy podm io tem zo- bow iązanym a podm io tem zobow iązań m iędzyna rodow ych , m ożna zauważyć, ze p odm io t p ' je s t zasadniczo rzecz b io rąc tym podm io tem , wobec któ rego państwo p je s t podm io tem zobow iązań są to zatem inne państw a-strony traktatu oraz organy m iędzynarodow e. W p rzypadku środka ochrony prawnej w porządku w ew nętrznym , praw dochodzi się przed organam i państwa róż - nym i od tych , k tó re dokona ły ew entua lnych naruszeń. R ów n ież w tym p rz y - padku m ożna posłużyć się ka tegorią „p o d m io t zobow iązań " ja k o różną od ..podm io t zobow iązany" , gdyż w p rzypadku ustanow ien ia środków ochrony prawnej w porządku w ew nętrznym państwo staje się podm io tem zobow iązań wobec pew nych sw oich organów , przed k tó ry m i p od m io ty p raw m ogą ich dochodzić. Poniew aż p odm io t a może być podm io tem pasyw nym , trzeba jeszcze w s trukturze prawa pozytyw nego praw cz ło w ie ka u w zg lęd n ić pod- m io t a ', k tó ry dochodzi praw podm io tu a. B iorąc pod uwagę powyższe uw ag i, m ożna pow iedz ieć , że w skład s truk - tury środka ochrony prawnej w chodzi: podm io t prawa a\ p odm io t a ' posiadający kom petencję dochodzenia p raw pod m io tu a\ p odm io t zobow iązany p ' (pod leg ły kom petenc ji a '), przed k tó ry m do - chodzi się praw ; stan należny Sp, któ rego się dochodzi; p odm io t zobow iązany p rea lizu jący Sp. Ratio wprowadzenia litery (c) cytowanego artykułu jest realizowanie tytułów wyko- nawczych w razie uznania naruszenia praw człowieka. 1 8 2 PRAWA CZŁOW IEKA A ICH POZY TYW NOPRAW NA OCHRONA O gó ln ie rzecz u jm u jąc , środek ochrony p raw ne j w swej e lem entarnej s truktu rze je s t kom petencją . W p rzypadku naruszenia p raw (n iezapew nien ia Sa lub Sp) rezu lta tem skorzystania przez pod m io t a ' z ko m p e te n c ji je s t stan, w k tó rym pod leg ły kom petenc ji p o d m io t p ' ma obow iązek re a liza c ji Sp' , c z y li obow iązek doprow adzenia do re a liza c ji Sp przez ja k iś pod m io t p. D la p rzedstaw ien ia prawa do środka ochrony praw ne j m ożna skorzystać z nastę- pujące j fo rm u ły : P p/k " (a ', p \ Pp/u' ), gdzie Pp/u' (a, p ', Sp') je s t p raw em pod m io tu a w o - bec podm io tu p ' do ochrony p raw , gdzie Sp' je s t Pp (a, p, Sp) lub stanem podm io tu p po lega jącym na fak tyczne j re a liza c ji Sp d la a. G dy pod m io t prawa a je s t podm io tem ak tyw nym , w ów czas a ' je s t a. Zauw a- żyć też można, że p ' je s t w w ie lu przypadkach podm io tem kom petenc ji wobec p, k tó ry w skutek rea liza c ji tej kom petenc ji zna jdu je się w sytuac ji typu Pp (a, p, Sp). * Podsum ow ując ana lizy dotyczące s truk tu ra lnych e lem entów p raw c z ło w ie - ka u ja w n ion ych w pozy tyw nop raw ne j ochron ie tych praw , ze w zględu na zachodzące re lacje , m ożna w yróżn ić : 1) p odm io t praw: a pod m io t praw, a ' p odm io t kom petenc ji dochodzenia praw, p ' p odm io t kom petenc ji wobec p\ 2) opposabilite : p p odm io t zobow iązany do re a liza c ji Sp, p ' ja k o p odm io t zobow iązany do re a liza c ji Sp', p ' ja k o podm io t zobow iązań pod le g ły kom petenc ji a ' ; 3) p rzedm io t praw: A stan, w k tó rym osoba rozw inę ła swoje po tenc ja lnośc i, Sa należny stan rzeczy w skazyw any w norm ach p ro k la m acy jnych , Sp p rzedm io t dz ia łan ia podm io tu zobow iązanego p, Sp' p rzedm io t dz ia łan ia podm io tu zobow iązanego p '. PRAWO PODM IOTOW E 1 8 3 § 2. PRAWO PODMIOTOWE M ając zarysowane zasadnicze e lem enty s truk tu ry ochrony praw cz łow ieka , m ożna p rzystąp ić do zagadnienia prawa podm io tow ego po ję tego ja k o ko n - s trukc ja pozytyw nopraw na służąca ochron ie poszczegó lnych praw. N ie k ie d y za p raw o podm io tow e uważa się po prostu jedną z trzech opar- tych na obow iązu jące j norm ie pochodnych sy tuac ji p raw nych , w k tó rych podm io tem praw a jes t jednostka , a podm io tem zobow iązanym państwo. Przy ta k im u jęc iu w o lnośc i osobiste b y ły b y sprowadzone do zakazu ingeren- c ji o rganów państwa w pewne sfery dz ia łań p o d m io tó w praw a; p raw a gospo- darcze, socja lne i ku ltu ra ln e b y ły b y u p raw n ie n ia m i do określonego rodzaju św iadczeń ze strony państwa na rzecz jednostek; p raw a p o lityczn e b y ły b y kom petenc jam i p odm io tów praw do dokonyw an ia czynnośc i ko nw en c jon a l- nych określa jących w sw ych konsekwencjach k ie ru n k i dz ia łań o rganów pań- stw a337. W skazu je się także, że za pom ocą upraw n ień , w o ln ośc i praw n ie ch ron ionych i kom petenc ji rea lizu je się trzy zasadnicze cele p raw a p o z y ty w - nego praw cz łow ieka , ja k im i są odpow iedn io : obrona przed ingerencją, za- pew nian ie pew nych dóbr oraz uczestn ic tw o (tzw . the three Ps: protection, provision, participation)33 . W św ie tle pow yższych ana liz tak ie u jęc ie n ie je s t do p rzy ję c ia ja ko dalece upraszczające. Po p ierw sze, ła tw o zauważyć, że n ie je s t popraw ne p rzyp o - rządkow anie trzem w y ró żn io n ym pochodnym sytuacjom p ra w n ym trzech ro - dzin praw. Na p rzyk ład : praw o zaw arc ia zw iązku m ałżeńsk iego339, należą- ce do praw osobistych, oparte jes t przede w szys tk im na ko m p e te n c ji; za licza - ne do ka teg o rii p raw socja lnych i ekonom icznych praw o do tw o rzen ia i p rz y - stępowania do zw iązkó w zaw odow ych je s t raczej kom petenc ją i w o lnośc ią praw n ie ch ron ioną n iż u p raw n ien iem 340; typow e praw o p o lityczn e , ja k im jes t w o lność poko jow ego zgrom adzania s ię341, je s t zasadniczo rzecz b io - rąc w o lnośc ią p raw n ie chronioną, a nie kom petencją . 337 Por. R e d e l b a c h , W r o n k o w s k a , Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii pań- stwa i prawa, s. 151. 338 Zob. N. C a n t w e 1 1, The Origins, D evelopments and Significance o f the United Nations Convention on the Rights o f the Child, w: The United Nations Convention on the Rights o f the Child: A Guide to the „Travaux P réparatoires", s. 27. 339 PPP art. 23 ust. 2. 340 PPG art. 8 ust. 1 lit. a; por. PPP art. 22 ust. 1. 341 PPP art. 21. 1 8 4 PRAWA CZŁOW IEKA A ICH POZY TYW NO PR AW NA OCH RONA Ponadto n ie trudno dostrzec, że poszczególne prawa p rok lam ow ane w ak- tach praw a m iędzynarodow ego ch ron ione są ca łym zespołem rozm a itych sy tuac ji p raw nych , d latego w w yże j p rzy toczonych p rzyk ładach używ ane b y ły zw ro ty „ra c z e j" , „zasadniczo rzecz b io rąc " itp . O chrona praw a do udz ia łu w życ iu p o lity c z n y m 342 obe jm u je n ie ty lk o kom petencje , ale i w o lnośc i p raw n ie ch ron ione, ja k rów n ie ż up raw n ien ia do okreś lonych dz ia łań organów państw ow ych, zw iązanych np. z o rgan izacją w ybo ró w . W zasadzie żadnej z w o ln ośc i fundam enta lnych nie m ożna w p e łn i ch ron ić za pom ocą jedne j prostej sy tuac ji p raw ne j, ja ką jes t w o lność p raw n ie ch ron iona , ani żadnego z podstaw ow ych praw za pom ocą upraw n ien ia . P raktyczna rea lizac ja pod - staw ow ych w o lnośc i w ym aga ak tyw nośc i różnych p o d m io tó w życ ia spo łecz- nego, a rea lizac ja podstaw ow ych praw w ym aga od w ie lu p o d m io tó w po- w strzym an ia się od pew nych dz ia łań343. D la tego też C arl W e llm an p roponu je u jęcie, zgodnie z k tó ry m prawo podm io tow e można p rzyrów nać do uk ładu p lanetarnego: w je g o centrum jes t jedna z trzech fundam enta lnych pochodnych sy tuac ji p raw nych opartych na norm ie dz ia łan ia , a w o k ó ł n ie j „k rą żą " inne344. Jednakże i to rozw iązan ie n ie w yda je się zadowalające. W yró żn ien ie jedne j re la c ji tró je lem en tow e j w ym aga w yró żn ie n ia n ie ty lk o określonego stanu rzeczy, ale także podm io tu obow iązków . Jak to jednak w yże j zauważono, za leżnie od zm ien ia jących się o ko liczno śc i, n iek iedy n iep rze w id yw a lnych , pod m io t ten m oże się zm ieniać. P rzy jęc ie jed ne j z tró je lem en tow ych re la c ji w centrum praw a podm io tow ego d op row adz iłoby , na p łaszczyźnie pozy tyw nop raw ne j, do zagubien ia d yna m icz - nego charakteru ch ron ionych praw. M ogą być sytuacje, w k tó rych z re lac ji tró je le m en tow ych pozostaje je d yn ie p raw o do ochrony p raw , w k tó ry m przed- m io tem obow iązku dz ia łan ia w cale n ie m usi być należny na m ocy praw cz łow ieka stan rzeczy, ale sytuacja prawna innych p od m io tów (w ów czas też, bez uw zg lędn ien ia prawa ja k o re la c ji dw ue lem entow e j, n ie m ożna by by ło m ów ić , że praw a cz łow ieka nie są zapewnione, a je d yn ie , że państwo nie w yw ią zu je się z obow iązku ochrony praw ). T rudno też pow iedz ieć, na ja k ie j zasadzie owa w yró żn io na sytuacja pra- wna p e łn i fu n kc ję jednoczącą, co posługu jąc się po rów nan iem proponow a- nym przez W e llm ana je s t siłą ciążenia u trzym u jącą układ p lanetarny w ca- łośc i. N ie jes t to re lac ja środka do celu. Na p rzyk ład : e lem ent w o lnośc i 342 PPP art. 25. 343 Por. M i k, Zbiorowe prawa człowieka , s. 36 nn. 344 Zob. W e l l m a n , An Approach to Rights, s. 78 n. PRAWO PODM IOTOW E 185 re lig ijn e j, ja k im je s t upraw n ien ie do tego, aby zare jestrow any zosta ł zw ią - zek w yzna n io w y, trudno traktow ać ja k o środek m ający u m o ż liw ić innym p ow strzym yw an ie się od dzia łań ingeru jących w sferę ak tyw nośc i re lig ijn e j jed no s tk i. Co w ięce j, w przypadku n iek tó rych praw należny p o d m io to w i p raw a stan rzeczy może w ogóle n ie występować ja k o p rzedm io t żadnej z poszczegó l- nych norm określa jących dz ia łan ia p od m io tów zobow iązanych. Jest tak np. w p raw ie do pracy, zgodnie z art. 6 Międzynarodowego paktu praw gospo- darczych, społecznych i kulturalnych, czy p raw ie do w ynagrodzen ia zapew - nia jącego zadowalające w a run k i życ ia d la pracującego i jeg o rod z in y , zgod- nie z art. 7 l it . a tegoż paktu. W p rzypadku ochrony tych praw m ożna p rz y - ją ć rozw iązan ia , zgodnie z k tó ry m i no rm y nie okreś la ją p o d m io tó w zobo- w iązanych do rea liza c ji stanu rzeczy wskazanego w norm ie p ie rw o tn e j. Jak wówczas w yró żn ić którąś z re la c ji tró je le m en tow ych ksz ta łtu jących je d yn ie w arunk i re a liza c ji należnego jednostce dobra. Inną odpow iedź na pytan ie o e lem ent jednoczący p raw o podm io tow e proponu je R obert A le x y , k tó ry w centrum praw a podm io tow ego jed no s tk i, pojętego ja k o ko nsty tucy jne prawo podstaw owe, um ieszcza przepis fo rm u - łu jący praw o ( Grundrechtsbestimmung), k tó rego znaczenie norm a podsta- w ow a ( Grundrechtsnorm ) je s t w yznaczone przez w ie le różnych sytuac ji p raw nych określonych różnego typu norm am i (regu łam i i zasadam i)345. A le x y nie upa tru je ra c ji jednoczące j w k tó re jk o lw ie k ze sk ładow ych sy tuac ji p raw nych lub w yznaczających te sytuacje norm ach, un ika jąc w ten sposób trudności w yże j wskazanych. P o jaw ia ją się jednak inne. N ie je s t uw zg lędn iona fu n kc ja p rok lam a tyw na norm y podstaw ow e j. W y - różn ione w yże j re lacje typu Pa (a, Sa) trak tu je on n ie ja k o w ypo w ie dz i o prawach, ale o racjach praw p odm io tow ych , k tó ry m i są „ in te rs y " p od m io - tów p raw 346. „ In te re sy " je d n o s tk i są w praw dzie rac ją p rzy ję c ia tak ich , a nie innych reg u la c ji, jednak nie w chodzą w s truktu rę p raw a p od m io to - wego. N ie konkre tny „in te re s " konkretnego cz łow ieka , ale sam przepis staje się elem entem in teg ru jącym rozm aite sytuacje prawne tw orzące praw o pod - m io tow e. Takie postaw ienie sprawy p row adzi do oderw ania ochrony pozy- ,45 Por. A l e x y , Theorie der Grundrechte, s. 227 n.: „Ein Grundrecht als Ganzes ist ...] ein Bündel von definitiven und prima facie-Positionen, die [...] miteinander verknüpft und einer Grundrechtsbestimmung zugeordnet sind" . Koncepcja Alexy'ego wypracowana jest na podstawie konstytucyjnej ochrony praw podstawowych, a nie na podstawie prawa międzynaro- dowego. '4fi A l e x y , Theorie der Grundrechte, s. 164. 186 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZY TYW NO PRAW NA OCHRONA tyw nop raw ne j od konkretnego dobra konkretnego cz łow ieka . T o , co jes t do- brem , interesem , w yznaczone jes t bez reszty procesem in te rp re tac ji. P o jm o - w an ie cz łow ieka ja k o rozw ija jące j się osoby staje się w tó rne wobec tw o ru ku ltu row ego . P o jaw ia się też p rob lem natury ogó ln ie jsze j, m ia no w ic ie : ja k sam przepis (Grundrechtsbestimmung) może pe łn ić fu n kc ję in teg ru jącą , gdy je j znaczenie je s t dop ie ro w ypadkow ą szeregu innych norm . E lem ent in teg ru jący treści znaczeniowe, a tym są norm y w yznaczające sytuacje p raw ne składające się na praw o pod m io tow e 347, p ow in ien sam być jakąś treścią znaczeniow ą, i to w pew ien sposób w yróżn ioną . A n a liz y prowadzone w n in ie jsze j pracy pozw a la ją na zaproponow anie jeszcze innego pozytyw nego rozw iązania . B io rąc pod uwagę poszczególne prawa, za podstaw ową należy uznać re lac ję typu Pa c z ło w ie ka do należnego stanu rzeczy, wskazaną w norm ie p ie rw o tne j. Pozostałe e lem enty, określone norm am i w tó rn ym i, tw orzą fu nkc jona lną całość ze w zg lędu na tę re lac ję ja ko środk i re a liza c ji należnego stanu rzeczy. W śród e lem entów tych są (a) re lacje do dzia łań rea lizu jących ten stan re lac je typu Pp, następnie (b) re lac je pod- m io tu praw do dzia łań p row adzących do dzia łań rea lizu jących należny stan rzeczy (ochrona p raw ) re lac je typu P p ' i w reszcie (c) re lac je podm io tu praw do dzia łań ko n tro ln ych re lac je typu P p " . W struktu rę prawa p o d m io - tow ego w chodz i rów n ież re lac ja dobra wskazanego w no rm ie p ie rw o tn e j do ca łościow ego dobra podm io tu p raw opartego na re la c ji pod m io tu praw do swego osobowego rozw o ju re lac ja P a/0. N orm a p ie rw o tna o ty le w yró żn ia pew ien stan rzeczy ja k o należny z ty tu łu praw cz łow ieka , o ile stan ten jes t nie ty lk o dobrem cz łow ieka w ja k im ś jeg o aspekcie, ale o ile je s t on dobrem cz łow ieka ja k o całości. Z on to log icznego punktu w idzen ia na jbardz ie j podstaw ow ą jes t ostatnia ze wskazanych re lac ji, k tó ra jes t rac ją is tn ien ia pozosta łych . C entra lne jednak m ie jsce w p raw ie p od m io tow ym należy przyp isać re la c ji typu Pa re lac ji podm io tu praw a do pewnego stanu rzeczy, re la c ji is tn ie jące j na m ocy p rzyp o - rządkow ania do rozw o ju jak iegoś aspektu bytu ludzk iego , o ile rozw ó j w tym aspekcie p row adzi w danych oko licznośc iach do ca łośc iow ego ro zw o ju oso- by. M ożna zatem pow iedz ieć, że na p łaszczyźn ie norm e lem entem jednoczą - cym jes t norm a p ie rw o tna w swej fu n k c ji p rok lam acy jne j. 347 Tamże, s. 45. Zgodnie z przyjętym tam określeniem norma to „semantische Entität" , „ein Bedeutungsinhalt, der eine deontische Modalität einschliesst" . PRAWO PODM IOTOW E 1 8 7 Prawo podm io tow e m ożna w ięc ok reś lić ja k o zespół podstaw ow ych i po - chodnych sytuac ji p raw nych tw orzących fu nkc jo na ln ą całość ze w zg lędu na wskazane w norm ie p rok lam acy jne j p rzyporządkow an ie podm io tu do na leż- nego stanu rzeczy rea lizu jącego ca łośc iow o pojęte dobro pod m io tu tego p raw a348. Zaproponow ane określen ie obe jm u je zarów no p raw a in d y w id u a l- ne, ja k i g rupow e. Zauw ażyć też można, że do podaw anych w yże j ra c ji na rzecz n ie redukow a lnośc i norm p ie rw o tn ych do innych typ ó w no rm i n ie reduko w a lnośc i p ie rw o tn ych sy tuac ji p raw nych pod m io tu do sy tu ac ji podstaw o- w ych i pochodnych dochodzi jeszcze jedna: bez u w zg lęd n ie n ia no rm y p ie r- w otne j trudno wskazać zasadę u n ifik u ją c ą e lem enty p raw a podm io tow ego . Uznanie norm y p ie rw o tne j i w yznaczonej n ią sy tuac ji pod m io tu za e le - m ent centra lny prawa podm io tow ego pozw ala na lepsze z rozum ien ie pod- staw p rzy jm ow anych ty p o lo g ii p raw n iż p rzy sięganiu do re la c ji tró je lem entow ych , w ym aga jących określen ia podm io tu obow iązków i charakteru re lac ji. R óżn ica m iędzy p raw am i, w węższym tego słow a znaczeniu, a w o ln ośc iam i jes t ugrun tow ana w charakterze należnego p o d m io to w i stanu rzeczy, a nie w typach re la c ji do p od m io tów zobow iązanych349. Z a leżn ie od charakteru 34K Proponowane tu określenie nawiązuje do definicji prawa podmiotowego przyjmowane- go w poznańskiej szkole teorii prawa: „Złożone sytuacje prawne wyznaczane jakimś podmio- tom przez obowiązujące normy ze względu na uznane przez prawodawcę społecznie uzasad- nione interesy tych podmiotów nazywa się prawami podmiotowymi. [...] Pojęcie interesu jest [...] pojęciem aksjologicznym; aby ustalić, na czym polega interes jakiegoś podmiotu, trzeba odwołać się do określonego systemu wartości" ( R e d e l b a c h , W r o n k o w s k a , Z i e m b i ń s k i , Zarys teorii państwa i praw a , s. 153). Por. K ę d z i a , Konstytucyjna koncepcja praw, wolności, obowiązków człowieka i obyw atela , s. 21. Zauważyć trzeba, że zgodnie z tym określeniem interes podmiotu wchodzi w strukturę prawa podmiotowego współokreślając sytuację prawną podmiotu, gdyż chcąc rozstrzygnąć o prawach lub obowiązkach wynikających z jakiegoś prawa podmiotowego przynajmniej niekiedy sięgnąć trzeba do jakie- goś systemu wartości. Dlatego też wydaje się, że kategoria interesu pełni w tej koncepcji podobną rolę jak norma pierwotna w funkcji proklamacyjnej (pierwotna sytuacja prawna) w proponowanej tu teorii. 349 Między prawem a wolnością zachodzi zatem nie tylko utrwalona tradycją różnica stosowanych słów (zob. M i k, Zbiorowe prawa człowieka , s. 37; P. S i e g h a r t, The International Law o f Human Rights, Oxford 1983, s. 126 n.), ale i różnica treści. Jednocześ- nie jednak nie można się zgodzić z takim przeciwstawieniem praw wolnościom, w którym te ostatnie ugruntowane są jedynie w przyrodzonej możności takiego lub innego działania, a prawa w normie prawnej określającej przedmiot uprawnienia. Por. W i ś n i e w s k i , Prawo a wolność człowieka, passim, zwł. s. 58 nn. Gdy mowa o wolnościach w kontekście praw człowieka, nie ma się na względzie samej możności działania, ale relację podmiotu do pewnego jego stanu wyróżnionego ze względu na dobro podmiotu wolności, a nie po prostu jako stan możliwy do realizacji. Sama możność działania nie obejmuje elementu normatyw- nego i jako taka nie nadaje się na fundament dla podstawowych wolności. 188 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZY TYW NOPRAW NA OCHRONA danego praw a to, co należne, może, ale n ie m usi być p rzedm io tem upraw - n ien ia w w ąsk im tego słow a znaczeniu; p rzedm io tem tak ich upraw n ień mogą być je d yn ie w arunk i u m o ż liw ia ją ce za is tn ien ie dobra wskazanego w praw ie , ja k to je s t w p raw ie do godz iw e j zap ła ty350. W p rzypadku w o ln ośc i akcent po łożony je s t na przeszkody w osiągn ięc iu tego, co należne ja k o w yb ra - ne351. Przeszkodą taką mogą być n ie ty lk o dz ia łan ia inn ych , ale i brak w arunków kon iecznych do osiągn ięc ia re a liza c ji zam ierzeń, a te w arunk i mogą być p rzedm iotem upraw nień lub kom petenc ji pod m io tu w o ln o ś c i352. Różnego typu dz ia łan ia innych są ś rodk iem re a liza c ji należnych stanów rzeczy. Sposób określen ia tych dzia łań jes t pochodny w obec charakteru ich p rzedm io tu stanu rzeczy należnego p o d m io to w i prawa. D la tego , z jedne j s trony, pewna odpow iedniość ty p o lo g ii oparte j na charakterze należnych stanów rzeczy, z typ o lo g ią opartą na charakterze re la c ji m iędzy podm io tem prawa a podm io tem obow iązków ; z d rug ie j napotykane n ie k ie d y trudności z typ o lo g ią opartą je d yn ie na charakterze dzia łań pow innych . P rzy jęc ie za punkt w y jśc ia stanów rzeczy w y ró żn io n ych ja k o należne ze w zględu na rozw ijane aspekty bytu ludzk iego pozw ala także zrozum ieć ż y - w otność trad ycy jnych ty p o lo g ii obe jm u jących praw a osobiste, po lityczne , o byw ate lsk ie , gospodarcze, socja lne, ku ltu ra ln e , ty p o lo g ii opartych w tej perspektyw ie n ie na zm ien ia jących się sposobach u jm ow a n ia i ochrony dóbr ani na racjach h is to rycznych , ale na różnorodnośc i dz iedz in aktyw nośc i lud zk ie j. 350 W świetle teorii proponowanej w niniejszej pracy nie ma zasadniczych przeszkód w uznaniu przyrodzonego prawa dziecka do miłości lub szczęścia. Można sensownie mówić o prawie do szczęśliwego dzieciństwa lub prawie do miłości. Z takiego prawa nie wynikają, oczywiście, uprawnienia, których korelatem byłby np. obowiązek miłości. Szczęście, miłość czy zrozumienie nie mogą być przedmiotem uprawnienia, gdyż nie mogą być rezultatem postępowania jedynie ze względu na obowiązek wynikający z norm prawa pozytywnego. Jednakże prawo dziecka do wychowania w atmosferze miłości może być podstawą uprawnień, wolności prawnie chronionych czy kompetencji kształtujących warunki konieczne lub sprzyja- jące zaistnieniu wyróżnionych okoliczności wychowania dziecka. Konwencja praw dziecka (1989), preambuła, ust. 6: „dziecko dla pełnego i harmonijnego rozwoju swojej osobowości powinno wychowywać się w środowisku rodzinnym, w atmosferze szczęścia, miłości i zrozu- mienia" . Zob. M a c C o r m i c k , C hildren's Rights: A Test-Case fo r Theories o f Rights, „Archiv für Rechtsund Sozialphilosophie" , 62(1976), s. 307 nn. 331 Por. A I e x y, Theorie der Grundrechte, s. 196 nn. 352 Nieco inna jest kategoria „wolności od", w której nie ma odniesienia do działania podmiotu. Zob. PPG art. 11 ust. 2. KONCEPCJA KORZYŚCI CZY KONCEPCJA W OLNOŚCIOW A? 1 8 9 § 3. KONCEPCJA KORZYŚCI CZY KONCEPCJA WOLNOŚCIOWA? Zarysow aną koncepcję prawa podm io tow ego w arto odnieść do jednego z podstaw ow ych sporów w f i lo z o f i i p raw ( right), sporu toczącego się m iędzy zw o le nn ika m i koncepc ji ko rzyśc i lub in te resu353 (benefit/interest theory) a zw o le nn ika m i koncepc ji w o ln ośc iow e j (choice theory)354. Spór ten do tyczy na tu ry tego, co ch ron ione prawem p o d m io to w ym . P ierw sza z tych koncepc ji g łos i, że tym , co ch ron ione, je s t ko rzyść podm io tu praw, k tó rą może odnieść d z ię k i tem u, co uzyska przez rea lizac ję p raw a p od m io to - w ego355. A kce n t po łożony je s t na w yró żn io ną re lac ję należności. K ró tk o m ów iąc: coś je s t należne, bo p rzynos i pożytek p o d m io to w i prawa. N atom iast zgodnie z koncepcją w o ln ośc iow ą ch ron iona je s t w ładza w o li podm io tu nad w o lą innych . Zdaniem współczesnego k lasyka ko nce pc ji w o l- nośc iow e j, H erberta L . A . Harta, podstawą posiadan ia p raw a je s t n ie ty le korzyść, ale sama m oż liw ość ksz ta łtow an ia dzia łań innych (dysponow anie w o lnośc ią inn ych ) za pom ocą sw oich w y b o ró w 356. A kce n t po łożony jes t na pow inne dz ia łan ia p od m io tów zobow iązanych. M ożna być p odm io tem pra- wa rów n ie ż w tedy, gdy ktoś inny odnosi ko rzyść z dz ia łań , k tó re pod lega ją 353 Preferowany tu będzie termin „teoria korzyści". Termin „interes" wiąże się zwykle z subiektywistycznym podejściem do ugruntowania prawa, podejściem, w którym nie stawia się pytania o to, co obiektywnie korzystne. Por. M i l l o n D e l s o l , Zasada pom oc- niczości, s. 7. 354 Dosłownie: „koncepcja wyboru". Na temat racji przemawiających za przyjętą tu terminologią zob. dalej cz. druga, rozdz. I, § 3. Zob. F i n n i s, N atural Law , s. 203 n. Na gruncie niemieckim za klasyka koncepcji interesu uchodzi Rudolf von Jhering, zdaniem którego prawa podmiotowe to „rechtlich geschützte Interessen" (Geist des römischen Rechts, s. 339). Liczne wskazówki bibliograficzne dotyczące kontrowersji wokół teorii korzyści i teorii wyboru zob. w: M a r t i n, N i c k e 1, Recent Work on the Concept o f Rights, passim; A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, s. 164 n.; R i e b o 1 d. Recht, szp. 233. 356 H a r t , Are There any Natural Rights?, s. 79, 82. Na gruncie filozofii niemieckiej koncepcję wyboru w sposób uchodzący za klasyczny sformułował Bernhard Windscheid, który określa prawo podmiotowe jako „eine von der Rechtsordnung verliehene Willensherrschaft '' Lehrbuch des Pandektenrechts, t. I, s. 156). Podobnie H. Kelsen: „das subjektive Recht im spezifischen Sinn ist die Rechtsmacht, die Erfüllung einer bestehenden Pflicht geltend zu machen" (Allgemeine Theorie der Normen, s. 269). 190 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZY TYW NO PRAW NA OCHRONA k o n tro li czy je jś w o li np. w tedy, gdy zawarto um ow ę, k tó re j p rzedm io tem jes t św iadczenie na rzecz kogoś innego n iż sami um aw ia jący s ię357. Zastrzec też tu trzeba, że om aw iana kon trow e rs ja m iędzy koncepcją k o - rzyśc i a koncepcją w o lnośc iow ą p o jaw ia się w kontekśc ie py tan ia o to, co w p ie rw szym rzędzie je s t ch ron ione p ozytyw nop raw ną ko ns trukc ją prawa podm io tow ego . O pow iedzen ie się za koncepcją ko rzyśc i n ie przesądza jeszcze o tym , co i d laczego jes t korzystne. O dpow iada jąc na to ostatn ie pytan ie m ożna zaproponow ać w o lnośc iow e ugrun tow an ie praw cz łow ieka , uznając dz ia łan ie zgodne ze sw o im w o ln ym w yborem czy samą m oż liw o ść w ybo ru za podstaw owe dobro, za zasadniczą ko rzyść, ja ką może odnieść podm io t p raw . C hociaż w części d rug ie j n in ie jsze j pracy argum entu je się, że u g run to - wanie w o lnośc iow e w swej czystej postaci w ym aga uznania ko nce pc ji w o l- nośc iow e j, to jednak trzeba pam iętać, że w grę w chodzą tu d w ie różne kw estie . O to k ró tk ie porów nan ie obu koncepc ji: a) N a pytan ie , dlaczego coś je s t p rzedm io tem „p raw a do " , koncepcja ko rzyśc i odpow ie: pon iew aż jes t korzystne, pożyteczne d la podm io tu prawa; natom iast koncepcja w o lnośc iow a : pon iew aż pozostaje we w ładan iu podm io tu prawa, pozostaje „w m ocy jego w o li" . b) W koncepc ji ko rzyśc i pod m io t ma „p raw o do " czegoś bezpośrednio ze w zg lędu na charakter p rzedm io tu „p raw a do " i je g o re lac ję do podm io tu prawa; re lac je do innych są czym ś w tó rn ym . W koncepc ji w o ln ośc iow e j p odm io t ma „p raw o do" czegoś pośrednio, ze w zg lędu na m o ż liw o ś c i ko n - tro li zachowania innych , któ rego p rzedm io tem jes t p rzedm io t „p raw a do " . D la tego w centrum p ro b le m a tyk i, z punktu w idzen ia p ie rw sze j koncepc ji, je s t re lac ja m iędzy podm io tem prawa a czym ś rzeczą należną; z punktu w idzen ia d rug ie j re lac ja m iędzy podm io tem praw a a p od m io tam i zobo- w iązanym i. c) P rzedstaw ic ie l koncepc ji ko rzyśc i n ie będzie m ia ł specja lnych oporów z p rze jśc iem od stw ierdzenia , że coś je s t p rzedm io tem „p raw a d o " , do s tw ie r- dzenia, że sam ten p rzedm io t je s t jeg o prawem . Prawo ja k o coś, d z ię k i cze- mu pod m io t może osiągnąć to, co należne, w tym m ożność ksz ta łtow an ia dzia łań innych , ma charakter ins trum enta lny. N atom ias t p rze ds ta w ic ie l ko n - cepc ji w o lnośc iow e j będzie tw ie rd z ił, że p raw o to przede w szys tk im pewna „m o c " , „w ła d z tw o " podm io tu , a p rzedm io t „p raw a do " je s t czym ś nadbudo- w anym na tej „m o c y " i kons ty tuow any je s t dop ie ro w ybo ra m i podm io tu . 357 H a r t , Are There any Natural Rights?, s. 82. KONCEPCJA KORZYŚCI CZY KONCEPCJA W OLNOŚCIOW A? 1 9 1 T ym , co zastane i w ta k im sensie ob iek tyw ne, jes t sama „m o c " podm io tu , a n ie p rzedm io t osiągany d z ię k i n ie j. D la tego p rze ds ta w ic ie l koncepc ji w o l- nośc iow e j będzie się w zb ran ia ł przed określen iem tego p rzedm io tu m ianem prawa, a p raw o będzie tra k to w a ł przede w szys tk im ja k o coś, co się posiada, ja k o pewną w łasność p od m io tu 358. d) M ożna pow iedz ieć, że obie koncepcje różn ią się n ie ty lk o sam ym i odpow iedz iam i na pewne pytan ia, ale różn ią się perspektyw ą wyznaczającą podstaw owe pytan ia (stąd też pewne trudnośc i w ich p o rów nan iu i w d ysku - sjach m iędzy ich zw o le nn ika m i). K oncepcja ko rzyśc i je s t fo rm u ło w an a w per- spektyw ie p rob lem u, co to znaczy być prawem , w sensie: być czym ś należ- nym ; natom iast koncepcja w o lnośc iow a fo rm u ło w an a jes t w perspektyw ie p rob lem u, co to znaczy m ieć prawo. e) W koncepc ji ko rzyśc i coś może być uznane za należne, za czyjeś pra- wo, n iezależnie od m o ż liw o śc i ko rzys tan ia z w o ln ośc i przez p o d m io t prawa; w koncepc ji w o ln ośc iow e j, aby być podm io tem „p raw a do " , trzeba móc korzystać ze swej w o lnośc i, d la tego podm io tam i p raw w pe łnym tego słow a znaczeniu n ie będą np. d z ie c i359. f) W p ozy tyw nop raw ne j ochron ie praw w p rzypadku uznania koncepc ji ko rzyśc i akcent pada na ochronę tego, co należne, i m ożna m ó w ić o p ra- wach p od m io tow ych n ieza leżn ie od środków ochrony p raw ne j; natom iast w koncepc ji w o lnośc iow e j akcent po łożony je s t na ochronę m o ż liw o śc i ko n - tro lo w a n ia przez podm io t prawa w o lnośc i innych , i stąd środk i ochrony praw ne j, pow iązane z m o ż liw o śc ią w ym uszen ia odpow iedn iego postępow ania, są is to tnym elem entem praw a podm io tow ego . Na p łaszczyźn ie opisu pozy tyw nop raw ne j s truk tu ry p raw a podm io tow ego obie koncepcje dają się w pew nym zakresie z sobą pogodzić . K oncepcja ko rzyśc i m ia łaby zastosowanie na p oz iom ie p raw typu Pa i Pp, natom iast koncepcja w o lnośc iow a do tyczy łaby poz iom u k o n tro li re a liza c ji praw po - z iom P p " 360. T ak ie rozw iązan ie n ie w yda je się być jed na k sa tys fakc jonu ją - 358 Por. tamże, s. 83. 359 „If common usage sanctions talk of the rights of animals or babies it makes an idle use of the expression 'a right'" (tamże, s. 82); por. M a c C o r m i c k , C hildren's R ights, passim. 36(1 W takim kierunku zmierzają propozycje R. Alexy'ego (Theorie der Grundrechte, s. 164 n.). Por. stanowisko Georga Jellinka: „Das subjektive Recht ist daher die von der Rechtsordnung anerkannte und geschützte auf ein Gut oder Interesse gerichtete menschliche Willensmacht" (System der subjectiven öffentlichen Rechte, Tübingen 1905, s. 44). Na gruncie anglosaskim za przedstawicieli stanowiska łączącego obie koncepcje prawa podmiotowego uznaje się Joela Feinberga, Neila MacCormicka i S. Stoljara, którzy podjęli problem prawa 192 PRAWA CZŁOWIEKA A ICH POZY TYW NO PRAW NA OCH RONA ce. N ie do tyka ono bow iem is to ty f ilo z o fic z n e g o sporu m iędzy koncepc jam i p rawa podm io tow ego , k tó ry toczy się na każdej z tych p łaszczyzn: czy mam praw o do pewnego stanu rzeczy d latego, że p rzynos i m i poży tek , czy d la te - go, że ktoś in n y ma pow inność jeg o re a liza c ji; czy m am praw o do środka ochrony prawnej d latego, że je s t to d la m nie ko rzystne , czy d latego, że środek ten gwarantu je w ładz tw o m oje j w o li; m ów iąc o g ó ln ie j: czy tym , co chron ione, je s t pożytek, czy w ładz tw o nad w o ln ośc ią innych . Ponadto samo p rzyporządkow an ie każdej z koncepc ji innem u p o z io m o w i w s truktu rze prawa podm io tow ego nie m ów i n ic na tem at podstaw re la c ji m iędzy poszczegó lnym i p łaszczyznam i pozy tyw nopraw ne j ochrony: czy d la tego je s t m i coś należne, że is tn ie je środek ochrony praw ne j, czy też d la tego is tn ie je środek ochrony praw ne j, że coś jes t m i należne. Jaka koncepcja zakładana jes t w p raw nom iędzyna rodow ym paradygm acie rozum ien ia praw cz łow ieka? B io rąc pod uwagę zarysowane w yże j porów nan ie narzuca się odpow iedź, że je s t to koncepcja ko rzyśc i. W szak podstawą po- szczególnych praw jes t is tn ie jąca n ieza leżn ie od w o li p od m io tu re lac ja do tego, co należne. C elem ochrony poszczególnych w o ln ośc i nie je s t „w ła d z - tw o " nad w o lnośc ią innych , ale m oż liw ość w ybo ru dz ia łań i same dzia łan ia . „W ła d z tw o " nad w o lnośc ią innych jes t ś rodkiem zapew n ia jącym w olność, o k tó re j m ów i norm a p rok lam acy jna . M ożna pow iedz ieć , że ch ron ione jes t „w ła d z tw o " n ie nad w o lą innych, ale nad p rzedm io tem w yboru . Trzeba jed na k poczyn ić pewne zastrzeżenia, k tó re trzeba m ieć na uwadze w toku dalszych ana liz dotyczących filo z o fic z n e j te o r ii p raw cz łow ieka . Po p ierw sze, trzeba zauważyć, że ochrona „w ła d z tw a " w o li p od m io tu p raw a nad w o lnośc ią innych ma n ie w ą tp liw ie także m ie jsce w p rzypadku ochrony po - szczególnych w o lnośc i. P odm io t w o ln ośc i w łada w o ln ośc ią innych w tak im sensie, że w yb ie ra jąc takie, a nie inne postępow anie, rea lizu jąc tak ie, a nie inne cele, ksz ta łtu je dz ia łan ia innych pod m io tów , k tó re są zobow iązane do dostosow ania sw ojego postępow ania do oko liczno śc i u ksz ta łtow anych w y b o - ram i podm io tu w o lnośc i. „M o c ą " podm io tu w o lnośc i, je g o w ybo ru , coś (w tym jeg o dz ia łan ie ) zostaje w yróżn ione , staje się czym ś, do czego pod - m io t ma p raw o, a inne pod m io ty muszą to brać pod uwagę w sw o ich d z ia ła - niach. Na m ocy w yboru coś staje się czym ś na leżnym ; z d rug ie j strony to coś de te rm inu jąc dz ia łan ia innych staje się norm ą, w sze rok im tego słow a znaczeniu, d la w o lnośc i innych. R ów n ież w p rzypadku p raw w w ęż- szym tego s łow a znaczeniu trudno nie dostrzec udz ia łu w o li pod m io tu w de- podmiotowego w perspektywie teorii aktów mowy. Zob. R i e b o 1 d, Recht, szp. 230. KONCEPCJA KORZYŚCI CZY KONCEPCJA W OLNOŚCIOW A? 193 te rm in a c ji tego, co należne. To, co należne, np. z ty tu łu p raw a do nauki, zależne je s t n ie ty lk o od n iezależnych od w o li o ko liczn o śc i, ale także w olnego w yboru podm io tu praw , w spó łokreśla jącego ró w n ie ż w alentne d la danej dz iedz iny decyzje prawodaw cze dotyczące np. tego, czy kszta łcen ie podstawowe, k tó re pow inno być powszechne, obow iązkow e i bezp ła tne361, obe jm uje naukę na poz iom ie sześciu czy ośm iu klas. Tu rów n ie ż c z ło w ie k ma „m o c " określan ia sw o im w yborem tego, co należne. Poczynione uw ag i prowadzą do w n iosku, że to, co należne, to, do czego c z ło w ie k ma prawo, determ inow ane je s t często w o ln y m i decyz jam i, że c z ło - w iek ma „m o c " częściowego określan ia tego, co należne. Jeśli tak, to po ja - w ia się fundam enta lne pytan ie o to, w ja k im sensie p raw a cz ło w ie ka są przyrodzone, n iezależne od w o lnych dzia łań i od prawa p ozy tyw nego , które n iek iedy dop iero określa treść tego, co należne. W ażne filo z o fic z n e pytan ie do tyczy tego, czy sama dete rm inac ja treści przez w o lę je s t jakąś ko rzyśc ią podm io tu , czy też ca ły pożytek leży w treści tego, co w ybrane. Ponadto trzeba będzie rozróżn ić dwa zagadnienia dotyczące tego, co należne: p ie rw - sze, dotyczące treści: ja k ie jes t to, co należne; drug ie , dotyczące tego, że dana treść jes t należna. M ając na uwadze uw yraźn ioną w yże j s truktu rę , można wskazać jeszcze dwa inne zasadnicze k ręg i zagadnień f ilo z o fic z n y c h , k tó re trzeba podjąć. P ie rw szy krąg do tyczy re la c ji podstaw ow ej zachodzącej m iędzy cz ło w ie k ie m a należnym mu dobrem k ró tko : do tyczy re la c ji należności. D ru g i krąg zagadnień do tyczy re la c ji m iędzy podm io tem zobow iązanym a podm io tem prawa i na leżnym mu stanem rzeczy k ró tko : do tyczy re la c ji pow innośc i. Choć zagadnienia te są w zajem nie pow iązane, to pow yższe ana lizy upow aż- n ia ją do odróżn ien ia pytań o to, dlaczego coś je s t czym ś na leżnym p od m io to - w i, od pytań o to, dlaczego coś je s t p rzedm io tem pow inn ośc i d z ia łan ia 362. U dz ie len ie odpow iedz i na pytan ie o ontyczne podstaw y p raw a obe jm u je wskazanie, ja k ie byty , ja k ie s truk tu ry by tow e są podstawą is tn ie n ia re lac ji cz łow ieka do należnych stanów rzeczy i pow inn ych dzia łań innych . Idąc tropem w yznaczonym w yżej p rzeprow adzonym i rozw ażan iam i, poszu- ku jąc p ozy tyw n ych rozw iązań sięgnąć trzeba do re la c ji pod m io tu p raw a do pewnego jeg o w yróżn ionego stanu i do podstaw tej re la c ji; sięgnąć trzeba do p rob lem a tyk i godności uznanej za ź ród ło praw. 361 PPG art. 13 ust. 2 lit. a. 36~ Por. G e w i r t h, The Ontological Basis o f N atural Law , s. 97.

Część druga FILOZOFICZNE UGRUNTOWANIE PRAW CZŁOWIEKA

Rozdział I P R Z E G L Ą D N IE K T Ó R Y C H PR Ó B F IL O Z O F IC Z N E G O U G R U N T O W A N IA PR A W C Z Ł O W IE K A O m ów ione n iże j typy ugrun tow an ia praw cz ło w ie ka raczej n ie w ystępu ją w „c z y s te j" fo rm ie . Poniższe ana lizy zakładają pewną idea lizac ję . T ypy w yróżn iane są ze w zg lędu na odpow iedź na pytan ia : d laczego is tn ie ją prawa cz łow ieka? w czym , w ja k ie j rzeczyw is tośc i są ugruntow ane? Pytan ia te nie zawsze są podejm ow ane w prost, n iem n ie j jed na k rozm aite strategie argu- m entac ji zakłada ją rozs trzygn ięc ia w te j kw e s tii. R ozstrzygn ięc ia te u ja w n ia ją się zw łaszcza w tedy, gdy proponow ane rozw iązan ia dotyczące podstaw róż - nych aspektów praw cz łow ieka zaczynają być traktow ane ja k o odpow iedz i na pytan ie o ca łościow e ugrun tow anie tych praw. Tendencje do tego rodzaju ekstrapo lac ji p o jaw ia ją się wszędzie tam, gdzie w teoretyczne j re fle k s ji nad praw am i cz łow ieka z różnych p rzyczyn w y łącza się z pola badań o g ó l- niejszą, on to log iczną re fleks ję , k tó ra p o zw o liła b y um ieścić daną propozyc ję w szerszym kontekście i zabezpieczyć się przed uznaniem częściow ej odpo- w iedz i za ca łościow ą. Z filo z o fic z n e g o punktu w idze n ia isto tne jes t znalezienie ca łościow ego u jęc ia i ug run tow an ia praw cz łow ieka . N ie do p rzy jęc ia są te koncepcje, k tó re pozw ala jąc ująć lub ugrun tow ać n iektó re ty lk o cechy praw cz łow ieka lub n iektó re ty lk o typy tych praw , zakładają rozstrzygn ięc ia , któ re prowadzą w konsekw enc ji do negacji innych podsta- w ow ych cech lub praw. Tego typu koncepcje m ogą stać się punktem w y j- ścia do k ry ty k i praw cz łow ieka ja k o tak ich , je ż e li n ie o k re ś li się g ranic dopuszcza lnych uogó ln ień . Zasadn iczym celem ana liz prow adzonych w tym rozdz ia le n ie jes t p rzed- staw ienie pre tendujące j do kom p le tnośc i ty p o lo g ii m o ż liw y c h stanow isk, ale jed yn ie uw yraźn ien ie trudności z pogodzeniem n iek tó rych typ ów ugrun tow a - 1 9 8 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA n ia z paradygm atyczną koncepcją praw cz łow ieka oraz zarysow an ie szerszego kontekstu d la proponow anego dale j rozw iązan ia pozy tyw nego . Zasadniczo rzecz b io rąc poszczególne typy w yróżn iane są ze w zg lędu na rzeczyw is tość, k tó ra p rzy jm ow ana jes t ja k o podstawa praw , choć p rzy ję te n iże j określen ia poszczególnych typ ów ug run tow an ia naw iązu ją także do stosow anych metod. § 1. UGRUNTOWANIE W PRAWIE POZYTYWNYM W raz z rozw o jem praw a m iędzynarodow ego praw cz łow ieka , zarów no pod w zględem zakresu ochrony, ja k i zakresu fo rm a lnego uznania podstaw ow ych ins trum entów tego prawa, coraz częście j p o jaw ia ją się p róby ugrun tow an ia p raw cz ło w ie ka w p raw ie m iędzyna rodow ym . W te o r ii p raw a ko nsty tucy jnego popu larnośc ią cieszy się tzw . ins ty tuc jona lna teoria p raw , w iążąca ich posiadanie z odpow ied n im i ins ty tuc ja m i p ra w n ym i i zgodnie z k tó rą w arunk iem kon iecznym is tn ien ia i fu n kc jo n o w a n ia tych in s ty tu c ji je s t ich norm atyw ne z d e fin io w a n ie 1. S ięgn ięc ie do praw a pozytyw nego ja k o rzeczyw is tośc i ug run tow u jące j prawa cz ło w ie ka może w yn ika ć z za łożonej koncepc ji prawa, np. uznania, że ty lk o p raw o pozytyw ne jes t praw em ; może być także is to tn ym elem entem któregoś z n iże j om ów ionych typ ów ugrun tow an ia , np. może być konsekw en- c ją tak ie j koncepc ji cz łow ieka , w k tó re j swobodę d z ia łan ia uznaje się za jedyne fundam enta lne dobro. T u ta j, gdy m ow a o u g run tow an iu w p raw ie p ozy tyw n ym , chodz i o te koncepcje, w k tó rych p raw o pozy tyw n e (lu b sze- rze j: dz ia łan ia państwa) uważane są za w arunek rea lności p raw c z ło w ie ka 2. A rgum en tu jąc na rzecz tego typu ko nce pc ji zauważa się, że ochrona praw cz łow ieka w ym aga określen ia podm io tu zobow iązanego i p rzedm io tu zobo- w iązań. Z w o le n n icy om awianego tu typu ug run tow an ia b y lib y sk łon n i dalej 1 Teorie te zwięźle referuje Z. Kędzia (Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, Wrocław 1980, s. 200 nn.). Prawa człowieka jako instytucje mają w tym ujęciu podwójny wymiar: prawny kompleks norm, oraz społeczny faktyczne zachowanie i oparte na pełnionych rolach społecznych oczekiwania członków społeczeństwa. Teorie tego typu należy odróżnić od koncepcji Niklasa Luhmanna przedstawionej w jego książce G rundrechte als Institution (Berlin 1965). Koncepcję tę, zgodnie z przyjętą tu perspektywą, zaliczyć trzeba raczej do omówionych niżej koncepcji ugruntowania funkcjonalnego. 2 K ę d z i a, Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, s. 201. UGR UNTOW ANIE FUNKCJONALNE 1 9 9 argum entować, że skoro p raw o pozy tyw ne dete rm inu je oba te e lem enty, to p raw o pozy tyw ne zapewnia „rea lność" p ra w 3. Zaw arta w tej a rgum entac ji in tu ic ja , że p raw am i c z ło w ie ka są konkretne dobra (o ko liczn o śc i) i że ich determ inacja zakłada n ie k ie d y uw zg lędn ien ie w o lne j decyz ji, je s t tra fna i zgodna z p rzy ję tą tu perspektyw ą filo z o fic z n ą . N iem n ie j jednak zauważyć trzeba, że ów e lem ent decyzy jny n ie je s t obecny we w szys tk ich typach praw . Ponadto, m ając na uwadze re w in d y k a c y jn y cha- rak te r ochrony praw cz łow ieka , k tó ra ksz ta łtu je się w odp ow ied z i na zagroże- nia, na leży uznać, że w w ie lu sytuacjach owa de te rm inac ja dokonu je się n ie na podstaw ie p raw a pozytyw nego , ale po prostu na podstaw ie pode jm ow a- nych przez lu d z i decyz ji. W reszcie p raw a cz łow ieka ja k o p rze dm io t „p raw a do" są tym , co pow inno być, a n ie tym , co je s t „w p e łn i rea lne " ja k o is tn ie - jące samo w sobie. Do uznania rea lności i p rzyrodzonośc i w ysta rczy , że n ie - za leżnie od dzia łań cz łow ieka należne („ ty m , co p ow inn o b y ć " ) je s t to w szystko , co s łuży d e te rm inac ji treści p raw . Prawa są realne, ja k o to, co należne, gdyż rea ln ie tym , co należne, są odpow iedn ie decyzje de term inu jące m .in . p rzedm io t i pod m io t odpow iedn ich o bow iązków . § 2. UGRUNTOWANIE FUNKCJONALNE O ugrun tow an iu typu funkc jona lnego m ożna m ó w ić w szeregu koncepc ji, w k tó rych praw a cz łow ieka są traktow ane ja k o is to tn y e lem ent procesów społecznych zapew nia jących dobro społeczeństwa ja k o ca łości. R acją is tn ien ia praw cz łow ieka są owe procesy, jes t fu nkc ja , ja k ą te p raw a p e łn ią w ramach w iększe j ca łośc i4. P rzedm io tem danym w punkc ie w y jś c ia je s t społeczeńs- tw o, któ re d la swego is tn ien ia i ro zw o ju w ym aga, aby in te rakc je m iędzy 3 Por. The Inter-American Court of Human Rights, Advisory Opinion No. OC-8/87, Habeas Corpus in Emergency Situations / Non-derogable Guarantee, 31 I 1987, Series A, n° 8, 1987, § 26, s. 41: „The rights and freedoms inherent in the human person, the guarantees applicable to them and the rule of law form a triad. Each component thereof defines itself, complements and depends on the others for its meaning" (cyt. za: C. M i k, Zbiorowe prawa człowieka. Analiza krytyczna koncepcji, Toruń 1992, s. 18). Por. M. P i e c h o w i a k , W sprawie funkcjonalności i dysfunkcjonalności konstytu- cji. Zagadnienia filozoficznopraw ne, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny", 57(1995), z. 2, s. 129-238; zob. K ę d z i a , Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, s. 204 nn. (tam również wiele wskazówek bibliograficznych). 2 0 0 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA jednostkam i o dbyw a ły się w op tym a lnych z punktu w idzen ia fu n kc jo n o w a - n ia systemu społecznego w arunkach. P rzyk ładu tak iego u g run tow an ia do- starcza koncepcja N ik lasa Luhm anna, dotycząca tzw . p raw podstaw ow ych pod lega jących ochron ie ko ns ty tucy jne j, k tó ra zw yk le uważana je s t za ochronę praw cz ło w ie k a 5. Podstawowe prawa jed no s tk i p o jaw ia ją się na pew nym etapie rozw o ju społecznego, na k tó rym is tn ie je państw o. O d po w ie dn i poziom zaawansowania o rgan izac ji społeczeństwa je s t w a runk iem kon iecznym ich p o jaw ien ia się6. Prawa podstaw owe są po to, aby zapobiec co fn ię c iu się na n iższy szczebel rozw o ju i s tanow ią kon ieczny w arunek je g o ko n tyn ua c ji, k tó ra m o ż liw a jes t ty lk o wówczas, gdy zagw arantow ana zostanie różno rod - ność, odpow iedn ie z ind yw id u a lizo w a n ie , e lem entów systemu społecznego. Indyw idu a ln ość jednostek lud zk ich postu low ana jes t ze w zg lędu na dobro, rozw ó j pewnego systemu społeczeństwa ja k o ca ło śc i7. To w łaśn ie prawa podstaw owe, zdaniem Luhm anna, zapew nia ją w a run k i różn icow an ia , któ re dokonu je się w procesie k o m u n ika c ji społecznej; zapobiega ją tem u, aby k o - m un ikac ja ta n ie została je d n o lic ie uk ie runkow ana przez państw o (Staatsbiirokratie )%. Podstawowe prawa je d n o s tk i ugrun tow ane są zatem w społe- czeństw ie ja ko ca łości, służą jego ro z w o jo w i na pew nym jeg o etapie. Podobnych rozstrzygn ięć dotyczących ugrun tow an ia praw m ożna się n ie - k ie d y doszukać rów n ież w tak ich teoriach , w k tó rych na p łaszczyźnie dek la rac ji p rawa i w o lnośc i uznawane są za p ie rw o tne wobec społeczeń- stwa, ale w k tó rych rozum ien ie p raw i w o ln ośc i odbyw a się ostatecznie w perspektyw ie tego, co s łuży is tn ien iu społeczeństwa ja k o ca łośc i. E lem enty tego typu postępow ania znaleźć m ożna np. w Johna R aw lsa ko nce pc ji lib e ra - lizm u po litycznego . Jego zdaniem jedną z trzech g łó w nych cech libe ra lne j p o lityczn e j koncepc ji sp raw ied liw ośc i je s t „w yszcze gó ln ie n ie pew nych pod- 5 Sam Luhmann, konsekwentnie do przyjętej perspektywy wyjaśniania, dystansuje się wobec stosowania w tym kontekście określenia „prawa człowieka" zob. L u h m a n n , Grundrechte als Institution, s. 23. 6 Tamże, s. 56 n. „Der Staat ist, was immer wieder vergessen wird, Vorbedingung aller Freiheit" (tamże, s. 57). Luhmann podejmuje tu wyraźnie wątki heglowskie zob. G. W. F. H e g e 1, Grundlinien der Philosophie des Rechts oder Naturrecht und Staatsw is- senschaft im Grundrisse, Berlin 1981, § 260 n. 7 „Jede differenzierte Gesellschaft, die soweit entwickelt ist, dass sie zentral nicht mehr ausreichend koordiniert werden kann, muss sich auf Persönlichkeiten als Knotenpunkt sozialer Anforderungen stützen. Das führt zu erhöhten Investitionen in den Einzelnen. Die Dynami- sierung seiner Ansprüche wird sozial legitimiert" ( L u h m a n n , Grundrechte als Insti- tution, s. 55). 8 Tamże, s. 23. UGRUNTOW ANIE FUNKCJONALNE 2 0 1 staw ow ych praw , w o lnośc i i m o ż liw o ś c i" oraz „p rzyzna n ie ty m p raw om , w o lnośc iom i m o ż liw o śc io m specjalnego p ie rw szeństw a" 9. U znany je s t zatem fundam enta lny charakter praw. Jednocześnie jednak R aw ls podkreśla, że właściwe po jm ow an ie w o lnośc i oraz zakładanej w prow adzonych sporach na tem at praw rozum ności dokonu je się za pom ocą pew nej ide i o rgan izu - jące j, k tó rą jes t „ id ea społeczeństwa ja k o sp raw ied liw ego systemu społecznej kooperac ji m iędzy w o ln y m i i ró w n y m i osobam i tra k to w a n ym i ja k o w pe łn i kooperu jący cz łon kow ie społeczeństwa p rzeżyw a jący w n im całe swe życ ie " 10. Zasady podstaw owe d la u łożen ia życ ia społecznego są fo rm u ło w a - ne ja k o odpow iedź na pytan ie o w arunk i m o ż liw o ś c i is tn ie n ia stabilnego i sp raw ied liw ego społeczeństwa w o ln ych i rów nych o b y w a te li" . In te rakc je m iędzy jednostkam i m ożna zasadnie traktow ać ja k o e lem ent g ry m ającej na ce lu p rze trw an ie i rozw ó j społeczeństwa, prawa zaś c z ło w ie ka ja ko regu ły , k tó rych przestrzeganie jes t w arunk iem m o ż liw ie najskuteczn ie jszego os iągn ię - c ia tego cel. N iek tó re w łaśc iw ośc i, np. powszechność, m ogą się okazać e le - m entem s truk tu ra lnym tak po ję tych praw cz łow ieka ja k o w arunek u g run tow a - ny w podstaw ow ych i n iezm iennych strukturach w spó łżyc ia społecznego. N iem n ie j jednak w ta k im u jęc iu racją is tn ien ia i treśc i podstaw ow ych praw nie są ja k to ma m ie jsce w paradygm atyczne j koncepc ji p raw cz łow ieka w ew nętrzne relacje bytu ludzk iego , jeg o p rzyporządkow an ie do w łasnego rozw o ju , ale re lacje zewnętrzne, tw orzące s trukturę społeczną. W konsekw en- c ji na leża łoby uznać, że „n iep rzekracza lne g ran ice " trak tow an ia je d n o s tk i nie są ostatecznie wyznaczane ze w zg lędu na to, co c z ło w ie k o w i przyrodzone i co de te rm inu je jego dobro, ale ze w zg lędu na stabilność i trw an ie społe- czeństwa ja k o ca ło śc i12. C harakte r ug run tow an ia funkc jona lnego w om aw ianym tu znaczeniu ma także argum entacja w skazująca na pokó j św ia tow y ja ko rację is tn ien ia praw cz łow ieka . Z godn ie z tym podejściem praw a te is tn ie ją i m ają określoną 9 J. R a w 1 s, Liberalizm polityczny , przeł. A. Romaniuk, Warszawa 1998, s. 35. 10 Tamże, s. 39. 11 Tamże, s. 18. 12 Ilustracją może być problem dopuszczalności aborcji, rozpatrywany przez Rawlsa nie ze względu na fundamentalne dobra istoty ludzkiej, ale z punktu widzenia „rozumu publiczne- go" i rozumnej równowagi wartości politycznych (a zatem publicznych). W tej perspektywie za nierozumną uznaje on wszelką rozległą doktrynę, w takiej mierze, w jakiej postuluje ograniczenie wolności kobiety w decydowaniu o pozbawieniu życia istoty ludzkiej w pier- wszych trzech miesiącach życia. Tamże, s. 332 n. Szerszą krytykę teorii Rawlsa z pozycji samego liberalizmu prezentuje F. R. Tesón (Philosophy o f International Law, Oxford 1998, s. 105 nn.). 2 0 2 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGR UNTOW ANIA PRAW CZŁOW IEKA charakte rystykę , gdyż jes t to najlepszy sposób na zachowanie p oko ju św ia to - wego. M ożna się tu pow ołać nawet na punkt p ie rw szy p ream bu ły Powszech- nej Deklaracji Praw Człowieka, g łoszący, że „uznan ie p rzyrodzone j godności oraz rów nych i n iezbyw a lnych praw [...] je s t podstawą [...] p oko ju na św ię - c ie " . Zauw ażyć jednak trzeba, że p rzy ta k im w y b ió rczym odw o ła n iu się do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i budow an iu na tej podstaw ie argu- m entu dotyczącego ugrun tow an ia praw u lega ją zm ian ie same podstaw y ko n - cepc ji praw cz łow ieka . D obrem podstaw ow ym n ie je s t osoba, ale w om a- w ianym p rzyk ładz ie pokó j św ia tow y. T w ie rdzen ia o p rzyrodzonośc i i p ow - szechności b y ły b y „po ży teczn ym k łam s tw em " , n iezbędnym , aby koncepcja praw cz łow ieka p e łn iła swoje fu nkc je (by ła tym , czym je s t), stąd i ca ły oparty na tych prawach porządek społeczny m ożna uznać za urąga jący ro - zum ności cz łow ieka . W skazyw ane trudności z uznaniem om ów ionego tu typu ugrun tow an ia praw cz łow ieka nie należy traktow ać ja k o ra c ji odrzucenia w ogó le fu n k c jo - nalnej ana lizy w szeroko po ję te j te o r ii p raw cz łow ieka . T rzeba je d yn ie w ska- zać szerszy kontekst, k tó ry p o z w o li okreś lić granice stosow ania w y jaśn ian ia funkc jona lnego . Zgodn ie z ro z w in ię ty m w yże j paradygm atem rozum ien ia p raw cz łow ieka dobro społeczeństwa je s t n ie w ą tp liw ie je d n y m z podstaw o- w ych dóbr osoby. U znanie i respektow anie p raw cz ło w ie ka je s t kon iecznym w arunk iem w ie lu procesów społecznych is to tnych d la ro zw o ju je d n o s tk i. Co w ięce j, procesy te w spó łokreś la ją rozum ien ie poszczegó lnych p raw . N iem n ie j jednak naczelna „idea organ izu jąca" rozum ien ie p raw n ie je s t oparta na s tab ilności i trw an iu społeczeństwa, ale na dobru je d n o s tk i, k tó rego nie w o lno pośw ięc ić nawet wówczas, gdy w grę w chodz i zachowanie is tn ien ia pew nych re la c ji społecznych, np. tych tw orzących państw o (pa trz w a run k i derogac ji p raw i „n ienarusza lne ją d ro " praw cz łow ieka ). T o re lac je społeczne budowane są ze w zg lędu na jednostkę , a n ie jednostka o trzym u je praw a dla dobra re la c ji społecznych. § 3. UGRUNTOWANIE WOLNOŚCIOWE U grun tow an ie typu w o lnośc iow ego upatru je podstaw is tn ie n ia praw cz ło - w ieka w sam ym podm ioc ie praw , w jeg o w o lnośc i po ję te j ja k o swoboda w yboru ce lów dzia łan ia . Jak p isa ł Kant: UGR UNTOW ANIE W OLNOŚCIOW E 2 0 3 Prawo przyrodzone jest tylko jedno. Wolność (niezależność od przymuszającej woli - Willkiir kogoś innego), o ile może ona w zgodności z prawem powszechnym współ- istnieć z wolnością każdego innego, jest tym jedynym, pierwotnym, każdemu człowiekowi na mocy jego człowieczeństwa przysługującym prawem13. Poszczególne prawa cz łow ieka służą ochron ie w o ln ośc i je d n o s tk i, są one w tó rne wobec n ie j ja k o środek je j ochrony. C hociaż w p rzy to czon ym cy ta - cie akcent po łożony jes t na n iezależność od w o li innych stanow iącej zagro- żenie w łasnej w o lnośc i, to jednak zauważyć trzeba, że ce lem praw c z ło w ie - ka i racją ich is tn ien ia (K a n t p o w ie d z ia łb y z pew nością - „o b o w ią z y w a n ia " ) je s t m aksym alizac ja m o ż liw o śc i w ybo ru i rea liza c ji w łasnych ce lów . W ko n - cepcjach om aw ianego tu typu na m ocy dokonyw anych w yb o ró w w yróżn ione zostają pewne cele, k tó re n ieza leżn ie od lu d zk ich d e cyz ji n ie pod lega ją kw a - l i f ik a c j i ja k o sp raw ied liw e , należne itp . M ó w ią c s łow am i Isa iaha B e rlina , „g ran ice m iędzy jednos tkam i lub g rupam i w yznaczane [są] [...] zgodnie z dążeniem do zapobiegania k o n flik to m ce lów lu d zk ich , z k tó rych każdy pow in ien być uważany za rów n ie z in n y m i ostateczny i n iepodw aża lny cel sam w sobie" 14. Poniew aż n ie ma ob iek tyw n ych , n iezależnych od dokonyw anych w ybo ró w , k ry te r ió w pozw ala jących w y ró żn ić jakąś dz iedz inę dz ia łań lu d zk ich , k tó re na leża łoby poddać ochron ie przed w o lą innych , w o lność je s t sama w sobie „n ieo k reś lon a " ; po jęta je s t czysto negatyw n ie , je s t „w o ln o ś c ią od" tego, co przeszkadza. Poszczególne w o lnośc i i p rawa n ie są w yróżn iane ze w zg lędu na to, ja k i cz ło w ie k jes t, ale ze w zg lędu na podejm ow ane decyzje i p o ja w ia - jące się w zw iązku z n im i k o n f lik ty w in te rakc jach z in n y m i w o ln y m i je d - nostkam i. S pecyfikac ja praw następuje zatem ze w zg lędu na coś zew nętrz- nego wobec podm io tu w o lnośc i. To ze w zględu na k o n f l ik ty zachodzi k o - n ieczność „d y s try b u c ji w o ln o śc i" . O poszczegó lnych prawach cz łow ieka m ożna m ów ić ze w zg lędu na zespoły norm zakazu jących lub nakazujących in n ym określone zachowanie, zespoły norm wyznaczające obszary, w k tó rych jednostka swobodnie w yb ie ra swoje cele. W sferze te j w o la ludzka ma suwerenną w ładzę, moc określan ia , co je s t należne p o d m io to w i w o lnośc i. 13 Por. I. K a n t, M etaphysik der Sitten , w: W erkausgabe, t. VIII, hrsg. von W. Weischdel , Frankfurt am Main 1993, s. 45; przekład polski (fragmenty); Cz. Tarnogórski, w: M. S z y s z k o w s k a , U źródeł współczesnej filo zo fii praw a i filo zo fii człow ieka , W ar- szawa 1972, s. 189. I. B e r 1 i n, Dwie koncepcje w olności, w: t e n ż e , Cztery eseje o wolności, W ar- szawa 1994, s. 214. 2 0 4 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGR UNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA W tego typu koncepcjach m ianem „p raw a p rzedm io tow ego " (lex) określa się norm y determ inu jące obszar w o lnośc i, de te rm inu jące paletę ce lów pozo- s taw ionych w olnem u w yb o ro w i, natom iast te rm in „p ra w o p o d m io to w e " (ius) rezerw ow any jes t na określen ie tego w szystk iego, co pozostaje we w ładzy w o li podm io tu ja k o zgodne z „p raw em p rze d m io to w ym " (lex)l i . Prawo w sensie p rze dm io to w ym wyznacza każdem u sferę ak tyw nośc i, w k tó re j je s t on suwerenem, w k tó re j określa jąc sw oją w o lą cele określa swoje dz ia łan ia i w ta k im też sensie sam jes t tw ó rcą prawa. W o lnośc iow e ugrun tow anie praw p row adzi w prost do filo z o fic z n e j ko n - cepc ji p raw a podm io tow ego , k tó re j rdzeniem je s t uznanie czegoś za należne d latego, że je s t wybrane. M ożna ją o k re ś lić m ianem ko nce pc ji w ybo ru . Ina - czej n iż w w o lnośc iow e j koncepc ji p rawa podm io tow ego , k tó ra om ów iona by ła w poprzedn im rozdzia le , akcent pada tu na re lac ję należności, a n ie na re lację pow innośc i m iędzy podm io tem prawa a in n y m i p od m io tam i, k tó rych w o la podlega k o n tro li podm io tu prawa. M im o odróżn ien ia tych dwóch koncepc ji skonstatować jednak trzeba, że w przypadku om awianego tu ugrun tow an ia w o lnośc iow ego koncepcja w ybo ru łączy się z koncepcją oparcia praw na k o n tro li w o lnośc i. Skoro bow iem to, co należne, je s t w tórne wobec dokonyw anych w yb o ró w , to zatem, co na leż- ne, n ie może stanow ić k ry te riu m tego, k tó re w yb o ry są lepsze, a k tó re gorsze w szystk ie one w ystępu ją na rów ne j stopie. W p rzypadku k o n flik tu m iędzy rea lizac ją ce lów w yb ie ranych przez różne je d n o s tk i jeden w y b ó r jes t „ le p s z y " od d rug iego ( i w konsekw enc ji wyznacza to, co należne) przez to, że w yb ra - ny cel może być z rea lizow any, a d rug i n ie. Z ko le i o m o ż liw o śc i rea liza c ji rozstrzyga m oż liw ość k o n tro li dz ia łan ia innych , k o n tro li w o lnośc i. Konsekw entn ie do uznania w o lnośc i za jedyne praw o p rzyrodzone K ant w Metafizyce moralności p isa ł: „p raw o i upow ażnien ie do przym uszania oznaczają przeto jedno i to samo" 16. W św ie tle p raw nom iędzynarodow ego paradygm atu rozum ien ia praw cz ło - w ieka ugrun tow an ie w o lnośc iow e w swej czyste j postaci n ie może być p rz y - 15 Tego typu wyraźne rozróżnienie znaleźć można już u Marsyliusza z Padwy w jego dziele Defensor pacis , ukończonym w 1324 r.; zob. B. T i e r n e y, M arsilius on Rights, „Journal of the History of Ideas", 52(1991), 1, s. 9 n. Podkreślić trzeba, że u Marsyliusza - inaczej niż w czystej koncepcji wolnościowej prawo lex nie było wyznaczane jedynie ze względu na konflikty celów jednostek. 16 „Recht und Befugnis zu zwingen bedeuten also einerlei" ( K a n t , Die M etaphxsik der Sitten, s. 37; przekład s. 183; por. wyżej część pierwsza, rozdz. IV, § 3, stanowisko Hansa Kelsena i Herberta L. A. Harta w sprawie prawa podmiotowego. UGRUNTOW ANIE W OLNOŚCIOW E 2 0 5 ję te . W paradygm acie tym m aksym alizac ja w o ln ośc i ja k o sw obody w ybo ru nie jes t je d yn ym fundam enta lnym dobrem podstaw ow ym . W o lność nie jes t pojęta czysto negatyw n ie , gdyż są cele, k tó rych ocena je s t n iezależna od podejm ow anych w o lnych decyz ji i n iezależnie od re a liza c ji postu la tu m aksy- m a lizac ji sw obody w yboru . W yb o ry ce lów czy „p ro je k ty życ ia " poszczegó l- nych jednostek nie w ystępu ją na rów ne j stopie. W yró żn ion e są n ie ty lk o pewne zw iązane z dem okracją p rocedury, np. dotyczące u dz ia łu w życ iu p ub licznym , ale k w a lif ik o w a n e są także pewne dz ia łan ia i ich cele, n ieza leż- nie od stosowanych procedur oraz ich m ogących być zakw estionow ane ja ko n iesp raw ied liw e rezu lta tów . O parcie się na samej w o ln ośc i p row adz i do uznania p ozy tyw izm u p raw n iczego, odrzucającego is tn ie n ia treśc iow ych standardów oceny prawa pozytyw nego, c z y li do stanow iska, w o po zyc ji do któ rego pow staw ała współczesna koncepcja praw cz łow ieka . W u g run to - w an iu w o ln ośc iow ym m ie jsce godności będącej źród łem p raw za jm u je w o l- ność pojęta ja k o m ożność w yboru ce lów . Inaczej n iż w a n tro p o lo g ii p rzy ję te j we współczesnej koncepc ji praw cz łow ieka , in n i to przede w szys tk im ryw a le , k tó rych m o ż liw o śc i dz ia łan ia trzeba ograniczać w im ię w łasnej w o lnośc i. P o jaw ia się też p rob lem ogó ln ie jszy . P rzys ług iw an ie p raw cz ło w ie ka po ję - tych ja k o ochrona w o lnośc i w ybo ru b y ło b y z re la tyw izow ane je d yn ie do tych podm io tów , k tó rym fa k tyczn ie p rzys ługu je pewna określona cecha, m ia n o w i- c ie zdolność do w yboru takiego lub innego dz ia łan ia . N ieza leżn ie od tego, czy uzna się za podstawę praw aktualne p rzys ług iw an ie tej cechy (co p row a - dzi np. do trudności z uznaniem praw lu d z i podczas snu), czy też p rzy jm ie się za wystarczające, że podm io ty , k tó rym p rzys ług u ją prawa, n iek iedy mają taką zdolność, p o jaw ia ją się trudności natury zasadniczej z u trzym aniem powszechności praw i ważności k lauzu l a n tyd ysk rym ina cy jnych , podkreś la ją - cych p rzys ług iw an ie praw n iezależnie od ja k ie jk o lw ie k ch a rak te rys tyk i bytu ludzk iego. M o ż liw o ść w olnego dz ia łan ia w o czyw is ty sposób staje się cechą w alentną dla uznania kogoś za p odm io t praw ch ron iących swobodę dzia łan ia . P roblem ten zostanie jeszcze n iże j pod ję ty p rzy om aw ian iu ugrun tow an ia praw cz łow ieka w poszczególnych cechach osoby. T rudnośc i można wskazać w ięce j. P rzy jęc ie w o lnośc iow ego ugrun tow an ia praw cz łow ieka p row adzi do zakw estionow an ia dóbr, k tó ry m ochrona praw cz łow ieka m ia łyb y s łużyć. Z jedne j strony norm y prawa pozytyw nego fo r - m ułow ane są, co prawda, ze w zg lędu na m aksym alizac ję sw obody w yboru czy „w ła d z tw a w o li" , d la tego poszczególne prawa, k tó re w yodrębn iane są ze w zg lędu na zespoły norm nakazujących, zakazu jących czy kom petency jnych , można uznać za w tórne wobec jed no s tk i. Z d rug ie j jednak s trony treść tych norm , a zatem i wyznaczone n im i „p raw a p o d m io to w e " , je s t de te rm inow ana 2 0 6 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA zewnętrzną wobec podm io tu praw k o n fig u ra c ją ce lów w yb ie ranych przez różne je d n o s tk i. Cele te (w z ię te w oderw aniu od praw a p ozy tyw nego , któ re z k o le i samo jes t kszta łtow ane w ybo ra m i ce lów ) w ystępu ją na rów ne j stopie. Z tego w zględu k o n f lik ty w ich re a liza c ji muszą być rozstrzygane na podsta- w ie procedur, k tó re w rów nym stopn iu uw zg lędn ia ją w szystk ie cele w chodzą- ce w k o n flik t . W tak ie j perspektyw ie ostatecznie to zb io row ość, poprzez p rzy ję te procesy rozstrzygan ia k o n flik tó w , określa paletę dopuszcza lnych w ybo rów . C hron iona prawem w olność in d yw id u a ln a staje się fu n k c ją proce- sów społecznych, a w samym praw ie p o zy tyw n ym nie ma m o ż liw o ś c i odw o - łan ia się do tego, co jednostkow e , ja k o do podstaw y sp raw ie d liw eg o ro z - s trzygn ięc ia odbiegającego od ustaleń p rzy ję tych w w y n ik u p ro ced u r17. Ponadto procedury ustala jące sposoby rozstrzygan ia k o n flik tó w oraz egzekw ow an ie tych rozstrzygn ięć (a zatem p raw o stanow ione i państw o) stają się w arunkam i m o ż liw o śc i w o lnośc i in d yw id u a ln e j, gdyż bez n ich nie je s t m oż liw e określen ie sfery „suw erenności w o l i " . Choć zasadniczym celem praw a stanow ionego jes t u m o ż liw ie n ie jednos tkom w yb o ró w w sze lk ich m o ż li- w ych ce lów , to jednak cele ustalane przez je d n o s tk i m ogą się zm ien iać; cel, ja k im je s t is tn ien ie samego systemu prawa i państwa, je s t n iezm ienny i nad- rzędny. Z b io row ość staje się zasadniczym punktem odn iesien ia w określan iu dobra poszczególnych jednostek, ich szczęścia18. 17 Kant był w pełni świadom tej ostatniej konsekwencji. W M etafizyce moralności pod- kreślał, że przy przyjętych przez niego założeniach nie ma miejsca na prawość (słuszność - ¿7ueiKeia), będącą korektą ogólnych reguł prawa stanowionego dokonywaną ze względu na to, co indywidualne, i w konsekwencji wprost dopuszczał wyrządzenie w majestacie prawa krzywdy jednostce, i to krzywdy ewidentnej nie tylko w jej własnym odczuciu: „trybunał sądowy wyrokujący na zasadach słuszności [prawości] (w sporze innych o ich prawa) zawie- rałby w sobie sprzeczność. Słuszność [prawość] [...] wyrażana jest co prawda sentencją [...]: «Bezwzględnie stosowane prawo bywa największym bezprawiem» (summum ius summa iniuria ); atoli złu temu na drodze prawnej zaradzić się nie da" (s. 40; przekład s. 186). Miejsce, jakie w filozoficznych teoriach prawa zajmuje prawość, można uznać za kamień probierczy tego, na ile dana teoria unika zasadniczych trudności, jakie niesie klasyczny pozytywizm prawniczy. Zob. M. P i e c h o w i a k , W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa, Warszawa 1992, s. 88 nn. IS Klasyk pozytywizmu Hans Kelsen, uznając fundamentalną wartość wolności, z całą ostrością dostrzegał i akceptował nadrzędność zbiorowości nad jednostką jako konsekwencję odrzucenia obiektywnych podstaw standardów normatywnych ludzkiego postępowania: „The happiness that a social order is able to assure cannot be happiness in a subjective-individual sense; it must be happiness in an objective-collective sense, that is to say, by happiness we must understand the satisfaction of certain need, recognized by the social authority, the lawgi- ver, as needs worthy of being satisfied" ( What is Justice?, w: t e n ż e , What is Justice? Justice, Law, and Politics in the M irror o f Science: Collected Essays, Berkley 1971, s. 3. UGR UNTOW ANIE WOLNOŚCIOWE 2 0 7 Co w ięce j, sfera w o lnośc i, po jęta ja k o sfera pozostaw iona przez praw o p ozy tyw ne w ład z tw u je d n o s tk i, n ie posiada g ran ic n ieza leżnych od samego praw a stanow ionego. Ze sfery tej wyłączane je s t każdorazow o to, co ze w zg lędu na k o n f lik ty ce lów zostało rozstrzygn ię te p raw em p o zy tyw n ym . Ponadto postu lu je się, aby rozgraniczanie w o lnośc i poszczegó lnych je d n o - stek d okonyw a ło się na podstaw ie zasad określonych na podstaw ie konsensu, a w przypadku k o n flik tó w na podstaw ie kom prom isu , po jętego ja k o p ro - po rc jo n a ln ie rów na rezygnacja obu stron z w łasnego in teresu. Zauw ażyć jed na k wypada, że w p rzypadku k o n flik tu ce lów ob ieranych przez je d n o s tk i w gruncie rzeczy idea kom prom isu u lega rozm yc iu . R ozstrzygn ięc ia dotyczą bow iem tego, k tó re cele m ają być rea lizow ane, a k tó re nie. Z tego w zględu n iek tó re je d n o s tk i m ogą zostać ca łko w ic ie pozbaw ione m o ż liw o ś c i re a li- zow ania ce lów w yb ie ranych przez siebie i uznaw anych za cenne, a w ko n - sekw encji pozbaw ione podstaw ow ych d la n ich d ó b r19. Jest jeszcze jeden pow ażny p rob lem z ugrun tow an iem w o ln ośc iow ym . R ozstrzygan ie k o n flik tó w ce lów dz ia łan ia może w n ie k tó rych przypadkach obe jm ow ać rozs trzygn ięc ia dotyczące tego, k to w ogó le je s t podm io tem pra- wa, p o ję tym ja ko ktoś, kogo cele muszą być brane pod uwagę na ró w n i z in n ym i. R ozm aite pog lądy dotyczące tego, k to jes t cz ło w ie k ie m ja k o pod- m io tem prawa, obe jm u ją e lem enty ocenne, k tó re w p rzy ję te j w w o ln o śc io - w ym ugrun tow an iu perspektyw ie w ystępow ać p o w in n y na rów ne j stopie. Zagadnienie zarówno po jm ow an ia cz łow ieczeństw a , ja k i samej w o lnośc i, należące do p ro b le m a tyk i tego, co no rm a tyw n ie w alentne, m usi, ja k w szyst- k ie zagadnienia dotyczące „w a rto śc io w o śc i" , zostać uznane za n ie ro zs trzyga l- ny o b iek tyw n ie p rob lem „św ia to p o g lą d o w y " . R ozs trzygn ięc ia w iążące d la w szys tk ich cz łon ków społeczeństwa określa ją dop ie ro p rocedury i to, co pod lega w n ich „ob ró bce " , m ia no w ic ie pog lądy „w e jś c io w e " . Jednostka jes t w o lna i ko rzysta z p rzyznanych je j p raw ty lk o dopóty , d op ók i w w y n ik u ko n fig u ra c ji w yznaczonych w o ln y m i w ybo ra m i in teresów i okreś lonych fo r - m a ln ie p rocedur n ie okaże się, że nie je s t ona cz ło w ie k ie m lub podm io tem w o lnośc i, a w konsekw enc ji że n ie je s t podm io tem podstaw ow ych praw. 19 Znowu warto tu przywołać H. Kelsena, wydobywającego i uznającego wszystkie konsekwencje odrzucenia treściowych kryteriów oceny wybieranych celów: „Since genuine freedom, that is, freedom from any kind of social authority or government, is incompatible with any kind of social organization, the idea must cease to mean absence of government; it must assume the meaning of a special form of government: government exercised by the majority if necessary, against the minority of the governed individuals" (tamże, s. 4). 2 0 8 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGR UNTOW ANIA PRAW CZŁOW IEKA Podsum ow ując, ugrun tow an ie w o lnośc iow e ja k o ug run tow an ie filo z o fic z n e , a zatem ca łościow e, p raw cz łow ieka nie jes t do p rzy ję c ia w perspektyw ie praw nom iędzynarodow ego paradygm atu rozum ien ia tych praw . L o g ik a w o l- nościow ego ugrun tow an ia praw cz łow ieka jes t d la je d n o s tk i n ieub łagana - dążenie do absolutnej ochrony ce lów w yb ie ranych przez jednostkę p row adzi do podporządkow an ia jed no s tk i ce lom w yznaczonym prawem p ozy tyw n ym . To praw o pozy tyw ne rozstrzyga o tym , czym są praw a fundam enta lne , ja k i je s t ich zakres, ja k rów n ież o tym , k to je s t podm io tem tych praw. N iem n ie j jednak pełna filo z o fic z n a koncepcja praw c z ło w ie ka nie może się obejść bez uw zg lędn ien ia w o lnośc i ja k o w łaśc iw ośc i b y tu ludzk iego , podkreślanej w aktach praw a m iędzynarodow ego. Prawo m iędzynarodow e praw cz łow ieka n ie w ą tp liw ie zm ierza do ochrony sw obody d z ia łan ia w pew - nych sferach lud zk ie j ak tyw nośc i. Zauw ażyć przy tym trzeba, że ugrun tow an ie czysto w o ln ośc iow e p row adzi do koncepc ji p raw a podm io tow ego , w k tó re j n ie m ożna m ó w ić o prawach i w o lnośc iach w oderw aniu od k o n tro li w o lnośc i innych , n ie je d yn ie d latego, że w olne w ybo ry jed no s tk i de te rm inu ją to, co je j należne, ale d la tego, że w o ln y w ybó r uznany jes t za jed yną rację w y ró żn ie n ia jak ie go ś stanu za na- leżny, gdyż za łożony je s t p rzy tym a ko g n ityw izm , k tó ry w yk lu cza m oż liw ość k w a lif ik a c ji norm atyw ne j w yb ie ranych ce lów , k w a lif ik a c ji n iezależne j od d ecyz ji czy to poszczególnych jednostek, czy to pode jm ow anych zb io row o. To w łaśn ie odrzucenie o b iek tyw nych , poznaw alnych podstaw tego, co należ- ne, p row adz i do uznania, że posiadanie „p raw a do" oparte jes t na fak tyczne j k o n tro li w o lnośc i innych. W n iek tó rych w ersjach k o g n ity w iz m u koncepcja w yboru („na leżne, bo w ybrane" ) może być elem entem koncepc ji „k o rz y ś c i" („na leżne , bo s łuży/odpow iada p o d m io to w i" ). Będzie tak np. w tedy, gdy uzna się, że n iezależnie od w o li is tn ie ją pewne sfe ry ludzk iego dzia łan ia , w k tó rych w ybó r i rea lizac ja w łasnych ce lów p row adz i do ro zw o ju osoby. W ów czas n iezależnie od m oż liw o śc i k o n tro li w o li inn ych to, co w yb ra - ne, staje się tym , co należne, ze w zg lędu na „ko rzys tn o ść " d la w yb ie ra ją - cego podm io tu . W tak ie j perspektyw ie granice sfery suwerennego w ładz tw a w o lnośc i nie są ugruntow ane je d yn ie w k o n fig u ra c ji in te resów i usta leniach m ających na celu ochronę zaw ieranych kom p ro m isó w , ale g ranice te zna j- dują swoje ugrun tow an ie w samym podm ioc ie i m ogą być uznane za n iena- ruszalne, nawet w im ię kom prom isu , ja k o w arunek kon ieczny poszanowania godności osoby. UGRUNTOW ANIE AKSJOLOGICZNE 2 0 9 § 4. UGRUNTOWANIE AKSJOLOGICZNE O biecu jącym punktem w y jśc ia do badania ug run tow an ia p raw cz łow ieka w czym ś p rzyrodzonym , n ieza leżnym od stanow ien ia jes t p rob lem a tyka tzw . aks jo log icznego uzasadnienia norm p raw nych. Z godn ie z d o m in u ją cym i w l i - tera turze p o lsk ie j pog lądam i p rzy jm u je się zw yk le , że norm a może być uzna- na za obow iązu jącą ze w zg lędu na uzasadnienie a ks jo log iczne „w postaci aprobaty nakazyw anych przez n ią czynów (dezaprobatę czynów zakazyw a- nych) z punktu w idzen ia określonego systemu w a rto śc i" 20. Z auw ażyć trze - ba, że akceptując tak ie określen ie obow iązyw an ia i uzasadniania norm , zaak- ceptow ać trzeba pewne ważne u k ry te za łożenia. Zak łada się m ia no w ic ie , że posiadająca uzasadnienie aks jo log iczne norm a p raw na n ie może obow iązyw ać n ieza leżn ie od aktów cz łow ieka . Zakładane są bow iem akty oceny, aprobaty lub dezaprobaty. P rzy jm u jąc w ięc p rzytoczone określen ie (zdaw a łoby się szerokie i neutra lne wobec różnych ko ncepc ji) ju ż w punkc ie w y jśc ia przesą- dza się o tym , że nie m ożna sensownie m ów ić o obow iązu jących na m ocy uzasadnienia aks jo log icznego norm ach prawa przyrodzonego czy natura lnego, k tó re o bo w ią zyw a łyby n ieza leżn ie od aktów cz łow ieka . D la tego też, chcąc m ieć pożytek z ka tego rii uzasadnian ia aks jo log icznego w f i lo z o f i i p raw cz łow ieka i n ie chcąc przesądzać zby t w ie le w punkc ie w y jśc ia , lep ie j je s t ogó ln ie m ów ić o uzasadnieniu a ks jo lo g iczn ym norm y, gdy czyny lub stany rzeczy w yróżn iane przez tę norm ę p o zy tyw n ie lub nega tyw - nie (jako te, które p o w in n y lub nie pow inn y być) są czynam i lub stanami rzeczy w y ró żn io n ym i, odpow iedn io , p o zy tyw n ie lub negatyw n ie ze w zględu na okreś lony zb ió r lub system w artośc i. W o dp ow iedz i na pytan ie , dlaczego cz ło w ie k ma praw o do określonego postępow ania innych p o d m io tó w lub do określonego stanu rzeczy, należa łoby odpow iedz ieć: d la tego, że czyny te lub stany rzeczy rea lizu ją pewne w a rto śc i21. K ró tko : ontyczną podstaw ą praw cz ło w ie ka i ch ron iących je norm b y ły b y w artośc i. Tak ie postaw ien ie sprawy n ie w ie le jeszcze m ó w i dopóty , d opók i nie ok re - ś li się b liż e j, czym są w artośc i. N ieste ty , ja k się zdaje, n ie je s t m oż liw e podanie d e fin ic ji, k tó ra obe jm ow a łaby całą rozm aitość ko nce pc ji w artości i n ie b y ła p rzy tym ze w zg lędu na swą o gó ln ikow o ść pozbaw iona teore20 Por. M. Z i e l i ń s k i , Z. Z i e m b i ń s k i , Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w praw o znawstwie, Warszawa 1988, s. 149 n. Por. Z. Z i e m b i ń s k i , Logika praktyczna. Warszawa 1994, s. 111 (książka mająca około dwudziestu wydań). 1 Zob. K ę d z i a , Burżuazyjna koncepcja praw człowieka, s. 202 nn. 2 1 0 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOW IEKA tyczne j lub p raktyczne j d on io s łośc i22. M ożna jednak m ów ić o ug run tow an iu a ks jo log iczn ym par excellence ze w zg lędu na pewną grupę koncepc ji w yo d - rębn ioną spośród innych ze w zględu na pewne w spó lne za łożen ia f i lo z o f ic z - ne, k tó re ja k m ożna zasadnie sądzić b y ły jedną z zasadniczych p rzyczyn p o jaw ien ia się ka teg o rii w artośc i w f i lo z o f i i i w yod rębn ien ia nauk i o w ar- tościach a ks jo lo g ii. M im o że ka tegoria w artośc i je s t dziś w f i lo z o f i i pow szechnie używ ana i trudno sobie w yob raz ić rozw ażan ia w f i lo z o f i i p rak tyczne j, w k tó rych by ona nie w ystępow ała , to p rzypom nieć trzeba, że ka tegoria ta w k ro c z y ła do f i lo z o f i i stosunkow o późno; całe w ie k i obchodzono się bez n ie j, zarówno w etyce, ja k i f i lo z o f i i p rawa czy f i lo z o f i i sz tuk i. Po jęcie „w a r to ś c i" używ a - ne b y ło p ie rw o tn ie w e kon om ii: w artość to cena czegoś, „ to , ile coś jes t w arte pod w zględem m ate ria lnym ; cecha ja k ie jś rzeczy dająca się w yra z ić rów no w ażn ik ie m p ien iężnym lub inn ym środk iem p ła tn ic z y m " 23. W tak im znaczeniu ka tegoria w artośc i doprecyzow ana została w raz z narodz inam i współczesnej e kon om ii, na jp ie rw przez Adam a Sm itha, a późn ie j w ro z lic z - nych teoriach ekonom icznych . Jak się zdaje, kon tekst gospodarczy b y ł też zasadniczym kontekstem , w k tó ry m w starożytnej G rec ji używ ano słow a ćc^ia, od któ rego w yw o d z i się współczesny te rm in „a k s jo lo g ia " , p rzy ję ty na określen ie nauk i o w artoś- ciach. Owszem, ju ż w sta rożytności s łow o ó t^ ia stosowane b y ło rów n ie ż na określen ie czyjegoś dosto jeństw a, np. w yn ika jącego z pe łn ionego urzędu, p o zyc ji społecznej lub zasług24. Jednakże i w tych p rzypadkach nie m ożna (k ^ ia uznać za te rm in filo z o fic z n y będący w cześn ie jszym o dp ow ied n ik iem te rm inu „w a rto ść " ; raczej b y ł on o dp ow ied n ik iem współczesnego te rm inu „go dn ość" , o czym jeszcze będzie m ow a25. K a tego rię w artośc i w p ro w a d z ił do f i lo z o f i i dop ie ro R u d o lf H erm ann Lo tze (1817-1881). W naw iązaniu do dokonanego przez Kanta ostrego ro z - dz ia łu bytu od p ow innośc i, tego, co faktyczne, od tego, co norm atyw ne , p rze p row a dz ił on wyraźne rozróżn ien ie m iędzy byc iem rzeczy a ważnością "2 W. S t r ó ż e w s k i, Istnienie i wartość, Kraków 1980, s. 21. O problemach z określeniem wartości w perspektywie problematyki filozoficznoprawnej pisze P. Dutkiewicz (Problem aksjologicznych podstaw prawa we współczesnej polskiej filo zo fii i teorii prawa Kraków 1996, s. 26 nn.). 23 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. III, Warszawa 1979, s. 660. W takim znaczeniu występuje omawiany termin np. u Arystotelesa w Etyce nikomachejskiej , 1131 a. 25 Szerzej na ten temat zob. niżej część druga, rozdz. I, § 2, 3. UGR UNTOW ANIE AKSJOLOGICZNE 2 1 1 - „o b o w ią zyw a ln o śc ią " 26 ( Gültigkeit) id e i i w artośc i. L o tzem u w ypada też p rzyp isać w prow adzenie do f i lo z o f i i ka te g o rii w ażnośc i27. Rzeczy są, nato- m iast w artośc i „w ażą " , „są w m ocy " , „o b o w ią z u ją " : w p rzypadku rzeczy m am y do czyn ien ia z treścią -is to tą , k tó ra is tn ie je , na tom iast w p rzypadku w artośc i z treścią, k tó ra „w a ż y " , „o b o w ią zu je " . Za p ie rw sze stud ium z za- kresu a k s jo lo g ii uchodz i dop ie ro praca C hris tiana von E hren fe lsa System der Werttheorie, opub likow ana w 1893 r .28 Jak w skazu je W ła dys ła w S tróżew ski, za jedną z zasadniczych p rzyczyn w yod rębn ien ia się f i lo z o f i i w artości ja k o osobnej d ys c y p lin y trzeba uznać przekonanie o ca łko w ite j różności i w zajem nej n iesprow adza lnośc i „ k ró - les tw " w artośc i i b y tu 29. D la tego też o ug run tow an iu a ks jo lo g iczn ym praw cz ło w ie ka p roponu je się m ów ić tu ta j je d yn ie w tych przypadkach, gdy w grę w chodzą koncepcje w artośc i zakładające śc is ły ro zd z ia ł tego, co jes t, od tego, co „w a ż y " , „o b o w ią zu je " ; tego, co faktyczne, od tego, co norm a tyw ne ; m ów iąc k ró tko : zakładające rozdz ia ł by tu od pow innośc i. W yd a je się, że we w szystk ich tak ich koncepcjach wartość może być trak tow ana ja k o coś „o b o - w iązu jącego " , ja ko [treść] + [„o b o w ią z y w a n ie " ]. T e rm in „w a rto ść " używ any jes t w spółcześn ie także w tych nurtach f i lo z o f i i , w k tó rych nie uznaje się ścisłego rozd z ia łu by tu od tego, co norm atyw ne. W tych przypadkach ka tegoria w artośc i stała się ekw iw a len tem trad ycy jnych ka te g o rii dobra czy doskona łości. P rob lem atyka ugrun tow an ia praw cz łow ieka w tak po ję tych w artościach zostanie pod ję ta w k o le jn y m rozdz ia le , p rzy o kaz ji poszuk iw ań p ozy tyw n ych rozw iązań u g run tow an ia p raw 26 Kategoria obowiązywalności stosowana bywa zwykle w odniesieniu do norm, dlatego słowo „obowiązywałność" czy „obowiązywać", stosowane na określenie konstytutywnego elementu wartości, umieszczane będzie w cudzysłowie. 27 H. S c h m i d t. Philosophisches W örterbuch , 21. Aufl., neu bearb. von G. Schischkoff , Stuttgart 1982, s. 746 n. Por. Maty słownik terminów i pojęć filozoficznych, oprać. A. Podsiad, Z. Więckowski, Warszawa 1983, szp. 418. 28 W. T a t a r k i e w i c z, Pojęcie wartości, czyli co historyk filo zo fii ma do za- komunikowania historykowi sztuki, w: t e n ż e , Pisma z etyki i teorii szczęścia, Wrocław 1992, s. 75. 29 Zob. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość, s. 25. Szerszy kontekst historyczny wypracowania kategorii wartości obejmuje upadek klasycznej metafizyki i odejście od klasycznego pojęcia natury. Przyjmując za jedynie racjonalne kategorie nauk ścisłych, naturę zaczęto redukować do zjawiskowej strony rzeczy, jej postrzegalnej i mierzalnej faktyczności. Poszukiwano wiedzy pewnej, opartej na niepowątpiewalnych danych wyjściowych, a takie znaleźć można w świadomości człowieka, stąd też narodziny kategorii wartości i aksjologii dokonują się na gruncie filozofii typu podmiotowego. Por. E.-W. B ö c k e n f ö r d e , Prawo i wartości. O krytyce aksjologicznego ugruntowania prawa, „Znak" , 1992, nr 11, s. 57. 2 1 2 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGR UNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA cz łow ieka , jednak zgodnie z tradyc ją , do k tó re j naw iązu ją ana lizowane koncepcje, p re fe row any będzie te rm in „d o b ro " . Z punktu w idzen ia ugrun tow an ia p raw cz łow ieka zasadniczej w ag i są ro z - s trzygn ięc ia dotyczące podstaw pow iązan ia okreś lone j treśc i z „o b o w ią z y w a lnośc ią " i de te rm inac ji owej treści. Ze w zględu na te rozs trzygn ięc ia m ożna w yró żn ić trzy zasadnicze typy koncepc ji w artośc i: 1) koncepcje ob iektyw is tyczn e ; 2) koncepcje su b iek tyw is tyczne ; 3) koncepcje ku ltu row e go ugrun tow an ia w artośc i, p roponujące rozw iązan ia pośredn ie30. Zagadnienie podstaw pow iązan ia treści z „o b o w ią zyw a ln o śc ią " oraz pod- staw każdego z tych e lem entów można traktow ać ja k o zagadnien ie sposobu „ is tn ie n ia " w artośc i, ich zależności bądź n ieza leżności od inn ych b y tó w 31. M ożna p rzy tym odróżn ić p rob lem „ is tn ie n ia " w węższym tego s łow a znacze- n iu, dotyczący „o b o w ią zyw a ln o śc i" pew nej treści, od p rob lem u on tycznych podstaw samej treści. M ożna np. uznawać, że „o b o w ią z y w a n ie " pew nej treści w ym aga dzia łań podm io tu , i w tak im zakresie być sub iek tyw is tą , a ró w n o - cześnie u trzym yw ać, że sama treść jes t wyznaczona o b ie k tyw n ie n ieza leż- nie od aktów podm io tu . D la uproszczenia om aw iane są typ y koncepc ji, w k tó rych rozs trzygn ięc ia dotyczące obydw u aspektów podstaw w artośc i są tego samego typu. N iem n ie j jednak na podstaw ie pon iższych ana liz n ie - trudno s fo rm u łow ać w n io sk i dotyczące różnych s tanow isk m ieszanych. 1. Koncepcje obiektywistyczne W podejśc iu o b iek tyw is tyczn ym , za któ rego p rzedstaw ic ie la m ożna uznać M axa Schelera, uznaje się, że w artości „o b o w ią z u ją " n ieza leżn ie od aktów odczuwającego je podm io tu i w tym rów n ież n ieza leżn ie od is tn ie n ia tego podm io tu . W artośc i dośw iadczane są za pom ocą in tu ic ji, w pros t bez po- średn ików i w sposób n iedysku rsyw ny, in tu ic ji oparte j na pewnego typu uczuciach. W dośw iadczen iu dana jes t także h ie ra rch ia w artośc i. Są one 3,1 Por. B ó c k e n f ó r d e , Prawo i wartości, s. 58 n. Rozmaite koncepcje wartości przedstawia G. Kloska (Pojęcia, teorie i badanie wartości w naukach społecznych, Warszawa 1982, s. 176 nn.). 31 Ściśle rzecz biorąc, samo postawienie problemu sposobu istnienia wartości należałoby uznać za odstępstwo od zasady rozdziału bytu od powinności. Wartości bowiem nie istnieją, ale „ważą" czy „obowiązują" . Niemniej jednak z pewnością pozostaje problem zależności wartości od innych bytów i ich działań, i w kontekście tego problemu można sensownie mówić o sposobie „istnienia" wartości. Por. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość, s. 26. UGR UNTOW ANIE AKSJOLOGICZNE 2 1 3 niezależne od p od m io tów w artośc i ( Werttrager) tego, co staje się d z ięk i w artośc iom w artościow e. Z tego w zględu ich „ is tn ie n ie " m ożna okreś lić ja k o „ id e a ln e " poza czasem i przestrzenią. W y p o w ie d z i o w artościach, choć nie są sądami w pe łnym tego s łow a znaczeniu, gdyż nie dotyczą tego, co jes t, m ożna k w a lif ik o w a ć ja k o p raw dz iw e lub fa łszyw e , gdy następuje uzgodn ien ie e fektu poznania tego, co „o b o w ią z u je " , z tym , co „o b o w ią z u je " n iezależnie od poznającego podm io tu . R eguły dz ia łan ia prowadzące do rea- liz a c ji w artośc i m ożna w ówczas k w a lif ik o w a ć ja k o o b ie k tyw n ie słuszne, sp raw ied liw e . U znanie tego typu w artośc i za podstawę praw cz ło w ie ka po- z w o liło b y ła tw o zrozum ieć powszechność tych praw , ja k o n iezależnych od czasu, m ie jsca czy aktów rozm a itych podm io tów . P o jaw ia się jednak ca ły szereg p rob lem ów trudnych do rozw iązan ia . N ie - któ re z n ich zw iązane są z p rzy ję tym u podstaw in tu ic jo n izm e m . Skoro w ar- tości dośw iadczane są bezpośrednio, ja k zatem w y jaśn ić rozb ieżnośc i w u ję - c iu w artości i ich h ie ra rch ii przez różne p odm io ty . T rudno także wskazać podstaw y m oż liw o śc i d yskus ji nad w artośc iam i i ich h ie ra rch ią uznawane w artości n ie m ają rac jona lnego ugrun tow an ia , w ta k im sensie, że ich podsta- wa je s t n iedyskursyw na. D yskus ja jes t ostatecznie w ym ianą pog lądów na temat, co jes t uznawane za słuszne, co je s t oceniane w ten czy inny sposób, a nie na tem at podstaw uznawania za słuszne. O statecznie prawa cz łow ieka b y ły b y ugrun tow ane w kom prom is ie m iędzy różn ym i pog lądam i m o ra ln ym i, co p row adzi do swoistego „p o z y ty w iz m u potocznych w a rto śc io w ań " 32. W zw iązku z h ie ra rch ią w artości p o jaw ia się też p rob lem tzw . ty ra n ii w a rtośc i33, polegającej na tym , że w przypadku k o liz j i na leża łoby zawsze rea lizow ać wartość wyższą, n iezależnie od stopnia, w ja k im je s t ona re a lizo - wana i w ja k im m ogłaby być zrea lizow ana w artość niższa. Faktyczna rea liza - cja n ic bow iem w artości n ie dodaje ani n ie u jm u je i ocena dz ia łan ia u g run to - wana jes t w samych w artościach. Próba u w zg lędn ien ia stopn ia re a liza c ji na tra fia na ca ły szereg p rob lem ów , m .in . p rob lem okreś len ia ( i ugrun tow an ia ) k ry te r ió w stopnia rea liza c ji danej w artośc i oraz sposobu p o rów n yw a n ia re a li- zow anych stanów rzeczy34. 32 B ö c k e n f ö r d e, Prawo i wartości, s. 67. 33 Zob. C. S c h m i t t, Die Tyrannei der Werte, w: Säkularisation und Utopie. Ebracher Studien. Ernst F orsthoff zum 65. Geburtstag, Stullgart 1967, s. 37-62, passim. j4 Por. R. A 1 e x y, Theorie der Grundrechte, Frankfurt am Main 1986, s. 138 nn. R. Alexy, analizując różne sposoby określania hierarchii wartości, dochodzi do wniosku, że nie jest możliwe ustalenie hierarchii pozwalającej we wszystkich przypadkach rozstrzygać o podstawowych prawach (tamże, s. 142). 2 1 4 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA 2. Koncepcje subiektywistyczne W sub iek tyw is tyczne j ko nce pc ji podstawą w artośc i, tak ich w ażności, „ is tn ie n ia " , ja k i ich treści, są akty podm io tu (n ie k ie d y po jm ow anego ja ko p od m io t zb io ro w y ). Za leżn ie od typu tych aktów m ożna tu w y ró ż n ić p rzyn a j- m n ie j dw ie wersje. Jedna, w k tó re j podstawą w artośc i są akty oceny; druga, w k tó re j podstawą są ustanaw iające w artośc i akty decyz ji. Ocena po jm ow ana je s t ja k o „p rzeżyc ie polegające na em oc jona lnym usto- sunkow aniu się do ja k ich ś fak tyczn ie w ystępu jących czy też ty lk o w yobraża- nych sobie stanów rzeczy, czy zdarzeń, a w ięc aprobow an iu lub dezaprobow an iu czegoś" 35. W artość ja k o pew ien standard ocenny jes t czym ś w tó rn ym wobec w zg lędn ie stałej skłonności do ocen iania w okreś lony sposób, jes t abstrakcy jn ie u ję tą treścią pewnego rodzaju p rzeżyć ocennych36. Oceny, będąc rezu lta tem em ocjona lne j reakc ji na p rzedm io t, n ie in fo rm u ją o rzeczy- w is tośc i n ie są ani p raw dz iw e , ani fa łszyw e 37. R ów n ież w yp o w ie d z i, że coś jes t w artością , n ie dostarczają w iedzy o św iecie i n ie pod lega ją k w a l i f i - k a c ji p ra w d z iw ośc iow e j. Oceny m ogą być w spó łokreślane przez dośw iadcze- nie je d n o s tk i i c zy n n ik i ku ltu row e , jednak podstawą aprobaty bądź dezapro- baty są em ocjonalne akty podm io tu , k tó re m ogą być tak ie lu b inne. N ie ma k ry te r ió w , k tó re pozw ala łaby k w a lif ik o w a ć jedne reakcje em ocjona lne jako słuszne, zgodne z porządkiem rzeczy, a inne ja k o n ies łuszne38. 35 Z i e l i ń s k i , Z i e m b i ń s k i , Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie , s. 40 n. 36 Zob. tamże, s. 47. Obok takiego pojmowania wartości obaj autorzy posługują się pojęciem wartości na określenie stanów rzeczy: „Dyspozycje do oceniania w pewien sposób pewnych stanów rzeczy sprawiają, iż te stany rzeczy (faktycznie występujące lub jedynie wyobrażone) stają się dla danej osoby pewnymi wartościami pozytywnymi czy też negatywny- mi" (tamże, s. 41). W przytoczonym na wstępie określeniu uzasadniania aksjologicznego norm, wartości są traktowane jako standardy ocenne, ze względu na które pewne stany rzeczy są aprobowane lub dezaprobowane, i w konsekwencji stają się wartościami w drugim wskazanym tu znaczeniu. Zob. także np. Z. Z i e m b i ń s k i , Wstęp do aksjologii dla praw ników , Warszawa 1990, s. 57 n. 37 Z i e l i ń s k i , Z i e m b i ń s k i , Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie , s. 48. 38 Zygmunt Ziembiński, do którego poglądów nawiązuje przedstawione tu stanowisko subiektywistyczne, w sferze deklaracji opowiadał się za jakimś typem kognitywizmu (zob. Wstęp do aksjologii dla prawników, s. 67 n., przyp. 18), niemniej jednak stosowane przez niego w rozważaniach teoretycznych określenie oceny, będącej podstawą rozumienia wartości jako emocjonalnego ustosunkowania się do przedmiotu, i odmawianie ocenom kwalifikacji prawdziwościowej sytuuje jego stanowisko teoretyczne w obszarze koncepcji akognitywistycznych i subiektywistycznych w teorii wartości. U GR UNTOW ANIE AKSJOLOGICZNE 215 R ozw in ię c ie m zarysowanego stanow iska jes t koncepcja, w k tó re j p o d m io - to w i p rzyzna je się w prost m oc ustanaw ian ia w artośc i aktam i d ecyz ji. U zna- jąc , że podstawą w artości są akty podm io tu , m ożna postaw ić pytan ie , czy chodz i o akty typu spontanicznego, czy też w o lne decyzje. Skoro jedyną podstawą w artości ja ko k ry te r ió w w ybo ru są akty samego p odm io tu , to - mając na uwadze w olność ja k o specyficzną w łaśc iw ość osoby natura lne jes t p rzyznan ie w o ln ym decyzjom , a n ie p rzyp ad kow ym reakc jom , p ie rw szo - rzędnej ro l i w dete rm inow an iu treści w a rto śc i39. T ra k to w an ie aktów oceny w kategoriach je d yn ie odruchow ej em ocjona lne j re a kc ji na p rzedm io t p row a - dzi bow iem nie ty lk o do w yłączen ia w artośc i ze sfe ry rozum u, ale także w yprow adza w artości poza to , co uważane jes t za osobowe. R eakcja em oc jo - nalna na p rzedm io t n ie je s t w śc is łym tego słow a znaczeniu aktem osoby, jes t je d yn ie reakcją, czym ś, do „d z ie je s ię" w cz ło w ie ku , odruchem opartym na tym , co ani n ie jes t rozum ne, ani w o lne. Z ro zu m ia łe je s t zatem p rzyzna- nie aktom w o li m ocy ustanaw ian ia standardów no rm a tyw nych ja k o próba ocalen ia tego, co specyficzn ie ludzk ie , gdy odrzuc i się e lem ent rac jona lny. A ks jo lo g iczn e ugrun tow an ie w tego typu podejśc iu upodabnia się do u g run to - w an ia w o lnośc iow ego . Pod adresem ugrun tow an ia praw cz łow ieka w w artościach po jm ow anych w duchu obu typ ów koncepc ji su b iek tyw is tyczn ych m ożna też w ysunąć po- dobne zastrzeżenia ja k w p rzypadku ug run tow an ia w o lnośc iow ego . N ie ma ob iek tyw n ych n iezależnych od aktów je d n o s tk i podstaw okreś len ia tego, co je s t cz ło w ie k o w i należne, a co nie. D yskus ja nad w artośc iam i jes t osta- 39 Wnioski takie explicite wyprowadza Hans Keisen. Przyjmuje on, że „a judgment of value [is] determined by emotional factors, and, therefore, subjective in character valid only for the judging subject, and therefore relative only" (What is Justice?, s. 6) i dalej „[...] relativism imposes upon the individual the difficult tasks of deciding for himself what is right and what is wrong. This, of course, implies a very serious responsibility, the most serious moral responsibility a man can assume. [...] The fear of personal responsibility is one of the strongest motives of the passionate resistance against relativism. Relativism is rejected and what is worse misinterpreted, not because it morally requires too little, but because it requires too much" (tamże, s. 22). Odpowiedzialność zakłada standardy oceny sprostania odpowiedzialności. Kryterium tym może być coś, co Kelsen określa mianem pozytywnego systemu wartości, który jest podstawą oceny, co jest sprawiedliwe, a co nie: „A positive system of values is not an arbitrary creation of the isolated individual, but always the result of the mutual influences the individuals exercise upon one another within a given group, be it family, tribe, clan, caste, profession, and under certain political and economic circumstance. Every system of values, especially a system of morals and its central idea of justice, is a social phenomenon, the product of a society, and hence different according to the nature of the society within which it arises" (tamże, s. 7). 2 1 6 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOW IEKA tecznie kon fron tac ją tego, co uznawane za słuszne, a n ie dyskus ją na temat tego, co i d laczego je s t słuszne. S p raw ied liw ość sprowadzona zostaje do postu latu zgodności dz ia łan ia z pew nym i p rz y ję ty m i zasadam i. S p ra w ie d li- wość jes t ka tegorią fo rm a lną , „b la n k ie to w ą " 40, a fo rm u ły sp ra w ie d liw ośc i, ja k np. „każdem u, co mu się słusznie na leży" , czy zasada rów nośc i są n i- czym w ięce j ja k „p u s tym i fo rm u ła m i" 41, k tó rych zastosowanie zakłada usta- len ie regu ł określa jących, co jes t słuszne, co je s t k ry te r iu m rów nośc i itp . Z godn ie też ze zrekonstruow aną w yże j „ lo g ik ą " ug run tow an ia w o lnośc iow ego uznaje się, że regu ły te ostatecznie określone są panującym porządk iem spo- łecznym , przede w szys tk im prawem p o z y ty w n y m 42. 3. Koncepcje kulturowego ugruntowania wartości O bok w yże j om ów ionych m ożna wskazać także s tanow iska pośrednie, i to w odn ies ien iu do podstaw tak „ is tn ie n ia " , ja k i treści w a rto śc i43. Są to np. teorie naw iązujące do koncepc ji „św ia ta życ ia codz iennego" 44 czy herm e- neutyka filo z o fic z n a 45. W tej ostatn ie j w artości ugrun tow ane są w rzeczy- w is tośc i k u ltu ro w e j, w szeroko rozum iane j tra d y c ji. R ozdz ie len iu bytu od p ow innośc i tow arzyszy tu rozd z ia ł natu ry od k u ltu ry . Choć k u ltu ra jes t „n o ś n ik ie m " w artośc i, to jednak są one w sw ym is tn ie n iu i treści zależne od św iadom ej dz ia ła lnośc i cz łow ieka . Z achodzi w zajem ne o dd z ia ływ a n ie m iędzy jednostką , je j p rzeżyc iam i, aktam i a św iatem k u ltu ry . W ku ltu rze cz ło w ie k zastaje pewne treści norm atyw ne (obow iązu jące), k tó re ksz ta łtu ją jeg o oceny. 40 Por. Z i e l i ń s k i , Z i e m b i ń s k i , Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w praw oznaw stwie, s. 133. 41 K e l s e n , What is Justice?, s. 11. 4' Tamże, s. 11 nn.; por. Z i e l i ń s k i , Z i e m b i ń s k i , Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w praw oznaw stwie , s. 131 nn. 43 Za stanowisko pośrednie między subiektywizmem a obiektywizmem w sprawie „istnie- nia" wartości, ale obiektywistyczne w sprawie treści, można jak się zdaje uznać stanowi- sko Romana Ingardena, wypracowane jednak zasadniczo w kontekście estetyki. Szkic możliwo- ści aplikacji teorii Ingardena do zagadnień filozoficznoprawnych zob. D u t k i e w i c z , Problem aksjologicznych podstaw praw a , s. 29. Por. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość, s. 102 nn. 44 Zob. B ö c k e n f ö r d e , Prawo i wartości, s. 59 n. 45 Obszerną analizę różnych stanowisk daje J. Stelmach (Die herm eneutische Auffassung der Rechtsphilosophie, Ebelsbach 1991). Krytykę koncepcji hermeneutycznych na przykładzie teorii Arthura Kaufmanna zob. P i e c h o w i a k , W poszukiwaniu ontologicznych podstaw praw a , passim. UGR UNTOW ANIE AKSJOLOGICZNE 2 1 7 D ocie ra do tych treści aktam i rozum ien ia . K ażdy akt rozum ien ia tego, co zastane w ku ltu rze , je s t jednocześn ie aktem in te rp re tac ji, k tó ry m o d y fik u je to, co in terpre tow ane, tw orząc przez to now ą podstawę, now y „h o ry z o n t" , d la ko le jn ych aktów rozum ien ia . W porów nan iu z k lasycznym a kog n ityw izm e m , o d w o łu ją cym się do ocen po jm ow anych ja k o e fekt re a kc ji em ocjona lne j lub rezu lta t w o ln ych decyz ji, w koncepcjach herm eneutycznych następuje częściow a o b ie k tyw iza c ja ocen i opartych na n ich norm . C harakte r no rm a tyw ny pew nych treści op isow ych w yznaczony jes t ku ltu rą , szeroko po ję tą tradyc ją , k tó ra jes t „n o ś n ik ie m " w artośc i. O ceny, norm y czy sądy o w artościach są e fektem rozum ien ia opar- tego na procesach in te rp re tac ji, k tó rych rezu lta t de te rm inow any jes t zastanym w ku ltu rze uk ładem sensów. D yskus ja nad tra fnośc ią ocen i norm je s t in te rsub iek tyw n ie ko n tro lo w a lna , gdyż do tyczy popraw ności in te rp re tac ji, k tó re j zasadniczym k ry te r iu m jes t spójność systemu norm a tyw nego opartego na o w ym „o d czy ta n iu " 46. C z ło w ie k nie jes t b ie rny w „po zna w an iu " w artośc i i p raw , gdyż jes t rów n ież w spó łtw ó rcą tra d yc ji, m o d y fiku ją c ją każdym sw ym aktem rozu m ie - nia. W koncepcjach tego typu nie ma k ry te r iu m słuszności znajdu jącego się poza (podlega jącą c ią g łym zm ianom ) ku ltu rą , będącą n ośn ik ie m tego, co norm atyw ne. W procesie zm ian zachodzących w ku ltu rze nie ma g ran ic d la m o d y fik a c ji tego, co norm atyw ne, w tym w artośc i. Stąd i oparte na n ich poszczególne prawa cz łow ieka są z re la tyw izow ane i do tra d y c ji, i do pew - nego m om entu w je j rozw o ju . Są i inne trudności. To, co należne, ugrun tow ane je s t w czym ś, co jes t poza podm io tem lud zk im . M ię d zy św iatem k u ltu ry i na tu ry je s t n iep rzezw ycięża lna przepaść. Ponadto w ku ltu rze ugrun tow ana je s t zarów no treść n o r- m atyw na określa jąca należny stan rzeczy, ja k i charakter p raw (np. p rzy ro dzoność , n iezbyw a lność). P rzy jąw szy zatem ugrun tow an ie ku ltu ro w e praw cz łow ieka , n ie m ożna un iknąć ich swoistego „od cza row a n ia " . T rudność po- ja w ia się zw łaszcza w ug run tow an iu p rzyrodzonośc i i pow szechności praw. M ożna, co prawda, argum entować, że p rzyrodzoność czy powszechność są s tru k tu ra ln ym i e lem entam i praw cz łow ieka , że rozum ie jąc, czym te p raw a są, n ie m ożna nie traktow ać ich ja ko p rzyrodzonych i pow szechnych. R acją je d - nak pow iązan ia tych w łaśc iw ośc i z pew nym i standardam i dz ia łan ia jes t nie re lac ja m iędzy konkre tnym cz ło w ie k ie m a czym ś, co je s t mu należne nie ma bow iem prze jśc ia od bytu do tego, co norm a tyw ne ale sama ku ltu ra , 46 P i e c h o w i a k, W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa, s. 90 nn. 2 1 8 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA któ ra nie pozw ala inaczej po jm ow ać praw cz łow ieka ja k ty lk o ja k o p rz y ro - dzone i powszechne. Godząc się jednak z tak im rozw iązan iem dotyczącym źróde ł praw cz łow ieka , dokonu je się ich „od cza row a n ia " . Trzeba uznać, że nie są one tym , za co uchodzą. P ostu low an ie oparcia życ ia jednostkow ego i społecznego na tak po ję tych prawach cz łow ieka urąga w pros t rozum ności bytu ludzk iego , jes t postu low an iem , aby żyć tak, ja k gdyby b y ło inaczej, n iż jest. 4. Podsumowanie M im o różnorodności koncepc ji a ks jo log icznych w arto zastanow ić się nad e lem entam i w spó lnym i, is to tn ym i z punktu w idze n ia ugrun tow an ia p raw cz łow ieka . Przede w szys tk im m ożna wskazać na pewne konsekw encje rozdz ie len ia sfery bytu od sfery pow innośc i. Po p ierwsze, trzeba zauw ażyć, że poszcze- gólne rzeczy, do k tó rych cz ło w ie k ma praw o, są wów czas p rzedm io tam i „p raw a do" n ie na m ocy re la c ji dw ue lem entow e j m iędzy podm io tem prawa a p rzedm iotem , ale ze w zg lędu na re lac ję tró je lem en tow ą , obe jm u jącą odn ie - sienie do w artości. R elacja należności m iędzy podm io tem a stanem rzeczy konstytuow ana jes t ze w zg lędu na coś „dodanego" do tego, co is tn ie je , ze w zględu na w artości „dom agające się" re a liza c ji. Podobnie ma się rzecz z re lac ją pow innośc i. A b y p rzedm io t m óg ł być celem dz ia łan ia , czym ś w y ró żn io n ym , ja k o dob - ro, m usi być na jp ie rw pow iązany z w artością , k tó ra nie należy do św iata bytu. Zasadniczo rzecz b io rąc pow iązan ie tak ie w ym aga a k tyw nośc i c z ło w ie - ka podm io tu zdolnego ująć zarów no byt, ja k i w artość: konkre tna rzecz staje się dobra, gdy za dobrą zostanie uznana47. N ieza leżn ie zatem od tego, czy same w artośc i są zależne w sw ym „w a że n iu " lub treści od ak tów pod- m io tu , poszczególne stany rzeczy są p rzedm io tem „p raw a do " dop ie ro ze w zg lędu na aktyw ność podm io tu . P rzytoczone w yże j (w w e rs ji przed zapro- ponowaną m od y fikac ją ) określen ie aks jo log icznego uzasadnienia norm y jes t zatem tra fne z punktu w idzen ia w y ró żn io nych tu koncepc ji w artośc i, ale ko rzysta jąc z n iego w te o rii p rawa podkreś lić na leża łoby zakładane „m o cne " rozs trzygn ięc ia filo z o fic z n e , przede w szys tk im za łożen ie o rozdz ia le bytu od pow innośc i. 47 Zob. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość, s. 31. UGR UNTOW ANIE AKSJOLOGICZNE 219 Stosowalność koncepc ji w artości om aw ianego tu typu do ugrun tow an ia praw cz ło w ie ka staje pod znakiem zapytania w zw iązku z oderw an iem pod- staw praw od konkre tn ie is tn ie jące j osoby. Racją is tn ie n ia p raw i ich rea liza - c j i są, zasadniczo rzecz b io rąc, w artośc i, a n ie rozw ó j konkre tnego c z ło w ie - ka. C z ło w ie k staje się ce lem ze w zg lędu na coś różnego od je g o bytu , coś, czego pow iązan ie z jeg o bytem w ym aga ak tyw nośc i inn ych p o d m io tó w lub jeg o samego. Skoro m iędzy bytem i pow innośc ią n ie ma is to tnego p o w ią - zania, to dz ia łan ia są podejm ow ane ze w zględu na w artośc i i n ie ma podstaw do tezy, że rea lizow an ie należnych innym stanów rzeczy je s t ostatecznie dz ia łan iem d la ich dobra i ze w zględu na n ich . T rudno w ięc też uznać ko n - kretnego cz łow ieka za cel i rację określonego porządku norm a tyw nego . P ro- w adzi to do trudności z uznaniem przyrodzonośc i godności i p rzyrodzonośc i podstaw uznania poszczególnych dóbr za p rzedm io t „p ra w a do " . N ie rozw iązany, a w zasadzie n ie pod ję ty , je s t p rob lem , d laczego w artości są w ogóle podstawą dz ia łan ia ; dlaczego p odm io t ma „s łu cha ć " ich w ezw a- n ia48. Sama „o b o w ią zyw a ln o ść " je s t uznana za coś p ie rw o tnego i n ie pode j- m uje się zagadnienia je j ugrun tow an ia . D ru g i zasadniczy obszar p ro b le m o w y p o jaw ia się w zw iązku z tym , że oddzie len ie w artości od bytu wym aga wskazania sposobu „d o ta rc ia " do w a r- tości. Skoro w artości są radyka ln ie różne od bytu , a poznanie, w podstaw o- w ym tego słow a znaczeniu, ma za p rzedm io t by t (coś, co je s t), to trzeba uznać, że w artośc i n ie są poznawane w tra d ycy jn ym tego s łow a rozum ien iu . Stąd ju ż jeden k ro k do w yłączen ia p ro b le m a tyk i w artośc i, a w raz z n ią i p raw , ze sfery rac jona lne j dz ia ła lnośc i cz łow ieka i w łączen ie je j do sfery e m oc ji, d ecyz ji i tw ó rczośc i49. P rzy jęc ie czy to koncepc ji sub iek tyw is tycznych , czy to o b ie k tyw is tyczn ych p row adz i, z punktu w idzen ia aks jo log icznego ug run tow an ia norm p raw nych , do podobnych konsekw enc ji. W p ie rw szym p rzypadku w ogó le n ie m ożna m ów ić o poznaniu podstaw ocen uzasadnia jących praw o p ozy tyw ne. W d ru - g im p rzypadku p o jaw ia ją się fundam enta lne p rob lem y ze w skazaniem przed- m io tu i z in te rsub iek tyw ną kon tro lo w a lno śc ią poznania d ysku s ji dostępny je s t je d yn ie rezu lta t poznania, a n ie , o tw arty na ko re k ty sw ych e lem entów , proces poznania i jego p rzedm iot. W y n ik a z tego ważna konsekw encja 4S Zob. A. M a c I n t y r e , Krótka historia etyki, przeł. A. Chmielewski, Warszawa 1995, s. 316. 49 Jak zauważa A. MacIntyre (Dziedzictwo cnoty, przeł. A. Chmielewski, Warszawa 1996, s. 50), najbardziej wnikliwi prekursorzy i pierwsi przedstawiciele współczesnego emotywizmu byli uczniami G. E. Moore'a. 2 2 0 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOW IEKA ostateczną podstawą procesów p raw o tw ó rczych są same oceny poszczegó l- nych pod m io tów , a nie racje p rzem aw ia jące za p rzy jm ow an iem tak ich , a nie innych ocen50. D latego też w odn ies ien iu do tego typu ko nce pc ji tra fna jes t ko nk luz ja , iż „p ró b y aks jo log icznego ug run tow an ia praw a sprow adzają p raw o do uchw y tn ych i funkc jo nu ją cych na co dzień w yobrażeń m ora lnych społe- czeństwa lub is tn ie jących w społeczeństw ie, nie p rzec iw s taw ia jąc im w łas- nego n o rm a tyw no -k ry tycznego pog lądu" 51. W przypadku koncepc ji ku ltu row ego ugrun tow an ia w artośc i proces p row a - dzący do określen ia w artości poddaje się ana liz ie i może być in te rsu b ie k tyw n ie ko n tro lo w a ln y . Z samej swej na tu ry jednak rezu lta ty tego procesu są z re la tyw izow ane do k u ltu ry i czasu. Ponadto p rzedm io tem będącym podstawą określan ia tego, co należne, są tw o ry typu ku ltu row e go , co p row adz i do zakw estionow an ia p rzyrodzonośc i praw cz łow ieka opartych na tak u g run to - w anych w artościach. § 5. UGRUNTOWANIE W CECHACH CZŁOWIEKA N iek tó re koncepcje w skazu ją na określone cechy ja k o w a run k i konieczne posiadania podstaw ow ych praw, byc ia podm io tem praw cz łow ieka ; argum en- tu je się np., że aby być podm io tem praw , trzeba odróżn iać p rzy jem ność od bó lu , posiadać św iadom ość byc ia podm io tem itp . U znanie pew nej cechy za ta k i w arunek odbyw a się na podstaw ie różnego typu a rgum entac ji. T u za- rysowane zostaną p rzyk ład o w o argum enty oparte na ana liz ie prawa, na zak ła - danej koncepc ji godnego życ ia oraz na ana liz ie dzia łan ia . a) W argum entacji p ierw szego typu, na podstaw ie ja k ie jś p rzy ję te j w pun - kc ie w y jśc ia koncepc ji p raw , id e n ty fik u je się cechy, k tó re posiadać musi pod m io t praw . Tak np. argum entu je się, że prawa ch ron ią „ in te re s y " je d - nostek, a aby m ieć jak ieś in teresy, trzeba np. być zd o lnym do odczuw ania b ó lu 52; a lbo argum entu je się, że aby być podm io tem praw , trzeba być z d o l- nym do ich rozum ien ia i do w ysuw an ia odpow iedn ich roszczeń53. N a tej 50 Por. B ó c k e n f o r d e , Prawo i wartości, s. 67. 31 Tamże, s. 66. 52 Zob. R. D w o r k i n, L ife 's Dominion, New York 1993, s. 21 nn.; J. K i s, A bor- cja, Warszawa 1993, s. 106 nn. 53 Zob. J. W e t 1 e s e n, Inherent D ignity as a Ground o f Approach, w; Revolution UGRUNTOW ANIE W CECHACH CZŁOWIEKA 2 2 1 podstaw ie odm aw ia się p e łn i p raw pew nym ka tegoriom lu d z i, np. dz iec iom we wczesnych stadiach rozw o ju , dz iec iom znacznie upoś ledzonym um ys łow o lub lu d z io m z daleko posuniętą dem encją54. P rzy jęc iu pow yższe j s tra teg ii a rgum entacyjne j tow arzyszyć nawet może uznanie tw ie rdzen ia , że prawa cz łow ieka p rzys ługu ją każdemu cz ło w ie k o w i. Jednakże za cz ło w ie ka w p e ł- nym tego słowa znaczeniu uznaje się ty lk o te egzem plarze gatunku b io lo - g icznego homo sapiens, k tó re posiadają dane cechy. N a podstaw ie posia- danych cech lub zdo lności proponu je się odróżn iać cz ło w ie ka w sensie b io lo g ic z n y m od cz łow ieka w sensie m ora ln ym i ty lk o temu ostatniem u przyznaw ać podstaw owe p raw a55. A rgum en ty tego typu zakłada ją w punkc ie w y jśc ia pewną koncepcję pra- wa. To nie prawa są w tórne wobec cz łow ieka i nie są czym ś, co „d o s to - sowane" je s t do cz łow ieka , ale odw ro tn ie to c z ło w ie k p rzyk raw any jes t na m iarę pewnego tw o ru ku ltu row ego , ja k im je s t p raw o czy raczej pewna jeg o koncepcja. Następuje odw rócenie podstaw ow ej ide i m iędzyna rodow e j ochrony tych praw: n ie d latego ma się prawa, pon iew aż je s t się cz ło w ie k ie m ja k g łos i z rekonstruow any paradygm at ale jes t się c z ło w ie k ie m , pon ie - waż jes t się podm io tem prawa. To teoria p raw a staje się w yznaczn ik iem k ry te r ió w człow ieczeństw a. b) O bok argum entac ji w ychodzącej od p rzy jm ow ane j a priori ko ncepc ji prawa, określona charakte rystyka bytu ludzk iego odg ryw a k luczo w ą ro lę rów n ież w argum entacjach, w k tó rych w punkc ie w y jśc ia p rz y jm u je się pew - ną koncepcję „ lu d z k ie g o " czy „godnego " życ ia i na je j podstaw ie id e n ty fik u - je się pewne w łaśc iw ośc i bytu ludzk iego , ze w zględu na któ re je s t się w p e ł- n i cz ło w ie k ie m , podm io tem pe łn i praw . Tak np. mając na uwadze w arunk i pełnego osobowego rozw o ju g łos i się pog ląd, że „b y m ieć pełne p raw o do życia , pod m io t tego prawa musi przede w szys tk im id e n ty fik o w a ć swoje Ja obecne z Ja p rzysz łym oraz m ieć p ragn ien ia w yb iega jące w p rzysz łość" 56. N ie w ysta rczy zatem być bytem lud zk im , aby posiadać pe łn ię praw , ale trzeba m ieć pewną charakte rystykę. W tego typu koncepc ji odrzucana jes t też zasada rów nośc i praw ; p rzys ług iw an ie poszczególnych praw je s t s topn iow a lne zależne od „ko m p le tn o śc i" cech n iezbędnych do pełnego rozw o ju . and Human Rights, red. Maihofer, G. Sprenger, (ARSP, Beiheft 41), Stuttgart 1990, s. 98 nn. 54 Zob. np. D w o r k i n. L ife 's Dominion, s. 21 nn.; W e t 1 e s e n. Inherent D igni- ty, s. 98 nn. 55 Tak np. J. Kis (A borcja , s. 156 nn.). 56 Tamże, s. 119. 2 2 2 PRÓBY FILOZOFICZNEGO UGR UNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA c) Jeszcze inną argum entację ugrun tow u jącą praw a cz łow ieka w cechach bytu ludzk iego , któ re nie p rzys ługu ją w szys tk im is to tom lu d z k im , p roponu ją koncepcje, w k tó rych praw a te są po jm ow ane l i ty lk o ja k o w a ru n k i m o ż li- w ośc i dz ia łan ia m oralnego sensu stricto, c z y li d z ia łan ia św iadom ego i w o l- nego. Tego typu koncepcję ro z w in ą ł szeroko A la n G e w ir th 57. P roponu je on argum entację typu transcendentalnego: pyta o kon ieczne w a ru n k i m oż liw o śc i w sze lk iego ludzk iego (w sensie: św iadom ego i w o lnego) dz ia łan ia . W śród w arunków tych po jaw ia ją się także n iek tó re p raw a cz łow ieka . Co isto tne, lud zk ie dz ia łan ie uznaje G e w irth n ie ty lk o za punkt w y jśc ia w poznaniu is tn ien ia praw i ich treści, ale rów n ież za ich podstawę w porządku on to lo g iczn ym 58. O statecznie ontyczną podstawą praw je s t w je g o u ję c iu nie cz ło - w ie k ja k o b y t osobow y czy jeg o godność ja k o w łaśc iw ość n iezależna od aktua lnych zdo lnośc i, ale c z ło w ie k ja k o b y t dz ia ła jący . P o jaw ia ją się zatem analogiczne do w yże j wskazanych p rob lem y z pow szechnością praw. * B io rąc pod uwagę wskazane p rzyk ład o w o trzy strategie a rgum entac ji, należy zauważyć, że oparcie posiadania praw c z ło w ie ka na określone j cha- rakte rystyce by tu ludzk iego p row adz i w konsekw enc ji do negacji podstaw współczesnej koncepc ji praw cz łow ieka . W m iędzyna rodow e j ochron ie pod - kreśla się przyrodzoność godności oraz rów ność lud z i w godności i prawach. W w ypow iedz iach tych stw ierdza się, że n ieza leżn ie od ch a rak te rys tyk i da- nego bytu ludzk iego , jego stopnia ro zw o ju czy zdo lnośc i w ró w n ym stopniu należy brać pod uwagę p rzyporządkow an ie każdego do osobowego rozw o ju , do środków rozw o ju , do n ie instrum enta lnego trak tow an ia . „S łab ość" bytu ludzk iego jes t w paradygm atyczne j koncepc ji praw c z ło w ie ka rac ją n ie od- m aw ian ia praw , ale p rzec iw n ie uznania p raw dodatkow ych i p rzyznan ia w iększe j ochrony59. W ziąw szy pod uwagę pow yższe argum entacje, m ożna zauw ażyć, że w ich św ie tle punktem odn iesien ia przestaje być konkre tn ie is tn ie jący cz ło w ie k , a stają się n im pewne założone ko ns truk ty in te lek tua lne , tak ie ja k koncepcja prawa, koncepcja godnego życ ia czy cz ło w ie ka ja k o w o lnego podm io tu dzia łan ia . 57 Zob. przede wszystkim: A. G e w i r t h, Reason and M orality, Chicago 1978; t e n ż e , The Community o f Rights, Chicago 1996. 58 T e n ż e, The Community o f Rights, s. xiv. 59 Zob. wyżej rozdz. III, § 1, 2, a, 1° (równość godności). UGRUNTOW ANIE W CECHACH CZŁOWIEKA 2 2 3 Próby ug run tow an ia praw cz łow ieka w poszczegó lnych cechach bytu ludzk iego i trudności z n im i zw iązane dostarczają ważnej w skazó w k i w po- szuk iw an iach rozw iązań p ozy tyw nych . Zauw ażyć trzeba, że p raw a cz łow ieka , aby podpadały pod p rzy ję tą ich charakte rystykę , ugrun tow ane być muszą w czym ś, co specyficzne d la bytu ludzk iego . Jednocześnie za chyb ione uznać trzeba te p róby, k tó re za podstawę is tn ien ia praw c z ło w ie ka p rz y jm u ją ko n - kretne, aktua ln ie obserw owalne cechy cz łow ieka , ja k np. sam oświadom ość czy zdolność pode jm ow an ia decyz ji, gdyż trudno jes t w ówczas ugrun tow ać p rzyrodzoność i powszechność praw. Jeżeli jednak uzna się, że praw a są ugruntow ane we w łaśc iw ośc iach samego bytu , w łaśc iw ośc iach , k tó re nie muszą aktua ln ie się u jaw n iać w dz ia łan iu , np. w p rzyrodzone j rozum ności i w o lnośc i, to pozostaje p rob lem , ja k w tak ie j lub inne j w łaśc iw ośc i u g run - tować całość praw , ich p rzyporządkow an ie do ca łośc iow o po jętego dobra osoby. Prawa są n iepodzie lne , w za jem n ie się w sp ie ra ją i są w spółzależne, n ie je s t natom iast tak, że w szystk ie są środkam i ro zw o ju cz ło w ie ka ja k o is to ty w o lne j i rozum nej. G dyby tak by ło , trudno b y ło b y np. uzasadnić p rz y - s ług iw an ie praw , gdy nie ma żadnych perspektyw na ro z w in ię c ie lub p rz y - w rócen ie św iadom ych i w o ln ych aktów bytu ludzk iego . R ozum ność czy w o l- ność n ie nadają się, ja k się zdaje, na e lem enty in teg ru jące całość praw. Poszukiw ane rozw iązan ie w ym aga zatem sięgnięc ia do tak iego elem entu, k tó ry nie ty lk o jes t obecny w trakc ie całego życ ia cz łow ieka , ale k tó ry w ja k iś sposób łączy w szystk ie poszczególne cechy lub w łaśc iw ośc i. Gdzie poszukiw ać tak iego elementu? Jednostka ludzka, m im o że w ciągu życ ia n ie je s t ta k im samym bytem i w trakc ie rozw o ju zm ien ia się ra d yka l- n ie, to jednak jes t tym samym bytem . S ta łym elem entem „o g a rn ia ją cym " ca ły b y t są nie jak ieś poszczególne jeg o w łasności, ale akt is tn ie n ia (nawet - uznawany przez w ie lu za podstawę in d yw id u a ln o śc i i tożsam ości cz łow ieka kod genetyczny może ulec zm ian ie ). Jak się zdaje, w koncen trow an iu się je d y n ie na treści bytu należy upa tryw ać źróde ł trudnośc i z teore tycznym u jęc iem przyrodzonośc i i powszechności praw cz ło w ie ka zapew nia jących ca łośc iow o pojęte dobro każdego konkretnego cz łow ieka . G dy n ie u w zg lędn i się m om entu is tn ien ia , w ówczas poszukując on tycznych podstaw praw m ożna m ów ić je d yn ie o pew nych cechach bytu ludzk iego , a n ie o samym byc ie lu d z k im i w konsekw enc ji p rzyznan ie praw cz ło w ie ka zostaje z re la tyw izo wane do tak czy inaczej określonych cech lub w łaśc iw ośc i.

R ozdział II K U P E R S O N A L IS T Y C Z N E M U U G R U N T O W A N IU P R A W C Z Ł O W IE K A Z punktu w idzen ia paradygm atycznej ko nce pc ji p raw c z ło w ie ka żaden z ana lizow anych w yże j typ ów ugrun tow an ia n ie może być uznany za w pe łn i zadow ala jący. Poszukiw ać trzeba rozw iązan ia , k tó re w sposób spójny po - zw ala na: (a) ugrun tow an ie treści należnych stanów rzeczy; (b) ugrun tow an ie samej „na le żn ośc i" tych stanów; (c) ugrun tow an ie p ow inn ośc i dz ia łań pod - m io tó w rea lizu jących należne stany rzeczy; (d) ug run tow an ie na leżnych sta- nów rzeczy ja ko obe jm u jących e lem enty tak n iezależne, ja k i zależne od w o ln ych d ecyz ji tak poszczególnych jednostek, ja k i zb io ro w o śc i; (e) ug run - tow an ie z id e n ty fiko w a n ych wcześn ie j w łaśc iw ośc i praw , przede w szys tk im ich p rzyrodzonośc i, pow szechności, n ienarusza lności i ca łośc iow ośc i, co z teoretycznego punktu w idzen ia wym aga, aby ontyczna podstaw a każdego z pow yższych typ ów ugrun tow an ia b y ła znaleziona w p odm ioc ie p raw ; p rzy tym m usi to być elem ent zarówno n ienabyw a lny i n ieu traca lny przez całe życ ie podm io tu praw , ja k i e lem ent „ in te g ru ją c y " inne w łaśc iw ośc i c z ło - w ieka , w k tó rych ugruntow ana jes t treść poszczególnych praw . O dpow iedn ie kom p leksow e rozw iązan ie m ożna, ja k się zdaje, znaleźć w oparc iu o teorię prawa św. Tom asza z A k w in u . Jest rzeczą bezsporną, że współczesna koncepcja naw iązu je do tra d yc ji p raw nona tu ra lne j w f i lo z o f i i prawa. N ie w ą tp liw e jes t także i to, że jedno z n a jpe łn ie jszych opracowań filo z o fic z n e j koncepc ji p raw a natura lnego znajdu je się w pracach św. T om a- sza z A k w in u , naw iązu jącego do A rysto te lesa. Jednakże rzeczą współcześn ie rzadką jes t sięganie do tra d y c ji a rys to te lesow sko -tom is tyczne j w f i lo z o f ic z - nym ugrun tow an iu praw cz łow ieka . P rzyczyny tego stanu rzeczy są różne. N iek tó re są, ja k się zadaje, typu soc jo log icznego . D om inu jąca w św ia tow e j lite ra tu rze filo zo ficzn o p ra w n e j tw órczość autorów ang losaskich koncentru je się raczej na ch ron ionych ko n s ty tu cy jn ie w olnośc iach osob istych i p o lity c z - nych. Poszukując ich ug run tow an ia w m n ie jszym stopn iu u w zg lędn ia się 2 2 6 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a inne typy p raw cz łow ieka , a ana lizy h is toryczne rzadko sięgają przed czasy ośw iecenia. M ożna także przypuszczać, że w inne są tu także uprzedzen ia zakorzen ione w ob iegow ych , b łędnych op in iach. Z jedne j strony są to o p in ie dotyczące pog lądów A k w in a ty , o k tó rych w spom niano we w stępie: b rak koncepc ji p raw a podm io tow ego , niedostateczne uw zg lędn ien ie w o lnośc i cz ło w ie ka czy te o log iczny charakter koncepc ji prawa, d y s k w a lif ik u ją c y ją ja k o podstawę rozum ien ia ugrun tow an ia un iw ersa lnych , n ieza leżnych od ko n fe s ji, praw osoby lud zk ie j. Przy b liższe j ana liz ie okazuje się, że obaw y oparte na tych op in iach są nieuzasadnione. Z d rug ie j strony rzadkie sięganie do f i lo z o f i i św. Tom asza w re fle k s ji nad praw am i cz łow ieka zapewne m otyw ow ane by ło , u trzym u ją cym się przez d ług ie lata, n iechę tnym czy w ręcz negatyw nym stosunkiem K ośc io ła ka to lick ie g o , k tó rego cz łon kam i są zw yk le tom iśc i, do ka te g o rii praw cz łow ieka uznawanej za w yraz p rądów in te lek tua ln ych i naw iązu jących do n ich ruchów społecznych, k tó re ja k to m ia ło m iejsce w przypadku ośw iecen ia i re w o lu c ji francusk ie j n iech lubn ie p rzys łu ży ły się czy to cz ło w ie k o w i, doprow adzając do m asowych zb rodn i, czy to samej in s ty tu c ji K o śc io ła 60. Z an im pod ję ta zostanie analiza tekstów samego Tom asza z A k w in u , w arto aby lep ie j zrozum ieć kontekst system ow y za trzym ać się k ró tko nad po - g lądam i A rysto te lesa (n ie bez pow odu m ó w i się o nurc ie a rysto te lesow sko- -tom is tyczn ym ) oraz jeg o nauczycie la P latona. Tych dw óch ostatn ich m y - ś lic ie li n ie ty lk o oddz ia ła ło na św. Tomasza, ale w y ty c z y ło także fundam en- ty europe jsk ie j re fle k s ji filo z o fic z n e j nad prawem i cz ło w ie k ie m . § 1. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" I PLATOŃSKA KONCEPCJA SPRAWIEDLIWOŚCI 1. P odstaw y sp raw ied liw ośc i Problem ontycznych podstaw praw cz łow ieka , uznanych za podstawę sp raw ied liw ośc i, p row adzi do prob lem u ontycznych podstaw sp ra w ie d liw ośc i w ogóle. W ku ltu rze Zachodu najstarsze znane i zarazem p rzy jm ow ane przez 60 Zob. F. J. M a z u r e k, Prawa człowieka w nauczaniu społecznym K ościoła , Lublin 1991, s. 22 nn. O istotnej ewolucji w tym zakresie zob. tamże, s. 33 nn. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 227 całe w ie k i określen ie sp ra w ie d liw ośc i g łos i, że sp ra w ie d liw e je s t oddawanie każdemu tego, co mu się należy. Do upow szechn ien ia tej fo rm u ły p rz y c z y n i- ły się zapewne zamieszczone w Corpus iuris civilis Justyn iana w yp o w ie d z i U lp ian a 61. Jednakże sto i za n ią znacznie starsza tradyc ja grecka. P laton jest, ja k się zdaje, p ie rw szym filo z o fe m , k tó ry p od ją ł re fle ks ję nad tą fo rm u łą . Jego rozw ażan ia dotyczące sp ra w ie d liw ośc i w yznacza ją po dziś dzień zasad- n icze k ie ru n k i ana liz w f i lo z o f i i prawa, choć częście j sięga się do jego uczn ia A rysto te lesa. Ten ostatni, choć dokona ł radyka lnych zm ian w ro z - w iązaniach on to log icznych i an tropo log icznych , p rze jm u je po sw ym m istrzu podstaw owe e lem enty stanow iące osnowę dyskursu nad sp raw ied liw ośc ią . W Państwie P laton ana lizu je określen ie sp ra w ie d liw ośc i przekazane przez S im onidesa, poetę dzia ła jącego w V I i V w ieku przed C hrystusem , k tó rego P la tońsk i Sokrates obdarza m ianem „m ądrego i boskiego m ęża" . Z godn ie z tekstem Państwa62 S im onides tw ie rd z ił, że „s p ra w ie d liw e je s t oddawanie każdem u tego, co się kom u winno" (τδ τ ά ό φ ε ιλ ό μ ε ν α έ κ ά σ τω άπ 'οδιδ ό ν α ι δ ίκ α ιό ν έ σ τ ι) 63. K ontekst w skazuje, że b y ło to określen ie pow szech- n ie znane i akceptow ane64. P laton przestrzega przed taką in te rpre tac ją p rzytoczone j fo rm u ły , zgodnie z k tó rą sp raw ied liw ość rozpatryw ana by by ła 61 „luris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere" (Dig. 1, 1, 10, 1; Inst. 1, 1, 3); „iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi" (Dig. 1, 1, 10 pr.; Inst. 1, 1 pr.); cyt. za: W. B o j a r s k i, W. D a j c z a k, A. S o k a 1 a, Verba iuris. Reguty i kazusy prawa rzym skiego , Toruń 1995, s. 30 η. 62 W zachowanych tekstach samego Simonidesa z Keos nie zachowa! się fragment zawie- rający analizowane określenie sprawiedliwości; zob. R. G. B u r y, przypis do 331 e, w: P l a t o , Laws, t. I-II, Cambridge, Ma. 1967-1968. 63 P 1 a t o n, Państwo, 331 e, przekład polski W. Witwicki, t. I-II, Warszawa 1991. Analizując tak Platona, jak i Arystotelesa koncepcję sprawiedliwości warto mieć na uwadze, że słowo δίκη, od którego pochodzą δ ικ α ιο σ ύ ν η , δ ίκ α ιο ς czy τό δ ίκ α ιο ν , pierwotnie zna- czyło tyle co „zwykły bieg rzeczy", „normalny sposób zachowania" , stan lub działanie, którego należy się spodziewać, zgodny z tym, jak się rzeczy mają (W. K. C. G u t h r i e, Filozofowie greccy od Talesa do Arystotelesa , Kraków 1996, s. 9). Etymologia δίκη prowadzi do korzenia deik występującego w δε ίκνυμ ι - „pokazywać", „wskazywać" , co sugeruje, że znaczenie słowa ma charakter preskryptywny (W. P r e 1 1 w i t z, Etym ologisches Wörter- buch der Griechischen Sprache, Göttingen 1905, s. 116 n.). Dike jako uosobienie sprawiedli- wości jest jedną z trzech Hor, obok Eunomii (Praworządności) i Eirene (Pokoju), córek Temidy bogini odwiecznych praw (mianem Βέμις określano prawa wydawane przez królów, które jako wyraz woli bóstwa miały charakter sakralny). Dike opiekuje się ludźmi zrzeszo- nymi w polis i bardziej niż Temida zainteresowana jest dolą człowieka. Greckiej Dike odpo- wiada rzymska Iustitia. 64 Por. M. K u r d z i a ł e k , Dwie starożytne koncepcje sprawiedliwości, „Ethos" , 1(1988), nr 2-3, s. 163. Platon w swych analizach na temat sprawiedliwości również w innych miejscach odwołuje się do Simonidesa zob. np. Państwo, 334 b, e. 2 2 8 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a w ka tegoriach oddawania zaciągn ię tych d ługów . Taka in te rp re tac ja kazałaby uznać za zgodne ze sp raw ied liw ośc ią oddanie czegoś ró w n ie ż w tedy, gdy w ie rz y c ie l n ie jes t przy zd row ych zm ysłach i zw rócona rzecz m oże mu w oczyw is ty sposób zaszkodzić. N a leża łoby wów czas uznać, że sp raw ied liw e je s t oddawanie czegoś rów n ież w tedy, gdy w ie rzyc ie le m je s t p rzy ja c ie l, co p row adz i do sprzeczności z oczyw is tą , zdaniem Platona, in tu ic ją , że spra- w ie d liw e jes t, aby p rzy ja c io ło m zawsze w yśw iadczać dob ro65. L ep ie j zatem, zam iast m ó w ić o oddaw aniu tego, co się kom u w inn o , p ow iedz ieć , że „sp ra - w ie d liw o ść polega na oddaw aniu każdem u tego, co mu się należy" (xó ttpocnjKov ¿Kóccrctn óato§i8óvai)66. Jednakże rów n ież te j ostatn ie j fo rm u ły P la ton nie uważa za ca łko w ic ie zadowala jącą67. M og ła b y być bow iem ona, co ilu s tru je dalszy przebieg d ia - logu, rozum iana w ten sposób, że sp raw ied liw e je s t oddaw anie dobrem za dobro, a z łem za zło . W yw ó d P latona zm ierza do w ykazan ia , że sp ra w ie d li- w ości w podstaw ow ym je j rozum ien iu n ie w o ln o u jm ow ać nie ty lk o w kategoriach zw racan ia zaciąganych d ługów , ale rów n ież w kategoriach w ym ia ny . P laton p o lem izu je z poglądem , że sp raw ied liw ość polega na szko- dzeniu n ie p rzy ja c io ło m i w yśw iadczan iu p rzys ług p rz y ja c io ło m 68. S p raw ied liw ość argum entu je je s t na jw ażn ie jszą doskona łością każde- go cz łow ieka , je s t dz ie lnością , zaletą (ócpETtj) c z ło w ie ka ja k o cz ło w ie k a 69, uspraw nia bow iem w sze lk ie dz ia łan ia w łaśc iw e duszy, a zatem w u jęc iu P latona w łaśc iw e cz ło w ie k o w i. S p raw ied liw ość, będąc jedną z ka rd yn a l- nych cnót (obok roztropnośc i, m ęstwa i um ia rko w a n ia ), je s t jednocześn ie zasadą porządkow an ia całego życ ia cz łow ieka , regu lu je w zajem ne relacje 65 Państwo, 332 a-b. 66 Tamże, 332 c, przekład t. I, s. 35. 67 W późniejszej greckojęzycznej bizantyjskiej tradycji prawniczej w analizowanej for- mule „to, co należne" oddawane było za pomocą słowa Ιδ ιο ς to, co właściwe, własne, specyficzne dla jednostki (np. nazwa), prywatne; zob. np. τό δέ δ ίκ α ιο ν έ κ ά σ τ φ νέμει τό ίδ ιο ν - „Iustum autem suum cuique tribuit" (Basilicorum lib. II, tit. I, I); przytoczone wyżej (przyp. 61) Ulpiana określenie sprawiedliwości z Digestów (Dig. 1, I, 10 pr.) tłumaczone jest: Δ ικ α ιο σ ύ ν η έστί σ τ α Ρ η ρ ώ β ο ΰ λ η σ ις κ α ί δ ιη ν ε κ ή ς έκ ά σ τω τό ίδ ιο ν ώ π ονέμου σ α δ ίκ α ιο ν (Basilicorum lib. II, tit. I, X). Platon i Arystoteles posługują się niekiedy słowem ίδ ιος , ale nie w kontekście określania sprawiedliwości czy tego, co sprawiedliwe zob. hasło ίδ ιο ς w: H. L i d d e 1, R. S c o t t, A Greek-English Lexicon , revised and augmen- ted throghout by H. S. Jones, Oxford 1973. 68 Państw o , 335 e. 69 Na temat terminu όφετή zob. G u t h r i e , Filozofowie greccy od Talesa do A rysto- telesa , s. 10 nn.; W. W r ó b l e w s k i , Filozofia praktyczna Arystotelesa i je j antropolo- giczne aspekty , Toruń 1991, s. 79, 81 nn. tam również dalsze wskazówki bibliograficzne. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 229 m iędzy poszczegó lnym i częściam i duszy, k tó re uspraw niane są in n y m i cno- ta m i70. O wszem , to m ądrość jes t podstawą w sze lk ich cnót i w sze lk iego dobra71, jednakże doskonałość cz łow ieka nie w yczerpu je się w samej m ądrości, ale polega na dz ie lnośc i w szys tk ich części duszy72. D la tego bycie s p ra w ie d liw ym m ożna uznać za zasadniczy ce l stan by tu lu d zk ie g o 73. Skoro sp raw ied liw ość jes t podstaw ow ym dobrem cz łow ieka , w yrządzen ie szkody w ro g o w i p ro w a d z iło by do tego, że staje się on gorszy, a zatem m nie j sp ra w ie d liw y . S p raw ied liw ość p ro w a d z iła by do n ie sp ra w ie d liw o śc i, co jes t n ie do p rzy jęc ia . Jeżeli zatem c z ło w ie k sp ra w ie d liw y c z yn i innych sp raw ie - d liw y m i, a n ig dy p rzec iw n ie , to c z ło w ie k sp ra w ie d liw y nie w yrządza szkody rów n ież n ie p rzy jac io ło m : „n ie jes t rzeczą cz ło w ie ka sp ra w ied liw ego szkodzić k o m u k o lw ie k ; ani p rzy ja c ie lo w i, ani n ikom u innem u; to je s t sprawa jego p rzec iw ieństw a : cz łow ieka n iesp ra w ie d liw e g o " 74; i n ieco da le j: „n ig d y spra- w ie d liw o ść n ikom u szkody nie w yrządza" 75. Zauw ażyć trzeba, że P laton nie je s t zasadniczo p rze c iw n y charak te ryzo - w an iu sp ra w ie d liw ośc i ja k o oddawania każdem u, co mu się na leży, ale w y - stępuje zdecydow anie p rzec iw ko pew nym in te rp re tac jom tak ie j charakte ry- s tyk i. D la tego późn ie j p rzy ję ło się m ów ić o tym , co się kom u słusznie na- leży76. W ta k im u jęc iu n ikom u (s łuszn ie ) n ie na leży się to , co czyn i go 70 Zob. Państwo, 352 d 353 d. 71 Fedon, 69 a-d. 72 O niewystarczalności samego rozumu zob. Fileb, 66 e 67 a. Intelektualizm etyczny Platona (zob. G. R e a 1 e, Historia filo zo fii starożytnej, t. II: Platon i Arystoteles, przeł. E. I. Zieliński, Lublin 1996, s. 255 nn., zwł. 257) warto widzieć w perspektywie jego poglą- du, że przeszkody w zdobyciu wiedzy nie są zasadniczo problemami samych władz poznaw- czych („nie o to chodzi, aby człowiekowi wszczepiać wzrok on go ma, tylko się w złą stronę obrócił i nie patrzy tam, gdzie trzeba" Państwo, 518 d, przekład t. II, s. 69 n.). Poznanie zakłada odpowiednie nastawienie duszy uporządkowanie przeciwstawnych skłon- ności, panowanie nad namiętnościami, bólem itp. (Państw o, 603 d nn.), stąd też wielkie znaczenie, jakie Platon przywiązywał do wychowania (np. Prawa, 766 a). Między mądrością a sprawiedliwością zachodzi dodatnie sprzężenie zwrotne: wiedza jest niezbędna dla osiągnię- cia dzielności etycznej (uporządkowanie duszy, za co odpowiedzialna jest sprawiedliwość), jednocześnie jednak im większa dzielność, tym więcej wiedzy o dobru i tym większe uporząd- kowanie duszy. 73 Również pisząc o upodobnieniu do bóstwa jako celu życia, Platon zauważa: „Upodob- nić się do niego to stać się sprawiedliwym i pobożnym, przy zachowaniu rozsądku" (Teajtet, 176 a-b, przekład polski W. Witwicki, Warszawa 1959, s. 80). 74 Państwo, 335 d, przekład t. I, s. 36. 75 Państwo, 335 e, przekład t. I, s. 37. 76 Łacińskie formuły niekiedy uwzględniają ten element nie ograniczając określenia do suum cuique tribuere, ale ius suum cuique tribuere', por. przyp. 61. 2 3 0 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁO W IEKA gorszym . P rzy ty m d la P latona „g o rs z y " znaczy tu ty le , co m n ie j sp raw ied- liw y , a „m n ie j sp ra w ie d liw y " to m n ie j doskona ły ja k o cz ło w ie k . Dalsze w yw o d y dyskusja z T razym achem akcentu ją p o zy tyw n y aspekt sp ra w ie d liw ośc i: dz ia łan ia sp raw ied liw e to n ie ty lk o te, k tó re n ie przynoszą szkody innym , ale tak ie, k tó re m ają na uwadze ich dob ro77. P la ton podkreś- la, że cz ło w ie k sp ra w ie d liw y b ierze pod uwagę dobro każdego: Bo to, że ktoś w głębi duszy i szczerze, a nie obłudnie, czci sprawiedliwość i rzeczywi- ście nienawidzi niesprawiedliwości, pokazuje się wyraźnie w jego postępowaniu wobec tych, którym łatwo może wyrządzić krzywdę. Ten więc, kto w stosunku do niewolników tak zachowywać się będzie i postępować z nimi w taki sposób, że nie splami się nigdy żadną niegodziwością ani bezprawiem, prędzej niż ktoś inny posieje ziarno, z którego wzejść może piękny plon cnoty. To samo można powiedzieć, i słusznie powiedzieć, 0 zwierzchniku, o panującym, i każdym, kto nad kimś posiada jakąś władzę, w związku z jego stosunkiem do słabszych od niego78. Zasadn iczym punktem odn iesien ia w okreś lan iu tego, co sp raw ied liw e , jes t zatem dobro je d n o s tk i, k tó re w Prawach P la ton staw ia zdecydow an ie ponad interesem państwa. D obro je d n o s tk i n ie może być pośw ięcone nawet w tedy, gdy n iepośw ięcenie tego dobra zagraża samemu is tn ie n iu państwa. Celem praw i oparte j na n ich społeczności ja k o ca łości je s t dobro cz ło w ie ka - duszy. C harakte ryzu jąc cel, k tó ry zawsze p ow in ien p rzyśw iecać strażn ikom praw i p raw odaw cy, P la ton pisze: To zaś, na co zgodziliśmy się ze sobą, sprowadza się do jednej zasadniczej rzeczy: w ja - kikolwiek sposób stać się można zacnym mężem i osiągnąć tę doskonałość duszy, która daje się osiągnąć przez uprawianie jakiegoś zajęcia, dzięki jakimś cechom charakteru czy posiadaniu czegoś, dzięki jakimś pragnieniom lub poglądom lub przyswojeniu sobie jakichś nauk, każdy w naszym państwie dążyć musi do jej osiągnięcia, mężczyzna czy kobieta, stary czy młody, i dążyć z największym natężeniem sił przez całe życie. N ik t niczego, co stoi tem u na przeszkodzie , p rzenosić nie może p onad to , naw et w łasnego państw a, jeżeliby doszło do takiej ostateczności, że miałoby rozpaść się w gruzy, ażeby nie poddać się pod jarzmo panowania gorszych albo trzeba by było opuścić swój kraj i pójść na wygnanie. Bo wszystko raczej wytrzymać i wycierpieć należy, niż dopuścić do zmiany ustroju na taki, który czyni ludzi gorszymi. [...] ze względu na [...] przywodzenie do cnoty 1 odwodzenie od tego, co jest jej przeciwne, chwalcie i gańcie nasze prawa79. 77 Państwo, 345 b, 347 c nn. 78 Praw a , 777 d-e, przekład polski M. Maykowska, Warszawa 1960, s. 259. 79 Prawa , 770 c-e, przekład s. 246 n. (podkr. M. P.). Zob. D. von H i l d e b r a n d , Fundamentalne postawy moralne, przel. E. Seredyńska, w: t e n ż e i in., Wobec wartości, Poznań 1982, s. 10. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 2 3 1 Platon staje tu w o po zyc ji do spotykanych ju ż w sta rożytne j so fis tyce pog lądów p rzyzna jących panow aniu prawa p ozy tyw nego , i w konsekw enc ji posłuszeństwu prawu pozytyw nem u, abso lu tny p rym at. Panow anie prawa pozy tyw nego w państw ie uznawane b y ło za kon ieczny w arunek godnego ży - c ia cz łow ieka . Z tej p rzyczyny na jsz lachetn ie jszym czynem lu d z k im b y łb y ten, k tó ry dopom aga prawu w panow aniu w państw ie , a na jgo rszym czyn, k tó ry choćby w n ie w ie lk im stopn iu narusza praw o. Poglądy tak ie g ło s ił A n o n im Jam blicha, a i Sokrates p rzyśw iad czy ł im sw ym postępow aniem w ob liczu n iesp raw ied liw ego w y ro k u 80. P la ton p rz y jm u je tu inne stanow isko dopuszczając zn iszczenie państwa w raz z je g o p raw am i w celu u n ikn ię c ia n iesp raw ied liw ośc i. Cnota, c z y li doskonałość każdej je d n o s tk i żyjące j w państw ie, stanow i nie ty lk o niezależne od praw a pozytyw nego k ry te r iu m oceny tego prawa, ale i rację jeg o is tn ien ia . W okreś lan iu zatem tego, co należne, zasadniczym punktem odn iesien ia je s t doskonałość cz łow ieka ja k o cz łow ieka . N ależne są te stany rzeczy, k tó re negatyw n ie rzecz b iorąc n ie szkodzą, p o zy tyw n ie sp rzy ja ją jeg o doskona len iu . Jak o k re ś lić , co jes t dobre d la innych? K lu czow ą jes t ka tegoria rów nośc i: „T o bow iem , co jes t w yrów nane i zrów now ażone, p rzew yższa n ieskończenie, je ż e li idz ie o wartość, to, co zaw iera w sobie n iczym nie z łagodzone w ła śc i- w o śc i" 81. P la ton przytacza pow iedzen ie , k tó re sam opa tru je m ianem „s ta re - go " , głoszące, że „rów ność stwarza p rzy jazne uczuc ia " ; uważa je za p ra w d z i- we, słuszne i trafne. D odaje jednak p rzy tym , że n ieuśw iadom ien ie sobie, 0 ja ką rów ność chodzi, p row adz i do tego, że „w szys tko s trasz liw ie się m ąci 1 m iesza" 82. Is tn ie ją bow iem dwa rodzaje rów nośc i. Jedną z n ich „ok reś la m iara, waga i lic zb a " , drugą, k tó re j „n ie m ożna ju ż dostrzec tak ła tw o " , na jp raw dziw szą i najlepszą - „osąd Zeusa" 83. W tym d ru g im przypadku m am y do czyn ien ia z rów nością , k tó ra zgodnie z po rządk iem natu ry za każdym razem uw zg lędn ia także n ie rów nośc i: „W iększem u w ięce j, m n ie jsze- mu m n ie j p rzydz ie la i darząc każdego tym , co odpow iada je g o naturze [...] w na leży tym stosunku p rzydz ie la , co im p rzyd z ie lić p rz y s to i" 84. P raw dz iw a 80 Zob. H. W a ś k i e w i c z , H istoria filo zo fii prawa. Filozofia praw a starożytnego świata pogańskiego, Lublin 1960, s. 65. 81 Prawa, 773 a, przekład s. 250. 82 Prawa, 757 a-b, przekład s. 223. 83 Prawa, 757 b, przekład s. 223. 84 Prawa, 757 c, przekład s. 223; por. 744 b-c. W Gorgiaszu równość ta określona jest mianem równości geometrycznej ij ta ó r r ię ij yetopeipnclj (Gorgiasz, 508 a). Do nauki tej nawiąże Arystoteles w swej koncepcji sprawiedliwości rozdzielczej. 2 3 2 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA sp raw ied liw ość oparta je s t na tej d rug ie j rów nośc i, w ła śc iw ie się z n ią u toż - sam ia85. K ie d y się m ów i o sp ra w ie d liw ośc i lub dąży do n ie j, trzeba m ieć oczy stale na tę rów ność zw rócone86. P laton zauważa, że je d yn ie p ospo lic ie m ów i się o rów nośc i i s p ra w ie d li- w ości, gdy k ry te r iu m je s t „m ia ra i waga" . O d w o ływ an ie się do n ie j „s ta n o w i o czyw iśc ie w y ło m w doskona łym i śc is łym przestrzeganiu zasad p ra w d z iw e j s p ra w ie d liw o śc i" , choć je s t n iek iedy konieczne d la u n ikn ię c ia zam ieszek i n ie p o ko jó w spo łecznych87. P rzyw o łanych tu w yp o w ie d z i P latona nie należy rozum ieć ja k o d y s k w a lif i- ku jących w ogóle „m ia rę i lic zb ę " w okreś lan iu tego, co sp raw ied liw e . O d- rzucając „m ia rę i lic zb ę " ja k o podstawę sp ra w ie d liw ośc i, P la ton m ó w i o spo- sobie p os ług iw an ia się „m ia rą i liczbą " , m ia no w ic ie ta k im , k tó ry n ie u w zg lę - dn ia różn ic m iędzy rzeczam i88. To, co rów ne, odpow iada temu, czym coś jes t. D o tyczy to zarów no d z ia - łań odnoszących się do innych , ja k i do podm io tu dz ia łan ia ; we w szyst- k im wym agana jes t w łaśc iw a m iara, dostosow anie do rzeczy. N ie je s t tak, że cz ło w ie k dz ie lny k ie ru ją cy się w życ iu rozum em , gdy trac i syna lub coś bardzo cennego, w ogóle n ie będzie c ie rp ia ł, ale c z ło w ie k ta k i „zach o - wa m iarę w c ie rp ie n iu " 89. Przy tym s p ra w ie d liw i, choć n ie są je d n a ko w i, są ró w n i gdyby k tó ry k o lw ie k m ia ł m n ie j lub w ięce j czegoś, n iż ma, nie odpow iada łoby to tem u, k im jes t; b y łb y w ówczas m n ie j sp ra w ie d liw y , m nie j doskona ły. D la tego też żaden sp ra w ie d liw y nie chce m ieć w ięce j n iż inny sp ra w ie d liw y , a je d yn ie przewyższać pod pew nym w zględem n ie - sp raw ie d liw eg o 90. O kreślen ie treści tego, co sp raw ied liw e , należne, je s t sprawą w iedzy. S p raw ied liw e dzia łan ie zakłada w iedzę o tym , co je s t sp raw ied liw e , a zatem 85 Prawa, 757 d, przekład s. 224. 86 Prawa, 757 c, przekład s. 224. 87 Prawa, 757 d-e, przekład s. 224. 88 Por. Fileb, 66 a, gdzie w hierarchii dóbr pierwsze miejsce przyznaje Platoński Sokrates właśnie mierze, w dialogu tym miara utożsamiana jest z Absolutem pojętym jako Jedno, Dobro cel, Piękno zasada porządku i proporcji (zob. R e a 1 e, Historia filo zo fii starożyt- nej, t. I, s. 155; A. K r o k i e w i c z , Zarys filo zo fii greckiej: Od Talesa do Platona. Arystoteles, Pirron, Plotyn, Warszawa 1995, s. 279). 8J Państwo, 603 e; por. Prawa, 716 c. Por. Państwo, 619 a: „umieć zawsze wybierać [...] życie pośrednie i unikać przesady z jednej i z drugiej strony już i w tym życiu, ile możno- ści, i w każdym życiu następnym. W ten sposób człowiek najpełniejsze szczęście osiąga" (t. II, s. 256). 90 Państwo, 349 b 350 c. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 2 3 3 o tym , co jes t dobrem innych. Prawda, n iezależna od pod m io tu dz ia ła jącego, je s t przez P latona uważana za ręko jm ię a u tonom ii je d n o s tk i. Postu la t oddania w ładzy f ilo z o fo m n ie jes t postu latem oddania w ładzy pew nej k las ie lud z i, ale samej p raw dzie , k tó rą znają f ilo z o fo w ie i k tó re j rów n ie ż oni są poddani. U znanie praw w ydaw anych przez f i lo z o fó w nie je s t uznaniem , że to oni sami rządzą; podobnie ja k uznanie praw a P itagorasa nie je s t uznaniem , że to Pitagoras sprawuje rządy91. 2. To, co spraw ied liw e , i sp raw ied liw ość duszy W analizach P latona p rzep la ta ją się w za jem n ie zagadnien ia dotyczące sp ra w ie d liw ośc i ja k o doskonałości adresata dz ia łan ia z zagadn ien iam i d o ty - czącym i sp raw ied liw ośc i podm io tu dz ia łan ia . W p rzypadku sp raw ied liw ego postępow ania to, co sp raw ied liw e , je s t w re la c ji o dp ow iedn iośc i zarów no w zględem adresata, ja k i podm io tu dz ia łan ia , tak że jednem u i d rug iem u p rzynos i pożytek. S p raw ied liw e są te dz ia łan ia , k tó re n ie szkodzą, lecz sp rzy ja ją doskonałości adresata czynu: treść tego, co należne (sp raw ied liw e ), je s t ugrun tow ana w re la c ji tego czegoś do doskona łości (dobra) innych pod- m io tó w n iż p odm io t dz ia ła jący. Jednocześnie dz ia łan ia sp ra w ie d liw e zgod- ne z dobrem innych są na jw iększym poży tk ie m dzia ła jącego i przynoszą mu szczęście92, są zatem w re lac ji o dpow iedn iośc i rów n ież w stosunku do podm io tu czynu. S p raw ied liw ość jes t zasadą całego życia , „k tó re j by się każdy m óg ł trzym ać i przez to z na jw iększym p o ży tk ie m życ ie spędzić" 93. Postępowanie zgodne z dobrem innych odpow iada tem u, k im c z ło w ie k ja ko cz ło w ie k jes t: dz ia ła jąc sp ra w ie d liw ie cz ło w ie k postępu je zgodnie ze sw oją naturą ( κ α τ ά φ ύ σ ιν )94. W arunk iem kon iecznym dz ia łan ia zgodnego z dobrem inn ych , czyn ien ia tego, co sp raw ied liw e , je s t odpow iedn i stan duszy, w k tó ry m każda je j część rob i to, co do n ie j należy, ani w ięce j, ani m n ie j. O tak ie j duszy m ożna po- w iedz ieć, że osiągnęła w łaśc iw ą sobie doskonałość, sprawność czy ja k m ów ią n ie k tó rzy cnota, dz ie lność (ά ρ ε τ ή ) . Taka dz ie lna dusza jes t ja k 91 R. S p a e m a n n, Personen: Versuche über den Unterschied zwischen 'e tw as' und 'jem a n d ', Stuttgart 1996, s. 28. 92 Państwo , 354 a. 93 Państwo, 344 d, przekład t. I, s. 53. 94 Por. Państwo, 444 d. 2 3 4 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a państwo dobrze rządzone, w k tó ry m każdy „ ro b i sw o je " 95. Sprawność duszy je s t n iczym inn ym ja k tym , co odpow iada p o d m io to w i dz ia łan ia , je s t zatem tym , co sp raw ied liw e. Co je s t podstawą określan ia o dpow iedn iośc i (zgodnośc i) czegoś z adresa- tem i podm io tem dzia łan ia? W filo z o fic z n y m system ie P la tona odw ieczne, ogólne i n iezm ienne idee, is tn ie jące poza w id z ia ln y m i konkre tam i, decydują o tym , czym dany konkre t jes t. D la tego ideam i określone je s t także to, co odpow iada temu, czym coś jest. Idee określa ją naturę cz łow ieka -duszy i to one decydują rów n ież o tym , że naturze duszy odpow iada dz ia łan ie , któ re zgodne jes t z zawartą w ideach praw dą o samej duszy i o inn ych bytach. Poniew aż re lac ja odpow iedn iośc i zachodzi ze w zg lędu na prawdę o byc ie zawartą w ideach, m ożna zatem także pow iedz ieć , że zgodne z naturą duszy jes t to, co zgodne z bytem w pe łnym tego słow a znaczeniu z o dw ieczn ym i ideam i. Podsum ow ując, z punktu w idzen ia dz ia łan ia m ożna w y ró żn ić dw a zasadni- cze aspekty tego, co sp raw ied liw e : aspekt p rze dm io to w y, w k tó ry m to, co sp raw ied liw e , je s t sp raw ied liw e ze w zg lędu na re lac ję o dp ow iedn iośc i do adresata dz ia łan ia , oraz aspekt pod m io tow y , w k tó ry m to, co sp raw ied liw e , je s t sp raw ied liw e ze w zg lędu na re lację odpow iedn iośc i d z ia łan ia do jego podm io tu . Ta ostatnia re lac ja ma dw o jaką podstawę: zachodzi ona ze w zg lę - du na to, ja k i je s t podm io t, jednak ty lk o w ów czas, gdy p rze dm io t dz ia łan ia zgodny jes t z tym , ja k i jes t adresat. To zatem, co sp ra w ie d liw e w aspekcie pod m io tow ym , zakłada to, co sp raw ied liw e w aspekcie p rze dm io to w ym . W okreś len iu i podstaw sp ra w ie d liw ośc i, i sp ra w ie d liw ych dzia łań pun - ktem odn iesien ia są idee. O ile współczesne koncepcje aks jo log iczne , o d ry - w ając konkre tny b y t od tego, co decyduje o jego w artośc iow ośc i, p rz y p o m i- nają rozw iązan ia P latona, u któ rego o n o rm a tyw nym w y ró żn ie n iu ko n k re t- nych stanów rzeczy decyduje odn iesien ie do ide i is tn ie jących w odrębnym św iecie, to jednak podkreś lić trzeba, że idee będąc by tam i par excellence są p rzedm io tem poznania i rozum u, a nie p rzedm io tem em ocjonalnego ustosunkow an ia się i w ładz „u c z u c io w y c h " ; są też p rzedm io tem w iedzy w pe łnym tego słowa znaczeniu. Proces zdobyw an ia o n ich w iedzy w św ie - c ie w id z ia ln y m jes t zw yk le m ozo lny dokonu je się w starciu p rze c iw s ta w - nych pog lądów , p recyzow an iu pojęć, usuw an iu sprzeczności, je s t procesem rac jona lnym i in te rsub iek tyw n ie k o n tro lo w a ln y m 96. 95 Państwo, 433 d. 96 Zob. B ó c k e n f o r d e , Prawo i wartości, s. 59. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 235 3. W poszu k iw an iu zasady jed n ośc i A n a lizu ją c zagadnienie on tycznych podstaw sp ra w ie d liw o śc i trzeba p o ru - szyć jeszcze jeden prob lem , prow adzący w samo centrum m e ta fiz y k i. O bok koncepc ji zarysowanej w Prawach, w k tó re j państwo podporządkow ane jes t doskona łości jed no s tk i, w d ia logu Państwo P la ton przedstaw ia także inną, radyka ln ie różną koncepcję, w k tó re j każdy e lem ent, każdy obyw ate l, pod - porządkow any je s t bez reszty dobru ca łości w spó lno ty p o lity c z n e j. P roblem pogodzenia p rzedstaw ionych w yże j pog lądów w y łożo nych w Prawach z po - g lądam i w y ło ż o n y m i w Państwie staje się p rob lem em pozo rnym , gdy ten d rug i d ia log po trak tu je się zgodnie z in tenc jam i jeg o autora97 ja ko przede w szys tk im trakta t o duszy i je j podstaw ow ej doskona łości, k tó rą jes t sp raw ied liw ość . Części P la tońskiego państwa i ich doskona łości odpow iada ją częściom duszy i cnotom kardyna lnym . Rządzący, k tó rzy p o w in n i być ro z - trop n i, odpow iada ją rozum nej części duszy; żo łn ie rze , k tó rz y p o w in n i być m ężni, odpow iada ją części zapa lczyw e j; w y tw ó rc y , k tó rzy p o w in n i być u m ia rkow an i, odpow iada ją części p ożą d liw e j. D ob ro każdej części państwa podporządkow ane jes t bezw zględn ie dobru ca łości, gdyż dobro cz łow ieka (duszy) w ja k im ś jego aspekcie je s t rzeczyw is tym jeg o dobrem o ty le , o ile s łuży dobru ca łościow em u. O kreślenie , na czym po lega ją poszczególne cnoty p rzyporządkow ane częściom duszy, n ie może się obejść bez spo jrzen ia na całość, i ze w zg lędu na całość P la ton m ó w i o sp ra w ie d liw o śc i po legającej na spe łn ian iu przez każdą część tego, co jes t je j w łaśc iw e , ani w ięce j, ani m n ie j. K orzysta jąc z m eta fo ry państwa sp raw ied liw ość ziszcza się, k iedy każdy obyw ate l rob i to, co do niego należy, i n ie b ierze się do rzeczy nie sw o ich98. M ożna pow iedz ieć, że obrazow o przedstaw iona je s t tu w spółczes- na zasada ca łośc iow ośc i w po jm ow an iu praw cz łow ieka . P o jaw ia się tu jednak pew ien in teresu jący p rob lem , k tó ry rzuca św ia tło na m eta fizyczne podstaw y sp ra w ie d liw ośc i czy podstaw y rozum ien ia dobra cz łow ieka (duszy) ja k o ca łości, co ma też fundam enta lne znaczenie d la z ro - zum ien ia podstaw praw. O tóż P laton nie p o tra f ił w swej a n tro p o lo g ii (psy- c h o lo g ii) pogodz ić z łożoności, k tó rą uzna ł ug run tow u jąc poszczególne cno- ty , z jednośc ią , k tó rą uznaw ał za podstaw ow ą doskonałość, za zasadę bytu . D ostrzegając szczególną pozyc ję by tow ą duszy, we w cześn ie jszych d ia lo - gach podkreś la ł je j n iezłożoność, k tó ra św iadczy o jednośc i, a zatem i o do- 97 Państwo , 368 c. 98 Państwo, 433 d. 2 3 6 K u PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a skonałości w h ie ra rch ii bycia . P óźn ie j, podejm ując zagadnien ia m oralne, uznaje z łożoność i n ie odnosi się do swych w cześn ie jszych pog lądów . Zdaje się, że nie p o tra f ił w jedne j te o r ii spiąć tych dw óch z a g a d n ie ń ". W ko n - sekw encji w przypadku trzech cnót m ądrości, m ęstwa i um ia rko w a n ia - P laton w skazu je ich ontyczną podstawę, k tó rą są poszczególne części czy aspekty d u szy100. N atom iast, ostatecznie, n ie w skazu je on ontyczne j pod- stawy samej sp ra w ie d liw ośc i, k tó rą pow inno być to, co je s t ontyczną zasadą jednośc i cz łow ieka (duszy). O zasadzie tej jednak w prost n ie m ó w i101. W yb iega jąc nieco do przodu, zauważyć trzeba, że z p rob lem em tym nie poradzi sobie też A rysto te les, wahając się, czy zasadniczą doskona łością cz łow ieka jes t doskonałość w aspekcie in te le k tu a ln ym czy m ora lnym . R oz- w iązan ie tych p rob lem ów , należących do e tyk i i a n tro p o lo g ii, zakłada bo- w iem rozw iązan ie fundam enta lnego prob lem u m e ta fiz y k i: d z ię k i czemu coś jes t bytem , co je s t zasadą jego jednośc i? W tej ostatn ie j k w e s tii zasadniczo now e p ropozyc je p rzedstaw i dop iero A kw ina ta , akcentu jąc m om ent is tn ien ia ja k o ko n s ty tu tyw n y elem ent bytu, obok e lem entów „ tre ś c io w y c h " , do k tó rych ana lizy ogran iczone b y ły teorie P latona czy S tag iry ty . To is tn ien ie , k tó rego w p rzypadku cz łow ieka szczególny charakter m ożna o k re ś lić m ianem godności, okaże się racją tak jednośc i bytu , ja k i rac ją pełne j i ca łośc iow e j rea liza c ji by tu ludzkiego. 4. W olność W o ln o ś ć 102 nie jes t d la P latona elem entem ko ns ty tuu ją cym doskonałość bytu ludzk iego duszy. W yzw o len ie , obrazow o przedstaw ione w m ic ie ja s k i- n i w s iódm ej księdze Państwa, je s t w yzw o len iem od tego, co przeszkadza w poznaniu ide i i uporządkow an iu życ ia zgodnie z ideam i. Doskonałość dz ia łan ia leży nie w tym , że jes t w olne, ale w tym , że odpow iada jednozna - M Zob. F. C o p 1 e s t o n, Historia filozo fii, t. I, przeł. H. Bednarek, Warszawa 1998, s. 237 nn. Iu0 Dla prowadzonej tu argumentacji nie ma większego znaczenia, czy część μέρος pojmie się jako ε ίδος „formę" , „funkcję" czy „zasadę działania". Zob. tamże, s. 237. 101 Zgodnie z tzw. naukami niepisanymi Platona należałoby skonstatować, że zasadą tą jest idea jedności tożsama i ideą dobra; zob. T. A. S z 1 e z â k, Czytając Platona, przeł. P. Domański, Warszawa 1997, s. 78, 84 nn. Por. A r y s t o t e l e s , M etafizyka, 1091 b. 102 Wolności u Platona poświęcona jest monografia: R. M u 1 1 e r. La doctrine p la toni- cienne de la liberté, Paris 1997. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 2 3 7 czn ie wyznaczonem u w zo rcow i, k tó ry trzeba poznać i uzgodn ić z n im swoje dz ia łan ie i stan sw ojego bytu . P rzec iw ieństw em w o ln ośc i je s t dow olność. Oddanie w ładzy filo z o fo m je s t oddaniem w ładzy p raw dz ie i w ta k im sensie je s t też w yzw o len iem . P ozy tyw n ie w olność tego typu m ożna charakteryzow ać ja k o bezpieczeństw o poszczególnych lu d z i w ich re la c ji do państwa. P rob le - m atyka tak po jm ow anej w o lnośc i w dalszych dzie jach re fle k s ji nad sp raw ied- liw o śc ią znajdzie rozw in ię c ie ja ko zagadnienie rów nośc i wobec praw a i ró w - ności w p ra w ie 103. Stosując ka tegorie późn ie jsze, m ożna pow iedz ieć, że P la ton w n ie w ie l- k im co prawda zakresie trak tu je także o w o lnośc i ja k o w łaśc iw ośc i samego bytu , na m ocy k tó re j je j p o d m io t sam ksz ta łtu je to, co d la n iego sp ra w ie d li- we. W o lność tego typu u ja w n ia się poza życ iem w c ie le , gdy dusza w yb ie ra drogę swego życia, sw ój los. W zam yka jącym Państwo w ie lk im m ic ie Era ukazana jes t scena w yboru swego losu przez dusze, k tó re m ają się narodzić w c ie le . W yb ie ra się np. żyw o t w ładcy, a tle ty , cz ło w ie ka pryw atnego , czy żyw o ty rozm a itych zw ierząt. Każdy sam w yb ie ra sw ój los, to, k im będzie w życ iu w cie le , jednak los raz w ybrany jes t n ieuch ronny i nie m ożna go • '104z m ie n ić Tra fność w yboru z punktu w idzen ia osiągania sp ra w ie d liw o śc i zależy od oko liczno śc i. O to A ja ks w yb ie ra życie lw a, a A gam em non o r ła 105. Los zw ierzęc ia nie zawsze je s t czym ś z zasady gorszym n iż los cz łow ieka , choć w perspektyw ie p rzysz łych w cie leń najlepsze je s t życ ie f ilo z o fa lic z y 103 Przejście od jednego do drugiego zagadnienia dobrze ilustruje Monteskiusza charakte- rystyka wolności politycznej w stosunku jej do obywatela: „Wolność polityczna polega na bezpieczeństwie lub bodaj na przekonaniu, jakie się ma o swoim bezpieczeństwie" (O duchu praw , przeł. T. Boy-Żeleński, Kęty 1997, ks. 12, rozdz. 2, s. 161 nn). Ma ona dwa aspekty: jeden dotyczy stosowania prawa pozytywnego, drugi jego stanowienia. W pierwszym przy- padku wolności nie ma tam, gdzie stosowane jest prawo w sposób arbitralny: „Kiedy niewin- ność obywateli nie jest zabezpieczona, wolność również nie jest bezpieczna" . Drugi z wymie- nionych aspektów dotyczy niearbitralności stanowienia prawa: „Tryumfem wolności jest, kiedy w prawie karnym każda kara wynika ze szczególnej natury zbrodni. Wszelka dowolność usta- je; kara nie wypływa z kaprysu prawodawcy, ale z natury rzeczy" (tamże, rozdz. 4, s. 163). 104 „«Nie was będzie wybierać duch (δαίμων); wy sami będziecie sobie ducha obierali. Kto pierwszy los dostanie, ten niech pierwszy wybiera życie później już nieuchronne»" (Państw o , 617 e, przekład t. II, s. 254). Zob. G. R e a 1 e, Przekaz filo zo ficzny za pośrednic- twem m itu i koncepcja wolności u Platona, w: Wolność we współczesnej kulturze , red. Z. Zdybicka i in., Lublin 1997, zwł. s. 79. 05 Państwo, 620 b. Nieco inną koncepcję wędrówki dusz zob. Fajdros 248 c 249 d; Fedon, 81 c 82 c; Timaios, 42 b-d. Szersze omówienie zagadnienia zob. R e a 1 e. Historia filo zo fii starożytnej, t. II, s. 228 nn. 238 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA się n ie w olność, ale zdo lnośc i poznawcze. D la dokonania dobrego w yboru a dobry je s t ta k i w ybó r, k tó ry sp rzy ja tem u, aby dusza stawała się spra- w ie d liw s z a 106 is to tna jes t w iedza, pozw ala jąca tra fn ie ocen ić, k tó ry los na jbardz ie j sprzy ja życ iu sp raw ied liw em u. W iedzę taką zdobyw a ten, k to się „za jm u je zd ro w o " f i lo z o f ią 107. W yb rany los, wyznaczając to, co sp raw ied liw e , może u trudn iać lub u ła t- w iać osiąganie w łasnej doskona łości, jednak nie de te rm inu je życ ia w aspek- cie dz ie lnośc i m ora lne j, zdobyw an ia sp ra w ie d liw ośc i d u szy108. O w o n ie - zdete rm inow an ie doskona łości m ora lne j zakłada o czyw iśc ie w o lność w yboru m iędzy tym , co sp raw ied liw e , a tym , co takie n ie jest. Przy tym jednak samo dz ia łan ie prowadzące do doskonałości duszy jes t ca łk o w ic ie określone oko - liczno śc ia m i życia, w yb ranym losem i św iatem id e i109. Rzeczą duszy je s t prze jść przez życie dz ia ła jąc zgodnie z raz w ybraną przez siebie naturą. P laton w m yślen iu o w o lnośc i je s t dz ieck iem swej k u ltu ry . Już w V w ie - ku przed Chrystusem P indar lap ida rn ie u ją ł is to tę tego typu podejścia: „S tań się, k im jesteś, poznawszy to w p rzód y " 110. N ie ma m ie jsca na w o lne ksz ta ł- tow an ie swej d rog i życia. P odkreś lić jednocześn ie trzeba dw a w ym ia ry owego poznania i dążenia do tego, k im się jes t. Z jedne j s trony jes t to poznanie sw oje j natu ry w c ie le , by postępować zgodnie z n ią, z d rug ie j - poznanie, że jes t się duchem przeznaczonym do życ ia w św iecie ide i, w o l- nego od ograniczeń zw iązanych z c ia łem . W y b ó r dz ia łan ia zgodnego z w y - braną naturą, ja k i w ybó r samej tej natury, p ow in ien być podporządkow any osiągn ięc iu tego celu. W Obronie Sokratesa m ożna dostrzec jeszcze jed ną ważną in tu ic ję d o ty - czącą w o lnośc i dz ia łan ia , k tó re j P la ton jednak nie ro zw ija . S okra te jsk i duch doradczy (5 a ip ó v to v ) , k tó ry może być uznany za „g ło s sum ien ia " , za rzecz- 106 Państwo, 618 e. 107 Państwo, 619 d-e. 108 Każdy wybiera w swojej, wylosowanej kolejnos'ci. W micie Era prorok czuwający nad przygotowaniem dusz do narodzin w ciele zapowiada: „«Dzielność (ócp£Tf|) nie jest u nikogo w niewoli. Kto ją ceni więcej lub mniej, ten jej dostanie więcej albo mniej»" (617 e, przekład t. II. s. 254) i dalej: „«Choćby kto i ostatni wszedł, to, jeśli rozumnie wybrał i potrafi w życiu tak struny napinać, żeby harmonijnie brzmiały, czeka go życie przyjemne, a nie złe. Ten, kto pierwszy wybiera, niech nie będzie lekkomyślny, a kto ostatni, niech nie traci otu- chy»" (619 b, przekład t. II, s. 256 n.). 109 Na temat koncepcji niezdeterminowania do działania dobrego, w kontekście koncepcji duszy, zob. J. D o m a ń s k i , Godność człowieka a zagadnienie jego wolności w filo zo fii starożytnej, w: Zagadnienie godności człowieka, red. J. Czerkawski, Lublin 1994, s. 11 nn. 110 Cyt. za: tamże, s. 8. „KAŻDEMU TO, CO MU SIĘ NALEŻY" 239 n ika tego, co wyznaczone n ieza leżnym od cz ło w ie ka p orządk iem rzeczy, w ypow iada się je d yn ie w spraw ie tego, czego nie w o ln o czyn ić : „T o u m nie tak ju ż od ch łop ięcych lat: g łos ja k iś się odzyw a, a ile k ro ć się z jaw ia , za- wsze m i coś odradza, c o k o lw ie k bym przedsiębra ł, a n ie doradza m i n i- g dy " 111. P laton zdaje się zatem w tym m ie jscu dostrzegać fundam enta lne d la ro zw in ię c ia w o lnośc iow e j koncepc ji prawa podm io tow ego rozróżn ien ie m iędzy tym , co n iesp raw ied liw e (zakazane), a tym , co n ie je s t n iespraw ie - d liw e (dozw o lone). Jednakże w swej te o r ii sp ra w ie d liw ośc i i p raw a n ie czyn i z tego rozróżn ien ia u ży tku , a w ręcz p rzec iw n ie pos tu lu je m o ż liw ie szcze- g ó łow ą regu lac ję prawną w szystk ich dz iedz in ż y c ia 112. 5. P od su m ow an ie N a ile zarysowane tu rozw iązan ia p roponow ane przez P la tona są zadowa- lające z punktu w idzen ia poszukiw ane j te o r ii p raw cz łow ieka? P la ton tra fn ie wskazu je na dobro je d n o s tk i ja k o k ry te r iu m porządkow an ia życ ia społeczne- go, ja k o k ry te riu m tego, co je j należne. D obrem tym i zarazem k ry te riu m jes t pew ien stan bytu ludzk iego . W skazanie o b iek tyw n ych k ry te r ió w tego, co sp raw ied liw e , gwarantu je autonom ię je d n o s tk i, k tó ra d z ię k i tem u nie jes t zdana na łaskę lub n ie łaskę rządzących. N iem n ie j jednak p rzy ję ta przez P la - tona podstawa au tonom ii w yprow adza ugrun tow an ie dobra poszczegó lnych jednostek poza nie same, gdyż podstawa tego, że dany stan b y tu je s t sta- nem w yró żn io nym ja ko dobry , znajdu je się poza bytem c z ło w ie ka w św ię - cie ide i. To, co należne, ja ko to, co doskona li cz łow ieka , w yznaczone jes t ideam i oderw anym i od św iata z jaw isk i od konkre tnego cz łow ieka . Osta- tecznie coś jes t należne konkretnem u c z ło w ie k o w i n ie ze w zg lędu na niego samego, ale ze w zględu na coś, co jes t poza n im . C z ło w ie k , będący n ie jako pom iędzy w p e łn i rea lnym bytem ide i a pozornym bytem z jaw isk , nie is t- n ie je d la siebie samego, n ie je s t ce lem samym w sobie, ale k im ś , k to p rz y - porządkow any je s t rea liza c ji ce lów w yznaczonych n ie zm ie n n ym i ideam i. W zarysow anym tu P la tońsk im spo jrzen iu na w o lność ja k o w łaśc iw ość bytu m ożna dopatrzyć się in tu ic ji, k tó re późn ie j staną się in te g ra ln ym i e le - m entam i koncepc ji osoby. W yb ó r losu i odrzucenie de te rm ina c ji w sprawach 111 Obrona Sokratesa , 31 d, przekład polski W. W itwicki, w: P l a t o n , Dialogi: Fajdros, Uczta, Menon, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon, Timaios, K ritias, W ar- szawa 1993, s. 198. 112 Prawa, ks. 1V-XII; zob. W a s' k i e w i c z, H istoria filo zo fii praw a , s. 84 n. 2 4 0 KU PERSONALISTYCZNEM U UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA doskona łości m ora lne j wskazu je, że dusza jes t bytem , k tó ry n ie daje się utożsam ić z tym , ja k i je s t; że dusza zdolna jes t do dystansu wobec siebie samej i rozporządzenia ca łym sw o im bytem , a o je j doskona łości n ie roz - s trzyga ją oko liczno śc i życia. P la ton dostrzega konieczność w z ięc ia pod uw a - gę różn ic m iędzy poszczegó lnym i lu d źm i i o ko liczn o śc ia m i dz ia łan ia . Z d rug ie j s trony u ja w n ia ją się pewne ogran iczen ia p rzy ję te j przez P latona perspektyw y. O kreślenie tego, co sp raw ied liw e , po lega je d y n ie na a p lik a c ji zawarte j w ideach w iedzy o tym , co ogó lne, do konkre tne j sy tuac ji, rezu lta t tej a p lik a c ji je s t jednoznaczn ie w yznaczony ideam i i o ko liczno śc ia m i. W konsekw enc ji p rob lem ustanow ien ia sp ra w ie d liw ych p raw je s t problem em czysto poznaw czym . Ew entua lne uzupe łn ien ia prawa m ają m ie jsce ze w zg lę - du na n iem oż liw ość p rzew idzen ia w szys tk ich szcze gó łó w 113, a zm iany są czym ś w y ją tk o w y m 114. N ie ma m ie jsca na w o lne decyzje o byw a te li. D la P latona o tym , czy c z ło w ie k jes t dobry (re a lizu je się ja k o c z ło w ie k ), decydu- je zgodność dz ia łan ia z porządk iem w yznaczonym przez idee. In te le k tu a lizm p row adz i do zapoznania m ie jsca kom ponentu w o lnośc iow ego w re a liza c ji cz łow ieka . Sfera w o lity w n a podporządkow ana jes t poznan iu i uzgodn ien iu dz ia łan ia z n ie zm iennym i ideam i. § 2. A R Y STO TELESO W SK A K O N C EPC JA SPR A W IED LIW O ŚC I 1. P od staw y sp raw ied liw ośc i A rys to te les ro z w ija P la tońską koncepcję sp ra w ie d liw ośc i. U m ieszcza ją jednak w kontekście zasadniczo odm iennych rozw iązań dotyczących koncep- c ji b y tu i cz łow ieka . Podobnie ja k P la ton, S tag iry ta trak tu je sp raw ied liw ość przede w szys tk im ja k o pewną sprawność dz ie lność pod m io tu dzia ła jącego. T ak ja k u P latona, sp raw ied liw ość je s t zasadniczą doskona łością cz łow ieka ja k o cz łow ieka (obe jm uje w szystk ie poszczególne cno ty ), a je j u jęc ie rozsa- dza perspektyw ę podm io tow ą charakte rystyczną d la inn ych cnót n ie m ożna je j u jąć bez uw zg lędn ien ia re la c ji do innych : „S p ra w ie d liw o ść je s t identyczna z doskona łością etyczną w pe łnym tego słow a znaczeniu [. . .], bo k to ją po- 113 Prawa , 769 d-e; 772 a-b. 114 Prawa , 772 c-d. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 2 4 1 siad ł, może ją w ykonyw ać n ie ty lk o w stosunku do siebie samego, lecz także w stosunku do d ru g ich " 115. N ieco dalej S tag iry ta dodaje: „na jle pszy [jest] n ie [ten ] cz ło w ie k , k tó ry o b jaw ia swą dzie lność etyczną w stosunku do siebie samego, lecz ten, k to to czyn i w stosunku do in n ych " 116. O kreśla jąc re la - cję m iędzy dz ie lnośc ią etyczną a sp raw ied liw ośc ią A rys to te les stw ierdza, że „je s t to [...] ta sama trw a ła dyspozycja , ale w ystępu jąca pod inną postacią: rozważana ze w zg lędu na stosunek do b liź n ic h , je s t sp raw ied liw ośc ią , rozw a - żana zaś w znaczeniu bezw zględnym , je s t dz ie lnośc ią e tyczną" 117. C zym jes t dzie lność etyczna cnota? A rys to te les , zan im pode jm u je p ro b - lem atykę sp raw ied liw ośc i, m odelu je koncepcję cno ty b io rąc pod uwagę po - szczególne, typow e sprawności etyczne, tak ie ja k roztropność, m ęstw o czy um ia rkow an ie . W ich perspektyw ie cnota je s t to: trwała dyspozycja do pewnego rodzaju postanowień, polegająca na zachowaniu właściwej ze względu na nas średniej miary, którą określa rozum, i to w sposób, w jaki by ją okreś- lił człowiek rozsądny. Idzie tu o średnią miarę pomiędzy dwoma błędami, tj. między nadmiarem a niedostatkiem118. O w a „ś redn ia m ia ra " je s t też tym , co rów ne, w yrów nane . R ozw ija ją c koncep- cję tzw . „z ło te g o środka" A rysto te les naw iązu je do P la tońsk iego trak tow an ia sp ra w ie d liw ośc i ja k o pewnego typu rów nośc i, k tó ra n ie je s t w yznaczona m iarą i liczbą , oraz do w ysuw anych przez P latona postu la tów zachow ania we w szys tk im um iaru . O w ej poszuk iw ane j „ś redn ie j m ia ry " n ie m ożna w yznaczyć na podstaw ie k ry te r ió w fo rm a ln ych , l i ty lk o na podstaw ie zna jom ości w chodzących w grę dóbr lub kosztów . S tag iry ta roz różn ia m iędzy ś rodk iem „ze w zg lędu na p rze dm io t" a środkiem „ze w zględu na nas" . Ś rodek „ze w zg lędu na przed- m io t" może być w yznaczony w oparciu o k ry te r ia fo rm a lne . D z ie lność e tyczna zw iązana jes t jednak ze środkiem „ze w zg lędu na nas" 119. A ry s to - teles zauważa, że 1 Etyka nikom achejska , 1129 b, przekład polski D. Gromska, w: A r y s t o t e l e s , Dzieła wszystkie , t. V, Warszawa 1996, s. 170. 116 Tamże, 1130 a, przekład s. 170. Por. także np. 1169 b: „wyświadczanie dobrodziejstw jest cechą człowieka dobrego i dzielności etycznej" (s. 172). Tamże, 1130 a, przekład s. 170. Nieco dalej: sprawiedliwość jest „urzeczywistnianiem w stosunku do innych ludzi dzielności etycznej w ogóle" (tamże, 1130 b, przekład s. 172). 118 Tamże, 1106 b, przekład s. 113. Ily Tamże, 1106 a. 2 4 2 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA ze wszystkiego, co jest ciągłe i podzielne, można wziąć część większą, część mniejszą i część równą, i to ze względu na przedmiot sam lub ze względu na nas, to zaś, co jest równe, jest czymś pośrodku pomiędzy nadmiarem i niedostatkiem. Środkiem ze względu na przedmiot nazywam to, co jest jednakowo oddalone od obu krańców i co też jest jedno i to samo dla wszystkich; ze względu na nas jest środkiem to, co nie jest ani nadmiarem, ani niedostatkiem; tym zaś nie jest ani jedna, ani ta sama rzecz dla wszystkich120. W yjaśn ia jąc oba typy środka rów nośc i, daje następujący p rzyk ład : jeśli „dziesięć" jest za dużo, a „dwa" za mało, to ze względu na przedmiot przyjmuje się „sześć" jako środek; jest ono bowiem o tyle większe, o ile mniejsze [...] Środek natomiast ze względu na nas określić należy inaczej. Jeśli bowiem zjeść dziesięć min jest dla kogoś za dużo, dwie zaś miny za mało, to kierownik ćwiczeń atletycznych nie każe mu zjadać sześciu min; bo i ta ilość może być dla tego, kto ją otrzyma, zbyt wielka albo niedostaι ο ί teczna . Fundam enta lna d la określen ia „ś rodka ze w zg lędu na nas" , a zatem i „ś re d - n ie j m ia ry " podstaw ow ej d la rozum ien ia cnót, je s t re lac ja o dpow iedn iośc i, „ró w n o ś c i" m iędzy czym ś a podm io tem dzia łan ia , będącym podm io tem d z ie l- ności e tyczne j. O dpow iedn iość zachodzi, gdy dana rzecz, ogó ln ie m ów iąc, sprzy ja p o d m io to w i dz ia łan ia , p row adz i do jeg o ro zw o ju , czy m ów iąc ję z y k ie m A rysto te lesa p row adz i do a k tu a liza c ji podm io tu . A k tu a liza c ja polega na re a liza c ji tak ich m o ż liw o śc i tkw iących w podm ioc ie , k tó rych roz - w in ię c ie p row adz i do tego, iż p od m io t staje się tym , czym ze swej is to ty jes t. Stan b yc ia zak tua lizow anym jes t stanem, k tó ry w ję z y k u te o r ii A ry s to - telesa m ożna okreś lić m ianem p e łn i bytu ( έ ν τ ε λ έ χ ε ια 122). D obrem dla bytu jes t to, co p row adzi do tej pe łn i. G dy A rysto te les przechodzi do p ro b le m a tyk i sp ra w ie d liw ośc i, w strukturze rozum ien ia cnoty p odm io t dz ia łan ia zostaje zastąpiony adresatem. S p ra w ie d li- wość ja k o „ je d yn a spośród cnót, zdaje się być «cudzym dobrem », pon iew aż obe jm uje też stosunek do innych osób, ja ko że czyn i to, co je s t pożyteczne (korzystne) d la inn ych " 123. To, co sp raw ied liw e , je s t ś rodk iem ze w zględu na drug iego. Równość, będąca podstawą określen ia „z ło te g o środka" , zacho- dz i m iędzy ko nkre tn ym cz ło w ie k ie m , ty m razem adresatem dz ia łan ia , a pe- w nym dobrem lub kosztem (w szerokim tych s łów znaczeniu). 120 Tamże, 1106 a, przekład s. 111. 121 Tamże, 1106 b, przekład s. 111. I2" Termin ten jest terminem stosowanym przez Arystotelesa w ogólnej teorii bytu, która w filozofii praktycznej nie jest wprost stosowana. Przegląd stanu badań nad relacją metafizyki do polityki i etyki zob. W r ó b l e w s k i , Filozofia praktyczna Arystotelesa, s. 8 nn. 123 Etyka nikomachejska, 1130 a, przekład s. 170. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 2 4 3 Podstawowa je s t dw uelem entow a re lac ja odpow iedn iośc i zachodząca m ię - dzy czym ś a cz łow iek ie m . To, co odpow iada c z ło w ie k o w i, je s t „ś ro d k ie m " , je s t tym , co rów ne, je s t tym , co sp raw ied liw e . K ry te r iu m ow e j zgodności jes t w samym cz łow ieku , je s t n im to, czy aktua lizow ane są jeg o po tenc ja lnośc i, czy nie. To, co sp raw ied liw e , je s t tym , co rów ne, co p ropo rc jona lne . P on ie - waż s ta łym punktem odniesien ia jes t cz ło w ie k , p ropo rc ja pow sta je przez odpow iedn i dobór tego, co c z ło w ie k o trzym u je . M ożna zatem pow iedz ieć, że p ropo rc jona lna jes t dana rzecz, dz ia łan ie itp . To, co sp raw ied liw e , może być podstawą fo rm u ło w a n ia przez cz łow ieka norm (po ję tych czy to jako w yp o w ie d z i ję zyko w e , czy to szerzej ja k o w sze lk iego innego typu tw o ry ku ltu row e , w tórne wobec dz ia łań cz łow ieka ) okreś la jących należne stany rzeczy lub pow inne dz ia łan ia innych podejm ow ane ze w zg lędu na to, co sp raw ied liw e . Podstawą rozum ien ia prawa nie są zatem no rm y w yzna - czające obo w ią zk i dz ia łan ia p raw o w sensie p rze dm io to w ym , ale to, co sp raw ied liw e m ów iąc ogó ln ie p raw a podm io tow e , ze w zg lędu na któ re fo rm u łow ane są obo w ią zk i in n y c h 124. A rys to te les w yraźn ie odróżn ia zagadnienia dotyczące (a) tego, co spra- w ie d liw e , (b) sp raw ied liw ego postępow ania i (c) sp ra w ie d liw ośc i ja k o cechy cha rak te ru125. Choć w punkcie w y jśc ia sp raw ied liw ość traktow ana b y ła ja - ko sprawność podm io tu , to jednak ostatecznie to, co sp raw ied liw e , je s t pod- stawą sp raw ied liw ośc i dz ia łań i dzia ła jącego cz łow ieka . Postępowanie spra- w ie d liw e polega na p rzydz ie lan iu rzeczy z zachow aniem w ła śc iw e j p ro p o rc ji (rów nośc i). Podstawą są re lacje m iędzy rzeczam i a ty m i, k tó ry m rzeczy te p rzypadają , n iezależnie od pod m io tow ych w a lo ró w tego, k to p rzydz ie la , i n iezależnie w ogóle od re la c ji tych rzeczy do p rzyd z ie la ją ceg o 126. Z punktu w idzen ia podm io tu dz ia łan ia , je ś li w eźm ie się pod uwagę, że sp raw ied liw ość jes t samą dz ie lnośc ią etyczną obe jm u jącą w szys tk ie św iadom e 124 Na uwyraźnieniu koncepcji tego, co sprawiedliwe, Fred D. Miller, Jr. (Nature, Justice, and Rights in A ris to tle's Politics, „The Review of Metaphysics" , 49(1995-1996), No. 4, s. 873-907) oparł swoją argumentację na rzecz uznania koncepcji prawa-right u Arystotelesa. 125 Etyka nikomachejska, 1133 b. Dla ścisłości należy zauważyć, że o omawianych tu relacjach traktuje Arystoteles wprost w analizach dotyczących sprawiedliwości w węższym znaczeniu. Nie ma to jednak, jak się zdaje, większego znaczenia dla trafności proponowanych tu uogólnień. 126 Tamże, 1134 a. W porządku poznania, zwłaszcza na etapie heurezy, kolejność może być odwrotna. Tak np. czyni Arystoteles, gdy na podstawie spostrzeżenia, że człowiek spra- wiedliwy postępuje zgodnie z prawem i słusznością, wnioskuje, że sprawiedliwe jest to, co zgodne z prawem i słusznością. Tamże, 1128 a. 2 4 4 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA i w o lne dz ia łan ia wobec innych , na leży zauważyć radyka lną zm ianę perspek- ty w y w porów nan iu z perspektyw ą w yznaczoną ana lizą „ś ro d ka ze w zg lędu na nas" ja k o podstaw y rozum ien ia cnoty. N a p lan p ie rw szy w ysun ię ta zosta- je nie ty le w łasna doskonałość odpow iedniość m iędzy dz ia łan ia m i a pod- m io tem dz ia ła jącym , ale doskonałość innych . N ie m n ie j jednak sp ra w ie d li- wość jes t rów nocześnie podstaw ow ą doskona łością podm io tu dzia ła jącego. N ie m ożna osiągnąć doskonałości i szczęścia, je ś li w sw ych dzia łan iach nie b ierze się pod uwagę doskona łości i szczęścia innych . P odm io t d z ia ła - n ia staje wobec tego, co sp raw ied liw e i co jes t czym ś s p ra w ie d liw ym n ie - za leżnie od n iego samego i jego w łasnego szczęścia, je s t czym ś spraw ie - d liw y m ze w zględu na poznawaną re lac ję do in n y c h 127. Jednocześnie jego w łasne szczęście (ak tua lizac ja ) może być osiągnięte ty lk o w tedy, gdy czyn i się to, co sp raw ied liw e. Godne uw agi jes t i to, że rów n ież wówczas, gdy A rys to te les rozważa zagadnienie, czy n ie k tó rzy ludz ie są n ie w o ln ik a m i z natury n ieza leżn ie od dzia łań innych , prob lem staw ia n ie w perspektyw ie postępow an ia wobec n ie w o ln ik ó w , ale w perspektyw ie pytan ia , „c z y je s t to rzeczą sp raw ied liw ą , a nawet i lepszą d la kogoś, być n ie w o ln ik ie m " 128. A rys to te les na to ostat- n ie pytan ie odpow iada tw ie rd zą co 1 , n ie to jes t jednak tu na jw ażn ie jsze; isto tne jest, że dobro innych (życ ie , rozw ó j, doskonałość) je s t punktem od- n iesien ia , k ry te r iu m tego, co sp raw ied liw e , a dop ie ro w tó rn ie k ry te r iu m spra- w ie d liw e g o dz ia łan ia i sp ra w ie d liw ośc i jego podm io tu . A n a liz y te ukazu ją ważne aspekty etycznego euda jm on izm u A rysto te lesa. Owszem, dz ia łan ie sp raw ied liw e , k tó re p row adz i do tego, co sp raw ied liw e , p rzyczyn ia się do doskonałości i szczęścia podm io tu , lecz p od kre ś lić trzeba, że coś jes t sp raw ied liw e nie d latego, że p row adzi do szczęścia podm io tu dzia ła jącego, ale ze w zględu na adresata dzia łan ia . Porów nu jąc A rysto te lesow e u jęc ie p ro b le m a tyk i tego, co sp raw ied liw e , z u jęc iem proponow anym przez P latona, m ożna s tw ie rdz ić , że s truk tu ra pod- staw tego, co sp raw ied liw e , je s t w dużej m ierze podobna. D la jednego i d ru - g iego re lac je konstytuu jące to, co sp raw ied liw e w aspekcie p rze dm io to w ym , w spó łkons ty tuu ją także to, co sp raw ied liw e w aspekcie p o d m io to w ym , i są podstawą rozum ien ia cnoty sp raw ied liw ośc i. Z achodzi wszakże ważna ró ż n i- 17 „To [...] jest właściwością człowieka odróżniającą go od innych stworzeń żyjących, że on jedyny ma zdolność rozróżniania dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości i tym podobnych" (Polityka , 1253 a, przekład polski L. Piotrowicz, Warszawa 1964, s. 7). 128 Polityka , 1254 a, przekład s. 11. 129 Zob. tamże, 1254 b. ARYSTOTELESOW SKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 2 4 5 ca. W u jęc iu p la tońsk im to, co sp raw ied liw e , w obu w y ró żn io n ych aspek- tach, je s t w spó łkonsty tuow ane re lac jam i do św iata ide i, do czegoś poza konkre tnym bytem , podobnie ja k we w spółczesnych koncepcjach a ks jo lo - g icznego ugrun tow an ia prawa. N atom ias t w p rzypadku A rys to te lesa to, co sp raw ied liw e , is tn ie je na m ocy re la c ji zachodzących m iędzy ko n k re tn ym i bytam i. M ożna także zauważyć, że A rysto te les p re cyzy jn ie j n iż P la ton od- ró ż n ił p rob lem a tykę tego, co sp raw ied liw e , od p ro b le m a tyk i sp raw ied liw ego dz ia łan ia i cnoty sp raw ied liw ośc i. Pozw ala to na un ieza leżn ien ie podsta- w ow ych zagadnień sp ra w ie d liw ośc i p raw a pozytyw nego od p ro b le m a tyk i sprawności e tycznej p od m io tów dz ia ła jących . Tak u A rysto te lesa , ja k i u P la - tona dostrzec m ożna strukturę ana logiczną do te j, k tó rą u ja w n iła analiza p ozy tyw nop raw ne j ochrony praw cz łow ieka : re lac ja cz ło w ie ka do dobra jes t podstawą określen ia dzia łań p ow inn ych innych pod m io tów . U podstaw rozu - m ien ia prawa znajdu je się zatem nie pow inność dz ia łan ia , k tó rą m ożna okreś- lić ja ko odpow iadającą prawu w sensie p rze dm io to w ym (law), ale prawo podm io tu do należnego mu dobra odpow iadające p raw u w sensie p od m io to - w ym (right). 2. P raw o a sp raw ied liw ość To, co sp raw ied liw e , je s t także podstawą sp ra w ie d liw ośc i praw a p o z y ty w - nego130. O wszem , S tag iry ta stw ierdza, że sp ra w ie d liw y jes t ten, k to postę- puje zgodnie z prawem : Owóż niesprawiedliwy jest zarówno ktoś, kto wykracza przeciw prawu, jak i ten, co wykracza przeciw słuszności tak że człowiekiem sprawiedliwym jest rzecz jasna ten, co trzyma się prawa i przestrzega tego, co słuszne; to, co sprawiedliwe, jest tedy tym, co 130 Rozwinięta przez Arystotelesa perspektywa badania sprawiedliwości, w której funda- mentalne znaczenie przypada relacji między rzeczą tym, co sprawiedliwe, a człowiekiem, jest dziś niekiedy zupełnie niedostrzegana w pracach dotyczących sprawiedliwości. Znamienny jest komentarz Z. Ziembińskiego dotyczący tradycji arystotelesowsko-tomistycznej, odwołują- cej się do formuły suum cuique: „Istotną cechą sprawiedliwego postępowania [...] jest to, że ma to być postępowanie zgodne z pewnymi generalnymi i abstrakcyjnymi normami [...]. Właśnie w generalnym charakterze tych norm postępowania w stosunku do innych podmiotów kryje się element istotny tego sposobu pojmowania sprawiedliwości" (O pojm owaniu sprawie- dliwości, Lublin 1992, s. 23). Uznanie suum cuique za formułę o charakterze blankietowym (tamże, s. 126 nn.) jest oczywistą konsekwencją przyjętej przez Ziembińskiego perspektywy: jeśli nie ma normy (jako wypowiedzi językowej), to nie ma kryterium oceny działania. Z pola badań zostają usunięte relacje między człowiekiem a bytem, stanowiące tak dla Arystotelesa, jak i potem dla św. Tomasza z Akwinu podstawę rozumienia sprawiedliwości, a także pod- stawę sprawiedliwości norm prawnych pojętych jako wypowiedzi językowe. 246 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u PRAW CZŁOW IEKA zgodne z prawem i ze słusznością, to zaś, co niesprawiedliwe, jest tym, co niezgodne z prawem i ze słusznością131. Samo praw o stanow ione nie jes t jed na k podstawą sp ra w ie d liw ośc i ani tego, co nakazuje, ani dzia łań z n im zgodnych ( i w konsekw enc ji s p ra w ie d liw o - ści podm io tu dz ia łan ia ). Pisząc o tym , co zgodne z prawem , ja k o tym , co sp raw ied liw e , A rysto te les ma na m y ś li n ie ja k ie k o lw ie k p raw o stanow ione, ale w łaśn ie p raw o sp raw ied liw e: Owóż prawa normują wszystko zmierzając do tego, co korzystne dla wszystkich albo dla tych, co dzierżą władzę bądź dzięki swej dzielności, bądź dzięki czemuś innemu w tym rodzaju; tak że [...] nazywam sprawiedliwym to, co we wspólnocie państwowej jest źród- łem szczęśliwości i przyczynia się do jej [szczęśliwości] utrzymania i do utrzymania wszystkiego, co się na nią składa132. P rzytoczony fragm ent w skazu je jednocześn ie na cel p raw a i państwa, celem tym je s t szczęśliwość. C e l ten stanow i (obok ustanow ien ia przez o dpow ied - n ie w ładze) zasadnicze k ry te r iu m sp ra w ie d liw ośc i p raw s ta n o w io n ych 133. D obrze urządzone państwo jes t niezbędne d la szczęścia cz łow ieka , będące- go is to tą z natury stw orzoną do życ ia w państw ie (π ο λ ιτ ικ ό ν ζ φ ο ν ) 134. Z tej p rzyczyny uznanie natura lnego p ie rw szeństw a państwa ja k o ca łości n ie dającej się sprow adzić do prostej sumy je d n o s te k135, przed rodz iną i je d - nostką, n ie sto i w sprzeczności z uznaniem cz ło w ie ka za cel sam w sobie Etyka nikomachejska, 1129 a, przekład s. 168. 132 Tamże, 1129 b, przekład s. 169. 133 Por. Etyka wielka , 1193 b, przekład polski W. Wróblewski, w: A r y s t o t e l e s , Dzieła w szystkie , t. V, Warszawa 1996, s. 338: „czyny sprawiedliwe to są te, które prawo nakazuje wypełniać, a prawo zaleca to, co jest zgodne z każdą z cnót" . Na temat sporów wokół autorstwa Etyki w ielkiej zob. uwagi D. Gromskiej w jej przekładzie Etyki nikomachejskiej (s. 28 nn.) oraz W r ó b l e w s k i , Filozofia praktyczna Arystotelesa, s. 9. W zdaniu bezpośrednio poprzedzającym cytowany w tekście fragment Etyki nikom achejskiej Arystoteles pisze: „wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pewnym sensie sprawiedliwe; bo co jest ustanowione przez władzę ustawodawczą, to jest zgodne z prawem, i wszystko, co podpada pod to pojęcie, nazywamy sprawiedliwym" (1129 b, przekład s. 160). Użyty w przekładzie termin „władza ustawodawcza" kładzie akcent na władzę jako podstawę prawa stanowionego (uzasadnienie tetyczne), podczas gdy użyty w oryginale termin yopońetiKÓę, który należałoby tłumaczyć raczej jako „nauka prawa", wskazuje na wiedzę jako podstawę sprawiedliwego prawa (por. Etyka nikomachejska, 1180 b). Zob. komentarz Terence'a Irwina w: A r i s t o t 1 e, Nicomachean Ethics, Indianapolis 1985, s. 332; Irwin proponuje przekład: „the provisions of legislative science are lawful" (tamże, s. 118). 134 Zob. Polityka, 1253 a. 135 Tamże. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 247 i uznaniem , że c z ło w ie k w o ln y p ow in ien dzia łać d la dobra państwa, gdyż ce lem tych ostatnich dzia łań jes t, kon iec końców , szczęście je d n o s tk i: „N ie u lega tedy w ą tp liw o śc i, że na jlepszym ustro jem jes t z kon iecznośc i tak i, w któ rego ramach każdy bez w y ją tk u na jlep ie j się czu je i szczęśliw ie ż y je " 136. P rzy o kaz ji w arto zauważyć, że rozw ażan ia A rys to te lesa o spra- w ie d liw o ś c i prawa stanow ionego są doda tkow ym argum entem na rzecz n ie - za leżności p ro b le m a tyk i tego, co sp raw ied liw e , od podm io tu s p ra w ie d liw o - ści ja k o dz ie lnośc i e tycznej. U g run tow an ie prawa stanow ionego w rzeczyw is tośc i is tn ie jące j n iezależnie od stanow ien ia prawa pozw ala na wskazanie podstaw ko re k ty p raw a p ozy - tyw nego. Podstawą tej ko re k ty je s t prawość - ¿ m e i K e i o t . „ [T o ] , co prawe, je s t w praw dzie sp raw ied liw e , jednakże n ie w znaczeniu sp ra w ie d liw ośc i s tanow ione j" 137. Prawość je s t n iezbędnym e lem entem w procesie stosowa- n ia prawa, ja k o an tidotum na n iedoskonałość ogó lnych norm , k tó re z natury rzeczy nie m ogą być podstawą określen ia tego, co sp raw ied liw e , w każdym konkre tnym przypadku: prawość jest sprawiedliwością, a nawet czymś lepszym od pewnego rodzaju sprawiedliwo- ści, choć nie od sprawiedliwości samej w sobie, lecz od błędu wynikającego z ogólnego sformułowania. I to właśnie jest istotą prawości, że jest korekturą prawa tam, gdzie ono niedomaga na skutek ogólnego sformułowania138. Przez w zgląd na prawość sp raw ied liw e może się okazać postępow anie sprze- czne z lite rą p raw a139. Zauw ażyć p rzy tym wypada, że A rys to te les odnosi prawość do prawa stanow ionego, k tó re jes t sp raw ied liw e i zasadniczo rzecz b iorąc tra fn ie określa to, co kom uś należne, a n iedom aga je d y n ie w n ie k tó - rych przypadkach, i to n ie ze w zg lędu na b łąd p raw odaw cy, ale na naturę tego, czego praw o stanow ione do tyczy : „w s z e lk ie p raw o je s t ogólne, o n ie - k tó rych zaś rzeczach nie można w ydać tra fnego sądu w sposób o g ó ln y " 140. N ie ma jednak co do tego w ą tp liw o śc i, że to, co sp ra w ie d liw e (w znaczeniu bezw zg lędnym ), je s t podstawą n ie ty lk o ko re k ty tego, co wyznaczone spra- w ie d liw y m prawem stanow ionym , ale także ja k o racja sp ra w ie d liw ośc i 136 Tamże, 1324 a, przekład s. 288. Zob. M. M. W a 1 s h, A ris to tle 's Conception o f Freedom, „Journal of the History of Philosophy" , 35(1994), 4, s. 503. 137 Etyka nikomachejska, 1137 b, przekład s. 189. 138 Tamże, 1137 b, przekład s. 189; na temat prawości zob. Etyka w ielka , 1198 b 1199 a; Retoryka , 1374 b. I3y Zob. Etyka nikomachejska, 1137 b. 140 Tamże, przekład s. 189. 248 K u PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA praw stanow ionych podstawą ko rek ty praw n ie sp ra w ie d liw ych , k tó re dla w szys tk ich lub w iększości regu low anych p rzypadków nie okreś la ją tego, co p roporc jona lne , „ró w n e " . O dw o łan ie się do p raw ośc i i dokonana ko rekta w stosow aniu prawa stanow ionego nie są a rb itra lne , ale oparte są na pozna- w a lnych re lacjach odpow iedn iośc i m iędzy czym ś a cz ło w ie k ie m . To, co spra- w ie d liw e , ja ko to, co odpow iada c z ło w ie k o w i, je s t p ie rw o tne wobec prawa stanow ionego. 3. S p raw ied liw ość w w ęższym zn aczen iu . S p raw ied liw ość w ym ien n a i rozd zie lcza O becnie, gdy sięga się do A rysto te lesa w rozw ażaniach do tyczących pod- staw prawa, zw raca się uwagę przede w szys tk im na jeg o koncepc ję sp raw ied- liw o ś c i w ym ienne j i rozdz ie lcze j, upatru jąc zw y k le w tej osta tn ie j podstaw całe j A rys to te lesow e j nauki o sp ra w ie d liw o ś c i141. Podejście tak ie n ie jes t uzasadnione. Oba w ym ien ione typy są je d yn ie odm ianam i sp ra w ied liw ośc i w węższym tego słowa znaczeniu, będącej jedną z w ie lu cnót. Sam S tag iry ta jednoznaczn ie uznaje sp raw ied liw ość w szerok im znaczeniu, obe jm u jącą w szystk ie poszczególne cnoty , za podstawę prawa: [...] nazywam sprawiedliwym to, co we wspólnocie państwowej jest źródłem szczęśliwości i przyczynia się do jej utrzymania i do utrzymania wszystkiego, co się na nią składa. Otóż prawo nakazuje dokonywać zarówno aktów męstwa (np. nie opuszczać szeregu, nie ucie- kać, nie porzucać broni), jak aktów umiarkowania (np. nie cudzołożyć, nie dopuszczać się gwałtów), jak aktów łagodności (np. nie bić, nie lżyć) i podobnie w odniesieniu do innych zalet i wad etycznych, pierwsze nakazując, drugich zabraniając [...]142. Prob lem atyka sp ra w ied liw ośc i w węższym tego s łow a znaczeniu do tyczy ty lk o n ie k tó rych dz iedzin regu low anych prawem stanow ionym . O kazuje się ponadto, że s truktu ra ontycznych podstaw sp ra w ied liw ośc i w ogóle i spra- w ie d liw o śc i ja k o jedne j z cnót są zasadniczo odm ienne. S p raw ied liw ość w znaczeniu węższym charakte ryzu je A rys to te les poprzez je j p rzec iw ieńs tw o i s tw ierdza, że n iesp raw ied liw ość to odnoszenie ko rzyśc i 141 Zob. A. K a u f m a n n , Problemgeschichte der Rechtsphilosophie, w: Einführung in Rechtsphilosophie und Rechtstheorie der Gegenwart, hrsg. von A. Kaufmann, W. Hassemer, 5. Aufl., Heidelberg 1989, s. 35 nn.; G. R a d b r u c h , Der Mensch im Recht, Göttingen 1961, s. 90 nn. 142 Etyka nikomachejska, 1129 b, przekład s. 169. ARYSTOTELESOW SKA KONCEPCJA SPRAWIEDLIWOŚCI 249 kosztem innych , cudzą k rz y w d ą 143. N iesp ra w ie d liw ość w znaczeniu w ęż- szym ma się do n ie sp ra w ie d liw o śc i w szerokim znaczeniu (rów nozakresow ej z dz ie lnośc ią etyczną) ja k część do ca łośc i; p ie rw sza jes t szczególnym p rz y - padkiem d ru g ie j, do tyczy ty lk o pewnej s fery życ ia cz łow ieka . R ozróżn ien iu n ie sp ra w ie d liw o śc i w szerokim i w ąsk im znaczeniu odpow iada ana logiczne rozróżn ien ie dotyczące tego, co n iesp raw ied liw e : Istnieje tedy inna jakaś niesprawiedliwość, która jest częścią tamtej niesprawiedliwości w znaczeniu obszerniejszym, i coś niesprawiedliwego, co jest częścią tego, co niesprawied- liwe w obszerniejszym znaczeniu „czegoś, co wykracza przeciw prawu" 144. A n a lo g iczn ie można uznać, że ja k „część" do „c a ło ś c i" ma się sp ra w ie d li- wość w węższym znaczeniu do sp ra w ie d liw ośc i w ogóle. Ta p ie rw sza d o ty - czy ty lk o pew nej sfery dzia łań cz łow ieka . S p raw ied liw ość w w ęższym zna- czeniu, mająca na uwadze n ieodnoszenie ko rzyśc i cudzym kosztem , do tyczy re la c ji, k tó re po jaw ia ją się w zw iązku z dobram i będącym i w dyspozyc ji społeczności lub je j cz łon ków . S p raw ied liw ość w ym ienna i rozdz ie lcza są typam i w łaśn ie sp raw ied liw ośc i w węższym znaczeniu, po ję te j ja k o je d yn ie jedna z cnót. P ierwsza znajdu je zastosowanie p rzy w y ró w n yw a n iu szkód, p rzy w ym ia n ie tow aru na tow ar lub tow aru na p ien iądz lub na ja k ą k o lw ie k inną rów now artość. D ruga ma na celu rów nom ie rność przyznaw anych za- szczytów , nagród, p re m ii p ien iężnych i innych w yróżn ień . T erm inem w spó l- nym w obu odm ianach sp ra w ied liw ośc i je s t ίσ ο ς lub ίσ ό τ η ς rów ność, środek, słuszność. Równość ta może być oparta a lbo na p ro p o rc ji a ry tm e tycz - nej w przypadku sp raw ied liw ośc i w ym ienne j, a lbo na p ro p o rc ji geom et- ryczne j w p rzypadku sp ra w ie d liw ośc i rozdz ie lcze j. R ozdzia ł dokonyw any zgodnie z p ropo rc ją geom etryczną określa S tag iry ta rów n ież ja k o rozd z ia ł κ α τ ' ώ ξ ία ν - „w e d łu g godnośc i" , „w e d łu g tego, ile ktoś jes t w a rt" 145. Tak w przypadku sp ra w ie d liw ośc i rozdz ie lcze j, ja k i w ym ienne j m am y do czyn ien ia z re lac jam i cz te roe lem entow ym i, zachodzą- 143 Tamże, 1130 a. 144 Tamże, 1130 b, przekład s. 171. 14:1 Tamże, 1131 a. Arystoteles zaznacza przy tym, że nie wszyscy upatrują godność w tym samym: demokraci w wolności, zwolennicy oligarchii w majątku lub dobrym urodze- niu, arystokraci w dzielności etycznej (por. Polityka, 1280 a). Daniela Gromska tłumaczy w tym miejscu greckie κ α τ ' ά ξ ία ν jako „wedle wartości" (s. 173); trafniejsze wydaje się jed - nak: „według wartości osobistej" , „według zasługi" lub „według godności" zgodnie z trady- cyjnymi łacińskimi przekładami stosującymi w tym miejscu „secundum dignitatem" (A risto te les latinus). Utożsamienie równości wyznaczonej κ α τ ' ά ξ ία ν z równością wyznaczoną na pod- stawie proporcji geometrycznej zob. Etyka nikomachejska, 1131 b; Polityka, 1302 a, 1301 b. 250 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a cym i m iędzy dwom a p odm io tam i i dw iem a rzeczam i; ła tw y m i do w skazania w charakterystyce n ie sp ra w ie d liw o śc i ja ko : (1 ) ten, k to n ies łuszn ie zysku je , (2) ten, k to trac i, (3) dobro zyskane, (4) strata. S p raw ied liw ość rozdz ie lcza oparta jes t na p ro p o rc ji geom etryczne j, w k tó - rej m am y do czyn ien ia z re lac ją czteroelem entow ą: godność (zasługa) G A cz ło w ie ka A ma się do godności (zas ług i) G B cz łow ieka B, tak ja k zaszczyt (dobro) Z A p rzydz ie lone A do zaszczytu (dobra) Z B p rzydz ie lonego B: W sp ra w ied liw ośc i w ym ienne j pod m io ty dokonu jące w ym ia n y są traktow ane ja k o rów ne i fak tyczne różn ice m iędzy n im i n ie m ają znaczenia d la określe - n ia w artośc i tego, co o trzym yw ane, i tego, co zbywane. R ów n ież sp raw ied- liw o ść w ym ienną m ożna przedstaw ić ja k o re lac ję czte roelem entow ą, ana lo- g iczną do tej określa jące j sp raw ied liw ość rozdz ie lczą , w yrażoną fo rm u łą (cp). Poniew aż jednak p odm io t A je s t trak tow any ja k o rów ny w swej godności p o d m io to w i B, c z y li GA = G B, zatem na podstaw ie (cp' ): Z A = Z B, dobro należne A rów ne jes t dobru należnem u B 146. P odkreś lić trzeba zasadniczo odm ienną struktu rę ontyczną stanow iącą pod- stawę rozum ien ia sp raw ied liw ośc i w ogó le w porów nan iu ze s truk tu rą okre - ślającą sp raw ied liw ość w ym ienną czy rozdzie lczą. S p raw ied liw ość w w ęż- szym znaczeniu jes t re lac ją czteroelem entow ą, na k tó rą składają się dwa podm io ty i dw ie rzeczy. R ów n ież je ś li sp raw ied liw ość w ym ienną traktow ać ja ko re lac ję dw uelem entow ą, to ma ona odm ienną s truk tu rę ontyczną od s truk tu ry sp raw ied liw ośc i w ogóle; w tej p ie rw sze j re lac ja odpow iedn iośc i zachodzi m iędzy w ym ie n ia nym i rzeczam i, w d rug ie j m iędzy rzeczą a k im ś, kom u jes t ona należna. W przypadku sp raw ied liw ośc i w najszerszym tego słow a znaczeniu zasad- nicze k ry te r iu m tego, co sp raw ied liw e , tk w i w samym podm ioc ie , d la któ rego to coś je s t dobrem . R elacje do innych czy re lac je m iędzy sam ym i rzeczam i ubogacają rozum ien ie sp ra w ied liw ośc i w ogóle. U w yra źn ia ją s truk tu ry re la - cy jne , k tó ry m i w określonych oko licznośc iach , gdy w grę w chodz i sp raw ied- liw o ść w węższym znaczeniu, „ob rośn ię ta " je s t re lac ja ko ns ty tu tyw n a dla sp ra w ied liw ośc i w ogóle; tej ostatn ie j jednak re la c ji ani n ie znoszą, ani nie zastępują. D la tego też sp raw ied liw ość w ogóle może być podstaw ą re w iz ji a p lik a c ji zasad w ypracow anych w oparciu o e lem enty charakte ryzu jące samą (9 ) ~ : Z B M ożna także m ów ić o zachodzeniu rów nośc i: ( 9 ' ) 146 Por. Etyka nikomachejska, 1132 a. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 2 5 1 sp raw ied liw ość rozdz ie lczą lub w ym ienną. P odkreś lić p rzy tym trzeba, że o dw o łan ie się do sp ra w ie d liw ośc i w ogó le n ie je s t zw ro tem ku czemuś n ie - określonem u, ale jes t s ięgnięciem do rea lnych re la c ji m iędzy w chodzącym i w grę rzeczam i a aktua lizac ją cz łow ieka . Tak np. odm ow a zw ro tu p o w ie rzo - nego depozytu czy należnego udz ia łu może być podyktow ana dostrzeżeniem bezpośredniego zagrożenia w yn ika jącego z użyc ia w chodzącej w grę rzeczy przez cz łow ieka z zaburzoną zdo lnością oceny sy tuac ji. K o re k ta sp ra w ie d li- w ości rozdz ie lcze j polegać może nie ty lk o na uznaniu w danej sy tuac ji za n ie is to tne re la c ji m iędzy depozytem a jeg o zw ro tem , ja k to m ia ło m iejsce w p rzy to czon ym p rzyk ładz ie . K o rek ta polegać też może na u w zg lędn ien iu innych od p ie rw o tn ie p rzy ję tych k ry te r ió w usta lan ia is to tnych różn ic m iędzy podm io tam i, k tó rym rozdzie lane są w spó ln ie w ypracow ane d o b ra 147. P orów nu jąc A rysto te lesow ską koncepcję z P latońską, w św ie tle p rzepro - wadzonych tu analiz, n ie w yda je się tra fn y pog ląd, że koncepc ja s p ra w ie d li- w ośc i rozdz ie lcze j i w ym ienne j je s t ro zw in ię c ie m P la tońsk ie j nauk i o dwóch typach sp raw ied liw ośc i: jedne j oparte j na „m ie rze i l ic z b ie " , d rug ie j na „o rę d z iu Zeusa" 148. Zdaniem P latona rów ność oparta na „m ie rze i l ic z b ie " w g runcie rzeczy nie je s t żadną sp raw ied liw ośc ią , a ty lk o za n ią uchodzi. A rys to te les nie w ystępu je w tym punkc ie p rze c iw swem u n au czyc ie low i i ko n tyn uu je jego m yśl w sw oje j koncepc ji sp ra w ie d liw ośc i w ogóle, utożsa- m ianą z doskona łością etyczną. Zauważa natom iast, że są dz ie dz in y , w k tó - rych „m ia ra i liczba " zasadniczo popraw nie w yznacza to, co sp raw ied liw e , tzn. zgodne ze sp raw ied liw ośc ią w szerok im tego s łow a znaczeniu. Zauw ażyć trzeba, że rów n ież odw o łu jąc się do sp ra w ie d liw ośc i rozdz ie lcze j w n ie k tó - rych przypadkach z całą pew nością m ożna m ów ić o oparc iu się na „m ie rze i l ic z b ie " , np. wówczas, gdy rozd z ia ł zysków następuje p ropo rc jo na ln ie do w n ies ionych w inw estyc ję w k ładów . W yró żn ia ją c sp raw ied liw ość rozdz ie lczą i w ym ienną, A rys to te les nie za- m ie rza ł, ja k się zdaje, p rzec iw staw iać sp ra w ie d liw ośc i „op a rte j na orędziu Zeusa" sp raw ied liw ośc i oparte j na „m ie rze i l ic z b ie " . W p rzypadku obu ty - pów rów ności o dw o łu je się do ka te g o rii m atem atycznych do p ro p o rc ji geo- m etrycznej w p ie rw szym typ ie rów nośc i i a ry tm etyczne j w d ru g im ; chodz iło mu raczej o wskazanie odm ienności s truk tu r re lacy jn ych będących u podstaw obu typ ów sp ra w ie d liw ośc i w węższym sensie. Sama „m ia ra i lic z b a " jes t raczej narzędziem usta lan ia tego, co sp raw ied liw e , a n ie podstaw ą sp raw ie - 147 Zob. Polityka , 1280 a. 148 Por. K u r d z i a ł e k , Dwie starożytne koncepcje sprawiedliwości, passim. 252 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a d liw o ś c i tego czegoś. Tak w dz iedz in ie sp ra w ie d liw ośc i rozdz ie lcze j, ja k i w ym ienne j obecna jes t zawsze re lac ja odpow iedn iośc i rzeczy do dobra cz łow ieka , sp raw ied liw ość zatem oparta na „o rę d z iu Zeusa" , będąca podstawą określen ia p rzypadków , w k tó rych p rzy ję ta „m ia ra i lic zb a " zaw odzi. A rysto te les, d z ię k i koncepc ji sp ra w ie d liw ośc i w ogóle, u n ika dw o jak iego typu redukc jon izm u w u jęc iu podstaw prawa: jednego, sprowadzającego spra- w ie d liw o ść do zgodności z o gó ln ym i us tanow ionym i regu łam i, i d rugiego, zm ierzającego do u jęc ia p ro b le m a tyk i podstaw sp ra w ie d liw ośc i za pom ocą fo rm a ln ie po ję tych zasad rów nośc i. Te ostatnie są n iew ystarcza jące d la u ję - c ia n ieprzekracza lnych granic w trak tow an iu d rug iego cz łow ieka , k tó rych nie w o lno naruszyć nawet wówczas, gdy stanow ione p raw o zgodne je s t z za- sadami p ro p o rc ji czy to a ry tm etyczne j, czy to geom etryczne j. P rob lem y u ja w - n ia ją się w yraz iśc ie w a p lik a c ji te o r ii do praw a karnego. W p rzypadku u jęcia stosownej kary w kategoriach w ym iany , gdy p od m io ty trak tow ane są ja k o rów ne i oddaje się każdemu tym samym, co u c z y n ił d rug iem u , za w łaśc iw ą odpow iedź na to rtu ry na leża łoby uznać rów n ież to r tu ry 149. G ran ic tych nie ma rów n ież w przypadku u jęc ia w ka tegoriach p ro p o rc ji rozdz ia łu , gdy w y - magana je s t p roporc ja polegająca na tym , aby stosunek zachodzący m iędzy karam i odpow iada ł stosunkow i m iędzy przestępstw am i, m ów iąc k ró tko aby lżejsze przestępstwa karane b y ły łagodn ie j n iż c ięższe150. 149 Podejmowaną tu problematykę podstaw sprawiedliwego prawa stanowionego należy odróżniać od problematyki stosowania prawa i postulatu równości wobec prawa, postulatu nakazującego równo traktować przypadki równe, niezależnie od cech podmiotu nieistotnych dla oceny danego działania. 150 Zob. K a u f m a n n , Problemgeschichte der Rechtsphilosophie , s. 35 nn.; R a db r u c h, Der Mensch im Reclit, s. 90 nn.; por. P i e c h o w i a k , W poszukiw aniu onto- logicznych podstaw praw a , s. 48 nn. Redukowanie pojmowania sprawiedliwości w ogóle do sprawiedliwości rozdzielczej ma długą historię. W średniowiecznych rozważaniach nad spra- wiedliwością, gdy mowa była o sprawiedliwości Bożej, powszechnie powoływano się na Pseudo-Dionizego Areopagitę, który w O imionach Bożych pisał: „Bóg jest sprawiedliwością, bo udziela [rozdziela] wszystkim istotom, według ich własnej wartości [godności] (iustitia laudatur in Deo inquantum omnibus secundum dignitatem distribuit)" (VIII, 7, przekład polski E. Bułhak, Lublin 1995, s. 67). Stąd tendencja do redukowania sprawiedliwości w ogóle do sprawiedliwości rozdzielczej w rozumieniu Arystotelesa i do niedostrzegania różnicy struktu- ralnej między sprawiedliwością rozdzielczą opartą na relacji czteroelementowej a sprawiedli- wością w ogóle opartą na relacji dwuelementowej (zob. np. T o m a s z z A k w i n u , CG lib. 1, cap. 93, n. 11; In 4 Sent., dist. 46, q. 1, a. 1 A, co.; por. STh 2-2, q. 175, a. 1, 2). Pseudo-Dionizego ujęcie sprawiedliwości Bożej znacznie bliższe jest jednak przytoczonemu wyżej Platońskiemu określeniu sprawiedliwości ( P l a t o n , Praw a , 757 c) oraz Arystotelesa koncepcji sprawiedliwości w szerokim sensie niż proponowanej przez tego ostatniego charak- terystyce sprawiedliwości rozdzielczej. Do tego pomieszania przyczynił się zapewne przekład ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAWIEDLIWOŚCI 253 4. K ryteria tego , co d ob re d la d ru g ich . S zczęśc ie Chcąc b liże j okreś lić podstawy tego, co sp raw ied liw e , n iezbędne jes t wskazanie podstaw tego, co decyduje o odpow iedn iośc i m iędzy rzeczą lub dz ia łan iem a cz łow iek ie m . C entralne znaczenie przypada tu ta j p rob lem atyce szczęścia. Jak w yże j wspom niano, k ry te r iu m odpow iedn iośc i czegoś do c z ło - w ieka stanow i jego aktua lizacja , rozw ó j. M ia rą a k tu a liza c ji je s t osiągn ięcie lub p rzyb liże n ie się do swej pe łn i bytu (¿VX£?ić%eia) czy ja k się dziś n ie - k iedy m ó w i ro zkw itu b y tu 151. Stan ten m ożna trak tow ać ja k o stan dobre- go „z d ro w ia b y tu " 152. Jego osiągn ięcie je s t też os iągn ięc iem szczęścia. D o - brem dla bytu jes t to, co p row adzi do a k tua liza c ji. Inacze j n iż to w id z ia ł P laton, n ie w św iecie ide i, ale w samym byc ie zna jdu je się to, co określa, czym byt jes t, a przez to i stan, do którego z natury dąży i k tó ry jes t też stanem szczęśliw ości. D o tyczy to tak podm io tu dz ia łan ia , ja k i adresata, ze w zględu na któ rego określa się to, co sp raw ied liw e . W A rys to te lesow sk ich rozw ażaniach dotyczących szczęścia można się dopatrzyć pewnego rozdarc ia m iędzy uznaniem teoretyczne j ko n te m p lac ji za na jw yższe szczęście cz łow ieka a uznaniem za szczęście dz ia łań zgod- nych z dz ie lnośc ią e tyczną153. S tag iry ta id e n ty fik u je szczęście cz łow ieka badając sw oistą funkc ję , swoiste dz ia łan ie cz łow ieka , to, któ re w yróżn ia go spośród innych by tów i pozw ala okreś lić , k im c z ło w ie k w swej istocie je s t154. F unkc ją tą jes t „dz ia ła n ie duszy zgodne z rozum em lub nie bez ro - zum u" 155. Z tego w zględu za uszczęś liw ia jącą uznaje A rys to te les kon tem - p lac ję teo re tyczną156. Jest ona dz ia łan iem (aktem ) najlepszej części w cz ło - oddający w określeniu sprawiedliwości rozdzielczej (Etyka nikom achejska , 1131 a) termin κατ ' ώ ξ ία ν łacińskim „secundum dignitatem" (zob. wyżej przyp. 147). IM We współczesnej literaturze anglosaskiej termin „rozkwit" (flourish ing ), który dobrze oddaje intuicje związane z aktualizacją bytu w rozumieniu Arystotelesa, używany jest też w innych kontekstach teoretycznych; zob. np. R. P. G e o r g e, Human Flourishing as a Criterion o f Morality: A Critique o f P erry's Naturalism, „Tulane Law Review", 63(1989), s. 1455-1474. 152 Zob. P. B I o o m f i e I d. O f Goodness and Healthiness: A Viable M oral O ntolo- gy, „Philosophical Studies", 87(1997), No. 3, s. 309-332. 153 Na temat relacji między tymi dwoma typami aktywności uszczęśliwiającej u Arystote- lesa zob. W r ó b l e w s k i , Filozofia praktyczna Arystotelesa, s. 88 nn. 154 Na temat relacji szczęśliwości do natury człowieka zob. monografię: D. A s s e 1 i n. Human Nature and Eudaimonia in Aristotle, Now York 1989. 155 Etyka nikomachejska, 1098 a, przekład s. 89. 156 Zdaniem Arystotelesa „szczęście jest pewnego rodzaju działaniem duszy, zgodnym z nakazami doskonałej dzielności" (Etyka nikomachejska, 1102 a, przekład s. 99); „o ile zaś 2 5 4 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA w ieku i ma za p rzedm io t to, co najlepsze, gdyż „z p rze dm io tó w poznaw a l- nych najlepsze są te, k tó re są p rzedm io tem rozum u" 157. Ponadto teoretyczna kontem p lac ja je s t też chciana d la n ie j samej i w ta k im sensie jes t także czym ś osta tecznym 158. D la A rysto te lesa znam ien iem doskonałości je s t także „sam ostarcza lność" p rzys ługu jąca kon te m p lac ji. Choć in n i m ogą pom óc w je j os iągn ięc iu , to n ie są n iezbędn i, ja k to ma m ie jsce w przypadku aktów cnót m o ra ln ych 159. W tak ie j perspektyw ie życie zgodne z cnotam i m o ra ln ym i, doskonałość m oralna, a zatem i sp raw ied liw ość cz ło w ie ka sto i na d ru g im p la n ie 160. W inn ym jednak m ie jscu A rysto te les pisze: „postępow an ie zgodne z naka- zam i dz ie lnośc i e tycznej [...] jes t [...] dobre i p iękne, i to w na jw yższym s topn iu " i n ieco dale j: „szczęście je s t n a jw yższym dobrem i tym , co m ora ln ie na jp iękn ie jsze , i na jw yższą rozkoszą, i n ie są to rzeczy odrębne" 161. Skąd to rozdarcie? Stosując A rysto te lesow ską teorię bytu do zagadnień p ra k tycz - n y c h 162 na leża łoby pow iedz ieć, że szczęście je s t pe łn ią bytu , jeg o a k tu a li- zacją. K on tem p lac ja teoretyczna jes t dz ia łan iem a k tua lizu jącym je d yn ie pew - ną cząstkę cz łow ieka , i to w oderw aniu od innych e lem entów by tu ludzk iego . A rys to te les zdaje sobie sprawę z tej trudnośc i i p rzyzna je , że życ ie po lega ją - ce na teore tyczne j ko n te m p lac ji przerasta cz łow ieka : żyłby bowiem w ten sposób nie tyle, o ile jest człowiekiem, ale o tyle, o ile jest istotą obdarzoną pierwiastkiem boskim, w niej tkwiącym; w jakiej zaś mierze pierwiastek ten różni się od naszej złożonej natury, w takiej też różni się czynność, w której on się iści, od czynności, w których się poza tym iści dzielność. Jeśli więc rozum jest czymś boskim w stosunku do człowieka, to i życie zgodne z nim jest boskie w porównaniu z życiem człowieka163. istnieje więcej rodzajów tej dzielności, to zgodnie z wymogami najlepszego i najwyższego jej rodzaju" (tamże, 1098a, przekład s. 89). 157 Tamże, 1177 a, przekład s. 290. 158 Zob. tamże, 1097 b. 159 Tamże, 1177 a. 160 Tamże, 1178 a. 161 Tamże, 1099 a, przekład s. 92. I6~ W swych rozważaniach dotyczących wolności, czy w ogóle w etyce, Arystoteles przyjmuje wyraźnie postawę ametafizyczną, sięgając często do potocznego doświadczenia. Zob. W a 1 s h, A ris to tle 's Conception o f Freedom , s. 496; por. uwagę Danieli Gromskiej w jej przekładzie Etyki nikom achejskiej (s. 93, przyp. 77). 163 Etyka nikomachejska, 1177 b, przekład s. 291. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 2 5 5 Jednocześnie jednak, w n iosku jąc o is toc ie by tu na podstaw ie jeg o dzia łań, S tag iry ta n ie rezygnu je z uznania rozum u (A o fję ) za coś is to tn ie ludzk iego - „ro zu m bardzie j n iż c o k o lw ie k innego jes t c z ło w ie k ie m " 164. D z ia łan ia zgodne z dz ie lnośc ią etyczną są rów n ie ż d z ia łan ia m i specy ficz - n ie lu d z k im i ja k o oparte na rozum ie rozsądku (cppóvr|a ię ). Choć same w sobie są m n ie j doskonałe n iż kon tem p lac ja teoretyczna, m ają nad kon tem - p lac ją tę przewagę, że rea lizu ją całego cz łow ieka : będąc złączone z namiętnościami muszą zalety etyczne należeć do naszej złożonej natury; a zalety naszej złożonej natury są właśnie ludzkimi zaletami. A więc i życie zgodne z nimi, i szczęście165. Co w ięce j, w dz ia łan iu zgodnym z dz ie lnośc ią etyczną ca ły b y t lu d zk i p rzy - porządkow any jes t pew nym , wskazanym przez rozum ce lom . W dz ia łan iu ty m zatem, pe łn ie j n iż w czyste j kon te m p lac ji, c z ło w ie k rea lizu je się ja k o należący do siebie. W perspektyw ie tych rozważań p o jaw ia się pew ien pow ażny p rob lem o n to log iczn y dotyczący jednośc i bytu . Sym ptom em tego, że A rys to te les b y ł p raw dopodobn ie św iadom y tego p rob lem u, jes t pewne n iezdecydow an ie , czy uznać rozum za elem ent boski „do da ny " do cz łow ieka , czy też elem ent is to ty cz łow ieka . P rzyjęc ie p ierw szego rozw iązan ia staw ia pod znakiem zapytania jedność konkretnego cz łow ieka . D la tego uznaniu boskości i b y to - wej odm ienności rozum u tow arzyszą w yraźne dek la rac je A rysto te lesa , że „ro zu m bardzie j n iż c o ko lw ie k innego jes t c z ło w ie k ie m " . P rob lem jednak je s t n ie rozw iązany. P e łnym aktem bytu jes t u A rysto te lesa dz ia łan ie . Na podstaw ie dzia łań m ożna w n ioskow ać o ich podm ioc ie . W p rzypadku teoretyczne j kon te m p lac ji akt je s t sam w sobie na jdoskonalszy, gdyż jes t aktem najdoskona lsze j w ładzy i wobec na jdoskonalszych z dostępnych c z ło w ie k o w i p rze dm io tó w . Jed- nocześnie oczyw is te jes t, że dz ia łan ia te n ie „w y ra ż a ją " ca łego bytu , ale w skazu ją ja k o na swój p odm io t ty lk o jego jeden elem ent. U zna jąc, że dusza po ję ta ja k o fo rm a substancja lna, będąc podstawą tego, czym je s t dany byt, je s t podstawą jednośc i bytu , postaw ić trzeba pytan ie o zasadę jednośc i samej duszy i w konsekw encji jednośc i bytu oraz ostatecznie tego, że je s t b y - te m 166. Podstawowa doskonałość rozum ność n ie je s t tą racją. Jakim że 164 Tamże, 1178 a, przekład s. 292. 165 Tamże, przekład s. 292 n. 166 Na płaszczyźnie teorii bytu jest to problem analogiczny do tego, jaki Platon miał ze wskazaniem podstaw jedności poszczególnych idei, jedności będącej podstawową doskonałością 256 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA tedy uszczęś liw ia jącym aktem bytu jes t kon tem p lac ja , skoro n ie ty lk o nie ak tua lizu je całego bytu , ale nadto staw ia pod znakiem zapytan ia jeg o je d - ność, a zatem w ogóle to, że jes t odrębnym sam oistnym podm io tem ? Pod znakiem zapytania staje też rozum ny charakte r ca łości bytu . Rozum ne są dz ia łan ia , rozum ny je s t e lem ent duszy, ale czy rozum ny, a zatem i w ca łości w y ró żn io n y spośród innych by tów , je s t ca ły c z ło w ie k ze w s z ys tk im i sw ym i po tenc ja lnośc iam i? T ak d la teoretycznej ko n te m p lac ji, ja k i dz ia łań zgodnych z dz ie lnośc ią etyczną, potrzebne są rozm aite dobra zew nętrzne167. D obra tak ie potrzebne są do pełnego szczęścia także n iezależnie od tego, czy są ś rodk iem n iezbęd- nym do ak tyw nośc i rozum ow ej i ro zw in ię c ia dz ie lnośc i m ora lne j. Z jedne j strony A rys to te les podkreśla, że szczęście p łynące z d z ie lnośc i e tyczne j, będące zasadniczą doskonałością bytu ludzk iego , zależy ostatecznie od same- go podm io tu dz ia łan ia ; z d rug ie j s trony w skazu je na n ieodzow ność dóbr zew nętrznych d la szczęścia: nikt ze szczęśliwych nie może stać się nieszczęśliwym, bo nigdy nie popełni nic haniebne- go ani niegodziwego. Kto bowiem jest prawdziwie dzielny i mądry, ten [...] znosi każdy los z godnością i czyni zawsze w danych warunkach to, co najlepsze [...]. Jeśli zaś tak, to człowiek szczęśliwy nie może wprawdzie nigdy stać się nieszczęśliwym, ale i najwyż- szej szczęśliwości nie zazna, o ile spotka go los Priama168. W innym m ie jscu jeszcze d ob itn ie j podkreśla d ru g i ze wskazanych aspektów : szczęście [...] nie może się obejść bez dóbr zewnętrznych; wszak niemożliwą lub przynaj- mniej niełatwą jest rzeczą dokonywać czynów moralnie pięknych, będąc pozbawionym odpowiednich środków. Wiele bowiem rzeczy uskutecznia się [...] dzięki przyjaciołom, bogactwu czy wpływom politycznym; brak natomiast pewnych dóbr, jak np. dobrego urodzenia, udanych dzieci lub urody, mąci szczęście169. bytu decydującą o byciu czymś w pełni realnym. Skoro idea ma jakąś treść i treść ta stanowi jakąś jedność, bo jest czymś w pełni realnym, to idea ta musi być złożona przynajmniej z dwóch elementów: idei określającej treść i idei jedności. Na płaszczyźnie antropologii pro- blem jedności bytu ludzkiego nie pojawia się u Platona z taką ostrością, jak u Arystotelesa, a to dlatego, że ten pierwszy zredukował człowieka do wymiaru duchowego, a podstawę celów działania bytu umieścił poza nim w świecie idei. Problem ten jednak nie był nie- obecny, o czym świadczy traktowanie przez Platona duszy już to jako prostej, niezłożonej zasady życia, już to jako złożonej z trzech elementów. 167 Zob. Etyka nikomachejska, 1100 a 1101 a; 1178 a 1179 a. 168 Tamże, 1100 b, przekład s. 96. 169 Tamże, 1099 a, przekład s. 92. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 257 Jakie są konsekw encje tak iego postaw ien ia sprawy? Przed pod jęc iem tego prob lem u w arto na kanw ie p rzy toczonych cy ta tów p oczyn ić jeszcze k ró tką dygresję . Pe łnią dz ie lnośc i e tycznej je s t sp raw ied liw ość, d z ia łan ia sp ra w ie d li- we zaś m ają na celu dobro, pożytek innych . D z ia łan ie je s t tym lepsze, im w ięce j p rzyczyn ia się do dobra innych . K ry te riu m stanow i n ie ty lk o zgodność dz ia łan ia z tym , co w aktua lnych warunkach m ożna zdzia łać d la dobra sw o- jeg o i innych , ale ob iek tyw ne dobro sw oje i innych , k tó rego m iarą jes t szczęście (ak tua lizac ja ) bytu ludzk iego . D ążenie do p iękna m oralnego obe j- m uje zatem także dążenie do środków pozw ala jących spełniać p iękne czy- n y 170. U ja w n ia się tu aspekt dynam iczny re a liza c ji tego, co sp raw ied liw e , obe jm u jący zm ianę w arunków dz ia łan ia tak, aby to, co sp raw ied liw e , ja ko to, co w danych w arunkach m oż liw e , coraz pe łn ie j odpow iada ło tem u, k im je s t cz łow iek . W ró ćm y jednak do zasadniczego p rob lem u. A rys to te les pisze o pew nych dobrach potrzebnych do szczęścia, do a k tu a liza c ji, k tó re n ie są p rzypo rządko - wane w prost ani do teoretyczne j ko n te m p lac ji, ani do dz ie lnośc i e tyczne j. D obra te, będąc „dobrem d rug iego " , muszą być, o czyw iśc ie , brane pod uw a- gę w dzia łan iach pre tendujących do m iana sp ra w ie d liw ych . A rys to te les nie w ahałby się pow iedz ieć, że czynem p ię knym i s p ra w ie d liw ym je s t tak i, k tó ry odsunie od innych „ lo s P riam a" . Co w ięce j, czynem p ię kn ym i sp ra w ie d li- w ym , choć zapewne w m n ie jszym stopn iu, będzie pop raw ien ie czy je jś u rody. A rys to te les uznając za cz łow ieka nie ty lk o duszę, ja k ch c ia ł P la ton, ale i ca ły by t lu d z k i, za podstawę tego, co sp raw ied liw e , uznać m usi także to, co ak tua lizu je cz łow ieka w aspekcie „w e g e ta tyw n ym " i „z w ie rz ę c y m " . Potę- guje się zatem p rob lem zasady łączącej poszczególne aspekty by tu ludzk iego , k tó re p rzyporządkow ane są nie ty lk o do „w ła s n e j" a k tu a liza c ji, ale i do a k tu a liza c ji, do szczęścia całego podm io tu . 5. W olność A rys to te les dostrzega ca ły szereg aspektów w o lnośc i, k tó re trzeba brać pod uwagę, chcąc rozum ieć cz łow ieka i to, co jes t mu należne. Podstaw o- w ym w arunk iem doskonalen ia się cz łow ieka je s t dob row o lność je g o dzia łań. 170 Zob. także Polityka , 1323 b n., gdzie pisząc o najlepszym życiu dla jednostki i pań- stwa, wskazuje, że jest to życie zgodne z dzielnością, podkreślając jednocześnie, że dziel- ność „o tyle jest wyposażona w środki zewnętrzne, że może się w dobrych uczynkach prze- jawiać" (s. 287). 258 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a W olność w k ie row a n iu swym postępow aniem je s t podstawą tego, że cz ło w ie k je s t sam d la siebie celem. W yra źn ie j też n iż u P la tona zarysow uje się uzna- nie sfery w o lnego w yboru w dziedzinach, w k tó rych to, co sp raw ied liw e , nie je s t jednoznaczn ie wyznaczone. a) Dobrowolność działania podstawowym wymogiem sprawiedliwości Skoro podstaw ow ym dobrem je s t dz ia łan ie zgodne z d z ie lnośc ią etyczną, to do dóbr kon iecznych d la re a liza c ji tego dz ia łan ia na leży dobrow o lność dz ia łan ia . Zagadnieniu temu pośw ięca A rysto te les sporo uw ag i w księdze trzec ie j Etyki nikomachejskiej. D z ia łan ia , aby p rzyczyn ia ć się do szczęścia, muszą być dz ia łan iam i zgodnym i z dz ie lnośc ią etyczną, muszą też być w olne (¿ K o b o io i) , w sensie: d ob ro w o lne 171. To, co sp raw ied liw e , o ile m iarą tego jes t dobro, szczęście cz łow ieka , obe jm u je zatem w a ru n k i zapewniające w olność dzia łan ia . A rysto te les, charakteryzu jąc w olność dz ia łan ia przez je j p rzec iw ieństw o , pisze: „za niezależne od w o li uchodzą te rzeczy, k tó rych się dokonyw a bądź pod przym usem , bądź sku tk iem n ieśw iadom ośc i" 172. N a tom ias t „z a - leżne od w o li zdaje się być to, czego p rzyczyna tk w i w sam ym dz ia ła jącym podm ioc ie , zdającym sobie sprawę z jed no s tko w ych oko liczno śc i, wśród k tó rych czynu dokonu je " 173. W arunk iem w o lnośc i dz ia łan ia je s t zatem ta k - że poznanie. W arto zw ró c ić uwagę, że w p rzypadku dz ia łań szkodzących innym , ale n ieśw iadom ych, a zatem n ieza leżnych od w o li i ja k o tak ich ani n ie z w ię k - szających, ani n ie um n ie jsza jących dz ie lnośc i e tyczne j podm io tu d z ia ła ją - cego, A rysto te les uznaje, że na m ie jscu je s t żal i skrucha z pow odu tych d z ia ła ń 174, m im o że p odm io t dz ia ła jący nie ponosi za nie w in y . C z ło w ie k pow in ien zm ierzać do tego, aby żadne jego dz ia łan ia n ie p rzyn o s iły szkody. Punktem odniesien ia jes t zatem to, co sp raw ied liw e , będące ta k im n ieza leż- nie od podm io tu dz ia łan ia , w tym i n iezależnie od stanu św iadom ości tego podm io tu . 171 Zob. Etyka nikom achejska , 1109 b. Szerszą analizę tego aspektu wolności, zob. J. G a ł k o w s k i , Wolność u Sokratesa i Arystotelesa, „Roczniki Filozoficzne", 3940 (1991-1992), z. 2, s. 21 nn. 172 Etyka nikomachejska, 1110 a, przekład s. 122. 173 Tamże, 1111 a, przekład s. 125. 174 Tamże. ARYSTOTELESOW SKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 259 b) Wolność człowieka (¿^eurdepia), człowiek jako cel sam w sobie W olność cz łow ieka ja ko zdolność k ie row a n ia sw o im dz ia łan iem je s t przez A rysto te lesa, inaczej n iż to b y ło u P latona, uznana za ważną doskonałość cz łow ieka . W o lność jes t podstawą byc ia d la siebie celem . W M etafizyce, p rzy o kaz ji re fle k s ji m etodo log icznych dotyczących te o r ii bytu , A rys to te les w y g ła - sza słynne zdanie: „C z ło w ie k ie m w o ln ym nazyw am y tego, k tó ry ży je d la siebie samego, a n ie d la kogoś innego" 175. N ie m n ie j jed na k samego p rob - lem u w o ln ośc i ja k o cechy cz łow ieka w tym m ie jscu szerzej n ie podejm uje . A n i w Etyce nikomachejskiej, ani w Polityce A rys to te les n ie podaje d e fin ic ji w o lnośc i czy cz łow ieka w o ln e g o 176. N a zrekonstruow an ie zarysu jeg o ko n - cepc ji pozw a la ją wszakże poczyn ione przez n iego uw ag i dotyczące n ie w o l- n ik ó w z natury oraz k ry ty k a koncepc ji w o lnośc i, k tó rą A rys to te les uważa za typow ą dla przekonań ówczesnych zw o le n n ikó w dem okrac ji. C harakte ryzu jąc różn ice m iędzy panem a n ie w o ln ik ie m z na tu ry , A ry s to te - les w skazu je na rozum ność ja k o podstawę byc ia w o ln ym : Ci [ludzie], którzy w takim stopniu stoją poniżej drugich, w jakim dusza góruje nad ciałem, a człowiek nad zwierzęciem (w położeniu tym znajdują się ci, których działalność polega na używaniu sił fizycznych i którzy najwyżej to tylko mogą dać ze siebie), ci tedy są z natury niewolnikami, dla których, podobnie jak i dla wyżej wymienionych, lepiej jest znajdować się w takiej zależności. Z natury bowiem jest niewolnikiem ten, kto może być własnością drugiego (dlatego też i należy do drugiego) i kto o tyle tylko ma związek z rozumem, że go spostrzega u innych, ale sam go nie posiada177. W konsekw enc ji zasadniczą cechą n ie w o ln ika z na tu ry jes t także to, że z na- tu ry n ie należy do siebie, lecz do d ru g ie g o 178. C z ło w ie k w o ln y zatem to 175 ά ν θ ρ ω π ο ς [...] έ λ εύ θ ερ ο ς ό α ύ τ ο ΰ £νεκα κ α ι μή ά λ λ ο υ ών (M etafizyka , 982b, przekład polski Κ. Leśniak, Warszawa 1983, s. 9). W przekładzie M. A. Krąpca i A. Maryniarczyka (Lublin 1996, s. 15), znajdziemy w tym miejscu: „człowiek jest wolny, ponieważ jest celem sam dla siebie, a nie istnieje dla czegoś innego" . Z punktu widzenia prowadzonych tu analiz przekład Kazimierza Leśniaka zdaje się trafniejszy. Problem bycia celem dla siebie jest dla Arystotelesa przede wszystkim zagadnieniem związanym z działaniem, a nie ze sposo- bem istnienia. W koncepcji człowieka Arystoteles zdaje się utożsamiać istnienie (τό ε ίνα ι) z życiem (τό ζην) , a to ostatnie z działaniem, przede wszystkim spostrzeganiem lub myśle- niem. Zob. Etyka nikom achejska, 1170 a; por. uwagi D. Gromskiej w jej przekładzie Etyki nikom achejskiej (s. 274, przyp. 78). 176 W a 1 s h, A risto tle's Conception o f Freedom, s. 495. Na temat wolności u Arys- totelesa (również innych typów niż έ λ ευ θ ερ ία ) rozważanych w kontekście problematyki praw (rights) zob. L o n g , A risto tle's Conception o f Freedom, passim. 177 Polityka, 1254 b, przekład s. 13. 178 „Człowiek, który z natury nie należy do siebie, lecz do drugiego, jest z natury nie260 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA tak i, k tó ry należy do siebie samego. To zaś p rze jaw ia się w tym , że ce lem jeg o dz ia łan ia i życ ia jes t on sam. C z ło w ie k w o ln y je s t p rzyczyną ce low ą sw oich dzia łań , dz ia ła ze w zg lędu na siebie, a n ie ze w zg lędu na innych. Podstawą dz ia łan ia i życ ia d la siebie samego je s t sam odzie lne wyznaczanie ce lów . O czyw iśc ie c z ło w ie k w o ln y może być rów nocześn ie cz łow iek ie m sp ra w ie d liw ym może dzia łać d la dobra innych . W p rzypadku charak te ry- s tyk i w o lnośc i chodzi nie ty le o to, k to odnosi ko rzyść z dz ia łań , ale o to, k to w yb ie ra ich cele. N ie w o ln ik nie m usi wcale pracow ać na rzecz swego pana, w ysta rczy, że rea lizu je cele przez pana wskazane. W p rzy toczonym na wstępie tego paragrafu cy tac ie , obok byc ia czyjąś w łasnością, n ie w o ln ik z natury jes t cz ło w ie k ie m , k tó ry „o ty le ty lk o ma zw iązek z rozum em , że go spostrzega u innych , ale sam go nie posiada" . To w łaśn ie b rak rozum u je s t podstawą tego, że lep ie j d la tak iego cz łow ieka być czyjąś w łasnością. A rysto te les b liże j charakte ryzu je te p rze ja w y rozum ności, k tó re stanow ią o w o lnośc i cz łow ieka . Jedną z n ich je s t zdo lność p rz e w id y - w ania: „T a bow iem istota, k tó ra d z ię k i rozum ow i zdo ła p rzew idyw ać , rządzi z natu ry i rozkazu je z natury, ta zaś, co p o tra fi ty lk o z lecen ia te w ykon yw ać przy pom ocy s ił c ie lesnych, jes t poddana i z natury n ie w o ln a " 179. O bok zdolności p rze w id yw an ia S tag iry ta akcentuje rów n ież zdolność do rozw aża- n ia (τό β ο υ λ ε υ τ ικ ό ν ) , k tó re j, jeg o zdaniem , ca łk o w ic ie pozbaw iony jes t n ie w o ln ik 180. Ta ostatnia zdolność obe jm u je um ie ję tność pozw ala jącą do- b ierać zarów no środki do celu, ja k i dobierać same cele odpow iada jące na- turze cz łow ieka i, ja k o takie, prowadzące go do szczęścia181. N ie w o ln ik z na tu ry n ie jes t zdo lny rozpoznać w łaśc iw ych ce lów i stąd n ie je s t zdo lny do w łaśc iw ego k ie row an ia sw o im dzia łan iem . Będąc pod w ładzą pana odnosi korzyść, tak ja k c ia ło ko rzysta z k ie ro w n ic tw a duszy. Jednakże zasadniczy cel jego dzia łań w yznaczony mu przez jego w łaśc ic ie la jes t celem pana, je s t poza n im sam ym 182. Pewnej ana log ii do a rysto te lesow skie j re la c ji m ię - dzy panem a n ie w o ln ik ie m m ożna się doszukać w p la tońsk ie j re la c ji m iędzy wolnikiem" (tamże, 1254 a, przekład s. 11); zob. także cytowany wyżej fragment 1254 b. 179 Tamże, 1252 a, przekład s. 4. 180 Tamże, 1260 a, przekład s. 34; zob. W a 1 s h, A risto tle's Conception o f Freedom, s. 497. 181 W a 1 s h, A ris to tle 's Conception o f Freedom, s. 497. Interpretację Moiry Walsh potwierdza także fragment zawarty w 1152 a, dotyczący różnicy między człowiekiem opano- wanym a nieopanowanym. 182 Zob. tamże, przekład s. 498 n. ARYSTOTELESOWSKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 2 6 1 ideam i a cz ło w ie k ie m , k tó ry rea lizu je cele n ie ty le w yznaczone przez siebie samego, ile cele określone ideam i. Pozostaje jeszcze rozw ażyć, czy zdaniem A rysto te lesa n ie w o ln ik z natury je s t cz łow iek ie m . W yda je się, że należy na to pytan ie odpow iedz ieć tw ie rdzą - co. Pisze on np.: „C z ło w ie k , k tó ry z natury n ie należy do siebie, lecz do drugiego, je s t z natury n ie w o ln ik ie m . N ależy zaś do d rug iego tak i cz ło w ie k , k tó ry jes t czyjąś w łasnością, m im o iż je s t c z ło w ie k ie m " 183 i n ieco dalej: „lepsze je s t panowanie nad cz ło w ie k ie m a n iże li nad zw ie rzęc ie m " 184. O d- m aw ia jąc n ie w o ln ik o w i z natury zdo lności do rozw ażania , A rys to te les uznaje jednak, że rów n ież u n ie w o ln ika , podobnie ja k u rów n ie ż z na tu ry pod leg - łych kob ie ty i dziecka, w ystępu je „s k ła d n ik p sych iczny " ( τ ά μ ό ρ ια τή ς ψ υ χ ή ς )185. S tag iry ta p rzyzna je też, że i n ie w o ln ik o w i potrzeba n ieznacz- nej co prawda dz ie lnośc i etycznej , oraz stw ierdza, że „w b łędzie są c i, k tó rzy m ów ią , że n ie należy n ie w o ln ik ó w popraw iać przez rozum ne zw ró - cenie uw agi, a ty lk o im rozkazyw ać, n ie w o ln ik o m b ow iem p ow inn o się w ię - cej przem aw iać do rozum u an iże li d z ie c iom " 187. N ie w o ln ik z natury jes t zatem cz ło w ie k ie m , choć nie posiada rozum u w ta k im stopn iu , aby żyć dla siebie samego i być w o lnym . O bok ko ncepc ji n ie w o ln ic tw a z natury, in fo rm a c ji o A rys to te lesa k o n - cepc ji w o lnośc i dostarczają także ana lizy p rzyczyny rozk ładu u s tro jó w p o li- tycznych. W skazuje on m ia no w ic ie na pewną zagrażającą dem okrac ji - koncepcję w o lnośc i, uznawaną b łędn ie za podstawę tego us tro ju : W państwach demokratycznych, które w pierwszym rzędzie za takie uchodzą, występuje zjawisko przeciwne ich interesowi, a przyczyną jego jest fałszywe zrozumienie pojęcia wolnos'ci. Dwie są mianowicie cechy zdające się znamionować demokrację: panowanie większości i wolność. Otóż sprawiedliwość miałaby być równoznaczna z równością, a rów- ność polegać ma na tym, że wola ludu bezwzględnie rozstrzyga; wolność zaś miałaby się wyrażać w tym, że każdy robi, co mu się podoba. Toteż w takich demokracjach żyje każdy, jak chce i „wedle swego upodobania" jak mówi Eurypides. A przecież jest to zupełnie błędne. Nie należy bowiem uważać tego za niewolę, lecz za wyzwolenie z niewo- li, jeśli żyje się wedle ustroju (πρδς τή ν π ο λ ιτ ε ία ν )188. 183 Polityka, 1254 a, przekład s. 11; zob. także 1255 a oraz cytowany wyżej fragment 1254 b. 184 Tamże, 1254 a. 185 Tamże, 1260 a. 186 Tamże. 187 Tamże, 1260 b. 188 Tamże, 1310 a, przekład s. 233 n. Kilka wierszy wyżej Stagiryta pisze: „Gdzie jed - nostki hołdują swawoli, tam cechuje ona i życie państwowe". 262 KU PERSONALISTYCZNEM U UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA A rys to te les w yraźn ie dostrzega, że państwo n ie może się ostać, je ś li n ie is tn ie ją granice nałożone w o li w iększośc i, a w o lność po ję ta je s t ja k o m o ż li- wość rob ien ia tego, co się kom u podoba. Jednocześnie w skazu je na potrzebę w łaśc iw ego po jm ow an ia rów nośc i i sp ra w ie d liw ośc i. Ż yc ie „w e d le u s tro ju " je s t życ iem zgodnym z rozum em , a zatem i życ iem c z ło w ie ka w olnego. Podsum ow ując, m ożna k ró tko s tw ie rdz ić , że w u ję c iu A rys to te lesa w o l- ność ja k o cecha bytu ludzk iego polega na życ iu d la siebie samego. Ż yc ie tak ie m o ż liw e je s t d z ię k i opartem u na rozum ie , tra fnem u okreś lan iu ce lów swego dz ia łan ia i rea lizow an iu ich . W o lność zakłada zdo lnośc i poznawcze. R ozpatryw ana ja k o cecha natura lna, n iezależna od n ie w o ln ic tw a w sensie społecznym , nie jes t w łaśc iw ośc ią każdego b y tu ludzk iego , ale jes t w tórna wobec pewnego typu dzia łań opartych na aktua lnych zdolnościach . Chcąc znaleźć podstaw y d la w o lnośc i w szys tk ich , trzeba poszukać czyn n ika b y tow e - go, k tó ry pozw ala jąc zachować in tu ic je dotyczące au to te licznośc i dzia łań cz łow ieka będzie n iezależny od aktua lnych cech i zdo lnośc i. c) Wolność jako przestrzeń wyboru Z punktu w idzen ia filo z o fic z n y c h ana liz dotyczących podstaw praw c z ło - w ieka w arto jeszcze zw ró c ić uwagę, że A rys to te le so w i n ie je s t obcy p rob - lem , czy to, co sp raw ied liw e będące dobrem cz ło w ie ka je s t jednoznacz- nie zdeterm inow ane o ko licznośc iam i dz ia łan ia . Zagadn ien ie to p o jaw ia się w zw iązku z pytan iem , czy zgodna ze sp ra w ie d liw ośc ią jes t dob row o lna rezygnacja z tego, co się kom uś zgodnie z prawem (doda jm y: rów n ie ż z pra- w ością ) należy. W Etyce wielkiej pode jm u je on zagadnienie, czy n iespraw ied - liw o ś c i doznaje ktoś, k to z w łasnej w o li rezygnu je z u dz ia łu przypadającego mu zgodnie z zasadami ró w n o śc i189. O dpow iedź je s t negatywna: Wszyscy bowiem, którzy otrzymują zbyt mały udział, wyrównują sobie tę stratę albo czcią, albo pochwałą, albo sławą, albo przyjaźnią, albo czymś innym takim. Kto natomiast wyrównał sobie czymś innym to, w czym poniósł stratę, ten już nie doznaje niesprawiedli- ' * 190 WOSC1 . S tag iry ta uznaje, ja k się zdaje, is tn ien ie sy tuac ji, w k tó rych je s t w ie le sposo- bów sp raw ied liw ego postępow ania i to, co sp raw ied liw e , n ie je s t w każdym przypadku jednoznaczn ie określone is to tą bytu i o ko liczn o śc ia m i dzia łan ia . 189 Zob. Etyka wielka, 1195 b. 190 Tamże, przekład s. 342. ARYSTOTELESOW SKA KONCEPCJA SPRAW IEDLIW OŚCI 263 Z pew nością jednak nie dostrzega cenności samego w ybo ru , k tó ry n ie w cho - dzi w rachunek strat i zysków . d) Indywidualności jednostki U znaniu w o ln ośc i ja k o cechy cz łow ieka i dostrzeżen iu sfer, w k tó rych to, co sp raw ied liw e , n ie je s t jednoznaczn ie określone, n ie tow arzyszy docenien ie tego, co indyw idua lne , ja k o czegoś rozw ija jącego cz ło w ie ka w łaśn ie d latego, że je s t ind yw id ua lne . Te tra fne in tu ic je n ie zna jdu ją b ow iem onto log icznego ugrun tow an ia . M ożna nawet pow iedz ieć, że sama ro z w in ię ta przez S tag iry tę on to log ia skłan iać w inna do dep rec jac ji tego, co ind yw id ua lne . A rysto te les, uznając jednostkę ludzką za rea ln ie is tn ie jącą i um ieszcza jąc w byc ie lu d z k im podstawę określan ia tego, co należne, trak tu je cz łow ieka przede w szys tk im ja ko egzem plarz gatunku. Gdy P la ton p oszu k iw a ł k ry te r ió w tego, co sp raw ied liw e , w św iecie ide i, A rys to te les zna jdow a ł tę podstawę w ko nkre tn ym bycie , w fo rm ie substancja lne j. In d y w id u a liz a c ja jes t jednak nadal czym ś p rzypadkow ym , w yn ika ją cym z uw arunkow ań m ie jsca i czasu. C z ło w ie k , doskonaląc się, rea lizu je po tenc ja lnośc i gatunku ugruntow ane w fo rm ie substancja lne j tak ie j samej we w szys tk ich egzem plarzach. R óżn ice m iędzy lu d źm i są p rzypad łośc iow e, n ie są ugruntow ane w tym , co ko n s ty tu - u je cz łow ieka ja k o cz łow ieka , ale je d yn ie w czym ś p rzyp ad kow ym , nie zw ią - zanym z tym , k im c z ło w ie k w swej is toc ie jes t, m ia n o w ic ie w m a te rii in d y - w id u a lizu ją ce j fo rm ę. Indyw idua lność ugruntow ana jes t w tym , co n iedosko - nałe, w e lem encie m ożnośc iow ym , a nie a k tu a ln ym 191. Jak zauważa E tie n - ne G ilson : „w szyscy są lu d źm i w jed na kow ym stopn iu i w je d n a ko w y spo- sób" 192. Cel cz łow ieka , będący podstawą określan ia tego, co należne, w y - znaczony jes t przez fo rm ę gatunkow ą. Jednostki n ie is tn ie ją same d la siebie, ale ze w zg lędu na ga tunek193. W system ie A rys to te lesa b y ło b y nie do po- godzenia z jednośc ią gatunku uznanie tak ich różn ic m iędzy lu d ź m i, k tó re się- gają tego, co konsty tuu je cz łow ieka ja k o cz łow ieka przecież to , co decy- duje, iż cz ło w ie k jes t cz ło w ie k ie m , n ie może być różne w poszczególnych jednostkach, gdyż wówczas na leża łyby one do różnych g a tu n k ó w 194. D la te - 191 O doskonałości aktu i niedoskonałości możności zob. M etafizyka , ks. 0 (1045 b nn.), passim. 192 E. G i 1 s o n, Duch filo zo fii średniowiecznej, przeł. J. Rybałt, Warszawa 1958, s. 196. Zob. tamże na temat trudności z uznaniem materii za czynnik indywidualizujący. 193 Tamże, s. 197. 194 Zob. tamże. 264 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA go też nie ma podstaw, by poszczególnych lu d z i uznać za je d n o s tk i ze swej is to ty mające swoje ind yw id ua lne cele. P roblem się potęguje, gdy weźm ie się pod uwagę trudnośc i z in d y w id u a l- ną n ieśm ie rte lnośc ią duszy cz łow ieka , w yn ika jące z ko nce pc ji in te lek tu czyn - nego, owej „ is k ry boże j" będącej ontyczną podstawą dzia łań rozum nych par excellencê95. A na lizow ane w yżej w yp o w ie d z i dotyczące n ie w o ln ik a z na- tu ry p o tw ie rd za łyby in te rpre tac ję in te lek tu czynnego ja k o czegoś, co jes t ja k b y z zewnątrz dodane do cz łow ieka , a n ie je s t n ie ro ze rw a ln ie zw iązane z ontyczną podstawą b yc ia cz ło w ie k ie m z fo rm ą substancja lną. T rudno uznać za is tn ie jące d la siebie samego coś, co je s t je d yn ie ep izodem w rea- liz a c ji po tenc ja lnośc i natu ry lud zk ie j lub b liże j n ieokreś lone j na tu ry czysto in te lek tua lne j. 6. P od su m ow an ie W koncepc ji podstaw prawa S tag iry ta uznaje re lac ję o dp ow iedn iośc i m ię - dzy podm io tem a czym ś, co p rzynos i pożytek p o d m io to w i, za podstawę rozum ien ia sp raw ied liw ośc i i prawa. Prawo pojęte ja k o zespół norm jes t czym ś w tó rn ym , jes t narzędziem określan ia tego, co sp raw ied liw e . A rys to te les dostrzega w o ln o śc io w y kom ponent bytu ludzk iego i jeg o auto- te lic zn y charakter. W o lność pozostaje p rzy tym w śc is łym zw iązku z rozum - nością, k tó ra jes t w arunk iem kon iecznym w o ln ośc i. Podstawę w o ln ośc i i b y - cia celem w id z i w określonego typu dz ia łan iach cz łow ieka , k tó re oparte są na spraw nym pos ług iw an iu się rozum em . B yc ie celem d la sieb ie i byc ie w o ln ym n ie jes t p rzyrodzone każdem u c z ło w ie k o w i. P odkreś lić trzeba, że to n ie sama rozum ność bytu ugrun tow ana w tym , co decydu je o byc iu cz ło w ie k ie m , fo rm ie substancja lnej cz łow ieka , ale określone dz ia łan ia rozum ne i w o lne są kon iecznym w arunk iem uznania au to te licznego charakte - ru danego bytu . D la tego w u jęc iu A rysto te lesa n ie w o ln ik z na tu ry n ie ma sw oich ce lów i stąd inn i nie m ają pow innośc i trak tow an ia go ja k o ce lu sa- m ego w sobie. C z ło w ie k zatem nie ty le is tn ie je ja k o cel sam w sobie, ale jes t ce lem je d y n ie ja ko dz ia ła jący i ży jący w okreś lony sposób. B yc ie celem nie je s t zatem w prost ugrun tow ane w samej s trukturze by tu ludzk iego . W rozw iązaniach on to log icznych proponow anych przez S tag iry tę n ie m ie - ści się koncepcja osoby ja ko bytu is tn ie jącego d la sieb ie samego, choć m oż19:1 Zob. A r y s t o t e l e s , O duszy , 430 a. Por. uwagi Pawła Siwka do jego prze- kładu tego traktatu ( A r y s t o t e l e s , Dzieła wszystkie, t. V s. 126 n.). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 265 W rozw iązan iach o n to log icznych proponow anych przez S tag iry tę n ie m ie - ści się koncepcja osoby ja k o bytu istn ie jącego d la sieb ie samego, choć m oż- na m ów ić o byc ie dz ia ła jącym i ży jącym d la siebie samego. Jako że to, co sp raw ied liw e , je s t tym , co odpow iada b y to w i, temu, czym coś jes t, dopók i zatem nie zna jdz ie się odpow iedn iego ugrun tow an ia in d yw id u a ln o śc i, dopóty b rak je s t on to log icznych podstaw d la postu latu trak tow an ia każdego c z ło - w ieka ja k o celu samego w sobie oraz d la postu la tów m aksym a lizac ji w o ln o - ści i ind yw id ua lno śc i. O dpow iedn ie narzędzia teoretyczne p o ja w ią się w raz z w yró żn ie n ie m is tn ien ia ja k o konsty tu tyw nego elem entu bytu . § 3. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 1. Ius ja k o ipsa res iusta Sw. Tom asz z A k w in u ro z w ija A rys to te lesow ską naukę o sp raw ied liw ośc i. W podstawach je j rozum ien ia naw iązu je w prost do S tag iry ty . S p raw ied liw ość je s t cnotą w prow adzającą porządek w sprawach dotyczących innych . Podob- nie też zasadniczy punkt c iężkości p row adzonych rozw ażań pada na przed- m io t dzia łań sp ra w ie d liw ych na to, co sp raw ied liw e , określane ja k o iustum albo ius196. To co, sp raw ied liw e ius, je s t po jm ow ane w p ie rw szym rzę- dzie ja k o „sam a rzecz sp ra w ie d liw a " (ipsa res iusta)191. Ius w podstaw o- w ym tego słow a znaczeniu nie jes t prawem d z ię k i tem u, że je s t p roduktem rozstrzygn ięc ia , lecz p rzec iw n ie sama rzecz sp ra w ie d liw a je s t podstawą sztuk i określan ia tego, co słuszne, określanej n ie k ied y rów n ie ż m ianem iusl9&. A kw in a ta naw iązu je tu do praw a rzym sk iego i w yw odzące j się z n iego tra d yc ji, gdzie s łow o „ius" desygnow ało to, co o b ie k tyw n ie spra- w ie d liw e (s łuszne )199. 196 Zob. STh 2-2, q. 57, a. 1, co. Na temat sprawiedliwości jako cnoty zob. STh 1-2, q. 66, a. 4. 197 „Hoc nomen ius primo impositum est ad significandum ipsam rem iustam" (STh 2-2, q. 57, a. 1, ad 1). 198 „Ius est ars boni et aequi" (zob. STh 2-2, q. 57, a. 1, 1 i ad 1); jest to określenie Celsusa przytoczone w Dig., 1, 1, 1. 199 Zob. T i e r n e y, M arsilius on Rights, s. 4. Por. J u l i u s P a u l u s , Libro quarto decimo ad Sabinum (Dig., 1, 1, 11): „id quod semper aequum ac bonum est ius dici266 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA Podobnie ja k A rysto te les, A kw in a ta uznaje, że coś je s t sp raw ied liw e , gdyż je s t „dobrem d rug iego " , s łuży kom uś, ze w zg lędu na kogo je s t czym ś spra- w ie d liw y m . Podobnie też podstawę tego, że coś jes t sp ra w ie d liw e ( ius), upa tru je św. Tom asz w re la c ji rów nośc i po ję te j ja k o odpow iedn iość m iędzy czym ś a k im ś po tenc ja lnym lub aktua lnym adresatem dz ia łan ia , re la c ji zasadniczo niezależnej od podm io tu dz ia łan ia pow innego. Stąd też w Tom aszow ym po jęc iu ius zawarta jes t m yśl, że p raw o -ius je s t zw iązane zawsze z jakąś ko rzyśc ią , co nie b y ło w prost oczyw is te w p raw ie rzym sk im , w k tó - rym za ius uznawano np. p raw o (ius) n iew znoszen ia m uru, żeby nie zasłania ł św ia tła sąs iadow i200. N ie k ie d y uważa się, że tu należy dostrzegać jedną z is to tnych różn ic m iędzy now oczesnym po jęc iem p raw a -right a w cześn ie jszym i koncepc jam i ius rzym ską i, naw iązu jącą do rzym sk ie j, ś redn iow ieczną201. Jednakże w te j dz iedz in ie n ie ma tak w ie lk ic h różn ic , ja k m og łoby się w ydaw ać na podstaw ie tekstów , w k tó rych m ow a je s t o ius ja k o pew nym „c ię ża rze " . W y - p ow ied z i s ta rożytnych stają się zrozum ia łe , gdy odróżn i się p rob lem a tykę dotyczącą re la c ji należności czegoś kom uś, obe jm u jącą p rob lem atykę rac ji, d laczego coś je s t rzeczą sp raw ied liw ą ius\ od p ro b le m a tyk i p ow innośc i dz ia łan ia kogoś wobec drug iego, dz ia łan ia ze w zg lędu na to, co należne. W re la c ji tró je lem en tow e j, np. w przypadku upraw n ien ia , ten sam p rzedm io t (ius) je s t z jedne j s trony p rzedm io tem praw a-up raw n ien ia , z d rug ie j zaś czym ś konkre tnym ciężarem , p rzedm io tem obow iązku. Zauw ażyć przy tym trzeba, że zastosowanie tego samego te rm inu ius w obu przypadkach nie jes t p rzypadkow e, chodzi b ow iem o ten sam przed- m io t rozpa tryw any w różnych aspektach. W spółczesna te rm in o lo g ia sugeruje rozerw anie w ię z i m iędzy ty m i aspektam i. B io rąc za p rzyk ła d paradygm atyczną sytuację p raw a-upraw nien ia , można zauważyć, że obecnie te rm in „p ra w o " , odpow iada jący dawnem u ius, byw a stosowany je d y n ie na określe - tur, ut est ius naturale. Altero modo, quod omnibus aut pluribus in quaque civitate utile est" . Na temat ius w prawie rzymskim por. R. T u c k, N atural Rights Theories: Their Origin and Development, Cambridge 1979, s. 5 nn. B. Tierney zwraca uwagę, że wśród późniejszych teoretyków pojmowanie ius jako „rzeczy sprawiedliwej" nie zostało nigdy zapomniane, choć nie przypisywano mu już pierwszorzędnego znaczenia. Współcześnie do takiego pojmowania ius nawiązuje np. Michael Villey (Law in Things, w: Controversies about L a w 's Ontology, red. P. Amselek, N. MacCormick, Edinburgh 1991, s. 3 n.) czy Arthur Kaufmann (Die „ipsa res iu s ta", passim; Analogie und „Natur der Sache", Heidelberg 1982, s. 10 nn.); por. P i ec h o w i a k, W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa, s. 37 nn. 200 Zob. G a i u s, Instytucje, II, 14; por. D ig., 8, 2, 2. ~01 Zob. J. F i n n i s, Natural Law and Natural Rights, Oxford 1992, s. 209. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 267 nie p rzedm io tu upraw n ien ia („m o im praw em jes t tw o je św iadczen ie " )* Jeżeli charakte rystykę sytuac ji p rawnej dokonaną z punktu w idzen ia podm io tu prawa i należnego mu p rzedm io tu p rze łoży się na, uważaną za rów now ażną, charakte rystykę dokonaną z punktu w idzen ia podm io tu o bo w ią zków i p rzed- m io tu o bow iązków , to n ie trudno dostrzec, że w te j ostatn ie j charakterystyce g in ie podstaw ow a in tu ic ja , że coś jes t p rzedm iotem obow iązku ze w zg lędu na dw ue lem entow ą re lac ję odpow iedn iośc i m iędzy p rzedm io tem a podm io tem prawa, a stąd ju ż ty lk o jeden k rok , aby za rację p raw a do czegoś uznać kore la tyw n y obow iązek do określonego św iadczenia. Po tej d yg res ji w ró c ić w ypada do g łów nego toku ana liz i wskazania, is to tnych z punktu w idzen ia podstaw rozum ien ia prawa, różn ic m iędzy pog lą - dam i S tag iry ty a A k w in a ty , p o jaw ia jących się w ko nce pc ji by tu ludzk iego , któ rego rozw ó j, ak tua lizacja , stanow i rację byc ia tym , co sp raw ied liw e . T o - masz dysponu je nową koncepcją bytu , w k tó re j fundam enta lne znaczenie przypada is tn ie n iu 202, oraz nieznaną f i lo z o f i i przed p o jaw ien iem się chrześcijaństw a koncepcją bytu osobowego. Z m ia ny te prow adzą do is to t- nych różn ic w koncepc ji p rawa i jeg o podstaw. D la tego też b liższe przedsta- w ien ie Tom aszow ej koncepc ji ius zostanie poprzedzone rozw ażan iam i an tro - p o lo g iczn ym i. Zanalizow ana zostanie także n iezbędna d la um ieszczenia rozum ien ia p raw a -ius w szerszej perspektyw ie koncepcja p raw a na tu ra lne - go, lex naturalis, określa jącego dz ia łan ia odpow iadające c z ło w ie k o w i ze w zg lędu na to, k im ja ko cz ło w ie k jest. Taką ko le jność ana lizy sugeruje także uk ład zagadnień w Sumie teologii', koncepcja osoby i trak ta t o cz łow ieku zna laz ły się w pars prim a ; trak ta t o p raw ie (lex) w prima secundae\ to, co sp raw ied liw e (ius), om awiane jes t w secunda secundae. 202 Proponowana tu interpretacja pism św. Tomasza z Akwinu nawiązuje do tomizmu egzystencjalnego (w filozofii prawa zob. M. A. K r ą p i e c, Człowiek i prawo naturalne. Lublin 1986). Realne istnienie jest centralną kategorią tak w koncepcji osoby, w której to specyficzny sposób istnienia decyduje o byciu osobą, jak i w koncepcji prawa, w której prawo to w pierwszym rzędzie „sama rzecz sprawiedliwa" . Interpretację zaliczaną do tzw. dynamicz- nych koncepcji prawa naturalnego zob. F. B e d n a r s k i , Dynamiczny charakter prawa naturalnego w ujęciu św. Tomasza z Akwinu , Rzym 1972. Perspektywa badawcza F. Bednar- skiego inaczej niż tu zdominowana jest pojmowaniem prawa jako normy. Interpretację bliższą tradycji scholastycznej zob. Cz. M a r t y n i a k , Obiektywna podstawa prawa we- dług św. Tomasza z Akwinu, Lublin 1949. Por. F i n n i s, Natural R ight and N atural Law. 268 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a 2. C złow iek ja k o osoba . G od n ość osob ow a a) Filozoficzna a teologiczna koncepcja osoby K oncepcja bytu osobowego opracowana zostaje w patrystyce oraz w te o lo - g ii i f i lo z o f i i ś redn iow ieczne j. Na g runcie tej koncepc ji p o ja w ia się ka tegoria „g o d n o śc i" dotycząca tego, co decyduje o byc iu osobą. P o jaw ia się zatem ka tegoria „godnośc i osobow ej" , k tó ra stała się k luczo w a d la współczesnego rozum ien ia praw cz łow ieka . Przed pod jęc iem ana liz treśc iow ych w ypada poczyn ić k ilk a uwag m etodo- log icznych dotyczących re lac ji m iędzy f i lo z o f ią a teo log ią . K oncepc ja osoby i godności osobowej rozw ija n a jes t zasadniczo w odpow iedz i na pewne p rob - lem y teo log iczne . To w traktatach o T ró jc y Ś w ię te j i dw o is te j naturze C hrys- tusa m ożna znaleźć f i lo z o f ię osoby203. To w traktac ie Boecjusza o dwóch naturach w C hrystusie znalazła się d e fin ic ja osoby, k tó ra przez w ie k i stano- w iła pun k t odn ies ien ia f ilo z o fic z n y c h rozważań dotyczących osoby: „ in d y w i- dualna substancja natury rozum ne j" 204. N a leży zatem uznać, że h is to rycz - nie rzecz b iorąc koncepcja osoby pow sta ła na g runcie re l ig i i i k u ltu ry ju - d eo -ch rześc ijańsk ie j205. N ie tra fn y jednak b y łb y w niosek, że m yś l ś redn io - w iecza w tym zakresie, w sposób m etodo log iczn ie pop raw ny, może być w y - korzystana je d yn ie na gruncie te o lo g ii w śc is łym tego słow a znaczeniu, teo- lo g ii po ję te j ja ko nauka zakładająca w punkc ie w y jśc ia p raw dz iw ość O b ja - w ien ia . N ie w ą tp liw ie średniow ieczne rozw ażania filo z o fic z n e insp irow ane b y ły prawdą ob jaw ioną o tro is tośc i Boga i d w o ja k ie j naturze Chrystusa. N ie - m nie j jednak rozw ażania te m ożna traktow ać ja k o prowadzące do opracow a- n ia teoretycznych narzędzi pozw a la jących dostrzec i u jąć e lem enty rze czyw i- 203 Zob. G i l s o n , Duch filo zo fii średniow iecznej, s. 206 n. 204 „Naturae rationalis individua substantia" {De persona et duabus naturis, 3). Polski przekład: A. M. B o e c j u s z, Księga o osobie i dwóch naturach przeciw ko Eutychesowi i Nestoriuszowi do Jana, Diakona Kościoła Rzymskiego, w: t e n ż e, O pociechach filozo fii ksiąg pięcioro oraz traktaty teologiczne, przet. T. Jachimowski, Poznań 1926, s. 207 nn.; na temat definicji osoby zob. tamże, s. 227 nn. 205 Zob. J. K r u k o w s k i , Godność człowieka podstawą konstytucyjnego katalogu praw i wolności jednostki, w: Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 39. Syntetyczne przedstawienie historycznego rozwoju filozoficznej problematyki osoby daje M. T. Clark (An Inquiry into Personhood, „Review of Metaphysics" , 46(1992-1993), s. 3-28). Monograficzne opracowanie łączące zagadnienia filozoficzne z teologicznymi zob. W. G r a n a t, Personalizm chrześcijański, Poznań 1985; zob. także M. G o g a c z, Wokół problemu osoby, Warszawa 1974. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 269 stości dostępnej w poznaniu n ie od w o łu ją cym się do w ia ry w O b jaw ien ie r e l i- g ijne . W zastosowaniach w ypracow anej te o r ii osoby akcent pada na je j m o- ż liw o ś c i eksplanacyjne, n iezależne od tego, czy w porządku heurezy w ystę - pow a ły argum enty teo log iczne206. Ponadto samo zagadnienie dotyczące tego, co decyduje o b yc iu osobą, ja k i zaproponowane rozw iązan ia m ają charakter f i lo z o f ic z n y , n ieza leżny od ch rześcijańskiego O b jaw ien ia . P rob lem atyka godności ja k o podstaw y byc ia osobą jes t w p ie rw szym rzędzie podejm ow ana w zw iązku z p rob lem em in - d yw id ua ln o śc i bytu , z pytan iem o to, co decyduje, że coś je s t ja k im ś in d y - w iduum . Jest to zagadnienie sensu stricto onto log iczne , jed no z centra lnych w re fle k s ji f ilo z o fic z n e j, gdyż do tyczy tego, co decyduje o jednośc i bytu, jeg o odrębności, o tym , że jes t tym , a n ie in n y m 207. Przed p rzystąp ien iem do ana liz godności w ypada poruszyć jeszcze jeden, podobny do w yże j wskazanego, p rob lem m e todo log iczny , k tó ry p o jaw ia się w zw iązku z ugrun tow an iem godności cz ło w ie ka w fakc ie s tw orzen ia go na obraz i podob ieństw o Boże, w fakc ie podkreś lanym w b ib lijn y m opis ie s tw o- rzen ia c z ło w ie ka 208. Tego typu ugrun tow an ie godności sięga do genezy cz łow ieka i jeg o re la c ji do S tw órcy : c z ło w ie k posiada godność, pon iew aż jes t podobny do obdarzonej godnością Osoby Bożej. Tego typu argum entacja na rzecz godności cz łow ieka jes t argum entacją par excellence teo log iczną , gdyż zakłada w iarę w O b jaw ien ie . Jednakże takie teo log iczne określen ie podstaw w y ją tko w o śc i cz łow ieka nie w yk lucza ugrun tow an ia filo z o fic z n e g o , n ie od- w ołu jącego się do O b jaw ien ia . U grun tow an ie teo log iczne może stanow ić dope łn ien ie filo zo fic zn e g o , gdy w tym osta tn im uzna się, że w yróżn ien ie cz łow ieka ma podstawę w samej s trukturze bytu ludzk iego , a n ie opiera się je d yn ie na samym akcie w o li Bożej w yb ie ra jące j cz ło w ie ka spośród innych b y tów w sposób n iezde te rm inow any s truktu rą by tow ą tego, co w yb ie rane - ja k to n iek iedy proponow ane jes t w teoriach typu w o lu n ta rys tyczne go 209. 206 Na temat relacji między filozofią a teologią zob. S. K a m i ń s k i, Naukowa, f i lo - zoficzna i teologiczna wizja człowieka, w: t e n ż e, Jak filozofow ać, Lublin 1989, s. 279 nn.; Ph. B o h n e r, E. G i 1 s o n. H istoria filo zo fii chrześcijańskiej, przel. S. Stomma, War- szawa 1962, s. 9 nn. 207 Zob. G i 1 s o n, Duch filo zo fii średniowiecznej, s. 195. 208 Rdz 1, 26-27. 209 W czystej postaci taki woluntarystyczny pogląd prezentował Józef M. Bocheński: „Uważam więc, że humanizm filozoficzny, według którego [człowiek] byłby czymś istotnie różnym od innych zwierząt i wyjątkowo wzniosłym, jest zabobonem, a nawet głównym zabo- bonem naszych czasów. Można oczywiście wierzyć, że Bóg w niezrozumiałym dla nas miło- sierdziu wyszczególnił i pokochał to właśnie zwierzę, nadając mu przez to nadzwyczajną 2 7 0 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a W u jęc iu A k w in a ty w yb ó r Boga do tyczy n ie samego „sta tusu a ks jo lo g icz - nego" , ale samego stw orzen ia cz łow ieka tak im , a nie inn ym . W yró żn io n a po- zyc ja cz łow ieka jes t konsekwencją , czy raczej je s t n ieod łączna od tego, ja k i cz ło w ie k jes t. Godność zatem tk w i w samym cz ło w ie ku , a n ie w czym ś ze- w nę trznym wobec niego. P rzy jęc ie , że to, ja k i je s t c z ło w ie k , je s t poznaw alne na drodze natura lne j, o tw ie ra drogę do poznania filo z o fic z n e g o 210. D rogą tą podąża rów n ież A kw ina ta . D latego też nie je s t tra fne redukow an ie Tom aszowej koncepc ji czy to godności, czy to oparte j na a n tro p o lo g ii f i lo z o - ficzn e j koncepc ji p rawa do te o lo g ii, choć, oczyw iśc ie , w p ism ach św. T o - masza obok argum entów filo z o fic z n y c h obecne są także teo log iczne211. Trzeba także podkreś lić różn icę m iędzy argum entacją teo log iczną sensu stricto, zakładającą w iarę w O b jaw ien ie , a będącą par excellence f i lo z o - ficzn ą argum entacją pozostającą w ramach te o lo g ii natu ra lne j, w k tó re j nie zakłada się w ia ry w O b jaw ien ie tej czy innej re lig ii. Samo p o jaw ien ie się ka tego rii „B o g a " czy „B y tu A bso lu tnego " w a rgum entac ji n ie je s t w ystarcza- jącą podstawą do określen ia ja k ie jś koncepc ji m ianem teo log iczne j n ie ty lk o w p ie rw szym , ale i d ru g im znaczeniu212. Tak sobie ideow o o d le g li autorzy ja k np. A rys to te les i K an t w w y jaśn ian iu f i lo z o fic z n y m rów n ie ż n ie p o tra f il i się obejść bez ka teg o rii „B o g a " czy „B y tu A bso lu tnego " , a trudno ich teorie za liczyć do teo log icznych . godność. Ale to jest rzecz wiary, religii, nie filozofii" (Ku filozoficznem u m yśleniu. Warszawa 1986, s. 79). 210 Uznanie naturalnych i poznawalnych na drodze naturalnej podstaw godności człowieka w niczym nie przeszkadza możliwości dopełnienia tego poznania na podstawie danych Obja- wienia, pamiętając o podstawowej zasadzie dotyczącej relacji tego, co nadprzyrodzone, do tego, co przyrodzone: „gratia non tołlit naturam sed perficit" (In 2 Sent., dist. 9, q. 1, a. 8, 3; STh 1, q. 1, a. 8, 2). W chrześcijaństwie taką zasadniczą daną objawioną jest, obok prawdy o stworzeniu, prawda o działaniach Boga zmierzających do odkupienia człowieka. Poznanie oparte na danych Objawienia ukazuje dodatkowe perspektywy nie tylko dotyczące genezy człowieka, ale także celu, do którego zmierza, i udziału Boga w jego osiągnięciu. Zob. np. STh 2-2, q. 175, a. 1, ad 2: „ad modum et dignitatem hominis pertinet quod ad divina elevetur , ex hoc ipso quod homo factus est ad imaginem Dei" . Na temat relacji między filozoficz- nym a teologicznym ujęciem człowieka zob. K a m i ń s k i , Naukowa, filozoficzna i teolo- giczna wizja człowieka, s. 287 nn. 211 Na temat relacji między teologią a filozofią w twórczości Akwinaty zob. E. G i 1s o n, Tomizm, przeł. J. Rybalt, Warszawa 1998, s. 15 nn. 212 Różnica, o której tu mowa, nie zawsze jest dostrzegana, co prowadzić może do niepo- rozumień. Zob. A. K o ś ć, Podstawy filo zo fii prawa, Lublin 1998, s. 44; M. S z y s zk o w s k a, Filozofia prawa i filozofia człowieka, Warszawa 1989, s. 136, gdzie koncepcje tomistyczne zaliczane są po prostu do koncepcji teologicznych (nieco inne stanowisko w tej samej sprawie zob. t a ż, Europejska filozofia prawa, wyd. 2, Warszawa 1998, s. 41 nn.). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAW A 271 Powyższe uw ag i odnoszą się, mutatis mutandis, do ca łości prezentow anych tu ana liz, k tó re dotyczą filo z o fic z n y c h aspektów ko nce pc ji św. Tom asza z A k w in u . b) Godność ontyczną podstawą osoby W starożytności godność po jm ow ana b y ła p ie rw o tn ie ja k o coś, co p ozy - tyw n ie w y ró żn ia cz łow ieka spośród innych lu d z i, co w yznacza szczególną, u p rzyw ile jo w a n ą pozyc ję w społeczeństw ie: w artość osobista, zasługa, zac- ność, uczc iw ość, dzie lność (m ora lna), znaczenie, pow ażanie213. Godność w iązana b y ła często ze sprawowaną w ładzą czy p ias tow anym urzędem 214. Podstawą je j uznania m og ło być rów n ież dosto jeństw o w yg lądu zew nętrz- nego, u roda215. B io rąc to w szystko pod uwagę m ożna ogó ln ie pow iedz ieć, że godność traktow ana b y ła ja k o coś ugrun tow anego w pew nej doskona łości je j podm io tu lub coś rea ln ie tożsamego z pew ną doskonałością. Godność u ja w n ia się zw łaszcza w relacjach do innych (p o zy tyw n ie w y ró ż - n ia spośród innych) oraz w dzia łan iach wobec je j podm io tu , k tó re określane są ja k o godne danej osoby, w łaśc iw e, stosowne, odpow iadające godności, na m iarę godności. Godność u ja w n ia się w tym , co się p o d m io to w i godności na leży: w dzia łan iach nacechowanych respektem , czcią, w p rzydz ie lanych dobrach. Szczególny sposób postępow ania w yznaczony je s t nie ty lk o godno- ścią adresata czynów , ale także ich podm io tu , k tó rem u pewne dz ia łan ia nie p rzys to ją 216. Chociaż godność u ja w n ia się w rozm a itych re lac jach, to je d - 213 Słownik łacińsko-polski, red. M. Plezia, t. II, Warszawa 1998, s. 161 n.; w języku polskim „godność" wywodzi się od słowa „god" pierwotnie znaczącego tyle co czas; „god" to również stosowna, uroczysta pora, święto; godne zaś jest coś, co jest właściwe, odpowied- nie, stosowne, zacne, znaczne (A. B r ü c k n e r , Słownik etym ologiczny języka polskiego, Warszawa 1985, s. 147 n.); por. A r y s t o t e l e s , Etyka nikom achejska , 1131 a. 214 Silnie oddziałujący na autorów średniowiecznych M. T. Cyceron, w nawiązaniu do Kłeantesa i Chryzypa, podawał następujące określenie: „dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas" (De inventione, II, 166; cyt. za: R. P. H o r s tm a n n, M enschenwürde, w: Historisches Wörterbuch der Philosophie, t. V, Basel 1980, szp. 1124). 215 O tej i jeszcze innych konotacjach „godności" w starożytności greckiej zob. M. Ś r od a. Idea godności w kulturze i etyce, Warszawa 1993, s. 15-70; zob. także D o m a ń s k i , Godność człowieka', ogólnie na temat historii tej kategorii zob. H o r s t tli a n n. M en- schenwürde', szereg nowszych studiów nad historycznymi koncepcjami godności, wraz z licz- nymi wskazówkami bibliograficznymi, zawiera praca zbiorowa Zagadnienie godności czło- wieka. 216 M. T. C y c e r o n, De officiis (O powinnościach), I, 105 n. 2 7 2 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA nak re lac je te n ie są je j źród łem . Jest ona po jm ow ana ja k o dobro „n ie w y - cze rpyw a lne " . N ie jes t czym ś, co in n i m o g lib y o d p o w ie d n im i d z ia łan iam i lub dobram i „s p ła c ić " ; godność n ie daje się w ym ie n ić na to, co z ty tu łu je j posiadania należy się je j p od m io tow i. O trzym an ie czegoś, co należne z ty tu łu godności, n ie ty lk o w n iczym tej godności n ie um nie jsza, ale raczej ją um ac- n ia w łaśn ie ja k o godność, ja ko doskonałość dom agającą się odpow iedn ich dz ia łań innych . C hociaż starożytność pozostaw iła średn iow ieczu ca ły szereg in tu ic j i d o ty - czących om aw ianej ka teg o rii, to jednak koncepcja godności ja k o czegoś, co w yró żn ia cz łow ieka spośród innych by tów , co decyduje o je g o szczególnej doskona łości, zostaje rozw in ię ta dop ie ro na g runc ie ch rześc ijańsk im wraz z koncepcją osoby ja k o w y ją tko w eg o bytu . A k w in a ta podąża za w skazanym i w yże j in tu ic ja m i po tocznym i, zgodnie z k tó ry m i godność to m ów iąc na j- króce j coś, co p ozy tyw n ie w yróżn ia . Jak w iększość Tom aszow ych ka te g o rii f i lo z o fic z n y c h , rów n ież „godność" ma charakte r ana log iczny. K a tego ria ta je s t przez św. Tom asza używana stosunkow o często, desygnuje p rzy tym rzeczyw is tość o rozm a itym statusie o n tyczn ym 217. K oncepc ja godności nie została przez samego św. Tom asza ro zw in ię ta i n ie ma w je g o p ism ach a rty - k u łu w prost je j pośw ięconego, d la tego też poniższe ana lizy obe jm u ją elem ent reko ns tru kc ji. Są one też ograniczone do zagadnień do tyczących podstaw byc ia osobą. W koncepc ji osoby lu d zk ie j akcentuje się zw yk le rozum ny charakte r bytu ja ko podstawę jeg o osobowego charakteru. Jest to o ty le tra fne , że rozu m - ność je s t w arunk iem kon iecznym byc ia osobą, n iem n ie j jed na k d la uzyskan ia pełne j te o r ii osoby konieczne okazuje się w z ięc ie pod uwagę rów n ież god- ności. C hociaż rozum ność jes t w arunk iem kon iecznym b yc ia osobą, to jednak dop ie ro godność należy uznać za podstaw ow ą doskonałość osoby i za zasad- n iczy e lem ent ko n s ty tu tyw n y bytu osobowego. Św. Tom asz pow ie k ró tko : „persona est nomen d ig n ita tis " 218. K toś jes t osobą d la tego, że posiada god- ność. A k w in a ta w ypow iada się jednoznaczn ie : 217 Index Thomisticus (Thomae Aquinatis „Opera O m nia") podaje ponad półtora tysiąca miejsc, w których termin ten, w różnych znaczeniach, występuje; wśród desygnatów znaleźć można byty o tak różnym statusie, jak np. wolna wola („libertas arbitrii ad dignitatem homi- nis pertinet" STh 1, q. 59, a. 3, sc.) i pierwsze zasady, aksjomaty, które za Boecjuszem Akwinata określa mianem „dignitates" (STh 1-2, q. 94, a. 2, co.). "I8 In 1 Sent., dist. 10, q. 1, a. 5 co.; por. De potentia, q. 8, a. 4 co. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 2 7 3 nazwa „osoba" oznacza jednostkową substancję, ze względu na to, że na sposób podmiotu podległa jest właściwości, którą zwie się godnością219. To nie byc ie osobą jes t ontyczną podstawą godności, ja k to się zw y k le p rz y j- m u je220, ale to godność jes t podstawą byc ia osobą. W Tom aszow ej koncepc ji to n ie sama rozum ność jes t podstaw ow ą dosko- nałością konsty tuu jącą osobę, a zatem i racją p rzyznan ia m iana osoby. Racją tą jes t dop ie ro is tn ien ie (subsistere) w naturze rozum nej: Ponieważ samoistnieć w rozumnej naturze jest wielką godnością, dlatego każda jednostka natury rozumnej zwie się „osobą"221. 219 „Hoc nomen persona significat substantiam particularem, prout subiicitur proprietati quae sonat dignitatem" (In 1 Sent., d. 23, q. 1, a. 1 co.). Tłumacząc subiicitur zwrotem „na sposób podmiotu podległa jes t" , przyjmuje się tu, że subiicitur użyte jest tu przez Tomasza w analogiczny sposób jak w zwrocie corpus animae subiicitur (In 4 Sent., dist. 44, q. 2, a. 2, co.). Podobnie jak Akwinata za pomocą kategorii godności definiuje osobę św. Bonawentu- ra: „Persona de sui ratione dicit suppositum distinctum proprietate ad dignitatem pertinente" (In 1 Sent., dist. 23, q. 1, a. 1 co.; cyt. za: G i l s o n , Duch filo zo fii średniowiecznej, s. 203). 220 W polskiej literaturze przedmiotu można wskazać przynajmniej dwie ugruntowane systemowo koncepcje godności nawiązujące do myśli Akwinaty, obie traktujące godność jako pewną właściwość relacyjną. Mieczysław Gogacz uznał godność za „własność aksjologiczną" człowieka, która „wynika z porównania bytów" (Filozoficzna identyfikacja godności osoby, w: Zagadnienie godności człowieka, s. 128). Tak pojęta godność jest „wyróżniającą ją [osobę] pozycją wśród bytów, nagromadzeniem dóbr, których nie mają inne byty" (tamże). Interpreta- cja taka jest zgodna z szeregiem wypowiedzi Akwinaty, dotyczących tego, co należy do godności, i wskazujących na rozmaite doskonałości człowieka. Doskonałości te jednak można z powodzeniem traktować jako przejawy godności osobowej, jako coś, czego godność jest ontyczną podstawą. Za uznaniem godności za własność niezależną od relacji zewnętrznych przemawia np. określenie przyjęte przez Gogacza w punkcie wyjścia: „dignitas significat bonitatem alicuius propter seipsam" (In 3 Sent., dist. 35, q. 1, a. 4 A, co.). Wówczas można powiedzieć, że człowiek posiada godność niezależnie od istnienia jakichkolwiek bytów, które przerasta doskonałością. Można też wówczas przyjąć, że godność jest źródłem wszystkich praw i jest zasadą ich jedności, co byłoby jak się zdaje trudne do przyjęcia, gdyby god- ność była poznawana i rozumiana jedynie w kontekście innych bytów. Osoba jest celem sa- mym w sobie i wymaga odpowiedniego do tego traktowania, niezależnie od tego, czy istnieją jakiekolwiek byty nieosobowe, czy nie. Mieczysław A. Krąpiec pojmuje godność jako jedną z cech osoby, obok podmiotowości prawa i zupełności, wskazującą na transcendencję osoby ludzkiej wobec społeczeństwa (Człowiek i prawo naturalne, s. 153 nn.). Również to ujęcie nie dotyczy wprost godności osobowej jako fundamentalnej właściwości mogącej być podsta- wą ugruntowania wszystkich praw człowieka. "2I „Quia magnae dignitatis est in rationali natura subsistere, ideo omne individuum rationalis naturae dicitur «persona»" (STh 1, q. 29, a. 3, ad 2, przekład t. III, s. 38); por. „[...] osoba jest nazwą tego, co najdoskonalsze w całej naturze; mianowicie samoistnienia w racjonalnej naturze (persona significat id quod est perfectissim um in tota natura; scilicet 274 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA Is tn ien ie w naturze rozum nej decyduje o szczególnej „sz la che tn ośc i" bytu , ja k im jes t osoba. M ożna zatem zasadnie p rzy jąć , że godnością jes t w łaśnie is tn ien ie w pew ien okreś lony sposób. P o tw ierdza ją to i inne w yp o w ie d z i A k w in a ty oraz ich kontekst system owy. Św. Tom asz, podążając za tradyc ją f i lo z o f i i g re ck ie j, za znam ię doskona- łośc i by tu ja k o bytu uznaje jego jedność. Poniew aż d la A k w in a ty podstaw o- wą doskona łością bytu jes t is tn ien ie , jedność bytu rozpatryw ana jes t z punktu w idzen ia sposobu istn ien ia . Jedności te j nie trak tu je p rzy tym ja k o w ew nętrz - nej p ros to ty czy n iezróżn icow an ia , ale ja k o poszczególność, indyw idua lność . Za A rysto te lesem św. Tom asz za podstaw owe ka tegorie uznaje substancję i p rzypad łośc i. P rzypad łośc i są in d yw id ua lizow an e przez p o d m io t222, is tn ie - ją jeg o is tn ien iem . B y ty substancja lne in d yw id u a lizo w a n e są przez swój w łasny akt is tn ien ia są sam oistn ie jące223. K on tynuu jąc ten to k m yślen ia A kw in a ta zauważa: W jeszcze bardziej szczególny i doskonały sposób mamy do czynienia z tym, co jednost- kowe, i tym. co poszczególne, u jestestw rozumnych [...]. I dlatego w odróżnieniu od innych jestestw jednostki natury rozumnej cieszą się szczególnym mianem, mianowicie „osoba"224. C yta t ten jasno wskazuje, że racją byc ia osobą je s t is tn ien ie w szczególny sposób. Doskonałość sposobu is tn ien ia wzrasta od p rzypad łośc i, poprzez sub- stancję, po osobę. M ia rą owej doskona łości je s t w ew nętrzna jedność, p rze ja - w ia jąca się w n iepodz ie lnośc i ind yw id ua lno śc i ( individualitas) oraz ja k pisze A kw in a ta w innym m ie jscu w „n ie z łą cza ln o śc i" ( incommunicabilitas )225, k tó ra podkreśla oddzie len ie od innych b y tów (osób). R acją p rz y - znania czemuś m iana osoby jes t to, „co jes t zasadą n iez łącza lnośc i czy n ie - subsistens in rationali natura)" STh 1, q. 29, a. 3 c.). 222 De potentia , q. 9, a. 6, co. 223 „Substantia enim individuatur per seipsam, sed accidentia individuatur per subiectum, quod est substantia" (STh 1, q. 29, a. 1, co.). „Sed adhuc quodam specialiori et perfectiori modo invenitur particulare et individuum in substantiis rationalibus [...]. Et ideo inter caeteras substantias, quoddam speciale nomen habent singularia rationalis naturae; et hoc nomen est «persona»" (STh 1, q. 29, a. 1 co.). 225 „Nomine personae significatur incommunicabilitas sive individualitas subsistentis in natura" (De potentia, q. 9, a. 6, co.). Oddanie incom municabilitas przez „niezłączalność" (tak G r a n a t , Personalizm chrześcijański, s. 58) jest trafniejszy niż „nieudzielalność" czy „wyłączność (niedopuszczalność do siebie)" , gdyż jak się okazuje incommunicabilitas osoby wcale nie tylko nie wyklucza udzielania siebie i dopuszczania do udziału, ale nawet „zakłada" jako sposób realizacji osoby. Zob. niżej § 3, 7. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 275 p odz ie lnośc i" 226. Tę w łaśn ie zasadę określa A k w in a ta w prost m ianem „g o d - nośc i" 227. W bytach stw orzonych, do k tó rych należy i c z ło w ie k , to „ is tn ie - nie jes t tym , w czym ugrun tow ana jes t jedność pod m io tu (suppositum)"22*, a także „ is tn ie n ie [...] je s t tym , co konsty tuu je osobę stanow iąc o je j w y - kończen iu " 229. A k t is tn ien ia jes t na jdoskona lszym , „na jsz la che tn ie jszym " elem entem bytu u rea ln ia jącym i jednoczącym okreś lony zespół treśc i, obe j- m u jący także rozum ność, k tó ra sama n ie jes t w ystarcza jącą ontyczną racją osoby230. B io rąc pod uwagę, że to godność jes t tym , co kons ty tuu je osobę i jes t podstawą szczególnej doskona łości jednośc i osoby, zasadne je s t uznanie godności za specyficzny d la bytu osobowego akt is tn ien ia , lub podkreśla jąc jego specyfikę za sposób is tn ien ia ( is tn ien ie w pew ien sposób) stanow iący o szczególnej jednośc i (n iepodz ie lnośc i i n iez łącza lnośc i) b y tu 231. D o zaga- dn ien ia , na czym owa szczególność polega, p rzy jd z ie p ow ró c ić n iże j. Za trak tow an iem godności ja k o is tn ien ia w pew ien sposób p rzem aw ia także koncepcja dobra godziw ego (bonum honestum), k tó re je s t n iesprow adzalne ani do dobra użytecznego (bonum utile), ani do dobra przy jem nego (bonum delectabile). D obrem g od z iw ym je s t coś, co je s t dobrem samym w sobie. Coś jes t dobrem samym w sobie d z ię k i temu, że posiada godność, k tó ra po jm ow ana jes t ja k o pewna dobroć-doskonałość tego czegoś. Godność 226 „Illud quod est principium incommunicabilitatis sive individuationis" (De poten tia , q. 9, a. 6, ad 4). 227 „Forma significata per nomen personae [...] est [...] illud quod est principium in- communicabilitatis sive individuationis" (De potentia , q. 9, a. 6, ad 4). W Bogu relacje bę- dące podstawą wyróżnienia Osób Bożych konstytuują osoby o tyle, o ile są godnością, god- ność jest podstawą odrębności każdej z Osób Bożych; to w odniesieniu do Trójcy Świętej powie Tomasz: „persona est nomen dignitatis" (In 1 Sent., dist. 10, q. 1, a. 5 co.; por. De potentia, q. 8, a. 4 co.); por. „Paternitas igitur est dignitas Patris, sicut et essentia Patris" (STh 1, q. 42, a. 4, ad 2). Ponieważ istotą Boga jest istnienie, godność jest „formą" istnienia, jego doskonałością. 228 „Esse est id in quo fundatur unitas suppositi" (Q uodlib ., IX, q. 2. a. 2, ad 2). 2'9 „[...] esse pertinet ad ipsam constitutionem personae, et sic quantum ad hoc se habet in ratione termini" (STh 3, q. 19, a. 1, ad 4, przekład t. 25, s. 71). 230 Zob. G o g a c z, Wokół problemu osoby, s. 37. Takiemu rozwiązaniu nie przeszkadza użyty w określeniu osoby termin proprietas, którego podobnie jak subiicitur (zob. wyżej przyp. 221) używa Akwinata niekiedy w bar- dzo szerokim znaczeniu. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby za właściwość w szerokim sensie uznać również sposób istnienia; por. „proprietas qua Pater dat esse est dignitas sua" (In 1 Sent., dist. 9, q. 2, a. 1, ad 4) i jednocześnie: „Paternitas igitur est dignitas Patris, sicut et essentia Patris" (STh 1, q. 42, a. 4, ad 2); zob. wyżej przyp. 227 i użycie terminu „forma". 276 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA to n ic innego ja k „dob roć czegoś ze w zg lędu na samą tę rzecz" 232. D osko - nałością w szys tk ich doskonałości je s t is tn ie n ie 233 i to ono decydu je o „s z la - chetności" (nobilitas) rzeczy234. W łaśn ie z taką doskonałością, z is tn ie - n iem , trzeba utożsam ić godność osobową. Godność nie może być u tożsam io - na ani z jakąś cechą p rzypad łośc iow ą czy w łaśc iw ą, ani z sumą cech. T rudno wówczas b y ło by w y jaśn ić „sz lache tność" całego bytu , k tó ry je s t chciany nie ze w zględu na ja k iś jego elem ent, ale ze w zględu na jeg o ca łość235. G dyby godność b y ła jakąś cechą lub sumą cech, n ie m ożna by o n ie j pow iedz ieć, że je s t dob roc ią ze w zględu na n ią samą, gdyż ja k o cecha lub w łaśc iw ość is tn ia łaby d la swego podm io tu . Sposób is tn ien ia odpow iada is toc ie bytu e lem entom treśc io w ym decydu- ją c y m o b yc iu osobą236. D oskonalszem u sposobow i is tn ie n ia odpow iada doskonalsza is to ta237. A kw in a ta za tra fną uznaje p rzytoczoną w yże j d e f in i- cję Boecjusza, w k tó re j obok szczególnego sposobu is tn ien ia czegoś sam oist- nego (individua substantia) jed nym z e lem entów d e fin iu ją cych jes t „na tu ra rozum na" 238. N ie jes t tak, że osobą m óg łby być ja k ik o lw ie k byt. W u jęc iu T om aszow ym nie ma m ie jsca na w o lun ta ryzm , po lega jący na obdarzeniu czegoś godnością osobową n iezależnie od tego, ja k ie coś jes t, np. je d yn ie na m ocy w o li Boże j. Sposób is tn ien ia jes t „dopasow any" do treści by tu , tego, ja k i on jest. N iem n ie j jednak is tn ien ie je s t rea ln ie różne od treści bytu. W p rzypadku b y tów p rzygodnych to, ja k i by t jes t, nie jes t wystarcza jącą 232 „Dignitas significat bonitatem alicuius propter seipsam" (In 3 Sent., dist. 35, q. 1, a. 4 A, co.). 233 „Hoc quod dico esse est actualitas omnium actuum, et perfectio omnium perfectio- num" (De potentia , q. 7, a. 2, ad 9). 234 „Omnis enim nobilitas cuiuscumque rei est sibi secundum suum esse" (CG lib. 1, cap. 28). 235 Akwinata, nawiązując do Cycerona, pisze: „Tulius dicit: honestum est quod sua vi nos trahit, et sua dignitate nos allicit. Sed quod per se allicit, propter se amatur" (In I Sent., dist. 1, q. 2, a. 1, 1). „Subsistere duo dicit, scilicet esse et determinatum modum essendi; et esse simpliciter non est nisi individuorum; sed determinatio essendi, est ex natura vel quidditate generis vel speciei" (In 1 Sent., dist. 23, q. 1, a. 1, ad 2). 237 O aspekcie egzystencjalnym i treściowym osoby pisze Akwinata wprost w De po ten- tia, q. 9, a. 3, co.: „Natura autem quam persona in sua significatione includit, est omnium naturam dignissima, scilicet natura intellectualis secundum genus suum. Similiter etiam modus existendi quam importat persona est dignissimus, ut scilicet aliquid sit per se existens" . Por. G o g a c z. Filozoficzna identyfikacja godności osoby, s. 129 n. 238 Zob. STh 1, q. 29, a. 1. Por. In 2 Sent., dist. 3, q. 1, a. 2, co.: „tria [...] sunt de ratione personae [...], scilicet subsitere, ratiocinari, et individuum esse". TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 277 racją tego, że je s t239. Z tego też w zg lędu godność, choć odpow iada naturze bytu , n ie daje się sprow adzić do sumy poszczególnych w łaśc iw ośc i bytu , nie je s t też fu n kc ją rozum ności danego bytu . M ożna stąd w n ioskow ać, że god - ność, ja ko specyficzny akt is tn ien ia , „doda je coś p ozy tyw n eg o " do tego, co zawarte je s t w samej naturze cz łow ieka ja k o by tu rozum nego-40. D la te - go akty rozum u nie m ają same w sobie charakteru osobowego i n ie m ogą - na m ocy samej swej s truk tu ry i treści nadać tak iego charakteru jak iem uś b y to w i. Choć, zdaniem św. Tomasza, osobą może być n ie ty lk o cz ło w ie k , ale w szelka is to ta rozum na, to jednak „osoba " nie jes t nazwą rodza ju , k tó rego gatunk iem b y łb y cz łow iek . W te rm in o lo g ii scholastycznej „osoba " je s t nazwą rzeczy (nomen rei). Jak w yrażen ie „ ja k iś c z ło w ie k " stosowane je s t na ozna- czenie natury lub jed no s tk i ja ko natury is tn ie jące j w sposób, w ja k i is tn ie ją ind yw id ua , tak „osoba " nazywa rzecz sam oistn ie jącą w tak ie j naturze, u jm u je ją ja k o is tn ie jącą w określony sposób241. Is tn ie je zawsze taka, a n ie inna osoba, o ta k im , a n ie inn ym is tn ien iu a k tua lizu jącym określone e lem enty treściow e, w p rzypadku cz ło w ie ka obe j- m ujące j rów n ież cielesność. Godność ja ko sposób is tn ien ia obe jm u je całość bytu i stąd ca ły byt ma charakter osobow y. M a to n iebagate lne konsekw encje d la ugrun tow an ia tego, co cz ło w ie k o w i należne. N a p rzyk ład troska o b io lo - g iczne po trzeby cz łow ieka ma inny charakter n iż troska o ana logiczne po trze - by zw ie rzą t; n ie są to potrzeby b io log iczn e sens u stricto, ale po trzeby bytu osobowego. R ów n ież dzia łan ia , k tó re n ie są św iadom e i w o lne , są d z ia łan ia - m i osoby i ja k o takie m ają udz ia ł w okreś lan iu tego, co należne osob ie242. 239 Ta realna różnica ujawnia się także w refleksji typu epistemologicznego. Mówi się np., że istnienie nie jest realnym orzecznikiem lub że istnienie nie jest cechą rzeczy. Zwięźle na ten temat zob. E. M o r a w i e c, Podstawowe zagadnienia m etafizyki klasycznej, War- szawa 1998, s. 212 n. 24H Egzystencjalną interpretację Tomaszowej koncepcji osoby (odbiegającą od opartej na komentarzach Kajetana interpretacji typu esencjalnego) rozwijał w dobie odrodzenia Fran- ciszek Sylwester z Ferrary; zob. M. C i s z e w s k i , G odność człowieka i wzniosłość nauki o nim w ujęciu Franciszka Sylwestra z Ferrary, w: Zagadnienie godności człowieka. zwł. s. 51 n. -41 S p a e m a n n, Personen, s. 264. Zob. STh 1, q. 30, a. 4 co. 242 Zob. S p a e m a n n , Personen, s. 255. Stosując tradycyjną terminologię wypada zauważyć, że nie umniejszając doniosłości różnicy między świadomym i wolnym actus humanus a niespełniąjącym tych warunków actus hominis (na temat tego rozróżnienia zob. np. STh 1-2, q 1, a 1 c), nie można tych ostatnich traktować na równi z podobnymi aktami by- tów nieosobowych. 278 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA c) Człowiek jako cel sam w sobie Poznanie, na czym polega bycie osobą, m oż liw e je s t m .in . poprzez pozna- nie dz ia łań bytu prowadzących do jego a k tua liza c ji. N a podstaw ie dz ia łan ia m ożna w n ioskow ać o bycie , zarówno o jeg o sposobie is tn ien ia , ja k i o tym , co należy do jego is to ty 243. Poprzez analizę dz ia łan ia o tw ie ra ją się perspe- k ty w y dope łn ien ia rozum ien ia osoby i określen ia tego, co je s t je j należne ja k o prowadzące do je j rozw o ju , ak tua lizu jące je j po tenc ja lnośc i. Poniew aż zasadniczym celem prow adzonych rozważań je s t u ja w n ien ie podstaw ow ych s truk tu r by tow ych , a n ie treści tego, co należne, w ypada tu zw ró c ić uwagę je d yn ie na sprawy najw ażnie jsze. Rozpocząć trzeba od b liższe j charak te ry- s tyk i sposobu is tn ien ia osoby. O charakterystyce is tn ien ia osoby pow iedz iano w yże j je d y n ie ty le , że jes t to is tn ien ie w sposób bardzie j in d yw id u a ln y , „m o c n ie js z y " n iż w przypadku b y tów n ie rozum nych. Na czym jednak b liże j po lega tego typu istn ien ie? C hociaż is tn ien ie jes t n ie treśc iow ym elem entem bytu aktem treści, to jego specyfika może być charakteryzow ana nie ty lk o pośredn io poprzez wskazanie e lem entów treści bytu (np. wskazanie na rozum ność), ale także n iezależnie od n ich. O bok orzekania o czym ś, że je s t oraz ja k ie jes t w z ię te samo w so- bie, m ożna rów n ież orzekać, ja k jest. W tym osta tn im p rzypadku charak te ry- zowany jes t sposób is tn ien ia owego „ ja k ie " . To, ja k coś is tn ie je , m ożna cha- rakte ryzow ać przez wskazanie re la c ji, k tó rych cz łonem jes t n ie ja k iś aspekt bytu , ale ca ły byt re la c ji, w ja k ie j całość bytu odn ies iona je s t do czegoś: tak np. is tn ien ie p rzygodne można charakteryzow ać poprzez re lac ję za leżno- ści od bytu koniecznego. Szczególny sposób is tn ien ia cz łow ieka u ja w n ia się przede w szys tk im w celach dz ia łan ia p row adzących do a k tu a liza c ji by tu . N a p lan p ie rw szy w ysuw a się ich różnorodność. Różnorodność sposobów re a liz a c ji cz łow ieka , w tym i różnorodność fo rm życ ia społecznego i p raw , jes t d la Tomasza, podobnie zresztą ja k d la A rys to te lesa244, o czyw is ta 245. Z auw ażyć jednak 24 „Agere sequitur ad esse in actu" (CG lib. 3, cap. 69, 20. Na temat gnozeologicznego waloru zasady operari sequitur esse zob. K. W o j t y ł a, Osoba: podm iot i wspólnota, w: t e n ż e , Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne, Lublin 1994, s. 378 nn. 244 Różnorodność tego, co sprawiedliwe, wynika już choćby z faktu, że dla różnych państw różne są najkorzystniejsze ustroje ( A r y s t o t e l e s , Polityka, 1288 a, 1296 b), a prawa powinny być dostosowane do ustroju (tamże, 1282 b). 245 „Principia communia legis naturae non eodem modo applicari possunt omnibus, propter multam varietatem rerum humanarum; et ex hoc provenit diversitas legis positivae apud diversos" (STh 1-2, q. 95, a. 2, ad 3). Za Izydorem z Sewilli Akwinata wśród cech prawa pozytywnego wymienia to, że prawo stanowione ma być „możliwe do wykonania TOMASZA Z AKWINU PODSTAW Y ROZUMIENIA PRAWA 279 trzeba, że w celu w y jaśn ien ia samej różnorodnośc i n ie zawsze trzeba sięgać do ko ncepc ji osoby; d la A rysto te lesa w ystarcza jącą racją b y ły różn ice w w a- runkach życia, charakterze p od m io tów dz ia ła jących itp . N ie m n ie j jednak A k w in a ta dostrzega i podkreśla podstaw y różnorodnośc i sposobów a k tua liza - c ji cz łow ieka tkw iące w samej osobie ja k o osobie. Św. Tom asz w ie le m ie jsca pośw ięca na w ykazanie , że cele dz ia łan ia cz ło - w ieka nie są wyznaczone je d yn ie przez isto tę gatunkow ą c z ło w ie ka ( i w arun - k i życ ia ), ale są indyw id ua lne w p rzypadku każdej osoby lu d zk ie j. Trzeba zatem zawsze zadawać sobie pytan ie n ie ty lk o o to, czy coś je s t zgodne z is to tą gatunkow ą cz łow ieka , w spó lną w szys tk im ludz iom , ale także czy jes t zgodne z cz ło w ie k ie m ja k o osobą, ja k o k im ś w sposób szczególny in d y w id u - a ln ym 246. W y ją tko w o ść is tn ien ia osób polega na tym , że poszczegó ln i lu - dzie n ie są je d yn ie egzem plarzam i gatunku „c z ło w ie k " , stąd natura ga tunko - wa, rów n ie ż p rzy w z ięc iu pod uwagę je j rozum ności, n ie w yznacza w sposób pow szechny ce lów poszczególnych ludz i. In d yw id u a liza c ja ce lów , o k tó re j m ó w i A kw in a ta , n ie je s t oparta je d yn ie na n iepow ta rza lnych oko licznośc iach , w k tó rych ży je dany c z ło w ie k ; w ta k im przypadku in d yw id u a liza c ja n ie ró żn iła b y się zasadniczo od tej spotykanej w p rzypadku b y tów n ie rozum nych, by łaby oparta je d y n ie na czym ś zew nętrz- nym wobec osoby, p rzypadkow ym . Indyw idu a ln ość osoby, w tym je j ce lów i dz ia łan ia , ugrun tow ana je s t nie ty lk o w oko licznośc iach je j życia, ale w je j szczególnym sposobie bycia , a rea lizow ana je s t d z ię k i w o ln ośc i w y - boru, o k tó re j szerzej w ypadn ie pow iedz ieć w ko le jn y m punkcie . C elem dzia łań nie je s t zatem zaktua lizow an ie tego, co w spó lne w ie lu jednostkom , ale zaktua lizow an ie danej osoby. M ożna pow iedz ieć , że celem dz ia łan ia jes t ona sama. Każdy cz ło w ie k je s t sam w sobie ce lem - „ is tn ie je d la siebie samego" 247. W aspekcie egzystenc ja lnym to w łaśn ie „ is tn ie n ie d la siebie samego" uznaje A kw in a ta za zasadniczą charakte rystykę bytu obdarzonego godnością. Sposób is tn ien ia (modus existendi) osoby określa też A kw in a ta w prost ja k o is tn ien ie per se d la s ieb ie248. B yc ie ce lem samym zgodnie z naturą i zwyczajem kraju, dostosowane do miejsca i czasu, konieczne, użyteczne" (STh 1-2, q. 95, a. 3, przekład t. 13, s. 71). Zob. V i 1 1 e y, Law in Things, s. 6. Zob. także STh 1-2, q. 97. 246 „Sola rationalis creatura dirigitur a Deo ad suos actus, non solum secundum congruen- tiam speciei, sed etiam secundum congruentiam individui" (CG lib. 3, cap. 113). 247 „Homo est [...] propter seipsum existens" (STh 2-2, q. 64, a. 2, ad 3). Por. CG lib. 3, cap. 112: „Naturae ergo intellectuales sunt propter se ac divina providentia procuratae, alia vero omnia propter seipsas". 248 De potentia, q. 9, a. 3, co. (zob. przyp. 237). 2 8 0 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u PRAW CZŁOW IEKA w sobie w y ró żn ia cz łow ieka spośród b y tów n ie rozum nych , k tó re m ogą być traktow ane ja k o środki d la dobra c z ło w ie ka 249. Skoro każdy c z ło w ie k jes t ce lem w sobie, to negatyw n ie rzecz u jm u jąc - „żaden c z ło w ie k nie jes t ze swej na tu ry p rzyporządkow any do innego ja k o ce lu " 250. W yda je się zatem, że to na A kw in a tę , a n ie na Kanta na leża łoby się p ow o ływ ać we w spó łczes- nych dyskusjach nad praw am i cz łow ieka , gdy podkreśla się au to te liczny charakte r osoby lu d z k ie j251. Poniew aż byc ie celem samym w sobie je s t ugrun tow ane w sposobie is tn ie - nia, n ie m ożna m ów ić w tym aspekcie o „w ię c e j" lub „m n ie j" . A lb o is tn ie je się ja k o cel, albo nie. D la tego też w p rzypadku osób każdy je s t w rów nym stopn iu celem. W ta k im też sensie można m ów ić o rów nośc i w godności w szys tk ich ludz i. Godność konsty tuu jąca is tn ien ie d la siebie samego dobrze w spó łg ra z ko n - cepcją dobra godziw ego, k tó re jes t dobrem samym w sobie, je s t samo w so- bie celem. D obro godziw e radyka ln ie różn i się zarów no od dobra użyteczne- go chcianego zawsze d la os iągn ięc ia innego dobra, ale także od dobra przy jem nego, k tó re choć podobnie ja k dobro godz iw e może być chciane d la n iego samego, to jednak nie is tn ie je ja k o ce l sam w sobie. d) Wolność 1° Wolność osobowa N egatyw ny aspekt godności, b yc ia d la siebie samego, p row adz i w prost do p ro b le m a tyk i w o lnośc i. G dy św. Tom asz stw ierdza, że odstępując w dz ia łan iu od porządku rozum u (ordo rationis) c z ło w ie k odchodzi od godności lu d zk ie j, to w łaśn ie w olność p o jaw ia się, obok byc ia d la siebie samego, ja k o p ie rw - 249 „Sola igitur intellectualis natura est propter se quesita in universo, alia autem propter ipsam" (CG lib. 3, cap. 112). 50 „Unus enim homo ex natura sua non ordinatur ad alterum sicut ad finem" (In 2 Sent., dist. 44, q. 1, a. 3, ad 1); jednoznacznie w tej sprawie również tamże, co.: „creatura rationa- lis, quantum est de se, non ordinatur ut ad finem ad aliam, ut homo ad hominem" . Por. A. S. M c G r a d e, A risto tle's Place in the History o f Natural Rights, „The Review of Metaphysics" , 49(1996), s. 810. „Der Mensch und überhaupt jedes vernünftige Wesen existiert als Zweck an sich selbst, nicht bloss als M ittel zum beliebigen Gebrauche für diesen oder jenen Willen, sondern muss in allen seinen sowohl auf sich selbst, als auch auf andere vernünftige Wesen gerichteten Handlungen jederzeit zugleich als Zweck betrachtet werden" (Grundlegung zur M etaphysik der Sitten, w: Werkausgabe, t. VII: Kritik der praktischen Vernunft. Grundlegung zur M etaphysik der Sitten, hrsg. von W. Weischedel, Frankfurt am Main 1996, s. 64 n.). Kant okazuje się kontynuatorem długiej tradycji. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 2 8 1 szorzędna charakte rystyka bytu posiadającego godność osoby: „c z ło w ie k je s t w o ln y z natury i is tn ie jący d la siebie samego" 252. Godność, decydująca o tym , że w szyscy są w ró w n ym stopn iu ce lam i, je s t i podstawą tego, że w szyscy są w rów nym stopn iu w o ln i ja k o nie podporząd- kow an i inn ym ja ko ce lom , k tó rych rea liza c ji m ia ło b y s łużyć ich is tn ien ie . D la tego w odn ies ien iu do tego typu w o lnośc i A k w in a ta s tw ierdza , że „z na- tu ry w szyscy ludz ie są jednakow o w o ln i" 253. N a określen ie tego typ u w o l- ności p roponu je się tu ta j stosowanie te rm inu „w o ln o ść osobow a" . Koncepc ja w o lnośc i osobowej je s t koncepcją ugruntow aną w au to te licznym , w sposób szczególny z in d yw id u a lizo w a n ym , charakterze bytu lu d zk ie g o 254. M ożna pow iedz ieć, że w olność ta jes t aspektem godności w ta k im sensie, że jes t sposobem is tn ien ia rozpa tryw anym ze w zg lędu na re lac ję do innych by tów ja k o ew entua lnych ce ló w 255. W o lność jes t godnością charakteryzow aną ne- ga tyw n ie poprzez stw ierdzen ie , że cz ło w ie k nie jes t p rzyporządkow any do innych ja k o do ce lów . Jej p rzec iw ieńs tw em jes t n ie w o la po ję ta ja k o p rzyp o - rządkow anie do rea liza c ji ce lów innego bytu - „pana " . W o lność je s t ugrun tow ana w sposobie is tn ie n ia i s truktu rze bytu , jes t n iezależna od aktua lne j zdo lnośc i do in te lektua lnego poznania czy do d oko - nyw an ia w ybo ró w . Każdy c z ło w ie k je s t w o ln y , a nie ja k to m ia ło m ie jsce w koncepc ji A rysto te lesa je s t w o ln y lub n ie, za leżnie od m o ż liw o śc i d z ia - łan ia. Konsekw entn ie do p rzy ję tych rozw iązań A kw in a ta , inacze j n iż A ry s to - teles, odrzuca koncepcję n ie w o ln ic tw a z n a tu ry256. Sw oje uw ag i dotyczące 252 „Homo peccando ab ordine rationis recedit; et ideo decidit a dignitate humana, prout scilicet homo est naturaliter liber et propter seipsum existens" (STh 2-2, q. 64, a. 2, ad 3). 253 „[...] natura omnes homines aequales in libertate fecit" (In 2 Sent., dist. 44, q. 1, a. 3, ad 1). Akwinata dodaje przy tym, że równość ta idzie w parze z nierównymi zdolno- ściami, stąd z wolnością nie stoi w sprzeczności władza jednych nad drugimi, o ile ma na celu dobro każdego; por. tamże, co.; M c G r a d e, A risto tle's Place in the H istory o f Natural Rights, s. 810. 254 Zob. zwł. In 2 Sent., dist. 44, q. 1, a. 3, gdzie problematyka władzy jednych ludzi nad innymi i niewolnictwa rozpatrywana jest właśnie w perspektywie autotelicznego charakteru osoby. 255 Za Gilsonem można powiedzieć, że „istota osobowości pokrywa się z istotą wolności" (Duch filo zo fii średniowiecznej, s. 205). Interpretując Akwinatę Gilson jednak nie wiąże rozumności bezpośrednio ze sposobem istnienia, jak to jest proponowane tutaj, ale odwołuje się do rozumności, którą uważa za źródło tak wolności, jak i samoistności formy substancjal- nej człowieka duszy. Uznanie wolności za sposób istnienia w niczym nie przeszkadza uwzględnieniu rozumności jako treściowego aspektu osoby, a ujawnia bytowe podstawy wol- ności tkwiące w elemencie aktualizującym cały byt w istnieniu. 256 „Hunc hominem esse servum [...] magis quam alium, non habet rationem naturalem" (STh 2-2, q. 57, a. 3, ad 2). 2 8 2 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA n ie w o ln ik ó w (s ług) fo rm u ło w a ł św. Tom asz w kontekśc ie społecznym , w k tó - rym is tn ia ła ins ty tuc ja n ie w o ln ic tw a . N iem n ie j jednak w skazu je on, że ró w - nież n ie w o ln ik o w i (słudze) są pewne rzeczy należne ja k o to, co sp ra w ie d li- w e257. Sfera ta jes t szeroka obe jm u je w szystko to, co ugruntow ane jes t w naturze osoby258, co objęte je s t n iże j om ów ioną ka tegorią ius naturale. A kw in a ta wym aga, aby pan uznał, że jeg o n ie w o ln ik je s t osobą p rzyporząd - kow aną do w łasnej a k tu a liz a c ji259. Jeżeli za is to tny e lem ent n ie w o ln ic tw a uznać w zgodzie z A rysto te lesem czysto p rzedm io tow e trak tow an ie cz ło - w ieka , sprowadzenie kogoś do ro li rzeczy, narzędzia, to trzeba s tw ie rdz ić , że A k w in a ta w ogóle odrzuca tak pojęte n ie w o ln ic tw o ja k o dopuszczalną, spra- w ie d liw ą fo rm ę ksz ta łtow an ia re la c ji społecznych. 2° Wolność w działaniu W yże j przeprow adzone ana lizy d o ty c z y ły zasadniczo egzystencja lnego aspektu bytu . R ów n ież w aspekcie treśc io w ym w olność je s t na jis to tn ie jszą w łaśc iw ośc ią osoby, odpow iadającą scharakteryzow anem u sposobow i is tn ie - n ia w łaśc iw ego osobie. W o lność ja ko egzystencja lna „w ła ś c iw o ś ć " osoby u ja w n ia się w w o ln ym dz ia łan iu , k tó rego w arunk iem kon iecznym je s t ro - zumność: Jedynie stworzenie rozumne jest zdolne do ukierunkowania, które prowadzi do właściwych [temu stworzeniu] aktów nie tylko według tego, co odpowiada temu, co gatunkowe, ale także temu, co indywidualne: posiada bowiem intelekt i rozum, stąd może pojąć, w jaki sposób różne rzeczy są czymś dobrym lub złym, według tego. że odpowiadają różnym jednostkom, czasom i miejscom260. Is tn ien ie ja k o cel sam w sobie p rze jaw ia się n ie ty le w aktach poznania in te lektua lnego , ale w aktach w o li, k tó re m oż liw e są d z ię k i tem u poznaniu. P odkreś lić trzeba, że to nie sama dz ia ła lność in te lek tua lna je s t d la A k w i257 „Servus, inquantum servus, est aliquid domini; [...] prout consideratur ut quidam homo, est aliquid secundum se subsitens ab aliis distinctum. Et ideo inquantum [...] est homo, aliquo modo ad eos est iustitia; et propter hoc etiam aliquae leges dantur de his quae sunt [...] domini ad servum" (STh 2-2, q. 57, a. 4, ad 2). 258 „Servus est res domini quantum ad ea quae naturalibus superadduntur; sed quantum ad naturalia omnes sunt pares" (In 4 Sent., dist. 36, q. 1, a. 2, ad 1). 259 Zob. Sententia libri politicorum, lib. 1, lectio 1, n. 11. 260 CG lib. 3, cap. 113 (n. 4). Zob. także STh 1, q. 59, a. 3, co.: „solum id quod habet intellectum, potest agere iudicio libero; inquantum cognoscit universalem rationis boni, ex qua potest iudicare hoc vel illud esse bonum" ; CG lib. 3, cap. 112; „sola vero natura intellectualis libera est" . TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 2 8 3 naty punktem w y jśc ia do określen ia sp e cy fik i by tu osobowego, ale w łaśn ie ana liza w olnego dz ia łan ia cz łow ieka . Inacze j n iż u A rys to te lesa n ie ma tu w ą tp liw o śc i, że cz ło w ie k ja k o osoba rea lizu je się w w o ln y m dz ia łan iu , a n ie w ko n te m p lac ji teoretyczne j. O szczególn ie z in d yw id u a lizo w a n ym sposobie is tn ie n ia osoby w n iosku je św. Tom asz m .in . na podstaw ie tego, że w olne w yb o ry u m o ż liw ia ją dyspo- now anie poszczegó lnym i dz ia łan iam i, a te zawsze do tyczą tego, co po je - dyncze261. W ażnym aspektem w o lnośc i, św iadczącym o in d y w id u a ln y m charakterze cz łow ieka ja k o osoby, je s t n iezde te rm inow an ie polegające na m o ż liw o śc i dz ia łan ia lub n iedz ia łan ia . To w o lna w o la jes t d la A k w in a ty zasadniczym argum entem na to, że osoba nie ak tua lizu je sieb ie w ed ług gatunku, ale w e- d ług tego, co in d yw id u a ln e 262. Inaczej n iż w p rzypadku b y tó w re a lizu ją - cych naturę gatunkow ą n ie same oko liczno śc i i natura bytu de te rm inu ją to, czy i ja k b y t dzia ła. Uznając is tn ien ie za podstaw ową doskonałość by tu A k w in a ta może w ska- zać ontyczną podstawę tego, że ce lem osoby nie je s t to, co powszechne, gatunkow e, ale ona sama ja k o jednostka . Tu św. Tom asz w yraźn ie różn i się od A rysto te lesa, d la któ rego podstaw ową doskona łością by tu b y ła jeg o fo r - ma substancja lna, wyznaczająca naturę gatunkow ą by tu de te rm inu jącą ja k o w łaśc iw y cel to, co gatunkow e, a nie ind yw id ua lne . W u ję c iu A k w in a ty dz ia - łan ie cz łow ieka prowadzące do jeg o a k tu a liza c ji w yznaczone jes t n ie ty lk o tym , co w spólne w szystk im ludz iom , ale także tym , co ind yw id ua lne . Jak to jeszcze będzie szerzej om ów ione , w o ln y w yb ó r nie je s t ty lk o w yborem m iędzy dz ia łan iem ak tua lizu jącym cz łow ieka a ta k im , k tó re do a k tu a liza c ji n ie p row adz i, ale n iek iedy to w o ln y w yb ó r w spó łokreś la treść tego, co jes t aktua lizac ją osoby. 261 „Sed adhuc quodam specialiori et perfectiori modo invenitur particulare et individuum in substantiis rationalibus, quae habent dominium sui actus, et non solum aguntur, sicut alia, sed per se agunt, actiones autem in singularibus sunt. Et ideo etiam inter ceteras substantias quoddam speciale nomen habent singularia rationalis naturae. Et hoc nomen est persona" (STh 1, q. 29, a. 1, co.). 262 „Si igitur homo haberet directionem in suis actionibus solum secundum congruentiam speciei, non esset in ipso agere vel non agere, sed oporteret quod sequeretur inclinationem naturalem toti speciei communem, ut contingit in omnibus irrationalibus creaturis. Manifestum est igitur quod rationalis creaturae actus directionem habet non solum secundum speciem, sed etiam secundum individuum" (CG lib. 3, cap. 113, n. 2). 284 KU p e r s o n a l i s t y c z n e m u u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a W olność w dz ia łan iu , polegająca na byc iu p rzyczyną sw ych d z ia łań263, w ładan iu n im i264, to n ic innego ja k samopanowanie. D la tego A k w in a ta po- w ie : „Panem siebie czyn i cz łow ieka w o lna w o la " 265. Panowanie, uznawane rów n ież za jeden z p rze jaw ów godności, do tyczy całego b y tu 266. W p rz y - padku osoby sam opanowanie nabiera szczególnego charakteru przez to, że osoba w sw ym dz ia łan iu ogarn ia całą siebie ja k o sam oistn ie jącą i dysponu- je ca łym sw ym bytem („sam o-pos iada" s ieb ie )267. Osoba n ie ty lk o odnosi się do tego, ja ka jes t, do swych dynam izm ów , ale odnosi się do tego, że jes t, do całego sw ojego istn ie jącego bytu oraz do sw ojego specyficznego sposobu is tn ie n ia 268. Ten szczególny sposób sam oposiadania i samopanow an ia u m o ż liw ia szczególny, doskonalszy sposób u kons ty tuow an ia re lac ji „ is tn ie n ia d la " , co jes t też szczegó lnym sposobem re a liza c ji sk łonnośc i bytu do udz ie lan ia w łasnej doskona łości, skłonności m ającej podstawę w is tn ien iu , co zostanie jeszcze dok ładn ie j om ów ione p rzy o kaz ji w y jaśn ia n ia p ow inn ośc i dz ia łan ia . M a jąc na uwadze pow yższe ana lizy n ie trudno dostrzec, że w o lność jes t is to tną doskonałością dz ia łan ia , ugrun tow aną w godności osoby. W o ln y w y - bór ce lów swego dzia łan ia , tak co do treści, ja k i do samego za is tn ien ia dz ia łan ia , je s t p rze jaw em szczególnej ind yw id u a ln o śc i byc ia osób i sposo- bem rea liza c ji, a k tua liza c ji ich ind yw id ua lno śc i, sposobem a k tu a liza c ji oso- 263 „Liber enim est qui sua causa est" (CG lib. 3, cap. 112). 264 „Quod dominium sui actus habet liberum est in agendo" (CG lib. 3, cap. 112); por. STh 1, q. 29, a. 1 co.; zob. In 2 Sent., dist. 44, q. 1, a. 3, ad 1: „liberum [...] est quod sui causa est" . 265 „Homo constituitur dominus sui ipsius per liberum arbitrium" (STh 2-2, q. 64, a. 5, ad 3, przekład t. 18, s. 115). 266 O panowaniu jako aspekcie godności mówi Akwinata także w kontekście sprawo- wania władzy: „dominium et praelatio ad dignitatem pertinent" (In 2 Sent., dist. 44, q. 1, a. 3, sc. 1). Aby przybliżyć rzeczywistość, o której tu mowa, można by powiedzieć, że sposób istnienia osoby, godność, jest jakby strukturą nadrzędną wobec bycia substancjalnego (samoistnienia ) i w takim sensie władającą tym, co charakteryzuje to, co samoistniejące. Mówiąc jednak w ten sposób pamiętać trzeba, że w bycie osobowym nie ma dwóch aktów istnienia substancjalnego i osobowego; w przeciwnym razie, oczywiście, zakwestionowana by była jedność bytu człowieka. 268 Analiza działania człowieka ujawniająca osobowe struktury „samo-posiadania" i „samo-panowania" jest jednym z centralnych zagadnień studium Karola Wojtyły Osoba i czyn (1969), w: Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne, Lublin 1994. W perspek- tywie doświadczenia „człowiek działa" sprawczości ludzkiej w czynie „człowiek ujawnia się jako osoba, czyli zupełnie swoista struktura samo-posiadania i samo-panowania" (tamże, s. 221). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 285 by ja k o osoby269. Z tego też w zględu na jszczy tn ie jszy naw et cel, ja k im dla A k w in a ty je s t np. zapewnienie szczęścia w życ iu w iecznym , nie uspraw ie - d liw ia przym uszania do dz ia łan ia prowadzącego do tego ce lu 270. A kw in a ta doskonale zdaje sobie sprawę, że nie w ysta rczy, aby sama treść dz ia łan ia odpow iada ła temu, co o b iek tyw n ie sp raw ied liw e . W ażne je s t n ie ty lk o to, co c z ło w ie k czyn i, ale i to, ja k czyn i. U ja w n ia się to na p rzyk ład w tedy, gdy ja k o cel p raw a (intentio legis) określa św. Tom asz nabycie przez cz łow ieka dz ie lnośc i m ora lne j. D op ie ro dz ia łan ie cz łow ieka dzie lnego m ora ln ie jes t dz ia łan iem w p e łn i dob rym i w p e łn i sp ra w ie d liw ym , a dz ia łan ie tak ie pow inno być św iadom e, chciane, p ow inn o zm ierzać do w łaśc iw ego celu, a ponadto postu low ana je s t także w y trw a łość podm io tu w dz ia łan iu i p rzy jem ność271. W arto tu podkreś lić podm io tow ą perspektyw ę p rzy ję tą przez A kw in a tę ce lem prawa n ie je s t określone dzia łan ie , ale pew ien stan podm io tu , k tó ry używ a jąc ję zyka w spó ł- czesnego m ożna okreś lić m ianem „ro z w ó j osobow y" . Ó w osobow y rozw ó j każdego cz łonka społeczności je s t też dobrem w spó lnym , w łączo nym przez A k w in a tę w inn ym m ie jscu do d e f in ic ji p raw a272. K onsekw en tn ie do okreś- len ia celu i jego po jm ow an ia A kw in a ta nie pisze też o p rzym uszan iu do cno- ty doskonałości m ora lne j. O czyw is tą jes t rzeczą, że nabyc ie cnoty może być ostatecznie je d yn ie dz ie łem podm io tu . W a ru n k i zewnętrzne m ogą sprzy- jać lub przeszkadzać, toteż określa jąc cel prawa: „ in te n tio leg is est ut ho - m inem ad v irtu te m inducan tu r" 273, A kw in a ta używ a czasow nika inducere, 269 „Libertas arbitrii ad dignitatem hominis pertinet" (STh 1, q. 59, a. 3, sc.); „actus enim liberi arbitrii est eligere" (STh 1, q. 59, a. 3, 1). 270 Zob. STh 2-2, q. 10, a. 12; STh 3, q. 68, a. 10, co. 271 „Intentio legis est ut hominem ad virtutem inducantur, ad virtutem autem non sufficit ut actus virtutis qualitercumque fiat, sed oportet ut homo sciens at volens, et propter debitum finem, perseveranter et delectabiliter operetur" (In 3 Sent. d. 40, q. 1, a. 1 co.); zob. STh 1-2, q. 107, a. 4, co. Doskonały akt sprawiedliwości charakteryzuje Akwinata krótko jako „facere iusta iuste" (De veritate, q. 24, a. 12, ad 20; por. STh 1-2, q. 107, a. 4). Taka perspektywa odległa jest od Kantowskiej, w której o wartości moralnej działania decyduje wola działania zgodnego z powinnością jako taką. W perspektywie Kantowskiej to, że działa się z woli przysposobionej do dobrego działania i z przyjemnością, nie wnosi nic do doskonałości moral- nej działania i jego podmiotu. 272 Akwinata często wskazuje na dobro wspólne (bonum commune) jako cel prawa lex (STh 1-2, q. 90, a. 4, co). Nie ma tu jednak sprzeczności, gdyż jak M. A. Krąpiec przeko- nująco argumentuje dobro wspólne jako cel działań człowieka w społeczeństwie jest niczym innym jak rozwojem osobowym. Zob. M. A. K r ą p i e c, Ja człowiek, Lublin 1986, s. 293 nn.; zob. t e n ż e , Człowiek i praw o naturalne, s. 38 nn. 273 In 3 Sent., dist. 40, q. 1, a. 1 co. 286 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA k tó ry m ożna p rze łożyć ja k o „n a k ła n ia ć " . U przedza jąc dalszy ciąg ana liz pog lądów św. Tomasza, zw łaszcza dotyczących w o lnośc iow ego u ję c ia prawa podm io tow ego , trzeba tu podkreś lić , że uznanie „m o ra ln y c h " ce lów p raw a nie pociąga za sobą uznania je d n o lity c h d la w szys tk ich w zo rców życia. T o w łaś - n ie uznanie, że osoba ak tua lizu je się ze w zględu na to, co ind yw id ua lne , a nie gatunkow e, u n ie m o ż liw ia n iezależne od w o li za in teresow anych osób ustalenie w łaśc iw ych im ce lów dzia łan ia . e) Przyrodzoność godności, wolności i rozumności P rob lem p rzyrodzonośc i godności u ja w n ia się w zw iązku z p od ję tym przez A kw in a tę zagadnieniem kary śm ierc i. O dpow iada jąc na pytan ie , czy w o lno zabijać przestępcę, pisze: Człowiek przez grzech odstępuje od porządku rozumu, i dlatego odstępuje od ludzkiej godności, od tego, że z natury swej jest wolny i istniejący dla siebie samego; stając się poniekąd sługą zwierząt tak, że należy go podporządkować dobru drugich. [...] zabicie grzesznika może być dobre, podobnie jak zabicie zwierzęcia. Zły człowiek bowiem jest gorszy od zwierzęcia i bardziej szkodliwy274. W yp o w ie dź ta, zw łaszcza czytana w kontekśc ie stw ie rdzen ia , że „na tu ra cz łow ieka jes t zm ienna" 275, m og łaby sugerować, że utracona je s t godność czy natura pojęta ja k o ontyczna podstawa szczególnego charakteru c z ło w ie - ka ja k o osoby. G dy A kw in a ta m ó w i o zm ian ie na tu ry cz łow ieka , to ma na m yś li przede w szys tk im je j zepsucie, spraw ienie , że sk łonnośc i do dz ia łan ia n ie odpow iada ją temu, k im c z ło w ie k jest. Natura recta sk łan ia w sposób na tu ra lny do dzia łań, k tó re prowadzą do a k tu a liza c ji b y tu ; natura corrupta do dzia łań p rzec iw nych . W zależności od cz łow ieka , czy je s t on uspraw - n io ny do dz ia łan ia zgodnego z porządk iem rozum u, czy do dzia łań p rze c iw - nych, n ie ty lk o zm ien ia ją się jego dzia łan ia , ale rów n ież różne stany rzeczy będą mu należne, będą tym , co sp ra w ie d liw e 276. 274 „Homo peccando ab ordine rationis recedit, et ideo decidit a dignitate humana, prout scilicet homo est naturaliter liber et propter seipsum existens [...]" (STh 2-2, q. 64, a. 2, ad 3); por. In 2 Sent., dist. 44, q. 1, a. 3, co.: „creatura rationalis, quantum est de se, non ordi- natur ut ad finem ad aliam, ut homo ad hominem; sed si hoc fiat, non erit nisi inquantum homo propter peccatum irrationalibus creaturis comparatur" . Niezależnie, czy decidit wywie- dzie się od de-cado , czy od de-cedo, przekład „odstępuje od godności" jest trafniejszy niż proponowany przez F. Bednarskiego „zatraca swą godność" (t. 18, s. 109). 275 „Natura autem hominis est mutabilis" (STh 2-2, q. 57, a. 2, ad 1). 276 Nie można za trafną uznać interpretacji, zgodnie z którą formuła „Natura autem TOMASZA Z AKWINU PODSTAW Y ROZUMIENIA PRAWA 287 Tego typu zm iana natury n ie je s t jednak zm ianą substancja lną bytu , c z ło - w ie k n ie przestaje być cz ło w ie k ie m . R ów n ież w kontekśc ie grzechu i do- b row o lnego odstąpienia od porządku rozum nego zna jdu jem y jednoznaczne stw ierdzen ie : „godność stale pozostaje w naturze" 277. Z system owego pun- k tu w idze n ia należy uznać tę ostatn ią w ypo w ie dź za dotyczącą godności oso- bow e j, natom iast tę w yg łoszoną w kontekśc ie ka ry śm ie rc i za dotyczącą a k tu a liza c ji osoby ja k o osoby i, nabywanej d z ię k i doskona len iu m oralnem u, godności osobow ośc iow e j278. D la św. Tom asza n ie u lega na jm n ie jsze j w ą tp liw o śc i, że g rzeszn ik je s t p rzedm io tem tro sk i m ającej na celu jego dobro , a p rob lem ka ry śm ie rc i n ie je s t p rzy tym rozpa tryw any w ka tegoriach zem sty czy odp ła ty , ale obrony innych cz ło n kó w społeczeństw a279. Pisząc o p rzyrodzonośc i godności trzeba też poruszyć p ro b le m początku osoby lu d zk ie j. P odkreś lić wypada, że d la św. Tom asza nie u lega ło w ą tp li- w ośc i, że poczęcie, początek bytu cz łow ieka , ma m ie jsce tam , gdzie p o jaw ia się w yodrębn iona całość posiadająca w szystk ie w ew nętrzne zasady danego bytu , n iezależnie od re la c ji zew nętrznych, w ja k ic h b y t ten się znajdu je. Od początku zatem cz ło w ie k je s t bytem będącym celem sam ym w sobie, posia- da jącym odrębny akt is tn ien ia decydu jący o jego szczególnej ind yw id u a ln o śc i i adekwatną do niego treść istotę b y tu 280. hominis est mutabilis" ujmuje zmiany działań człowieka i ich zasady w perspektywie zmian samych okoliczności życia i działania, jak to proponuje A. F. Utz: „Das Naturrecht ist [...] bei Thomas das Ergebnis der durch die Klugheit vervollkommenten Tätigkeit der praktischen Vernunft. Je nach Zeit und Umständen ist das Resultat verschieden. Das ist der Sinn der Aussage, die menschliche Natur, nach der sich der Mensch in seinen Handlungen richtet, sei variabel" (Die Grundpositionen der Naturrechtstheorien. Die Erwartungen, die an eine N atur- rechtslehre gestellt werden müssen, „Archiv für Rechtsund Sozialphilosophie" , 83(1997), s. 314). „Dignitas perpetuo in natura manet" (In 3 Sent., dist. 20, q. 1, a. 1B, ad 2). Na temat godności osobowej i osobowościowej zob. niżej „Uwagi podsumowujące", 277 278 279 280 Zob. STh 2-2, q. 64, a. 2, zwł. co. i ad 2. W kontekście dyskusji nad dopuszczalnością aborcji niektórzy powołują się na św. Tomasza z Akwinu jako zwolennika poglądu, że w pierwszych tygodniach od zapłodnienia nie ma jeszcze człowieka posiadającego godność (por. E. Z i e 1 i ń s k a, Przerywanie ciąży. Warunki legalności w Polsce i na świecie, Warszawa 1990, s. 20; por. D w o r k i n. L ife 's Dominion, s. 41 nn.). Odwołują się przy tym do jednego z wczesnych pism Akwinaty Komentarza do Sentencji Piotra Lombarda, w którym mowa jest, że poczęcie ma miejsce, gdy człowiek jest już ukształtowany, w przypadku mężczyzny w 40, a kobiety w 90 dniu rozwoju embrionu (In 3 Sent., dist. 3, q. 5, a. 2 co.). Wnioskowanie na tej podstawie o poglądach samego Akwinaty może być zawodne. Komentowanie Sentencji Piotra Lombarda było standardową pracą naukowca owej epoki. Zasadniczym celem autora było wykazanie się 288 PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA U grun tow an ie osobowego charakteru bytu ludzk iego w godności sposo- b ie is tn ien ia i odpow iadającej mu is toc ie un ieza leżn ia byc ie osobą od aktua lnych m o ż liw o śc i dz ia łan ia . O b yc iu osobą stanow ią n ie ty le same dz ia łan ia , ile ich by tow a podstawa. W y tw o rze n ie ta k ie j podstaw y n ie jes t w ges tii zabiegów lud zk ich żadne zabiegi n ie ucz łow ieczą na jbardz ie j nawet ro zw in ię tych zw ierząt. O dpow iedn ie zab ieg i prow adzą do u ja w n ien ia m ożności dz ia łan ia odpow iadającego struktu rze b y to w e j, ale je j n ie tw orzą. D la tego m ożna m ów ić o szczególnej s trukturze bytu , n ieza leżn ie od a k tua l- nych m o ż liw o śc i, a także m ożna uznać, że c z ło w ie k je s t w sposób n ie poten- c ja ln y , ale aktua lny osobą oraz bytem rozum nym i w o ln y m od początku za- is tn ien ia , n ieza leżn ie od stopnia rozw o ju i ak tua lnych m o ż liw o ś c i dz ia łan ia . W ta k im też sensie godność, w o lność i rozum ność są p rzyrodzone. Po tenc ja lność do tyczy je d yn ie zdo lnośc i rea lizow an ia aktów specy ficzn ie osobow ych. znajomością cudzych poglądów (autorytetów). Mówiąc o 40 i 90 dniach Akwinata sięga do starożytnej tradycji medycznej, przekazanej w znanych mu pismach Arystotelesa. W tym samym artykule Akwinata przytacza również nieco inne poglądy głoszone w tej materii przez św. Augustyna, dotyczące m.in. poszczególnych etapów procesu prowadzącego do uformowa- nia (poczęcia) człowieka w łonie kobiety. Mimo różnic między Arystotelesem a Augustynem Akwinata nie podejmuje problemu, który z nich proponował trafniejsze rozwiązanie. Ponadto chcąc zrozumieć poglądy referowane przez św. Tomasza, trzeba wziąć pod uwagę problem, przed którym stali myśliciele starożytni i średniowieczni podejmujący zagadnienie powstania nowego człowieka. Ich wiedza biologiczna sugerowała, że człowiek powstaje z męskiego nasienia, czyli płynu wydzielanego przez męskie gruczoły płciowe, który z pewnością człowiekiem nie był. Należało zatem przyjąć istnienie procesu, który prowadzi od czegoś nieokreślonego, nie stanowiącego samo w sobie wyodrębnionej całości, do odrębnej całości, ukształtowanego bytu zawierającego w sobie ontyczną zasadę bycia człowiekiem. Wśród etapów rozwoju wskazywanych przez Tomasza za Augustynem jest np. trwający kilka dni stan, w którym nasienie podobne jest mleku, czy też następnie stan podobieństwa do krwi; kolejne przemiany prowadzą od stanu płynnego do stałego, do przyjęcia określonych kształ- tów, itd. W tej perspektywie proces prowadzący od nasienia do powstania człowieka nie był ściśle rzecz biorąc rozwojem tego samego bytu, o tej samej formie substancjalnej. Dlatego też w Sumie teologii św. Tomasz pisze, iż w procesie prowadzącym do poczęcia człowieka przyjęcie formy zmysłowej zakłada zniszczenie wegetatywnej, a przyjęcie formy intelektualnej zniszczenie zmysłowej (STh 1, q. 76 a. 3; q. 118, a. 2, ad 2; STh 2-2, q. 64, a. 1, co.); co znamienne, nie podaje przy tym żadnych przedziałów czasu, w których to następuje. Pojęcie zapłodnienia jako połączenia dwóch komórek rozrodczych było Akwinacie obce. Przywoły- wanie przedziałów czasowych podanych przez św. Tomasza w Komentarzu do Sentencji Piotra Lombardu w kontekście współczesnej wiedzy biologicznej jest po prostu nieporozumieniem. Zauważyć też wypada, że stwierdzenia Akwinaty dotyczące zmian formy substancjalnej zacho- dzących przed poczęciem zachowują ważność, tyle że wiedza przyrodnicza zachodzenie tego procesu każe umieścić w innym czasie, niż sugerowała to wiedza, którą dysponowali myśli- ciele średniowieczni; procesowi temu podlegają byty (byt) stanowiące materiał biologiczny, z którego powstaje człowiek. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAW A 2 8 9 P rzys ług iw an ie rozum ności i w o lnośc i je s t zatem n iezależne od tego, co aktua ln ie stw ierdzane w poznaniu zm ys ło w ym , od tego, co może być p rzed- m io tem badań em p irycznych dokonyw anych zazw ycza j ró żn o ro d n ym i m etoda- m i opa rtym i na pom iarze. W konsekw enc ji p rob lem , k to je s t rozum ny i w o l- ny, n ie może być rozstrzygany na g runcie nauk em p irycznych . T ak ie posta- w ien ie sprawy u ja w n ia potrzebę uznania w cz ło w ie ku pewnego elem entu „n ie m ie rza ln e g o " , n iem ateria lnego. M ożna wskazać dwa zasadnicze sposoby p o jm o w an ia n iem a te ria lno śc i281. P ie rw szy, konstruow any w o po zyc ji do m a te rii w rozu m ie n iu A ry - stotelesa i św. Tomasza, k tó ra jes t u ja w n ioną w ana liz ie f i lo z o fic z n e j racją tłum aczącą zm ienność i m nogość bytu , je s t tym , co po tenc ja lne , m ożnościo we . Przy ta k im rozum ien iu m a te rii n iem ate ria lne je s t to w szystko , co jes t e lem entem a k tua lizu jącym byt: u S tag iry ty będzie to fo rm a , u A k w in a ty fo rm a i akt is tn ien ia . To, co n iem ate ria lne w tym znaczeniu, n ie jes t bytem w pe łnym tego słow a znaczeniu, ale jes t je d yn ie e lem entem doskona łośc io w ym bytu , w y jaśn ia jącym jego is tn ien ie , treść, poznaw alność, dynam ikę itp . D ru g i zasadniczy sposób po jm ow an ia tego, co n iem ate ria lne , u rab iany jes t w o p o zyc ji do konkre tn ie is tn ie jące j m a te rii po ję te j ja k o to, co poznaw alne d z ię k i dokonanym pom ia rom . To, co n iem ate ria lne , b y ło b y by tem (m ożna go ok reś lić rów n ie ż m ianem ducha), k tó ry n ie jes t p rzedm io tem poznania zm y- słow ego ani też n ie jes t p rzedm iotem żadnego poznan ia opartego na pom ia - rze282. Zauw ażyć trzeba, że rów n ież to, co n iem a te ria lne w p ie rw szym zna- czeniu, n ie jes t p rzedm io tem takiego poznania, n ie je s t jed na k bytem , ale je d yn ie e lem entem bytu. O ntyczną podstawą godności, w o ln ośc i czy rozum nośc i je s t racja tego, że c z ło w ie k je s t cz ło w ie k ie m , a n ie ja k im ś in n ym bytem , że c z ło w ie k z d o l- ny jes t, po odpow iedn im rozw o ju , do w y ło n ie n ia aktów specy ficzn ie osobo- w ych: poznaw czych i w o lity w n y c h . Jest to zatem fo rm a substancja lna cz ło - w ieka , w tra d y c ji filo z o fic z n e j zwana też duszą. W p rzypadku cz łow ieka dośw iadczenie zewnętrzne, na m ocy któ rego dane do w y jaśn ie n ia je s t trw a - nie i zm ienność tego samego bytu , uzupe łn ione je s t dośw iadczen iem w e- w nę trznym , k tó re in fo rm u je cz łow ieka o jeg o tożsam ości, trw a n iu tego sa- m ego podm io tu m im o jego w ie lo ra k ie j zm ienności. Zasadne je s t zatem uzna- n ie obok m a te rii w p ie rw szym znaczeniu, będącej rac ją zm iennośc i i po281 Zob. K r ą p i e c, Ja człowiek , s. 127 n. 282 Tamże, s. 128. 290 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u PRAW CZŁOWIEKA tenc ja lnośc i e lem entu n iem ateria lnego stanow iącego rację tożsam ości c z ło w ie k a 283. Ponadto, b iorąc pod uwagę, że cz ło w ie k może być podm io tem dzia łań, k tó re m ają charakter n iem a te ria lny , tak co do sposobu dz ia łan ia , ja k i s truk - turze w y tw o ró w tych dzia łań, m ożna w n ioskow ać o n ie m a te ria ln ym charakte- rze is tn ie jącego podm io tu dzia łań, a zatem o czym ś n ie m a te ria ln ym rów n ież w d rug im z w yró żn io nych znaczeń. D z ia łan ia tak ie dom agają się p ro p o rc jo - nalne j rac ji, zgodnie z zasadą, że z n ie -by tu nie pow sta je b y t, z tego, co m ateria lne, n ie może powstać to, co n iem ateria lne . D z ia ła n ia n iem ate ria lne dom agają się uznania n iem ateria lnego, duchowego, charakteru ich podm io tu . Jest to zagadnienie samo w sobie obszerne; tu pam ięta jąc o z łożonośc i p rob lem u wskazane zostaną zasadnicze racje, przytaczane w ram ach p rzy - ję te j tra d y c ji filo z o fo w a n ia , na rzecz duchow ego charakteru cz łow ieka . Na rzecz n iem ate ria lnośc i podm io tu można argum entow ać na podstaw ie czynności poznaw czych i w o łity w n y c h . D o czynności n iem a te ria lnych za licza się, zgodnie z tradyc ją sięgającą P latona i A rysto te lesa , poznanie in te le k tu a l- ne, k tó re jes t ogólne i kon iecznośc iow e, podczas gdy to, co m ateria lne , je s t zawsze jednostkow e , konkretne, zm ienne. W śród dzia łań składających się na tego typu poznanie m ożna w yró żn ić tw o rzen ie i posiadanie pojęć, w ydaw an ie sądów i rozum ow an ie284. W śród dzia łań w o łity w n y c h zwraca się uwagę na dążenie w o li do tego, co nieskończone. C z ło w ie k zdo lny je s t do chcenia szczęścia przekraczającego w sze lk ie dobra cząstkowe. W łaśn ie tego typu szczęście u jm ow ane jes t ja ko to, co w pe łn i „o d p o w ia d a " c z ło w ie k o w i, co zaspokaja jeg o natura lne dążenia. P odm io t takiego chcen ia m usi sam transcendować to, co m ateria lne. W śród czynności w o łity w n y c h o transcendowan iu tego, co m ateria lne, św iadczą także m o ż liw o śc i sam oprzezw yciężan ia się cz łow ieka . D ośw iadczen ie wewnętrzne u ja w n ia w p odm ioc ie s truk tu ry samoposiadan ia i sam opanowania, k tó re zakłada ją re fle ks ję nad sobą samym ja k o ca łością oraz równoczesne u jęc ie siebie i p rzedm io tu dążeń. C z ło w ie k d oko - nując w ybo ru „s ta je ponad" w sze lk im i m a te ria lnym i de te rm inan tam i285. Ponadto, obok specyficznych dzia łań, o duchow ym charakterze cz łow ieka św iadczy, z jedne j strony, współdane w aktach w o lnego w ybo ru dośw iadcze- nie transcendow ania tego, czym się jes t; z d rug ie j s trony dośw iadczenie im m anencji podm io tu we w szystk ich dz ia łan iach i w tym w szys tk im , czym 283 Tamże, s. 130 n. 284 Tamże, s. 131 nn. Zob. CG lib. 2, cap. 66; STh 1, q. 76 co. et ad 1, 2. 285 K r ą p i e c, Ja człowiek, s. 134 n. Zob. W o j t y ł a , Osoba i czyn, s. 151 nn. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 291 cz ło w ie k jes t. W p rzypadku tego, co m ateria lne, m ożna m ó w ić je d y n ie o b y - c iu poza czym ś lub b yc iu w czym ś. T ranscendencja i im m anencja s tw ie rdza - na na podstaw ie dośw iadczen ia w ew nętrznego je s t czym ś rad yka ln ie różnym od re la c ji o charakterze czasow o-przestrzennym charak te rys tycznych dla tego, co m ate ria lne286. 3. P raw o n atu ra ln e (lex naturalis) O m ów ione e lem enty opracowanej przez A k w in a tę ko n ce p c ji osoby lud z - k ie j ukazu ją cz łow ieka ja k o b y t w szczególny sposób z in d y w id u a liz o w a - ny, w o ln y , k tó rego cele n ie są zdeterm inow ane tym , co w spólne. Godność, ugrun tow ana w akcie is tn ien ia , obe jm u je całość b y tu , a zatem i w łaśc iw ą c z ło w ie k o w i naturę, k tó ra obe jm u je rów n ie ż e lem enty cie lesne. Jak pogodzić n iezde te rm inow an ie w łaśc iw e osobie z uznaniem okreś lone j na tu ry cz łow ieka za in teg ra lny e lem ent osoby lu d zk ie j, a w ięc za e lem ent, k tó ry w spó łokreś la to, co w łaśc iw e c z ło w ie k o w i, co p ro w a d z i do jeg o a k tua liza c ji? O dpow iedź na to pytan ie m ożna znaleźć w Tom aszow ej ko nce pc ji p raw a natura lnego (lex naturalis lex naturae287), k tó re norm u je dz ia łan ia cz łow ieka . 286 Zob. K r ą p i e c, Ja człowiek, s. 133. Zob. także S p a e m a n n , Personen, s. 158 nn. 287 Zasadniczo rzecz biorąc Akwinata używa tych terminów zamiennie. Niekiedy, przy referowaniu cudzych poglądów, w takim samym znaczeniu jak oba te terminy występuje także ius naturale (zob. np. STh 1-2, q. 95, a. 2, 3). W Sumie teologii, ilekroć św. Tomasz przed- stawia swoje własne poglądy, konsekwentnie odróżnia lex, którego zasadniczo dotyczy traktat o prawie zawarty w części prima secundae, od ius rozpatrywanego w secunda secundae, w kwestiach dotyczących sprawiedliwości jako cnoty. Niekiedy św. Tomasz nie przywiązuje większej wagi do rozróżnienia lex ius, zasadniczo jest tak w Komentarzu do Sentencji Piotra Lombarda, np. In 4 Sent., dist. 33, q. 1, a. 1, ad 4. Wypada zwrócić uwagę, że w STh 1, q. 101, a. 1, ad 3; q. 113, a. 1, ad 1; 1-2, q. 51, a. 1, co.; De veritate, q. 14, a. 2, co.; q. 16, a. 1, co.; q. 24, a. 12, ad 20 Akwinata mianem principia iuris określa to, co tak w całej secunda secundae (STh 2-2, q. 22, a. 2, ad 1; q. 122, a. 4, co.; q. 170, a. 1, ad 3, a. 2, 1), jak i zasadniczo (z wyjątkiem STh 1-2, q. 51, a. 1, co.) w prim a secundae Sumy teologii określa mianem principia legis (STh 1-2, q. 93, a. 2, co.; q. 94, a. 5, co., a. 6, co.; q. 95, a. 2: 2, co. ad 3; q. 99 a. 2 ad 2). Tu zamienne użycie terminów nie jest rzeczą przypadku, gdyż biorąc pod uwagę prowadzone niżej analizy principia iuris są w zasadzie tym samym, co principia legis. Sporadycznie w pismach Akwinaty występuje także termin ius naturae: In 4 Sent., dist. 24, q. 1, a. 3E, ad 2 (stosowany zamiennie z ius naturale w znacze- niu lex z Sumy teologii)', In 4 Sent., dist. 33, q. 1, a. 1, ad 4 (przy referowaniu poglądów Cycerona) oraz STh 3, q. 68, a. 10, ad 1. W dwóch ostatnich przypadkach trudno bez głębszej analizy rozstrzygnąć, czy chodzi raczej o ius, czy o lex w rozumieniu przyjętym w Sumie teologii. 292 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA Już na wstępie ana liz tej koncepc ji w ypada zasygnalizow ać, że błędem b y ło b y u tożsam ianie prawa natura lnego z o g ó ln ym i regu łam i, b łędem b y ło by także uznanie prawa natura lnego za określa jące je d y n ie pow inność dzia łan ia , i stąd nie m ające n ic w spólnego z tym , co c z ło w ie k o w i należne z up raw - n ien iam i w szerokim tego słowa znaczeniu. Racja w sze lk iego dz ia łan ia za- w arta jes t w ce lu288, d la tego praw o natura lne, lex naturalis, do tyczy przede w szys tk im w łaśc iw ych cz ło w ie k o w i ce lów dz ia łan ia stanów rzeczy, k tó - rych rea lizac ja p row adzi do a k tu a liza c ji cz łow ieka . To zaś, co p row adz i do a k tua liza c ji, je s t też tym , co należne, co sp raw ied liw e , je s t ius w yznacza- ją cym odpow iedn ie , pow inne dz ia łan ia innych. M ó w ią c o p raw ie na tu ra lnym po ję tym ja k o lex, m ów i się zatem, choć w odm iennym aspekcie, o tej samej rzeczyw is tośc i, k tó ra określana jes t m ianem ius. A n a liz y Tom aszow ej koncepc ji p rawa (lex) koncen tru ją się z w yk le na jego s łynnej d e f in ic ji p rawa z części prima secundae Sumy teologii, w m yśl k tó re j praw o to „rozporządzen ie rozum u, d la dobra w spó lnego, dokonane przez tego, kom u pow ierzona je s t p iecza nad społecznością, p ro m u lgow ane " 2 W yda je się jednak, że d e fin ic ja ta s łuży przede w szys tk im (m ającem u pod- ręczn iko w y charakter) porządkow an iu pewnej p ro b le m a tyk i. M a jąc na uw a- dze je j stosowalność zarówno do np. prawa w iecznego, ja k i p raw a lu d z - k iego, n ie trudno dostrzec, że n ie w ie le ona m ów i o statusie on tycznym pra- wa i jego podstaw . Ponadto w p row adzonych tu ta j analizach akcent p o ło - żony je s t na koncepcję ius, w yłożoną w części secunda secundae. Sam A k w in a ta nie p od ją ł w prost zagadnienia w za jem nych pow iązań m iędzy pra- wem-/ms a prawem-/e;c. Poszukując tak iego ca łośc iow ego spo jrzen ia oraz chcąc p rzy jrzeć się zagadnien iom o n to log iczn ym , p rzy jm u je się tu określe - nie lex z Summa contra gentiles', „p ra w o jes t n iczym in n ym ja k rac ją d z ia - łan ia , wszelka zaś racja dz ia łan ia zaw iera się w ce lu " 290. O kreślen ie to 288 „Cuiuslibet autem operis ratio a fine sumatur" (CG lib. 3, cap. 114, 5). 289 „Rationis ordinatio ad bonum commune, et ab eo qui curam communitatis habet, promulgata" (STh 1-2, q. 90, a. 4, co.). Definicję tę szeroko omawia M. A. Krąpiec (Człowiek i prawo naturalne, s. 38 nn.). Na temat Tomaszowej definicji prawa zob. N. K r e t zm a n n, Lex iniusta non est lex: Laws on Trial in A qu inas' Court o f Conscience, „American Journal of Jurisprudence", 33(1988), s. 120 nn.; T. Ś 1 i p k o, Etyka ogólna, Kraków 1974, s. 282 n. (autor ten proponuje woluntarystyczną, nawiązującą do Franciszka Suareza, inter- pretację Tomaszowej koncepcji prawa; zob. tamże, s. 314 nn). 290 „Lex nihil aliud sit quam ratio operis, cuiuslibet autem operis ratio a fine sumatur", (CG lib. 3, cap. 114, n. 5); por. STh 1-2, q. 1, a. 3, co.: „principium humanorum actorum, inquantum sunt humani, est finis" . TOMASZA Z AKWINU PODSTAW Y ROZUM IENIA PRAWA 293 pozw ala ła tw o przejść do p ro b le m a tyk i ius ja k o „rzeczy s p ra w ie d liw e j" będącej p rzedm iotem dzia łan ia . a) Prawo wieczne (lex aeterna) i podstawy rozumienia prawa naturalnego Poniew aż, zgodnie z Tom aszow ą d e fin ic ją , „p ra w o natura lne jes t n iczym inn ym ja k uczestn iczen iem prawa w iecznego w stw orzen iu ro zu m n ym " 291, d la zrozum ien ia , czym jes t p raw o natura lne, kon ieczne je s t z rozum ien ie ko n - cepc ji p rawa w iecznego292. A kw in a ta pisze: prawo wieczne (lex aeterna) jest niczym innym jak zamysłem Bożej mądrości, o ile ukie- runkowuje wszystkie akty i poruszenia293. P odkreś lić trzeba, że obe jm u je ono w prost w szystk ie poszczególne akty i po - ruszenia294. Prawo w ieczne to nie ogó lne norm y czy d y re k ty w y dzia łan ia , ale is tn ie jący w um yśle B ożym zam ysł każdego poszczególnego aktu. W szystko uczestn iczy w ja k iś sposób w p raw ie w iecznym przez to, że ma w sobie sk łonności do w łaśc iw ych sobie aktów i c e ló w 295. Pisząc o uczes- tn ic tw ie w p raw ie w iecznym św. Tom asz ko rzys ta z ka te g o rii „o p a trzn o - śc i" 296. N ie pode jm ując tu szerzej p rob lem u, ja k się ma p raw o w ieczne do 291 „Lex naturalis nihil aliud est quam participatio legis aeternae in rationali creatura" , (STh 1-2, q. 91, a. 2, co.). 292 Prawa wiecznego, za pomocą którego Akwinata definiuje prawo naturalne, nie wolno mylić z prawem Bożym lex divina (STh 1-2, q. 91, a. 4, 5), które jest zawarte w Objawie- niu i którego uznanie zakłada akt wiary w prawdziwość Objawienia. „Prawo wieczne" jest terminem filozoficznym, „prawo Boże" teologicznym. Stosunek prawa Bożego do prawa naturalnego określa św. Tomasz zgodnie z zasadą „gratia non tollit naturam, sed perficit" (In 2 Sent., dist. 9, q. 1, a. 8, 3; por. STh 1, q. 1, a. 8, 2). Zasadę tę aplikuje Akwinata wprost do prawa, gdy pisze o tym, co sprawiedliwe (ius): „Ius autem divinum, quod est ex gratia, non tollit ius humanum, quod est ex naturali ratione" (STh 2-2, q. 10, a. 10, co.). 293 „Lex aeterna nihil aliud est quam ratio divinae sapientiae, secundum quod est directiva omnium actuum et motionum" (STh 1-2, q. 93, a. 1 co., przekład t. 13, s. 38). 294 „Omnium actum et motionum quae inveniuntur in singulis creaturis" (STh 1-2, q. 93, a. 1, co.). Tak też już Pseudo-Dionizy w O imionach Bożych: „sprawiedliwość boska [...] jest prawdziwą przyczyną ich [wszystkich istot] poszczególnych działań" (VIII, 9, przekład s. 68). 295 „Omnia participant aliqualiter legem aeternam, inquantum scilicet ex impresione eius habent inclinationes in proprios actus et fines" (STh 1-2, q. 91, a. 2, co.). 290 „Omnia quae divinae providentiae subduntur, a lege aeterna regulentur et mensuren- tur" (STh 1-2, q. 91, a. 2, co.). Akwinata korzysta w ten sposób z teorii prawa opracowanej w Summa contra gentiles (por. CG lib. 3, cap. 115: „Lex est quaedam ratio divinae providen- tiae gubernantis, rationali creaturae proposita", zob. również następny przypis). Podobnie jak 294 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a opatrzności B oże j, m ożna na użytek rozważań o p raw ie p rzy jąć , że uczestn i- czenie w opatrzności je s t tym samym, co uczestn iczen ie w p raw ie w ie cz - n ym 297. N a jo gó ln ie j m ów iąc, opatrzność to „za m ys ł p rzyporządkow an ia lex aeterna , również providentia może być traktowana jako kategoria filozoficzna, ugrunto- wana niezależnie od wiary w Objawienie. Można dopatrzyć się analogii między Tomaszową providentia i lex aeterna a stoickim logosem i lex naturalis. 291 Zob. STh 1-2, q. 93, a. 4, ad 2, gdzie Akwinata, odpowiadając na pytanie o podlega- nie prawu wiecznemu, mówi także o podleganiu opatrzności. Znany osiemnastowieczny ko- mentator Carolus R. Billuart (zob. Summa theologica , 1-2, q. 93, a. 1, t. II, Taurini 1928, s. 526), będąc wyrazicielem pewnej tradycji interpretacji św. Tomasza, podkreśla różnicę między opatrznością a prawem wiecznym, sugerując, że (1) prawo ma moc zobowiązującą, której brakuje opatrzności; (2) prawo wieczne ma na względzie dobro wspólne całego świata, opatrzność dobro poszczególnych rzeczy; (3) opatrzność ma się do prawa wiecznego tak, jak wniosek do zasady ogólnej. Stanowisko takie jest zapewne ugruntowane przede wszystkim w wypowiedziach Akwinaty zawartych w De veritate, q. 5, a. 1, zwł. ad 6 i ad 7, gdzie Akwinata sam podkreśla różnicę między prawem a opatrznością, akcentując trzecią ze wskaza- nych przez Billuarta różnic: „in Deo lex aeterna non est ipsa providentia, sed providentiae quasi principium; unde et convenienter legi aeterne attribuitur actus providentiae, sicut et omnis effectus demonstrationis principiis indemonstrabilibus attribuitur" . Zauważyć jednak trzeba, że kwestia piąta De veritate została napisana na dziesięć lat przed ukończeniem części prima secundae Sumy teologii (datowanie za: J. A. W e i s h e i p 1, Tomasz Z Akwinu, przel. Cz. Wesołowski, Poznań 1985, s. 442 n.). W Sumie teologii, ani w traktacie o prawie, ani w kwestii poświęconej Bożej opatrzności (STh 1, q. 22), nie można znaleźć wprost tego rozróżnienia, uznanego w De veritate za istotne. Jak się zdaje, nastąpiła tu ewolucja poglądów Akwinaty, zmierzająca przede wszystkim do uznania, że prawo wieczne również dotyczy wprost tego, co poszczególne, i w konsekwencji do zatarcia zasadniczej różnicy między prawem wiecznym a opatrznością. Owszem w Sumie teologii Akwinata określa prawo wieczne jako ratio (ale już nie jako principium) opatrzności, pisząc, że „ratio divinae providentiae est lex aeterna" (q. 93, a. 3, 3), czyni tak jednak niejako przy okazji, referując poglądy św. Augustyna, i mając na uwadze nie ewentualne różnice, ale podkreślenie ścisłego związku między prawem wiecznym a opatrznością (podobnie q. 93, a. 4, 3, a. 5, ad 3). Sam św. Tomasz w traktacie o prawie uwyraźnia różnicę między ideą wzorcem a prawem, nie mię- dzy prawem a opatrznością (q. 93, a. 1). Co do pozostałych uwag Billuarta można zauważyć, że branie pod uwagę dobra wspólnego jest dla Akwinaty jednym z argumentów na rzecz jedności owej ratio, którą jest prawo wieczne. Jest to jednak problem pojawiający się w kon- tekście mnogości rationes poszczególnych rzeczy (q. 93, a. 1, 1 et ad 1), a nie opatrzności. Również w przypadku tej ostatniej można mówić o braniu pod uwagę dobra całości stworzenia (STh 1, q. 103, a. 1 i 5 co.; CG lib. 3, cap. 112, 9). W odniesieniu do różnic (1) i (3) wypa- da zauważyć, że opatrzność nie jest pozbawiona charakteru normatywnego; niekiedy Akwinata pisze wprost o „prawie opatrzności" providentiae lex (CG lib. 3, cap. 88, 2; w liczbie mnogiej zob. In 3 Sent., dist. 39, q. 2, a. 2, co.), któremu podlegają wszystkie działania stworzenia. Prawo jest nie tyle czymś ogólniejszym (przeczą temu także cytaty przytoczone wyżej w tekście), ale raczej czymś związanym z wykonaniem zamysłu opatrzności („omnium enim creatorum actiones sub ordine divinae providentiae continentur; unde praeter leges ipsius agere non possunt"; CG lib. 3, cap. 88, 2). Wydaje się zatem, że analizując stanowisko Akwinaty z okresu pisania części prima secundae Sumy, różnic między prawem wiecznym TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 295 [u łożen ia ] do ce lu " 298. Opatrzność Boża, podobnie ja k p raw o w ieczne, obe jm u je w szystk ie poszczególne rzeczy i w szystk ie poszczególne cele, do k tó rych poszczególne by ty zm ie rza ją299 ja ko is tn ie jące i dobre300. W sposób szczególny, doskonalszy w p raw ie w ieczn ym uczestn iczy s tw o- rzenie rozum ne, gdyż is to ty te w sposób szczególny pod lega ją opatrzności B oże j, ja ko że same m ają udz ia ł w opatrzności, sprawując p ieczę nad sobą i in n y m i301. Is to ty rozum ne n ie pod lega ją opatrzności w sposób b ie rny , ale czynn ie w n ie j uczestniczą. C z ło w ie k sam „uk ład a rzeczy do ce lu " . T o w łaś - n ie na określen ie tego typu uczestn ic tw a A k w in a ta używ a te rm inu „p raw o na tu ra lne " (lex naturalis). Podkreśla jąc a k tyw ny u d z ia ł is to t rozum nych w opatrzności, charakte ryzu jąc re lac ję stw orzen ia do praw a w iecznego, gdy ma na uwadze całość stw orzenia , a nie ty lk o is to ty rozum ne, św. Tom asz a opatrznością należy poszukiwać gdzie indziej, niż to sugeruje Billuart i stojąca za nim tradycja interpretacji dziel św. Tomasza. Trafniejsze byłoby uznanie, że prawo jest opatrzno- ścią, zamysłem ułożenia rzeczy do celu, (a) rozpatrywaną w aspekcie aktywnym o ile porusza: „zamysł Bożej mądrości jest prawem, o ile porusza wszystko do właściwego celu (ratio divinae sapientiae m oventis omnia ad debitum finem obtinet rationem legis)" (STh 1-2, q. 93, a. 1, co.); „aliquo modo creaturae irrationales subduntur legi aeternae, inquantum moventur a divina providentia" (q. 93, a. 5, co.); (b) oraz rozpatrywaną jako ratio kogoś, kto rządzi („ipsa ratio gubernationis rerum in Deo sicut in principe universitatis existens legis habet rationem" STh 1-2, q. 91, a. 1, co.). Jako że prawo wieczne, którego pojmowanie związane jest bezpośrednio z pojmowaniem opatrzności, jest w Sumie teologii kluczową kategorią definiującą prawo naturalne, jasną jest rzeczą, że ewolucja poglądów dotyczyła także koncepcji prawa naturalnego. W kwestii 17 De veritate, datowanej na lata 1257-1258, analogicznie do traktowania prawa wiecznego jako czegoś porównywalnego do ogólnych zasad, które konkretyzowane są w opatrzności, traktuje Akwinata prawo naturalne jako ogólne zasady, z których wyprowadzane są rozstrzygnięcia sumienia dotyczące konkretnych spraw (De veritate, q. 17, a. 1, ad 1 i 2). W De veritate trudno dopatrzyć się choćby zarysu koncepcji prawa naturalnego jako partycypacji prawa wiecznego; na temat relacji prawa naturalnego do umysłu Bożego znajdujemy jedynie stwier- dzenie: „lex naturalis in nobis ex divina providentia causatur" (De veritate, q. 5, a. 1, 7). Wprost o koncepcji prawa naturalnego jako partycypacji prawa wiecznego nie mówi Akwinata nigdzie poza traktatem o prawie w Sumie teologii, niemniej jednak zarys tej koncepcji znajduje się w Summa contra gentiles (lib. 3, cap. 113, 114). Przy tym termin lex aeterna w Summa contra gentiles w ogóle się nie pojawia, a w koncepcji prawa jego funkcję pełni właśnie providentia. 298 „Ratio [...] ordinandorum in finem proprie providentia est" (STh 1, q. 22, a. 1, co.). 299 STh 1, q. 22, a. 2, co. 300 „Omnia quae a Deo esse accipiunt, necesse est ut ejus similitudinem generant, in quantum sunt et bona sunt et proprias rationes in divino intellectu habent" (CG lib. 1, cap. 93). 301 „Rationalis creatura excellentiori quodam modo divinae providentiae subjacet, inquan- tum et ipsa fit providentiae particeps, sibi ipsi et aliis providens" (STh 1-2, q. 91, a. 2, co.). 296 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a pisze o uczestn ic tw ie stw orzen ia w p raw ie w iecznym ; na tom iast w d e fin i- c ji p raw a natura lnego, k tó re w łaśc iw e je s t ty lk o is to tom rozum nym , pisze o uczestn ic tw ie prawa w iecznego w stw orzen iu . Ó w a k tyw n y aspekt uczest- n ic tw a w p raw ie w iecznym u ja w n ia się także, gdy w eźm ie się pod uwagę zw iązek, ja k i zachodzi m iędzy opatrznością a w o lnośc ią . Ł ac ińsk ie provi- dentia pochodzi od provideo - „p rz e w id y w a ć " , „tro szczyć się" . P rzypom nieć tu trzeba o m ó w io ny w yże j pog ląd A rysto te lesa, k tó ry w łaśn ie w zdo lności p rze w id yw an ia u pa tryw a ł w arunek kon ieczny w o ln ośc i d z ia łan ia 302. O kreślen ie treści prawa natura lnego zakłada poznanie bytu . „P rom u lg ac ja p raw a natura lnego dokonu je się ju ż przez to samo, że sam Bóg w szczep ił je w um ys ły lud z i ja k o poznawalne w sposób n a tu ra lny " 303. A k w in a ta uznaje p rzy tym , że w sze lk ie poznanie p raw dy stanow i poznanie p raw a natura lnego, gdyż „w sze lk ie [...] poznanie p raw dy je s t ja k im ś p ro m ie n iow a n ie m i u dz ie la - n iem się prawa w iecznego, któ re je s t [...] p raw dą n iezm ienną" 304. W um ys ł wszczepione jes t nie samo praw o lub jego znajom ość, ale zdolność jeg o po- znania 305. Z tego w zględu n ie m ożna uznać za tra fne u tożsam ian ie prawa natura lnego z samą zdo lnością jego poznan ia306 lub z rezu lta tem pozna- n ia 307. Ponadto in te rpre tac ja taka nie pozw ala łaby u jąć ja k o zgodnego lub 302 A r y s t o t e l e s , Polityka , 1252 a: zob. wyżej część druga, rozdz. 11, § 2, 5, b. Akwinata w odniesieniu do Boga podkreśla za Boecjuszem różnicę między praevidentia, która dotyczy przewidywania tego, co przyszłe, a providentia, właściwą jedynie Bogu, w której nie ma relacji czasowych. Zob. De veritate, q. 2, a. 12 co.; por. A. M. S. B o e c j u s z, O pocieszeniu, jak ie daje filozofia , Warszawa 1962, ks. 5, pr. 6. 303 STh 1-2, q. 90, a. 4, ad 1. 304 „Omnis enim cognitionis veritatis est quaedam irradiatio et participatio legis aeternae, quae est veritas incommutabilis" (STh 1-2, q. 93, a. 2, co., przekład t. 13, s. 40 n.). 305 Również w odniesieniu do pierwszych zasad prawa naturalnego Akwinata wyraźnie odróżnia same te zasady od sprawności (habitus) rozumu prasumienia (synderesis), dzięki której są one poznawalne (zob. STh 1, q. 79, a. 12, co.; por. De veritate, q. 16, a. 1, co). Zagadnienie to ujawnia jedną z istotnych odmienności jego ujęcia prawa naturalnego od ujęcia tego prawa w myśli stoickiej, w której rozum ludzki jest częścią logosu zawierającego prawo naturalne, a będąc częścią logosu może w sobie wprost odkrywać prawo naturalne będące prawem logosu przenikającego kosmos. Zob. M. T. C y c e r o n, O prawach (De legibus), 1 , 6 , 18: „prawo jest to zaszczepiony w naturę najwyższy rozum, który nakazuje, co trzeba czynić, i zakazuje, czego czynić nie należy. Ten sam rozum utwierdzony i udoskonalony w ludzkim umyśle jest prawidłem postępowania człowieka (lex est)" (przekład polski W. Kornatowski, w: M. T. C y c e r o n, Pisma filozoficzne, t. II, Warszawa 1960, s. 207). 306 „[Lex naturalis] nihil aliud est quam lumen naturalis rationis [...]" (D. P r ii m m e r, Manuale theologiae moralis secundum principia S. Thomae Aquinatis, t. I, Friburgi Brisgoviae 1928, nr 146, s. 101). 3117 Tak np. A. F. Utz: „Das Naturrecht ist [...] das Ergebnis der durch die Klugheit TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 297 niezgodnego z prawem natu ra lnym tego, co sp ra w ie d liw e z samej natury rzeczy, n iezależnie od ak tyw nośc i in te lek tua lne j cz ło w ie k a 308. O kazuje się jednak, że samo poznanie je s t tu n iew ystarcza jące. Prawo natura lne, podobnie ja k p raw o w ieczne, regu lu je w sze lk ie św iadom e i dob ro - w olne dz ia łan ia : „p raw u rozum u podlega w szystko , co może być norm ow ane przez rozum " 309. Każde dz ia łan ie określone jes t sw o im celem . D la tego też A kw in a ta stw ierdza, że „p raw o jes t n iczym inn ym ja k rac ją dz ia łan ia , w sze l- ka zaś racja dz ia łan ia zaw iera się w ce lu " 310. Poniew aż ce l ten jes t dobrem , d la tego praw o natura lne m ożna okreś lić ja k o upo rządkow any zespół „« d ó b r d la osoby», k tó re służą «dobru osoby» dobru , ja k im jes t ona sama i je j doskona łośc i" 311. Jak jednak okreś lić konkre tne cele dz ia łan ia prowadzące do a k tua liza c ji cz łow ieka? Są one w praw dz ie zawarte w p raw ie w iecznym , jednak A kw in a ta zdecydow anie odrzuca m oż liw o ść poznania prawa w iecznego w prost: To, co Boskie, nie może być samo w sobie przez nas poznawane. Ukazuje się to nam jednak w swoich skutkach, w myśl słów Pawłowych (List do Rzymian, 1, 20): „To bo- wiem, co było w Nim [w Bogu] niewidzialne [...] stało się [...] poznawalne dzięki dziełu stworzenia"312. Zdaniem A k w in a ty p raw o w ieczne poznawane je s t przez c z ło w ie ka na drodze na tu ra lne j313 poprzez poznanie stw orzenia , poznanie tego, co poznaw alne zm ys ło w o 314. Podobnie ma się rzecz z prawem na tu ra lnym , k tó re jes t partycypac ją p raw a w iecznego w stw orzen iu rozum nym . vervollkommenten Tätigkeit der praktischen Vernunft" (Die G rundpositionen der Naturrechtstheorien , s. 314). 3<>li Ponadto Akwinata podkreśla, że prawo naturalne, będące partycypacją prawa wieczne- go, jest ostatecznie ugruntowane w zamyśle (ratio) Absolutu, a nie ludzkim; rozum ludzki jest niedoskonały i stąd niedoskonałe i zmienne jest jego prawo. Zob. STh 1-2, a. 1, zwł. ad 1. 30y STh 1-2, q. 94, a. 2, ad 3, przekład t. 13, s. 56. 310 CG lib. 3, cap. 114, n. 5. 3,1 1 a n P a w e ł II, Veritatis splendor, 79. 312 STh 1-2, q. 93, a. 2, ad 1, przekład t. 13, s. 41; przekład Listu św. Pawła za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu , oprać. M. Peter, M. Wolniewicz, t. I-IV, Poznań 19911994 t. IV, s. 354. Podobnie STh 1-2, q. 93, a. 2, co.: „legem aeternam nullus potest cognoscere, secundum quod in seipsa est [...] sed omnis creatura rationalis ipsam cognoscit secundum aliquam eius irradiationem vel maiorem, vel minorem". 313 Inna możliwość poznania, zakładająca jednak wiarę w Objawienie, wiedzie poprzez lex divina', zob. wyżej przyp. 292. 314 „Naturale est homini ut in divina tendat per sensibilium apprehensionem" (STh 2-2, q. 175, a. 1, ad 1). 2 9 8 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA b) Inklinacje naturalne a cele działania W poznan iu prawa natura lnego zasadnicza ro la przypada, zdaniem A k w i- naty, poznaniu natura lnych sk łonności, d z ię k i k tó ry m m ożna poznać regu ły praw a natura lnego: „O d p o w ie d n io zatem do porządku na tu ra lnych sk łonności is tn ie je porządek regu ł p raw a natura lnego" 315. W każdym d z ia łan iu u ja w n ia się dążenie do celu, k tó ry jes t celem o ty le , o ile je s t ja k im ś dobrem (choć n iekon ieczn ie jes t to dobro ak tua lizu jące ca ły b y t lu d z k i). W y ja śn ia ją c samo is tn ien ie dz ia łan ia m ożna s fo rm u łow ać p ierw szą, na jba rdz ie j podstaw ow ą zasadę prawa natura lnego: „do b ro należy czyn ić i podążać za n im , a zła u n ika ć " 316, do k tó re j p rzy jdz ie jeszcze p ow ró c ić w toku da lszych analiz. O kreśla jąc podstaw owe treściow e determ inacje p raw a natura lnego, usta- lane ju ż n ie ty lk o ze w zg lędu na samo is tn ien ie dz ia łan ia , ale rów n ież jego treść, A kw in a ta w skazuje na trzy zasadnicze sk łonnośc i: p ie rw szą, w łaśc iw ą w szys tk im bytom , skłonność do zachowania is tn ien ia ; drugą, w spó lną ze św iatem zw ierzęcym , skłonność do przekazyw an ia życ ia ; trzecią , specy ficz - nie ludzką, skłonność do rozw o ju osobow ości w społeczności, będącą sk łon - nością do dz ia łan ia zgodnego z rozum em 317. Z auw ażyć m ożna, że um iesz- czenie u podstaw regu ł prawa natura lnego sk łonnośc i na tu ra lnych jes t je d n o - cześnie uznaniem p ie rw szeństw a „p raw a p od m io tow e go " . N a p rzyk ła d p ie rw - sza in k lin a c ja w skazu je na p rzyporządkow an ie cz ło w ie ka do zachowania życia, m ożna by pow iedz ieć: na p raw o do życia , ze w zględu na k tó re m ożna s fo rm u łow ać m .in . zakaz zabijan ia . Pam iętać p rzy tym trzeba o szerszym kontekśc ie poznania by tu i tego, co należne, poznania dokonyw anego na podstaw ie re la c ji o dpow iedn iośc i m iędzy czym ś a cz ło w ie k ie m , k tó ra z ko le i poznawana je s t na podstaw ie tego, czy 315 „Secundum igitur ordinem inclinationum naturalium, est ordo praeceptorum legis naturae" (STh 1-2, q. 94, a. 2, co.). 316 „Bonum est primum quod cadit in apprehensione practicae rationis, quae ordinatur ad opus. Omne enim agens agit propter finem, qui habet rationem boni. Et ideo primum princi- pium in ratione practica est quod fundatur supra rationem boni; quae est: Bonum est quod omnia appetunt. Hoc est ergo primum praeceptum legis, quod bonum est faciendum et prose- quendum, et malum vitandum; et super hoc fundatur omnia alia praecepta legis naturae [...]" (STh 1-2, q. 94, a. 2 co.). Szczegółowo na temat tej zasady i zawartych w niej treści meta- fizycznych zob. K r ą p i e c, Człowiek i prawo naturalne , s. 202 nn. Zob. także G. G r is e z, The First Principle o f Practical Reason: A Commentary on the Summa Theologiae, 1-2, Question 94, Article 2, „Natural Law Forum" , 10(1965), s. 168-201. 317 STh 1-2, q. 94, a. 2 co. Zob. także STh 1-2, q. 94, a. 3, co. Wyróżniając trzy typy inklinacji Akwinata nawiązuje do szkoły stoickiej; zob. K r ą p i e c, Człowiek i prawo naturalne , s. 208. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 2 9 9 sku tk iem je s t ak tua lizac ja bytu. Same in k lin a c je natura lne nie są ostatecznym punktem odn iesien ia w poznaniu tego, co należne, i stąd n ie tra fne b y ły b y ewentualne zarzuty, że cz ło w ie k ma przeróżne natura lne (w sensie: samo- rzutne) sk łonności, np. rów n ież ku zb rodn i. G dy m ow a o in k lin a c ja ch natu- ra lnych , to n ie chodzi o w sze lk ie sk łonnośc i do d z ia łan ia po jaw ia jące się spontan icznie . In k lin a c je natura lne to tak ie, k tó re p row adzą ku tem u, co ak tua lizu je byt, i ja ko takie mające podstawę w naturze bytu po ję te j szeroko ja k o jeg o e lem enty ko nsty tu tyw ne , ja k o to w szystko w p odm ioc ie , co n ieza- leżn ie od w o li czy stanow ien ia de te rm inu je sposoby jeg o a k tu a liz a c ji318. C zy sk łonności, o k tó rych m owa, po jaw ia ją się w sposób sam orzutny, nie jes t is to tne ; n iek tó re z n ich , np. te zw iązane z rozw o jem poszczegó lnych cnót, m ogą być św iadom ie w ypracow yw ane. Id e n ty fik a c ja sk łonności na tu ra l- nych, zgodnych z bytem cz łow ieka , dokonu je się na podstaw ie sku tków ich re a liza c ji d la podm io tu dz ia łan ia . Jeżeli A k w in a ta m ó w i o skłonnościach natu ra lnych w kontekście prawa natura lnego, to czyn i tak przede w szys tk im po to, aby oddać dynam iczny charakter bytu, będący podstawą prawa. Jeśli przez opis rozum ieć charakte rystykę bytu poprzez w skazanie je g o ja ko śc i, to z tak iego opisu z pew nością n ie w yn ika to, co norm atyw ne. D la A k w in a ty b y ło to zapewne rów n ie oczyw is te ja k d la spadkob ie rców H um e ' a. N ie m n ie j jednak to, co norm atyw ne, może być ugrun tow ane w rea ln ie is tn ie jących re lacjach bytu do swej a k tua liza c ji. To, czym coś jes t, to n ie ty lk o jego ja ko śc i, ale także realne „w y c h y le n ie " ku spe łn ien iu . Poprzez in k lin a c je m oż- liw e jes t b liższe zdeterm inow an ie lud zk ich po tenc ja lnośc i p rzypo rządkow a- nych a k tu a liza c ji, i w ten sposób m o ż liw e jes t określen ie sta łych s truk tu r b y tow ych w ystępu jących w przypadku każdego by tu lud zk ieg o , a w konsek- w en c ji s fo rm u łow an ie ogó lnych regu ł postępowania. Choć in k lin a c je są podstawą określen ia tego, co należne, b łędem b y ło by u tożsam ianie prawa natura lnego czy to z sam ym i in k lin a c ja m i n a tu ra lnym i, czy też z regu łam i s fo rm u ło w an ym i na podstaw ie poznania tych skłonności. Tak in k lin a c je , ja k i s fo rm u łow ane na ich podstaw ie regu ły u ja w n ia ją to, co w spólne w ie lu jednostkom . Są one podstawą okreś len ia tego, co destrukcy jne d la cz łow ieka , co u n ie m o ż liw ia lub u trudn ia rozw ó j bytu . N atura lne in k l i - nacje n ie stanow ią wystarcza jące j podstaw y pozytyw nego i jednoznacznego określen ia odpow iadającego c z ło w ie k o w i sposobu postępow ania, określen ia 318 Historyczne uwarunkowania Tomaszowej koncepcji „skłonności naturalnych" oraz jej dalsze losy przedstawia R. Greene (Instinct o f Nature: Natural Law, Synderesis, and the Moral Sense, „Journal of the History of Ideas", 58(1997), s. 173-198). 3 0 0 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a konkre tnych ce lów prowadzących do jeg o a k tua liza c ji. P rzypom nieć tu trzeba na wskazane przez A kw in a tę zasadnicze różn ice m iędzy osobam i a bytam i n ie rozum nym i. W przypadku b y tów n ie rozum nych d z ia łan ia w yznaczone są jednoznaczn ie n a tu ra lnym i sk łonnośc iam i w y n ik a ją c y m i z na tu ry danego bytu , k tó re są w spólne w ie lu egzem plarzom danego gatunku, i p rzypadko - w y m i o ko liczno śc ia m i. D z ia łan ia zgodne z ty m i in k lin a c ja m i rea lizu ją natu - rę gatunkow ą. A kw in a ta podkreśla, że w p rzypadku bytu osobowego je s t ca ły szereg dzia łań , k tó re choć zgodne z n a tu ra lnym i sk łonnośc iam i, n ie są n im i je d n o - znacznie zdeterm inow ane, a zatem dz ia łan ia w łaśc iw e b y to w i osobowem u (prow adzące do jego a k tu a liza c ji) są różne w różnych jed no s tka ch 319. Ce- lem osoby nie jes t rea lizac ja na tu ry ga tunkow ej, ale ak tua liza c ja w tym , co specyficzne ze w zględu na n ią samą, a n ie ze w zg lędu na p rzypadkow e o ko licznośc i. Sposób tej a k tua liza c ji n ie je s t jednoznaczn ie w yznaczony n a tu ra lnym i in k lin a c ja m i w ła ś c iw y m i naturze ga tunkow ej cz ło w ie ka czy - szerzej rów n ież nie tym , co wspólne lud z iom ja k o osobom . D la tego też nie ma jednego d la w szystk ich , powszechnego sposobu a k tu a liza c ji m o ż li- wego do określen ia na podstaw ie znajom ości s tru k tu r b y tow ych w spó lnych w szys tk im lud z iom i o ko licznośc i dz ia łan ia . D op ie ro p raw o natura lne dookreśla indyw id ua lne ce le320. O w o n iezde te rm inow an ie treści dzia łań prow adzących do a k tu a liza c ji bytu m ożna z ilus trow ać przeprow adzoną przez św. Tom asza ana lizą in k lin a c ji cz łow ieka do rozw o ju w tym , co sensu stricto osobowe, ro zw o ju m oralnego polegającego na nabyw aniu sprawności m ora lnych cnót. Św. Tom asz pod- kreśla brak konkre tne j, treśc iow e j d e te rm inac ji sposobu tego rozw o ju . O ile w sposób natu ra lny, w yznaczony tym , k im c z ło w ie k je s t ze swej is to ty , okre - ślony jes t cel, k tó rym jes t nabycie cnót, o ty le sposób, w ja k i ten cel jes t osiągany, n ie je s t jednoznaczn ie w yznaczony samą s truk tu rą by tu ludzk iego : 319 „In rationali creatura apparent multae actiones ad quas non sufficit inclinatio speciei; cuius signum est quod non similes sunt in omnibus, sed variae in diversis" (CG lib. 3, cap. 113, 4). 320 Tak pisał o tym Akwinata w CG lib. 3, cap. 114, 1: „Sicut enim actus irrationalium creaturarum diriguntur a deo ea ratione qua ad speciem pertinent, ita actus hominum dirigun- tur a deo secundum quod ad individuum pertinent, ut ostensum est. Sed actus creaturarum irrationalium, prout ad speciem pertinent, diriguntur a deo quadam naturali inclinatione, quae naturam speciei consequitur. Ergo, supra hoc, dandum est aliquid hominibus quo in suis personalibus actibus dirigantur. Et hoc dicimus legem". Prawo naturalne jest podstawą indywi- dualnych dróg rozwoju; również ten fragment skłania do uznania, że prawo to przede wszyst- kim konkretne cele, a nie ogólne dyrektywy działania. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 0 1 inklinacja cnoty moralnej pod pewnym względem podobna jest do inklinacji natury, a pod innym jest od niej różna. Podobna jest w tym, że każda z nich ma określony cel, różni się zaś tym, że w naturze zdeterminowany jest tak cel, jak i to, co do niego prowadzi; w przypadku dzielności moralnych cel jest zdeterminowany, natomiast nie droga do niego prowadząca, która może przebiegać w najprzeróżniejszy sposób'21. Skłonność do rozw o ju m oralnego u jaw n ia , z jedne j strony, pewną po tenc ja lność bytu, z d rug ie j p rzyporządkow an ie bytu do je j re a liza c ji ja k o do sposobu a k tu a liza c ji ca łości osoby. N ie są natom iast określone sposoby tego rozw o ju w ta k im sensie, że nie je s t zdeterm inow ane jednoznaczn ie dobro prowadzące do a k tua liza c ji, a tym samym nie je s t w p e łn i zdeterm inow ana treść odpow iedn ich dzia łań. Ta sama potencja lność może zostać za k tu a lizo - wana różn ym i dobram i i różn ym i d z ia łan iam i, za leżnie od osób i o k o lic z n o - śc i322, prowadząc do różnych treśc iow o stanów za k tua lizo w an ia osoby. N a - leży zatem zauważyć, że dookreś lony treśc iow o może n ie być n ie ty lk o cel p o ję ty ja k o p rzedm io t dz ia łan ia , ale także cel po ję ty ja k o stan za k tua lizo w a - nia, do k tó rego prowadzą byt jego dzia łan ia . C harakte ryzu jąc cel cnót m ora lnych A k w in a ta pisze, iż je s t n im „ lu d z k ie dobro , k tó re polega na is tn ien iu zgodnym z rozum em " 323. W skazane są k ry te r ia oceny, któ re m ogą być spełnione przez różne treśc iow o stany bytu, p rzy czym każdy z n ich może być stanem za k tua lizow an ia osoby. O kazuje się przy tym , że k ry te r ia te n ie są z góry ustalone s truk tu rą bytu , ale w pew nym zakresie zależne są od w o ln ych d e cyz ji osoby. Zdaniem A k w in a ty to roztropność, będąca sprawnością poznaw ania, po- zw ala dobrać środki do celu. Są jed na k sytuacje, w k tó rych cel może być osiągn ię ty różn ym i sposobami i samo poznanie oko liczno śc i n ie wyznacza jednoznaczn ie sposobu dzia łan ia . Sw. Tom asz w yraźn ie od różn ia ius naturale to, co sp raw ied liw e ze w zględu na same o ko liczn o śc i i s truktu rę bytu , oraz ius positivum to, co sp raw ied liw e na m ocy lu d zk ich d e cyz ji. D o tych 321 In 3 Sent., dist. 33, q. 2. a. 3, ad 3; por. tamże, co. Podobnie STh 2-2, q. 47, a. 7, ad 3; q. 47, a. 15, co. Zarówno to, co określone jest tu mianem „inklinacji natury", jak i „inklinacji cnoty moralnej" można zaliczyć do inklinacji naturalnych; zob. STh 1, q. 60, a. 1, co.: ,,in natura intellectuali invenitur inclinatio naturalis, secundum voluntatis" ; STh 2-2, q. 47, a. 15, co.: „Fines autem recti humanae vitae sunt determinati; et ideo potest esse naturalis inclinatio respectu horum finium"; zob. także STh 1, q. 60, a. 1, 1 i ad I. 322 „Sed ea quae sunt ad finem in rebus humanis non sunt determinata, sed multipliciter di versificantur secundum diversitatem personarum et negotiorum" (STh 2-2, q. 47, a. 15). 323 „Finis virtutum moralium est bonum humanorum. Bonum autem humanae animae est «secundum rationem esse» ut patet per Dionysium" (STh 2-2, q. 47, a. 6, co.); por. P s e u d o D i o n i z y A r e o p a g i t a , O imionach Bożych, IV, 4. 3 0 2 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA dw óch typ ó w tego, co sp raw ied liw e , p rzy jd z ie jeszcze p o w ró c ić . D la p row a - dzonych tu ana liz isto tne jes t, że A k w in a ta dostrzega m oż liw o ść dz ia łan ia osoby w obszarze tego, co nie je s t zakazane i w ta k im sensie dozw olone. W yraźn ie stw ierdza, że w dz iedz in ie tego, co dozw olone , c z ło w ie k o w i w o lno sw obodnie rozporządzać tym , co do tyczy jego ż y c ia 324. S fera ta je s t sze- roka i za leżnie od p rzedm io tu w ybo ru obe jm u je trzy typ y w o ln ośc i: libertas arbitrii, libertas consilii i libertas complaciti323. Libertas arbitrii charakte- ryzow ana jes t w sposób następujący: „w dz ia łan iach lu d zk ich jes t coś, co jes t dozw olone , co nie je s t zakazane żadnym prawem : i w odn ies ien iu do tego [B erna rd ] m ó w i o w o lnośc i w ybo ru , ja ko że je d y n ie nasze postanow ie - n ie określa to, czy podążym y za tym , czy n ie " 326. W sferze tego, co do - zw olone , obok libertas arbitrii, za leżnie od tego, ja k ie g o typu dobrem jes t p rzedm io t w ybo ru , au torzy średn iow ieczn i w y ró ż n ia li ró w n ie ż libertas con- silii i libertas complaciti, dotyczące odpow iedn io w ybo ru tego, co p ożytecz- ne, i tego, co przy jem ne, co się podoba327. Poniew aż to konkretne dz ia łan ia i ich konkre tne cele zawarte są w praw ie w iecznym i p raw ie natu ra lnym , trzeba zatem uznać, że w w ie lu p rzypadkach samo poznanie cz łow ieka i o ko liczno śc i n ie de te rm inu je treśc i p raw a natu - ra lnego. O kreślen ie p raw a natura lnego wyznaczającego konkre tne dz ia łan ie , ow o u łożen ie rzeczy do celu, k tó re zgodne jes t z p raw em w iecznym , obe jm u - je w w ie lu p rzypadkach rów n ież w o ln y w ybó r. Poznanie w yznacza k ie ru n k i ro zw o ju oraz granice tego, czego n ie w o lno . D z ię k i w o ln e j w o li c z ło w ie k nam yśla się i sam w yb ie ra cele swego d z ia łan ia 328, i często dop ie ro ów w yb ó r konsty tuu je coś ja ko cel dz ia łan ia zgodny z naturą cz łow ieka , cel będący tym , co w pe łn i de te rm inu je dzia łan ia , a zatem będący w p e łn i pra - wem . D la tego m ożna pow iedz ieć, że uczestn iczen ie w Boże j opatrzności, będące podstawą praw a natura lnego, po lega m .in . na w o ln y m w spó łokreś lan iu 324 „Panem samego siebie czyni człowieka wolna wola. Wolno mu więc rozporządzać sobą w sprawach odnoszących się do tego życia, ale podległych jego wolnej woli (homo constituitur dominus sui ipsius per liberum arbitrium. E t ideo licite potest homo de seipso disponere quantum ad ea quae pertinent ad hanc vitam, quae hominis libero arbitrio regitur)" (STh 2-2, q. 64, a. 5, ad 3. przekład t. 18, s. 115). 325 In 2 Sent., dist. 25, q. 1, a. 5, ad 6. Por. De veritate, q. 24, a. 1, ad 11; por. In 4 Sent., d. 15, q. 2, a. 4 B, co. 326 „[...] est enim aliquid in humanis actibus quod est licitum, quia nulla lege prohibetur: et respectu huiusmodi [Bernardus] dicit libertatem arbitrii, quia in iudicio nostro consistit, utrum hoc sequamur vel non" (In 2 Sent., dist. 25, q. 1, a. 5, ad 6). 327 In 2 Sent., dist. 25, q. 1, a. 5, ad 6. 328 Zob. STh 1, q. 22, a. 2, ad 4. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 0 3 treści tego, co zgodne z prawem w iecznym . Podejm ując p rob lem , czy cz ło - w iek w ogóle podlega Bożej opatrzności, skoro w sposób w o ln y określa swoje cele, A kw in a ta odpow iada tw ie rdząco . Znam ienne je s t p rzy tym , że uzasadniając odpow iedź nie reduku je podstaw u k ie ru n kow an ia cz ło w ie ka do poznawanego przez niego układu rzeczy stw orzonych , ale konsekw entn ie podkreśla dz ia łan ie w o lne j w o li, k tó re j akt podlega Bożej opatrzności nie d latego, że Bóg określa w prost treść tego aktu, ale je d y n ie d la tego, że Bóg 3 2 9je s t jego ostateczną p rzyczyną . U znanie a k tyw nośc i w o li w de te rm inac ji ce lów dz ia łan ia , k tó re w pe łn i de te rm inu jąc dz ia łan ia są też w pe łn i praw em na tu ra lnym , n ie w yk lucza uznania prawa natura lnego za p rzedm io t poznania i w iedzy , zgodnie z p rz y - toczoną w yże j charakte rystyką p ro m u lga c ji tego prawa. Choć bow iem to cz ło w ie k może w n iek tó rych przypadkach w ybrać ta k i lub in n y cel swego dz ia łan ia p row adzący do jeg o a k tu a liza c ji, to jednak ani od w ybo ru , ani od aktu poznania nie zależy to, czy zachodzi re lac ja o dp ow iedn iośc i, ale od s truk tu ry p rzedm io tu i danego bytu ludzk iego , choć w olne decyzje mogą konsty tuow ać isto tne z punktu w idzen ia tej re la c ji e lem enty wchodzącego w grę p rzedm io tu dz ia łan ia . Sam w yb ó r uznaje A k w in a ta za pewnego rodza- ju w iedzę o tym , co zostało rozważone ja k o m o ż liw e do w yboru . O dpow ia - dając na pytan ie , czy oparcie w o lne j w o li (liberum arbitrium) na osądzie rozum u (iudicio rationis33°) n ie p rzekreśla samej w o lnośc i, skoro to, co poznajem y, n ie zależy od naszej w o li331, św. Tom asz podkreśla, że osądu rozum u, o k tó rym tu m owa, nie w o lno u tożsam iać z osądem w ydaw anym w dz iedz in ie teoretyczne j, w k tó re j gdy w yda je się sąd o rzeczy, n ie zależy od w o li to, ja k się rzeczy mają: Osąd, który określany jest jako wolny, jest osądem wyboru; nie jest to natomiast osąd, jaki wydaje człowiek o wnioskach w naukach teoretycznych; sam bowiem wybór jest jakąś pewnego rodzaju wiedzą o tym, co rozważone332. 329 Zob. STh 1, q. 22, a. 2, ad 4. 330 Liberum arbitrium zwie tez sw. Tomasz arbitrium rationis STh 2-2, q. 158, a. 2, ad 3. 331 „Philosophi definiunt liberum arbitrium esse liberum de ratione iudicium: iudicium vero rationis cogi potest virtute demonstrationis. Ouod autem cogitur, non est liberum. Ergo homo non est liberi arbitrii" (De veritate , q. 24, a. 1, 17). 332 „Iudicium cui attribuitur libertas, est iudicium electionis; non autem iudicium quo sententiat homo de conclusionibus in scientiis speculativis; nam ipsa electio est quasi quaedam scientia de praeconsiliatis" (De veritate , q. 24, a. 1, ad 17). 3 0 4 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA Przytoczona w ypow iedź dobrze w yraża dystansow anie się A k w in a ty wobec in te rp re tac ji negujących udz ia ł w o lnośc i w sam odzie lnym ksz ta łtow a n iu ży - cia przez osobę. Samo jednak s fo rm u łow an ie „ je s t jakąś pewnego rodzaju w iedzą " (est quasi quaedam scientia) zdaje się w skazyw ać, że Tom asz nie m ia ł jasnośc i, co do tego, w ja k im sensie w ybó r je s t w iedzą. W perspekty - w ie p roponow anych tu ana liz m ożna spróbować d oo k re ś lić sens tej w yp o - w ied z i. Poznanie w ybranego celu dz ia łan ia cz łow ieka , o ile ce l ten odpo- w iada tem u, k im c z ło w ie k jes t, je s t poznaniem praw a natura lnego. Jedno- cześnie, w w ie lu wypadkach, to dop ie ro sam w y b ó r w spó łkon s ty tu u je przedm io t-ce l, k tó ry spośród różnych m o ż liw ych fa k tyczn ie za k tua lizu je dz ia - łającego. W iedza o tym , że to, co wybrane, odpow iada p o d m io to w i, zakłada sam w ybó r, bez któ rego nie ma jeszcze praw a w pe łnym tego słow a zna- czeniu. W tak ich przypadkach w ybó r, określa jąc ce l dz ia łan ia , określa praw o natura lne i uzgadnia z n im dz ia łan ie cz łow ieka . W y b ó r je s t też w arunk iem poznania p raw a w iecznego, istn ie jącego odw ieczn ie w zam yśle B ożym , do- stępnym jednak poznawczo poprzez poznanie fa k tyczn ych ce ló w dz ia łan ia a k tua lizu jących cz łow ieka . W ta k im też sensie w w yborze dokonu je się uzgodn ien ie dz ia łan ia z prawem w iecznym . c) Reguły prawa naturalnego Porządek o dpow iedn iośc i czegoś do a k tua lizow an ia osoby, rozpoznany w realnej rzeczyw is tośc i, może być podstawą fo rm u ło w a n ia ogó lnych regu ł prawa. Z w yże j przeprow adzonych ana liz w yn ika , że p raw o natura lne w p e ł- nym tego słow a znaczeniu, ja k o ratio sp raw ied liw ego (s łusznego) dz ia łan ia , de te rm inu jące w pe łn i dz ia łan ie , je s t ko nkre tn ym celem . N ie może być zatem utożsam iane z ogó lną dy re k tyw ą dzia łan ia . D la tego też w arto w yraźn ie od- różn ić p raw o natura lne (lex naturalis) od regu ł tego praw a (praecepta legis naturalis), po ję tych ja k o ogó ln ie s fo rm u łow ane standardy dz ia łan ia . O gólne norm y nie są ontyczną podstawą praw a natura lnego, w ta k im sensie, że nie one są racją zachodzenia samej re lac ji odpow iedn iośc i m iędzy p rzedm io tem a osobą333. N atom iast w porządku poznania ogó ln ie s fo rm u łow ane regu ły 333 Pierwszeństwo rzeczy sprawiedliwej, tego, co słuszne, przed ogólnymi normami wyznacza też perspektywę analiz moralności. Jan Paweł II przyjmując rozwiązania Tomaszowe może charakteryzować moralność, która oparta jest właśnie na prawie naturalnym, nie posługu- jąc się, jak to się dziś zwykle czyni, kategorią normy lub powinności, pisze on mianowicie: „Racjonalne skierowanie ludzkiego czynu ku dobru w jego prawdzie oraz dobrowolne dążenie do tego dobra, poznanego przez rozum oto na czym polega moralność" (Veritatis splendor, 72). Koncepcja etyki lub moralności, w której normatywny charakter działań wyznaczony jest TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 0 5 m ogą m ieć p ie rw szeństw o przed ko nkre tn ym usta len iem tego, co sp ra w ie d li- w e334. N iem n ie j jednak w tak ie j perspektyw ie regu ły p raw a natura lnego same w sobie są je d yn ie prawem w m ożnośc i335. Ponadto sama treść o g ó l- nych regu ł praw a natura lnego (w oderw aniu od rzeczyw is tośc i, k tó re j regu ły dotyczą) fo rm u łow ana jes t ze w zg lędu na to, co w spó lne w szys tk im ludz iom , natom iast p raw o natura lne p row adz i do re a liza c ji c z ło w ie ka ja k o osoby, o ile je s t in d yw id u a ln ym , n iepow ta rza lnym celem w sobie. D la tego regu ły te n ie są wystarcza jące do de te rm inac ji w szys tk ich poszczegó lnych dz ia łań c z ło w ie - ka ja k o osoby. W yraźne odróżn ien ie reguł lub norm prawa od praw a w pe łnym tego s łow a znaczeniu jes t zgodne z tradyc ją p raw a rzym sk iego . E tym o lo g iczn ie łac ińsk ie norma pochodzi od greckiego yvchpcuv, stosowanego na określen ie tró jką ta będącego instrum entem pom ia row ym . B lis k i znaczeniow o te rm in „re g u ła " pochodzi od łac ińsk iego reguła, k tó ry m p ie rw o tn ie określano pręt m ie rn iczy lub l in ia ł p rzyrząd do rysow an ia p rostych l in i i . Z godn ie z ty m i p ie rw o tn y m i in tu ic ja m i norm ę lub regułę na leża łoby uznać za pew ien w zo - rzec, narzędzie określan ia czegoś. W praw ie rzy m s k im reguła zgodnie z d e fin ic ją Paulusa m ia ła raczej charakter op isow y, a n ie no rm a tyw ny , w prow adza ła w m eritum sprawy (brevi rerum narratio) 336, odsy ła ła do samego uk ładu rzeczy, do tego, co sp raw ied liw e , co je s t podstaw ą słusznego rozs trzygn ięc ia . W ta k im u ję c iu to n ie reguła b y ła podstaw ą tego, co spra- w ie d liw e , ale to, co sp raw ied liw e , b y ło podstaw ą sp raw ied liw ego rozs trzyg - jedynie normami ogólnymi, jest w tej perspektywie nie do przyjęcia jako nie uwzględniająca podstaw tego, co normatywne, leżących w relacji między osobą a dobrem, a nie w relacji osoby do normy. ,34 Biorąc pod uwagę porządek poznania można powiedzieć, że „lex non est ipsurn ius, proprie loquendo, sed aliqualis ratio iuris" (STh 2-2, q. 57, a. 1, ad 2), gdzie lex to, zgodnie z kontekstem cytowanej odpowiedzi, podane na piśmie zasady sprawiedliwego postępowania, prawidła roztropności, wyznaczone przez rozum. Termin lex naturalis stosowany jest przez św. Tomasza niekiedy również na określenie samych ogólnych zasad prawa, gdy lex rozpatry- wane jest jako przesłanka w rozumowaniu prowadzącym do określenia tego, co sprawiedliwe (zob. np. In 2 Sent., dist. 24, q. 2, a. 4, co.: „lex naturalis nominat ipsa univeralia principia iuris"). Zob. także wyżej uwagi dotyczące ewolucji poglądów Akwinaty (przyp. 297). 335 We współczesnej literaturze do tego wątku twórczości Akwinaty nawiązuje A. Kauf- mann: „das Gesetz [ist] also nicht die Wirklichkeit, sondern nur die Möglichkeit von Recht" (.Analogie und „Natur der Sache", s. 11). Zdaniem A. Kaufmanna również w prawie pozytyw- nym dopiero sama rzecz sprawiedliwa (ipsa res iusta), określona w konkretnym rozstrzygnię- ciu, jest prawem w pełnym tego słowa znaczeniu, prawem w pełni istniejącym (tamże, s. 12). Por. P i e c h o w i a k , W poszukiwaniu ontologicznych podstaw praw a , s. 37 nn. 336 Dig., 50, 17, 1. 3 0 6 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA n ięc ia i regu ły : non ex reguła ius fummatur, sed ex iure quod est reguła f ia t33,1. R ozw ija jąc analogię m iędzy przyrządem m ie rn iczym a norm ą lub regułą, m ożna zauważyć, że zasadniczym celem stosowania p rzyrządu p om ia - row ego, w zorca, nie je s t uzgodn ien ie rzeczyw is tośc i z przyrządem , ale d oko - nanie pom ia ru , narysow anie l in i i prostej czy dale j w yznaczen ie funda - m entów b u d o w li. P rzyrząd jes t tak i, a n ie inny ze w zg lędu na upo rządkow a- nie, do któ rego się dąży; p rzyrząd konstruow any jes t ze w zg lędu na ten porządek. Narzędzie w pew ien sposób „w y ra ż a " ów porządek i u ła tw ia jego u rzeczyw is tn ien ie w dz ia łan iu i tym , co się ty m dz ia łan iem tw o rz y ; jednak to, że jes t to w łaśn ie porządek, n ie pochodzi od zastosowanego narzędzia. Podobnie w praw ie i m ora lności regu ła czy norm a może być po traktow ana ja ko narzędzie p rzydatne do w yrażan ia i okreś lan ia tego, co je s t prawem , sama jednak prawem nie jest. A k w in a ta n ie zawsze w pe łn i u w zg lęd n ia ł różn icę m iędzy samym prawem a jeg o re g u ła m i338, co w yraźn ie u ja w n ia się, gdy pode jm u je p rob lem a tykę n iezm ienności prawa natura lnego. O dpow iada jąc na pytan ie , czy p raw o na- tu ra lne je s t zm ienne339, s tw ierdza ł, że n iezm ienne są p ie rw sze zasady pra- wa natura lnego (communia legis naturae praecepta), natom iast zm ian ie podlegać mogą zasady w tórne (secunda praecepta), któ re m ożna traktow ać ja k o pewnego rodzaju w n io sk i (quasi conclusiones) w yprow adzane z zasad o g ó ln ych 340. Trzeba tu jednak zauważyć, że A k w in a ta udz ie la w gruncie rzeczy odpow iedz i na pytan ie , czy zm ienne są zasady po ję te ja k o s fo rm u - łow ane w ję z y k u regu ły prawa natura lnego. B io rąc pod uwagę kontekst system ow y należa łoby uznać, że samo praw o natura lne w pe łnym tego s ło - wa znaczeniu (konkre tne cele dz ia łan ia ak tua lizu jące cz ło w ie ka ) jes t n ie - zm ienne, gdyż o ty le jes t ono prawem na tu ra lnym , o ile je s t partycypac ją 337 Zob. W. W o ł o d k i e w i c z , M. Z a b ł o c k a , Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 1996, s. 29. 338 Por. współczesną dyskusję nad regułami (zasadami) prawa naturalnego: G r i s e z, The First Principle o f Practical Reason ; R. M c l n e r n y , The Principles o f Natural Law, „American Journal of Jurisprudence" , 25(1980), s. 1-15; J. F i n n i s, G. G r i s e z, The Basic Principle o f Natural Law, „American Journal of Jurisprudence", 26(1981), s. 21-31; R. P. G e o r g e, Recent Criticism o f Natural Law Theory, „University of Chicago Law Review", 55(1988), s. 1371-1429. 339 STh 1-2, q. 94, a. 5. 340 „Quasi quasdam proprias conclusiones propinquas primis principis" (STh 1-2, q. 94, a. 5, co.). Nie są to wnioski po prostu wydedukowane z zasad ogólnych, św. Tomasz pisze o quasi conclusiones', zob. także tamże, a. 4, co. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 0 7 praw a w iecznego, k tó re jes t n iezm ienne341. Co w ięce j, uznanie przez św. Tom asza regu ł prawa natura lnego za zm ienne zakłada ja k ie ś poznawalne praw o, k tó re jes t podstawą ich m o d y fik a c ji i zm iany; ta k im poznaw alnym praw em no rm u jącym lud zk ie dz ia łan ia je s t w łaśn ie samo p raw o natura lne pojęte ja k o zespół dóbr d la osoby, oparte na re la c ji odpow iedn iośc i czegoś do a k tu a liza c ji osoby. U znanie n ie k tó rych s fo rm u łow anych regu ł p raw a natura lnego za zm ienne u ja w n ia jednocześn ie trak tow an ie tych regu ł przede w szys tk im ja k o p e łn ią - cych fu n kc ję p rok lam atyw ną. Znam ienne jes t, że w kontekśc ie p raw a n a tu ra l- nego św. Tom asz nie w spom ina o p raw ości (aequitas), będącej ko rek tu rą praw a ze w zg lędu na jeg o ogólne s fo rm u łow an ie . O stosow aniu prawości pisze ty lk o w zw iązku z ogó lnym s fo rm u łow an iem no rm p raw a lu d z k ie - go342, gdzie stw ierdza, że „czyn y ludzk ie , do k tó rych odnoszą się prawa, są jednostkow e oraz p rzygodne i d la tego m ogą być w ykonane w ed ług n ie z li- czonych sposobów. N ie jes t w ięc m o ż liw e ustanow ien ie ta k ich p rzep isów fo rm u łu ją cych regu ły prawa, k tó re by w żadnym p rzypadku nie za w o dz i- ły " 343. A k w in a ta uznaje zatem, że w w ie lu przypadkach po prostu nie jes t m oż liw e s fo rm u łow an ie ogó lnych reguł, k tó re stosowane zgodnie z ich l i te - ra lnym rozum ien iem (a zatem w zię te w fu n k c ji leg a lis tyczn e j) w każdym p rzypadku w yznacza łyby to, co sp ra w ie d liw e 344. W p rzypadku w tó rn ych zasad praw a natura lnego, gdy szko d liw e b y ło b y dostosow anie postępow ania do ogó lnej regu ły , A k w in a ta n ie m ó w i o ko rekc ie tego, co ogó lne, ale o zm ian ie regu ły prawa natura lnego. R egu ły te są zatem regu łam i p raw a natura lnego o ty le ty lk o , o ile tra fn ie u jm u ją to, co spra- w ie d liw e . T y m samym są one regu łam i praw a natura lnego o ty le , o ile u jm u ją p raw o natura lne w pe łnym tego słow a znaczeniu. W sytuacjach w y - ją tk o w y c h n ie ma zatem odstępstwa od prawa w yrażonego w ogó lne j regule, bo reguła, od k tó re j m iano by odstąpić, w sytuacjach tych p raw a n ie u jm u je . W in te rp re tac ji on to log iczne j w tak ich przypadkach dana reguła, owszem, 341 Zob. np. STh 1, q. 103, a. 7, 3. 342 STh 2-2, q. 120. 343 STh 2-2, q. 120, a. 1, co., przekład t. 20, s. 176. 344 Dominik Prtimmer brak wzmianki o prawości w kontekście prawa naturalnego tłuma- czy doskonałością Bożego prawodawcy, który w przeciwieństwie do ludzkiego potrafi przewidzieć wszystkie poszczególne zastosowania prawa (M anuale theologiae m oralis, s. 110). Mając na uwadze przytoczony cytat, trudno taką interpretację uznać za trafną. Prawo wieczne jest niezmienne i doskonałe właśnie dlatego, że dotyczy każdego przypadku z osobna. 3 0 8 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA u jm u je pewną re lację jak iegoś aspektu is to ty lu d zk ie j do je g o a k tua liza c ji, ale re lac ja ta, w danych oko licznośc iach , n ie w yznacza tego, co należne. T rak tow an ie regu ł praw a natura lnego ja k o „re p re ze n ta c ji" pew nej rzeczy- w is tośc i w ystępu je w yraźn ie także w tedy, gdy św. Tom asz pisze o p ie rw sze j zasadzie p raw a natura lnego: „do b ro należy czyn ić i podążać za n im , zła u n ika ć " 345. Św. Tom asz uważa tę zasadę za oczyw is tą i podstaw ow ą w po- rządku p rak tycznym , taką, k tó re j się ju ż dale j n ie dow od z i. N ie je s t ona jed na k ani aksjom atem obow iązu jącym na m ocy w o ln e j d e cyz ji podm io tu , ani zasadą będącą w yrazem in tu icy jn e g o poznania dobra ja k o sam oistnej w artoś- c i, dobra pojętego ja ko na jogó ln ie jsza obow iązu jąca treść. R eguła ta w yraża natura lne, p rzyrodzone p rzyporządkow an ie cz ło w ie ka do w łaśc iw ego mu celu, u jaw n ia jące się w każdym dz ia łan iu . P ierwsze zasady, tak w porządku teore- tycznym , ja k i p rak tycznym , nie są znane na m ocy w iedzy posiadanej a prio - ri, ja k sądził P la ton czy św. A ugustyn . A k w in a ta w ie rn y jes t tu A rys to te le sow skie j zasadzie „n iezap isane j ta b lic y " 346. R ów n ież poznanie p ie rw szych zasad oparte jes t na poznaniu św iata stw orzonego347. M ożna sensownie m ó- w ić , iż p ierw sze zasady są „w rzeczy" 348. W porządku teore tycznym pierwsza, n ie d o w o d liw a zasada, zasada n iesprzeczności , ugrun tow ana jes t w poznaniu różn icy m iędzy bytem a n ie b y - tem, różn icy danej w każdym poznaniu. Zasady te j n ie m ożna dow ieść w ta - k im sensie, że nie m ożna wskazać innych zdań, z k tó ry c h by ona w yn ika ła ; ale n ie jes t też ona je d yn ie postu latem , k tó ry należy p rzy jąć ja k o w arunek w sze lk iego dyskursyw nego poznania czy w arunek k o m u n ik a c ji m ię d zy lu d z - k ie j. N ie m n ie j jednak jes t ugrun tow ana o b ie k ty w n ie 349. 345 STh 1-2, q. 94, a. 2, co. 346 Tę zasadę z trzeciej księgi traktatu Arystotelesa O duszy (430 a) Akwinata przywo- łuje w swych pismach kilkadziesiąt razy zob. np. In 4 Sent., dist. 50, q. 1, a. 1, 6; STh 1. q. 79, a. 2 co.; q. 89, a. 1 , 3 ; q. 101, a. 1, sc. Por. jednoznaczne stwierdzenie: „cognitio principiorum demonstrationis ex sensu acquiritur" (In 3 Sent., dist. 25, q. 2, a. ID, 1). 347 Wrodzona jest zdolność poznania pierwszych zasad, w porządku teoretycznym jest to intellectus principiorum , w porządku praktycznym synderesis. Zob. De veritate, q. 16, a. 1. co.; STh 1-2, q. 51, a. 1, co.; 1, q. 55, a. 2, co. Mylące może być to, że Tomasz używa niekiedy terminu principia innata, np. In 3 Sent., dist. 33, q. 2, a. 4D, co.; De veritate, q. 11, a. 1, co. 348 Zob. STh 1-2, q. 94, a. 2, co. 349 „Praecepta legis naturae hoc modo se habent ad rationem practicam, sicut principia prima demonstrationum se habent ad rationem speculativam; utraque enim sunt quaedam principia per se nota. [...] In his autem quae in apprehensione hominum cadunt, quidam ordo invenitur. Nam illud quod primo cadit in apprehensione, est ens, cujus intellectus includitur in omnibus, quaecumque quis apprehendit. Et ideo primum principium indemonstrabile est. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 0 9 W porządku p rak tycznym zasada „do b ro należy c z y n ić " ugrun tow ana jes t w danym w każdym dz ia łan iu p rzyporządkow an iu bytu do celu dz ia łan ia - dobra350. Reguła „do b ro należy c z y n ić " je s t sw o is tym streszczeniem szere- gu sądów stw ierdza jących p rzyporządkow an ie cz łow ieka , w je g o dz ia łan iu , do bytu celu. Reguła ta orzeka coś o rzeczyw is tośc i. W y ja śn ia porządek no rm a tyw ny przez wskazanie jego on tycznych podstaw re la c ji by tu do dobra. W perspektyw ie on to log iczne j zasada ta n ie je s t generalną przesłanką pozw ala jącą od ocen przechodzić do no rm 351. N ie jes t tak, że n a jp ie rw poznaje się zasadę „do b ro należy c z y n ić " , potem poznaje się dobro i na tej podstaw ie w n iosku je się o tym , co należy c z y n ić 352. Poznaniu dobra tow a - rzyszy poznanie p rzyporządkow an ia by tu do dobra ja ko celu. Podobnie ja k p ie rw szą zasadę prawa natura lnego, m ożna trak tow ać i inne, bardzie j szczegółowe, ja ko opisujące podstaw y dz ia łan ia prowadzącego do ak tua liza c ji cz łow ieka . To, co sp raw ied liw e , n ie jes t w tórne wobec s fo rm u ło - wanej regu ły , ale wyznaczone jes t rea lnym i re lac jam i, do k tó rych s fo rm u ło - wana reguła odsyła. Relacje poszczególnych po tenc ja lnośc i do ich a k tu a liza c ji o ty le w yzna - czają to, co należne, o ile aktua lizac ja ta jes t ak tua lizac ją bytu ja k o ca łości. R egu ły zatem odsyła ją do re la c ji z łożonych , k tó rych elem entem jes t n ie ty lk o p rzyporządkow an ie danej m ożności do je j a k tu a liza c ji, ale zawsze także na m ocy godności osoby p rzyporządkow an ie do ca łośc iow o po jętego dobra p o d m io tu 353. D la tego np. n ie jes t w ystarczające w z ięc ie pod uwagę je d yn ie tego, czy ak tua lizac ja danej po tenc ja lnośc i je s t u trudn iana lub u n ie m o ż liw ia - na, ale trzeba też w ziąć pod uwagę re lac ję do a k tu a liza c ji ca łości by tu . T y - pow ych p rzyk ład ó w dostarczają w tej m a te rii zab ieg i m edyczne, k tó re trudne quod non est simul affirmare et negare, quod fundatur supra rationem entis et non entis; et super hoc principio omnia alia fundatur [...]" (STh 1-2, q. 94, a. 2, co.). 350 „Sicut autem ens est primum quod cadit in apprehensione simpliciter, ita bonum est primum quod cadit in apprehensione practicae rationis, quae ordinatur ad opus. Omne enim agens agit propter finem, qui habet rationem boni. Et ideo primum principium in ratione practica est quod fundatur supra rationem boni; quae est: Bonum est quod omnia appetunt" (STh 1-2, q. 94, a. 2, co.). 351 Inaczej np. Z. Z i e m b i ń s k i , O pojm owaniu pozytywizm u oraz praw a natury , Poznań 1993, s. 13; t e n ż e, Wstęp do aksjologii dla praw ników , s. 149. 3,2 Por. In 3 Sent., dist. 33, q. 2, a. 4 D, co. 353 Dlatego też Akwinata nie tylko mówi o tym, że porządek reguł prawa naturalnego wyznaczony jest naturalnymi skłonnościami, ale też, że wszystkie te reguły ugruntowane są w jednej „dobro należy czynić". Zob. STh 1-2, q. 94, co. 3 1 0 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA b y ły b y do odróżn ien ia od okaleczenia lub to rtu r354. R egułą d z ia łan ia w p e ł- nym tego słow a znaczeniu je s t sama rzecz sp raw ied liw a , is tn ie jąca ja ko spra- w ie d liw a na m ocy zachodzących re la c ji; je ś li n ie zachodzą re lac je odpow iedn iośc i, to n ie ma rzeczy sp ra w ie d liw e j, n ie ma także regu ły d z ia łan ia i n ie ma także sensu m ów ien ie o regule p raw a ja k o w yrażen iu ję z y k o w y m lub jeg o znaczeniu, k tó re by tę rzecz u jm ow a ło . Poniew aż re lacje , o k tó rych m ów ią regu ły p raw a natura lnego, oparte są na tym , co wspólne w szys tk im ludz iom , a zatem są powszechne i n ie zm ie n - ne, to za n iezm ienne m ożna też uznać regu ły p raw a natura lnego, w k tó rych ujęte są te re lacje. Przy ta k im podejśc iu do regu ł ogó lność u m o ż liw ia ją ca ich stosowanie w w ie lu przypadkach jes t ugrun tow ana w re lac jach w ystępu jących ana log iczn ie w różnych jednostkach. S tosowanie ta k ie j reg u ły n ie polega na ap likow an iu tego, co ogólne, do konkre tne j sy tuac ji, ale w swej is toc ie opar- te je s t na pewnego typu w n ioskow an iu z ana log ii, opa rtym na przechodzeniu od jednego konkretnego przypadku re la c ji odpow iedn iośc i rzeczy do c z ło w ie - ka do innego p rzypadku, w k tó rym w grę w chodz i rea lizac ja ana logicznej po tenc ja lnośc i355. W każdym z tych p rzypadków brana je s t pod uwagę także re lac ja a k tu a li- zow ania danej po tenc ja lnośc i do ca łości bytu . W tak ie j pe rspektyw ie odstęp- stwa od a p lik a c ji regu ł (w ich fu n k c ji lega lis tyczn e j) fo rm u ło w a n ych ze w zg lędu na rea lizac ję poszczególnych aspektów by tu lud zk ieg o m ogą być ugruntow ane w braku re la c ji zgodności m iędzy ak tua lizac ją w danym aspek- cie a rozw o jem bytu ja k o ca łości. N a p łaszczyźn ie realnej n ie ma k o n flik tó w praw . K o n f lik ty po jaw ia ją się m iędzy „p ra w a m i" p o ję ty m i ja k o rea lizac ja postu la tów opartych na regułach trak tow anych ja k o w yp o w ie d z i ję zyko w e wyznaczające cele lub dz ia łan ia samym sw ym znaczeniem . Z punktu w idze - n ia praw ugrun tow anych w re la c ji a k tu a liza c ji do ca łości by tu rea lizac ja któregoś z postu la tów będących w k o n flik c ie z in n ym nie je s t rea lizac ja praw a w pe łnym tego słow a znaczeniu. 354 W takim też sensie reguły szczegółowe można uznać za quasi conclusiones pierwszej zasady, która ujmuje również przyporządkowanie całego bytu do jego aktualizacji. Zob. STh 1-2, q. 94, a. 5, co. 355 Na temat miejsca analogii w wyjaśnianiu prawa zob. P i e c h o w i a k , W poszuki- waniu ontologicznych podstaw praw a , s. 47 nn. Podkreślić przy tym trzeba, że o ile w oma- wianej tam teorii A. Kaufmanna podstawowa dla argumentu z analogii struktura relacyjna to mające kulturowe ugruntowanie przyporządkowanie kwalifikacji normatywnej do tego, co faktyczne, o tyle tutaj podstawową strukturą jest ugruntowana w strukturze bytu relacja moż- ności do aktu (lub zespół takich relacji), będąca podstawą relacji do czegoś, co aktualizację tę umożliwia. TOMASZA Z AKWINU PODSTAW Y ROZUM IENIA PRAWA 311 N iem n ie j jednak m ożna pow iedz ieć, że regu ła powszechna, oparta na sta łych e lem entach s truk tu ry bytu ludzk iego , zawsze u jm u je pew ien porządek, pewne realne relacje, nawet wówczas, gdy w pew nych oko licznośc iach nie je s t stosowana w ta k im sensie, że nie w yznacza tego, co należne, ani odpo- w iedn ich dzia łań. U jm u je m ia no w ic ie p rzyporządkow an ie do rozw o ju ja k ie - goś aspektu bytu ludzk iego , rozw o ju , ze w zg lędu na k tó ry w p rzypadku gdy regu ła jes t stosowana określane je s t to, co sp raw ied liw e . M ając na uwadze re lac ję poszczególnych aspektów bytu ludzk iego , k tó - rych dotyczą poszczególne regu ły , do dobra bytu ja k o ca łości m ożna w y ró ż - n ić regu ły bezw y ją tkow e, c z y li takie, k tó re w skazu ją na re lac je , k tó re w każ- dych oko licznośc iach w yznaczają to, co należne, i odpow iedn ie dz ia łan ia innych , oraz tak ie , k tó re nie są bezw y ją tkow e, tj. oparte na re lac jach, k tó re w pew nych oko licznośc iach nie w yznaczają tego, co należne. 4. Ius naturale i ius positivum M ając zarysowaną antropo log ię filo z o fic z n ą i koncepcję prawa lex, n ie trudno zrozum ieć Tom aszowe u jęc ie ius ja k o tego, co je s t „do b rem in - n ych " i ja ko tak ie podstawą p ow innośc i dz ia łan ia różnych p od m io tów . O ile lex naturalis u ja w n ia ło to, co należne, co sp raw ied liw e , ze w zg lędu na re la - cję o dpow iedn iośc i m iędzy czym ś a podm io tem dz ia łan ia , to ius je s t tym , co należne, co sp raw ied liw e , rozpa tryw anym z punktu w idzen ia dz ia łań innych p od m io tów n iż ten, d la któ rego to coś je s t tym , co należne. Ze w zg lędu na to, co kom uś należne, inne p odm io ty , d la k tó rych to coś je s t „dob rem d ru - g iego" , m ają pow inność odpow iedn iego d z ia łan ia 356. P rob lem a tyka ius obe jm u je zatem całą p rob lem atykę lex naturalis ja k o określa jącą re lacje odpow iedn iośc i m iędzy czym ś a „d ru g im " ja k o podm io tem dz ia łan ia . Zakres „rzeczy sp ra w ie d liw ych " rozpatryw anych ja ko ius je s t jed na k szerszy od zakresu „rze czy sp ra w ie d liw ych " w yznaczonych przez lex naturalis poję te j ja k o cele konkre tnych dz ia łań podm io tu ius. Ius obe jm u je w sze lk ie w a run k i a k tu a liza c ji, w tym takie, k tó re m ogą być w prost zrea lizow ane je d yn ie dz ia - łan iam i innych. A k w in a ta w y ró żn ia ius naturale i ius positivum. Zauważa, że coś może być czym ś należnym , odpow iada jącym c z ło w ie k o w i, z samej na tu ry rzeczy; 356 „Rectum vero quod est in opere iustitiae, etiam praeter comparationem ad agentem, constituitur per comparationem ad alium" (STh 2-2, q. 57, a. 1, co.). 3 1 2 KU PERSONALISTYCZNEM U UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA w ówczas jes t tym , co sp raw ied liw e z na tu ry ius naturale25'1. A b y to o k reś lić , w ysta rczy w ziąć pod uwagę struktu rę b y tó w w chodzących w grę, uk ład rzeczy, o ko licznośc i. M ożna w yró żn ić dwa zasadnicze ty p y ius natura- le. Po p ierw sze, to, co odpow iada c z ło w ie k o w i ze w zg lędu na e lem enty jego natury, k tó re d z ie li on z by tam i n ie ro zu m n ym i je s t to ius naturale w n a j- w ęższym znaczeniu358; ten typ ius charakte ryzu je A k w in a ta także ja ko oparty na tym , co odpow iada c z ło w ie k o w i w sposób b ezw zg lędny359. Po drug ie , to, co odpow iada je d yn ie c z ło w ie k o w i ja k o osobie is toc ie rozum nej i w o ln e j. W tym p rzypadku św. Tom asz stw ierdza, że coś je s t ius n ie bez- w zg lędn ie , ale ze w zględu na następstwa, i podkreśla p rzy tym , że ana lizo - w anie i po rów nyw an ie następstw jes t m o ż liw e je d yn ie d z ię k i ro z u m o w i360. To, co sp raw ied liw e , ja ko odpow iadające je d yn ie c z ło w ie k o w i określa A k w i- nata m ianem ius gentium36]. ,57 „Aliquid adaequatum [alicui homini] [...] ex ipsa natura rei" (STh 2-2, q. 57, a. 2, co.). 358 Akwinata mówi o ius naturale „strictissimo modo accipiendo" i przytacza słynną definicję Ulpiana, rozpoczynającą się od słów: „Ius naturale est, quod natura omnia animalia docuit [...]" (D ig ., I, 1, 1, 3; In 4 Sent., dist. 33, q. 1, a. 1, ad 4). 359 „Commensuratur alteri [...] sucundum absolutam sui considerationem" (STh 2-2, q. 57, a. 3, co.). 360 Tamże. 361 Tamże. Akwinata przywołuje określenie Gaiusa z Digestów: „quod naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes gentes custoditur, vocaturque ius gentium" (Dig. 1, 1, 9, cyt. za: Thomae Aquinatis „Opera omnia"] określenie Gaiusa występuje również w nieco innych brzmieniach, por. same Digesta czy np. wydanie Summa theologiae , Taurini 1931, gdzie przytoczone są różne formuły); por. Dig., 1, 1, 1, 4: „Ius gentium est quo gentes humanae utuntur, quod a naturali recedere facile intellegere licet, qua illud omnibus animali- bus, hoc solis hominibus inter se commune sit" . Dla ścisłości trzeba zwrócić uwagę, że w Komentarzu do Sentencji Piotra Lombarda Akwinata nie używa terminu ius gentium, nato- miast wyróżnia ius naturale w najściślejszym słowa znaczeniu, jako oparte na tym, co wspól- ne człowiekowi i innym bytom, i tak pojęte ius naturale przeciwstawia temu wszystkiemu, co właściwe jedynie człowiekowi (In 4 Sent., dist. 33, q. 1, a. 1, ad 4). W Sumie teologii nie poprzestaje na tym przeciwstawieniu, ale przyjmuje dodatkowe kryterium, wyróżniając ius gentium jako to, co oparte jest na zdolności przewidywania, analizowania i porównywania następstw, przyjmując przy tym, że to, co nie zakłada analizy następstw, jest wspólne ludziom i zwierzętom. Termin ius gentium po raz pierwszy pojawia się u Cycerona (O powinnościach, 3, 17. 69), który ius gentium, dotyczące wszystkich ludzi, przeciwstawił ius civile, dotyczące- mu tylko obywateli rzymskich i opartemu zasadniczo na ludzkim stanowieniu. W takim prze- ciwstawieniu koncepcja ius gentium nawiązywała do stoickiej nauki o prawie naturalnym. Zob. G. D u l c k e i t , F. S c h w a r z , W. W a l d s t e i n , Römische Rechtsgeschichte, München 1981, s. 133 nn. Również w prawie rzymskim pojawia się jeszcze inne związane później z prawem międzynarodowym rozumienie tego terminu: mianem ius gentium określa- no prawo dotyczące nie tyle relacji między osobami prywatnymi, ale relacji między państwami TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 3 1 3 O bok ius naturale A kw in a ta w y ró żn ia ius positivum to, co odpow iada c z ło w ie k o w i na podstaw ie um ow y, zgody362. W tym p rzypadku postano- w ien ia w o li są podstawą określen ia tego, co sp raw ied liw e . Ius positivum może m ieć podstawę dw o jak iego rodzaju . Po p ierw sze, w um o w ie , w spó lnym uzgodn ien iu m iędzy osobam i p ryw a tn ym i; po d rug ie , na p łaszczyźn ie w spó l- no tow e j, w zgodzie powszechnej, „np . gdy ca ły naród zgadza się, by coś uznać za w yrów nane i w spó łm ie rne , lub gdy z w ie rzch n ik narodu nakazuje to, troszcząc się o jeg o dobro i w ystępu jąc w jeg o im ie n iu " 363. W p rz y - padku ius positivum ludzka w ola , za zgodą powszechną, określa to, co na- leżne w obszarze tego, co nie jes t zdeterm inow ane, ja k o należne na podsta- w ie samej natury rzeczy i o ko lic zn o śc i364. W ym agan ie zgody innych jes t konsekw entne z rozw iąza n ia m i p rz y ję ty m i w a n tro p o lo g ii fi lo z o fic z n e j, będącej podstawą rozum ien ia prawa. Z godn ie z n im i każdy pow in ien być trak tow any ja k o cel sam w sobie, ja k o w o lna i z ind yw id ua lizow an a jednostka de term inu jąca samą siebie do dzia łan ia . D okonu jąc w ybo rów w sferze tego, co nie je s t zakazane (do k ła d n ie j: co, n ie je s t przeciw ne ius naturale , temu, co sp raw ied liw e z samej na tu ry rzeczy, oko liczno śc i), trzeba brać pod uwagę ind yw id ua lne cele, do k tó rych zm ie - rzają in n i, i ich m oż liw e w ybo ry w spó łokreśla jące te cele, gdyż każdy w ybó r stanow i potencja lne ogran iczen ie m o ż liw o śc i re a liza c ji w yb o ró w doko nyw a - nych przez inne p odm io ty . Igno row an ie ich z ind yw id ua lizow an e go dobra i m o ż liw y c h w ybo ró w b y ło b y postępow aniem , k tó re n ie odpow iada temu, (ius inter gentes), które obejmowało tak elementy niezależne od stanowienia, jak i oparte na ludzkim stanowieniu (np. na postanowieniach zawieranych traktatów) zob. tamże, s. 124 nn. Por. S. W i e 1 g u s, Polska średniowieczna doktryna ius gentium. Lublin 1996, passim. 362 „Aliquid [...] adaequatum vel commensuratum alteri ex condicto, sive ex communi placito" (STh 2-2, q. 57, a. 2, co.). Pojęcie ius positivum zostało ukształtowane dopiero w s'redniowieczu, najprawdopodobniej za sprawą pochodzącego z początku V wieku komenta- rza do Timaiosa Platona, autorstwa Calcidiusa, który odróżnił iustitia naturalis od iustitia positiva jako tej, qua homines utuntur. Pojęcie prawa pozytywnego obejmowało nie tylko prawo stanowione (ius positum , od legem ponere), ale i prawo oparte na zwyczaju i na autory- tecie ksiąg prawniczych, prawo mające swe źródło w jakiejś ludzkiej działalności (zgodnie z późnoklasycznym rozumieniem terminu positivus w prawie rzymskim, określającego to, co istnieje nie na mocy samej natury, lecz co konstytuowane jest przez ustanowienie lub sztukę). Zob. J.-G. B l i i h d o r n , C h . J a m m e , Positiv, Positivität, w: H istorisches Wörterbuch der Philosophie, t. VII, szp. 1106 n., 1109 n. 363 STh 2-2, q. 57, a. 2, co., przekład t. 18, s. 20. 364 „Voluntas humana ex communi condicto potest aliquid facere iustum in his quae a se non habent aliquam repugnantiam ad naturalem iusticiam. [...] si aliquid de se repugnantiam habeat ad ius naturale, non potest voluntate humana fieri iustum" (STh 2-2, q. 57, a. 2, ad 2). 3 1 4 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA k im jes t osoba. Jest to też jedna z zasadniczych ra c ji, d la k tó rych A k w in a ta mając na uwadze dobro osobowe każdego cz łonka spo łeczności, gdy p ode j- m uje p rob lem a tykę prawa, używ a zw yk le okreś len ia „d o b ro w spó lne " (bonum commune). 5. P raw o p ozytyw n e (lex positiva) Zauw ażyć trzeba, że ko re la tem praw a natura lnego (lex naturalis) je s t tak ius naturale, ja k i ius positivum. W y n ik a to n ie ty lk o z kon tekstu system o- wego, zgodnie z k tó ry m lex naturalis obe jm u je w szystk ie konkre tne cele dz ia łań będące tym , co ak tua lizu je cz łow ieka . P o tw ie rdza to także Tom aszo- wa koncepcja prawa stanow ionego ( lex positiva), zwanego też p raw em lu d z - k im ( lex humanitus), będącego podstawą ius positivum na p łaszczyźnie w spó lno tow e j. Prawo natura lne jes t rac ją rów n ież tego, że w sze lk ie p raw o stanow ione je s t prawem : „W sze lk ie praw o (lex) uchw alone przez lu d z i o ty le jes t is to tn ie prawem , o ile się w y w o d z i z p raw a na tu ry " 365. A k w in a ta pisze też, że „w s z e lk ie prawa, na ile uczestn iczą w p raw ym rozum ie , na ty le też w yw odzą się z p raw a w iecznego" , i za św. A ugustynem pow iada, że „w p raw ie do- czesnym n ie ma n iczego sp raw ied liw ego i legalnego, czego by ludz ie nie w y w ie d li od p raw a w iecznego" 366. Prawo pozytyw ne je s t o ty le prawem , o ile tra fn ie ustala to, co odpo- w iada c z ło w ie k o w i367. P rzy jm u jąc konsekw entn ie , że p raw o natura lne i pra- 365 „Omnis lex humanitus posita intantum habet de ratione legis, inquantum a lege naturae derivatur" (STh 1-2, q. 95, a. 2 co., przekład t. 13, s. 69). Dlatego Akwinata, za św. Augustynem, powiada: „lex esse non videtur, quae iusta non fuerit" (STh 1-2, q. 96, a. 4, co.); por. św. A u g u s t y n , O wolnej w oli, 1, V, 11; szeroko na temat tej formuły pisze N. Kretzmann (Lex iniusta non est lex. passim); por. F i n n i s, N atural Law , s. 351 nn. 366 „Omnes leges, inquantum participant de ratione recta, intantum derivantur a lege aeterna; et propter hoc Augustinus dicit quod «in temporali lege nihil est justum ad legitimum, quod non ex lege aeterna homines sibi derivaverint»" (STh 1-2, q. 93, a. 3, co.); zob. św. A u g u s t y n , O wolnej woli, 1, VI, 15. 367 Owa odpowiedniość zakłada elementy „materialne" , jak i „formalne" , jedne i drugie można traktować jako obecne w „rzeczy sprawiedliwej" na mocy relacji: „Dicuntur autem leges iustae et ex fine, quando scilicet ordinantur ad bonum commune; et ex auctore, quando scilicet lex lata non excedit potestatem ferentis; et ex forma, quando scilicet secundum aequa- litatem proportionis imponuntur subditis onera in ordine ad bonum commune" (STh 1-2, q. 96, a. 4, co.); por. definicję lex z STh 1-2, q. 90, a. 4, co. Zob. R. H e n 1 e, Principies o f Legality: Q ualities o f Law Lon Fuller, St. Thomas Aquinas, St. Isidore o f Seville, „American TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 315 wo w ieczne regu lu ją w sze lk ie poszczególne d z ia łan ia cz łow ieka , m ożna po- w iedz ieć, że ius positivum o ty le je s t rzeczą sp raw ied liw ą , o ile ja k o w yznaczające dz ia łan ia je s t prawem natu ra lnym w pe łnym tego słow a znaczeniu; k ry te r iu m jes t re lac ja o dpow iedn iośc i m iędzy rzeczą a c z ło w ie - kiem . D la tego też sp raw ied liw ość regu ł prawa pozytyw nego oceniana jes t n ie na podstaw ie ana lizy regu ł ja k o wyrażeń ję z y k o w y c h lub ich znaczeń, ale na podstaw ie tego, co n im i wyznaczone. S tosowanie regu ł n ie sp ra w ie d li- w ych ( leges iniquae) zawsze lub w w iększości p rzypadków p row adz i do tego, co nie odpow iada tem u, k im jes t c z ło w ie k ; stosowanie regu ł ustano- w ion ych w sposób popraw ny ( leges quae sunt recte positae) w w iększości p rzypadków nie p row adzi do n iezgodności rzeczy z c z ło w ie k ie m , natom iast zawsze, gdy taka niezgodność się po jaw ia , należy odw o łać się do praw ości {aequitas) i n ie orzekać zgodnie z lite rą prawa, z tym , co w yznacza ję z y k o - w ym znaczeniem re g u ł368. Podstawą praw a są nie same ogó lne regu ły , ale zawsze konkretne re lacje m iędzy czym ś a cz ło w ie k ie m . M ając na uwadze, że p rzedm iotem za in teresow ania w n in ie jsze j pracy jes t także, w pew nym zakresie, re lac ja m iędzy p raw am i c z ło w ie ka a prawem p o zy tyw n ym ch ron iącym te prawa, w arto u w yraźn ić jeszcze inne e lem enty Tom aszow ej koncepc ji p rawa stanow ionego. Jak ius naturale n ie może być pojm ow ane ja k o ko re la t prawa natura lnego, podobnie ius positivum nie może być po jm ow ane ja k o ko re la t prawa pozytyw nego . C zym je s t p raw o p o z y ty w - ne ( lex positiva), czym różn i się od inn ych typ ó w prawa, n a jlep ie j można zrozum ieć rozpatru jąc jego cel zgodnie z zasadą, że to ce l de te rm inu je dz ia łan ie cz łow ieka , a p raw o pozytyw ne je s t w łaśn ie rezu lta tem dzia łań ludzk ich . Zdaniem św. Tom asza praw o to is tn ie je przede w szys tk im po to, aby „ lu d z i krnąbrnych , sk łonnych do z łych na łogów , k tó rzy n ie ła tw o dają się poruszyć s łow am i [...], pow strzym ać od złego drogą s iły i strachu" . D la spe łn ien ia tej fu n k c ji p raw o pozy tyw ne m usi obe jm ow ać sankcję370. M ożna p rzy tym pow iedz ieć, że c z ło w ie k sp ra w ie d liw y (czyn iący to, co sp raw ied liw e w sposób sp ra w ie d liw y iusta iuste) w pew nym sensie nie pod lega p raw u stanow ionem u, bo n ie postępuje s p ra w ie d liw ie ze w zględu na sankcję, ale ze w zględu na rzecz sp ra w ie d liw ą 371. Journal of Jurisprudence" , 39(1994), s. 47-70, passim. 368 Zob. STh 2-2, q. 60, a. 5, ad 2; zob. także STh 1-2, q. 96, a. 6. 369 grj,^ j_2  g a ^ przekład t. 13, s. 67. Zob. także tamże, q. 96, a. 5, co. 370 STh 1-2, q. 96, a. 5: „lex de sui ratione duo habet: primo quidem quod est regula humanorum actuum; secundo quod habet vim coactivam". 371 STh 1-2, q. 96, a. 5, co. 3 1 6 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA Sięgając do Retoryki A rysto te lesa A k w in a ta w skazu je trzy racje, p rzem a- w ia jące za p rzy jęc ie m prawa pozytyw nego i n iepozostaw ian iem rozstrzygn ięć w rękach samych sędz iów 372. Po p ierw sze, ła tw ie j je s t znaleźć k ilk u m ąd- rych do u łożen ia praw n iż w ie lu dorów nu jących im u m ie ję tn ośc iam i sędziów . Po drug ie , za praw am i s tanow ionym i p rzem aw ia m oż liw o ść zaw arc ia w n ich w ie lo le tn ie go , m ożna by dodać w ie lop oko len iow e go , dośw iadczen ia. Po trzecie , p raw o stanow ione pozw ala zm nie jszyć zagrożenie pope łn ien ia b łędów w osądzie, w yn ika ją cych z n ieun ikn ionego w p ły w u em oc ji w ów czas, gdy w konkre tnych sytuacjach rozstrzyga się w sprawach n ieobo ję tnych em oc jo - na ln ie d la sędziego. W szys tk ie te racje w skazu ją na drugą, obok p rzym usu, zasadniczą funkc ję praw a pozytyw nego, m ia no w ic ie fu n kc ję poznawczą. Prawo to pozw ala sę- dziem u pew nie j i ła tw ie j poznać to, co sp raw ied liw e . S tag iry ta i idący jego śladem A kw in a ta p isa li przede w szys tk im o znaczeniu, ja k ie p raw o p o z y ty w - ne ma dla sędziów , n iem n ie j jednak jasną jes t sprawą, że skoro praw o to potrzebne jes t sędziom , aby m o g li poznać to, co sp raw ied liw e , to w tym samym ce lu potrzebne je s t także inn ym lud z iom , k tó rzy chcą postępować zgodnie z w ym ogam i sp raw ied liw ośc i. F unkc ję tą pe łn i p raw o pozy tyw ne n iezależnie od tego, w ja k im zakresie dysponu je środkam i p rzym usu. Przedm io tem prawa pozytyw nego je s t zarów no ius naturale, ja k i ius positivum, pom agając w ich poznaniu i dodając sankcję. A k w in a ta w yraźn ie p rzy tym zastrzega, że prawo pozytyw ne nie obe jm u je w szys tk iego tego, co s łuży a k tua liza c ji cz łow ieka : „P raw o lud zk ie n ie zakazuje w szys tk ich u czyn - kó w m ora ln ie w a d liw ych [...]. N ie nakazuje też spełniać w szys tk ich u czyn - ków cn ó t" 373. Prawo to zabrania ty lk o cięższych w ystępków , zw łaszcza tych , k tó re są ze szkodą d la innych i bez k tó rych zakazu społeczeństwo lud z - k ie n ie m og łoby się u trzym ać374. 6. W oln ościow e u jęcie praw a p od m io tow ego W Tom aszow ej koncepc ji p rawa obecne są zasadnicze e lem enty w o ln o ś - c iow e j koncepc ji p rawa podm io tow ego określone j w yże j m ianem koncepc ji w ybo ru . Pisze on o sferze w o lnośc i, sferze dzia łań dozw o lo nych prawem . 372 STh 1-2, q. 95, a. 1, ad 2. Por. A r y s t o t e l e s , Retoryka, 1354 b. 373 STh 1-2, q. 96, a. 3, ad 1. 374 STh 1-2, q. 96, a. 2, co. Podobnie STh 1-2, q. 101, a. 3, ad 2: „sapientis legislatoris est minores transgressiones permittere, ut maiores caveantur" . TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 1 7 Uznaje, że w sferze tej p odm io t mocą sw oje j w o li w łada m o ż liw y m i p rzed- m io ta m i w ybo ru , któ re na m ocy d ecyz ji stają się iitra. A k w in a ta nie u jm o - w a ł tych e lem entów w jed nym , teoretyczn ie dopracow anym po jęc iu . N ie - m nie j jednak w ypracow a ł i stosował narzędzia teoretyczne pozw ala jące ująć aspekty rzeczyw is tośc i, o k tó rych późn ie j trak tow ano pos ługu jąc się p o ję - c iem prawa podm io tow ego375. Sam też w ie lo k ro tn ie pos ługu je się te rm i- nem „p ra w o " rozum ianym ja k o pewna „m o c " jeg o p o d m io tu 376. Zauw ażyć p rzy tym trzeba, że uw zg lędn ien ie „m o c y " podm io tu w okreś lan iu tego, co sp raw ied liw e , i uw zg lędn ien ie je j w koncepc ji prawa, uważane b łędn ie za w łaśc iw e dop ie ro koncepcjom n ow ożytnym , n ie je s t u A k w in a ty czym ś w y ją tk o w y m na tle e p o k i377. N ie ma w ą tp liw o śc i, że św. T om aszow i znana je s t koncepcja w o lnośc i ja k o przestrzen i w ybo ru określone j tym , co nie je s t zakazane żadnym prawem 375 Trudno zgodzić się z poglądem, że prawo podmiotowe w omawianym tu rozumieniu było św. Tomaszowi obce. Michel Villey w swoich pracach (przede wszystkim: La form ation del la pensée juridique moderne) zmierza do uzasadnienia tezy, że wolnościowa koncepcja prawa podmiotowego mogła się pojawić dopiero na gruncie nominalizmu, wprowadzonego do myśli średniowiecza przede wszystkim przez Wilhelma Ockhama, że koncepcja taka wypraco- wana została w związku z zanegowaniem realności relacji, które uznawano za podstawę tego, co sprawiedliwe, i uznaniem, w ich miejsce, woli za niezależną od struktury rzeczy podstawę tego, co normatywne. Stanowisko Villeya gruntownie krytykuje Brian Tierney, który polemi- zuje m.in. z poglądem, że wypracowanie wolnościowej koncepcji ius-right zakłada uprzednie zmiany na płaszczyźnie „filozofii czystej" (Villey, Ockham and the Origin o f Individual Rights, w: The Weightier Matters o f the Law: Essays on Law and Religion, red. J. Witte, Jr.. F. S. Alexander, Atlanta, Ge. 1988, s. 7) i wskazuje na obecność wolnościowej koncepcji prawa podmiotowego jeszcze przed św. Tomaszem, w praktyce prawniczej XII i XIII wieku (Origins o f Natural Rights Language, passim). B. Tierney uznaje także obecność elementów pojęcia prawa podmiotowego w szerokim tego słowa znaczeniu, zarówno u Arystotelesa, jak i Akwinaty, niemniej jednak jednoznacznie stwierdza, że „they have no idea of subjective rights as human or natural rights, rights inherent in the human person as such" (tamże, s. 618). Przeprowadzone tu analizy, ujawniające istotny związek między koncepcją osoby a wolnością wyboru jako przejawu podstawowej doskonałości bytu i koncepcją tego, co dopuszczalne, każą nie zgodzić się także z poglądem Tierneya. Na rzecz powszechnego, co do czasu i miejsca, występowania elementów składających się na koncepcję prawa podmioto- wego w ogóle (nie tylko typu wolnościowego) argumentuje A. Gewirth (Reason and M orality, s. 98 nn.). 376 Liczne wypowiedzi Akwinaty, w których mówi on o prawie podmiotowym pojętym jako potestas sive facu ltas aliquid habendi, faciendi, exigendi, zebrał nie poddając ich jednak analizie w krótkim artykule H. Hering (De iure subiective sumpto apud S. Thomam, „Angelicum", 16(1939), s. 295-297). 377 Zob. T i e r n e y , Origins o f Natural Rights Language, passim; t e n ż e , Marsilius on Rights, passim; R. W e i g a n d, Die Naturrechtslehre der Legisten und Dekretisten von Irenerius bis Accurius und von Gratian bis Johannes Teutonicus, München 1967. 318 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA i w ta k im sensie jes t dozw o lone378. Jak to zostało w yże j pokazane, d z ie - dzina tego, co dozw olone, je s t szeroka i obe jm u je szereg w ażnych e lem en- tów decydu jących o kszta łc ie życ ia ludzk iego . Jest to w p e łn i z rozum ia łe w perspektyw ie uznania w o ln ośc i za podstaw ow ą doskonałość osoby. Spo- sób, w ja k i sfera ta została określona, wskazu je, że nie m ożna tu m ów ić o p rzyp ad kow ym i n ieug run tow anym teore tyczn ie podob ieństw ie do póź- n ie jszych ko ncepc ji p rawa podm io tow ego . A k w in a c ie z pew nością znana by ła Summa de iure canónico, napisana w latach dw udz ies tych X I I I w ieku przez d om in ikan ina R ajm unda z Penafort (genera ła d o m in ika n ó w w latach 123 8 -1240 )379. R ajm und w y ró żn ia ł trzy zasadnicze typ y zezw o len ia : (1) ze- zw o len ie w szerokim znaczeniu, gdy b rak je s t zakazu; (2) zezw o len ie w ścis- ły m znaczeniu (permissio absoluta), gdy dopuszczano w pros t tak ie dz ia łan ie , k tó re jes t n iezgodne z regu łam i p raw a ludzk iego (tak po ję te zezw o len ie p rzypom ina współczesną konstrukc ję p rz y w ile ju ) ; (3) zezw o len ie względne, zwane też to le ranc ją (permissio comparativa lub tolerantia), polegające na rezygnac ji z sankc ji za dz ia łan ia zakazane, p rzy czym zezw o len ie to n ie b y ło po jm ow ane ja k o licentia peccandi, ale je d y n ie ja k o liberatio a poena, jego racją b y ło dopuszczenie m niejszego zła d la u n ikn ię c ia w iększego380. W om aw ianym tu zagadnieniu A k w in a ta naw iązu je do zezw o len ia w p ie r- w szym z w y ró żn io nych znaczeń381. Sfera tego, co dozw olone , je s t w yzna - czona tak praw em stanow ionym , ja k i p raw em n ieza leżnym od stanow ienia . Sw. Tom asz uw zg lędn ia jednak e lem enty, k tó re pozw a la ją un iknąć trudności pow sta jących w innych w o ln ośc iow ych koncepcjach praw a podm io tow ego , w yn ika ją cych z braku k ry te r ió w ogran iczan ia przez p raw o pozy tyw n e sfery tego, co dozw olone. Poniew aż w o lne dz ia łan ie je s t zasadniczym sposobem re a liza c ji osoby ja k o osoby, to p raw o natura lne zatem jes t podstaw ą określe - n ia zakresu w o lnośc i, o k tó re j tu m owa. Prawo to określa granice sfery w o l- ności w d w o ja k im sensie. Po p ierw sze, n ie jako „o d g ó ry " , w yznacza granice d z ia łan iom je d n o s tk i, k tó rych przekroczen ie je s t dz ia łan iem n ie sp ra w ie d li- w ym . Po d rug ie , określa zakres w o lnośc i n ie jako „o d d o łu " , s taw ia jąc granice pom nie jszan iu tej sfery. G ranice te muszą być respektowane rów n ie ż w sta- 378 „Illud dicitur licitum, quod nulla lege prohibetur" (In 4 Sent., dist. 15, q. 2, a. 4 B, co.). 379 Zob. W e i s h e i p 1, Tomasz z Akwinu, s. 45. 3811 Zob. I. B e j c z y, Tolerantia: A M edieval Concept, „Journal of the History of Ideas" , 58(1997), s. 369 n. 381 O zezwoleniu w ostatnim znaczeniu pisze Akwinata np. w STh 1-2, q. 101, a. 3, ad 2. Zob. także niżej § 3, 6. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 3 1 9 n ow ien iu prawa. Tom asz z A k w in u ja ko oczyw is tą przesłankę w rozum ow a- n iu stosuje zasadę: „n iczego , co może być zrob ione w sposób dozw o lo ny , n ie w o ln o zakazywać p raw em " 382. Jakże zw ięź le zasada ta oddaje obecną we współczesnej ochron ie p raw cz łow ieka ideę ochrony sfery w o lnośc i dz ia łan ia je d n o s tk i! Zachow ując postu la t m aksym a lizac ji w o ln o śc i ja k o sw obody deter- m inow an ia swych ce lów , podkreślane są je j granice. Zauw ażyć p rzy tym trzeba, że sfera tego, co dozw o lone (p rzedm io tów w ybo ru ), ch ron iona jes t ze w zg lędu na pewną zdolność - „m o c " (facultas) p od m io tu 383, k tó ra jes t podstaw ow ym , treśc io w ym p rze jaw em godności c z ło w ie ka 384. N ieuzasadnione uderzenie w om aw ianą tu sferę w o ln ośc i, po - legające na inge renc ji czy to w zdolność w ybo ru , czy p rzedm io t, je s t ude- rzen iem w cz łow ieka ja k o osobę. Prawo podm io tow e om aw ianego typu jes t ugrun tow ane w p rzy ję te j a n trop o lo g ii, k tó ra d la m o ż liw ie pełne j a k tua liza c ji osoby lu d zk ie j wym aga w olnego w yb ie ra n ia u tw ie rdza jącego indyw idua lność osoby, je j szczególną jednostkow ość. W p rzec iw ieńs tw ie do opartych na abso lu tyzac ji w o ln ośc i (odrzuca jących ob iek tyw ne podstaw y tego, co sp raw ied liw e ) u jęć p raw a podm io tow ego , p ro - wadzących do uznania k o n tro li w o li innych za isto tę tego prawa, u jęc ie A k w in a ty pozw ala u w zg lędn ić w o lność ja k o „m o c " podm io tu bez po trzeby odw o łan ia się do sankcji lub m o ż liw o śc i dochodzenia sw ych p raw przed sądem. Jest to zrozum ia łe , gdyż te e lem enty n ie wnoszą n ic do tego, czy coś jes t sp raw ied liw e , czy nie. K oncepcja A k w in a ty pozw a la ująć p raw o pod - m io tow e n iezależnie od prawa pozytyw nego. Sankcja czy m oż liw o ść docho- dzenia przed sądem ma charakter ins trum enta lny , podporządkow any rea liza - c j i tego, co sp raw ied liw e. D la tego też w perspektyw ie A k w in a ty ła tw o ująć w łaśc iw e to le ra n c ji sytuacje, w k tó rych uznaniu czegoś za n ie sp ra w ie d liw e i uznan iu odpow iedn ich zakazów tow arzyszy brak sankc ji. N ie ma też p ro - 382 „Nihil debet lege prohiberi quod licite fieri potest" (In 3 Sent., dist. 40, q. 1, a. 1, 3). 383 „Liberum arbitrium est facultas voluntatis et rationis" (De ven ta te , q. 24, a. 1, sc. 3). Por. klasyczną definicję rzymskiego prawnika Florentinusa (II wiek): „libertas [...] est [...] naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid vi aut iure prohibetur" (Dig., 1, 5, 4, 1). Na temat związków tego ostatniego określenia z rozwojem koncepcji prawa podmio- towego zob. T u c k, Natural Rights Theories, s. 26 nn. Również w tych przypadkach, o których Akwinata pisze, że jedynie nasza decyzja określa, czy podążymy za czymś, czy nie, zaangażowany jest element poznawczy, dotyczący ujęcia tego, co dozwolone; por. De veritate, q. 24, a. 1, 11. 384 „Libertas arbitrii ad dignitatem hominis pertinet" (STh 1, q. 59, a. 3, sc.). 3 2 0 K u p e r s o n a l i s t y c z n e m u u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a blem u, aby za p raw o uznać lex imperfecta, k tó rą są często ins trum enty ochrony praw cz łow ieka . A k w in a ta nie pisze w prost o ius ja k o ko re lac ie d e cyz ji je d n o s tk i. W yda je się jednak, że nie ma przeszkód, aby i na te p rzypadk i rozciągnąć tę ka tego- rię . K ry te riu m byc ia tym , co sp raw ied liw e , je s t odpow iedn iość rzeczy do a k tua liza c ji cz łow ieka . Za ius należy uznać w szystko to, co zgodne jes t z prawem w iecznym (lex aeterna), a w p rzypadku c z ło w ie ka z prawem na tu ra lnym (lex naturalis), będącym udz ia łem praw a w iecznego w rozum nej naturze. W p roponow anym tu ta j u jęc iu lex naturalis obe jm u je w sze lk ie cele ludzk iego dzia łan ia , a zatem i te określone w o ln y m i w y b o ra m i385. To, co w ybrane spośród tego, co dozw olone, w łaśn ie d la tego, że w ybrane, in d y w i- d ua lizu je b y t lu d zk i, ak tua lizu je go ja k o osobę i ja k inne dobra osoby pow inno być respektowane przez innych. Ius określone decyzją jed no s tk i m ożna za liczyć do tego, co św. Tom asz określa m ianem ius positivum. A k w in a ta w skazuje na dwa w arunk i, któ re muszą być spełnione, aby ludzka w o la by ła podstawą okreś len ia tego, co sp raw ied liw e : po p ierwsze, decyzja m usi do tyczyć tego, co n ie je s t n iespra- w ie d liw e ze w zględu na samą naturę rzeczy i o ko lic z n o ś c i386; po drugie , kon ieczna je s t zgoda in n ych 387. P ie rw szy je s t w a run k iem w yk lucza ją cym : dz ia łan ie lu d zk ie j w o li n ie może spraw ić, aby coś n ie sp raw ied liw ego z samej natu ry rzeczy nabra ło charakteru ius. D ru g i w arunek w skazany je s t w ko n te k - ście dz ia łań w sferze tego, co samo w sobie n ie jes t n iesp ra w ie d liw e . W a ru - nek ten określa dz ia łan ia , k tó re „c z y n ią p rzedm io t s p ra w ie d liw y m " . M a jąc na uwadze, że racją d rug iego ze w skazanych w arun kó w je s t trak tow an ie innych ja ko osoby ind yw id ua lne , w olne je d n o s tk i, w ró w n ym stopn iu będą- ce same w sobie ce lam i, trudno wskazać rację, aby uznać, że ten d rug i w aru - nek spe łn iony jes t je d yn ie w sytuacjach explicite w skazanych przez A kw in a tę p rzy ana liz ie ius positivum. Kończąc ana lizy ius trzeba poruszyć jeszcze zagadnienie ra c ji byc ia rzeczą sp raw ied liw ą . Tak w p rzypadku ius naturale, ja k i ius positivum m am y do czyn ien ia z rzeczyw is tośc ią opartą na dw ue lem entow e j re la c ji odpow iedn iośc i m iędzy czym ś a cz łow iek ie m . Racją je j zachodzenia jes t to, k im dany cz ło - w iek jes t, oraz to, ja k a jes t dana rzecz. B łędem b y ło b y jed na k sądzić, że oba 385 STh 1-2, q. 94, a. 2, ad 3. 386 2 _2 ; q. 5 7 t a , 2 , ad 2: „si aliquid de se repugnantiam habeat ad ius naturale, non potest voluntate humana fieri iustum". 387 STh 2-2, q. 57, a. 2, co. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 321 elem enty są tu rów norzędne ja k o konsty tuu jące re lac ję sp ra w ie d liw ośc i. O tym , że re lac ja odpow iedn iośc i zachodzi, decyduje stosowność danej rzeczy do a k tu a liza c ji podm io tu ; k ry te r iu m i racją je s t ro zw ó j cz łow ieka , a zatem coś, co dz ie je się w podm ioc ie prawa, a n ie w ius. Ius is tn ie je za- tem ja k o ius is tn ien iem podm io tu prawa. Podstawą poszczegó lnych typów praw są różne po tencja lności p rzyporządkow ane do rozw o ju . N ie są one w m ocy w o li lu d zk ie j i z tego punktu w idzen ia m ożna pow iedz ieć , że żadne dz ia łan ia cz łow ieka nie są ontyczną racją za is tn ien ia samej re la c ji spra- w ie d liw o ś c i. To, co cz ło w ie k może uczyn ić , to z jedne j s trony m odelować p rzedm io ty tak, aby „u ru c h a m ia ły " tkw iące w n im d yna m izm y, z d rug ie j strony może „p rzysposab iać" , „o tw ie ra ć " siebie na dz ia łan ie ow ych czyn - n ik ó w jego rozw o ju . E lem entem „do s toso w yw an ia " p rzedm io tu m oże być także jeg o w yb ó r za cel dz ia łan ia . R elac ja do aktu w o li „doda je coś" do p rzedm io tu d z ia łan ia 388. D la tego stosowanej przez A k w in a tę fo rm u ły „w o la [...] może uczyn ić coś s p ra w ie d liw ym " 389 nie należy rozum ieć tak, że to w o la ludzka jes t podstaw ow ą racją konsty tuu jącą re lac ję sp ra w ie d liw ośc i, ale że w o la czyn i daną rzecz taką, że nadaje się ona do a k tu a liza c ji c z ło - w ieka. W przypadku ius positivum e lem entem rzeczy sp ra w ie d liw e j je s t je j re lac ja do w o li lu d zk ie j, to, że została w ybrana w okreś lony sposób. D o - tyczy to także reguł p raw a stanow ionego, będących rezu lta tem dz ia łan ia w o li, i dale j stosowania tych reguł. N o rm y praw a pozy tyw nego nie są pod- stawą za is tn ien ia ius ja k o ius, ale je d yn ie podstawą „dopasow an ia " p rzed- m io tu do podm io tu . Zauw ażyć trzeba, że w o ln y w ybó r rów n ież „doda je coś" w przypadku ius naturale , k tó re ja k o w ybrane w sposób w o ln y ro z w ija osobę ja k o osobę rów n ież d latego, że in d y w id u a liz u je je j byt. Rozważana tu p rob lem a tyka pozw ala zaproponow ać jeszcze jedną, obok om aw ianych w yże j, koncepcję w artośc i. Coś je s t rzeczą sp ra w ie d liw ą {ius) ze w zg lędu na osiągany przez cz łow ieka stan za k tua lizow an ia . Jeśli przez w artośc i rozum ieć ontyczne racje tego, że coś je s t ius, oraz rac je s fo rm u ło - w an ia odpow iedn ich reguł prawa, to m ożna m ianem w artośc i lu d zk ich czy 388 Biorąc pod uwagę, że wolny wybór nie tyle jest podstawą samej relacji odpowiednio- ści między rzeczą a człowiekiem będącej podstawą normatywności (sprawiedliwości) tego, co sprawiedliwe, ile raczej zmienia coś w przedmiocie lub podmiocie tak, że relacja ta zacho- dzi, to M. Villeyowi przyznać trzeba rację w tym punkcie, że u Tomasza nie ma „mocnej" wolnościowej koncepcji prawa podmiotowego, w której wola jest podstawą istnienia samej relacji odpowiedniości między rzeczą a człowiekiem. 389 „Voluntas [...] potest aliquid facere iustum" (STh 2-2, q. 57, a. 2, ad 2). 3 2 2 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA hum an is tycznych okreś lić konkretne ja ko śc i, doskona łości by tu ludzk iego , k tó re „um acn ia ją " jeg o is tn ien ie , ja ko śc i nabywane ja k o ak tua lizac ja różnych po tenc ja lnośc i cz łow ieka osiągana w różnych dz iedzinach lu d z k ie j a k ty w - ności. W aspekcie b io lo g iczn ym czy p sych icznym w artośc ią będzie np. zd ro - w ie . W aspekcie duchow ym , w za leżności od d z iedz iny ak tyw nośc i, można w y ró żn ić tak ie w artośc i ja k m ądrość, doskonałość m ora lna czy św ię tość390. Fundam enta lną w artością , k tó re j ontyczną podstawą jes t godność osobowa, będzie w ta k im u jęc iu „um ocn ien ie " swego bytu , swego is tn ien ia . W sensie pochodnym m ożna rów n ież określać m ianem w artośc i to, co u m o ż liw ia osią- ganie różnym lud z iom n iek iedy w bardzo różny sposób ana log icznych doskona łości. Poniew aż rzecz sp raw ied liw a je s t tym , czym jes t, ze w zg lędu na re lac ję do is tn ien ia ca łości bytu ludzk iego , k tó re jes t d z ię k i n ie j „um ac- n iane" , m ożna zatem pow iedz ieć, że godność w chodz i w s truktu rę każdej w artośc i, k tó ra zawsze ma charakter dobra osobowego, naw et je ś li a k tua lizu je po tenc ja lnośc i b io log iczne . 7. T o leran cja Od p ro b le m a tyk i in d y w id u a liz a c ji ce lów , k tó rych rea lizac ja odpow iada temu, k im c z ło w ie k jest, i w konsekw encji in d y w id u a liz a c ji tego, co spra- w ie d liw e , odróżn ić trzeba p rob lem atykę w ybo ru tego, co n iesp raw ied liw e . W o lność w ybo ru ce lów swego dzia łan ia , ja k o prowadząca do a k tua liza c ji by tu ludzk iego , je s t dobrem , jes t też czym ś na leżnym c z ło w ie k o w i, je s t ius. M ożna także ję zyk ie m w spó łczesnym pow iedz ieć, że c z ło w ie k ma do n ie j p raw o. W o lność, o k tó re j tu m owa, obe jm u je w a run k i kon ieczne do dokona- n ia aktu w o lnego w ybo ru ce lu sw ojego dz ia łan ia ; w a run k i te obe jm u ją ró w - n ież p rzedm io t w ybo ru , k tó ry może być ła tw ie j lub trud n ie j dostępny i w ta- k im sensie u ła tw iać lub u trudn iać w ybór. W perspektyw ie Tom aszow ej jasne je s t p rzy tym , że choć sama w olność w ybo ru ce lów jes t tym , co należne, to nie m ożna na te j podstaw ie w n ioskow ać, że tym , co należne, je s t każdorazo- w y p rzedm io t w ybo ru lub akt w ybo ru . W o lność po ję ta ja k o swoboda dz ia ła - n ia sama w sobie n ie rea lizu je cz łow ieka rea lizu je go to, co w sposób 390 Wśród tak pojętych wartości można wyróżnić wartości osobowe w ścisłym tego słowa znaczeniu, będące doskonałościami bytu ludzkiego nabywanymi w działaniu rozumnym i wol- nym można je określić jako „zespół cnót, pojętych jako jakości bytu ludzkiego w jego osobowym działaniu realizującym «optimum potentiae» człowieka" (M. A. K r ą p i e c, Człowiek i w artości, w: Człowiek kultura uniw ersytet, Lublin 1982, s. 54). TOMASZA Z AKWINU PODSTAW Y ROZUM IENIA PRAW A 3 2 3 w o ln y jes t wybrane. W śród w ybranych ce lów m ogą być tak ie , k tó re są de- s trukcy jne d la by tu ludzk iego , n ie są zatem tym , co sp raw ied liw e , n ie są iura. M ożna zatem pow iedz ieć, że c z ło w ie k n ie ma praw a do tego, co w y - bra ł. U znając, że in n i p o w in n i pow strzym yw ać się od d z ia łan ia lub pode jm o - wać dz ia łan ie ze w zg lędu na to , co sp raw ied liw e , co należne, m ożna postu- low ać dz ia łan ia zm ierzające do o p ty m a liz a c ji w arunków w o lnego w yboru . Postu la ty te m ogą jednak obe jm ow ać te m o ż liw e cele w ybo ru , k tó re w ybrane p rzyczyn ia ją się do a k tu a liza c ji cz łow ieka , natom iast n ie obe jm ow ać ce lów destrukcy jnych . W skazane przez A kw in a tę podstaw y an tropo log iczne tego, co sp ra w ie d li- we, p row adzą do w n iosku, że w dz iedz in ie w yb o ró w w sferze tego, co nie jes t n iesp raw ied liw e , szacunek d la osoby obe jm uje też to, co ona w yb ie ra i d z ię k i czemu rea lizu je się w swej in d yw id u a ln o śc i. Jej w yb o ry pow odu ją , że to, co wybrane, staje się tym , co je j należne, co sp raw ied liw e . Tam , gdzie w grę w chodz i uznanie czegoś za „d o b ro d rug iego " , na leży raczej m ów ić o poszanowaniu , a n ie je d yn ie o to le ran c ji, naw et je ś li dane dobro staje się tym , co sp raw ied liw e , je d y n ie ze w zg lędu na w yb ó r dokonany przez kogoś innego, i nawet je ś li to coś je s t skądinąd czym ś m ów iąc o gó ln ie n ie lu b ianym . N atom ias t w sferze w ybo ró w tego, co des trukcy jne d la osoby, akty w o li n ie spraw ia ją, że to, co wybrane, staje się tym , co należne, tym , co sp raw ied liw e , i w konsekw enc ji n ie ma podstaw , by uznając szczególną w artość osoby, za dobro -w artość uznać także to, co ona w yb ra ła i sam akt w ybo ru . Jednakże nie zawsze m usi być tak, że pow inne są d z ia łan ia zm ie rza - jące do u n ie m o ż liw ie n ia tego typu w yb o ró w czy też karanie tych , k tó rzy ich dokona li. T u w łaśn ie A k w in a ta znajdu je m ie jsce na to le ranc ję ze strony praw a pozy tyw nego , k tó ra polega na n ieusta lan iu sankc ji za dz ia łan ia n ie - sp ra w ie d liw e 391. O potrzeb ie to le ra n c ji tra k to w a ł A k w in a ta przede w szys tk im w zw iązku z p ra k tyka m i re lig ijn y m i inn ow ie rcó w . A rg um en to w a ł m .in ., że obrzędy in - 391 Gdy mowa tu o tolerancji, to chodzi o problematykę związaną z zezwoleniem (łac. perm issio, perm ittere) w trzecim, wyżej wprowadzonym, znaczeniu przyjmowanym przez Rajmunda z Penafort (tak np. STh 2-2, q. 10, a. 11, co.; STh 1-2, q. 101, a. 3, ad 2). Łaciń- ski termin tolerantia Akwinata traktował jako synonim patientia (cierpliwość), określającego cnotę polegającą na znoszeniu fizycznych lub psychicznych uciążliwości, ograniczeń (np. In 3 Sent., dist. 33, q. 3, a. 3 B, co.), zgodnie z pojmowaniem tolerancji przez stoików i ojców Kościoła; zob. B e j c z y, Tolerantia: A M edieval Concept, s. 368. Niemniej jednak stoso- wanie terminu „tolerancja" na określenie pozostawiania pewnych działań niesprawiedliwych bez sankcji jes t jak najbardziej uzasadnione wypracowaną w średniowieczu polityczną i prawniczą koncepcją tolerancji tamże, passim, zwł. s. 368 nn. 3 2 4 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a nych re lig ii należy to le row ać ze w zg lędu na prawdę w n ich zawartą lub ze w zględu na przew idyw ane z ło w yn ika jące z n ie to le ra n c ji, tak ie ja k np. obu- rzenie lub n iezgoda czy stw orzenie przeszkód do zbaw ien ia „ ty m , k tó rzy d z ię k i to le ra n c ji sk łan ia ją się ku w ie rze " 392. Jednakże obok tych rac ji, na tu ry zasadniczo rzecz b iorąc p ragm atyczne j, św. Tom asz dostrzega, że racją to le ran c ji może być m ie jsce, ja k ie przypada w o ln ośc i w ko ns ty tuo w a - n iu tego, co p row adzi do ro zw o ju cz łow ieka . W n ie k tó rych przypadkach, n iezależnie od spodziewanego dobra, n ie ma skutecznych i sp ra w ie d liw ych środków zm iany niepożądanego stanu rzeczy bez u dz ia łu w o lne j d ecyz ji jak iegoś podm io tu . W tak ich przypadkach w ym uszen ie okreś lonych zachowań jes t zawsze w iększym złem n iż osiągnięte dobro. D la tego A k w in a ta s tw ie r- dza, że ani pogan, ani żydów „żadną m iarą nie w o ln o przym uszać do w ia ry , by u w ie rz y li, bo w ie rzyć to rzecz w o l i " 393. Podobnie za n iedopuszcza lne uznaje A k w in a ta chrzczenie kogoś w brew jeg o w o li lub chrzczenie , w brew w o li rodz iców , tych dz iec i, k tó re same nie posiadają jeszcze w łasnego • 3 9 4rozeznania ' . Zdaniem św. Tom asza to le ranc ja n ie obe jm u je odstępców od w ia ry , a to z ra c ji pod ję tych przez n ich zobow iązań395. B łędem b y ło b y jednak na tej podstaw ie sądzić, że A kw in a ta czyn i tak ze w zg lędu na n iedocen ian ie dosko- nałości, ja ką jes t w o lność cz łow ieka . Jest w ręcz p rzec iw n ie . P od ję tych zobo- w iązań nie m ożna zm ien ić , gdyż w o ln y w yb ó r dokonu je tak ich zm ian w rze- czyw is tośc i, k tó re dalej trw a ją ju ż n iezależnie od ak tów w o li. W o la c z ło - w ieka ma zdolność kreac ji czegoś, co staje się n iezależne od c z y ic h k o lw ie k d e c y z ji396. W yda je się jednak, że argum entu jąc w spraw ie odstępców od w ia ry , A kw in a ta nie u w zg lę d n ił różn icy m iędzy decyz jam i i ich konsekw en- c jam i w sferze tego, co dozw olone, w k tó re j decyzje okreś la ją treść tego, co sp raw ied liw e , a decyz jam i i ich konsekw encjam i w sferze tego, co spra- 392 STh 2-2, q. 10, a. 11, przekład t. 15, s. 138. Podobnie gdy Akwinata argumentuje na rzecz tolerowania pożyczania pieniędzy na procent. Zob. B e j c z y, Tolerantia: A M edieval Concept, s. 373. 393 „Nullo modo sunt ad fidem compellendi ut ipsi credant, quia credere voluntatis est" (STh 2-2, q. 10, a. 8, co., przekład t. 15, s. 130). 394 Zob. STh 2-2, q. 10, a. 12; por. STh 3, q. 68, a. 10, co. 395 STh 2-2, q. 10, a. 8, co. 396 W praktyce prawniczej Tomaszową naukę o postępowaniu z niewiernymi i odstępcami stosuje Paweł Włodkowic zob. T. J a s u d o w i c z , Śladam i Ludwika Ehrlicha. Do Pawia Włodkowica po naukę o prawach człowieka, Toruń 1995, s. 104 nn. Włodkowic wprost uznaje także prawo papieża do karania żydów, gdy „wymyślają herezje" przeciwko swojej religii (tamże, s. 104). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 3 2 5 w ie d liw e n iezależnie od decyz ji podm io tu . W tej p ie rw sze j m ożna tra fn ie o dw o ływ ać się do czy je jś decyz ji i domagać się na je j podstaw ie określonego postępowania. W d rug ie j postępowanie wyznaczone jes t tym , co uznane za prawdę o rzeczyw is tośc i; w sferze tej p odm io t d z ia ła jący , w im ię p raw dy, n ie je s t zw iązany dokonanym i wcześn ie j w ybo ram i, k tó re w now ych o k o lic z - nościach ja w ią się ja ko w ybo ry na rzecz tego, co n ie sp ra w ie d liw e ze w zg lę - du na układ rzeczy, n iezależnie od w o li dzia ła jącego podm io tu . Sw. Tom asz trak tu je p rob lem atykę odstępstwa tak, ja k gdyby należała ona do sfery, w k tó re j decyzje podm io tu w spó łokreś la ją to, co sp raw ied liw e , podczas gdy odstępstwo od w ia ry należy do dzia łań w sferze tego, co w yznaczone pozna- n iem rzeczyw is tośc i n iezależnej od podm io tu , o ile je s t decyzją m otyw ow aną w zg lędam i, ogó ln ie m ów iąc, sum ienia, a n ie np. w zg lędam i ekonom icznym i. 8. O ntyczn e p od staw y p ow in n ości d z ia łan ia W yże j om ów iona p rob lem a tyka tego, co sp raw ied liw e (ius), obe jm ow a ła przede w szys tk im zagadnienia podstaw re la c ji m iędzy czym ś sp ra w ie d liw ym a podm io tem praw . Zasadnicza s truktu ra re lacy jna obe jm ow a ła re lac ję pod - m io tu do p rzedm io tu opartą na p rzyporządkow an iu ja k ie jś po tenc ja lnośc i do a k tua liza c ji, z uw zg lędn ien iem re lac ji do a k tua liza c ji podm io tu ja k o ca łości. R elacje te w yznaczają porządek tego, co należne. Pozostaje jeszcze do om ó- w ien ia p rob lem a tyka podstaw p ow innośc i dz ia łan ia zgodnego z tym porząd- k iem . Jakie są ontyczne racje dz ia łan ia innych ze w zg lędu na to, co jes t „dobrem d rug iego " ? Z punktu w idzen ia podm io tu dz ia ła jącego różnego od podm io tu praw można m ów ić o tym , co pow inne, co jes t też tym , co spra- w ie d liw e i co ze w zględu na podm io t praw określane jes t m ianem tego, co należne. A rysto te les pisząc o sp ra w ie d liw ośc i podkreś la ł, że je s t ona „d o - brem d rug iego " , jednocześn ie czyn ien ie tego, co sp raw ied liw e , je s t dobrem cz łow ieka , i to cz łow ieka ja k o cz łow ieka , a n ie ty lk o jak ie go ś je g o aspektu. Z system owego punktu w idzen ia p o ja w iła się jed na k trudność z w y jaśn ie - n iem rac ji, d laczego tak jes t, d laczego dz ia łan ie d la dobra inn ych je s t ak tu - a lizac ją całego bytu , skoro cz ło w ie k to przede w szys tk im b y t poznający. P rzy ję te przez A kw in a tę rozs trzygn ięc ia w koncepc ji by tu i osoby pozw ala ją na pe łn ie jsze ukazanie ontycznych podstaw dz ia łan ia sp raw ied liw ego . M ożna przy tym wskazać dw ie p łaszczyzny, na k tó rych przebiegać może f i lo z o f ic z - ne w y jaśn ian ie przez w skazyw anie odpow iedn ich s truk tu r by tow ych . P ie rw - sza, naw iązu jąca do rozw iązań A rysto te lesa, sięga do dośw iadczen ia m ora ł3 2 6 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a ności po ję te j ja k o is to tny elem entu s truk tu ry bytu lud zk ieg o ; druga sięga g łęb ie j, do tego, co kons ty tu tyw ne d la by tu osobowego jeg o sposobu is t- n ien ia , jego godności. a) Moralność N a p ie rw sze j p łaszczyźn ie w y jaśn ian ia dz ia łan ie sp ra w ie d liw e ma swą p odm io tow ą rację w p rzyporządkow an iu cz łow ieka do ro zw o ju m oralnego. D z ia łan ie sp raw ied liw e pow odu je rozw ó j cz łow ieka , jeg o doskonałość; postę- pow anie n iezgodne z tym , co inn ym należne, poznawane je s t ja k o godzące w to, k im cz ło w ie k ja ko cz ło w ie k jest. Sprzen iew ie rzen ie się w sw o im dz ia - łan iu po rządkow i tego, co należne, dośw iadczane jes t ja k o sp rzen iew ierzen ie się sw oje j w łasnej godności osobow ej. Jednakże stw ie rdzen ie , że rac ją on- tyczną p ow innośc i dz ia łan ia jes t p rzyporządkow an ie podm io tu do w łasnej doskona łości, że pow inno się dzia łać tak a tak, pon iew aż jes t to doskona- lące d la podm io tu , b y ło b y zby tn im uproszczeniem , m ogącym sugerować, że ego izm , co prawda p iękn ie po ję ty , je s t fundam entem p ow inn ośc i m ora lne j. O kazu je się bow iem , że od strony p rzedm io tu d z ia łan ia racją p ow inn ośc i jes t doskonałość innych. A kw in a ta , podobnie zresztą ja k i A rys to te les , uznaje dobro innego za rację tak ie j, a nie innej treśc i dz ia łań podm io tu p ow innośc i. D z ia łan ia sp raw ied liw e to tak ie, k tó rych p rzedm io tem je s t to, co sp ra w ie d li- we, a to, co sp raw ied liw e , je s t takie ze w zględu na tego, d la kogo się dz ia ła i kogo można uznać za p rzyczynę fo rm a lną dzia łan ia . To jednak jeszcze nie w szystko. D obro innego jes t, zdaniem św. T om a- sza, rów n ież p rzyczyną ce low ą w yjaśn ia jącą dz ia łan ie : „C o [...] dz ia ła na m ocy p ow innośc i w yp ływ a ją ce j ze sp ra w ie d liw ośc i, n ie dz ia ła je d yn ie d la siebie samego: dz ia ła bow iem ze w zg lędu na tego, kom u czyn i to, co pow in n e " 397. O dw o łu jąc się do tej fo rm u ły w kontekśc ie py tan ia o bez in te - resowność dzia łań sp raw ied liw ych , trzeba brać pod uwagę, że gdy m ow a o d z ia łan iu „d la s ieb ie " , chodz i przede w szys tk im o charakter by tu d z ia ła - jącego , a n ie o m o tyw dz ia łan ia , o p rzyczynę ce low ą. D z ia ła jąc d la innych osoba nie zatraca charakteru by tu istn ie jącego d la siebie (propter seipsum existens) i stąd będącego celem samym w sobie i ja k o ta k i dzia ła jącego propter seipsum. Jednocześnie jednak dz ia ła d la adresata dz ia łan ia , ze w zg lę - du na jego dobro. 397 „Quod [...] agit ex debito iustitiae, non agit propter seipsum tantum: agit enim propter illud cui debet" (CG lib. 2, cap. 28, n. 5). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 3 2 7 Adresatem tym może być tak rzecz, ja k i osoba. W ty m d ru g im p rzypad- ku adresat rów n ież jes t ce lem w sobie, je s t dobrem g od z iw ym , k tó re „p o c ią - ga nas swą s iłą i p rzyc iąga swą godnością. A co p rzyc iąga samo przez się, je s t samo d la siebie kochane" 398. R ozpatru jąc p rob lem bezin teresow ności w kracza się w krąg zagadnień p rzyczynow an ia fo rm a lnego , dotyczącego nie tego, dlaczego dzia łan ie w ogóle jes t, ale tego, ja k ie jes t. B yc ie propter seipsum, byc ie is to tą w olną, i dz ia łan ie w sposób adekw atny do tego sposobu is tn ien ia nie w yk lucza bezinteresow ności dz ia łan ia , k tó re doskona li podm io t, o ile odpow iada adresatow i. W p rzypadku gdy je s t n im osoba, owa odpow iedn iość wym aga czynu bezinteresownego, k tó rego celem je s t dobro samego adresata dz ia łan ia . Trzeba także pam iętać, że to, co sp raw ied liw e , konsty tuow ane je s t re lac ja - m i is tn ie ją cym i zasadniczo n iezależnie od is tn ien ia p od m io tu pow innośc i dz ia łan ia (nawet je ś li akt w o li tego podm io tu p rz y c z y n ił się do ich pow sta- n ia ). Porządek tego, co sp raw ied liw e , ja k o tego, co należne, je s t z on tyczne- go punktu w idzen ia podstawą re la c ji pow innośc i: „T o , co słuszne w dzie le sp ra w ie d liw ośc i, jeszcze przed odn iesien iem do podm io tu d z ia łan ia ko n s ty tu - owane jes t przez odn iesien ie do d rug iego " 399. D ob ro d rug iego w spó lokreś la treść pow innego dzia łan ia , a także w spó łkons ty tuu je samą słuszność tego dzia łan ia . Podsum ow ując m ożna pow iedz ieć, że na om aw iane j p łaszczyźn ie w y ja ś - n ian ia pow inność dz ia łan ia d la dobra innych ma sw oją b y tow ą podstawę, od strony p rzedm io tow e j w godności innych i zw iązanym z n ią porządkiem tego, co należne: od strony podm io tow e j w p rzypo rządkow an iu cz łow ieka do rozw o ju w aspekcie m ora lnym . M ora lność po ję ta jes t ja k o w łaśc iw ość bytu ludzk iego. U grun tow an ie p od m io tow ych podstaw p ow inn ośc i w s truktu rze dz ia łan ia m oralnego poprzestaje na konsta tac ji, że rozw ó j m ora lny, k tó rego n ie od zow - nym elem entem je s t postępowanie zgodne z tym , co należne inn ym , jes t rozw o jem cz łow ieka ja k o cz łow ieka . N ie w y jaśn ia jednak, d laczego, ze w zg lędu na ja k ie s truk tu ry bytu , tak ie w łaśn ie postępow anie je s t w sposób is to tny zw iązane z godnością podm io tu dz ia łan ia i s tanow i o a k tu a liza c ji 398 „[...] quod sua vi nos trahit, et sua dignitate nos allicit. Sed quod per se allicit, propter se amatur" (In 1 Sent., dist. 1, q. 2, a. 1, 1); w CG lib. 1, cap. 75 Akwinata dodaje: „quae enim propter se amamus, volumus esse optima, et semper meliorari et multiplicari, quantum possibile est" . 399 „Rectum vero quod est in opere iustitiae, etiam praeter comparationem ad agentem, constituitur per comparationem ad alium" (STh 2-2, q. 57, a. 1, co.). 3 2 8 KU PERSONALISTYCZNEM U UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA całego bytu osobowego. W tak im też sensie n ie jes t wskazane ontyczne uzasadnienie opartego na dośw iadczen iu poglądu, że ro zw ó j m ora lny , nawet je ś li tow arzyszy mu utrata różnych doskona łości b y tu , je s t rozw o je m c z ło - w ieka par excellence, obe jm u jącym ca ły by t lu d zk i, a n ie ty lk o jeden jego aspekt m oralność. Ponadto chociaż m oralność trak tow ana je s t zw y k le ja ko konsekw encja byc ia is to tą rozum ną i w o lną, to sama rozum ność i w o lność nie daje w ystarcza jących podstaw w y jaśn ien ia p rzypo rządkow an ia cz łow ieka do dobra innych bytów . b) Godność 1° Byt jako „udzielalny" R ozw iązan ia A k w in a ty pozw ala ją pog łęb ić rozum ien ie p od m io tow ych on- tycznych ra c ji p ow innośc i dz ia łan ia . Trzeba zauw ażyć, że pon iew aż w szyst- ko, co dzia ła, dzia ła d la jak iegoś celu, podstaw ow a zatem zasada porządku praktycznego: „do b ro jes t tym , co się czyn i i za czym się podąża" do tyczy n ie ty lk o cz łow ieka . Cel dz ia łan ia je s t zawsze pewnego typu dobrem d la podm io tu dzia ła jącego (choć n iek iedy nie jes t dobrem z punktu w idzen ia ca łości by tu ). Z tego punktu w idzen ia ła tw o o taką in te rp re tac ję owej za- sady, zgodnie z k tó rą do tyczy ona je d yn ie osiągania w łasnego dobra przez byt dz ia ła jący. B y ło b y to jednak n iedopuszcza lne zawężenie perspektyw y badawczej. Sw. Tom asz fo rm u łu je jeszcze inną zasadę dz ia łan ia bytu , k tó rą trzeba brać pod uwagę in te rpre tu jąc p ie rw szy „na kaz" p raw a natura lnego: Rzecz naturalna bowiem nie tylko ma skłonność do własnego dobra, by, gdy go nie ma, zdobyć je, gdy ma, spocząć w nim, lecz także do udzielania własnego dobra innym, na ile to jest możliwe400. Każdy b y t dąży zatem nie ty lk o do czegoś, co jes t jeg o dobrem , ale także do udz ie len ia w łasnego dobra innym . Zasada ta zdaje się być k luczem do zrozum ien ia podstaw dz ia łan ia d la dobra innych. W szystko , co dzia ła , czyn i to, co jes t jem u podobne, a zatem „s tosow n ie do sw oich wyposażeń i doskona łośc i" udz ie la w łasnego dobra innym b y- 400 „Res enim naturalis non solum habet naturalem inclinationem respectu proprii boni, ut acquirat ipsum cum non habet, vel ut quiescat in illo cum habet; sed etiam ut proprium bonum in alia diffundat secundum quod possibile est" (STh 1, q. 19, a. 2, co., przekład t. 2, s. 130 n.). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 3 2 9 to m 401. A k w in a ta naw iązu je tu do Pseudo-D ion izego A re op ag ity i poprzez n iego do tra d y c ji neopla tońskie j po jm ow an ia dobra. Z godn ie z n ią w sze lk ie dobro pojęte ja ko to, co doskonałe, „u d z ie la się inn ym i dąży do dopuszcze- n ia innych do u dz ia łu z sobą" 402. Poniew aż każda rzecz jes t o ty le dobra, o ty le doskonała, o ile is tn ie - je 403, to is tn ien ie zatem jes t ontyczną podstawą udz ie lan ia dobra. U d z ie la - n ie dobra będąc rea lizac ją sk łonności natura lne j m ożna uznać za dz ia łan ia prowadzące do a k tua liza c ji bytu ja k o istn ie jącego. Co charakte rystyczne, udz ie lan ie dobra nie je s t aktua lizac ją fo rm y (is to ty , na tu ry by tu ) tego, co decyduje, że dany b y t je s t tak i, a n ie inny , ale je s t udz ie lan iem nabytej ju ż doskona łości fo rm y. A b y być p rzypo rządkow anym do u dz ie la n ia dobra, n ie trzeba być tak im , a nie inn ym bytem . W ysta rczy , że je s t się bytem . M am y tu zatem do czyn ien ia z w łaśc iw ośc ią transcendentalną404. Co w ię - cej, udz ie lan ie dobra jes t p rze jaw em doskona łości bytu . Im w ięce j doskona- łośc i, tym w ięce j udzie lan ia . Zauw ażyć trzeba, że udz ie lan ia dobra nie daje się adekw atn ie u jąć w ka te- goriach sumy poszczególnych po tenc ja lnośc i, z k tó rych każda p rzypo rządko - wana je s t do rozw o ju . G dyby tak b y ło , trudno b y ło b y wskazać rację, d la k tó re j w łasne dobro je s t udzie lane, gdyż osiągnąw szy dobro i ak tua lizac ję w łaśc iw ą swej naturze (is toc ie ), b y t „spo czą łb y " w ta k im stanie i n ie b y ło b y ra c ji dalszego dzia łan ia . Trzeba zatem uznać rację będącą podstaw ą odn ie - sien ia poszczególnych aktua lizow anych po tenc ja lnośc i i osiąganego przez by t dobra do innych by tów , rację, k tó ra w struktu rze by tu za jm uje m ie jsce nadrzędne wobec poszczególnych po tenc ja lnośc i i ich a k tu a liza c ji stanow ią - cych o doskonałościach bytu . P odkreś lić p rzy tym trzeba, że re lac ja do dobra innych n ie jes t re lac ją w ew nątrzbytow ą, ale zewnętrzną, obe jm u jącą ca ły byt. Zasadne je s t zatem rów n ież z tego pow odu uznać, że to is tn ien ie jes t podstawą om aw ianej sk łonności. Is tn ien ie obe jm uje całość b y tu , je s t „n a d - rzędne" wobec poszczególnych po tenc ja lnośc i i doskona łości b y tu , je s t pod - 401 Tamże. 402 „Bonum est diffusivum et communicativum sui" (STh 1, q. 73, a. 3, 2); zob. także np. STh 1-2, q. 1. a. 4. 1 i ad !. gdzie Akwinata powołuje się na Pseudo-Dionizego Areopa- gity O imionach Bożych , IV, 1. 403 „Omnium autem perfectiones pertinent ad perfectionem essendi. Secundum hoc enim aliqua perfecta sunt quod aliquo modo esse habent" (STh 1, q. 4, a. 2, co.); „unumquodque sit bonum, inquantum habet esse" (STh 1, q. 6, a. 3, ad 2). 404 Niekiedy mówi się także o „własności" bytu; por. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość , s. 16, 337 (przyp. 6). 3 3 0 KU PERSONALISTYCZNEMU u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a stawą zew nętrznych re la c ji transcendentalnych. Jednocześnie is tn ien ie jes t podstaw ow ą doskonałością całego bytu , ja k i ja k o akt podstawą poszcze- gó lnych doskona łości. M ożna pow iedz ieć, że im w ięce j doskona łości bytu, tym w ięce j is tn ien ia . Im „m o cn ie jsze " is tn ien ie , tym w iększa „d o b ro ć " bytu i tym w ięce j udzie lan ia . U dz ie lan ie dobra jest, oczyw iśc ie , aktua lizac ją m ożności do tak iego d z ia ła - n ia i p row adz i do a k tu a liza c ji, do doskona len ia b y tu 405. Jest n ie ty lk o tak, że im w ięce j doskona łości, tym w ięce j udzie lan ia , ale także im w ięce j udz ie - lan ia, tym doskonalszy podm io t, i to p od m io t ja k o całość is tn ie jąca . Jest to zgodne z in tu ic ją , że w przypadku b y tów innych n iż B y t A b so lu tn y ich a k tua lizac ja obe jm uje zawsze „um acn ian ie " ich is tn ien ia . W zw iązku z tym m ożna wysunąć trudność, że uznanie is tn ien ia za pod- stawę m ożności udz ie lan ia w łasnych doskona łości je s t n ie tra fne , gdyż is tn ie - nie je s t w łaśn ie aktem i ja k o takie w yk lucza m ożność. Jeśli uznać strukturę typu m ożność-ak t rów n ież w aspekcie is tn ien ia , to pod znak iem zapytania staje uznanie is tn ien ia za czyn n ik gw aran tu jący jedność bytu . T ak ie rozum o- w anie nie je s t jednak trafne. Is tn ien ie , będąc podstaw ą in k lin a c ji do udz ie la - n ia dobra, n ie jes t m ożnością, ale w łaśn ie aktem w arun ku ją cym m ożność udz ie lan ia i a k tua liza c ji poprzez tego typu dzia łan ie . W aspekcie is tn ien ia nie ty le w ystępu je struktu ra m ożnośc iow o-aktua lna , ale raczej na leży w y ró żn ić dwa aspekty aktu is tn ien ia , ana logiczne do tych , na k tó re z w ró c ił uwagę A rys to te les w odn ies ien iu do fo rm y substancja lne j, m ia n o w ic ie ¿ vćpye ta - racja tak iego, a nie innego dz ia łan ia rea lizu jącego byt, oraz ¿VTe/*iś%eia - pe łn ia bytu , k tó ra ju ż je s t w byc ie ja k o cel, ku k tó rem u prow adzą dz ia łan ia aktua lizu jące b y t; cel, k tó ry może być w m n ie jszym lub w iększym stopniu zrea lizow any. Za uznaniem is tn ien ia za rację sk łonności do udz ie lan ia w łasnego dobra, a samego udz ie lan ia za transcendentalną w łaśc iw ość by tu p rzem aw ia także Tom aszow a koncepcja B y tu Abso lu tnego. W f i lo z o f i i typu system owego, a do tak ie j na leży f i lo z o f ia tak S tag iry ty , ja k i A k w in a ty , koncepc ja Boga p rzynos i is to tne in fo rm ac je na tem at rozum ien ia każdego b y tu . B y t A bso - lu tny jes t bow iem pe łn ią bytu , je s t czystym bytem , stąd je g o koncepcja w sposób k la ro w n y u jaw n ia , uznane na g runcie danej te o r ii, e lem enty decy- dujące o doskonałości bytu w ogóle, o tym , co decyduje o jeg o a k tua lizac ji. W koncepc ji A rysto te lesa na jdoskona lszym elem entem bytu b y ła fo rm a, a za 405 „Omnis operatio creaturae ordinata est ad perfectionem eius" (In 2 Sent., dist. 11, q. 2, a. 1, ad 2). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 3 1 najdoskonalsze dzia łan ie uważał on kon tem p lac ję teoretyczną, będącą n a j- doskona lszym aktem . O dpow iedn io do tego A rys to te le sow sk i B óg, p ie rw szy n ieporuszony poruszyc ie l, je s t czystą fo rm ą i czystą m yślą ; jeg o „ż y c ie " po lega na kon te m p lac ji, in tu ic y jn y m poznaw an iu tego, co najdoskonalsze, a ty m czym ś je s t on sam. D la tego A rys to te le sow sk i Bóg je s t „sam om yślącą się m yś lą " 406. N a tom iast gdy A kw in a ta pisze o czystym akcie, k tó ry m je s t Bóg, konsek- w en tn ie stw ierdza, że jes t on pe łn ią is tn ien ia , czys tym is tn ie n ie m 407. To jednak nie w szystko. A kw in a ta nie poprzesta je na tym s tw ie rdzen iu , ale - w ychodząc z danych O b jaw ien ia konstruu je narzędzia filo z o fic z n e o p isu ją - ce, na czym polega u jaw n ia jąca się w „ż y c iu " Boga pe łn ia is tn ien ia . Pe łnią is tn ien ia je s t tro is tość Osób oparta na godności, k tó ra p rzys ług u je A b so lu to w i rów n ież w na jw yższym stopn iu ja k o w pe łn i zaktua lizow ana. Pe łn ią godnoś- c i, będącej podstawą ind yw id ua lno śc i poszczegó lnych Osób, je s t doskonałe udz ie lan ie całego bytu , pe łn i is tn ien ia : „w ła śc iw o ść O jca ja k o dającego byc ie jes t jego godnością " 408; je s t to n ic innego ja k m iłość . U znanie tro is tośc i Osób B ożych zakłada w iarę w O b jaw ien ie i tym sam ym w yprow adza poza f i lo z o f ię ukazu jąc je j teo log iczne dopełn ien ie . N ie m n ie j je d n a k w ypada za- uw ażyć, że sposób u jęc ia te j rzeczyw is tośc i je s t w om aw ianym tu aspekcie f i lo z o fic z n y , stanow i zw ieńczen ie koncepc ji bytu. B io rąc pod uwagę kontekst system ow y należy zatem p rzy jąć , że różnej doskona łości is tn ien ia odpow iada różna doskonałość sposobu udz ie lan ia dobra zależna od sposobu is tn ien ia i natury by tu odpow iada jące j doskona- łośc ią is tn ien iu . N a leży dalej p rzy jąć , że w p rzypadku osób lu d zk ich o n tycz - ną podstawą udz ie lan ia dobra, a zatem i re la c ji p ow inn ośc i dz ia łan ia d la dobra innych, je s t stanow iąca o doskona łości is tn ien ia osoby godność podm io tu dz ia łan ia . W konsekw enc ji w łaśn ie w ugrun tow ane j w is tn ien iu doskona łości udz ie lan ia dobra należy też w idz ieć pe łn ię b y tu cz łow ieka i podstaw owe je g o podob ieństw o do B y tu A b so lu tnego409. 406 Zob. W. D ł u b a c z. Problem Absolutu w filo zo fii Arystotelesa, Lublin 1992, s. 159 nn. 407 Zob. CG lib. 1, cap. 22. 408 „Proprietas qua Pater dat esse, est dignitas sua" (In 1 Sent., dist. 9, q. 2, a. 1, ad 4); zob. także STh 1, q. 42, a. 4, ad 2: „Paternitas igitur est dignitas Patris, sicut essentia Patris. Nam dignitas est absoluta, et ad essentiam pertinet. Sicut igitur eadem essentia quae in Patre est paternitas, in Filio est filiatio; ita eadem dignitas quae in Patre est paternitas, in Filio est filiatio" . 409 Różnicę między Tomaszem a Arystotelesem widać doskonale, gdy Akwinata zastana- wia się nad tym, co w najwyższym stopniu aktualizuje inteligencje czyste; nie jest to bynaj- 3 3 2 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOWIEKA Sam Tom asz starał się łączyć p rob lem a tykę u dz ie lan ia w łasnego dobra z p rob lem a tyką dobra po jm ow anego ja k o cel. D z ie s ią tk i razy p rz y w o ły w a ł zasadę bonum est diffusivum sui. Jednakże tradyc ję neoplatońską po jm ow an ia dobra re in te rp re tow a ł w duchu a rysto te lesow skim . Zasadnicze określen ie dobra w yznaczone jes t u św. Tom asza koncepcją A rysto te lesa : dobrem jes t to, czego każda rzecz pożąda410. Racją byc ia dobrem jes t to, że jes t pożą- dane, że jes t ce lem 411. M ożna także pow iedz ieć , że każdy b y t je s t dobry , gdyż zm ierza ja k o do swego celu do a k tu a liza c ji siebie, do pe łn i swego is tn ie n ia 412. A b y wskazać ontyczną podstawę byc ia pożądanym , Tom asz m ów i o doskonałości bytu . Stąd też w Summa contra gentiles rozróżn ia m iędzy natura boni, k tó rą je s t doskonałość bytu , a ratio boni, k tó rą jes t byc ie pożądanym , byc ie ce lem 413. Jednakże to n ie b y t ja k o doskona ły jes t dobrem , ale jes t dobrem , pon iew aż ja k o doskona ły jes t ce lem i ja k o cel nadaje się do a k tua liza c ji innych b y tó w 414. T rak tow an ie byc ia celem , byc ia pożądanym (pożądalnym ) ja ko rac ji byc ia dobrem m ożna uznać za zasadniczy system ow y kontekst u jęc ia dobra u A k w in a ty . P rzy jąw szy rozw iązan ia A rysto te lesa i uznając także zasadę bonum est diffusivum sui, ja ko ratio boni podaje A kw in a ta także udz ie lan ie w łasnych doskonałości b y tu 415. Coś może być poznane ja k o dobro za rów no poprzez mniej samo poznawanie i kontemplacja teoretyczna: „omnis operatio creaturae ordinata est ad perfectionem eius [...] illuminare inferiores, in angelis est dignitas eorum: quia in hoc maxime consequuntur Dei similitudinem" (In 2 Sent., dist. 11, q. 2, a. 1, ad 2). 410 „Bonum est quod omnia appetunt" ; do formuły tej Akwinata nawiązuje wielokrot- nie, zob. np. STh 1, q. 5, a. 1, co.; CG lib. 1, cap. 37, 4; CG lib. 2, cap. 41, 5 i 8; zob. A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1094 a. 411 „Ratio vero boni est ex hoc quod est appetibile. Quod est finis" (CG lib. 1, cap. 37, 5); podobnie np. STh 1, q. 5, a. 1, co.: „Ratio enim boni in hoc consistit, quod sit aliquid appetibile. [...] bonum et ens sunt idem secundum rem, sed bonum dicit rationem appetibilis, quam non dicit ens". 412 Zob. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość, s. 19. 413 CG lib. 1, cap. 37, n. 5. Zob. H. J u r o s, W sprawie tzw. subiektywnej definicji dobra, „Roczniki Filozoficzne", 22(1974), z. 2, s. 50 n. 414 Zob. przede wszystkim STh 1, q. 5, a. 1, co. i a. 3, co. 415 „De ratione boni est quod se aliis communicet" (STh 1, q. 106, a. 4, co.); zob. STh 1-2, q. 1, a. 4, ad 1: „de ratione boni est quod aliquid ab ipso effluat" ; zob. także De verita- te, q. 21, a. 1, ad 4. Ten wątek myśli Akwinaty jest dziś rzadko podnoszony w analizach jego koncepcji dobra; por. J u r o s, W sprawie tzw. subiektywnej definicji dobra, s. 47 nn.; S. K o w a l c z y k , Z dziejów perypatetyckiego opisu dobra, „Roczniki Filozoficzne", 14(1966), z. 2, s. 51-63. Zwykle wspomina się o udzielaniu dobra, gdy mówi się o przezwy- ciężeniu przez Tomasza emanacjonizmu w koncepcji dobra zob. M. A. K r ą p i e c, M etafizyka, Lublin 1978, s. 189; M o r a w i e c , Podstawowe zagadnienia m etafizyki klasycznej, s. 131. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 3 3 to, że je s t pożądane416, ja k też przez to, że udz ie la w łasnej doskona ło - śc i417. Pogodzenie obu w ie lk ic h tra d y c ji dokonu je się p rzy p rzyznan iu p ry - m atu A rys to te le sow i. A kw in a ta m ia ł po temu ważne racje d ok tryna lne . C hc ia ł przede w szys tk im un iknąć konsekw enc ji neop la tońskiego em anacjon izm u, zgodnie z k tó ry m w szystko, co is tn ie je , je s t konieczną, odw ieczną emanacją B y tu Abso lu tnego, i bądź to trzeba uznać, że w n ieskończoność pow sta ją by ty -dob ra , bądź że któraś z em anacji-s tw orzeń nie je s t ju ż dobra w neop la to n izm ie b y ła to m ateria418. Z tego w zg lędu św. Tom asz p rzy jm u je fundam enta lną zasadę: „do b ro udz ie la sieb ie na sposób ce lu " 419. D oskona łość by tu u dz ie la się ja k o cel inn ych by tów , k tó re go pożądają i k tó re może zaktua lizow ać. A k w in a ta pod - kreśla, że by t-dob ro nie je s t p rzyczyną sprawczą u dz ie lan ia swych doskona- łośc i, a je d y n ie p rzyczyną ce low ą420. Całość zagadnienia udz ie lan ia dobra zdaje się być w tak ie j perspektyw ie sprowadzona do p ro b le m a tyk i dobra-ce lu. T rzym a jąc się ściśle tej perspektyw y, na leża łoby uznać ta k i schemat rozu m ie - n ia re la c ji m iędzy bytam i, w k tó rym każdy b y t dąży przede w szys tk im do sw oje j doskonałości, a p rzy tej o kaz ji staje się a tra kcy jny , staje się dobrem - -ce lem d la innych by tów , k tó ry m osiągane przez n iego doskona łości u m o ż li- w ia ją aktua lizację . In tenc ja A k w in a ty b y ła jednak inna. Pode jm u jąc w pros t p rob lem neopla - tońskiego em anacjon izm u b ierze pod uwagę, że B y t A b so lu tn y udz ie la dobra nie ty lk o ja k o p rzyczyna ce low a i że w tego typu m ocy udz ie lan ia uczest- n iczą także stw orzenia . T w ie rdząc, że udz ie lan ie n ie następuje w n ieskoń - czoność, nie zadowala się p rzyw o ła n ie m zasady udz ie lan ia się na sposób celu, ale zauważa, że A b so lu t udz ie la się w ed ług rozum nego p lanu, k tó ry - obecny w sw ych skutkach de te rm inu je rów n ie ż sposób udz ie lan ia się s tw orzen ia421. Ponadto udz ie lan ie w łasnej doskona łości uznane jes t przez św. Tom asza za ugrun tow ane w natura lne j sk łonności. Jest zatem ak tua lizac ją bytu . O ile ta skłonność natura lna jes t rozpoznana, a to je s t m o ż liw e w p rzypadku s tw o- rzeń rozum nych, to ja k o dobro bytu rozpoznane je s t udz ie lan ie dobra i ja k o 416 Zob. J u r o s, W sprawie tzw. subiektywnej definicji dobra, s. 48 n. 417 „Unde ubi cognoscitur alia ratio diffusionis, cognoscitur alia ratio bonitatis" (In 3 Sent., dist. 24, q. 1, a. 3 A, ad 2). 418 Zob. K r ą p i e c, M etafizyka , s. 189. 419 „Bonum est diffusivum sui esse, eo modo quo finis dicitur movere" (STh 1, q. 5, a. 4, ad 2); zob. także De veritate, q. 21, a. 1, ad 4; In 1 Sent., dist. 34, q. 2, a. 1, ad 4. 420 Zob. STh 1, q. 5, a. 4; De veritate, q. 21, a. 1, ad 4. 421 Zob. STh 1-2, q. 1, a. 4, 1 et ad 1. 3 3 4 KU PERSONALISTYCZNEM U UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA tak ie może być p rzedm io tem dążenia p rze jaw ia jącego się w a k tyw n ym d z ia ła - n iu . Zasada udz ie lan ia się „na sposób ce lu " określa w ów czas sposób tego dzia łan ia . Z godn ie z n ią dz ia łan ie bytu je s t o ty le u dz ie la n ie m dobra, o ile je s t dobrem -ce lem adresata dzia łan ia . T a k im dobrem -ce lem m oże być także wówczas, gdy nie jes t w prost p rzedm io tem dz ia łan ia adresata. Jednocześnie aktyw ne udz ie lan ie doskonałości, ja k o że n ie ma dz ia łań n ie up rzed m io tow io nych422 , p rzyporządkow ane jest, ja k o do swego bezpośredniego ce lu, dos- kona łośc i bytu , k tó rem u się udzie la . P rzedm io t d z ia łan ia m usi być adekwatną racją jeg o za is tn ien ia i treści. Adresat dz ia łan ia udzie la jącego doskona łości je s t „m ia rą " tego dzia łan ia , k tó re przestaje być udz ie lan iem dobra, gdy u dz ie - lane są doskona łości by tu dz ia ła jącego, k tó re n ie prow adzą do a k tu a liza c ji p rzedm io tu . Adresat dz ia łan ia n ie ty lk o de te rm inu je jeg o treść, ale je s t racją, d la k tó re j to dz ia łan ie raczej jest, n iż n ie jest. M ożna zatem pow iedz ieć , że to doskonałość tego, któ rem u dobro je s t udzie lane, a n ie doskonałość tego, k to udz ie la , je s t zasadniczą racją samego dz ia łan ia u dz ie lan ia dobra. D osko - nałość d rug iego, m oż liw ość p rzyczyn ie n ia się do n ie j staje się czym ś a trak- cy jn ym , staje się dobrem -ce lem . „D opasow an ie " d z ia łan ia i je g o rezu lta tu do po tenc ja lnośc i innych b y tów nie jes t czym ś p rzypadkow o p o ja w ia ją cym się w dążeniu do w łasnej doskonałości, ale „dopasow an ie " to je s t czym ś zam ie- rzonym . D z ia łan ie obe jm ujące aktyw ne „dopasow an ie " , o k tó ry m tu m owa, m o ż liw e jes t, ja k się zdaje, je d yn ie w przypadku b y tó w rozum nych i w ta k im też sensie w p rzypadku tych b y tów udz ie lan ie dobra oparte je s t rów n ież na p rzyczynow an iu sp raw czym 423. U znanie udz ie lan ia dobra za natura lną in k lin a c ję , rów n ie ż p rzy p rzy jęc iu zasady udz ie lan ia się na sposób celu, „rozsadza" perspektyw ę dobra ja k o celu. Z jedne j s trony byt, ja k o dobro, je s t pożądalny, z d rug ie j natom iast je s t u dz ie la ln y . Są to dw ie różne w łaśc iw ośc i bytu , choć obie u ja w n ia ją się w byc ie rozpa tryw anym w aspekcie jeg o doskona łości. 2° Miłość jako transcendentalna właściwość bytu Zagadnienie wym aga z pew nością dalszych badań, n iem n ie j jednak w ydaje się zasadne w yróżn ien ie obok p rzy jm ow anych dotąd transcenden ta liów {ens, res, unum, aliquid, verum, bonum, pulchrum )424 ko le jn e j w łaśc iw ośc i trans- 422 „Agens non agit nisi propter finem" (STh 1, q. 5, a. 2, ad 1). 423 W takiej to perspektywie można interpretować In 3 Sent., dist. 29, q. 1, a. 5, sc. 3: „amor sui est ex inclinatione naturae, amor autem aliorum est ex voluntate rationis tantum". 424 Zob. K r ą p i e c, M etafizyka , s. 127 nn.; por. S t r ó ż e w s k i , Istnienie i wartość, rozdz. „Transcendentalia i wartości" , s. 15 nn. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 3 3 5 cendenta lnej, ugrun tow ane j w samym is tn ie n iu , w łaśc iw ośc i w szys tk iego , co is tn ie je , k tó rą m ożna okreś lić m ianem m iło ś c i amor. Zauw ażyć trzeba zasadniczą odm ienność s tru k tu r re lacy jn ych opartych na byc iu pożąda lnym i u dz ie la ln ym , leżących o dp ow iedn io u podstaw dobra i m iło śc i. B y t je s t dobrem ja k o p rzedm io t chcenia m ogący doskona lić , nato - m iast m iło śc ią jes t by t ja k o p rzyporządkow any cudzej doskona łości. B y t jes t dobrem , o ile je s t p rzedm iotem pożądania, o ile może być ce lem dz ia łan ia ja k o coś doskonalącego byt, d la któ rego jes t celem . W p rzypadku m iło śc i zachodzi re lacja odw ro tna: to byt dz ia ła jący udz ie la w łasnej doskona łości, b y t n ie jes t rozpa tryw any ja k o cel dążenia, ale jeg o podm io t. O dm ienny jes t zatem „k ie ru n e k " re la c ji: dobrem je s t by t ze w zg lędu na dążenie skierow ane od innych ku n iem u; m iło śc ią jes t by t ze w zg lędu na dążenie skierow ane od n iego ku in n y m 425. R ów n ież w samej koncepc ji B y tu A bso lu tnego ja k o p e łn i is tn ie n ia u ja w n ia się w yraźn ie odm ienność obu w łaśc iw ośc i. B y t A b so lu tn y , pe łn ia is tn ien ia , ja k o pe łn ia dobra jes t ostatecznym celem stw orzenia , natom iast B y t A b s o lu t- ny ja k o pe łn ia m iło śc i je s t podstawą is tn ien ia i doskona łości w szystk iego , co is tn ie je . N ie w idać zasadniczych przeszkód, aby doskonałość bytu , uznana przez A kw in a tę za „na turę dobra" , b y ła także „n a tu rą " (w sensie: ontyczną pod- stawą) m iło ś c i; w je d n ym i d rug im p rzypadku je s t n ią is tn ien ie ja ko funda - m entalna doskonałość bytu . M a jąc to na uwadze, na leża łoby pow iedz ieć , że każdy by t ja k o zak tua lizow any i w tym sensie doskona ły u ja w n ia dw ie w łaś - c iw ośc i dobro i m iłość. D oskonałość bytu je s t zarów no podstawą byc ia pożądanym , byc ia celem , a zatem b yc ia dobrem , ja k i podstaw ą udz ie lan ia 425 M. A. Krąpiec korzysta z kategorii „miłości" , jednak zdaje się nie dostrzegać możli- wości stosowania jej w znaczeniu transcendentalnym. W wyjaśnianiu działania bytu utożsamia on miłość z inklinacjami, skłonnościami do dobra-przedmiotu działania, lub z motywem działania. Jej podstawę upatruje nie tyle w istnieniu, ile raczej w naturalnej formie bytu. Akcentuje dążenie do pozyskania doskonalącego tę formę dobra, a nie do udzielania własnej doskonałości (M etafizyka , s. 185 nn.). Natomiast samo istnienie wiąże z inklinacją do zacho- wania własnego istnienia (tamże, s. 191). Kategorią „miłości" posługuje się Krąpiec także w wyjaśnianiu ontycznych podstaw bytu jako dobra podstawą tą jest miłość Absolutu, który chce wszystkiego tego, co istnieje; każdy byt jest dobrem jako przedmiot chcenia Bytu Abso- lutnego. W porządku stworzenia miłość wyjaśniana jest od strony przedmiotu miłości: „[w] wyniku [...] przyporządkowania bytu do miłości Absolutu-sam byt może wzbudzić miłość ku sobie innych bytów przygodnych" (tamże, s. 192). Krąpiec jednak nie wyciąga explicite wniosku, że skoro Absolut, który jest pełnią istnienia, z natury swej chce doskonałości wszyst- kiego, co istnieje, to podobną skłonność ma wszystko, co istnieje, jako partycypujące w istnie- niu Absolutu. Por. STh 1-2, q. 1, a. 4, ad 1. 3 3 6 KU PERSONALISTYCZNEMU UGRUNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA doskona łości, a zatem byc ia m iłośc ią . Przed w skazanym i w yże j konsekw en- c jam i em anacjon izm u wystarcza jącą ochronę stanow ią inne e lem enty te o r ii A k w in a ty . Przede w szys tk im to, że w sze lk ie dążenia są u p rzedm io tow ione i to p rzedm io t je s t „m ia rą " udzie lan ia . Jeśli zatem nie ma p rzedm io tu , k tó re - mu b y t może się u dz ie lić , to n ie ma udzie lan ia . U znanie m iło ś c i za transcendentale n ie um nie jsza w n iczym fu n k c ji, ja ką dobro , po jęte ja k o cel, p e łn i w w y jaśn ian iu dz ia łan ia b y tu p rzygodnego, ale wzbogaca perspektyw ę w y jaśn ian ia . P rzyporządkow an ie doskona łośc i bytu ja k o m iło śc i do doskonałości innych b y tów jes t zrozum ia łe je d y n ie p rzy uznaniu by tu -dob ra za ko re la t tego p rzyporządkow an ia . D ob ro okazu je się być celem dz ia łan ia ze w zg lędu na swą doskonałość w d w o ja k im sensie. Po p ierw sze, doskonałość p rzedm io tu je s t ce lem dz ia łan ia ze w zg lędu na potenc ja lnośc i bytu dzia ła jącego. Po drug ie , p rzedm io t je s t ce lem ze w zględu na swoje potencja lne doskonałości, k tó re m ogą zostać zak tua lizow ane przez doskona łości udzie lane przez by t dz ia ła jący . To p rzedm io t d z ia łan ia deter- m inu je sposób udz ie lan ia doskona łości przez p od m io t d z ia ła jący , je s t „m ia - rą " tego udzie lan ia . Zauw ażyć p rzy tym trzeba, że w je d n y m i d ru g im p rz y - padku dz ia łan ie p row adzi do a k tua liza c ji podm io tu dz ia łan ia , jed na k w róż - nych aspektach. W p ie rw szym przypadku b y t uzysku je doskona łości fo rm y ( is to ty ) i pośrednio sposobu is tn ien ia , w d ru g im n ie jako w pros t spo- sobu is tn ien ia . 3° Uczestnictwo Pisząc o m iło śc i ja ko w łasności transcendentalnej, trzeba jeszcze poruszyć wątek nie pod ję ty w prost przez A kw in a tę w kontekśc ie ana liz dobra. P rzy ję ta przez Tom asza fo rm u ła bonum est diffusivum et communicativum sui426 wskazuje na dw ie cechy: diffusivum i communicativum. Zasadne je s t w ska- zanie dwóch aspektów udz ie lan ia się bytu . Jednym z n ich jes t om ów ione w yże j, tra fn ie oddawane słow em diffusio, udzie lan ie w łasnej doskona łości kom uś łub czemuś, co tej doskona łości n ie ma. N a tom iast b y t ja k o communicatiyus nie daje się w p e łn i z rozum ieć je d yn ie w ka tegoriach udz ie lan ia i u zysk iw a n ia doskonałości. W przypadku b y tó w osobow ych, k tó re d z ię k i rozum ności i w o lnośc i dysponu ją ca łym sw ym bytem , ak tua liza c ja in k lin a c ji oparte j na om aw iane j w łaśc iw ośc i p row adz i do u kons ty tuow an ia w spó lno ty osób (communio personarum). D la oddania s p e cy fik i te j w łaśc iw ośc i na 426 STh 1, q. 73, a. 3, 2. TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUM IENIA PRAWA 3 3 7 p oz iom ie osób m ożna za K a ro lem W o jty łą pos łużyć się te rm inem „u cze s tn ic - tw o " 427. W przypadku osób elem entem udz ie lan ia w łasnej doskona łości może być „oddan ie do d y sp o zyc ji" całego bytu , u kons ty tuow an ie „ is tn ie n ia d la " , gdyż osoba d z ię k i sam o-posiadaniu i sam o-panow aniu dysponu je w w o ln ym dz ia łan iu ca łą sobą. T ow arzyszy temu dopuszczanie kogoś do u dz ia łu we w łasnych doskonałościach, k tó re d z ię k i tem u „o tw a rc iu " mogą być udz ie lone „na sposób ce lu " . O w o „o tw a rc ie " , będąc o tw a rc iem na d ru - g iego i je g o dzia łan ie , daje m oż liw o ść n ie ty lk o udz ie len ia doskona łośc i, ale także daje m oż liw ość , aby ten d ru g i d z ia ła ł d la dobra tego, k to się „o tw ie ra " . W spó lno ta p o jaw ia się tam, gdzie następuje obustronne „o tw a rc ie się" osób. M o ż liw ie pełna aktua lizac ja osoby we w spó lnoc ie , zakłada jąca ukon s ty tu o - wanie obustronnego „ is tn ie n ia d la " , m o ż liw a jes t ty lk o w tedy, gdy tym d ru - g im jes t także osoba, gdyż ty lk o osoba zdo lna je s t do p rzy ję c ia dóbr ściśle osobow ych. Osoba może być tym p e łn ie j, im w ięce j udz ie la dobra, a n ieprze - kracza lną „m ia rą " udz ie lan ia je s t ten, na kogo następuje „o tw a rc ie " 428. Pe ł- ne „o tw a rc ie " prowadzące do a k tu a liza c ji je s t m o ż liw e ty lk o wobec osoby rów n ież d latego, że ty lk o osoba może u w zg lędn ić ind yw id ua lno ść , n ie zapro- gram ow aną tym , co w spólne w szys tk im ludz iom . R ozum ien ie bytu ja ko m iło śc i i tw o rzen ia w spó lno ty n ie w yczerpu je się w „ lo g ic e " doskonalen ia d rug iego i byc ia doskona lonym . U zna jąc m iło ść za transcendentale, za w łaściw ość by tu ja k o is tn ie jącego, n ie m ożna nie pod - k reś lić konsekw enc ji tego, że dz ia łan ia w spó lno to tw ó rcze są w tej perspekty- w ie p rze jaw em bytu ja k o istn ie jącego, a zatem także ja k o zaktua lizow anego. W ta k im p rzypadku akcent pada na udz ie lan ie pojęte ja k o dopuszczanie do udz ia łu , do uczestn ic tw a w sw ym bycie . Poniew aż z system ow ego punktu w idzen ia w spó lno tę tw o rzyć m ogą rów n ież osoby w p e łn i zaktua lizow ane, 427 Fundamentalne są tu analizy zawarte w pracy K. Wojtyły Osoba: podm iot i wspólnota oraz w studium Osoba i czyn. „Uczestnictwo oznacza [...] właściwość samej osoby, właści- wość wewnętrzną i homogenną, która stanowi o tym, że bytując i działając «wspólnie z inny- mi», osoba bytuje i działa jako osoba" (Osoba i czyn, s. 310; zob. też tamże, s. 301 nn.). Wyniki K. Wojtyły, oparte na analizie doświadczenia wewnętrznego działającego człowieka, zgodne są z uzyskanymi tu wynikami opartymi przede wszystkim na analizie systemowej. W drugim wydaniu Osoby i czynu (1975) przytoczone określenie opatrzone zostało komenta- rzem, który podkreśla związek uczestnictwa z istnieniem bytu. Na podstawie tego, że człowiek „konstytuuje się w pewien sposób poprzez uczestnictwo w samym swoim esse", Wojtyła wnioskuje także o tym, że uczestnictwo jest swoistą właściwością osoby (tamże, s. 310). Zob. także / . G a ł k o w s k i , Prawo naturalne w ujęciu Karola Wojtyły Jana Pawia II, „Roczniki Filozoficzne" , 39-40(1991-1992), z. 2, s. 97 nn. 428 Dlatego w przypadku Bytu Absolutnego pełnia istnienia i pełnia aktualizacji wymaga, aby „adresatem" udzielania był również Byt Absolutny. 3 3 8 KU PERSONALISTYCZNEMU UGR UNTOW ANIU PRAW CZŁOW IEKA stąd n ie jes t n ie m o ż liw e communio personarum m iędzy by tem p rzygodnym a B y tem A bso lu tnym , k tó rem u byt p rzygodny żadnej doskona łości przydać nie może. M ając na uwadze p rob lem atykę uczestn ic tw a m ożna tu dope łn ić zagad- n ien ie różn icy m iędzy dobrem a m iło śc ią w znaczeniu transcendenta lnym o wskazanie odpow iedn ich re lac ji m iędzy bytem p rzygodnym a A bso lu tem . B y t p rzygodny jes t dobrem , o ile ja k o is tn ie jący jes t chciany przez A bso lu t. B y t p rzygodny jes t m iłośc ią , o ile ja k o is tn ie jący p rzypo rządkow any je s t do A bso lu tu ja k o do tego, któ rem u jes t „p o w ie rz o n y " . 4° Oferowane możliwości wyjaśniania P rzy jm u jąc proponow ane tu rozw iązan ia m eta fizyczne , n ie trudno u d z ie lić odpow iedz i na pytan ie , dlaczego dz ia ła jąc s p ra w ie d liw ie osoba staje się bar- dz ie j osobą staje się bytem bardzie j z in d y w id u a liz o w a n y m i is tn ie jącym w sposób doskonalszy. U znając udz ie lan ie dobra za w łaśc iw ość transcenden- ta lną, p rze jaw by tu ja ko istn ie jącego, i jednocześn ie za ak tua lizac ję bytu w aspekcie is tn ien ia , uzysku je się szerszą perspektyw ę rozum ien ia m ie jsca m oralnego doskonalen ia cz łow ieka w a k tua liza c ji osoby. R ozw ó j m ora lny oparty jes t na dzia łan iach zgodnych z tym , co należne in n ym bytom , co jes t dobrem innych . D z ia łan ia rea lizu jące to, co sp raw ied liw e , n ie są je d yn ie p rze jaw em jednego z d ynam izm ów cz łow ieka , ale są p rze jaw em i a k tua liza - c ją is tn ien ia podstaw ow ej doskona łości bytu , obe jm u jące j ca ły byt. Jeżeli uzna się proponow ane tu now e transcendentale, to m ora lność ja k o treśc iow a w łaśc iw ość by tu ludzk iego okazu je się czym ś, co pozw a la na rea- lizow an ie w szczególny sposób in k lin a c ji do udz ie lan ia dobra. P odkreś lić przy tym trzeba, że to n ie ty le ta in k lin a c ja je s t w tó rna b y tow o wobec m o- ra lnośc i, ale to m oralność jes t rea lizac ją w łaśc iw ośc i ugrun tow ane j w is tn ie - n iu. W przypadku osoby doskonalszem u sposobow i is tn ie n ia godności od- pow iada także doskonalszy sposób re a liza c ji in k lin a c ji do udz ie lan ia dobra in n y m 429. M ożna s fo rm u łow ać zasadę, że im doskonalsze udz ie lan ie dobra, tym „m o cn ie jsze " is tn ien ie . W łaśn ie byc ie osobą u m o ż liw ia , z jedne j strony, n ie jako ogarn ięcie w szystk iego, czym cz ło w ie k je s t430; z d ru g ie j p rz y - 429 Inklinacja ta ujawnia się nie tylko w sferze rozumnej, ale również w sferze cielesnej. Zob. J a n P a w e ł II, Veritatis splendor, 48: „Prowadzona przez światło rozumu i wspo- magana przez cnotę [osoba] odkrywa we własnym ciele znaki, które są zapowiedzią, wyrazem i obietnicą daru z siebie" . 430 „Omne [...] quod inest alicui personae, sive pertineat ad eius naturam sive non, unitur TOMASZA Z AKWINU PODSTAW Y ROZUM IENIA PRAW A 3 3 9 porządkow anie całego swego bytu inne j osobie, u konsty tuow an ie „b y c ia «d la d rug iego» " 431. W przypadku cz łow ieka ontyczną podstawą tych dz ia łań je s t godność pojęta ja k o sposób is tn ien ia bytu osobowego. Jednocześnie dz ia łan ia te p ro - wadzą do a k tu a liza c ji godności osobow ej. U ja w n ia się zatem śc is ły , ug run to - wany w tym sam ym elem encie s truk tu ry by tu zw iązek m iędzy godnością osobową a godnością osobow ościow ą opartą na doskona łości m ora lne j c z ło - w ieka. N abyw an ie tej ostatn ie j je s t ak tua lizac ją godności osobow ej i ro zw o - je m cz łow ieka ja k o is tn ie jące j ca łości, ja k o osoby. P rzyporządkow an ie do udz ie lan ia dobra, ja ko ugruntow ane w is tn ien iu , obe jm u je ca ły by t lu d zk i, nie ty lk o to, co podlega w prost w o ln ym i św iadom ym d z ia łan iom . Fakt ten po- zw ala lep ie j zrozum ieć wskazaną w yże j in tu ic ję w yrażoną przez A rysto te lesa, k tó ry za stosowne uznaje, aby ża łow ać i ubo lew ać z pow odu z ła w yrządzo - nego w sposób n ieśw iadom y i c a łko w ic ie n ie zaw in io ny . M ó w ią c n ieco in n ym i s łow am i, m ożna pow iedz ieć , że uznanie udz ie lan ia dobra za transcendentale pozw ala uniesprzeczn ić, przez w skazanie odpow ied - n ich ra c ji by tow ych , dane dośw iadczen ia św iadczącego o tym , że rozw ó j m ora lny je s t rozw o jem cz łow ieka ja k o cz łow ieka i osoby ja k o osoby. Pozw a- la także w y jaśn ić fak t, że to w łaśn ie akty m iło śc i osobow ej stanow ią najdos- kona lszy typ ak tyw nośc i cz łow ieka , na jpe łn ie j go re a lizu ją 432. W zarysow a- nej perspektyw ie akty m iło śc i są aktua lizac ją w aspekcie is tn ie n ia by tu - godności, stanow iącej o jeg o charakterze osobow ym . P rob lem atyka udz ie lan ia dobra i uczestn ic tw a ja k o re a liz a c ji udz ie lan ia dobra na p łaszczyźn ie osobowej pozw a la ugrun tow ać społeczny w y m ia r oso- by lu d z k ie j nie ty lk o w n iesam ow ystarcza lności je d n o s tk i. Ż yc ie we w spó lno - ei in persona" (STh 3, q. 2, a. 2, co.); „unio in persona est unio ad esse" (In 3 Sent., dist. 13, q. 3, a. 1, ad 7). 4,1 K r ą p i e c, Ja człowiek , s. 370. 432 To, o czym tu mowa, Jan Paweł II/Karol Wojtyła często ujmuje w swej refleksji etycznej, sięgając do nauki społecznej Kościoła katolickiego: „Człowiek, będąc jedynym stwo- rzeniem, którego Bóg chciał dla siebie samego, nie może odnaleźć siebie w pełni inaczej, jak tylko przez bezinteresowny dar z siebie samego" (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym, 24, w: Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst łacińsko-polski, Poznań 1967, s. 865, 867). Por. A. S z o s t e k, Wokół godności prawdy i miłości. Rozważania etyczne, Lublin 1995, s. 230. Do faktów danych do wyjaśnienia można też dołączyć i doświadczenie, wyrażane popularnie stwierdzeniami, że więcej radości jest w dawaniu niż braniu oraz że jak to ująłby Sokrates lepiej być krzywdzonym niż krzyw- dzić (por. P l a t o n , Obrona Sokratesa, 30 d). 3 4 0 KU PERSONALISTYCZNEM U u g r u n t o w a n i u p r a w c z ł o w i e k a cie okazuje się aktua lizac ją cz łow ieka w tym , co s tanow i o je g o osobow ym charakterze, w w ym ia rze jeg o godności, jeg o is tn ie n ia ja k o osoby433. W z ię c ie pod uwagę m iło śc i ja k o transcendentalnej w łaśc iw ośc i bytu po- zw ala ująć pew ien doda tkow y aspekt prawa natura lnego. Poniew aż rów n ież k ie row an ie opatrzności w yp ływ a z Bożej m iło ś c i434, to pa rtycypac ję prawa w iecznego w stw orzen iu rozum nym p raw o natura lne , k tó re charakte ryzu je się także ja k o uczestn iczen ie b y tów rozum nych w opa trzności, m ożna p o j- m ow ać ja k o partycypac ję Bożej m iło śc i w stw orzen iu rozum nym . W ów czas o ty le coś jes t prawem natu ra lnym ce lem d z ia łan ia o dpow iada jącym pod - m io to w i p ow innośc i, o ile je s t dobrem drug iego, a lb ow iem „n a ty m przede w szys tk im polega m iłość, że kocha jący chce dobra kochanego" . I w ten sposób rów n ież dochodzi się do klasycznego okreś len ia is to ty tego, co spra- w ie d liw e , ja k o „dobra d rug iego " . W skazana tu s truktura bytow a, k tó ra w y jaśn ia d z ia łan ia d la dobra innych , p e łn i dw o jaką fu nkc ję w w y jaśn ian iu prawa. Po p ierw sze, czem u pośw ięcony b y ł ten punkt, s truktu ra ta jes t podstawą w y jaśn ien ia fa k tu p ow inn ośc i dz ia - łan ia d la dobra innych. Po drug ie , de te rm inu je ona rów n ie ż sposób a k tu a li- zac ji, w spó łokreś la zatem to, co s łuży dobru cz łow ieka , w spó łokreś la porzą- dek tego, co należne osobie ze w zg lędu na rea lizac ję przez n ią w łaśc iw ych je j ce lów , i dalej wyznacza treść pow inn ych dz ia łań inn ych pod m io tów dzia łan ia . Pełna treściow a koncepcja p raw cz ło w ie ka nie może nie brać pod uwagę tego aspektu rozw o ju cz łow ieka . W grę w chodz i tu, co prawda, roz - w ó j ściśle osobow y, oparty na w o ln ych aktach, k tó re ja k o tak ie n ie m ogą 433 Zob. H. S k o r o w s k i , M oralność społeczna. Wybrane zagadnienia z etyki społecznej, gospodarczej i politycznej. Warszawa 1996, s. 19 nn. O przeżywaniu tych dwóch wymiarów społecznego charakteru człowieka pięknie pisał Adam Rodziński: „Substancjalność duchowo-materialna wyodrębnia każdego z nas jako jednostkę ludzką oddzielnie bytującą. W bytowaniu tym nie jesteśmy samowystarczalni: zdajemy sobie sprawę, że potrzeba nam wielu osób i rzeczy, abyśmy mogli zachować naszą substancję w całości, rozwinąć jej zadatki, możliwie długo uchronić przed dezintegracją. Musimy służyć innym ludziom, jeżeli sami chcemy być wystarczająco obsłużeni. Ale poza tym i ponad to znajdujemy przekorny nieco, niemniej podstawowy «interes» w tym, aby zachowywać się również bezinteresownie, nieegocentrycznie i niekomercjalnie. Szukamy i co ważniejsze znajdujemy siebie poza sobą. Bywa nawet i tak, że gorączkowo rozglądamy się za kimś, kto godny byłby przyjąć od nas to, na co nie ma ceny: nasze życie i naszą śmierć. Rozpacz absolutna to nic innego jak prze- konanie, że nikt nie zechce schylić się po nasz dar" (Osoba wobec osoby , „Roczniki Nauk Społecznych", 3(1975), s. 83). 434 „Gubernatio providentiae ex amore divino procedit" (CG lib. 3, cap. 90, n. 6). 435 „In hoc enim praecipue consistit amor quod amans amato bonum velit" (CG lib. 3, cap. 90, n. 6). TOMASZA Z AKWINU PODSTAWY ROZUMIENIA PRAWA 341 być p rzedm io tem nakazów czy zakazów praw a pozy tyw nego . N ie m n ie j je d - nak w skazany tu sposób a k tua liza c ji cz łow ieka m usi być w z ię ty pod uwagę w ta k im sensie, że p rzy jm ow ane regu lac je p ow inn y sprzy jać, a n ie u trudn iać lub w ręcz u n ie m o ż liw ia ć dz ia łan ie prowadzące do ro z w o ju osoby w om aw ia - nym tu aspekcie. U w zg lędn ien ie perspektyw y m iło śc i stanow i dope łn ien ie u jęc ia bytu w aspekcie dobra i w n iczym nie um n ie jsza w ażkości ochrony tego w szyst- k iego, co s łuży nabyw aniu przez cz ło w ie ka poszczegó lnych doskona łości w porządku jeg o is to ty . Postu la t dążenia do ukons ty tuow an ia „ is tn ie n ia d la " w n iczym n ie um nie jsza postu latu a k tua liza c ji innych aspektów bytu lu d z - k iego, w ręcz p rzec iw n ie : daje dodatkow ą rację doskona len ia je s t n ią nie ty lk o w łasna doskonałość, ale także doskonałość bytu , d la któ rego się jest. A k tu a liza c ja osoby polegająca na „ is tn ie n iu d la " je s t tym doskonalsza, im doskonalsze je s t to, co „ je s t d la " .

UWAGI PODSUMOWUJĄCE APLIKACJA TEORII Poniższe uw ag i p rezentu ją n iek tó re m o ż liw o śc i zastosow ania p rzedstaw io - nej filo z o fic z n e j te o r ii cz łow ieka i p rawa do w spółczesnej p ro b le m a tyk i praw cz łow ieka . P rzy o kaz ji dostosow ania te o r ii do w ym agań p raw nom iędzynaro dow ego paradygm atu p raw cz łow ieka sama ta teoria zostaje w n ie k tó rych punktach doprecyzow ana i rozw in ię ta . § 1. CZŁOWIEK 1. T ypy god n ości ze w zględ u na sposób u g ru n tow an ia Pora uporządkow ać z perspektyw y filo z o fic z n e j p rob lem a tykę godności w ystępu jącą w p raw ie m iędzynarodow ym . Zasadnicze typ y godności można w yró żn ić ze w zg lędu na sposób je j ug run tow an ia . Jest zatem (1) godność osobowa, ugrun tow ana w samym byc iu c z ło w ie k ie m ; (2) godność osobow o- ściowa, ugrun tow ana w dzia łan iach je j p odm io tu ; (3) godność ugruntow ana w oko licznośc iach życia ; (4) godność osobista, oparta na poglądach innych ludz i. a) Godność osobowa W re fle k s ji nad p raw am i cz łow ieka k lasyczne jes t ju ż w y ró żn ie n ie god- ności osobowej i godność o sobow ośc iow e j1. Ta p ierw sza, na jis to tn ie jsza z punktu w idzen ia rozum ien ia praw cz łow ieka , gdyż uznana za ich źród ło , 1 Zob. np. J. Z a j a d ł o, Godność jednostki w aktach m iędzynarodowej ochrony praw człowieka, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny", 51(1982), 2, s. 111 nn.; F. J. M a z u r e k, Godność człowieka a prawa człowieka, „Roczniki Nauk Społecznych", 8(1980), s. 29 n. 3 4 4 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII je s t przyrodzona. P rzys ługu je każdemu c z ło w ie k o w i z te j ty lk o ra c ji, że jes t on cz ło w ie k ie m , n iezależnie od czy je g o k o lw ie k postępow an ia i n iezależnie od cech je j podm io tu i o ko liczno śc i, w k tó rych ży je . D z ię k i n ie j c z ło w ie k je s t osobą i radyka ln ie różn i się od innych b y tó w 2. Godność ta ma aspekt dynam iczny n ie ty lk o decyduje o aktua lne j ró ż n i- cy m iędzy cz ło w ie k ie m ja k o osobą a b y tam i n ieosobow ym i, ale jednocześn ie jes t racją p rzyporządkow an ia aktualnego stanu bytu ludzk iego do rozw o ju , do stanu, w k tó rym osoba jes t w p e łn i rozw in ię ta . T o osiągn ięc ie owego stanu w pe łn i u ja w n ia osobę, je j doskonałość i „z n a ko m ito ść " , k ró tko je j godność. R elacja ta jes t przyrodzona, zachodzi n ieza leżn ie od fak tycznych o ko liczno śc i (choć o ko licznośc i w spó łokreś la ją sposób ro zw o ju i „d o c e lo w y " stan by tu ). To ta re lacja w zasadniczy sposób w spó łokreś la , ja k ie postępo- wanie wobec osoby jes t zgodne z tym , k im ona jes t, je s t zgodne z je j p rz y - rodzoną godnością. M ożna zatem pow iedz ieć, że godność osobowa jes t pod- stawą is tn ien ia pewnego celu do osiągn ięcia , k tó ry jes t rac ją tak ich , a nie innych o ko licznośc i i dzia łań ja k o należnych osobie. Z godn ie z p rzy ję tym paradygm atem rozum ien ia praw c z ło w ie ka godność, będąca źród łem praw , je s t p rzyrodzona i n iezbyw a lna , je s t w c z ło w ie ku tym , co w y ró żn ia go spośród innych by tów i ze w zg lędu na co c z ło w ie k pow in ien być trak tow any w inny sposób n iż pozostałe by ty . Za podstawę praw nie m ożna uznać ani pew nych cech, k tó re p rzys ługu ją je d n y m lud z iom , a inn ym nie, ani fak tycznych zdo lnośc i dz ia łan ia w okreś lony sposób, gdyż w ta k im p rzypadku podstawa prawa n ie by łaby powszechna i p rzyrodzona, a brak pew nych zdo lności kazałby odm ów ić danemu b y to w i statusu podm io tu praw. Ponadto podstawa praw ch ron iących ca łościow e dobro, będąca racją ich in tegra lnego trak tow an ia , pow inna być czym ś, co „o g a rn ia " ca ły b y t lud zk i. 2 Trzytomowy Słownik języka polskiego pod redakcją M. Szymczaka (Warszawa 1988) nie rejestruje jeszcze żadnego z niżej omawianych znaczeń słowa „godność" . Zgodnie z tym słownikiem (s. 673) godność to, po pierwsze, „poczucie, świadomość własnej wartości, szacu- nek dla samego siebie; honor, duma" ; po drugie, „zaszczytne stanowisko, zaszczytny urząd, tytuł, zaszczytna funkcja" i wreszcie po trzecie, godność to tyle co nazwisko. Żadne z tych określeń nie oddaje w sposób zadowalający treści pojęcia „godność" odpowiadającego potrze- bom międzynarodowej ochrony praw człowieka; w żadnym z opisanych znaczeń nie można mówić o przyrodzoności godności. Niemniej jednak każde z nich niesie intuicje zgodne z pro- wadzonymi tu rozważaniami. Godność może zostać pojęta jako podstawa poczucia własnej wartości i jako podstawa postaw (zachowań) nacechowanych szacunkiem, jako coś zaszczyt- nego, pozytywnie wyróżniającego, i wreszcie jako właściwe określenie człowieczeństwa - godność człowieka jest jego „nazwiskiem", jest tym, co go wyróżnia spośród innych bytów. CZŁOWIEK 3 4 5 Proponowane przez A kw in a tę podstaw y a n tro p o lo g ii f i lo z o fic z n e j p ozw a la - ją o k re ś lić godność osobową cz łow ieka ja k o is tn ien ie w pew ien szczególny sposób byc ie ce lem samym w sobie, będące podstawą szczególnej in d y w i- dua lności bytu ludzk iego. Tak pojęta godność odpow iada charakterystyce p rzy ję te j w praw ie m iędzyna rodow ym . Będąc na jdoskona lszym elem entem bytu ludzk iego , stanow i o zasadniczej różn icy m iędzy osobą ludzką a św ia - tem b y tów n ieosobow ych. Jako podstawa byc ia osobą, decydująca o sposobie byc ia ja k o cel sam w sobie, p rzys ługu je w szys tk im w ró w n y sposób: albo się is tn ie je ja k o cel, albo nie. Jest p rzyrodzona, n iezbyw a lna i n ienabyw alna . N ie m ożna je j „o d d z ie lić " od tego, co is tn ie je . T rw a od początku pow stan ia now ego bytu do jego des trukc ji. A k t is tn ien ia a k tua lizu je , a zatem ogarn ia, ca ły by t lu d zk i, nie ty lk o to, co od strony treśc iow e j de te rm inu je szczególny jeg o charakter, ja k rozum ność i w o lność. Osobą je s t ca ły cz ło w ie k . D la tego też godność może być uznana za ź ród ło w szys tk ich praw cz łow ieka , tak tych zw iązanych z aspektem c ie lesnym , ja k też psych icznym i duchow ym . R ozw ó j poszczególnych aspektów w różnych dziedzinach a k tyw nośc i o ty le je s t pod - stawą praw , o ile je s t to rozw ó j całe j osoby, o ile je s t to „u m o cn ie n ie " je j is tn ien ia . Godność podm io tu prawa de te rm inu je treść p raw tego, co należne - dw o jako . Z jedne j strony należne je s t to, co ro z w ija poszczególne po tenc ja lności ogarn ięte je d n ym aktem is tn ien ia . Z d rug ie j strony to , co ro z w ija po - szczególne po tenc ja lnośc i, je s t o ty le ty lk o tym , co należne, o ile ro z w ija osobę ja k o b y t udz ie la jący dobra. N ie będzie zatem p raw em coś, co w p ra w - dzie ro z w ija jakąś potencja lność i w z iąw szy c z ło w ie ka w oderw aniu od kontekstu społecznego - „um acn ia " jeg o byt, co jednak, w z iąw szy pod uw a- gę re lacje do innych , je s t „cudzą k rz y w d ą " . W ta k im też sensie m ożna po- w iedz ieć, że o bow iązk i wobec innych w chodzą w s truk tu rę p raw de te rm inu - ją c ich treść. W pros t w godności ug run tow any je s t też społeczny charakte r bytu ludzk iego w w ym ia rze okreś lonym w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka m ianem braterstwa. Proponowana tu koncepcja godności ja k o is tn ien ia na sposób ce lu łączy się z koncepcją w o lnośc i ja ko n iebyc ia je d yn ie środkiem d la re a liza c ji innych ce lów . W o lność w podstaw ow ym znaczeniu, ja k o w łaśc iw ość by tu ludzk iego , b y ła by aspektem godności bezpośrednio ug run tow anym w sposobie is tn ien ia . T ak pojęta w olność jes t p rzyrodzona i rów na. A k ty p raw a m iędzyna rodo - wego uzna ją ten typ za fundam enta lny, akcentując kon ieczność odrzucenia w sze lk ich fo rm n ie w o ln ic tw a . Is tn ien ie , aktua lizu jąc ca ły byt, ca łą je g o treść, samo je s t e lem entem „n ie tre śc io w ym " , stąd skoro godność jes t is tn ien iem w szczególny sposób, n ie - 3 4 6 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII trudno zrozum ieć brak w instrum entach ochrony praw c z ło w ie ka d e f in ic ji godności, w skazującej na jak ieś w łaśc iw ośc i bytu lud zk ieg o oraz centralne m ie jsce przypadające zakazow i d ysk rym in a c ji m otyw ow anem u ja k im ik o lw ie k cecham i cz łow ieka . b) Godność osobowościowa Godność osobow ościow a zw iązana z doskona łością m ora lną3 naby- wana lub tracona jes t poprzez w łasne postępow anie (decyz je ) je j podm io tu , choć o ko licznośc i i dz ia łan ia innych m ogą sprzyjać je j ro z w o jo w i lub go u trudn iać. N ie posiada się je j je d yn ie na podstaw ie b yc ia c z ło w ie k ie m . Jak pisze M a ria Ossowska, „m a godność ten, k to um ie b ron ić pew nych uznanych przez siebie w artośc i, z k tó rych obroną zw iązane je s t je g o poczucie w łasnej w a rto śc i" 4. Godność osobow ościow a je s t konsekw encją postępow an ia zgod- nego z w łasnym i p rzekonan iam i, z sum ien iem , z tym , co uzna ło się za s łusz- ne, sp raw ied liw e . O m aw iany tu typ godności dostrzega lny je s t zw łaszcza w tedy, gdy c z ło w ie k chcąc pozostać w ie rn y sobie m usi p rzec iw s taw ić się rozm a itym naciskom , gdy jeg o godne postępow anie zagrożone jes t ró ż - nego typu sankcjam i, od g roźby byc ia n ieakceptow anym przez otoczenie po sankcje karne. Tak pojm ow aną godnością podyktow ane być m oże n iepos łu - szeństwo praw u stanow ionem u. W p rzy toczonym określen iu O ssow skie j akcent pada na zgodność dz ia łan ia z p rzekonan iam i dzia ła jącego, któ rego w ierność tem u, co uzna ł za słuszne, budzi szacunek rów n ież w tedy, gdy przekonan ia te są b łędne5. Taka charak- te rys tyka w ym aga jednak poszerzenia. Podstawowe in tu ic je n ie pozw ala ją przyznać godności osobow ościow ej kom uś, k to zgodnie ze sw ym i przekona- n ia m i dokonu je aktów ludobó js tw a . W tak ich skra jnych p rzypadkach p o w o ły - wanie się zbrodn iarza na zgodność jeg o postępow ania z p rzekonan iam i może p rzyczyn ić się nawet do jeg o gorszej oceny w aspekcie godności. T o w ta- 3 Niekiedy ten typ godności określany bywa mianem „godności osobistej" lub „godności własnej" ; tak np. T. S t y c z e ń, Prawda o osobie: godność osobista wobec godności osobow ej, „Ethos" , 12(1997), nr 1-2, s. 243 nn.; Z. S z a w a r s k i , G odność i odpow ie- dzialność, „Studia Filozoficzne" , 1983, nr 8-9, s. 93. Ze względu na przyjęte w literaturze prawniczej rozumienie godności osobistej i godności osobowościowej stosowana jest tu od- mienna konwencja. 4 M. O s s o w s k a , Normy moralne w obronie godności człowieka, „Etyka", 5(1969), s. 12. 5 Podobnie Z. Szawarski (Godność i odpowiedzialność, s. 97 nn.). CZŁOWIEK 3 4 7 k ich w ypadkach n a jła tw ie j o s tw ierdzen ie swoistego funkc jo na ln e go „o d c z ło w ieczen ia " podm io tu dz ia łan ia , okreś len ia go m ianem „n ie lu d z k i" . T rudno też za podstawę om aw ianego tu typu godności uznać dz ia łan ia podejm ow ane ze w zględu na bezkry tyczn ie p rzy ję te idee, za k tó rych akcepta- c ją n ie sto i poznanie, nam ysł czy rac jona ln ie ugrun tow any au to ry te t. Z w y k le zakłada się o tw artość na argum enty dotyczące podstaw p rzy ję c ia tak ich , a nie innych pog lądów , k tó ry m jes t się w ie rnym . Godność osobow ościow ą można zatem pojąć ja k o doskonałość m oralną cz łow ieka , doskonałość ugrun tow aną nie ty lk o w dob roc i m ora lne j dz ia łan ia , oparte j na zgodności tego dz ia łan ia z p rzekonan iam i, ale także w słuszności, oparte j na zgodności dz ia łan ia z porządk iem n ieza leżnym od przekonań. Choć sk łon n i jesteśm y obdarzyć szacunkiem , będącym odpow iedz ią na god- ność, zarówno kogoś, k to n ie w yrządza jąc w ie lk ie j szkody postępu je zgodnie z p rzekonan iam i w ob liczu p rzec iw nośc i, ja k i kogoś, k to „n ie ch cą cy " u czy- n ił inn ym w ie le dobrego, to jednak dop ie ro dz ia łan ia zarów no dobre, ja k i słuszne w p e łn i odpow iada ją tem u, k im jes t cz ło w ie k , i w p e łn i „b u d u ją " godność osobow ościow ą. D la tego też dz ia łan ia , k tó re są jednocześn ie dobre i słuszne, określane byw a ją m ianem g o d z iw ych 6. Za postępow anie godz iw e m ożna uznać takie, w k tó ry m cz ło w ie k jes t w pe łn i w ie rn y sobie (w tym ze w zględu na udz ie la lność w ie rny „do b ru d rug iego " i jeg o godności); postępowanie, k tó re je s t w pe łn i zgodne z tym , k im je s t ich podm io t, a to znaczy także z tym , k im je s t c z ło w ie k ja k o c z ło - w ie k i c z ło w ie k ja ko osoba. M a jąc na uwadze, że o charakterze osobow ym bytu ludzk iego decyduje godność osobowa, m ożna pow iedz ieć , że racją uzna- n ia dzia łań za godziw e i podstawą godności osobow ośc iow e j pod m io tu tych dzia łań jes t godność osobowa. Ocena w aspekcie godności osobow ośc iow e j je s t oceną doskona łości cz łow ieka ja k o cz ło w ie ka po prostu, a n ie ty lk o cz łow ieka je d yn ie w ja k im ś szczególnym jeg o aspekcie7. c) Godność ugruntowana w okolicznościach życia Trzeba także w yró żn ić godność ugrun tow aną w w arunkach życia. M ogą to być w a run k i zewnętrzne, obe jm ujące dz ia łan ia innych lu d z i, lub w a runk i podm io tow e zdo lnośc i cz łow ieka , m o ż liw o śc i dz ia łan ia w okreś lony spo- 6 T. S t y c z e ń, ABC etyki, w: Wprowadzenie do etyki, Lublin 1993, s. 282. 7 K. Wojtyła (Wykłady lubelskie, Lublin 1986, s. 104 nn.), referując poglądy Arystotelesa, pisze o „godziwej dobroci człowieka" w odniesieniu do tego, co Arystoteles określa mianem KakoKĆtyabta (Etyka eudemejska, 1248 b). 3 4 8 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII sób. W tym d rug im przypadku m ó w i się np. o p od m io tow ych m oż liw ośc iach dz ia łan ia w o lnego i rozum nego lub o pew nym stanie podm io tu charak te ryzo - w anym b rak iem d o tk liw y c h u c ią ż liw o śc i. Tego typu godności do tyczą np. w yp o w ie d z i stw ierdza jące, że to rtu ry pon iża ją cz ło w ie ka i pozbaw ia ją go godności (w a run k i zewnętrzne) lub że pozbaw ione godności je s t życ ie z s i l- nym bó lem (w a runk i podm io tow e). Z auw ażyć można, że ochrona praw c z ło - w ieka zw yk le do tyczy w prost w łaśn ie tego typu w arunków życia . Podanym p rzyk ładom odpow iada łby zakaz to rtu r, p raw o do o p ie k i m edycznej. Godność ta, stanow iąc k ry te r iu m d la oko liczno śc i życ ia , m oże być pojęta ja k o op tym a lny stan, k tó ry może osiągnąć c z ło w ie k ; stan, w k tó ry m u ja w n ia się w pe łn i jeg o cz łow ieczeństw o . Pozbaw ian ie godności p o lega łoby na po- zbaw ian iu cz łow ieka m o ż liw o śc i zachowania lub osiągn ięc ia pewnego sta- nu bytu , do któ rego u rzeczyw is tn ien ia c z ło w ie k jes t p rzypo rządkow any ze w zg lędu na to, k im jes t. Ó w stan wyznacza tak m in im a lne , ja k i optym alne w arunk i rozw o ju cz łow ieka . O chrona godności w ty m rozu m ie n iu obe jm u je ogó ł w arunków zapew nia jących m oż liw ość m ów iąc s łow am i Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka pełnego ro zw o ju osobow ośc i8. G odność, o k tó re j tu m ow a, jes t nabywana lub tracona, je s t pew nym aktua lnym stanem is tn ie jącym zależnie od tego, czy w a run k i życ ia odpow ia - dają tem u, k im je s t cz łow iek , c z y li za leżnie od tego, czy w a ru n k i odpow iada- ją godności osobow ej. N ie m n ie j jednak to, ja k i stan odpow iada c z ło w ie k o w i, wyznaczone jes t zgodnością tego stanu z p rzyrodzoną i n ieu traca lną godno- ścią osobową, dok ładn ie j: z w ym ogam i respektow an ia tej godności. W ym aga- n ia te determ inow ane są pew nym stanem bytu ludzk iego będącego celem do osiągn ięcia (podkreślam y: celem w spó łw yznaczonym w o ln y m i w ybo ra m i). Stan ten pozostaje k ry te r iu m d la oko liczno śc i odpow iada jących c z ło w ie k o w i, n ieza leżn ie od tego, czy fa k tyczn ie jes t osiągany, czy n ie. G odność w om a- w ian ym tu sensie jes t zatem po jm ow ana w perspektyw ie dynam icznego cha- rakteru godności osobow ej, k tó ra z jedne j strony w spó łkon s ty tu u je pew ien b y t tu i teraz, w jego ak tua lnym uposażeniu, a z d rug ie j s trony w spó łkon - s ty tuu je re lac ję cz łow ieka do pewnego stanu jeg o bytu , w yróżn ionego ja ko odpow iada jący tem u, k im jest. 8 Zob. art. 29 ust. 1; por. postanowienia dotyczące celów edukacji: PDPC art. 26 ust. 2; PPG art. 13 ust. 1; Konwencja praw dziecka, art. 29 ust. 1. CZŁOWIEK 3 4 9 d) Godność osobista O bok wskazanych w yże j typ ów godności m ożna jeszcze w y ró ż n ić godność osobistą po ję tą ja k o dobre im ię , k tó ra może być uznana za szczególny p rz y - padek godności oparte j na warunkach życia. Zak łada ona posiadanie w ja - k im ś stopn iu godności osobow ościow ej. O ile jed na k ta ostatn ia naruszana jes t lub budow ana je d yn ie d z ię k i dz ia łan iom je j p odm io tu , to godność oso- bista może być naruszana dz ia łan iam i innych pod m io tów , d la tego m ożna też ją traktow ać ja k o szczególny przypadek godności oparte j na oko licznośc iach życia. Godność osobista je s t ugrun tow ana w sądach o toczenia na tem at dane- go cz łow ieka . Naruszenie godności osobiste j po lega n ie ty le na p o trak tow an iu kogoś w sposób n ieodpow iada jący tem u, co sobą prezentu je stosow nie do sw oje j godności osobow ościow e j, choć i ten e lem ent je s t obecny, ale przede w szys tk im na spow odow aniu , że in n i uważają tego kogoś za gorszego, n iż fa k tyczn ie jes t, i w konsekw enc ji trak tu ją go n ie od pow iedn io do tego, co sobą prezentu je. Za k lasyczny p rzypadek naruszenia godności osob iste j m oż- na uznać rozpow szechn ian ie fa łszyw ych in fo rm a c ji, obn iża jących w oczach innych godność osobow ościow ą podm io tu cieszącego się dob rym im ie n ie m . P rzy ję ta w praw ie p o zy tyw n ym ochrona godności o sob is te j9 po tw ie rdza po- średnio szczególne m iejsce, ja k ie w śród dóbr osoby za jm u je godność osobo- w ościow a. e) Związki zachodzące między godnością różnego typu W proponow anej tu koncepc ji fi lo z o fic z n e j m ożna doprecyzow ać z w ią zk i m iędzy w y ró ż n io n y m i typam i godności. Godność osobowa ja k o szczególny, in d y w id u a ln y sposób is tn ien ia p rzypo rządkow u je ca łą osobę do rozw o ju w łaśn ie w aspekcie is tn ien ia , do „u m o cn ie n ia " sw ojego is tn ie n ia ja k o osoby. Podstaw owa ro la w rozw o ju w tym aspekcie przypada dz ia łan io m w o ln ym , któ re in d y w id u a liz u ją byt, czyn ią go bardzie j odrębnym . P rzy tym w sze lk ie „u m o cn ie n ie " is tn ien ia bytu m usi brać pod uwagę to, czym coś je s t od strony treści, w p rzec iw nym bow iem razie może dojść do d e s tru kc ji bytu . D la tego w o ln y w ybó r, o ile ma „um acn iać " osobę w je j byc iu , n ie może się obejść bez poznania. Poznanie dzia ła jącego cz łow ieka u ja w n ia p rzy tym , że „u m o c - n ie n ie " is tn ien ia osoby dokonu je się, z jedne j strony, poprzez w yb ó r ro zm a i- 9 Tak rozumiana godność osobista jest dobrem chronionym zarówno w prawie we- wnętrznym (art. 23 i 24 k.c., art. 212 i 216 k.k.), jak i na płaszczyźnie międzynarodowej (np. art. 17 PPP, dotyczący ochrony czci i dobrego imienia; zob. też art. 12 PDPC). 3 5 0 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII tych dóbr, k tó re ak tua lizu ją różnorodne aspekty pod m io tu dz ia łan ia , z d rug ie j strony zaś poprzez w yb ó r dzia łań, k tó re u m o ż liw ia ją ak tua lizac ję inn ym bytom , przede w szys tk im innym osobom ; ten ostatn i w y b ó r zakłada pozna- nie dobra innych . R ezygnacja z dz ia łań drug iego typu poznawana je s t ja k o „os łab ien ie " swego bytu osobowego, n ieza leżn ie od rachunku w łasnych zys- kó w czy strat. Ten charakte rystyczny d la nabyw ania lub tracenia godności osobow ościow ej rys ma, w proponow anej tu te o r ii, ontyczne ugrun tow an ie w sk łonnośc i bytu do udz ie lan ia dobra, sk łonnośc i ugrun tow ane j transcenden- ta ln ie , a zatem sk łonności by tu ja k o istn ie jącego. W p rzypadku cz łow ieka ontyczną rac ją is tn ien ia , a zatem i sk łonnośc i do u dz ie lan ia dobra, je s t god- ność osobowa. D z ia łan ia d la dobra innych (sp raw ied liw e ) ja k o aktua lizu jące skłonność ugruntow aną w samym is tn ie n iu a k tua lizu ją c z ło w ie ka w aspekcie jeg o godności i jednocześn ie a k tua lizu ją całego cz łow ieka . Stąd centra lna pozycja , ja ka w ro zw o ju cz ło w ie ka przypada ro z w o jo w i w aspekcie m ora lnym ug run tow anym w dz ia łan iach w o ln ych i rozum nych, ro z w o jo w i stanow iącem u o godności osobow ośc iow e j. Z ro zu m ia łe się staje, d laczego fundam enta lne m ie jsce w ochron ie p raw cz ło w ie ka przypada za- pew n ien iu w o lnośc i i rac jona lnośc i, będących w arunkam i d z ia łan ia spra- w ied liw eg o . Godność ugrun tow ana w warunkach życ ia je s t o dpow iada jącym c z ło w ie k o - w i ja k o osobie stanem bytu ludzk iego . Jako zgodne z godnością osobową w yróżn ione są te w a run k i życia, k tó re sp rzy ja ją ro z w o jo w i godności osobo- w ośc iow e j, ja k i innych aspektów cz łow ieka , k tó rych rozw ó j może w ym agać tak jeg o dzia łań, ja k i dz ia łań innych . D la tego m ożna m ó w ić , że do tych w arunków cz ło w ie k ma prawo. N ie są jeg o p raw em te w a run k i, k tó re są sprzeczne z jeg o godnością w ta k im sensie, że prow adzą do „o s ła b ie n ia " is tn ien ia osoby, choć w w ie lu p rzypadkach może m ieć p raw o do o k o lic z n o - ści, k tó re u m o ż liw ia ją c w o ln y w ybó r, u m o ż liw ia ją także w y b ó r tego, co nie je s t zgodne z jeg o godnością. B io rąc pod uwagę, że nabyw anie godności osobow ośc iow e j je s t a k tua liza - c ją godności osobowej cz łow ieka ja k o ca łości, m ożna dok ład n ie j wskazać m ie jsce, w k tó re uderza naruszenie godności osob iste j po legające, ogó ln ie rzecz b iorąc, na trak tow an iu kogoś (w tym doprow adzan iu do trak tow an ia kogoś przez innych ) w sposób n ieodpow iada jący je g o godności osobow ośc io - wej. T rak tow an ie niezgodne z godnością osobow ościow ą je s t w g runc ie rze- czy niezgodne z samą godnością osobową, k tó ra jes t ontyczną rac ją tej p ie rw sze j. Godność typu od (2) do (4) je s t u tracalna, jednak na tej podstaw ie nie można w n ioskow ać o u traca lności godności osobow ej, k tó ra je s t w arunk iem CZŁOWIEK 351 m o ż liw o śc i nabycia innych typów godności. O tym , że ktoś pozbaw iony jes t godności któregoś z typ ów (2) do (4), orzeka się ze w zg lędu na re lac ję roz - m aitych czyn n ikó w (dzia łań w łasnych, w arunków życia , dz ia łań innych ) do godności osobowej podm io tu . 2. W oln ość, rozu m n ość, m ora ln ość , b ra terstw o Is tn ien ie je s t n ie treśc io w ym elem entem bytu w ta k im sensie, że nie u toż - samia się z żadną cechą lub zespołem cech okreś la jących , ja k ie coś samo w sobie jes t. N iem n ie j jednak sposób is tn ien ia to, ja k coś je s t odpo- w iada is toc ie (treśc i) bytu tem u, ja k ie jes t. N a specyfikę by tu ludzk iego ja k o osoby m ożna wskazać zarówno poprzez charakte ryzow an ie e lem entu treściow ego, ja k i egzystencja lnego. Pam iętać p rzy tym jed na k trzeba, że to is tn ien ie je s t zasadniczą doskonałością, i d la tego chcąc wskazać to, co n a j- bardzie j w y ró żn ia cz łow ieka ze św iata rzeczy, na leży raczej w skazyw ać na godność n iż na rozum ność. Is tn ien ie n ie u tożsam ia się z żadnym elem entem treśc iow ym , ale jes t e lem entem bytu ogarn ia jącym i a k tua lizu jącym całość. Żadnej z poszczególnych w łaśc iw ośc i treśc iow ych lub ich sum y nie można uznać za ź ród ło w szystk ich praw. Co w ięce j, żadna z poszczegó lnych w ła śc i- w ośc i ani ich suma, nawet tych , k tó re są specyficzne d la cz łow ieka , nie może być sama w sobie uznana za ź ród ło ja k ie g o k o lw ie k prawa. Owszem, w łaśc iw ośc i w spó łokreś la ją treść tego, co należne lub pow inne , n ie są jednak ź ród łem samej należności czy p ow inn ośc i; to dop ie ro u w zg lędn ien ie p rz y - porządkow an ia całego bytu do „u m o cn ie n ia " is tn ien ia , a zatem uw zg lędn ien ie godności, pozw ala m ów ić o prawach. W św ie tle p row adzonych analiz, z punktu w idzen ia ro zw o ju cz łow ieka ja k o osoby fundam enta lne znaczenie przypada dz ia łan io m w o ln y m i spra- w ie d liw y m , któ re n ie jako w pros t „um acn ia ją " is tn ien ie osoby, prowadząc do je j in d y w id u a liz a c ji i do a k tua liza c ji ugrun tow ane j w is tn ie n iu sk łonnośc i do udz ie lan ia dobra. Na plan p ie rw szy w ysuw a się zatem charak te rys tyka c z ło - w ieka ja k o bytu dzia ła jącego w sposób w o ln y , ja k o bytu m oralnego obda- rzonego sum ien iem , a także bytu ja k m ó w i Powszechna Deklaracja Praw Człowieka dzia ła jącego w duchu braterstw a i tw orzącego w spó lno tę . R o - zumność jes t w arunk iem m o ż liw o śc i tak ich dzia łań. U dz ie lan ie dobra inn ym ak tua lizu je , ro z w ija cz ło w ie ka i w ta k im sensie je s t „w p isan e " w strukturę bytu ludzk iego , to też ca ły art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, k tó ry określa an tropo log iczne podstaw y praw cz łow ieka , rów n ież w sw ym zakończeniu, g łoszącym , że w szyscy ludz ie „p o - 3 5 2 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII w in n i postępować wobec innych w duchu b ra terstw a" , m ów i coś o podm ioc ie praw . W perspektyw ie przeprow adzonych tu rozważań to osta tn ie s tw ie rdze - nie m ożna traktow ać rów n ież ja ko e lem ent opisu, k im c z ło w ie k jes t: w skaza- nie, że c z ło w ie k jes t ta k im bytem , k tó ry rea lizu je się poprzez bezinteresow ne dz ia łan ie d la dobra innych i przez uczestn ic tw o. C hociaż bezinteresowne rea lizow an ie dobra innych ak tua lizu jące osobę ja k o osobę n ie może być w prost p rzedm io tem norm praw a pozy tyw nego służącego ochron ie i re a liza c ji praw cz łow ieka , to jed na k p raw o pozytyw ne może i ja k o że będąc w arunk iem ro zw o ju osoby je s t na leżnym osobie stanem rzeczy pow inno kszta łtow ać o ko liczno śc i u ła tw ia jące takie dz ia ła - n ia. Igno row an ie py tan ia o pe łn ię cz łow ieczeństw a może dop row adz ić do us tanow ien ia tak iego porządku prawnego, k tó ry w im ię ochrony jednych praw u trudn ia lub w ręcz u n ie m o ż liw ia dz ia łan ia w p e łn i rea lizu jące osobę ludzką. D la tego nie m ożna budować ani pe łne j te o r ii p raw cz łow ieka , ani systemu ich ochrony nie u w zg lęd n iw szy perspektyw y m iło ś c i10. Z auw ażyć p rzy tym trzeba, że cz ło w ie k nie je s t bytem rozum nym , w o l- nym i m ora lnym dlatego, że w y ła n ia określone ak ty , ale w y ła n ia określone akty d la tego, że jes t odpow iedn ia ontyczna podstaw a ta k ich aktów . Jest on ta k im bytem zarów no w tedy, gdy dz ia ła w sposób w o ln y i rozum ny, ja k i wówczas, gdy aktów tak ich nie dokonu je . To, co decyduje, że c z ło w ie k jes t tego typu bytem , jes t też podstawą różn icy m iędzy cz ło w ie k ie m a in n ym i b y tam i, w k tó rych nie ma realnej podstaw y w y ła n ia n ia ak tów osobow ych. Uznanie każdego bytu ludzk iego za w o ln y i rozum ny n ie sto i w sprzecz- ności z uznaniem , że określone akty charakterystyczne d la by tu w olnego i rozum nego u ja w n ia ją się dop ie ro na pew nym etapie ro zw o ju i że ko n iecz - ne jes t za is tn ien ie całego szeregu w arunków , tak ich ja k np. re lac je spo łecz- ne, k u ltu ra itp . W a run k i te nie tw o rzą jed na k odpow iedn iego pod m io tu , ale je d y n ie pozw ala ją na zak tua lizow an ie po tenc ja lnośc i b y tu ; żadne zabieg i n ie u czyn ią ze zw ierzęc ia podm io tu ak tów osobow ych. W p rzypadku c z ło - w ieka akty takie m ogą też n igdy się n ie u ja w n ić , np. z pow odu uszkodzenia m ózgu, k tó re z punktu w idzen ia o n to lo g ii je s t jakąś p rzypadkow ą cechą. 10 Problematyka miłości w kontekście praw człowieka jest rzadko dostrzegana, niemniej jednak nie jest nieobecna. Zob. A. G e w i r t h, The Community o f R ights, Chicago 1996, s. XV. Jan Paweł II w Przemówieniu wygłoszonym w Katowicach (20 VI 1983) (w: Pokój Tobie, Polsko! Druga pielgrzym ka Jana Pawia II do Ojczyzny, 16-23 VI 1983, oprać. A. Szaf- rańska, Warszawa 1983, s. 205) podkreślał, że aby w pełni zabezpieczyć prawa człowieka, niezbędne jest wychowanie do bezinteresownej miłości. Por. Z. G r o c h o l e w s k i , Filozofia prawa w nauczaniu Jana Pawia II, Poznań 1996, s. 35. CZŁOWIEK 3 5 3 Podkreś lić w ypada różn icę m iędzy rozum nością i opartą na n ie j po tenc ja lnością do dzia łań rozum nych a fak tyczną zdo lnośc ią do dz ia łań rozum nych (odpow iedn io : w o ln ych i m ora lnych). Skoro do is to ty cz ło w ie k a należy ro - zum ność, to każdy cz ło w ie k jes t po tenc ja ln ie zdo lny do ak tów rozum nych. Potencja lność, o k tó re j tu m owa, n ie je s t po tenc ja lnośc ią typu b io lo g iczn e - go, konsty tuow aną b io lo g ic z n y m i u w a ru n kow an iam i ro zw o ju osobowego. N ie je s t też po tenc ja lnośc ią konsty tuow aną u w a ru n kow an iam i spo łecznym i, n ie - zbędnym i do osobowego rozw o ju . B io lo g iczn e lub społeczne koncepcje potenc ja lnośc i p ro w a d z iłyb y do zanegowania pow szechności i p rzyrodzonośc i p raw . Na podstaw ie braku pew nych uw arunkow ań m ożna by w ów czas w n io - skować, że dany byt lu d z k i n ie je s t rozum ny, a zatem nie je s t osobą; cechy b io log iczn e lub w a run k i społeczne b y ły b y w ówczas k ry te r ia m i uznania god - ności, co w o czyw is ty sposób nie je s t zgodne z p rz y ję ty m paradygm atem , zgodnie z k tó ry m brak odpow iedn ich uw arunkow ań czy to zew nętrznych, czy p od m io tow ych je s t uznawany n ie za rac ję odm aw ian ia pod m io tow o śc i p raw cz łow ieka , ale za rację szczególnej o p ie k i i trosk i. W p rzypadku potenc ja lnośc i typu m eta fizycznego je j podstawą jes t to, co decydu je , że dany by t je s t tym w łaśn ie , a n ie czym ś inn ym , a tym je s t ko nkre tn ie is tn ie jąca isto ta bytu . O tym , ja ka ona jes t, w n iosku je się na podstaw ie aktów b y tó w należą- cych do danego gatunku, k tó re w d z ia łan iu u ja w n iły charakter is to ty bytu. N atom ias t w przypadkach, w k tó rych dany b y t n ie je s t zd o lny do dzia łań typ ow ych d la bytu osobowego, w n iosku je się o je g o is toc ie i po tenc ja lnościach m e ta fizycznych na podstaw ie jeg o cech d iagnostycznych . W p rzypadku cz ło w ie ka na jbardz ie j operatyw ne są, ja k się zdaje, k ry te r ia p rzyna leżnośc i do gatunku homo sapiens. W spółczesna koncepcja praw cz łow ieka , uznając godność oraz pewne osobowe w łaśc iw ośc i każdego bytu ludzk iego za n iezależne m .in . od u w a run - kow ań b io log iczn ych czy społecznych, dystansuje się od czysto „n a tu ra li- s tyczne j" ko ncepc ji cz łow ieka . Skoro cz ło w ie k jes t osobą, je s t rozum ny i ma godność, n iezależnie od uw arunkow ań b io lo g iczn ych czy społecznych, to podm io tow a racja rozum ności i godności je s t czym ś różn ym od tego, co dostępne badaniom typu p rzyrodn iczego . W spó łczesny paradygm at rozum ien ia praw cz łow ieka , un ieza leżn ia jąc godność i posiadan ie p raw od ja k ic h k o lw ie k m ie rza lnych cech, zakłada pewnego typu elem ent n ie m a te ria ln y w byc ie lu d z - k im , co dobrze odpow iada rozw iązan iom p roponow anym na g runc ie te o r ii A k w in a ty . 3 5 4 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII 3. P ozn an ie cz łow iek a i jeg o god n ości C hociaż w tej książce akcent pada na zagadnienia on to log iczne , k ilk a słów w podsum ow aniu w arto też pośw ięc ić p rob lem atyce poznania cz łow ieka i je g o godności. Tak sposób is tn ien ia , ja k i w łaśc iw ośc i by tu lud zk ieg o poz- nawane są poprzez to, co c z ło w ie k o w i odpow iada, co p row adz i do jego a k tu a liza c ji, „u m o cn ie n ia " , „ ro z k w itu " czy „z d ro w ia " 11. M ogą to być, z je d - nej strony, dz ia łan ia samego tego bytu , z d rug ie j zaś d z ia łan ia innych i oko - liczn o śc i życia. W je d n ym i d rug im p rzypadku dz ia łan ie badanego by tu jes t testem, czy zachodzi re lac ja odpow iedn iośc i, czy nie. N a p rzyk ład prowadzące do „u m o cn ie n ia " by tu akty rozum ne i w olne, p rzyporządkow ane do udz ie lan ia dobra innym , pozw a la ją w n ioskow ać o tym , że pod m io t tych aktów jes t bytem rozum nym , obdarzonym w o ln ą w o lą i su- m ien iem , a także o tym , że ma charakter duchow y. A k ty o charakterze c ie - lesnym prowadzące do ca łościow ego dobra w skazu ją także na c ie lesny cha- rakte r bytu ludzk iego. D ruga droga poznania cz łow ieka w iedz ie poprzez ana lizę dz ia łań innych b y tów w zględem n iego i w arunków życia, prow adzących do a k tua liza c ji. Osoba ludzka poznawana jes t poprzez to, co o dd z ia łu je na cz łow ieka . D la - tego też fo rm u łow ane na przestrzen i d z ie jó w w ym o g i sp ra w ie d liw o śc i pozw a- la ją na pog łęb ien ie rozum ien ia , k im jes t cz ło w ie k . Na tej drodze m ożna n iek iedy dow iedz ieć się o cz łow ieku tego, o czym trudno w n ioskow ać na podstaw ie w iedzy nabyte j w p ie rw szym ze w skazanych typ ó w poznania. Na p rzyk ład : o ile na podstaw ie aktów m iło śc i ro zw ija ją cych ich p od m io t m ożna w n ioskow ać o „b ra te rs tw ie " ja k o w łaśc iw ośc i by tu ludzk iego , ja k jednak na podstaw ie w łasnych dzia łań w n ioskow ać o tym , że ich p od m io t je s t także bytem , wobec któ rego m iłość je s t w ła śc iw ym sposobem odniesien ia? Jest to m oż liw e , gdy weźm ie się pod uwagę konsekw encje , ja k ie pewnego typu dz ia łan ia m ają d la ich adresata. W ich w y n ik u następuje „u m o cn ie n ie " is t- n ien ia osoby czy m ów iąc in n y m i s łow am i ak tua lizac ja cz łow ieka . To, co o cz ło w ie ku m ów i stw ierdzen ie , że p ow in ien on być trak tow an y w duchu braterstw a, trudno poznać i w yraz ić inaczej n iż przez w skazanie dzia łań b y tów innych n iż podm io t, o k tó ry m się w n iosku je . R ów n ież poznanie godności ja k o sposobu is tn ie n ia n ie je s t poznaniem w prost. Zakłada bow iem poznanie różnych re la c ji b y tu lud zk ieg o ja k o ca ło - 11 Zob. P. B 1 o o m f i e I d, O f Goodness and Healthiness: A Viable M oral Ontology, „Philosophical Studies", 87(1997), No. 3, s. 309-332, passim. CZŁOWIEK 3 5 5 ści, pozw a la jących uznać dany by t za is tn ie jący ja k o ce l sam w sobie, ja ko w sposób szczególny on tyczn ie z in d yw id u a lizo w a n y . R ów n ież tu ta j m oż liw e jes t poznanie tak poprzez dz ia łan ia by tu obdarzonego godnością , ja k i po- przez dz ia łan ia innych „um acn ia jące " jeg o is tn ien ie . W ycze rpu jące opracow a- nie zagadnienia poznania godności w ym aga łoby z pew nością obszernych ana liz, w ykracza jących znacznie poza ram y w yznaczone p rz y ję ty m tu pun - k tem w y jśc ia . N iem n ie j jednak w arto tu podkreś lić k ilk a e lem entów , k tó re ukazu ją m o ż liw o śc i zastosowania proponow anej tu te o r ii do eksp lo rac ji p rob lem u poznania godności. Uznając pośrednie poznanie godności, zauważyć trzeba, że poznanie to ma charakter szczególny, zaw iera bow iem w sobie e lem enty poznania is tn ien ia . U znanie godności w chodzi w strukturę każdego p rzeżyc ia pow inn ośc i d z ia ła - nia, k tó rego adresatem je s t osoba. W przeżyciach tych , n ieza leżn ie od ro z - w iązania p rob lem u treśc iow e j d e te rm inac ji dz ia łan ia odpow iada jącego temu, k im jes t je g o adresat, współdane je s t to, że należy go a firm ow a ć d la niego samego. Ten ostatn i postu la t zachow uje ważność n ieza leżn ie od m o ż liw o śc i usta lenia treści dz ia łań rea lizu jących dobro adresata d z ia ła n ia 12. Skoro w p rzeżyc iu p ow innośc i m ora lne j dz ia łan ia , k tó rego adresatem jes t osoba, w spó łdany jes t postu la t n ie instrum enta lnego trak tow an ia (a firm o w a n ia osoby d la n ie j samej) i jego uznanie jes t n iezależne od poznania tej osoby od strony treśc iow e j, k tó re to poznanie je s t n ie ty lk o podstaw ą zdete rm inow an ia treści dz ia łan ia pow innego, ale także podstawą poznania tego, co od strony treści decyduje o szczególnym charakterze by tu ludzk iego ja k o osoby, to up raw n iony zdaje się w niosek, że godność adresata d z ia łan ia poznawana je s t in tu ic y jn ie , w p ro s t13. Godność nie utożsam ia się z żadną poszczególną cechą cz łow ieka ani z ich zespołem i je s t ugrun tow ana w egzystenc ja lnym aspekcie by tu ludzk iego, a u jęc ie bytu w aspekcie is tn ie n ia dokonu je się w pros t w akcie in tu ic ji in te le k tu a ln e j14. W n ioskow an ie powyższe nie w yda je się jed na k trafne. D la uśw iadom ie - n ia sobie p ow innośc i wobec określonego bytu trzeba n a jp ie rw zdać sobie sprawę, że ma się do czyn ien ia w łaśn ie z bytem lu d zk im . G dyby godność b y ła czym ś dośw iadcza lnym w prost, napotyka jąc ja k iś b y t m ożna by b y ło na tej podstaw ie poznać, że je s t osobą, i dośw iadczen ie godności m og łoby 12 Zob. T. S t y c z e ń, Etyka niezależna , Lublin 1980, s. 65 nn. 13 Za tego typu poznaniem godności opowiada się A. Szostek (W okół godności prawdy i m iłości, s. 52). 14 M. A. K r ą p i e c, M etafizyka , Lublin 1978, s. 98 n. 3 5 6 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII być podstawą id e n ty fik a c ji jak iegoś bytu ja k o cz łow ieka . T ak jed na k nie je s t w ysta rczy w ziąć pod uwagę cz łow ieka we wczesnych fazach rozw o ju i ja k ie ś zw ierzę w ana logicznej faz ie. R ów n ież d la lu d z i w p e łn i ro z w in ię - tych n ie trudno skonstruow ać sytuację staw ia jącą podobne trudnośc i. N ie je s t tak, że na podstaw ie dośw iadczen ia godności będzie m ożna wskazać, k tó ry z b y tów jes t bytem lu d zk im . W szystko w skazu je na to, że na jp ie rw ide n ty fikow an e je s t coś ja k o byt lu d z k i i dop ie ro na te j podstaw ie uzna- wana jes t jego godność osobow a15. D la tego godności n ie m ożna uznać za poznaw alną w prost cechę d iagnostyczną pozw ala jącą s tw ie rdz ić , czy m am y do czyn ien ia z cz łow iek ie m , z osobą, czy też nie. A b y to us ta lić , ko rzysta się zw yk le z w iedzy em p iryczne j dotyczącej cech b io log iczn e go gatunku homo sapiens lub innego typu w iedzy pozw ala jące j z id e n ty fik o w a ć dany byt ja k o cz łow ieka , np. w iedzy o tym , że dany by t pochodzi od rodz iców będących ludźm i. W ta k im sensie poznanie godności danego bytu oparte jes t na w iedzy , in fo rm a c ji. A b y w y jaśn ić szczególne m ie jsce, ja k ie przypada godności w p rzeżyc iu m ora lne j pow innośc i dz ia łan ia , n ie trzeba jednak zakładać poznaw alności godności w prost. R ozw iązanie m ożna znaleźć b iorąc pod uwagę to, że cho- ciaż godność jes t ugrun tow ana w egzystenc ja lnym aspekcie by tu ludzk iego , to jed na k je s t ona sposobem is tn ien ia . W każdym dośw iadczen iu bytu is tn ie - nie je s t współdane i dośw iadczane in tu ic y jn ie , w prost, ale n ie sposób is tn ie - nia. U jęc ie bytu ludzk iego ja k o istn ie jącego je s t podstaw ą tego, że rzeczy i dz ia łan ia rozpatryw ane są w re la c ji do całego bytu lud zk ieg o ja k o odpo- w iadające bądź n ieodpow iadające tem u, k im ten b y t jes t. W perspektyw ie proponow anej te o r ii p rzeżycie p ow innośc i u ja w n ia zatem nie ty le , że godność dana je s t w prost, ale u ja w n ion y zostaje p rym at aspektu egzystencja lnego w dz iedz in ie m ora lne j, i to w d w o ja k im sensie: fundam enta lne je s t uznanie szczególnego sposobu is tn ien ia oraz w zięc ie pod uwagę dobra bytu ja ko ca łości. W każdym konkre tnym dz ia łan iu , m a jącym za p rze dm io t konkre tny b y t, chcąc, aby dzia łan ie odpow iada ło temu, k im /c z y m jes t ten byt, trzeba brać pod uwagę jeg o podstaw ow ą doskonałość is tn ien ie , w tym i sposób is tn ien ia , oraz dobro ca łości bytu , ca łości, k tó re j ontyczną podstaw ą je s t akt is tn ien ia . Godność jes t e lem entem każdego p rzeżyc ia p ow inn ośc i dz ia łan ia , k tó rego adresatem jes t osoba, gdy dz ia ła jący jes t św iadom , że ma do czyn ie - n ia z osobą. Poniew aż p rzeżycie pow innośc i m ora lne j d z ia łan ia wobec osoby Zob. R. S p a e m a n n , Personen: Versuche über der Unterschied zwischen 'etw as' und 'jem a n d ', Stuttgart 1996, s. 14. PRAWO 3 5 7 zakłada wiedzę, że jest to osoba (człowiek), stąd i jasną jest sprawą, że wiedza o godności podmiotu jest współdana w tym przeżyciu wraz z pozna- niem istnienia adresata, niezależnie od szczegółowego jego poznania od strony treściowej. § 2. PRAWO 1. P raw o ja k o „rzecz sp ra w ied liw a " Prawem w pełnym tego słowa znaczeniu jest sama „rzecz sprawiedliwa" ius w podstawowym tego słowa znaczeniu. W takim sensie mówi się o prawach człowieka jako konkretnych dobrach dla człowieka. To, co sprawiedliwe, jest tym, co „odpowiada" osobie. Prawem jako tym, co sprawiedliwe, jest jakiś stan rzeczy na mocy zachodzenia relacji odpowiedniości między tym stanem rzeczy a człowiekiem. Relacja ta zachodzi, gdy dany stan rzeczy zachowuje lub „umacnia" bycie człowieka jako całości. U podstaw relacji odpowiedniości jest zatem relacja całości bytu ludzkiego do jego aktualizacji, relacja konstytuowana istnieniem bytu, w przypadku człowieka jego godnością. Podkreślić trzeba, że „rzecz sprawiedliwa" jest rzeczywistością relacyjną, relacja do podmiotu prawa jest jej konstytutywnym elementem. „Rzecz sprawiedliwą" można uznać za prawo w pełnym tego słowa zna- czeniu, gdyż dopiero ona jest tym, co aktualizuje podmiot praw i w pełni determinuje działanie podmiotu zobowiązanego. Wyróżnione dwa zasadnicze typy „rzeczy sprawiedliwej", mianowicie ius naturale i ius positivum, pozwa- lają zrozumieć istotę różnicy między prawami w węższym tego słowa znacze- niu a prawami-wolnościami. W jednym i drugim przypadku przedmiotem ochrony jest to, co należne, niemniej jednak narzędzia ochrony muszą być różne. W przypadku praw-wolności sama „rzecz sprawiedliwa" nie może być treściowo określona niezależnie od dokonywanych wyborów, stąd akcent położony jest na ochronę wolności wyboru. Uznanie za prawo „rzeczy spra- wiedliwej" pozwala zrozumieć, dlaczego ochrona praw-wolności obejmuje również warunki realizacji tego, co wybrane. Zauważyć też trzeba, że proponowana tu koncepcja ius jest koncepcją typu egzystencjalnego. Racją bycia ius jest zachodzenie pewnej relacji, któ- rej istnienie można niekiedy stwierdzić niezależnie od adekwatnego ujęcia treści czy to samego ius, czy to podmiotu prawa. Co więcej, można budo- 3 5 8 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII wać teorię filozoficzną biorącą pod uwagę, że adekwatne ujęcie treści „rze- czy sprawiedliwej" może być przynajmniej w niektórych przypadkach nie- osiągalne. „Rzecz sprawiedliwa" jest tym przedmiotem badań, który „otwie- ra" badania na wszystkie determinanty treściowe i zabezpiecza przed absolutyzacją jednego lub kilku z nich, absolutyzacji prowadzącej do zamknięcia teorii na dopełnienia niezbędne dla ujęcia całokształtu dóbr dla człowieka. Przed każdą treściową filozoficzną a zatem zmierzającą do całościowego ujęcia koncepcją prawa, poprzestającą na ujęciu „rzeczy sprawiedliwej" poprzez jej treść, staje problem zamknięcia teorii na te prawa, które opar- te są na nie dostrzeżonych aspektach bytu ludzkiego lub okolicznościach jego życia. Egzystencjalna koncepcja prawa nie ma przy tym charakteru czysto formalnego, jak np. kantowskie koncepcje prawa natury o zmiennej treści, w których tym, co przyrodzone, jest forma prawa (sama powinność), a nie jego treść16. Relacja odpowiedniości konstytuująca prawo zachodzi ze względu na istnienie człowieka, istnienie będące istnieniem czegoś o okre- ślonej strukturze bytowej i właściwościach, które są stałymi elementami zawsze współokreślającymi treść tego, co sprawiedliwe. „Rzecz sprawiedliwa" jako „to, co powinno być", jest stanem rzeczy aktualnym lub tylko możliwym. Gdy mowa tu o możliwym stanie rzeczy, nie chodzi tylko o możliwość w sensie „niesprzeczności" pewnego układu bytów jako nie zawierającego elementów, które jednocześnie nie mogą za- chodzić, ale o możliwość w sensie bycia potencjalnie. Stan rzeczy jest możliwy, gdy są wykonalne takie przemiany (w tym przemiany powodowane wolnymi działaniami człowieka) tego, co istnieje aktualnie, które doprowa- dzą do jego aktualnego zaistnienia. Stany możliwe istnieją istnieniem tego, co istnieje aktualnie17. Z punktu widzenia podmiotu praw to, co sprawiedliwe, można określić jako to, co należne należny stan rzeczy. Ogólnie można powiedzieć, że stan rzeczy jest stanem należnym ze względu na jego relację do aktualizacji osoby; jest stanem należnym, jeżeli umożliwia aktualizację osoby. To, co należne, jest zawsze stanem należnym komuś, jednak niekoniecznie od kogoś określonego. O należności jakiegoś stanu rzeczy można orzekać niezależnie od tego, czy zdeterminowany jest podmiot odpowiednich działań powinnych ze względu na ten stan rzeczy, czy nie. Niemniej jednak jest on należny, 16 Na temat tych koncepcji zob. M . S z y s z k o w s k a , Europejska filozo fia praw a , wyd. 2, W arszawa 1995, s. 77 nn. 17 O ontycznych podstawach tego, co możliwe w omawianym tu sensie, Akwinata pisał: „potentia est causa possibilium " {De veritate, q. 5, a. 1, ad 7). PRAWO 359 jest tym, co sprawiedliwe, o tyle, o ile jego aktualizacja zależna jest od działań innych, stąd obejmuje zawsze relacje do aktów dookreślających pod- mioty powinności. Ponadto elementy należnego stanu rzeczy (również te wskazywane w normach proklamacyjnych) nie muszą być wprost przedmio- tem jakichkolwiek działań powinnych, wystarczy, że przedmiotem takim są środki umożliwiające jego realizację. Z punktu widzenia podmiotu obowiązków „rzecz sprawiedliwa", to, co należne, jest tym, co powinne. Ontyczną podstawą przyporządkowania pod- miotu działania, podmiotu obowiązków, do porządku tego, co należne innym, mówiąc inaczej do realizacji „dobra drugiego", jest ugruntowana w godno- ści podmiotu działania transcendentalna właściwość bytu określona wyżej mianem miłości. Realizacja inklinacji do takiego działania jest realizacją, aktualizacją bytu jako bytu, w przypadku człowieka aktualizacją osoby jako osoby. Aktualizacja ta nie musi się wiązać z rozwojem niektórych własnych potencjalności i stąd pozorny paradoks samorealizacja może być konsek- wencją rezygnacji z realizacji własnych potencjalności. Powinności działania lub niedziałania ze względu na to, co należne, dotyczą również działań pod- miotu obowiązków będącego także podmiotem praw. W tej perspektywie zro- zumiały staje się niezbywalny charakter praw18. Relacja podmiotu praw do należnego stanu rzeczy istnieje ze względu na realną relację danej osoby do jej aktualizacji. Można także powiedzieć, że podstawą należności danego stanu rzeczy jest godność. O tym, że istnieje należny stan rzeczy, czy nie, decyduje istnienie pewnego typu relacji. Dlate- go też można mówić, że pewien stan rzeczy jest należny lub że istnieją należne stany rzeczy. Można wydawać sądy o należności stanów rzeczy. Zdania, że jakiś stan rzeczy jest należny, mogą być prawdziwe lub fałszywe. Ze względu na okoliczności i różne sposoby aktualizacji człowieka należny stan rzeczy może nie być aktualnie określony, niemniej jednak istnieje poten- cjalnie na mocy realnych relacji pewnego zbioru możliwych stanów rzeczy do odpowiednich działań determinujących konkretną treść. Podobnie ma się rzecz z tym, co powinne, jako czymś istniejącym ze względu na podmiot powinności. W konsekwencji jako prawdziwe lub fał- szywe można kwalifikować również wypowiedzi dotyczące obowiązków ls Proponowane tu analizy są również przyczynkiem do sporu nad podstawami moralnos'ci i etyki, toczonego w środowisku KUL, którego apogeum przypadło na lata osiem dziesiąte - zob. „Roczniki F ilozoficzne" , 31(1983), z. 2, s. 47-104 oraz 32(1984), z. 2, s. 149-194; por. S z o s t e k , Wokół godności prawdy i m iłości, s. 74 nn. 3 6 0 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII działania, wypowiedzi wyróżniające pewne stany rzeczy, którymi są działania będące środkiem realizacji tego, co powinne i należne. Przeprowadzone analizy pozwalają wyróżnić kilka typów relacji należno- ści; relacje kolejnych z wyróżnionych typów ugruntowane są ontycznie w re- lacjach typów poprzednich: (a) relacja człowieka do osobowego rozwoju; (b) relacja człowieka do rozwinięcia poszczególnych potencjalności; (c) relacje człowieka do dóbr-środków aktualizujących byt ludzki; (d) relacje człowieka do działań innych; (e) relacje człowieka do implementacji. Drugi człon każdej z relacji jest „rzeczą sprawiedliwą" odniesioną do pozo- stałych, będących czy to ontyczną podstawą, czy środkiem realizacji. Można zaobserwować swoistą dynamikę zmierzającą do aktualizacji należ- nego stanu rzeczy. Aktualizacja osoby wymaga aktualizacji jego poszczegól- nych możliwości rozwojowych, to zaś wymaga determinacji sposobu rozwoju oraz odpowiednich środków, a także działań podmiotów zobowiązanych. Na przykład gdy mówi się o prawie do oświaty na poziomie podstawowym, to należnym stanem rzeczy jest stan, w którym potencjalności człowieka do nauki poddawane są działaniom umożliwiającym ich rozwój. W przypadku gdy nie ma odpowiednich instytucji, typ tych działań nie jest określony. Nie można sensownie mówić, że należnym stanem rzeczy jest szkoła działająca dokładnie w taki, a nie inny sposób. Niemniej jednak można mówić o zbio- rze możliwych stanów rzeczy umożliwiających aktualizację osoby (w aspek- cie kształcenia i wychowania), których elementem jest relacja do działań określających ich treść. Należnym stanem rzeczy są odpowiednie działania zmierzające do powstania odpowiednich instytucji, określenia programów nauczania itp. Działania te są warunkiem koniecznym aktualnego zaistnienia konkretnego stanu rzeczy aktualizującego osobę. Ze względu na ugruntowanie praw człowieka w przyrodzonej i równej godności osobowej oraz „nabudowane" na niej zespoły relacji oparte na rozmaitych aspektach bytu ludzkiego; prawa jako należne stany rzeczy są przyrodzone, powszechne i niepodzielne. Tam, gdzie istnieje człowiek, tam też można mówić o jego prawach. Chociaż tak ich treść, jak i podmioty zobowiązane mogą nie być jednoznacznie zdeterminowane, to prawa te is- tnieją na mocy zachodzących relacji obejmujących to wszystko, co niezbędne do takiej determinacji. PRAWO 3 6 1 2. P raw o ja k o norm a Choć prawem w pełnym tego słowa znaczeniu jest sama „rzecz sprawied- liwa", to przez prawo w szerszym znaczeniu można rozumieć to wszystko, co współkonstytuuje to, co sprawiedliwe, jako sprawiedliwe; to, co jest pod- stawą istnienia „rzeczy sprawiedliwej" i co determinuje jej treść. Prawo w tym sensie, w przeciwieństwie do prawa-„rzeczy-sprawiedliwej", można określić mianem prawa-normy. Wkraczając w dziedzinę determinacji treści, mając na uwadze nieadekwatność poznania, zauważyć trzeba, że wszelki przegląd elementów determinujących treść jest niepełny. Prawem-normą w takim znaczeniu będzie przede wszystkim godność, jako to, co jest racją zachodzenia relacji odpowiedniości, racją sprawiedliwości danego stanu rzeczy. Ponieważ godność jest zawsze godnością czegoś treścio- wo określonego, prawem będą poszczególne potencjalności bytu ludzkiego. Pamiętając przy tym, że aktualizacja poszczególnych potencjalności może być uznana za kryterium bycia tym, co sprawiedliwe, o ile aktualizacja ta prowa- dzi do rozwoju całego bytu, można powiedzieć, że prawem jest człowiek19. Można powiedzieć, że to on jest normą kryterium tego, co należne, i on- tyczną podstawą istnienia relacji należności i powinności. Za prawo-normę w omawianym tu znaczeniu trzeba także uznać wolne wybory człowieka, dokonywane czy to indywidualnie, czy wspólnotowo. Bez relacji do decyzji podmiotu praw pewne stany rzeczy, np. realizujące czło- wieka jako istotę religijną, nie będą ius, nawet jeśli wzięte same w sobie, w oderwaniu od struktur relacyjnych, miałyby taką samą treść jak „rzecz sprawiedliwa". Podkreślić jednak trzeba, że wolne wybory nie są ontyczną racją zachodzenia samej relacji odpowiedniości w takim sensie, że nie mogą sprawić, by odpowiedniość zaszła między elementami, które do siebie „nie pasują" . Wskazując elementy determinujące treść tego, co należne, niezbędne jest także wzięcie pod uwagę kontekstu społecznego osobowego charakteru innych oraz ograniczonych zasobów stojących do dyspozycji. Ponieważ każdy człowiek jest osobą i każdy istnieje jako cel sam w sobie, coś jest sprawied- liwe ze względu na określoną osobę o tyle, o ile nie odnosi ona korzyści kosztem innej, o ile uzyskanie danego dobra nie odbywa się jak powie- działby Arystoteles cudzą krzywdą. Gdyby zachodziła ostatnia okoliczność, 19 Por. A. W i e r z b i c k i , Osoba je s t prawem. Komentarz do Antonio Rosminiego personalistycznej koncepcji prawa, „Ethos", 12(1999), nr 1-2, s. 95 nn. 3 6 2 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII to dany stan rzeczy, choćby aktualizował jakąś potencjalność podmiotu praw, nie aktualizowałby go całościowo jako osoby. Dlatego w determinacji treści poszczególnych praw brać trzeba pod uwagę prawa innych. Trzeba także brać pod uwagę równość w godności osobowej i postulat równego traktowania wszystkich jako celów samych w sobie. Prawem-normą w przyjętym tu sensie będzie także prawo pozytywne. Po pierwsze, pełni ono funkcje narzędzia poznania praw człowieka. Po drugie, mocą zawieranych umów dookreśla treść praw człowieka. Tam, gdzie to właściwe i możliwe, prawo to ustanawia mechanizmy kontroli, w których pojawiają się pewnego typu sankcje, stanowiące instrument nacisku skłaniającego do przestrzegania praw człowieka. Prawo międzynarodowe, będąc prawem pozytywnym, obejmuje ochronę tylko najważniejszych dóbr. Dlatego w przypadku regulacji międzynarodo- wych można zasadnie posługiwać się terminem „prawa podstawowe" albo „podstawowe prawa człowieka"20. § 3. PROCEDURY JAKO ELEMENT PROCESU USTALANIA TEGO, CO SPRAWIEDLIWE Przyjęta ontologia prawa ma określone konsekwencje proceduralne. Można wskazać dwie zasadnicze funkcje, jakie w określaniu treści tego, co spra- wiedliwe, pełnią procedury. Po pierwsze, w sferze praw w węższym tego słowa znaczeniu służą one eliminacji błędów i uzgodnieniu zasad współżycia w przypadku rozbieżności stanowisk w sprawie tego, co sprawiedliwe nieza- leżnie od wolnych decyzji (sfera ius naturale)', po drugie, w sferze praw-wolności służą uwzględnieniu woli jednostek i grup (sfera ius positivum), bądź to gdy decyzja jest niezbędna w determinacji treści tego, co sprawiedliwe, bądź to w uzgodnieniu projektów życia wybieranych spośród tych, których realizacja nie jest niesprawiedliwa. 20 Zob. np. KNZ, preambuła, ust. 2; PDPC, preambuła, ust. 5; D eklaracja wiedeńska, preambuła, ust. 6 oraz pkt 1.10. Zob. M a z u r e k , Godność człowieka a praw a człowieka, s. 22 n. PROCEDURY JAKO ELEMENT PROCESU USTALANIA TEGO, CO SPRAW IED LIW E 3 6 3 1. P roced u ry ja k o środ ek k orek ty p ozn an ia tego , co sp raw ied liw e Wskazane struktury relacyjne stanowiące osnowę prawa wyznaczają spo- sób poznania tego, co determinuje treściowo to, co sprawiedliwe. Skoro poznanie prawa jest w swych podstawach poznaniem realnego bytu uwikłane- go w wielorakie struktury relacyjne, to trzeba wziąć pod uwagę niedostatki i uwarunkowania ludzkiego poznania. Ujmuje ono treść bytu jedynie aspektowo i nieadekwatnie. Możliwości poznawcze determinowane są wykształ- conymi sprawnościami poznawczymi oraz narzędziami, którymi się dyspo- nuje. Przed skutkami niedoskonałości poznania chronić mogą odpowiednie procedury. Co ważne, konsekwencje przyjętej tu ontologii są nie do pogo- dzenia z konsekwencjami proceduralnymi np. niektórych koncepcji odrzuca- jących obiektywne ugruntowanie prawa. Jest to istotne spostrzeżenie, gdyż ujawnia, że również na płaszczyźnie proceduralnej ochrona praw człowieka zakłada uznanie rozstrzygnięć, które nie są neutralne ani filozoficznie, ani światopoglądowo. Zagadnienie to można zilustrować na przykładzie spotykanej często kon- cepcji aksjologicznego uzasadnienia prawa, w której wartości uzasadniające normy prawne sprowadzane są do korelatów ocen pojętych jako akty psy- chiczne aprobowania lub nieaprobowania czegoś, akty oparte nie na pozna- niu, ale na reakcji emocjonalnej. Konsekwentne przyjęcie tego typu stanowi- ska prowadzi do postulatu nieuwzględniania w debacie nad kształtem prawa stanowionego uzasadniania ocen i norm, gdyż uwzględnienie tego uzasadnia- nia prowadziłoby do dominacji i uprzywilejowania w prawie stanowionym jednego światopoglądu czy systemu wartości21. Jak przebiega rozumowanie prowadzące do tego postulatu? Można zapro- ponować następującą rekonstrukcję. W punkcie wyjścia przyjmuje się, że to, co normatywne, nie może być uzasadniane obiektywnie istniejącą rzeczy- wistością. Co prawda standardy ocenne mogą być ugruntowane w pewnych dyspozycjach do oceniania w określony sposób, istnienie tych dyspozycji nie jest jednak racjonalnym uzasadnieniem dla uznania takiej, a nie innej wypowiedzi oceniającej lub opartej na niej normy za podstawę obowiązują- 21 Por. P. W i n c z o r e k , Uwagi o aksjologicznych aspektach działalności legislacyj- nej w dziedzinie prawa publicznego (konstytucyjnego) w Polsce, „Ruch Prawniczy, Ekono- miczny i Socjologiczny", 56(1994), z. 4, s. 56; zob. M. P i e c h o w i a k , Czy konstytucja może być neutralna światopoglądowo? , w: Transformacja i wartości: Aksjologiczne aspekty transformacji ustrojowej w Polsce, red. W. Kaczocha, Zielona Góra 1997, s. 81-90, passim. 3 6 4 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII cych powszechnie rozwiązań prawnych, ocena w sensie psychologicznym nie jest przecież zdaniem zwolenników omawianej koncepcji ugrunto- wana w czymś obiektywnym, może być taka lub inna; wszelkie dyspozycje ocenne, w oderwaniu od kontekstu społecznego i porządku prawnego, wystę- pują zatem na równej stopie. Uzasadnianie może przebiegać tylko w ramach jakiegoś systemu normatywnego; o uznaniu oceny i jej uzasadnieniu można racjonalnie dyskutować w perspektywie innych przyjętych standardów ocennych . Jedne treści normatywne uzasadniane być mogą innymi treściami normatywnymi. Dlatego w dyskusji nad kształtem prawa pytanie o uspra- wiedliwienie wartości uzasadniających aksjologicznie poszukiwane rozstrzy- gnięcie prawotwórcze może być w zasadzie jedynie pytaniem o inne warto- ści również oparte na skłonnościach ocennych. Pełne uzasadnienie będzie się zatem sprowadzało do wskazania możliwie spójnego zespołu ocen doty- czących porządkowania życia, do wskazania pewnego systemu wartości czy mówiąc potocznie światopoglądu. Jeżeli w danej sprawie spotykają się poglądy sprzeczne, to uwzględniając ich uzasadnienie problem uznany być musi za konflikt światopoglądowy, którego rozstrzygnięcie nie może być oparte na obiektywnych kryteriach. W takiej perspektywie trzeba uznać konsekwencję, że uwzględnienie uzasadniania ocen w procesie tworzenia prawa „czyni niemal pewnym, że w tej działalności jeden tylko dominu- jący wśród prawodawców system (zespół) wartości stanie się podstawą decyzji prawotwórczych"22. Chcąc uniknąć tej konsekwencji, trzeba zatem zrezygnować z brania pod uwagę uzasadniania wartości i uwzględniać jedynie te, które są istotne dla rozstrzygnięcia danej kwestii. Spory o wartości nie są sporami merytorycz- nymi, dyskurs dotyczy nie obiektywnej rzeczywistości, którą chce się dzięki dyskusji lepiej poznać, ale subiektywnych reakcji emocjonalnych na rzeczy- wistość, bez możliwości postawienia pytania, czy reakcje te są obiektywnie słuszne. Uznanie trafności tego pytania zakładałoby uznanie określonego światopoglądu za dostarczający standardów sprawiedliwości i tym samym byłoby wyróżnieniem (merytorycznie nieuzasadnionym) tych, którzy ten światopogląd wyznają. Co więcej, włączenie się w publiczną debatę zmusza- łoby do ujawnienia przekonań światopoglądowych. Można by w tej perspe- ktywie nawet argumentować, że publiczna debata nad słusznością przekonań mających stanowić podstawę rozwiązań prawnych byłaby nieuzasadnionym "2 W i n c z o r e k , Uwagi o aksjologicznych aspektach działalności legislacyjnej, s. 56. PROCEDURY JAKO ELEM ENT PROCESU USTALANIA TEGO, CO SPRAW IED LIW E 3 6 5 wkraczaniem w wolność przekonań, a przedstawianie racji na rzecz słusz- ności określonych przekonań próbą indoktrynacji, zamachem na indywi- dualność osoby. Zagadnienie włączania dyskusji nad ugruntowaniem ocen w debatę nad uzasadnianiem prawa przedstawia się zasadniczo inaczej, jeśli oceny mają podstawę w obiektywnej rzeczywistości, w tym, że określone działania czy realizacja określonych stanów rzeczy obiektywnie przyczyniają się do osobo- wego rozwoju człowieka, który to rozwój traktowany by był jako cel regula- cji prawnych. Wówczas w procesie prawotwórczym podstawowego znaczenia nabiera racjonalny namysł nad człowiekiem-osobą. Dyskurs jest środkiem nie tylko do wzajemnego poznawania poglądów, światopoglądów czy skłonności ocennych, ale jest też drogą do korekty i ubogacenia poznania rzeczywi- stości. Dyskusja nad uzasadnieniem czy szerzej ugruntowaniem ocen jest wówczas istotnym elementem procesu tworzenia prawa. Co więcej, przed- miotem dyskusji i sporów może być także słuszność określonych przekonań światopoglądowych. Dyskusja nad ocenami lub normami nie sprowadza się do uzasadnienia opartego na dedukcyjnym wyprowadzaniu wniosków z mo- żliwie spójnych systemów wartości, ale sięga raczej do pewnych doświad- czeń człowieka. Podobnie jak w wyżej zarysowanym podejściu, dyskusja nie dotyczy systemów wartości, ale nie ogranicza się też do wymiany poglądów, które miałyby być ostatecznym punktem odniesienia toczonych sporów. Przedmiotem sporu jest bowiem to, kim jest człowiek i zespoły relacji, które powstają niezależnie od jego woli czy przekonań. Można wówczas wskazać racje uznania, że niezależnie od funkcjonalności systemu prawa pozytywne- go czy innych racji pragmatycznych nie wszystkie idee dotyczące realizacji człowieka, nie wszystkie przekonania światopoglądowe występują na tej samej stopie i nie wszystkie zasługują na tego typu uznanie, które skłonić winno innych do kompromisu, do koncesji na rzecz tych stanowisk. Uzasad- nić można przyjęcie innych niż dyktowane wymaganiami praktycznymi ogra- niczeń konsensu łub kompromisu jako procedur prawotwórczych. Znając zmienność nastrojów społecznych zasadne jest np. uwzględnienie w procedu- rach ograniczeń możliwości zmiany niektórych zasad określających podstawy porządku prawnego i podstawowe dobra człowieka chronione prawem. Gdy podstawy prawa ugruntowane są w poznawalnej rzeczywistości, uzasadnione jest wstępne weryfikowanie ewidentnie niesłusznych stanowisk, które w dys- kusji nad kształtem prawa nie są brane pod uwagę; będą też obszary, w któ- 3 6 6 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII rych nie ma miejsca na kompromis, nawet jeśli sprzyjałby on funkcjonalności systemów społecznych23. Powyższe analizy wskazują, że akognitywizm i zarysowana tu wersja kognitywizmu prowadzą do postulatów pod adresem procedur prawotwór- czych, które nie mogą być jednocześnie spełnione. Dlatego też można powie- dzieć, że uznanie praw człowieka chronionych prawem międzynarodowym ma określone konsekwencje proceduralne, które nie są neutralne wobec filo- zoficznych stanowisk w sprawie ugruntowania sprawiedliwości i w konse- kwencji nie są też neutralne wobec istotnych elementów światopoglądu. 2. P roced u ry ja k o w ym óg au to te liczn eg o ch arak teru bytu lu d zk iego Przyjęte wyżej rozwiązania antropologiczne każą uznać jeszcze jedną, obok opartej na niedoskonałości poznania, dziedzinę zastosowań procedur w ochronie praw człowieka. W sferze tego, co niezależnie od wyborów nie jest niesprawiedliwe, na podstawie samego poznania nie jest możliwe jedno- znaczne treściowe określenie należnych stanów rzeczy, gdyż niezależnie od wyborów ich treść nie jest określona. Z tego względu nie jest możliwe także sformułowanie treściowych norm wprost gwarantujących samą „rzecz spra- wiedliwą" w pełnym tego słowa znaczeniu. Można natomiast zdeterminować treściowo warunki określania tego, co należne, oraz reguły typu formalnego dotyczące realizacji tego, co ukonstytuowane jako należne. Każdy człowiek jest na równi z innymi celem samym w sobie. Biorąc pod uwagę, że rozwój osobowy sensu stricto, prowadzący do indywidualizacji i „wzmocnienia" istnienia, dokonuje się przez działania sprawiedliwe, w sen- sie: nie naruszające godności innych; przy projektowaniu swojego rozwoju w ramach tego, co nie jest niesprawiedliwe, każdy musi brać pod uwagę prawo każdego innego do własnego projektu życia i działania. Koniecznym warunkiem sprawiedliwości wybieranego stanu rzeczy jest to, że dokonany wybór uwzględnia prawo wszystkich innych do analogicznych wyborów. Każdy ma prawo do tego, aby jego projekt życia był wzięty pod uwagę. 23 Zob. dyskusję, która toczyła się na ten temat w „Ruchu Prawniczym, Ekonomicznym i Socjologicznym " , 57(1995), z. 1, 2, 3: S. W r o n k o w s k a, Kilka uwag w sprawie funkcjonalności i dysfunkcjonalności konstytucji; M. P i e c h o w i a k , W sprawie fu n - kcjonalności i dysfunkcjonalności konstytucji; S. W r o n k o w s k a , Krótka odpowiedź M arkowi Piechowiakowi. PROCEDURY JAKO ELEMENT PROCESU USTALANIA TEGO, CO SPRAW IED LIW E 3 6 7 Podstawowym środkiem realizacji tego prawa są pewne procedury, dlatego w determinacji treści tego, co sprawiedliwe, współuczestniczą elementy zależ- ne od działań człowieka, w tym również będące rezultatem przyjmowanych procedur24. Ponieważ w przypadku praw człowieka, również w zakresie praw-wolności , akcent pada na samą „rzecz sprawiedliwą", ochrona pozytywnoprawna działań w sferze tego, co samo w sobie nie jest niesprawiedliwe, obejmować powinna nie tylko element negatywny ochronę przed ingerencją innych w wybory jednostki, ale także element pozytywny, obejmujący zapewnienie procedur pozwalających uwzględniać indywidualne wybory celów. Przy tym owo uwzględnienie ma przynajmniej dwa komponenty: po pierwsze, uzgod- nienie wybieranych celów albo przez konsens, albo na podstawie kompro- misu, gdy odpowiednio stany rzeczy, do których się dąży, mogą lub nie mogą być jednocześnie zaktualizowane; po drugie, uwzględnienie i proporcjo- nalne zapewnienie potrzebnych środków do realizacji wybranych celów. 3. D w a typy d ysk u rsu nad p raw am i Wyżej wskazane proceduralne konsekwencje przyjmowanych rozstrzygnięć ontologicznych pozwalają na wyróżnienie dwóch zasadniczych typów dyskur- su prawotwórczego. Pierwszy dotyczy tego, co jest sprawiedliwe lub niespra- wiedliwe niezależnie od decyzji podejmowanych przez uczestników dyskursu. Drugi dotyczy ustalenia tego, co jest sprawiedliwe lub niesprawiedliwe za- leżnie od ich woli. W pierwszym typie zasadniczym pytaniem jest pytanie o to, jak się rzeczy mają. Argumentacja służy poznaniu rzeczywistości niezależnej od aktów podmiotów poznających. Dyskurs tego typu obejmuje m.in. spory o właści- 24 Rację ma z pewnością Arthur Kaufmann, gdy podkreśla, że należy rozpatryw ać łącznie oba centralne, jego zdaniem, pytania filozofii prawa: co to jes t słuszne prawo i jak słuszne prawo jest poznawane względnie urzeczyw istniane? (A. K a u f m a n n, Problemgeschichte der Rechtsphilosophie, w: Einführung in Rechtsphilosophie und Rechtstheorie der Gegenwart, hrsg. von A. Kaufmann, W. Hassemer, 5. Aufl., Heidelberg 1989, s. 25). Jednakże koncepcje hermeneutyczne, podobnie jak i czysto proceduralne, koncentrując się na procesach poznaw a- nia i urzeczywistniania prawa, odpowiadają na pierwsze z pytań w perspektywie drugiego i bądź to rezygnują z odpowiedzi na pytanie o ontyczną podstawę prawa, bądź to absoluty- zując perspektywę badawczą uznają sam proces poznania lub urzeczyw istniania za ontyczną podstawę tego, co należne. Por. M. P i e c h o w i a k , W poszukiw aniu ontologicznych podstaw prawa, W arszawa 1992, s. 26 nn., 93 nn. 3 6 8 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII wości bytu ludzkiego walentne z punktu widzenia prawa, spory o określenie podstaw porządku prawnego, a także spory dotyczące granic między dziedzi- ną tego, co sprawiedliwe lub niesprawiedliwe niezależnie od woli, a dziedzi- ną tego, co sprawiedliwe lub niesprawiedliwe zależnie od woli. Podstawowy argument ma postać: „ponieważ tak się rzeczy mają", „ponieważ to jest sprawiedliwe". W ramach tego typu dyskusji praktycznie żadnej wagi nie ma argument typu: „ponieważ ja tak chcę" czy „ponieważ my tak chcemy". Kompromis nie może być w punkcie wyjścia postulowany jako zasadniczy sposób rozwiązywania sporu. Jeżeli po rozważeniu przedmiotu sporu strony nie dochodzą do porozumienia, to zawierany kompromis nie jest zgodą, która współkonstytuuje sprawiedliwość przyjętego rozwiązania. Jako że w tej dzie- dzinie wolne decyzje nie współkonstytuują tego, co sprawiedliwe, w dalszej dyskusji zatem nie można powoływać się na decyzję podjętą w ramach zawierania kompromisu jako na argument na rzecz uznania danego rozwiąza- nia za sprawiedliwe i stąd nie można także od oponenta oczekiwać, że i w innych sprawach zmodyfikuje swoje cele tak, aby ich uzasadnienie było spójne z rozstrzygnięciami, które treść zawartego kompromisu zakłada w sprawie racji uznawania czegoś za sprawiedliwe. Również po zawarciu kompromisu argumenty za i przeciw postaci „ponieważ tak się rzeczy mają" posiadają taką samą doniosłość jak w fazie dyskusji poprzedzającej zawarty kompromis. Innego typu argumenty mają zasadniczą wagę, gdy dyskusja dotyczy te- go, czego sprawiedliwość współkonstytuowana jest decyzjami podmiotów. W przypadku uzgadniania celów działania argumenty typu „ja tak chcę" lub „my tak chcemy" mają podstawowe znaczenie. Zarówno zgoda oparta na konsensie, jak i na kompromisie współkonstytuuje przedmiot sprawiedliwy dla obu stron dochodzących do zgody. To właśnie w tym, że wolny wybór, uzgodniony z innymi, współkonstytuuje „rzecz sprawiedliwą", można upatry- wać podstawę zasady wyrażanej formułą pacta sunt servanda. Dlatego też gdy później jedna ze stron zmieni zdanie i chce realizować cele kolidujące z ustalonymi, wówczas wysuwany przez nią argument „ja tak chcę" ma inną wagę w prowadzonym dyskursie, niż miał przed podjętymi ustaleniami; nowe cele nie występują na równej stopie w porównaniu z wcześniej uzgodnionymi i chcąc je realizować nie można się wprost domagać kompromisu. Istotne różnice we wskazanych typach dyskursu są racją na rzecz uzna- nia postulatu, aby w przypadku norm proceduralnych, przy ich precyzacji, możliwie jasno określić cel, któremu służą. Z pewnością nie zawsze reali- zacja takiego postulatu będzie możliwa, gdyż wyróżnione typy dyskursu w praktyce często się przeplatają, również wówczas, gdy materialnie doty- INNE PROPOZYCJE UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOWIEKA 369 czą tego samego przedmiotu. Przykładem może być tutaj spór o prawną dopuszczalność aborcji. Niemniej jednak świadomość różnic między wskaza- nymi typami dyskursu prawotwórczego może przyczynić się do precyzacji punktów spornych. § 4. UMIESZCZENIE W PRZYJĘTEJ PERSPEKTYW IE INNYCH PROPOZYCJI UGRUNTOWANIA PRAW CZŁOWIEKA Proponowana filozoficzna teoria praw człowieka pozwala ująć intuicje trafne z punktu widzenia paradygmatycznej koncepcji tych praw. Oto przy- kłady dotyczące omawianych wyżej typów ugruntowania praw. 1. P raw o pozytyw n e W odniesieniu do ugruntowania w prawie pozytywnym można zauważyć, że zgodnie z przyjętą tu perspektywą opartą na rozstrzygnięciach Akwinaty prawo pozytywne w wielu przypadkach zapewnia pełną „realność" praw w takim sensie, że treściowo determinuje to, co, komu, od kogo jest należne. Tym, co należne, może być także determinowana prawem pozytywnym san- kcja, będąca jednym ze środków realizacji tego, co sprawiedliwe. Jednocześ- nie proponowana teoria pozwala uniknąć trudności opartej na wnioskowaniu, że jeżeli nie jest zdeterminowana treść, to nie ma też prawa. Prawa są real- ne, gdyż przede wszystkim realna jest osoba przyporządkowana do swego rozwoju, realne są także potencjalności rozwojowe i relacje do tego, co je rozwija, realne są wreszcie relacje do tego, co prowadzi do determinacji treści praw, i realne są zagrożenia bytu ludzkiego i relacje do tego, co im zapobiega. 2. F u n k cjon a ln ość W ugruntowaniu funkcjonalnym trafnie podkreśla się wartość tego, co społeczne. Również w proponowanych tu rozwiązaniach wymiar społeczny jest istotnym wymiarem życia osoby, która w pełni rozwijać się może jedy- nie we wspólnocie. Dobro wspólnoty, obejmujące jej trwałość i stabilność, 3 7 0 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII chronione zbiorowymi prawami człowieka, jest dobrem jednostki i jako takie jest jej prawem. Zauważyć wypada, że w proponowanym podejściu wspólno- towy wymiar życia nie jest tylko środkiem zaradczym na słabość poszczegól- nych jednostek w ich czysto indywidualnym rozwoju. Biorąc pod uwagę, że osoba realizuje się w najdoskonalszy sposób w wolnym „byciu dla", kształtowanie warunków pełnego rozwoju nie może się obejść bez uwzględnienia tego typu aktywności człowieka. Podkreślić przy tym trzeba, że zapewnienie dobra tego, co społeczne, nie może się nigdy odbywać kosztem naruszenia godności jednostki, a ponadto owo „bycie dla" jest tym doskonalsze, im doskonalsza jest sama osoba, której doskonałości służą prawa indywidualne. 3. W olność Zarysowana teoria szeroko uwzględnia problematykę wolności. Wolność jako istnienie nie dla kogoś innego, jest godnością w aspekcie negatywnym i jako taka jest źródłem praw. Człowiek jest bytem istniejącym jako cel sam w sobie, bytem realizującym się w tym, co jako wybrane w sposób wolny jest dziełem samego człowieka. Wolne wybory w wielu przypadkach deter- minują treść tego, co sprawiedliwe, a w sferze tego, co nie jest niesprawied- liwe (licitum ), bycie wybranym jest podstawową doskonałością stanów rze- czy, które na mocy wyboru stają się tym, co należne, jako realizujące szcze- gólnie zindywidualizowane istnienie podmiotu prawa. W proponowanej tu antropologii filozoficznej znajduje ugruntowanie postulat maksymalizacji wolności wyboru działania. Maksymalizacja ta obejmuje działania polegające na ochronie przed ingerencją oraz działania pozytywne stwarzające możliwo- ści działania, mające na celu zwiększanie ilości możliwych różnych wyborów spośród tego, co samo w sobie nie jest niesprawiedliwe. 4, W artości Zaproponowana tu filozoficzna teoria praw człowieka pozwala zapropono- wać typologię różnych znaczeń terminu „wartość" i umieścić problematykę aksjologicznego ugruntowania praw w perspektywie badawczej pozwalającej uniknąć zasadniczych trudności omawianych wyżej koncepcji ugruntowania aksjologicznego, a jednocześnie uwzględnić zawarte w nich intuicje trafne z punktu widzenia paradygmatycznej koncepcji praw człowieka. Z punktu INNE PROPOZYCJE UGRUNTOW ANIA PRAW CZŁOW IEKA 3 7 1 widzenia postawionych problemów można przyjąć, zapewne niepełną, nastę- pującą typologię wartości pojętych jako podstawa istnienia praw lub ich treści. [1] Wartością jest godność osobowa, będąca ontyczną podstawą relacji należności i powinności. [2] Wartościami są rozmaite poszczególne doskonałości bytu ludzkiego, do których jest przyporządkowany jego rozwój, przede wszystkim będzie to godność osobowościowa oraz cnoty pojmowane jako jakości bytu ludzkiego aktualizującego w pełni swoje osobowe potencjalności. [3] Za wartości uznać można konkretne jakości bytów (również relacyj- nych), ze względu na które są one celem i przedmiotem działania człowieka. [3a] Jakości te mogą być niezależne od woli bytu ludzkiego (ius naturale) [3b] lub mogą być konstytuowane aktami woli (ius positivum). [4] Wartości to także normatywne treści, treści obdarzone walorem „waż- ności", [4a] których istnienie ugruntowane jest w świadomości bytu ludzkiego [4b] i które mogą być wyrażone w wytworach człowieka i w takim sensie ich nośnikiem może być kultura, w tym prawo stano- wione. Ontyczną racją jedności normatywności i treści występującej w wartościach [4] są wartości w rozumieniu [1], [2] i [3], Trafne intuicje obiektywistycznych koncepcji wartości uwzględnione są w ramach problematyki wartości w rozumieniu [1], [2] i [3], subiektywistycznych - [3b], kulturowego ugrun- towania - [4]. W proponowanym ujęciu dyskusja nad wartościami jest dyskusją rzeczo- wą, dotyczącą przede wszystkim wartości w rozumieniu [1], [2] i [3], War- tości [4] są narzędziami prowadzenia tej dyskusji i komunikowania jej rezul- tatów oraz ważnym w procesie poznawania tego, co sprawiedliwe, narzę- dziem konceptualnego ujęcia wartości w rozumieniu [1], [2] i [3]; są także nieodzownym elementem pozytywnoprawnej ochrony praw człowieka. W poznaniu praktycznym, mającym na celu pokierowanie działaniem, wartości w rozumieniu [4] pełnią podobną rolę jak pojęcia w poznaniu teore- tycznym. Bogactwo pojęć, przekazane w procesie wychowania i kształcenia, ubogaca widzenie świata, podobnie bogactwo wartości typu [4] zwiększa wrażliwość, pozwala dostrzec w konkretnej sytuacji więcej elementów istot- nych dla określenia, co jest słuszne i sprawiedliwe. Wartości w rozumieniu [4b], oparte na wytworach kultury, można traktować jako uogólnienie do- 3 7 2 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII świadczeń człowieka dokonywanych na przestrzeni wielu pokoleń czy w szczególnych okolicznościach. Błędem jednak byłoby hipostazowanie war- tości typu [4], uznawanie ich za samoistne lub pierwotne wobec bytu ludz- kiego, podobnie jak błędem byłoby uznawanie samoistnego istnienia przed- miotowych korelatów pojęć. 5. C echy cz łow iek a Proponowana teoria uwzględnia w ontycznej strukturze praw cechy wła- ściwe człowieka. Poszczególne właściwości człowieka są podstawą treści poszczególnych praw chroniących lub rozwijających byt ludzki w rozmaitych jego aspektach i w różnych dziedzinach aktywności. Właściwości te mogą być podstawą formułowania ogólnych standardów normatywnych, jednak są podstawą praw-ius o tyle, o ile ich uwzględnienie w danych okolicznościach służy całościowemu dobru bytu ludzkiego, umacniając jego istnienie. Osta- teczną ontyczną podstawą wszystkich praw jest godność. Poszczególne właś- ciwości są zatem racją pośrednią praw. Ugruntowane w godności przyporząd- kowanie do całościowego rozwoju jest podstawą przyporządkowania np. do rozwoju intelektualnego na tyle, na ile pozwalają uwarunkowania podmioto- we i zewnętrzne. 6. B óg Na zakończenie warto też zwrócić uwagę, że proponowana teoria czyni zadość postulatowi sformułowanemu we wstępie pracy, aby przyjmowane rozstrzygnięcia filozoficzne nie były ani antyteistyczne, ani nie wykluczały ugruntowania praw człowieka niezależnego od uznania istnienia Boga. Wska- zując na podstawę praw człowieka w świecie poznawalnym niezależnie od poznania Boga, teoria jest otwarta na dopełnienie teologiczne, w ramach którego Bóg jest ostatecznym autorem prawa. Dlatego akceptowalna może być w odpowiednich swych elementach, które się dopełniają, a nie wykluczają tak przez tych, którzy z przyczyn światopoglądowych odrzucają istnienie Boga, jak i tych, którzy istnienie Boga uznają. PRZEGLĄD ARGUM ENTÓW PRZECIWKO ISTNIENIU PRAW CZŁOW IEKA 3 7 3 § 5. PRZEGLĄD ARGUMENTÓW PRZECIWKO ISTNIENIU PRAW CZŁOWIEKA Zaproponowana teoria filozoficzna pozwala na odparcie szeregu argu- mentów przytaczanych przeciwko istnieniu praw człowieka. Dokładniejsza analiza spotykanych argumentacji zasługuje z pewnością na osobne, obszer- ne potraktowanie. Poniższe uwagi mają na celu przede wszystkim uwyraź- nienie proponowanych pozytywnych rozwiązań oraz wskazanie ich możliwych zastosowań wobec różnego typu krytyki. Obecnie trudno znaleźć autorów, którzy explicite za cel swoich wywodów przyjmowaliby uzasadnienie całościowego odrzucenia praw człowieka. Zmie- rza się raczej do krytyki niektórych cech lub praw, deklarując przy tym, że staje się w obronie istnienia (obowiązywania) praw człowieka, wszakże z za- strzeżeniem, że właściwie pojętych. W konsekwencji budowana jest np. teoria, w której neguje się powszechny charakter tych praw. Z punktu widze- nia zarysowanej koncepcji paradygmatycznej teoria taka nie jest teorią praw człowieka, o których traktuje prawo międzynarodowe, i stąd przynajmniej w części należałoby ją zaliczyć do przedsięwzięć typu krytycznego. Wskaza- ne niżej argumentacje, kwalifikowane jako podważające istnienie praw czło- wieka, są zasadniczo skierowane przeciwko pewnym, uznanym tu za istotne, cechom tych praw, przede wszystkim przeciwko powszechności. 1. A rgu m en tacja op arta na n ieu zn aw an iu lub n ieresp ek tow an iu praw cz łow iek a Tego typu argumentacja najczęściej skierowana jest przeciwko powszech- ności praw człowieka. Na podstawie faktów łamania praw człowieka wnios- kuje się o tym, że nie każdemu one przysługują. Odpowiadając na tego typu argumentację należy zwrócić uwagę na wieloznaczność terminu „przysługują" i odróżnić zagadnienie powszechnego istnienia praw człowieka (ewentualnie: obowiązywania pewnych standardów) od zagadnienia powszechnego uznawa- nia lub respektowania tych praw. Mówiąc ogólnie, należy odróżnić zagadnie- nia normatywne od opisowych. Sam brak powszechności respektowania nie świadczy jeszcze o tym, że same prawa człowieka nie są powszechne. Po- wszechności w sensie normatywnym nie przekreśla fakt, iż prawa człowieka nie były, nie są obecnie lub nie będą w przyszłości powszechnie uznawane czy respektowane. Dla problematyki normatywnej istotne jest pytanie, czy 3 7 4 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII prawa te przysługują każdemu i czy powinny być powszechnie uznawane i respektowane. Zaznaczyć tu jednocześnie trzeba, że w analizach powszech- ności typu normatywnego fundamentalne znaczenie ma odróżnienie po- wszechności w sensie pozytywnoprawnym, dotyczącej ochrony praw, od powszechności jako strukturalnej cechy praw człowieka. Na podstawie braku tej pierwszej nie można wprost wnioskować o braku powszechności w dru- gim sensie. 2. A rgu m en tacja op arta na h isto ry czn y ch i k u ltu row ych u w aru n k ow an iach k on cep cji (p ojęcia ) praw człow iek a Szereg argumentów we współczesnej dyskusji nad prawami człowieka koncentruje się na ich pojęciu lub koncepcji. Krytyka powszechności nawią- zuje niekiedy do koncepcji praw podmiotowych, będących zasadniczym spo- sobem ujęcia praw człowieka w prawie pozytywnym. Wskazuje się na fakt, że koncepcja ta jest względnie młoda, a jej powstanie można przesunąć co najwyżej na czasy średniowiecza (XII-XIII wiek). Ponadto zauważa się, że pojęcie lub koncepcja prawa podmiotowego zrelatywizowane są kulturowo i były obce np. kulturze prawnej Chin i Japonii, przynajmniej do zakończenia drugiej wojny światowej25. Na tej podstawie argumentuje się, że również istnienie praw człowieka jest zrelatywizowane do określonej kultury i epoki. W proponowanej tu perspektywie filozoficznej można odróżnić prawa człowieka od rezultatu konceptualizacji tych praw, będącego narzędziem pomocnym w ich ujęciu. Na podstawie braku pewnego narzędzia nie można wnioskować o nieistnieniu przedmiotu, do którego dostęp możliwy jest dzięki temu narzędziu. Z tego względu brak koncepcji lub pojęcia praw człowieka w pewnym czasie lub w pewnej kulturze nie jest wystarczającą racją prze- ciwko uznaniu powszechności samych praw26. 25 Zob. I. T a k e s h i, The Introduction o f Western Political Concepts into Japan: Non-W estern Societies' Response to the Im pact o f the West, Oxford 1986, passim. 26 Interesujące analizy dotyczące różnic kulturowych w ujm owaniu praw człow ieka oraz częściową krytykę relatywizmu odwołującego się do różnic kulturow ych proponuje A. D. Renteln (International Human Rights: Universalism Versus Relativism, Newbury Park 1990); analizy dotyczą zasadniczo podobieństw w uznawanych normach postępowania i mieszczą się w problematyce typu opisowego, charakterystycznej dla antropologii kulturowej. PRZEGLĄD ARGUM ENTÓW PRZECIWKO ISTNIENIU PRAW CZŁOW IEKA 3 7 5 Zauważyć jednak wypada, że istnienie koncepcji (pojęcia) praw człowieka może być argumentem w dyskusji nad samymi prawami człowieka, gdy przyjmie się „mocne" założenie, że są one wytworem kultury i istnieją jedy- nie jako korelaty tworów kulturowych. Na gruncie takich założeń można ewentualnie zaproponować rozwiązanie, w którym tak prawa człowieka, jak i ich charakterystyka, obejmująca m.in. przyrodzoność czy powszechność, są tworem kultury, rezultatem rozwoju historycznego. Następuje jednak wówczas swoiste „odczarowanie" rzeczywistości, które jest destrukcyjne dla koncepcji praw człowieka. Fakt, że na płaszczyźnie dyskursu praktycznego „odczarowa- nie" to nie ma miejsca i prawa człowieka są w coraz szerszym zakresie uznawane, może być ważkim argumentem na rzecz rewizji prób filozoficzne- go wyjaśnienia praw człowieka na gruncie stanowisk zakładających funda- mentalny rozdział między bytem a powinnością czy między naturą a kulturą. Przeciwko relatywizmowi kulturowemu w dziedzinie praw człowieka prze- mawia także doświadczenie możliwości wprowadzenia do kultury nie wystę- pujących w niej wcześniej elementów, pozwalających dostrzec prawa czło- wieka; możliwe jest zarówno wprowadzenie pojęcia czy koncepcji praw człowieka, jak i odpowiednich pojęć dotyczących poszczególnych praw. Badania wskazujące na brak przed kilkoma dziesięcioleciami kategorii prawa podmiotowego i niektórych elementów koncepcji praw człowieka w kulturze Japonii czy Chin stanowią argument raczej popierający tezę o powszechności praw człowieka niż tezę o relatywizmie kulturowym w tej materii. Kariera, jaką robi idea praw człowieka w tych społeczeństwach, nie jest ugruntowana w przyjęciu innej kultury i jak się zdaje nie jest destrukcyjna dla specy- fiki tych kultur. Godny uwagi jest też fakt recepcji koncepcji praw człowieka w różnych dziedzinach: w doktrynach religijnych, moralnych lub politycz- nych. Fakty te świadczą przeciwko uznaniu samych praw człowieka za wtór- ne wobec kultury, za rezultat procesów w niej zachodzących. Trzeba jednocześnie podkreślić, że nie ma sprzeczności między odrzuce- niem wtórności praw człowieka wobec kultury a uznaniem, że sama koncep- cja tych praw jest uwarunkowanym historycznie tworem kulturowym, będą- cym dogodnym narzędziem ujęcia istotnych dla osoby dóbr i dogodnym narzędziem artykułowania odpowiednich postulatów pod adresem państwa, społeczeństwa lub innych ludzi. W świetle powyższego można zrozumieć zgłaszany niekiedy postulat, by w dyskursie praktycznym spory ograniczać do zagadnień dotyczących kon- kretnych praw. Postulat ten uzasadniany jest faktem, że brak konsensu w sprawach dotyczących samej koncepcji praw człowieka i jej teoretycznych podstaw (brak powszechnie przyjmowanej koncepcji filozofii, doktryny spo- 3 7 6 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII łeczno-politycznej itp.) często nie jest przeszkodą w osiągnięciu powszechnej zgody w sprawach dotyczących praktyki działania. W debacie współczesnej charakterystyczne jest, że mimo braku zgody co do treści pojęcia godności osiągane jest porozumienie co do praw, za których źródło uważana jest god- ność. Choć treść praw człowieka nie jest dedukowalna z pojęcia godności, to zgodnie z przyjętą tu teorią zasadnie można uznać, że formułowana jest ze względu na poznawanego człowieka, jego godność, jego zagrożenia i potrzeby. Prawa człowieka nie są wywodzone z koncepcji tych praw, ale to koncepcja jest wtórna wobec powszechnych praw. 3. A rgu m en tacja op arta na in d yw id u a ln ych lub k u ltu row ych u w aru n k ow an iach treści praw cz łow iek a Przeciwko przyrodzoności, a także powszechności praw człowieka można wysunąć argument sięgający do występującej w wielu przypadkach nieokreś- loności i różnic treści tego, co odpowiada godności człowieka. Argument ten jest niezależny od uwarunkowań samej koncepcji lub pojęcia tych praw. Również przy odrzuceniu akognitywizmu w kwestii poznania tego, co spra- wiedliwe, treść tego, co należne i powinne, uzależniona jest od okoliczności działania (w tym od kultury) oraz niekiedy od wolnych decyzji podej- mowanych czy to indywidualnie, czy zbiorowo przez członków społeczeń- stwa. Jak zatem uznać przyrodzone prawa, skoro bez działań człowieka nie są one określone? jak uznać ich powszechność, skoro w różnych przypadkach należne z tytułu praw człowieka są różne rzeczy? Uznanie istnienia praw tylko w przypadkach, gdy jednoznacznie określona jest ich treść, nie odpowiada paradygmatycznej koncepcji praw człowieka, w której prawa te są podstawą postulatów wobec prawodawcy do determina- cji treści tego, co należne, i determinacji odpowiednich podmiotów obowiąz- ków. Przyjęte tu rozwiązania uwzględniają różnorodność okoliczności i mo- menty decyzyjne w określaniu treści „rzeczy sprawiedliwej", pozwalają jed- nocześnie uznać istnienie ius ugruntowane w dynamicznej strukturze relacyj- nej, obejmującej jako to, co należne, również odpowiednie decyzje. Poszcze- gólne prawa mają swą ontyczną podstawę w poszczególnych potencjalnościach człowieka przyporządkowanych do stanu ich rozwinięcia, który jest także tym, co należne, i ze względu na który istnieją relacje do środków ich rozwoju, potencjalnościach, które mogą być rozwinięte na różne sposoby determinowane okolicznościami życia i podejmowanymi decyzjami. PRZEGLĄD ARGUM ENTÓW PRZECIWKO ISTNIENIU PRAW CZŁO W IEKA 377 W proponowanej perspektywie badawczej łatwo dostrzec trudności, jakie stoją przed teoriami uznającymi powinności określonego typu działań za podstawę rozumienia praw człowieka. 4. A rgu m en tacja op arta na k ry tyce w o ln ośc i p ozytyw n ej Proponowana tutaj teoria pozwala na dokonanie pewnych istotnych uzupeł- nień w koncepcji wolności pozytywnej i negatywnej, proponowanej przez Isaiaha Berlina, który wprowadził rozróżnienie tych typów wolności do współczesnych dyskusji27. Ogólnie rzecz biorąc, wolność pozytywna jest wolnością do działania sprawiedliwego, a wolność negatywna jest wolnością od ingerencji w wybory jednostki. Uznanie obiektywnych podstaw tego, co sprawiedliwe, i uznanie, że wolność polega na racjonalnym kierowaniu sobą w zgodzie z poznanym porządkiem bytu, charakteryzuje wolność pozytyw- ną28. Berlin uważa przy tym, że wolność pozytywna ugruntowana jest w przekonaniu, że to, co sprawiedliwe, jest zdeterminowane niezależnie od wyborów jednostki, że jest jednoznacznie wyznaczone układem rzeczy: „Skoro problemy moralne i polityczne są realne [...] to muszą być zasad- niczo rozstrzygalne; to znaczy musi istnieć jedno i tylko jedno właściwe rozwiązanie każdego problemu" pisze Berlin rekonstruując argumentację zwolenników wolności pozytywnej29. Ustalenie sprawiedliwego porządku jest rzeczą poznania i wprowadzenia w życie tego, co poznane. Usunięcie wszystkiego, co przeszkadza również w sferze podmiotowej, spowodowa- łoby, zdaniem Berlina, że jednostka wybierze dokładnie ten jeden jedyny sprawiedliwy sposób postępowania. Konsekwencje takich rozwiązań są anty- demokratyczne i prowadzą do zanegowania wolności jednostki w kształ- towaniu życia osobistego i społecznego. Należałoby bowiem uznać, że za- pewnieniu wolności i sprawiedliwości służyłoby oddanie pełni władzy w ręce tych, którzy najlepiej potrafią poznać to, co sprawiedliwe. Takie konsek- wencje są, oczywiście, nie do przyjęcia w teorii praw człowieka, mających za zasadniczy cel ochronę jednostki w jej indywidualności. Należałoby za- 27 I. B e r 1 i n, Dwie koncepcje wolności, w: t e n ż e, Cztery eseje o wolności, W ar- szawa 1994, s. 178 nn. 28 Tamże, 192 n., 206. 29 Tamże, s. 206. 3 7 8 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII tem, zdaniem Berlina, odrzucić obiektywne ugruntowanie praw człowieka w poznawalnej rzeczywistości. Odpowiadając na taki argument, trzeba zauważyć, że niewątpliwie koncep- cja praw człowieka uznana tu za paradygmatyczną obejmuje „wolności do" . Uznaje się, że człowiek może poznać porządek rzeczy, który jest podstawą sprawiedliwości działań człowieka. Jednakże w perspektywie prowadzonych rozważań, wbrew temu, co pisze Berlin, kryterium tego, czy mamy do czy- nienia z koncepcją wolności pozytywnej czy negatywnej, nie można upatry- wać w tym, że w przypadku tej pierwszej przedmiotem jest jedno jedyne działanie, natomiast w przypadku tej drugiej przedmiotem jest alternatywa działań30. Trafne jest spostrzeżenie, że w przypadku wolności pozytywnej, w przypadku usunięcia wszelkich przeszkód, podmiot wolności wybiera dzia- łanie słuszne. Rzecz jednak w tym, że podmiot może mieć i zwykle ma do wyboru cały szereg działań, z których żadne nie jest niesprawiedliwe, a do- piero wybrane staje się działaniem słusznym, sprawiedliwym. Ponadto pole wyboru tego, co sprawiedliwe, współokreślone jest wyborami innych oraz ich „projektami" życia, które respektując autoteliczny charakter każdego bytu ludzkiego muszą zostać wzajemnie uzgodnione. Chociaż zatem problemy moralne i polityczne są realne, a wolne wybory nie konstytuują samej relacji sprawiedliwości, lecz jedynie treść sprawiedliwego stanu rzeczy, to nie moż- na z góry, bez uwzględnienia wolnych wyborów i zamiarów innych, określić tego, co sprawiedliwe. W przypadku praw człowieka mamy do czynienia ze swoistym fundamentalizmem wolny wybór, konsens czy kompromis nie mogą uczynić sprawiedliwym tego, co obiektywnie jest niesprawiedliwe, natomiast wolny wybór, uzgadnianie celów działania, determinuje treść tego, co sprawiedliwe, w sferze tego, co niezależnie od działań człowieka nie jest niesprawiedliwe. Ponadto przyjęta tu koncepcja wolności pozytywnej, w której uznaje się obiektywne i poznawalne kryteria działania słusznego i niesłusznego, ze względu na swe antropologiczne ugruntowanie nie tylko nie wyklucza postu- latu maksymalizacji możliwości wyboru, ale wprost go uzasadnia. 30 Por. R. A 1 e x y, Theorie der G rundrechte, Frankfurt am Main 1986, s. 199. PRZEGLĄD ARGUMENTÓW PRZECIWKO ISTNIENIU PRAW CZŁO W IEKA 3 7 9 5. A rgu m en tacja od w o łu jąca się do rozd zia łu m iędzy bytem a p o w in n ością Przeciwko istnieniu praw człowieka ugruntowanych w tym, co istnieje niezależnie od kultury i działań człowieka, wysunąć można argument, że z tego, co faktyczne, nie wynika to, co normatywne. Z formalnologicznego punktu widzenia nie jest możliwe przechodzenie od zdań opisowych, nie zawierających modalności normatywnych, do zdań o tym, co należne lub powinne, zawierających jakąś modalność normatywną. Nie może to być jed- nak argument rozstrzygający w sporze o to, czy na podstawie tego, co istnie- je, można wnioskować o tym, jak należy postępować. Tropiciele błędu naturalistycznego , analizując i kwestionując wnioskowania prowadzące od opisu bytu do wypowiedzi o powinności, ujawniają zwykle, że przesłanki tych wnioskowań nie są zdaniami czysto opisowymi 1 zawarte są w nich już treści normatywne. Spostrzeżenie to nie jest jednak argumentem na rzecz tezy o braku przejścia od bytu, od stwierdzenia, jak się rzeczy mają, do powin- ności, do stwierdzenia, jak się mieć powinny, ale raczej świadectwem na to, iż ujęcie poznawcze rzeczywistości obejmuje również elementy o charakterze normatywnym31. W przyjętej tu teorii normatywne aspekty rzeczywistości traktowane są jako różnego typu struktury relacyjne, obejmujące przede wszystkim relacje oparte na złożeniach wewnątrzbytowych o strukturze możnościowo-aktualnej. Tak np. godność nie jest czymś neutralnym normatywnie i również pojęcie godności nie jest pojęciem czysto opisowym, są w nim bowiem ujęte również relacje do tego, co powinno być. Przyjmując istnienie tych relacji można uznać, że wyróżnione jako sprawiedliwe są pewne stany rzeczy. Ontologia tego, co należne, ujawnia, że wypowiedzi dotyczące praw mogą być trakto- wane jako wypowiedzi o pewnego typu stanach rzeczy, mających charakter relacyjny. Wypowiedzi o tym, co sprawiedliwe, są prawdziwe, gdy zachodzą (istnieją) pewnego typu relacje. Można przy tym wyróżnić dwa zasadnicze typy wypowiedzi normatywnych, a mianowicie: ocenne dotyczące tego, co należne, oraz dyrektywalne dotyczące powinnych działań. Jednym i drugim można przypisać wartość prawdy lub fałszu32. W dziedzinie praw człowieka 31 Zob. T. S t y c z e ń, O przejściu od zdań orzekających do pow innościow ych , „Rocz- niki Filozoficzne", 14(1966), z. 2, s. 75. Por. P. D u t k i e w i c z, Problem aksjologicznych podstaw prawa we współczesnej polskiej filo zo fii i teorii praw a, Kraków 1996, s. 106 nn. 32 Jeżeli prawa są rzeczami sprawiedliwymi, pewnego typu stanami rzeczy, to nie ma - jak się zdaje zasadniczych przeszkód w stosowaniu egzystencjalnej formuły prawdy (na 3 8 0 UWAGI PODSUM OW UJĄCE APLIKACJA TEORII wypowiedzi typu „podmiotowi a należne jest S" lub „p powinien uczynić D ze względu na S należne a " można potraktować jako sądy stwierdzające istnienie aktualnego lub możliwego stanu rzeczy wyróżnionego spośród innych pewnymi relacjami. W przypadku pierwszej z wypowiedzi podstawo- wa relacja konstytuująca należny stan rzeczy zachodzi między stanem rzeczy S a podmiotem a, w drugim przypadku, obok relacji między S a podmiotem a, podstawowa struktura obejmuje także relację do działania D i jego podmiotu p\ wyróżnionym normatywnie stanem rzeczy jest działający w określony sposób adresat wypowiedzi dyrektywalnej. Bycie czymś sprawiedliwym należnym czy powinnym jest relacyjną właściwością stanów rzeczy, ugruntowaną w relacjach odpowiedniości tych stanów rzeczy do osobowej aktualizacji, odpowiednio, podmiotu praw i pod- miotu obowiązków. Stan ten jest wyróżniony jako ten, do którego powinny zmierzać zmiany lub który w przypadku gdy jest stanem aktualnym - powinien być zachowany. Prawdziwość norm może być przy tym orzekana tak ze względu na istnienie ius naturale, jak i ius positivum. Zauważyć wypada, że w zarysowanej wyżej teorii podkreśla się różnicę między aspektem opisowym a normatywnym: np. to, co sprawiedliwe, nie jest wyznaczone faktycznymi działaniami lub faktycznymi zdolnościami czy umiejętnościami. § 6. T A K Z W A N E P R A W A Z W IE R Z Ą T - D A L S Z E P E R S P E K T Y W Y A P L IK A C J I Na zakończenie warto wskazać na dalsze możliwości stosowania propono- wanej teorii poza dziedziną praw człowieka. Teoria otwarta jest na dopełnie- nie pozwalające ująć, zyskującą na popularności, problematykę tzw. praw zwierząt. Gdy mowa o prawach człowieka, pod uwagę brane są zespoły relacji (można je też określić mianem porządku bytu), u których podstaw leży przyporządkowanie każdego człowieka, każdej osoby ludzkiej do jej gruncie koncepcji korespondencyjnej). Zagadnienie to zasługuje z pew nością na szczegółowe, odrębne opracowanie. Na ten temat w kontekście zagadnień nienorm atywnych zob. A. B ił a t, Prawda i stany rzeczy , Lublin 1995, s. 28 nn. Przegląd różnych koncepcji prawdziwości norm zob. P. H o 1 1 ä n d e r, Rechtsnorm, Logik und W ahrheitswerte, Baden-Baden 1993, s. 40 nn. TAK ZW ANE PRAWA ZW IERZĄT DALSZE PERSPEKTYW Y APLIKACJI 3 8 1 aktualizacji. Przy tym relacje powinności konstytuowane są ze względu na porządek dóbr dla osoby. Nie ma przeszkód, aby analogicznie wziąć pod uwagę zwierzęta i porządek dóbr z nimi związany. W perspektywie Tomaszowej porządek ten jest manifestacją prawa wiecznego, z którym zgodne po- winny być działania człowieka. Racją podmiotową relacji powinności jest również w tym przypadku transcendentalne przyporządkowanie do udzielania dobra. Trudno wskazać rację, aby owo udzielanie realizujące osobę miało ograniczać się jedynie do świata osób. Oczywiście charakter bytu, ze wzglę- du na który się działa to, czy jest osobą i istnieje dla siebie samego, czy też osobą nie jest, ma zasadnicze znaczenie dla charakteru relacji należności i powinności. Idea szacunku do przyrody, przede wszystkim do wszystkiego, co żyje, zajmująca poczesne miejsce w kulturach Dalekiego Wschodu, była w myśli zachodniej w cieniu ideologii człowieka zdobywcy, podporządkowującego sobie przyrodę. Z pewnością korzenie tej ideologii po części tkwią w błędnej interpretacji biblijnego nakazu „czynienia sobie ziemi poddaną"33. Niemniej jednak idea szacunku dla przyrody nie była obca kulturze zachodniej, opartej na chrześcijaństwie. Znajdowała ona również biblijne oparcie w uznaniu wszelkiego stworzenia za dobre. Obserwowany obecnie w kulturze Zachodu rozkwit teoretycznej refleksji nad prawami zwierząt można traktować jako proces kulturowy mający podstawy właśnie w obiektywnym porządku rzeczy- wistości, proces mający na celu szersze niż dotąd konceptualne ujęcie tego porządku i uwzględnienie go w działaniach człowieka34. 33 Rdz 1, 28. „Ujarzmianie ziem i" , czynienie sobie ziemi poddaną trzeba przede w szyst- kim traktować jako proces polegający na poznawaniu przyrody („poddaniu m yśli") i korzysta- niu z niej przy poszanowaniu jej własnych dynamizmów rozwojowych. W ujęciu biblijnym władztwo człowieka nad przyrodą wiązane jest nie tyle z siłą, ale m ądrością (zob. Mdr 9, 2). 34 Por. STh 2-2, q. 64, a. 1.

WYKAZ SKRÓTÓW a. articulus cap. caput co. corpus CG Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles Dig. Digesta, Corpus luris Civilis. dist. distinctio Dz.U. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej EKPC Europejska konwencja praw człowieka / Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ETPC Europejski Trybunał Praw Człowieka KNZ Karta Narodów Zjednoczonych lib. liber PDPC Powszechna Deklaracja Praw Człowieka PPG Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych PPP Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych q* quaestio Quod lib. T o m a s z z A k w i n u , Quaestiones de quodlibet STh T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae In Sent. T o m a s z z A k w i n u , Scriptum super libros Sententiarum

BIBLIOGRAFIA 1. Zbiory dokumentów, dokumenty, komentarze a) P ra w o m ię d z y n a r o d o w e 1° Z b io ry d o k u m en tó w E u ro p e js k ie s t an d a rd y b io e ty cz n e . W y b ó r m a te r ia łó w , red. T. J a s u d o w ic z , T o ru ń 1998. H u m a n R igh ts : A C o m p i la t io n o f In te rn a t io n a l I n s t ru m e n ts , N e w Y o rk 1988. O rz e c z n ic tw o S tra sb u rsk ie , red. i t łum . T. J a s u d o w ic z , T o ru ń 1998. P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty , red. Z. K ęd z ia , R. W ie ru s z e w s k i , W ro c ła w 1989. P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , op rać , i t łum . B. G ro n o w s k a , T. J a - su d o w ic z , C. M ik , T o ru ń 1993. P ra w o m ię d z y n a ro d o w e p u b l iczn e . W y b ó r d o k u m e n tó w , op rać . A n n a P rz y b o ro w sk a - -K l im c z a k , L u b l in 1995. 2° D o k u m e n ty a j M iędzynarodow a K arta P raw C złow ieka P o w s z e c h n a D e k la ra c ja P raw C z ło w ie k a , w: P ra w a cz ło w ie k a . D o k u m e n ty m i ę d z y n a - ro d o w e , o p rać i t łum . B. G ro n o w s k a , T. J a s u d o w ic z , C. M ik , T o ru ń 1993, s. 16-24; teks t ang ie lsk i : U n iv e rs a l D e c la ra t io n o f H u m a n R ig h ts , w: H u m a n R igh ts : A C o m p i la t io n o f In te rn a t io n a l D o c u m e n ts , N e w Y o rk 1988, s. 1-7. M ię d z y n a ro d o w y p a k t p ra w g o sp o d a rc z y c h , sp o łe c z n y c h i k u l tu ra ln y c h (1 9 6 6 ) , w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 16-24; p rz e k ła d o f ic ja lny : D z .U . 1977, nr 38, poz . 169; tek s t ang ie lsk i : In te rn a t io n a l C o v e n a n t on E c o n o - m ic , S oc ia l and C u ltu ra l R ig h ts , w: H u m a n R ig h ts , s. 7 -18 . M ię d z y n a ro d o w y p ak t p ra w o b y w a te ls k ic h i p o l i ty c z n y c h (1 9 6 6 ) , w: P ra w a c z ło w ie - ka. D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 16-24; p rz e k ła d o f ic ja ln y : D z .U . 1977, n r 38, poz . 167; te k s t an g ie lsk i : In te rn a t io n a l C o v e n a n t on C iv i l and P o li t ica l R igh ts , w: H u m a n R ig h ts , s. 18-38. 3 8 6 BIBLIOGRAFIA P ro to k ó ł f a k u l ta ty w n y do M ię d z y n a ro d o w e g o p a k tu p raw o b y w a te ls k ic h i p o l i ty c z - ny ch (1 9 66 ) , w: P ra w a cz ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 16-24; p r z e - k ład of ic ja lny : D z .U . 1994, nr 23, poz . 80; tek s t ang ie lsk i : O p t io n a l P ro to co l to the In te rn a t io n a l C o v e n a n t on C iv i l and P o li t ica l R igh ts , w: H u m a n R igh ts , s. 38-42 . (39 In n e A fry k a ń s k a k a r ta p raw c z ło w ie k a i lu d ó w (1 98 1 ) , w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 435 -45 6 . A k t k o ń c o w y K o n fe ren c j i B e z p ie c z e ń s tw a i W sp ó łp ra c y w E u ro p ie , H e ls in k i 1975, w: P ra w a cz ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 2 7 8 -2 8 7 ( f r a g m e n ty d o ty - czące p raw c z łow iek a ) . A l te rn a t iv e A p p ro a c h e s and W a y s and M e a n s w ith in the U n i ted N a t io n s S y s te m for Im p ro v in g the E ffe c t iv e E n jo y m e n t o f H u m a n R igh ts and F u n d a m e n ta l F re e d o m s , rez. nr 3 2 /1 3 0 Z g ro m a d z e n ia O g ó ln e g o N Z z 16 g ru d n ia 1977 r.. G en era l A s s e m - bly O ff ic ia l R eco rd s , T h i r ty -S e c o n d S ess ion , S u p p le m e n t N o . 45 (A /3 2 /4 5 ) , N e w Y o rk 1978, s. 150-151. A m e ry k a ń s k ia k o n w e n c ja p ra w c z ło w ie k a (19 6 9 ) , w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 38 4-415 . D ek la ra c ja o p raw ac h osób u p o ś le d z o n y c h u m y s ło w o (D e c la ra t io n on the R ig h ts o f M e n ta l ly R e ta rd e d P e rson s , 1971), w: H u m a n R igh ts , s. 3 9 1 -3 92 . D e k la ra c ja o p ra w ie do ro z w o ju (D ec la ra t io n on the R ig h t to D e v e lo p m e n t , 1986), w: H u m a n R ig h ts , s. 4 0 3 -4 08 . D e c la ra t io n on a N ew In te rn a t io n a l H u m a n O rder : M o ra l A sp e c ts o f D e v e lo p m e n t , p ro je k t z aw arty w a n ek s ie do u ch w a ły 1983/171 R a d y E k o n o m ic z n o -S p o łe c z n e j , E c o n o m ic and Socia l C o u n c i l O ff ic ia l R eco rd s , 1983, S u p p le m e n t N o. 1A, N e w Y o rk 1983 (E /1 9 8 3 /8 3 /A d d . 1). D e k la ra c ja o ras ie i u p rz e d z e n ia c h ra s o w y c h (D e c la r a t io n on R a c e an d R ac ia l P re jud ice , 1978), w: H u m a n R ig h ts , s. 135-142 . D e k la ra c ja W ie d e ń s k a i P ro g ram D z ia ła n ia Ś w ia to w e j K o n fe re n c j i P ra w C z ło w iek a . W ie d e ń , C z e rw ie c 1993, przeł . C. P ie c h o w ia k , P o z n a ń 1998; tek s t ang ie lsk i : W o r ld C o n fe re n c e on H u m a n R igh ts : T he V ie n n a D e c la ra t io n an d P ro g ra m m e o f A c tio n , Ju n e 1993, N ew Y o rk 1993. D o k u m e n t S p o tk a n ia K o p e n h a sk ie g o K o n fe re n c j i w S p ra w ie L u d z k ie g o W y m ia ru K B W E (19 90 ) , w: P ra w a cz ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 2 9 7 -3 2 0 ( f rag m en ty d o ty czą ce p ra w c z ło w ie ka ) . E u ro p e js k a k o n w e n c ja p ra w c z ło w ie k a (K o n w e n c ja o o c h ro n ie p raw c z ło w ie k a i p o d s ta w o w y c h w o ln o śc i , 1950), w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro - do w e , s. 173-196; p rze k ła d o fic ja lny : D z .U . 1993, nr 61, poz . 284. K a r ta N a ro d ó w Z je d n o c z o n y c h (1945) , w: P ra w o m i ę d z y n a ro d o w e pu b l ic zn e , s. 7-38. BIBLIOGRAFIA 3 8 7 K o n w e n c ja o m ię d z y n a ro d o w y m p raw ie do s p ro s to w a n ia in fo rm a c j i (C o n v e n t io n on the In te rn a t io n a l R ig h t o f C o rrec t io n , 1952), w: H u m a n R ig h ts , s. 326 -33 1 . K o n w e n c ja o zw a lc z a n iu d y sk ry m in a c j i w d z ie d z in ie o św ia ty (C o n v e n t io n aga in s t D isc r im in a t io n in E d u ca t io n , 1960), w: H u m a n R ig h ts , s. 88-95 . K o n w e n c ja w sp ra w ie l ik w id ac j i w sze lk ich fo rm d y s k ry m in a c j i k o b ie t (1 9 7 9 ) , w: P ra w a cz ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 99 -11 5 . K o n w e n c ja p ra w d z ie c k a (19 89 ) , w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 138-164 ; p rzek ład of ic ja lny : D z .U . 1991, n r 120, poz . 526; K o n w e n c ja w ie d e ń sk a o p ra w ie t r ak ta tó w (19 69 ) , w: P ra w o m ię d z y n a ro d o w e p u b - l iczne , s. 55-87 . K o n w e n c je g e n e w sk ie z 1949 r. w raz z p ro to k ó ła m i d o d a tk o w y m i (K o n w e n c ja G e - n e w sk a z 12 V III 1949 o p o le p s z e n iu losu ra n n y c h i ch o ry c h w a rm ia c h c z y n - nych; K o n w e n c ja G e n e w s k a z 12 V III 1949 o p o le p s z e n iu lo su r a n n y c h i c h o - ry c h ro z b i tk ó w sił z b ro jn y c h n a m o rzu ; K o n w e n c ja G e n e w s k a z 12 V II I 1949 o t r a k to w a n iu j e ń c ó w w o je n n y c h ; K o n w e n c ja G e n e w s k a z 12 V II I 1949 o o c h ro - nie o só b c y w i ln y c h p o d cz as w o jn y ; P ro to k ó ł d o d a tk o w y do K o n w e n c j i G e n e w - sk ich z 12 V II I 1949 d o ty c z ą c y o c h ro n y o f ia r m i ę d z y n a ro d o w y c h k o n f l ik tó w zb ro jn y c h ) , w: M ię d z y n a ro d o w e p raw o k o n f l ik tó w z b ro jn y c h , red. M . F le m m in g , W a rs z a w a 1991, s. 34 -1 35 , 141-186. M ię d z y n a ro d o w a k o n w e n c ja w sp raw ie l ik w id ac j i w sz e lk ic h fo rm d y sk ry m in a c j i r a so w e j (19 6 5 ) , w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 80-97; p rz e k ła d o fic ja lny : D z .U . 1969, nr 25, poz . 187. P ro k la m a c ja te h e ra ń sk a (P ro c la m a t io n o f T eh e ra n , 1968), w: H u m a n R ig h ts , s. 43 -46 . P ro to k ó ł [p ie rw szy ] do K o n w en c j i o o ch ro n ie p ra w c z ło w ie k a i p o d s t a w o w y c h w o l- nośc i (19 52 ) , w: P ra w a c z ło w ie k a . D o k u m e n ty m ię d z y n a ro d o w e , s. 197-199 . R e k o m e n d a c j a 1046 (1 9 86 ) Z g ro m a d z e n ia P a r la m e n ta rn e g o R ad y E u ro p y , w: E u ro - pe jsk ie s t a n d a rd y b io e ty czn e , s. 97-99 . R e so lu t io n s e t déc is io n s ad op tés p a r l 'A sse m b lé e g é n é ra le au c o u rs de sa 4 1 e s ess ion , 16 s e p te m b re 19 d é c e m b re 1986, A G D o c . O ff . , s u p p lé m e n t n° 5 3 /A /4 1 /5 3 , N e w Y o rk 1987. S p ra w o z d a n ie w y ja śn ia ją c e do E u ro p e jsk ie j k o n w e n c j i b io e ty c z n e j (19 97 , S p ra w o - zd an ie w y ja śn ia ją c e do K o n w e n c j i o o c h ro n ie p ra w c z ło w ie k a i g o d n o śc i is to ty ludzk ie j w k o n te k ś c ie z a s to so w ań b io log ii i m ed y c y n y : K o n w e n c j i o p raw ach c z ło w ie k a i b io m e d y c y n ie ) , w: E u ro p e js k ie s ta n d a rd y b io e ty c z n e , s. 17-50. S ta tu t M ię d z y n a ro d o w e g o T ry b u n a łu S p ra w ie d l iw o śc i , w: P ra w o m ię d z y n a ro d o w e p u b l iczn e , s. 39-54 . 3 8 8 BIBLIOGRAFIA 3° K o m en ta rze C h a r ta de r V e re in te n N a tion en . K o m m e n ta r , h rsg . v on B. S im m a , M ü n c h e n 1991. N o w a k M.: U N O -P a k t ü b e r b ü rg e r l ic h e u n d p o l i t i sch e R e c h te und F a k u l ta t iv - pro to ko ll . C C P R -K o m m e n ta r , K ehl am R h e in 1989. T h e U n iv e rsa l D ec la ra t io n o f H u m a n R ig h ts : A C o m m e n ta r , red . A . E id e i in., O s lo 1992. b) P o z o sta łe d o k u m en ty B a s i l ik o ru m libri L X , ad iec i t C. G. E. H e im b a c h , L ip s ia e 1933. C o rp u s Iu r is C iv i l is : In s t i tu t ion es , D iges ta , hrsg . v on P. K ru g er , 16. A u f l . , B e r l in 1954. D z ie n n ik U s ta w R ze c z y p o sp o l i te j P o lsk ie j . H is to r ia u s t ro ju p a ń s tw a w tek s tach ź ró d ło w y ch , red . B. L e s iń sk i , J. W a la c h o w ic z , W a rs z a w a 1992. K ar ta p raw ro d z in y p rz e d ło ż o n a p rzez S to l ic ę A p o s to l sk ą 22 X 1983 r. / C h a r te r o f the R ig h ts o f the F am ily , w y d a n ie d w u ję z y c z n e , T o ru ń 1998. K o n s ty tu c ja N ie m ie c = G ru n d g e se tz fü r d ie B u n d e s re p u b l ik D e u tsc h la n d , oprac . S. B o ż y k , W a r s z a w a 1993. K o n s ty tu c ja R z e cz y p o sp o l i te j P o lsk ie j , cy t. za: K o n s ty tu c je R z e c z y p o sp o l i te j o raz k o m e n ta rz do K o n s ty tu c j i R P z 1997 ro k u , red. J. B oć , W ro c ła w 1998. P ro jek ty K on s ty tu c j i R zec z y p o sp o l i te j P o lsk ie j 1993, w yd. K o m is ja K o n s ty tu c y jn a Z g ro m a d z e n ia N a ro d o w e g o , W a rs z a w a 1993. S o b ó r W a ty k a ń s k i II: K o n s ty tu c ja d u sz p a s te r s k a o K o śc ie le w św ie c ie w s p ó łc z e s - n y m , w: S o b ó r W a ty k a ń sk i II, K o n s ty tu c je , dek re ty , d ek la ra c je . T e k s t łac iń - sk o -po lsk i , P o z n a ń 1967, s. 8 30-987 . 2. Inne wykorzystane prace A 1 e x y R.: T h eo r ie d e r G ru n d re c h te , F ra n k fu r t am M a in 1986. A l s t o n Ph.: T h e U N 's H u m a n R ig h ts R e co rd : F ro m S an F ra n c i s c o to V ie n n a and B ey o n d , „ H u m a n R ig h ts Q u a r te r ly " , 16 (1994) , N o. 2, s. 37 5 -3 90 . A n d r z e j c z a k H.: F i lo z o f ic z n o p ra w n e p o d s ta w y P o w sz e c h n e j D ek la rac j i P ra w C z ło w ie k a , „R o c zn ik i F i lo z o f ic z n e " , 14 (1966) , z. 2, s. 81-98 . A n n a s J.: A r is to t le on H u m a n N a tu re and P o li t ica l V ir tu e , „T h e R e v ie w o f M e ta p h y s ic s " , 4 9 (1 9 9 5 /9 6 ) , No. 4, s. 73 1 -7 5 3 . BIBLIOGRAFIA 3 8 9 [ A r y s t o t e l e s ] : A r is to te le s la t inus , vol. 26, 1-3, fase . 3, trans l . R o b e r t i G ro s - se tes te L in c o ln ien s is : s ive „L ib e r E th i c o ru m " , ed. R. A. G au th ie r , R o m a 1972, s. 141-370 . A r y s t o t e l e s : E ty k a n ik o m a c h e js k a , przeł . D. G ro m s k a , w: t e n ż e, D z ie ła w szy s tk ie , t. V , W a r s z a w a 1996, s. 7 -30 0 . [ A r i s t o t l e ] , N ic o m a c h e a n E th ics , transl . T. I rw in , In d ian ap o l i s 1985. A r y s t o t e l e s : E ty k a w ie lka , p rze ł . W . W ró b le w s k i , w: t e n ż e , D z ie ła w szy s tk ie , t. V, W a ra s z a w a 1996, s. 30 1 -3 83 . A r y s t o t e l e s : M e ta f iz y k a , tek s t g reck i , ła c iń sk i (p rze ł . W ilh e lm z M o e rb e k e i kard . B essa r io n ) i po lsk i (p rzeł . M. A. K rą p iec i A. M a r y n ia r c z y k na p o d s ta w ie t łu m a c z e n ia T. Ż e leźn ik a ) , L u b lin 1996; p rze ł . K. L e śn ia k , W a r s z a w a 1983. A r y s t o t e l e s : O duszy , p rze ł . P. S iw ek , w: t e n ż e , D z ie ła w szy s tk ie , t. III, W a r s z a w a 1992, s. 7-146 . A r y s t o t e l e s : P o l i ty ka , p rze ł . L. P io t ro w icz , W a r s z a w a 1964. A r y s t o t e l e s : R e to ry ka . P oe ty k a , p rze ł . H. P o d b ie lsk i , W a r s z a w a 1988. A s s e 1 i n D.: H u m an N a tu re and E u d a im o n ia in A ris to t le , N e w Y o rk 1989. A u g u s t y n , św.: O w o ln e j w oli , przeł . A. T ro m b a la , w: t e n ż e , D ia log i f i lozo f iczne , t. III, W a rs z a w a 1953, s. 77 -235 . A u s t i n J. L.: H o w to do T h in g s w ith W o rd s , L o n d o n 1962. B a s z k i e w i c z J.: 1789: S po ry o p ra w a c z ło w ie k a i o b y w a te la , w: C z ło w ie k j a k o o b y w a te l , red. M . S zy sz k o w sk a , W a r s z a w a 1995, s. 2 0 3 -2 1 0 . B a s z k i e w i c z J.: M yś l p o l i ty c z n a w ie k ó w śre d n ich , P o z n a ń 1998. B e d n a r s k i F.: D y n a m ic z n y c h a rak te r p ra w a n a tu ra ln e g o w u jęc iu św. T o m a - sza z A k w in u , R zy m 1972. B e j c z y I.: T o le ra n t ia : A M e d ie v a l C o n c ep t , „ Jou rn a l o f the H is to ry o f Id e a s " , 5 8 (1 9 9 7 ) , s. 36 5-384 . B e n t h a m J.: T h e L im its o f Ju r i sp ru d e n c e D e f in ed , ed. C. W . E v e re t t , N ew Y o rk 1945. B e r l i n I.: D w ie k o n ce p c je w o ln o śc i , w: t e n ż e, C z te ry e se je o w o lno śc i , W a r s z a w a 1994, s. 178-233. B e r g b o h m K.: J u r isp ru d e n z und R e c h tsp h i lo s o p h ie , t. I, L e ip z ig 1892. B ir th r ig h t o f M an : A S e lec t ion o f T ex ts , red. J. H ersch , P aris 1969. B i ł a t A.: P ra w d a i s tany rzeczy , L u b l in 1995. B l o o m f i e l d P.: O f G o o d n ess and H ea l th in e ss : A V ia b le M o ra l O n to lo g y , „P h i lo so p h ica l S tu d ie s " , 8 7 (1 99 7 ) , N o. 3, s. 309 -33 2 . B 1 ii h d o r n J .-G ., J a m m e C h.: Posi t iv , P o s i t iv ität, w: H is to r i s c h e s W ö r t e r - bu ch d e r P h i lo so p h ie , t. V II, hrsg . von J. R it te r , K. G rü n d e r , B ase l 1989, szp. 1 106-1118 . 3 9 0 BIBLIOGRAFIA B o c h e ń s k i J.: K u f i lo z o f ic z n e m u m y ś le n iu , W a r s z a w a 1986. B ö c k e n f ö r d e E .-W .: P ra w o i w ar to śc i . O k ry ty c e a k s jo lo g ic z n e g o u g ru n to - w a n ia p raw a , „ Z n a k " , 1992, n r 11, s. 56-69 . B o e c j u s z A. M . S.: K s ię g a o o so b ie i d w ó c h n a tu ra ch p rz e c iw k o E u ty c h e so - wi i N e s to r iu sz o w i do Jana , D ia k o n a K o śc io ła R z y m sk ie g o , w: t e n ż e, O p o - c ie c h a c h f i lozofi i k s iąg p ię c io ro o raz t r ak ta ty te o lo g ic zn e , p rze ł . T. J a c h im o w sk i , P o z n a ń 1926, s. 2 0 7 -24 9 . B o e c j u s z A. M . S.: O p o c ie szen iu , ja k ie d a je f i lo zo f ia , W a r s z a w a 1962. B ö h n e r Ph., G i l s o n E.: H is to r ia f i lozofi i c h rz e ś c i ja ń sk ie j , p rze ł . S. S to m - m a, W a rs z a w a 1962. B o j a r s k i W. , D a j c z a k W. , S o k a l a A .: V e rb a iur is . R e g u ły i k azu- sy p ra w a rz y m sk ie g o , T o ru ń 1995. B o r k o w s k i L.: P is m a o p ra w d z ie i s tan ac h rzecz y , L u b l in 1995. B r ü c k n e r A.: S ło w n ik e ty m o lo g ic z n y j ę z y k a p o ls k ie g o , W a r s z a w a 1985. B r u g g e r W .: M e n s c h e n re c h ts e th o s un d V e ra n tw o r tu n g sp o l i t ik . M a x W e b e rs B e i t rag z u r A n a ly se und B e g rü n d u n g de r M e n s c h e n re c h te , F re ib u rg 1980. B u e r g e n t h a l T h.: In te rn a t io n a l H u m a n R ig h ts in a N u tsh e l l , St. Paul, M inn . 1988. B u e r g e n t h a l Th.: T h e N o rm a t iv e and In s t i tu t io n a l E v o lu t io n o f In te rn a t io - nal H u m a n R igh ts , „H u m a n R ig h ts Q u a r te r ly " , 19 (1997) , s. 7 0 3 -7 2 3 . B u r g e r s J. H.: T h e R o a d to San F ra nc isco : T h e R ev iv a l o f the H u m a n R igh ts Id e a in the T w e n t ie th C en tu ry , „H u m a n R ig h ts Q u a r te r ly " , 14 (1992) , s. 4 47 -4 7 7 . C a n t w e l l N.: T h e O rig in s , D ev e lo p m e n ts and S ig n i f i c a n c e o f the U n i te d N a t io n s C o n v e n t io n on the R igh ts o f the C hild , w: T h e U n i te d N a t io n s C o n v e n - tion on th e R igh ts o f the C h ild : A G u id e to the „T rav au x P ré p a r a to i r e s " , red. S. D e tr ick , D o rd re c h t 1992, s. 19-30. C a s s e s e A.: H u m a n R igh ts in a C h a n g in g W o rld , C a m b r id g e 1990. C i s z e w s k i M.: G o d n o ść c z ło w ie k a i w z n io s ło ść nauki o n im w u jęc iu F r a n - c is z k a S y lw e s t ra z F e rra ry , w: Z a g a d n ie n ie g o d n o śc i c z ło w ie k a , red . J. C z e rk aw - ski, L u b lin 1994, s. 37-62 . C l a r k M . T.: A n In q u i ry in to P e rso n h o o d , „ R e v ie w o f M e t a p h y s ic s " , 46 (1 9 92 /9 3 ) , s. 3-28. C l a s s e n C. D.: D ie D r i t tw irk u n g d e r G ru n d re c h te in d e r R e c h ts p re c h u n g des B u n d e sv e r f a s su n g sg e r ic h t s , „A rch iv de r ö f fen t l ich en R e c h t s " , 122(1 99 7 ) , H. 1, s. 65 -10 7 . C 1 i t e u r P. B.: W h a t D e v e lo p m e n ts C an W e E x p e c t in the F ie ld o f H u m an R igh ts fo r the C o m in g D ecad es? , „ R e c h ts th e o r ie " , 2 7 (1 9 9 6 ) , s. 177-186. BIBLIOGRAFIA 3 9 1 C o h n H. H.: On the M e a n in g o f H u m a n D ign ity , „ Is rae l Y e a rb o o k on H u m a n R ig h t s" , 13(1983) , s. 22 6-251 . C o o p e r J. M.: Ju s t ic e and R igh ts in A r i s to t l e 's P o li t ic s , „T h e R e v ie w o f M e ta - p h y s ic s " , 4 9 (1 9 9 5 /9 6 ) , N o. 4, s. 8 59-872 . C o p 1 e s t o n F.: H is to r ia f i lozofi i , t. I, p rze l . H. B e d n a re k , W a r s z a w a 1998. C r a n s t o n M.: H u m an R igh ts , R ea l and S u p p o sed , w: T h e P h i lo so p h y o f H u - m a n R ig h ts , red. M. E. W in s to n , B e lm o n t , Ca. 1988, s. 121-128 . [ C y c e r o n M . T.]: M. T. C ice ro n i S c r ip ta q u ae m a n s e ru n t o m n ia , ed. B. G. T eu b n e r , L ip s iae 1914 nn. C y c e r o n M . T.: O p o w in n o śc ia c h , w: t e n ż e , P is m a f i lo z o f ic z n e , t. II, przeł . W . K o rn a to w sk i , W a r s z a w a 1960, s. 3 17-539 . C y c e r o n M. T.: O p raw ach , w: t e n ż e , P is m a f i lo z o f iczn e , t. II, przel . W . K o rn a to w sk i , W a r s z a w a 1960, s. 191-316. D a r a n o w s k i P.: M ię d z y n a ro d o w a o c h ro n a p ra w o b y w a te ls k ic h i p o l i ty c z - ny ch in s ta tu n ascen d i , Ł ó d ź 1993. D e t t e r I.: T he C o n c e p t o f In te rn a t io n a l L aw , 2nd ed., S to c k h o lm 1993. D i j k P. van: A C o m m o n S ta n d a rd o f A c h ie v e m e n t . A b o u t U n iv e rsa l V a lid i ty and U n ifo rm In te rp re ta t io n o f In te rn a t io n a l H u m a n R ig h ts , „N e th e r la n d s Q u a r te r - ly o f H u m a n R ig h ts" , 13(1995) , N o. 2, s. 105-121. D i j k P. van, H o o f G. J. H. van: T h e o ry and P rac t ic e o f the E u ro p e a n C o n - v en tio n o f H u m a n R ig h ts , D e v e n te r 1990. D 1 u b a c z W .: P ro b le m A b so lu tu w f i lo zo f i i A ry s to te le sa , L u b l in 1992. D o m a ń s k i J.: G o d n o ść c z ło w ie k a a z a g a d n ie n ie je g o w o ln o śc i w f i lozofi i s ta ro ż y tn e j , w: Z a g a d n ie n ie g o d n o śc i c z ło w ie k a , red. J. C z e rk a w sk i , L u b l in 1994, s. 7-19. D o n n e l l y J.: U n iv e rsa l H u m a n R ig h ts in T h e o ry and P ra c t ic e , I th a ca 1989. D r z e w i c k i K.: In te rn a t io n a l iz a t io n o f H u m a n R ig h ts an d T h e i r Ju r id iza t io n , w: A n In t ro d u c t io n to the In te rn a t io n a l P ro tec t io n o f H u m a n R ig h ts , ed. R. H a ń - ski, M . S uksi , T u rk u 1997, s. 25-47 . D r z e w i c k i K.: P ra w o do rozw o ju . S tu d iu m z z ak re su p ra w c z ło w ie k a , G d a ń sk 1988. D u 1 c k e i t G., S c h w a r z F. , W a l d s t e i n W .: R ö m isc h e R e c h t s g e - sch ich te , M ü n c h e n 1981. D u t k i e w i c z P.: P ro b le m a k s jo lo g ic z n y c h p o d s ta w p ra w a w e w sp ó łcz e sn e j po lsk ie j f i lozo fi i i teorii p raw a , K rak ó w 1996. D w o r k i n R.: B io rąc p ra w a p o w a ż n ie , p rze ł . T. K o w a lsk i , W a r s z a w a 1998. D w o r k i n R.: L i f e 's D o m in io n , N e w Y ork 1993. 3 9 2 BIBLIOGRAFIA E i d e A.: D y n a m ic s o f H u m a n R igh ts an d the R o le o f th e E d u c a to r , w: F ro n t ie rs o f H u m a n R ig h ts E d u ca t io n , red. A . E ide , M . T h ee , O s lo 1983, s. 105-116 . E i d e A ., A 1 f r e d s s o n G.: In t ro d u c t io n , w: T h e U n iv e rs a l D e c la ra t io n o f H u m a n R igh ts : A C o m m e n ta r , red. A . E id e i in ., O s lo 1992, s. 5 -16 . E l l s c h e i d G.: D as N a tu r r e c h tsp ro b le m . E in e S y s te m a t i s c h e O r ie n t ie ru n g , w: E in fü h ru n g in R e c h tsp h i lo s o p h ie un d R e c h ts th e o r ie d e r G e g e n w a r t , hrsg . von A. K a u fm an n , W . H a ssem e r , 5. A ufl . , M ü n c h e n 1989, s. 143-211. E n c y c lo p e d ia o f H u m an R ig h ts , red. E. H. L aw so n , N e w Y o rk 1992. E n c y c lo p e d ia o f P u b lic In te rn a t io n a l L aw , red. R. B e rn h a rd t , t. V III : H u m a n R igh ts and the In d iv idu a l in In te rn a t io n a l L aw . In te rn a t io n a l E c o n o m ic R e la t io n s , A m - s te rd a m 1985. F i e l d s A. B., N a r r W .-D .: H u m a n R igh ts as a H o lis t ic C o n c e p t , „H u m a n R ig h ts Q u a r te r ly " , 14(1992) , s. 1-20. F i lo z o f ia a nauka . Z a rys e n c y k lo p e d y c z n y , red. Z. C a c k o w s k i i in ., W ro c ła w 1987. F i n k e 1 N. J.: C o m m o n s e n s e Jus tice : J u r o r s ' N o t io n s o f the L a w , C a m b r id g e , M a. 1995. F i n n i s J.: N a tu ra l L a w and N a tu ra l R ig h ts , O x fo rd 1992. F i n n i s J., G r i s e z G.: T h e B as ic P r in c ip le o f N a tu ra l L a w , „ A m e r ic a n Jo u rn a l o f Ju r i s p r u d e n c e " , 2 6 (1 9 8 1 ) , s. 21-31 . F l i n t e r m a n C.: E x tra -C o n v e n t io n a l S ta n d a rd -S e t t in g and Im p le m e n ta t io n in the F ie ld o f H u m a n R igh ts , w: A n In t ro d u c t io n to the In te rn a t io n a l P ro tec t io n o f H u m a n R ig h ts , ed. R. H ań sk i , M . S uks i , T u rk u 1997, s. 137-144 . G a i u s : In s ty tuc je , przeł . C. K u n d e re w ic z , op rac . J. R ez le r , W a r s z a w a 1982. G a ł k o w s k i J.: P raw o na tu ra ln e w u ję c iu K a ro la W o jty ły Ja n a P a w ła II, „R o czn ik i F i lo z o f ic z n e " , 3 9 -4 0 (1 9 9 1 -9 2 ) , z. 2, s. 85 -110 . G a ł k o w s k i J.: W o ln o ś ć u S o k ra te sa i A ry s to te le sa , „ R o c z n ik i F i l o z o f i c z n e " , 2 1 (1 9 7 3 ) , z. 2, s. 13-30. G a r c i a y G a r c i a A.: S p an ish S ch oo l o f the S ix te e n th and S ev e n te e n th C e n tu r ie s : A P re c u r so r o f the T h e o ry o f H u m a n R ig h ts , „ R a tio j u r i s " , 10(1997) , N o. 1, s. 25-35 . G e i g e r W .: D ie W a n d lu n g de r G ru n d rech te , w: G e d a n k e u n d G e s ta l t des d e - m o k ra t i s c h e n R ech ts s taa te s , hrsg. von M . Im b o d en , W ie n 1965, s. 9-35. G e o r g e R. P.: R e c e n t C r i t ic i sm o f N a tu ra l L a w T h e o ry , „ U n iv e rs i ty o f C h ic a g o L aw R e v ie w " , 5 5 (1 9 8 8 ) , s. 1 371-1429 . G e o r g e R. P.: H u m a n F lo u r ish in g as a C r i te r io n o f M o ra l i ty : A C r i t iq u e o f P e r r y 's N a tu ra l ism , „ T u lan e L aw R e v ie w " , 6 3 (1 9 8 9 ) , s. 1 45 5 -1 47 4 . G e w i r t h A.: T h e C o m m u n i ty o f R ig h ts , C h ic a g o 1996. BIBLIOGRAFIA 3 9 3 G e w i r t h A.: T h e O n to lo g ica l B asis o f N a tu ra l L aw : A C r i t iq u e an d an A l te r - n a tive , „ A m e r ic a n Jo u rn a l fo r J u r i s p r u d e n c e " , 2 9 (1 9 8 4 ) , s. 9 5 -1 2 1 . G e w i r t h A .: R e a so n a n d M o ra l i ty , C h ic a g o 1978. G i e g e r i c h T.: P r iv a tw irk u n g d e r G ru n d re c h te in den U S A . D ie S ta te A c tion D o c tr in e des U .S. S u p re m e C o u r t u nd die B ü rg e r r e c h ts g e s e tz g e b u n g des B un des , B er l in 1992. G i 1 s o n E.: D u ch f i lozofi i ś re d n io w ie c z n e j , t łu m J. R y b a łt , W a r s z a w a 1958. G i 1 s o n E.: T o m iz m , t łum J. R yba łt , W a r s z a w a 1998. G o g a c z M.: F i lo z o f ic z n a id e n ty f ik a c ja g o d n o śc i o so by , w: Z a g a d n ie n ie g o d n o - ści c z ło w ie k a , red. J. C z e rk a w sk i , L u b l in 1994, s. 113-140. G o g a c z M.: W o k ó ł p ro b le m u o sob y , W a r s z a w a 1974. G r a n a t W .: P e rs o n a l iz m c h rze śc i jań sk i , P o z n a ń 1985. G r e e n e R. A.: In s t in c t o f N a tu re : N a tu ra l L aw , S y n d e re s is , an d th e M o ra l S ense , „ Jo u rn a l o f the H is to ry o f I d e a s " , 5 8 (1 9 9 7 ) , s. 173-198 . G r e w e W . G.: E n ts te h u n g und W an d lu n g e n d e r V e r ie n te n N a t io n e n , w: C h a r ta de r V e re in te n N a tio n en . K o m m e n ta r , hrsg. v on B. S im m a , M ü n c h e n 1991, s. X X II I -X L II . G r i s e z G.: T he F ir s t P r in c ip le o f P rac t ica l R easo n : A C o m m e n ta r on the S u m m a T h e o lo g ia e , 1-2, Q u es t io n 94, A rt ic le 2, „N a tu ra l L a w F o r u m " , 10(1965) , s. 168-201. G r o c h o l e w s k i Z.: F i lo z o f ia p ra w a w n a u c z a n iu J a n a P a w ła II, P o z n a ń 1996. G u t h r i e W . K. C.: F i lo z o fo w ie g reccy od T a le sa do A ry s to te le s a , t łum. A. P aw e lec , K ra k ó w 1996. H a r t H. L. A.: A re T h e re any N a tu ra l R ig h ts? , w: T h e o r ie s o f R ig h ts , red. J. W a ld ro n , O x fo rd 1984, s. 77-90 . H a r t H. L. A.: B e n th a m on L eg a l R igh ts , in: R igh ts , ed. D. L y o n s , W a d s w o r t h - B e lm o n t , Ca. 1979, p. 125-148 . H a r t H. L. A .: P o ję c ie p raw a , t łum . J. W o le ń s k i , W a rs z a w a 1998. H ä b e r 1 e P.: G ru n d re c h te in p lu ra l i s t i sch en G e se l l s c h a f te n D ie V e r fa s s u n g des P lu ra l i sm u s , „D ie V e rw a l tu n g " . Z e i t sch r i f t fü r V e rw a l tu n g s w is s e n s c h a f te n , 26 (1 99 3 ) , s. 4 21 -4 4 7 . H ä b e r 1 e P.: D ie M e n s c h e n w ü rd e als G ru n d la g e d e r s ta a t l ich en G e m e in s c h a f t , w: H a n d b u c h des S taa ts rec h ts d e r B u n d e s re p u b l ik D e u tsc h la n d , hrsg . v on J. Isen- see, P. K irch ho f , H e id e lb e rg 1987, s. 81 6-861 . H ä b e r 1 e P.: P räa m b e ln im T ex t u nd K o n te x t von V e r fa s s u n g e n , w: D e m o k r a - tie in A n fe c h tu n g und B e w ä h ru n g . F e s tsc h r i f t fü r Jo h a n n e s B ro e rm a n n , hrsg . von J. L is t l , H. S ch a m b e c k , B er l in 1982. 3 9 4 BIBLIOGRAFIA H ä b e r 1 e P.: S te l lu n g n a h m e zu M e n s c h e n re c h ts u nd G ru n d re c h t s f ra g e n des p o ln isc h e n E n tw u rfs 1991, w: T h e D ra f t P o l ish C o n s t i tu t io n 1991 in the L igh t o f C o m p a ra t iv e L aw , red. M . P ie c h o w ia k , R. H liw a , P o z n a ń 1993, s. 139-155 . H e g e 1, G. W . F.: G ru n d l in ien de r P h i lo so p h ie des R e c h ts o d e r N a tu r r e c h t und S ta a tsw is s e n sc h a f t im G ru n d r is se , B er l in 1981. H e i n z e E.: B e y o n d P a rap raxes : R igh t an d W ro n g A p p ro a c h e s to the U n iv e r s a - lity o f H u m a n R ig h ts L aw , „N e th e r lan d s Q u a r te r ly o f H u m a n R ig h t s " , 12 (1994) , s. 36 9-391 . H e n 1 e R.: P r in c ip le s o f L ega l i ty : Q u a li t ie s o f L a w L on F u lle r , St. T h o m a s A q u in a s , St. I s ido re o f S ev il le , „ A m e r ic a n Jo u rn a l o f J u r i s p r u d e n c e " , 39 (1 9 9 4 ) , s. 47-70 . H e r i n g H.: De iure su b jec t iv e su m p to a p u d s. T h o m a m , „ A n g e l i c u m " , 16 (1939) , s. 295 -2 97 . H e r s c h J.: H u m a n R igh ts in W es te rn T h o u g h ts , w: A. D i e m e r i in., P h i lo so p h ic a l F o u n d a t io n s o f H u m a n R ig h ts , P aris 1986, s. 131-148 . H i l d e b r a n d D. von: F u n d a m e n ta ln e p o s ta w y m o ra ln e , p rze ł . E. S e re d y ń sk a , w: t e n ż e i in., W o b e c w ar to śc i , P o z n a ń 1982, s. 10-50. H l i w a R., W i ś n i e w s k i L.: M ię d z y n a ro d o w e p ak ty p raw c z ło w ie k a w o rz e c z n ic tw ie S ąd u N a jw y ż sz e g o , T ry b u n a łu K o n s ty tu c y jn e g o i N a c z e ln e g o S ądu A d m in i s t r a c y jn e g o , w: M ię d z y n a ro d o w e p ak ty p ra w c z ło w ie k a w p o lsk im u s ta w o d a w s tw ie i w p rak ty ce o rg a n ó w o c h ro n y p raw a , red . L. W iśn iew sk i , W a rs z a w a 1996, s. 61-76 . H o b b e s T.: E le m e n ty f i lozofi i , p rze ł . Cz. Z n a m ie ro w sk i , W a rs z a w a 1956. H o b b e s T.: L ew ia tan , przeł . Cz. Z n a m ie ro w sk i , W a r s z a w a 1954. H o h f e 1 d W . N.: F u n d a m e n ta l L ega l C o n c e p t io n s as A p p l ie d in Ju d ic ia l R e a s o - ning an d O th e r L eg a l E ssay s , N e w H a v en 1923. H o l l ä n d e r P.: R e c h tsn o rm , L o g ik und W a h rh e i ts w e r te , B a d e n -B a d e n 1993. H o r s t m a n n R. P.: M e n s c h e n w ü rd e , w: H is to r is c h e s W ö r t e rb u c h de r P h i lo - soph ie , hrsg. v on J. R it ter , K. G rü n d e r , t. V, B ase l 1980, szp . 1124 -1 12 6 . H u m a n R igh ts and C u ltu ra l D iv e rs i ty : E u ro pe , A ra b ic I s l a m ic W o r ld , A fr ic a , C h in a , red. W . S ch m a le , G o ld b a c h 1993. H u m p h r e y J.: H u m an R igh ts and the U n i te d N a tio n s : A G rea t A d v e n tu re , D o b b s F e rry 1984. I n g a r d e n R.: W y k ła d y z etyk i , W a r s z a w a 1989. J a b ł o ń s k a B o n c a J.: P rze s łan k i s t a n o w ie n ia n o rm b ez sa nk c j i , „R u ch P raw n ic zy , E k o n o m ic z n y i S o c jo lo g ic z n y " , 4 6 (1 9 8 4 ) , nr 4, s. 151-167 . J a b ł o ń s k a B o n c a J.: W s tę p do n au k p ra w n y c h , G d a ń sk 1994. BIBLIOGRAFIA 395 J a n P a w e ł II: P rz e m ó w ie n ie w y g ło sz o n e w K a to w ic a c h (20 V I 1983), w: P o kó j T o b ie , P o lsko! D ru g a p ie lg rz y m k a Ja n a P a w ła II do O jc z y z n y , 16-23 VI 1983, op rać . A. S za frańska , W a r s z a w a 1983, s. 199-206 . J a n P a w e ł II: P rz e m ó w ie n ie w y g ło sz o n e 5 p a ź d z ie rn ik a 1995 r. na fo rum O N Z w N o w y m Jo rk u , L u b lin 1996. J a n P a w e ł II: V er i ta t i s sp lend o r , P o z n a ń 1993. J a s u d o w i c z T.: A d m in i s t r a c ja w o b ec p ra w c z ło w ie k a , T o ru ń 1996. J a s u d o w i c z T.: D e te rm in a n ty m ię d z y n a ro d o w o c h ro n io n e j su b s ta n c j i p raw c z ło w ie k a w sy s tem ie u n iw e rs a ln y m i eu ro p e jsk im , w: O p ra w a c h cz ło w ie k a . W p o d w ó jn ą ro czn icę P ak tów . K s ię g a P a m ią tk o w a w h o łd z ie P ro f e s o r A n n ie M ic h a lsk ie j , red. T. J a su d o w icz , C. M ik , T o ru ń 1996, s. 87 -113 . J a s u d o w i c z T.: E w o lu c ja in te rp re ta c j i m i ę d z y n a ro d o w o c h ro n io n y c h p raw c z ło w ie k a , „ E th o s" , 12 (1999) , n r 1-2, s. 213 -23 9 . J a s u d o w i c z T.: P ra w a c z ło w ie k a w k o n f l ik ta c h zb ro jn y c h , T o ru ń 1997. J a s u d o w i c z T.: Ś ladam i L u d w ik a E h r l ich a . D o P a w ła W ło d k o w ic a po n a u - kę o p ra w a c h cz ło w ie k a , T o ru ń 1995. J e 1 1 i n e k G.: S y s te m d e r su b jec t iv en ö f fen t l ic h e n R ech te , 2. A u f l . , T ü b in g en 1905. J h e r i n g R. von: G e is t des rö m isc h e n R ech ts a u f d en v e r s c h ie d e n e n S tufen se in e r E n tw ic k lu n g , 5. A ufl . , L e ip z ig 1906. J u r o s H.: W sp raw ie tzw. su b iek ty w n e j de f in ic j i do b ra , „ R o c z n ik i F i l o z o f i c z n e " , 2 2 (1 9 7 4 ) , z. 2, s. 47-62 . K a m i ń s k i S.: N a u k o w a , f i lo z o f ic z n a i teo lo g ic z n a w iz ja c z ło w ie k a [1982] , w: t e n ż e, J a k f i lo zo fo w ać ? , L u b l in 1989, s. 2 79 -2 9 1 . K a n t I.: G ru n d le g u n g zu r M e ta p h y s ik d e r S it ten , c y to w a n e w g p ie rw s z e g o w y d a - n ia R ig a 1785 za: I. K a n t, K r i t ik d e r p r a k t is c h e n V e rn u n f t . G ru n d le g u n g zur M e ta p h y s ik d e r S it ten , hrsg. von W. W e is c h e d e l , F r a n k fu r t am M a in 1996 (W e rk a u sg a b e , t. V II); w ję z y k u po lsk im : U z a sa d n ie n ie m e ta f iz y k i m o ra ln o śc i , p rze ł . M . W ar te n b e rg , W a rs z a w a 1984. K a n t I.: M e ta p h y s ik d e r S it ten , c y to w a n e w g p ie rw s z e g o w y d a n ia K ö n ig sb e rg 1797 za: I. K a n t, D ie M e ta p h y s ik d e r S it ten , hrsg. von W . W e is c h e d e l , F ra n k fu r t am M a in 1993 (W e rk a u sg a b e , t. V III) ; w ję z y k u p o ls k im fra g m e n ty p rze ł . Cz. T a rn o g ó rsk i , o p u b l ik o w a n e j a k o A n e k s w : M . S z y s z k o w s k a , U ź ró d e ł w sp ó łcze sn e j f i lozofi i p ra w a i f i lozo f i i c z ło w ie k a , W a r s z a w a 1972, s. 171-212. K a u f m a n n A.: A n a lo g ie u nd „N a tu r d e r S a c h e " , 2. A u f l . , H e id e lb e rg 1982. 396 BIBLIOGRAFIA K a u f m a n n A.: P ro b le m g e sc h ic h te de r R e ch tsp h i lo s o p h ie , w: E in fü h ru n g in R e ch tsp h i lo s o p h ie u n d R e c h ts th e o r ie d e r G e g e n w a r t , h rsg . v o n A. K a u fm a n n , W. H a ssem er , 5. A u f l . , H e id e lb e rg 1989, s. 25 -1 42 . K e l s e n H.: A l lg e m e in e T h e o r ie d e r N o rm e n , W ie n 1979. K e l s e n H.: R e in e R ech ts le h re , 2. A ufl . , W ie n 1960. K e l s e n H.: W h a t is Ju s t ice? , w: t e n ż e, W h a t is Ju s t ic e ? Ju s t ice , L aw , and P o li t ic s in the M ir ro r o f S c ience : C o l le c te d E ssay s , B e rk e le y 1971, s. 1-24. K ę d z i a Z.: B u rż u a z y jn a k o n c e p c ja p ra w cz ło w ie k a , W ro c ła w 1980. K ę d z i a Z.: H o ry z o n ta ln e dz ia łan ie p ra w o b y w a te ls k ic h , w: P a ń s tw o . P raw o . O b y w a te l . Z b ió r s tud ió w ku czci p rof . A. Ł o p a tk i , W ro c ła w 1989, s. 5 1 9 -53 4 . K ę d z i a Z.: Im p le m e n ta c ja m ię d z y n a ro d o w y c h t r ak ta tó w p ra w c z ło w ie k a w P o l - sce, w: R e lac je m ięd zy p ra w e m m ię d z y n a ro d o w y m a p ra w e m k ra jo w y m , w yd. K o m is ja E u ro p e js k a „ D e m o k ra c ja p rz ez P r a w o " , P o z n a ń 1994, s. 23 -3 5 . K ę d z i a Z.: K o n s ty tu c y jn a k o n c e p c ja p raw , w o ln o śc i , o b o w ią z k ó w c z ło w ie k a i o b y w a te la , w: P raw a , w o ln o śc i i o b o w ią z k i c z ło w ie k a i o b y w a te la w now ej po lsk ie j k o ns ty tu c j i , red. Z. K ędz ia , P o z n a ń 1990, s. 7-35. K ę d z i a Z.: Ś w ia to w a K o n fe re n c ja P raw C z ło w ie k a w W ie d n iu p o ra ż k a czy p rz e ło m w his to r i i p raw c z ło w ie k a , w: D e k la ra c ja W ie d e ń s k a i P ro g ra m D z ia ła - n ia Ś w ia to w e j K on fe ren c j i P raw C z ło w ie k a . W ie d e ń , C z e rw ie c 1993, przeł . C. P ie ch o w iak , P o zn ań 1998, s. 7-23. K i s J.: A b o rc ja , W a rs z a w a 1993. K 1 o s k a G.: P o jęc ie , teo r ie i bad an ie w a r to śc i w n a u k a c h s p o łe c z n y c h , W a r s z a - w a 1982. K o ś ć A.: P o d s ta w y f i lozofi i p raw a , L u b l in 1998. K o w a l c z y k S.: Z d z ie jó w p e ry p a te ty c k ie g o op isu do b ra , „ R o c z n ik i F i l o z o - f i c z n e " , 14(1966) , z. 2, s. 51-63 . K r a u t R.: A re T h e re N a tu ra l R igh ts in A r is to t le ? , „T h e R e v ie w o f M e ta p h y - s ic s" , 4 9 (1 9 9 5 /9 6 ) , s. 75 5-774 . K r ą p i e c M . A.: C z ło w ie k i p raw o n a tu ra ln e , L u b l in 1986. K r ą p i e c M . A.: C z ło w ie k i w ar to śc i , w: t e n ż e , C z ło w ie k k u l tu ra u n iw e rsy te t , L u b lin 1982, s. 43-57 . K r ą p i e c M . A.: D e c y z ja b y tem m o ra ln y m , „R o c zn ik i F i l o z o f i c z n e " , 3 1 (1 9 8 3 ) , z. 2, s. 47-65 . K r ą p i e c M . A.: Ja cz ło w ie k , L u b l in 1986. K r ą p i e c M . A.: J ę z y k i św ia t rea lny , L u b l in 1985. K r ą p i e c M . A.: M e ta f iz y k a , L u b l in 1978. K r ą p i e c M . A.: R e a l iz m lu d zk ieg o p o zn an ia , P o z n a ń 1959. BIBLIOGRAFIA 3 9 7 K r e t z m a n n N.: L E X IN IU S T A N O N E S T L E X : L a w s O n T ria l in A q u in a s ' C o u r t o f C o n sc ien ce , „ A m e r ic a n Jou rn a l o f J u r i s p r u d e n c e " , 3 3 (1 9 8 8 ) , s. 99 -1 22 . K r o k i e w i c z A.: Z a ry s f i lozofi i g reck ie j : O d T a le s a do P la to na . A ry s to te le s , P ir ron , P lo ty n , W a r s z a w a 1995. K r u k o w s k i J.: G o d n o ść c z ło w ie k a p o d s ta w ą k o n s ty tu c y jn e g o k a ta lo g u p raw i w o ln o śc i je d n o s tk i , w: P o d s ta w o w e p ra w a je d n o s tk i i ich s ą d o w a o c h ro n a , red. L. W iś n ie w sk i , W a r s z a w a 1997, s. 38-50 . K i i n n e m a n n R.: A C o h e re n t A p p ro a c h to H u m a n R ig h ts , „ H u m a n R igh ts Q u a r te r ly " , 17(1995) , s. 32 3 -3 42 . K u r d z i a l e k M.: D w ie s ta ro ży tn e k o n c e p c je s p ra w ie d l iw o śc i , „ E th o s " , 1 (1988) , n r 2-3, s. 162-170. K y m 1 i c k a W .: W s p ó łc z e s n a f i lo zo f ia p o l i ty c zn a , p rze ł . A . P a w e le c , K ra k ó w 1998. L a c h s , M.: R ze cz o nau ce p ra w a m ię d z y n a ro d o w e g o , W ro c ł a w 1986. L a n g W .: T h e P h i lo so p h ica l F o u n d a t io n s o f H u m a n R ig h ts , w: T h e O r ig in o f H u m a n R ig h ts . P ro c e e d in g s at the S e m in a r H e ld at the N ic o la u s C o p e rn ic u s U n iv e rs i ty , M ay 3-5, 1991, red. J. Ju s ty ń sk i , T o ru ń 1991, s. 13-19. L a u r e n P. G.: E v o lu t io n o f In te rn a t io n a l H u m a n R igh ts : V is io n S een , P h i l a - d e lp h ia 1998. L ega l R igh ts : H is to r ica l and P h i lo so p h ica l P e rsp ec t iv e s , red . A . Sara t , T. R. K earn s , A n n A rb o r 1996. L e r n e r N.: G ro u p R ig h ts and D isc r im in a t io n in In te rn a t io n a l L aw , D o rd re c h t 1991. L i d d e 1 H. G., S c o t t R.: A G re e k -E n g l i sh L ex ico n , rev ised and au g m e n te d th r o u g h o u t by H. S. Jo nes , O x fo rd 1973 ( re p r in t w yd . z 1940). L i n d h o 1 m T.: A rt ic le 1, w: T he U n iv e rsa l D ec la ra t io n o f H u m a n R ights : A C o m m e n ta r , red. A. E id e i in ., O s lo 1992, s. 31-55 . L o n g R. T.: A r is to t l e 's C o n ce p t io n o f F reed o m , „T h e R e v ie w o f M e ta p h y s ic s " , 4 9 (1 9 9 5 /9 6 ) , s. 775 -80 2 . Ł ę t o w s k a E.: Po co lu d z io m k o n s ty tu c ja , W a r s z a w a 1994. Ł o p a t k a A.: W o ln o ś ć su m ie n ia i w y z n a n ia , w: P ra w a C z ło w ie k a . M o d e l p ra w n y , red . R. W ie ru sz e w sk i , W ro c ła w 1991, s. 4 0 7 -4 2 1 . L u h m a n n N.: G ru n d re c h te als In s t i tu t io n . E in B e i t ra g zu r p o l i t i s c h e n S o z io lo - gie, 3. A ufl . , B e r l in 1986. M a c C o r m i c k N.: C h i ld r e n 's R igh ts : A T e s t -C a s e fo r T h e o r ie s o f R ig h ts , „A rc h iv fü r R ech ts und S o z ia lp h i lo so p h ie " , 6 2 (1 9 7 6 ) , s. 3 0 5 -3 1 6 . M a c C o r m i c k N.: L a w as In s t i tu t io na l Fact, „T he L aw Q u a r te r ly R e v ie w " , 90 (1 9 7 4 ) , s. 102-129. 3 9 8 BIBLIOGRAFIA M a c I n t y r e A.: D z ie d z ic tw o cno ty , p rze ł . A. C h m ie le w sk i , W a r s z a w a 1996. M a c I n t y r e A.: K ró tk a h is to r ia e tyk i , p rze ł . A . C h m ie le w s k i , W a r s z a w a 1995. M a ły s ło w n ik te rm in ó w i p o jęć f i lo zo f icz n y ch , op rać . A . P o d s ia d , Z. W ię c k o w sk i , W a rs z a w a 1983. M a r i t a i n J.: C z ło w ie k i p a ń s tw o , p rze ł . A. G ro b le r , K ra k ó w 1993. M a r t i n R., N i c k e 1 J. W.: R e c e n t W o rk on the C o n c e p t o f R ig h ts , „ A m e - rican P h i lo so p h ic a l Q u a r te r ly " , 17 (1980) , N o. 2, s. 165-180 . M a r t y n i a k Cz.: O b ie k ty w n a p o d s t a w a p ra w a w e d łu g św. T o m a s z a z A k w i - nu, L u b lin 1949. M a t h e w s R. H . : A C h in e se -E n g l i s h D ic t io n a ry , S h a n g h a i 1931. M a z u r e k F. J.: G o d n o ść c z ło w ie k a a p ra w a c z ło w ie k a , „R o c z n ik i N a u k S p o - ł e c z n y c h " , 8 (1980) , s. 19-48. M a z u r e k F. J . : P o jęc ie g o d n o śc i c z ło w ie k a . H is to r ia i m ie js c e w p ro je k ta c h K o n s ty tu c j i III R zec z y p o sp o l i te j , „R o czn ik i N a u k P ra w n y c h " , 6 (1 9 9 6 ) , s. 5-41. M a z u r e k F. J.: P ra w a c z ło w ie k a w n a u c z a n iu sp o łe c z n y m K o śc io ła , L u b lin 1991. M c G r a d e A. S.: A r i s to t l e 's P lace in the H is to ry o f N a tu ra l R ig h ts , „T h e R ev ie w o f M e ta p h y s ic s " , 4 9 (1 9 9 6 ) , s. 80 3-829 . M c l n e r n y R.: T h e P r in c ip le s o f N a tu ra l L aw , „ A m e r ic a n Jo u rn a l o f J u r i s p r u - d e n c e " , 2 5 (1 9 8 0 ) , s. 1-15 M i c h a l s k a A.: K i lk a u w ag o p ra w a c h cz ło w ie k a , „ R z e c z p o s p o l i t a " z 25 s ie rp n ia 1995, s. 15. M i c h a l s k a A.: K o m ite t P raw C z ło w ie k a , W a r s z a w a 1994. M i c h a l s k a A: P ra w a c z ło w ie k a w sy s tem ie no rm m ię d z y n a ro d o w y c h , W a r - sz a w a 1982. M i c h a l s k a A.: Z n a c z e n ie i ro la U n iw e rsa ln e j D e k la ra c j i P ra w C z ło w ie k a , „R o czn ik i N a u k S p o łe c z n y c h " , 12(1984) , z. 1, s. 133-147. M i c h a l s k a A.: Ź ró d ła p ra w c z ło w ie k a , w: P ra w a c z ło w ie k a a po lic ja , red. A. R zep l iń sk i , L e g io n o w o 1994, s. 63-84 . M i k C.: W o ln o ś ć rad ia i te lew iz j i w św ie t le K o n w e n c j i E u ro p e js k ie j i p ra w a p o lsk ie g o , „P ań s tw o i P r a w o " , 4 8 (1 9 9 3 ) , z. 10, s. 22-38 . M i k C.: Z b io ro w e p ra w a cz ło w ie k a . A n a l iz a k ry ty c z n a k o n c e p c j i , T o ru ń 1992. M i l l e r F. D., Jr.: A r is to t le and the O r ig in s o f N a tu ra l R ig h ts , „T h e R e v ie w o f M e ta p h y s ic s " , 4 9 (1 9 9 5 /9 6 ) , s. 8 73-907 . M i l l e r F. D., Jr.: N a tu re , Jus tice , a n d R igh ts in A r i s to t l e 's P o li t ic s , O x fo rd 1995. BIBLIOGRAFIA 3 9 9 M i l l o n D e l s o l Ch.: Z a sa d a p o m o c n ic z o śc i , K ra k ó w 1995. M ö l l e r J. Th.: A r t ic le 7, w: T he U n iv e rsa l D e c la ra t io n o f H u m a n R igh ts : A C o m m e n ta r , red. A. E id e i in ., O s lo 1992, s. 115-141. M ö l l e r J. Th.: T h e U n iv e rsa l D e c la ra t io n o f H u m a n R ig h ts : H o w the P rocess S ta r ted , w: T h e U n iv e rsa l D e c la ra t io n o f H u m a n R ig h ts : A C o m m e n ta r , red. A. E id e i in., O slo 1992, s. 1-3. M o n t e s k i u s z : O d u ch u p raw , p rze ł . T. B o y -Ż e le ń sk i , K ęty 1997. M o r a w i e c E.: P o d s ta w o w e z a g a d n ie n ia m e ta f iz y k i k la s y c z n e j , W a rs z a w a 1998. M o r a w s k i L.: G łó w n e p ro b le m y w sp ó łcze sn e j f i lo z o f i i p raw a , W a rs z a w a 1999. M o r s i n k J.: T h e P h i lo so p h y o f the U n iv e rsa l D e c la ra t io n , „H u m a n R igh ts Q u a r te r ly " , 6 (19 84 ) , s. 30 9-334 . M o r s i n k J.: W o r ld W a r T w o and the U n iv e rsa l D ec la ra t io n , „H u m a n R igh ts Q u a r te r ly " , 15(1993) , s. 35 7 -4 05 . M o t y k a K.: W p ły w L e o n a P e tr a ż y c k ie g o na p o ls k ą teo r ię i s o c jo lo g ię p raw a, L u b l in 1993. M u l l e r R.: L a d o c tr in e p la to n ic ie n n e de la l iber té , P aris 1997. N a tu ra l L aw , ed. J. F in n is , t. I-II, A ld e r s h o t 1991. N i c k e l J. W .: M a k in g S en se o f H u m a n R igh ts : P h i lo so p h ic a l R e f lec t io n s on the U n iv e rsa l D ec la ra t io n o f H u m a n R igh ts , B e rk e le y 1987. N i n o C. S.: T h e E th ic s o f H u m a n R igh ts , O x fo rd 1991. O e s t r e i c h G.: G e sc h ic h te d e r M e n s c h e n re c h te u nd G ru n d f re ih e i t e n im U m riss , B er l in 1968. O p a 1 e k K.: P ra w o p o d m io to w e , W a rs z a w a 1957. O s i a t y ń s k i W .: F i lo zo f ia i h is to r ia p ra w cz ło w ie k a , w: P ra w a c z ło w ie k a a po lic ja , red. A. R zep liń sk i , L e g io n o w o 1994, s. 15-61. O s s o w s k a M .: N o rm y m o ra ln e w o b ro n ie g o d n o śc i c z ło w ie k a , „ E ty k a " , 5 (1 96 9 ) , s. 7-25. P a g d e n A.: T he Fall o f N a tu ra l M an , C a m b r id g e 1982. P a r t s c h K.-J.: Art. 55 (c), w: C h a r ta d e r V e re in te n N a t io n e n . K o m m e n ta r , hrsg . von B. S im m a , M ü n c h e n 1991, s. 72 0 -7 35 . P i e c h o w i a k M.: C zy k o n s ty tu c ja m o ż e b yć n eu tra ln a św ia to p o g lą d o w o ? , w: T ra n s f o rm a c ja i w artośc i . A k s jo lo g ic z n e a sp ek ty t r a n s fo rm a c j i u s t ro jow e j w P o lsce , red. W. K aczo cha , Z ie lo n a G ó ra 1997, s. 81-90 . P i e c h o w i a k M.: K ar ta P ra w i W o ln o śc i . M ię d z y p ra w a m i c z ło w ie k a a id e o - logią , w: K ar ta P raw i W o ln o śc i , „M a te r ia ły P o z n a ń s k ie g o C e n t ru m P ra w C z ło - 4 0 0 BIBLIOGRAFIA w ie k a " , n r 2 (19 93 ) , s. 18-27; o p u b l ik o w a n e ró w n ie ż w: „ E th o s " , 6 (1 9 9 3 ) , n r 21 /2 2 , s. 30 9 -3 13 . P i e c h o w i a k M.: P o jęc ie p raw cz ło w ie k a , w: P o d s t a w o w e p ra w a je d n o s tk i i ich s ą d o w a och ron a , red . L. W iś n ie w sk i , W a r s z a w a 1997, s. 7-37. P i e c h o w i a k M.: P o w sz e c h n o ść p ra w c z ło w ie k a . Z a g a d n ie n ia f i lo z o f iczn o - p raw n e , w: O p ra w a c h cz ło w ie k a . W p o d w ó jn ą ro c z n ic ę P a k tó w . K s ię g a P a m ią t - k o w a w h o łd z ie P ro fe so r A n n ie M ic h a lsk ie j , red . T. J a s u d o w ic z , C. M ik , T o ru ń 1996, s. 49 -7 1 . P i e c h o w i a k M.: R e g u la c ja nie w o ln a od w ad . K o n s ty tu c ja k la u z u le o g ra - n icza jące p ra w a cz ło w ie k a , „ R z e c z p o s p o l i ta " z 15 m a ja 1997, s. 18. P i e c h o w i a k M.: S ta tu s d z ie c k a p o czę te g o . C zy K o n w e n c ja P ra w D z ie c k a jest n e u tr a ln a w sp raw ie p ra w a do ży c ia n ie n a ro d z o n y c h , „ E th o s " , 12(1999) , n r 1-2, s. 290 -29 9 . P i e c h o w i a k M . : W p o s z u k iw a n iu o n to lo g ic z n y c h p o d s ta w p raw a , W a rs z a w a 1992. P i e c h o w i a k M.: W sp ra w ie fu n k c jo n a ln o śc i i d y s fu n k c jo n a ln o ś c i k o n s ty - tucji. Z a g a d n ie n ia f i lo z o f ic z n o p ra w n e , „ R u ch P ra w n ic z y , E k o n o m ic z n y i S o c jo lo - g ic z n y " , 57 (1 9 9 5 ) , z. 2, s. 129-138. P i e r o t h B., S c h 1 i n k B.: G ru n d rech te . S ta a ts re c h t II, H e id e lb e rg 1994. P i 1 u ś H. : O g o d n o śc i c z ło w ie k a j a k o osob y , „ S tu d ia F i lo z o f i c z n e " , 3 2 (1 9 8 9 ) , n r 7 -8 , s. 163-181 . P is m o Ś w ię te S ta reg o i N o w e g o T e s ta m e n tu , op rać . M . P e te r i M . W o ln ie w ic z , t. IIV , P o z n a ń 1991-1994 . P l a t o n : D ia log i : F a jd ro s , U cz ta , M e n o n , E u ty f ro n , O b ro n a S o k ra te sa , K riton , F ed o n , T im a io s , K rit ias , p rze ł . W . W itw ic k i , W a r s z a w a 1993. P l a t o n : F ileb , p rze ł . W . W itw ick i , W a rs z a w a 1958. P l a t o n : G o rg ia s . M en o n , p rze ł . P. S iw ek , W a rs z a w a 1991. P l a t o n : P raw a , p rze ł . M . M a y k o w sk a , W a r s z a w a 1960; P l a t o , L aw s , transl . R. G. B ury , t. I-II, C a m b r id g e , M a. 1967-68. P l a t o n : P ań s tw o , p rze ł . W . W itw ick i , t. I-II, W a rs z a w a 1991. P l a t o n : T ea j te t , p rze ł . W . W itw ic k i , W a r s z a w a 1959. P ra w a c z ło w ie k a . M o d e l p raw n y , red. R. W ie ru sz e w sk i , W r o c ł a w W a r s z a w a K r a - k ó w 1991. P ra w a ro d z in y p r a w a w ro d z in ie w św ie t le s ta n d a rd ó w m ię d z y n a ro d o w y c h . M a te - ria ły K ra jow e j K on fe ren c j i N a u k o w e j T o ru ń , 2 2 -2 3 X 1998 r., red. i op rać . T. J a s u d o w ic z , t. IIV , T o ru ń 1999. P raw a , w o ln o śc i i o b o w ią z k i c z ło w ie k a i o b y w a te la w no w ej po lsk ie j k o n s ty tu c j i , red. Z. K ęd z ia , P o z n a ń 1990. BIBLIOGRAFIA 4 0 1 P r e 1 1 w i t z W.: E ty m o lo g i sc h e s W ö r te rb u c h d e r G r ie c h i s c h e n S p rach e , G ö t t i n - g en 1905. P r i i m m e r D. M.: M a n u a le th eo lo g iae m o ra l i s s e c u n d u m p r in c ip ia S. T h o m a e A q u in a t i s , t. I, F r ib u rg i B r is g o v ia e 1928. P s e u d o D i o n i z y A r e o p a g i t a : O im io n a c h B o ż y c h , p rze ł . E. B u łh ak , L u b l in 1995. R a d b r u c h G.: G e se tz l ich es U n re c h t u n d ü b e rg e s e tz l ic h e s R e c h t [1946] , w: t e n ż e , D e r M e n s c h im R ech t , G ö t t in g e n 1961, s. 11 1 -1 24 ; po lsk i p rzek ład Cz. T a rn o g ó rs k i , w: M . S z y s z k o w s k a , D o c ie k a n ia n a d p ra w e m na tu ry czy l i o p o trzeb ach c z ło w ie k a , W a r s z a w a 1972, s. 147-158 . R a d b r u c h G.: D e r M e n s c h im R ech t , G ö t t in g e n 1961. R a w 1 s J.: L ib e ra l iz m po l i ty czn y , p rze ł . A. R o m a n iu k , W a rs z a w a 1998. R e a l e G.: H is to r ia f i lozofi i s ta ro ż y tn e j , t. II: P la to n i A ry s to te le s , przeł . E. I. Z ie l iń sk i , L ub lin 1996. R e a l e G.: P rzek az f i lo zo f ic zn y za p o ś r e d n ic tw e m m i tu i k o n c e p c ja w o ln o śc i u P la ton a , w: W o ln o ś ć w e w sp ó łcze sn e j k u l tu rze , red. Z. Z d y b ic k a i in., L ub lin 1997, s. 71 -81 . R e d e l b c h A . . W r o n k o w s k a S. , Z i e m b i ń s k i Z.: Z a ry s teor ii p a ń s tw a i p raw a, W a rs z a w a 1992. R e n t e 1 n A. D.: In te rn a t io n a l H u m a n R ig h ts : U n iv e rs a l i s m v e rsu s R e la t iv ism , N e w b u ry P a rk 1990. R e s s G.: A u s le g u n g d e r C har ta , w: C h a r ta d e r V e re in te n N a t io n e n . K o m m e n ta r , hrsg . von B. S im m a , M ü n c h e n 1991, s. X L V -L X V II . R i e b o 1 d L.: R ech t, R ec h te in d e r A n a l i ty sc h e n P h i lo so p h ie , w: H is to ris c h e s W ö r te rb u c h d e r P h i lo so p h ie , hrsg . v on J. R it te r , K. G rü n d e r , t. V III , B ase l 1992. szp. 2 29-233 . R ig h ts , red . C. S. N ino , A ld e rs h o t 1992. R o d z i ń s k i A.: O s o b a w o b e c oso by , „ R o czn ik i N a u k S p o łe c z n y c h " , 3 (1975) , s. 77-84 . R o s s A.: D ire c t iv e s and N o rm s , L o n d o n 1968. S a d u r s k i W .: R ó w n o ś ć w o b ec p raw a , „ P a ń s tw o i P r a w o " , 3 3 (1 9 7 8 ) , z. 8-9, s. 51-64 . S a n d e r s D.: C o l lec t iv e R ig h ts , „H u m a n R igh ts Q u a r te r ly " , 13(1991) , s. 36 8 -3 86 . S a n d o r s k i J.: A u to rsk i p ro jek t k o n w e n c j i o p ra w a c h ro d z in y , w: R o d z in a w św ie t le p ra w a i po li ty k i sp o łeczn e j , red . T. S m y c z y ń s k i , P o z n a ń 1990, s. 109-126 ; tak że w: P raw a ro d z in y p ra w a w ro d z in ie w św ie t le s ta n d a rd ó w m ię d z y n a ro d o w y c h . M a te r ia ły K ra jo w e j K o n fe re n c j i N a u k o w e j T o ru ń , 22-23 X 1998 r„ red. T. J a su d o w icz , t. IIV , T o ru ń 1999, s. 3 3 8 -35 4 . 4 0 2 BIBLIOGRAFIA S c h e i n i n M .: In te rn a t io na l M e c h a n i s m s and P ro c e d u re s fo r Im p le m e n ta t io n , w: An In t ro d u c t io n to the In te rn a t io n a l P ro tec t io n o f H u m a n R ig h ts , ed. R. H a ń - ski, M . S uksi , T u rk u 1997, s. 355 -37 8 . S c h m i d t H.: P h i lo so p h isc h es W ö r te rb u c h , 21. A u fl . , neu bea rb . von G. S c h isch k o ff , S tu t tg a r t 1982. S c h m i t t C.: Die T y ran n e i d e r W erte , w: S ä k u la r is a t io n u n d U to p ie . E b ra c h e r S tud ien . E rn s t F o rs th o f f zu m 65. G eb u r ts tag , S tu t tg a r t 1967, s. 37-62 . S e i f e r t J.: A n tro p o lo g ia p ra w c z ło w ie k a , „ E th o s " , 1 2 (1999) , nr 1-2, s. 132145 . S h u e H.: B asic R igh ts : S u b s is ten ce , A ff lu en ce , and U S F o re ig n P o licy , P r in c e to n 1980. S i e g h a r t P.: T h e In te rn a t io n a l L aw o f H u m a n R igh ts , O x fo rd 1983. S k o r o w s k i H.: M o ra ln o ść sp o łeczn a . W y b ra n e z a g a d n ie n ia z e tyk i s p o łe c z - nej, g o sp o d a rc ze j i po li ty c zn e j , W a r s z a w a 1996. S k o r o w s k i H.: P ro b le m a ty k a p raw cz ło w ie k a . S tu d iu m z n au k i sp o łeczne j K o śc io ła , W a r s z a w a 1996. S ło w n ik j ę z y k a p o lsk iego , red. M . S zy m c z a k , t. IIII , W a r s z a w a 1979. S ło w n ik ka to l ick ie j nauki sp o łeczne j , red. W. P iw o w arsk i , W a rs z a w a 1993. S ło w n ik ła c iń sk o -p o lsk i , red. M . P lez ia , t. I -V , W a rs z a w a 1998 -19 99 . S o k o l e w i c z W .: U w a g i o p ro je k c ie K arty P ra w i W o ln o ś c i , „P ań s tw o i P r a w o " , 4 8 (1 9 9 3 ) , z. 4, s. 66-76 . S p a e m a n n R.: P e rso n en : V e rsu c h e ü b e r d en U n te r s c h ie d z w isc h e n 'e t w a s ' u n d 'j e m a n d ', S tu t tg a r t 1996. S t a m a t o p o u l o u E.: In d ig e n o u s P eo p le s and the U n i te d N a tio n s : H u m a n R igh ts as a D e v e lo p in g D y n am ic , „ H u m a n R igh ts Q u a r te r ly " , 16 (1994) , s. 58-81 . S t a m m e r s N.: A C r i t iq u e o f S o c ia l A p p ro a c h e s to H u m a n R igh ts , „ H u m a n R ig h ts Q u a r te r ly " , 17(1995) , s. 48 8 -5 0 8 . S t e i n e r H.: A n E ssay on R igh ts , O x fo rd 1994. S t e l m a c h J.: D ie h e rm e n e u t i s c h e A u f fa s s u n g de r R e c h tsp h i lo s o p h ie , E b e l s - b ach 1991. S t r ó ż e w s k i , S.: Is tn ien ie i w ar to ść , K ra k o w 1980. S t y c z e ń T.: A B C etyk i , w: t e n ż e, W p ro w a d z e n ie do e ty k i , L u b l in 1993, s. 26 7 -2 91 . S t y c z e ń T.: E ty k a n iez a leżn a , L u b l in 1980. S t y c z e ń T . : 0 p rze jśc iu od zd ań o rz e k a ją c y c h do p o w in n o ś c io w y c h , „R o c zn ik i F i lo z o f ic z n e " , 14(1966) , z. 2, s. 65-80 . S t y c z e ń T.: P ra w d a o cz ło w ie k u m ia rą j e g o a f i rm a c ji , „ C o m m u n io " , 3 (1 9 82 ) , nr 4 (10) , s. 103-127. BIBLIOGRAFIA 4 0 3 S t y c z e ń T.: P ra w d a o o sob ie : g o d n o ść o so b is ta w o b e c g o d n o śc i o so b o w e j , „ E th o s " , 12(1997) , nr 1-2, s. 2 43 -2 5 3 . S z l ę z a k T. A.: C z y ta jąc P la to na , p rze ł . P. D o m a ń sk i , W a r s z a w a 1977. S z a w a r s k i Z: G o d n o ść i o d p o w ie d z ia ln o ść , „ S tu d ia F i lo z o f i c z n e " , 2 6 (1 9 8 3 ) , nr 8-9, s. 93 -1 06 . S z o s t e k A.: W o k ó ł g o d n o śc i p ra w d y i m i ło śc i . R o z w a ż a n ia e ty cz n e , L ub lin 1995. S z y s z k o w s k a M .: E u ro p e js k a f i lo z o f ia p raw a , w yd. 2, W a rs z a w a 1995. S z y s z k o w s k a M .: F i lo z o f ia p ra w a i f i lo z o f ia c z ło w ie k a , W a r s z a w a 1989. S z y s z k o w s k a M.: T eo r ie p r a w a n a tu ry X X w ie k u w P o lsce , W a r s z a w a 1982. Ś l i p k o E.: E ty k a og ó lna , K ra k ó w 1974. Ś r o d a M.: Idea g o d n o śc i w ku l tu rze i e tyce , W a r s z a w a 1993. T a k e s h i I.: T h e In t ro d u c t io n o f W e s te rn P o li t ica l C o n c e p ts in to Japan : N on - -W e s te rn S o c ie t ie s ' R e sp o n se to the Im p ac t o f the W es t , O x fo rd 1986. T a t a r k i e w i c z W .: P o jęc ie w a r to śc i , czy l i co h is to ry k f i lozo f i i m a do z a k o m u n ik o w a n ia h is to ry k o w i sz tuk i, w: t e n ż e, P is m a z e ty k i i teor ii s z c z ę - ścia , W ro c ła w 1992, s. 75-81 . T e s ó n F. R.: H u m a n i ta r i a n In te rven t ion : A n In q u i ry in to L a w a n d M ora l i ty , D o b b s F e rry 1994. T e s ó n F. R.: A P h i lo so p h y o f In te rn a t io n a l L aw , O x fo rd 1998. T i e r n e y B: M ars i l iu s on R igh ts , „ Jo u rn a l o f the H is to ry o f I d e a s " , 5 2 (1 9 9 1 ) 1, s. 3-17. T i e r n e y B.: O r ig in s o f N a tu ra l R igh ts L a n g u ag e : T e x ts an d C o n tex ts , 1150- -12 50 , „H is to ry o f P o li t ica l T h o u g h t" , 10 (1989) , 4, s. 6 1 5 -6 4 6 . T i e r n e y B.: V il ley , O c k h a m a n d the O r ig in o f In d iv id u a l R ig h ts , w: The W e ig h t ie r M a t te rs o f the L aw : E ssay s on L a w an d R e l ig io n , red . J. W it te , Jr.. F. S. A le x a n d e r , A tlan ta , Ge. 1988, s. 1-31. T o k a r c z y k R.: P ra w a w ie rn e n a tu rze , L u b l in 1980. [ T o m a s z z A k w i n u ] : T h o m a e A q u in a t i s O pera O m nia cu m h yp e r te x t ib u s in C D -R O M , red . R. B usa , ed. 2, S tu t tg a r t 1996; w y k o rz y s ta n y p rzek ład : T o m a s z z A k w i n u , S u m a teo lo g iczn a , p rz e k ła d zb io ro w y , t. 1-34, L o n d y n 1962 nn. T u c k R.: N a tu ra l R ig h ts T h eo r ie s : T h e i r O rig in and D e v e lo p m e n t , C a m b r id g e 1979. T u l e j a P.: N o rm a ty w n a treść p ra w je d n o s tk i w u s ta w a c h k o n s ty tu c y jn y c h , W a rs z a w a 1997. T y s o n B . , A z i z S a i d A.: H u m a n R igh ts : A F o rg o t te n V ic t im o f the C o ld W ar , „ H u m a n R ig h ts Q u a r te r ly " , 15(1993) , s. 58 9 -60 4 . 4 0 4 BIBLIOGRAFIA T h e U n i te d N a t io n s C o n v e n t io n on the R igh ts o f th e C h ild : A G u id e to the „T ra v a u x P ré p a ra to i re s" , red. S. D e tr ick , D o rd re c h t 1992. U t z A. F.: D ie G ru n d p o s i t io n e n d e r N a tu r r e c h ts th e o r ie n . D ie E rw a r tu n g e n , die an e ine N a tu r r e c h ts le h re g e s te l l t w e rd e n m iissen , „ A rc h iv fiir R e c h ts und S oz ia l - p h i lo s o p h ie " , 83 (19 97 ) , s. 3 07-315 . V a s a k K.: L e dro i t in te rn a t io n a l des d ro i ts de l 'h o m m e , „ R e v u e de d ro i ts de l 'h o m m e /H u m a n R igh ts J o u r n a l" , 5 (1 9 7 2 ) , N o. 1, s. 40 nn. V i 1 1 e y M.: L e d ro i t e t les d ro i ts de l 'h o m m e , Paris 1983. V i 1 1 e y M.: L a fo rm a t io n del la p e n sé e ju r id iq u e m o d e rn e , P aris 1975. V i 1 1 e y M.: L aw in T h in gs , w: C o n tro v e r s ie s a b o u t L a w 's O n to lo g y , red. P. A m se le k , N. M a c C o rm ic k , E d in b u rg h 1991, s. 2 -12 . V i n c e n t R. J .: H u m a n R igh ts and In te rn a t io n a l R e la t io n s , C a m b r id g e 1986. V o 6 M.: S y m b o l is c h e G ese tzg eb u n g . F rag en zu r R a t io n a l i ta t von S tra fg e se tzg e - b u n g sa k te n , E b e lsb a c h 1989. W a 1 s h , M . M.: A r i s to t l e 's C o n c e p t io n o f F re e d o m , „ Jo u rn a l o f the H is to ry o f P h i lo s o p h y " , 35 (19 97 ) , 4, s. 495 -50 7 . W a ś k i e w i c z H.: H is to r ia f i lozofi i p raw a. F i lo z o f ia p ra w a s ta ro ż y tn e g o św ia ta p o g a ń sk ie g o , L u b lin 1960. W a ś k i e w i c z H.: P ra w a cz ło w ie k a . P o jęc ie , h is to r ia , „C h rz e śc i ja n in w Ś w ie c ie " , 10(1978) , 63 /64 , s. 13-48. W e i g a n d R.: D ie N a tu r re c h ts le h re d e r L eg is ten u n d D e k re t i s te n von I ren e r iu s bis A c c u rs iu s und von G ra t ia n bis Jo h a n n e s T e u to n ic u s , M ü n c h e n 1967. W e i s h e i p 1 J. A.: T o m a sz z A k w in u , p rze ł . C z . W e s o ło w s k i , P o z n a ń 1985. W e l l m a n C.: A n A p p ro a c h to R igh ts : S tu d ie s in the P h i lo s o p h y o f L a w and M o ra ls , D o rd re c h t 1997. W e s t e n P.: T h e E m p ty Idea o f E q u a l i ty , „H a rv a rd L a w R e v ie w " , 9 5 (1 9 8 2 /8 3 ) , s. 53 7 -5 96 . W e s t o n B. H.: H u m a n R igh ts , „H u m a n R igh ts Q u a r te r ly " , 6 (1 9 8 4 ) , s. 2 57 -2 8 3 . W e t 1 e s e n J.: In h e re n t D ign ity as a G ro u n d o f H u m a n R ig h ts , a D ia lo g ica l A p p ro a ch , w: R ev o lu t io n and H u m a n R igh ts , red . W . M a ih o fe r , G. S p reng er , (A R S P , B e ih e f t 41), S tu t tg a r t 1990 s. 98 -114 . W h i t e A. R.: R igh ts , O x fo rd 1984. W i e l g u s S.: P o ls k a ś r e d n io w ie c z n a d o k try n a ius g en t iu m , L u b l in 1996. W i e r z b i c k i A.: O so b a j e s t p raw em . K o m e n ta r z do A n to n io R o sm in ie g o p e rso n a l is ty czn e j k o ncep c j i p raw a , „ E th o s " , 1 2 (1999) , nr 1-2, s. 95 -1 0 8 . W i n c z o r e k P.: U w a g i o a k s jo lo g ic z n y c h a sp e k ta c h d z ia ła ln o ś c i leg is lacy jn e j w d z ied z in ie p ra w a p u b l ic z n e g o (k o n s ty tu c y jn e g o ) w P o lsce , „R u ch P raw n iczy , E k o n o m ic z n y i S o c jo lo g ic z n y " , 56 (1 9 9 4 ) , z. 4, s. 53 -58 . BIBLIOGRAFIA 405 W i n d s c h e i d B.: L e h rb u c h des P a n d e k te n re c h ts , F ra n k f u r t am M a in 1906. W i ś n i e w s k i L.: P ra w o a w o ln o ść c z ło w ie k a p o ję c ie i k o n s t ru k c ja p raw n a , w: P o d s ta w o w e p ra w a je d n o s tk i i ich s ą d o w a o c h ro n a , red . L. W iś n ie w sk i , W a r s z a w a 1997, s. 51 -63 . W o j t y ł a K.: O so b a i c z y n (1969) , w: t e n ż e, O s o b a i c z y n o raz in n e s tu d ia a n tro p o lo g ic z n e , L u b l in 1994, s. 4 3 -3 4 4 . W o j t y ł a K.: O sob a : p o d m io t i w sp ó ln o ta , w: t e n ż e, O s o b a i c z y n oraz inn e s tu d ia a n tro p o lo g ic z n e , L u b lin 1994, s. 373 -41 4 . W o j t y ł a K.: W y k ła d y lub e lsk ie , L u b lin 1986. W o 1 f r u m R.: P rä a m b e l , w: C h a r ta d e r V e re in te n N a t io n e n . K o m m e n ta r , red. B. S im m a , M ü n c h e n 1991, s. 1-5. W o ł o d k i e w i c z W .: P ra w o z n a w s tw o w p o g lą d a c h i u jęc iu e n c y k lo p e d y s - tów , W a rs z a w a 1990. W o ł o d k i e w i c z W. , Z a b ł o c k a M .: P ra w o rz y m sk ie . In s ty tu c je , W a rs z a w a 1996. W r o n k o w s k a S.: A n a l iz a p o ję c ia p ra w a p o d m io to w e g o , P o z n a ń 1973. W r o n k o w s k a S.: K i lk a u w ag w sp ra w ie fu n k c jo n a ln o ś c i i d y s fu n k c jo n a ln o - ści k o n s ty tu c j i , „R u c h P ra w n ic z y , E k o n o m ic z n y i S o c jo lo g ic z n y " , 5 7 (1 9 9 5 ) , z. 1, s. 3-6. W r o n k o w s k a S.: K ró tk a o d p o w ie d ź M a r k o w i P ie c h o w ia k o w i , „ R u c h P ra - w n iczy , E k o n o m ic z n y i S o c jo lo g ic z n y " , 5 7 (1 9 9 5 ) , z. 3, s. 139-141 . W r ó b l e w s k i W .: F i lo z o f ia p r a k ty c z n a A ry s to te le s a i je j an t ro p o lo g ic z n e a sp e k ty , T o ru ń 1991. Z a g a d n ie n ie g o d n o śc i c z ło w ie k a , red. J. C z e rk a w sk i , L u b l in 1994. Z a j a d ł o J.: G o d n o ść je d n o s tk i w a k tac h m ię d z y n a ro d o w e j o c h ro n y p ra w c z ło - w ieka , „ R u c h P ra w n ic z y , E k o n o m ic z n y i S o c jo lo g ic z n y " , 5 1 (1 9 8 9 ) . z. 2. s. 103-117 . Z i e l i ń s k a E.: P rz e ry w a n ie c iąży . W a ru n k i leg a ln o śc i w P o ls c e i na św iec ie . W a r s z a w a 1990. Z i e l i ń s k i M ., Z i e m b i ń s k i Z.: U z a sa d n ia n ie tw ie rd z e ń , o cen i no rm w p ra w o z n a w s tw ie , W a r s z a w a 1988. Z i e m b i ń s k i Z.: L o g ik a p ra k ty czn a , W a r s z a w a 1994. Z i e m b i ń s k i Z.: O p o jm o w a n iu p o z y ty w iz m u o raz p ra w a na tu ry , P o z n a ń 1993. Z i e m b i ń s k i Z . : 0 p o jm o w a n iu sp ra w ie d l iw o śc i , L u b l in 1992. Z i e m b i ń s k i Z.: P ro b le m y p o d s ta w o w e p ra w o z n a w s tw a , W a rs z a w a 1980. Z i e m b i ń s k i Z.: W s tęp do ak s jo log i i d la p ra w n ik ó w , W a r s z a w a 1990.

PHILOSOPHY OF HUMAN RIGHTS HUMAN RIGHTS IN LIGHT OF THEIR INTERNATIONAL PROTECTION S u m m a r y T h e b o o k co ns is ts o f tw o m a in parts : in the first, on the b a s is o f an ana ly s is o f in te rn a t io n a l law , e lem en ts o f the c o n te m p o ra ry c o n c e p t io n o f h u m a n r ig h ts and its p os i t iv e lega l p ro tec t io n are iden t if ied ; in the s e c o n d in l igh t o f the f i rs t p ar t - a p h i lo so p h ic a l theo ry o f law b ased on the trad i t ion le ad in g f ro m P la to , A ris to t le , and St. T h o m a s A q u in a s is co n s t ru c te d . T h e c o n c lu s io n c o n ta in s an ap p l ic a t io n o f the re su l ts o f the a na ly s is co n d u c te d in th e se c o n d part . T h e f i rs t p a r t c o m p r ise s fou r c h ap te rs . T h e f i rs t a im s at re v e a l in g c h a rac te r i s t ic s o f h u m an r ig h ts on the bas is o f an an a ly s is o f h is to r ic a l c o n d i t io n in g o f the in te r - n a t iona l law o f h u m an r igh ts and its d e v e lo p m e n t . T h e h is to r ic a l c o n te x t d isp lay s the p rac t ica l , v ind ica t ive , and c r i t ica l c h a ra c te r o f the p o s i t iv e leg a l p ro tec t io n o f h u m an r igh ts . M o reo v e r , the p rocess o f c h an g e o f p os i t iv e h u m a n r igh ts law is d i s t in g u ish e d from the p ro cess o f c h a n g e o f h u m an r ig h ts as such . In the se co n d c h a p te r the co n ten t o f h u m a n r igh ts a top ic w h ic h is on ly a u x i l - iary to the c o n d u c te d an a ly s is is d is cussed . B asic ty p o lo g y and ca ta lo g u e s o f r igh ts p ro c la im e d in the U n ive rsa l D e c la ra t io n o f H u m a n R ig h ts an d p ro te c te d in the In te rn a t io n a l C o v e n a n ts o f H u m a n R ig h ts are p re sen te d . T he re v ie w o f the con ten t o f r ig h ts a im s at a m o re p rec ise l im i ta t ion o f the f ie ld o f re sea rch . T he ex a m in a t io n sh o w s a d iv e rs i ty o f r igh ts w h ich p o se s a se r io u s c h a l len g e to the co h e re n c e o f ev e ry p h i lo so p h ica l theory o f h u m a n r ights . In the th ird chap te r , cen tra l in the f i rs t part , in te rn a t io n a l law is an a ly z e d w ith r eg a rd to the ch a rac te r i s t ic s o f r ig h ts and the fo u n d a t io n s o f th em . T h e ana ly s is o f d o c u m e n ts sh o w s a n u m b e r o f so lu t io ns r e fe r r in g to the an th ro p o lo g ic a l fo u n d a t io n s o f r igh ts . T h e in h e ren t d ign i ty o f the h u m a n p e rso n is the so u rc e o f all h u m an r igh ts . E a c h h u m an b e ing is r e c o g n iz e d as free, and e n d o w e d w ith b o th rea so n and c o n sc ien ce . In the p ro p o u n d e d co n c e p t io n o f m a n in d iv id u a ls are no t r iva ls bu t c rea te a c o m m u n ity w h ich is a co n d it io n for the i r d e v e lo p m e n t . In te rn a t io n a l law ch a rac te r iz e s the r ig h ts as u n iv e rsa l , in he ren t , in a l ie n a b le and inv io lab le . T h e r e c o n s t ru c te d c o n cep t io n a lso c o m p r is e s the fo l lo w in g basic e le - m en ts : on the level o f the s t ru c tu re o f r igh ts , a r e c o g n i t io n o f th e i r eq u a l i ty , in te rd e - p en d e n c e , an d c o m p re h e n s iv e n e s s ; in the g ro u n d in g o f th ese r igh ts , a re c o g n i t io n o f the a n th ro p o lo g ica l fo u n d a t io n s o f law; in the c o n c e p t io n o f po s i t iv e law , a r e c - o gn it ion o f the se c o n d a r in e ss o f the p o s i t iv e law o f h u m a n r ig h ts to h u m a n righ ts 4 0 8 SUMM ARY th e m se lv e s , an d a re c o g n i t io n o f h u m a n r ig h ts and ju s t i c e as the b a s is fo r legal o rd e r ; in the c o n c e p t io n o f s ta te , a r e c o g n i t io n o f the w e l l -b e in g o f th e in d iv id u a l as the fu n d a m e n ta l a im o f ac t io n s u n d e r tak en by p o li t ica l in s t i tu t io n s , and r e c o g n i - t ion o f r ig h ts w h ich fo rm an im p a ssa b le b o u n d a ry to the p o w e r o f the s ta te , in c lu d - ing its le g is la t iv e ac tions . T h e c h a ra c te r iz a t io n o f the in te rn a t io n a l lega l p a ra d ig m se rv in g fo r the u n d e r - s tan d in g o f h u m a n r ig h ts is s u p p le m e n te d by a n a ly se s o f the s t ru c tu re o f th e i r p o s i - t ive legal p ro tec t io n . V a r io u s m e a n in g s o f the te rm s "r i g h t" an d " f r e e d o m " are d is t in g u ish ed . S u b jective r ig h t, as bas ic s t ru c tu re o f the p o s i t iv e leg a l p ro te c t io n o f h u m a n r igh ts , is u n d e rs to o d as a c o m p le x re la t io n fo rm e d by v a r io u s lega l s i tu a t io ns o f the su b je c t o f a r igh t w h ich c rea te a fu n c t io n a l w h o le in r e s p e c t o f th e su b o r d i - n a t io n o f h u m a n p e rso n to its good . S u b o rd in a t in g p e rs o n to a g o o d p ro p e r fo r it, e x p re s se d u su a l ly in a p ro c la m a to ry n o rm , is the cen tra l e le m e n t o f p a r t ic u la r r igh ts a ro u n d w h ic h fu r th e r e le m e n ts a im in g at the rea l iz a t io n o f th is g o o d are buil t . In the se c o n d p a r t o f the b o o k a p h i lo so p h ic a l th eo ry is d e v e lo p e d w h ic h a l lo w s for the loca t io n o f a co h e re n t fo u n d a t io n fo r the p re s e n te d c h a ra c te r i z a t io n o f h u m a n r igh ts and th e i r po s i t iv e legal p ro tec t io n . T h is p a r t c o n s is ts o f tw o ch ap te rs . T he f irs t inc lu d es a rev iew o f so m e no t en t i re ly sa t is fac to ry m e a n s o f f o u n d in g o f h u m a n r igh ts ; the sec o n d p re sen ts p h i lo so p h ic a l c o n c e p t io n s o f law an d m a n w h ich m ay fo rm a b as is fo r the c o n s t ru c te d theory . T h e rev iew o f a rg u m e n ts c o n ta in e d in th e f i rs t c h a p te r d o e s no t a im at a de ta i led an a ly s is o f v a r io u s spec if ic w ay s o f a rg u m e n ta t io n e n c o u n te r e d in w o rk s on this su b jec t bu t ra th e r at a c o n c is e p re sen ta t io n o f the m a in p o s s ib le l ines o f a rg u m e n ta - tion. T h e se a n a ly se s a lso se rve to e m p h a s iz e the p o s i t iv e so lu t io n s w h ic h are p ro - p o se d la te r and to u n d e rsco re the ex p la n a to ry p o w e r o f the e la b o r a te d theo ry . T h is theo ry , r e t a in in g accu ra te in tu i t io n s co n ta in e d in the p re s e n te d ty p es o f a rg u m e n ta - tion, h e lps in a v o id in g th e i r c o n se q u e n c e s w h ich are d i f f ic u l t to r e c o n c i le w i th the r e c o n s t ru c te d p a ra d ig m o f h u m a n righ ts . E ffo r ts to base h u m an r ig h ts on the n o rm s o f in te rn a t io n a l law r ig h t ly take in to ac c o u n t the n ece ss i ty o f d e te rm in in g th e c o n te n t o f the r ig h ts an d th e i r p os i t iv e legal p ro te c t io n as a m e a n s fo r the re a l iz a t io n o f m a n 's g oo d . T h e se a t te m p ts , h o w - ever , do no t p ro p e r ly tak e in to a c c o u n t the in h e re n t c h a ra c te r o f h u m a n r igh ts , w h ich are in d e p e n d e n t o f p o s i t iv e law and p ro v id e g ro u n d s fo r a p p ly in g spec if ic leg is la t iv e m e a s u re s and no t o thers . F o u n d in g h u m a n r igh ts on f re ed o m a cc u ra te ly p o in ts at the f r e e d o m o f an in d i - v idu a l as a c o n s t i tu t iv e e le m e n t o f so m e r igh ts ; h o w e v e r , a b so lu t i z a t io n o f f r e e d o m leads , to a lo ss o f an im p o r ta n t e le m e n t o f the c o n te m p o ra ry p a ra d ig m o f u n d e r - s ta n d in g h u m a n righ ts . T h is fo u n d a t io n u n d e rm in e s re c o g n i t io n o f the fac t tha t h u m a n r igh ts m a y se t l im its to bo th the f r e e d o m o f o th e r s an d the f r e e d o m o f the su b je c t o f r ig h ts itself. A d d i t io n a l ly , a t tem p ts at the so -ca l le d a x io lo g ica l ju s t i f ic a t io n o f h u m a n righ ts are d is cu ssed . T h is type o f ju s t i f ic a t io n has a few v a r ia n ts d e p e n d in g on the a s - su m e d co n c e p t io n o f value . S ub je c t iv is t ic c o n c e p t io n s h av e s im i la r a d v a n ta g e s and d is a d v a n ta g e s to the c o n c e p t io n s b a s in g h u m a n r ig h ts on f r e e d o m ; o b jec t iv is t ic c o n c e p t io n s w h ile p ro v id in g fo r the u n iv e r sa l i ty o f h u m a n r ig h ts p la ce , the f u n d a - SUMMARY 409 m en ta l a im o f h u m an r igh ts p ro te c t io n b e y o n d the in d iv id u a l h u m a n b e in g in the id e a l is t ic a l ly ex is t ing w o r ld o f v a lues ; f ina lly , c o n c e p t io n s ro o t in g va lu es and h u m an r igh ts in cu l tu re , w h ile a ccu ra te ly n o tin g th a t h u m a n r ig h ts are le a rn e d th ro u g h the m e d iu m o f cu l tu re , p lace the so u rce o f h u m a n r igh ts b e y o n d a c o n c re te in d iv idu a l in cu l tu re and p ro ces se s w h ich tak e p lace in it w h ic h le ad s to d i f f icu l t ie s in f in d in g a b as is fo r the un iv e r sa l i ty o f r igh ts . F u r th e rm o re , a t tem p ts to g ro u n d h u m a n r ig h ts in sp ec i f ic c h a ra c te r i s t ic s o f the h u m a n b e in g are p re sen ted . T h is type o f ap p ro a c h po in ts to an im p o r ta n t p ro b le m o f d e p e n d e n c e o f the co n te n t o f r igh ts on w h a t m a n is. H o w e v e r , r e c o g n i t io n o f spec if ic c h a rac te r i s t ic s o f a h u m a n b e in g as an on tic fo u n d a t io n o f the e x is te n c e o f r igh ts p o ses a d a n g e r to the i r u n iv e r sa l i ty s ince one has to a c c e p t th a t it is no t e n o u g h to be a m an to be a sub jec t o f righ ts , bu t a m an p o s s e s s in g sp ec if ic c h a r a c - ter is t ics . T h e seco n d c h a p te r a im s at ou t l in in g so lu t ion s w o rk e d o u t by S a in t T h o m a s A q u in as . F o r a fu l le r u n d e rs ta n d in g o f his p ro p o s i t io n s s e lec te d e le m e n ts o f P l a t o 's and A r i s to t l e 's p h i lo so p h y are p re sen ted . It w as th em w h o fo rm u la te d the f o u n d a - t ions for re f le c t io n on law and ju s t i c e in the o n to lo g ic a l co n tex t . A q u a l i f ic a t io n is m a d e th a t S to ic ism is no t be an a ly s e d in dep th . A l th o u g h T h o m a s ' c o n c e p t o f law w as u n d o u b ted ly d e v e lo p e d u n d e r the in f lu en ce o f the S to ic d o c tr in e as w ell , it is no t in th is tha t o ne sh ou ld lo ok fo r th e too ls to u n d e rs ta n d the on t ic fo u n d a t io n s o f h u m an r igh ts and law in genera l s ince the S to ic m o ra l p h i lo so p h y and p h i lo so p h y o f law w e re d e v e lo p e d in the co n te x t o f a theory o f b e ing w h ic h a s s u m e d m on is t ic and p an th e is t ic p rem isse s as fo u n d a t io n s , lead in g to the r e c o g n i t io n o f a to ta l su b o r - d in a t io n o f th e h u m an in d iv id u a l to a la rg e r un ity o f w h ic h m a n is on ly a part. T h e ana ly s is o f P l a t o 's and A r i s to t l e 's tex ts c o n c e n t ra te s on p ro b le m s o f ju s t ic e . P la to se em s to be the f irs t p h i lo so p h e r w ho re f le c te d on the fo rm u la bas ic in the h is to ry o f E u ro p e a n though t : to re n d e r to each his due . It a p p ea rs tha t ju s t i c e as bo th a cha ra c te r i s t ic o f m a n and his ac ts is u n d e rs to o d in the p e r sp ec t iv e o f that w h ich is ju s t , tha t w h ic h is a go o d fo r a n o th e r m a n the r e c ip ie n t o f the act. T he b as is fo r d e te rm in in g w h a t is ju s t is the re la t io n o f c o r r e sp o n d e n c e b e tw e en s o m e - one and som e th in g . W h i le in the case o f P la to this re la t ion is b a se d on s o m e th in g b ey o n d its te rm s, n a m e ly on ideas , in the case o f A ris to t le the re la t io n o ccu rs on a c c o u n t o f the e le m e n ts o f the re la t ion itself . S o m e th in g is j u s t w h en it co n t r ib u te s to the d e v e lo p - m e n t o f the re c ip ie n t o f an ac t rea l iz in g that w h ic h is ju s t . A t the sam e t im e , the re a l iz a t io n o f tha t w h ic h is ju s t is a g o o d for the agen t. In the an a ly s is o f the ju s t tw o ty p es o f re la t ion are revea led : the re la t ion o f d u e to re c ip ie n t o c c u r r in g on a c c o u n t o f the co m p a t ib i l i ty o f tha t w h ic h is due , w i th the r e c ip ie n t o f the act; and a " s u p e r s t ru c tu re " a re la t ion o f o b l ig a t io n -o f su b je c t o c c u r r in g on a c c o u n t o f th e c o m p a t ib i l i ty o f the ac t in g sub jec t w ith the th in g w h ic h sh o u ld be d one . The bas is fo r b e in g tha t w h ich is d ue is fo rm e d by va r io u s p o te n t ia l i t ie s o f d e v e lo p m e n t o f m an the re c ip ie n t o f age n c y ; the b as is o f b e ing tha t w h ic h is an o b l ig a t io n is the p o ss ib i l i ty o f d e v e lo p m e n t o f the sub jec t o f ac tion . A ris to t le d is t in g u ish es va r io u s ty p es o f f r e e d o m and p o in ts to the n ece ss i ty o f tak in g th em in to a c c o u n t in the d is c u ss io n o f ju s t ic e . A m o n g o th e r th in gs , as the 4 1 0 SUMM ARY co re o f m a n 's f r ee d o m , he c o n s id e rs li fe fo r its o w n sake , w h ic h can be seen as his e x p re s s io n o f the basic in d ices o f the au to te l ic c h a ra c te r o f m a n w h ic h is f u n d a - m en ta l fo r la te r c o n c e p t io n s o f d ign i ty . T h e f r e e d o m w h ic h is d e s c r ib e d by h im is not, h o w e v e r , in h e ren t an d in a l ien ab le ; b e in g free is c o n d i t io n e d by a fac tu a l p o s s i - b il i ty o f u n d e r ta k in g ac tions , w h ich are no t so le ly m e a n s to th e re a l iz a t io n o f a im s se t by o thers . T h o m a s A q u in a s takes o v e r the A r is to te l ia n re s e a rc h p e r s p e c t iv e bo th in his c o n c e p t io n o f m a n and o f law. A t the sam e tim e, h o w e v e r , he s ig n if ic a n t ly en r ich es it. In a n th ro p o lo g y he d e v e lo p s a co n c e p t io n o f p e rs o n a l be in g . D ra w in g up on his d is t in c t io n b e tw een ex is ten ce (" tha t s o m e th in g i s " ) and e s s e n c e ("w h a t s o m e th in g is" ), he sees the basis fo r b e in g a p e rso n in the d ig n i ty o f p e r s o n a l b e in g w h ich is a c e r ta in w ay o f ex is te n ce o f a ra t io na l b e in g m o re p e r fe c t than th a t o f n o n -p e r so n a l be ings . The p e rso n is a b e in g w hich , by v ir tu e o f its ac t o f ex is ten ce , is in d iv id u a l - ized in a sp ec if ic w ay. It is an a im in itself . E x p re s s in g it in a n e g a t iv e w ay , one m a y say th a t it d oes no t ex is t as a m e a n s fo r the rea l iz a t io n o f the a im s o f o thers and, in this sen se , th a t it is free. A s d is t in c t f ro m A r is to te l ia n c o n c lu s io n s , b e ing a p e rs o n is no t c o n d i t io n e d by the spec if ic ac t io n s o f a be ing . D ig n i ty is in h e ren t , b ased on tha t w h ic h is the fo u n d a t io n o f the fac tua l e x is te n c e o f e v e ry ra t io na l be ing . A l th o u g h f reed o m req u i re s tha t a b e in g is ra t io na l , d ig n i ty still e n c o m p a sse s all be ing , a ll its p ro p e r t ie s an d p o ten t ia l i t ie s . T h u s an ac t c o n fo r m in g w ith d ig n i ty has to take in to a c c o u n t a w h o le h u m a n being . A m o n g d if fe ren t ty pes o f tha t w h ic h is ju s t , ius, th e f i rs t p lac e , f ro m the p o in t o f v iew o f u n d e rs ta n d in g law , falls to "the ju s t th ing i t s e l f ' ("ip sa res ju s ta " ), w h ic h is r ig h t in the full m e a n in g o f the w ord . O n the one h and , it is tha t w h ich is due ; on the o the r hand , it d e te rm in e s the w ay o f a c t in g in the u tm o s t deg ree , s ince the c o u rse o f every ac t is d e te rm in e d in the fu l le s t e x te n t by its a im . T h e co n te n t o f iu s m a y be d e te rm in e d b o th by e le m e n ts in d e p e n d e n t o f free dec is io n s iu s n a tu ra le and by free dec is io n s tak in g in to a c c o u n t the s ta te o f th ing s ius p o s itiv u m . R ec o g n i t io n o f the o b jec t iv e s t ruc tu re o f b e in g as th e b as is o f law does no t en ta i l tha t it is po ss ib le o r de s i ra b le to d e te rm in e u n e q u iv o c a l ly "th e on ly r i g h t" p a t te rn s o f co n d u c t . T h is c o n c e p t is very w ell ju s t i f ie d w ith in the sy s te m p ro p o s e d by S a in t T h o m a s . In d iv id u a l iz a t io n o f b e ing is a s ig n if i c a n t e le m e n t o f the d e v e lo p - m e n t o f a p e rso n as a pe rson . It is a t ta in ed by the re a l iz a t io n o f in d iv id u a l a im s w h ich are no t u n e q u iv o c a l ly d e te rm in e d by c i r c u m s ta n c e s and the na tu re c o m m o n to all p eop le . B y v ir tue o f f ree ch o ice s m a d e in the sp h e re o f th a t w h ic h is no t by its na tu re un jus t , the o b jec t o f ac t io n b e c o m e s iu s . S ince in th e re a l iz a t io n o f the p e rs o n the in d iv id u a l iz a t io n o f h u m a n b e in g is cen tra l , A q u in a s c lea r ly sees the need for the p ro tec t io n o f the sp he re o f "d o m in io n o f w i l l" . T h is sp h e re i t s e l f con s t i tu te s iu s n a tu r a le , s o m e th in g w h ic h is d u e to m a n in d e p e n d e n t ly o f th e acts o f will . T h e re fo re " law sh ou ld fo rb id n o th in g w h ic h is no t u n ju s t" ("n ih i l d e b e t lege p ro h ib e r i q u o d lic ite f i e r i p o te s t" , In 3 Sen t., d ist. 40, q. 1, a. 1, 3 ). B e s id e s the re la t ion o f d u e to rec ip ien t , iu s a lso in c lu d es the re la t io n o f o b l ig a - t io n -o f su b je c t w h ich is su p e r im p o s e d on the re la t io n o f d u e to re c ip ie n t . A s far as the on tic fo u n d a t io n s o f o b l ig a t io n are c o n c e rn ed , in ex p la in in g w h y m a n is su b o r d i - SUMMARY 4 1 1 n a ted to rea l iza t ion o f the g o o d o f o the rs , A q u in a s g e n e ra l ly fo l lo w s A r is to t le in a c ce p t in g tha t th is bas is is the su b o rd in a t io n to m o ra l g o o d to ac t io n s c o n fo rm in g w ith the lea rn ed tru th a b o u t rea l i ty . A q u in a s ' sy s tem ic so lu t io n s a l lo w , h o w e v e r , to re ach d e e p e r and u n d e rs tan d w hy m ora l d e v e lo p m e n t is a lso a d e v e lo p m e n t o f the w h o le h u m a n being . T h is w as d if f icu l t w ith in A r i s to t l e 's sy s te m , s ince he w as r e lu c - tan t to d ec id e w h e th e r p re c e d e n c e sh o u ld be g iven to in te l le c tu a l o r m o ra l d e v e lo p - m en t . T h e in c l in a t io n to rea l ise good o f a n o th e r a p p ea rs to b e a t r a n sc e n d e n ta l c h a rac te r i s t ic o f be ing , b ased on its very ex is ten ce . M o ra l i ty u n d e rs to o d as ra t io na l a n d free su b o rd in a t io n to rea l ize the g o o d o f a n o th e r is a sp e c i f ic a l ly pe rso n a l w ay o f the re a l iz a t io n o f this inc l ina t io n . T h u s ju s t ac t io n s c o n tr ib u te to the ac tu a l iz a t io n o f b e ing in the a sp e c t o f its e x is te n c e and th e re fo re to th e ac tu a l iz a t io n o f b e in g as a w ho le . T h o m a s ' co n c e p t io n o f na tura l law (lex n a tu ra lis ) as p a r t ic ip a t io n in e te rn a l law (lex ae terna ), o ffe rs p o ss ib i l i t ie s fo r g ra sp in g tha t w h ic h is j u s t as so m e th in g w h ic h is bas ica l ly a ccess ib le c o g n it io n , in d e p e n d e n t ly o f R e v e la t io n an d in d e p e n d e n t ly o f fa ith in G od, and at the sam e t im e as s o m e th in g b a se d in e te rn a l law , u n d e rs to o d as a d es ign o f G o d 's w isd o m . E te rn a l law , e m b ra c in g all p a r t ic u la r a c t ion s , is not, from the h u m an p e rsp e c t iv e , a ccess ib le c o g n i t io n d irec t ly . It is e n a c te d in the s t ru c - ture o f the c re a ted b e ing and in case o f h u m a n b e in g s in f ree c h o ic e s tak in g th is s t ru c tu re in to accoun t . In the c o n c lu d in g rem a rk s , the re su l ts o b ta in e d ea r l ie r are a p p l ie d d irec t ly to the c o n te m p o ra ry co n c e p t io n o f h u m a n righ ts . H u m a n r ig h ts are u n d e rs to o d in the f i rs t p lace as "ju s t th in g s" c o n c re te go o d s o f m an ; as th a t w h ic h is d ue b e c a u se o f su b o rd in a t io n , b a sed on d ign i ty , to the p e rso n a l d e v e lo p m e n t o f m an . T h a t w h ich is j u s t is u n d e rs to o d as a re la t ion a l ac tua l o r p o ten t ia l s ta te o f th in gs , w h ich ex is ts by v ir tu e o f ex is t in g re la t ions . E v a lu a t io n s re fe r r in g to th a t w h ic h is r ig h t are true w hen re sp ec t iv e re la t ion s o f d u e to re c ip ie n t take p lace ; no rm s o f c o n d u c t are true w hen re sp ec t iv e re la t io ns o f o b l ig a t io n -o f su b je c t take p lace . E x a m p le s o f the a p p l ica t ion o f the sk e tc h e d th eo ry o u ts id e the f ie ld o f hu m an r igh ts are a lso p re sen ted . P ro c e d u ra l c o n se q u e n c e s o f the d e v e lo p e d th eo ry are sh ow n , su ch as the d is c r im in a t io n o f tw o ty pes o f leg is la t iv e p ro c e d u re s w h ich d i f fe r s ig n if ic an tly in the s t ru c tu re o f a rg u m en ta t io n : the f i rs t a im s at r e c o g n i t io n o f tha t w h ich is ju s t in d e p e n d e n t ly o f the will o f the leg is la to r , and the sec o n d , at m a k in g ind iv idu a l o r co l lec t iv e "p ro je c ts " o f d e v e lo p m e n t co m p a t ib le . F in a l ly the po ss ib i l i t ie s o f a p p ly in g the theory to the in c rea s in g ly im p o r ta n t p ro b le m s o f the p ro tec t io n o f the e n v i ro n m e n t and the " r ig h ts " o f an im a ls are m e n t io n e d . T h e cen tra l is sue is a p h i lo so p h ica l co n c e p t io n o f m a n an d h is f r e e d o m and a co n c e p t io n o f law . It is a lso in d isp en sab le to tu rn to a gen e ra l th e o ry o f be ing . T he sea rch fo r a c o m p re h e n s iv e th eo ry o f h u m a n r ig h ts r e q u i re s a t ten t io n to the A b s o - lu te B e in g G o d as w ell. T h is is im p o r ta n t fo r at leas t tw o rea so n s . F irs t , a c o n c e p t io n o f the A b so lu te B e in g is in teg ra l to p h i lo so p h y o f th e sy s tem ic type - o f w h ich the p re sen t b o o k is a p iece . A co n c e p t io n o f the A b so lu te B e in g is s ig n i f i - can t fo r u n d e rs ta n d in g all be ing , in c lu d in g , f i rs t o f a ll , m a n as a p e r s o n a l be ing . S e co n d , ev e ry theory o f h u m a n r ig h ts w h ich do es no t c o m p r is e the p ro b le m o f the A b so lu te m a y be q u es t io n ed as to w h e th e r so lu t io n s a d o p te d in it do no t lead , in 412 SUMMARY c o n se q u e n c e , to e l im in a t in g G o d fro m the p e rs p e c t iv e o f the u n d e rs ta n d in g o f law. It is d e s i rab le tha t a p h i lo so p h ica l theory sh ou ld dea l w i th th is p ro b le m d irec tly . A theory w h ic h e l im in a te s G o d f ro m the p e rs p e c t iv e o f the u n d e rs ta n d in g o f r ig h ts will be u n a c c e p ta b le fo r all th ose w ho, fo r p h i lo so p h ic a l re a s o n s or r e ly in g on faith, co n s id e r G o d as the au th o r o f in h e ren t r igh ts . N ev e r th e le s s , a th eo re t ic a l a p p ro a c h to r igh ts f ro m the p e rsp ec t iv e o f the A b so lu te B e in g sh o u ld on ly be a po ss ib le e x te n s io n o f a ph i lo so p h ica l a p p ro a c h w h ich b a ses r ig h ts on s o m e th in g w h ich is co g n iz a b le in d ep en d e n t ly o f the a cce p ta n c e o f the e x is te n c e o f G o d so tha t the theory is a lso a c cep tab le fo r th ose w ho re jec t the e x is te n c e o f G o d o r su s p e n d their ju d g m e n t on th is sub jec t . T he p u rs u e d th eo ry sh o u ld th e re fo re co n ta in , on the one hand , r e fe ren ce to na tu ra l , f a i th in d e p e n d e n t fo u n d a t io n s o f h u m a n r igh ts , bu t on the o th e r hand , p o in t to a p oss ib le e x ten s io n acc o u n t in g fo r the A b s o lu te B eing . T he ana ly se s c o n ta in e d in th is c h a p te r have u n d o u b te d ly so m e h is to r ic a l v a lue s ince they are b ased on sou rce texts. N ev e r th e le s s , the use o f th ese tex ts an d not c r i t ica l w ork s w as d ic ta ted , f i rs t o f all, by a c o n v ic t io n th a t a n a ly se s e m b ra c e a g iven theory in the a sp ec t se lec ted by the in te res ts o f the re se a rc h e r . T h e re fo re to f ind ou t w h a t p as t th inkers say on the su b je c t c h a ra c te r i z e d in the f i rs t p a r t it is s im p le r to reach to the so u rce s th an to a d o p t the ex is t in g c r i t ica l w o rks . T h e p re - sen ted reco n s t ru c t io n o f A q u in a s ' v iew s on p h i lo so p h y o f law in c o rp o ra te s p ro p o s i - tions o f s u p p le m e n t in g and d e v e lo p in g so m e o f the id ea s u n d e r ta k e n by him. O b l ig a t io n to ac t in this and no t an o th e r w ay a r ise s b e c a u se h u m a n ac t io ns are s u b o rd in a te d to the c o n fo rm ity , on the one han d , o f a im s re a l iz e d by th ese ac t ion s and, on the one hand , the o rd e r o f be ing d e te rm in in g th a t w h ich is f a v o u ra b le to m an o r d es t ro ys h im . T he c o n te n t o f th e o rde r o f b e in g is, on the o n e h and , d e te r - m in e d by the s tru c tu re o f b e in g in d e p e n d e n t from m a n 's will and, on the o ther , by free d ec is io n s o f m an .