W NUMERZE: Aleksander Lisorvski . WPŁYW FILOZOFII ARABSK]EJ NA PRZEKSZTAŁCENIE METAFIZYKI W ONTOLOGIĘ Wojciech Starzvński . PUNKT WYJSCLĄ I PRZEDMIOT METAFIZYK] W UJĘCIU SUAREZA Bogusław Paź . ZASADA RACJI JAKO NACZELNA ZASADA POZNANIA I BYTU W WYKŁADNI F.CH. BAUMEISTERA Seweryn Blandzi, Danilo Fircca . CZYM WLĄSCI\łIE JEST PODMIOT? (Z GENEALOGII POĘCIA) TŁUMACZENIA Ernst Cassirer . KĄNT A PROBLEM METAFIZYKI Hans-Georg Gaclamer , PARMENIDES PLATONA I JEGO ODDZIAŁYWANIE RECENZJE P|I0gląil SSN1230-I493 tllolnfilIry Nowa §eria POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET NAUK FILOZOFICZNYCH INSTYTUT FILOZOFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO ROCZNIK 16 WARSZAWA 2007 NUMER 1 (61) Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria R. 16:2007, Nr 1 (61), ISSN 1230-1493 Wojciech Wrotkowski Αιών Wieczność w teologii Heraklita z Efezu Αιών πάντα φέρειδόλιχός χρόνος οΐδεν άμείβειν ουνομα καί μορφήν καί φύσιν ήδέ τύχην. Wieczność wszystko niesie: długi czas umie odmieniać imię i kształt, i naturę tudzież los1. Deum igitur aeternum esse cunctorum ratione degentium commune iudicium est. [...] Aeternitas igitur est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio... Bóg tedy jest wieczny wedle wspólnego sądu wszystkich tych, którzy dzięki rozumowi żyją. [...] Wieczność tedy jest całościowym jednocześnie i doskonałym posiadaniem bezkresnego życia2. Słowa kluczowe: Heraklit, Bóg, teologia, wieczność, czas, presokratycy I. Wstęp Czasowy aspekt Bóstwa pojętego jako wszechświat albo całość (τά δλα, B: 72, 65, 10; τάδε πάντα, B64; τό παν, Β50; τά σύμπαντα, Β31)3 uwydatnił Efezyjczyk imieniem Αιών (zob. B: 52, 50; por. BI). W ewidentnym odróżnieniu od 1 Anthologia Graeca, IX, 51, 1-2; inaczej Kubiak (21968: 102). 2 Anicius Manlius Severinus Boethius, Consolatio philosophiae, V, 6, 2-4. 3 Litera A wskazuje na świadectwa, B na fragmenty oryginalne, C na imitacje, np. skrót: DK 31 A28 odsyła do Empedoklesa (rozdz. 31), świadectwa (A z liczbą 28. Dla Heraklita czynię wyjątek, podając tylko literę (A, B lub C) i liczbę, pomijając z reguły skrót (DK) i numer rozdziału (22) w pierwszym tomie zbioru; por. mój artykuł (2003: 78, przyp. 3). Ilekroć brak nazwiska tłu- macza, ponoszę pełną odpowiedzialność za przekłady fragmentów lub wyimków z dzieł autorów starobądź nowożytnych. 22 Wojciech Wrotkowski innych Bogów uznawanych powszechnie w Helladzie heraklitejski Bóg-Αιών ani zrodzony nie został, ani śmierci nie podlega (por. B62). Syn Blosona był prze- konany, że Mądre Jestestwo (Σοφόν, B108; por. B: 32, 41), które jest oddzielone od wszystkiego (πάντων κεχωρισμένον, B108) i nie zanurza się nigdy (τό μή Δΰνόν ποτέ, Β16), jest wieczne jako niezapoczątkowane i bezkresne. Fakt, iż efeski βασιλεύς miał jasną świadomość istnienia wiecznego, wieloimiennego Jestestwa, niedwuznacznie poświadczają fragmenty B: 30, 64, 52, 16, 50, 1 oraz testimonium A1.52. II. Wieczność Boga-wszechświata w aspekcie „materialnym" Z aforyzmu B30 wiadomo, że Κόσμον τόνδε, τόν αυτόν απάντων, ούτε τις Θεών, οϋτε ανθρώπων έποίησεν, άλλ' ήν αεί καί έστιν καί έσται πΰρ άείζωον, άπτόμενον μέτρα καί άποσβεννύμενον μέτρα. Tego właśnie ładu, tego samego we wszechświecie, nie uczynił nikt z Bogów, ani ludzi, ale byl [on] zawsze (ήν αεί) i jest (έστί), i będzie (έσται) ogniem wiecznie żywym (άείζωον), rozniecającym się wedle miar i gasnącym wedle miar4. Sentencja powyższa splata w sobie zagadnienia różnorodne. Zamierzam je szczegółowo przeanalizować przy innej okazji, tutaj zaś uwagę skupię przede wszystkim na tym, że maksyma B30 (1) ujmuje w aspekcie nieustannie „mate- rialnym" (πΰρ άείζωον) jednorodność Boga-wszechświata pojmowanego „hylozoistycznie "5 i (2) orzeka „czasoprzestrzenną" jak dziś by się rzekło totalność (άεί), która obejmuje sobą ten sam we wszechświecie ład (κόσμος) rozciągający się na (2a) wszelkąprawzfosć (ήν), (2β) całą, teraźniejszość bądź doczesność (έστί) i (2γ) wszelką przyszłość (έσται, B30; jak wyżej)6. Z tego powodu wolno twier- dzić, iż Hipolit miał pełne prawo zapewniać po siedmiuset latach, że zdaniem efeskiego filozofa Bogiem-Piorunem (Κεραυνός, B64), który steruje wszechświa- tem (τάδε πάντα, B64), jest ogień wiekuisty (...τό πΰρ ... τό αιώνιον...)7. Mię- dzy heraklitejskim określeniem άείζωον ('wiecznie żywe', B30) i Hipolitowym epitetem αιώνιον ('wiekuiste') istnieje nierozerwalny związek na poziomie nie 4 Ciem. Al., Strom., V, 14, 104, 2-3 (zob. B30); por. Plut., De animae procr. in Tim., 1014 A6-9. 5 Nowożytne pojęcie „hylozoizm" wykute zostało z: ύλη ('materia(l)') i ζωή ('życie'); zob. np.: Glucker (1989), Hammond (1895), Spitzer (1881). 6 Współgra z powyższymi twierdzeniami sąd Boecjusza (zob. wyżej, motto); tak samo np. Melissos (ap. Simpl., In Ph., IX, 109, 20-21 oraz IX, 162, 24-25; por. DK 30 B: 2, 1): ... ούκ έγένετο, έστι δέ, άεί ήν καί άεί έσται καί αρχήν ούκ έχει ουδέ τελευτήν, άλλ' άπειρόν έστιν ... άεί ήν δ τι ήν καί άεί έσται. εΐ γάρ έγένετο, άναγκαΐόν έστι πριν γενέσθαι είναι μηδέν...; por. Emp., DK 31 Β21.9; PL, Parm., 155 d5; Tim., 37 e6; Epicurus, Epist. ad Herodotum, 39, 3; Plot., Enn., VI, 1, 13, 4 oraz np. Jaeger (1947: 27-8). 7 Hippol., Haer., IX, 10, 7, 5 (zob. B64): ... Κεραυνόν τό πΰρ λέγων τό αιώνιον... Αιών. Wieczność w teologii Heraklita z Efezu 23 tylko czystej frazeologii, ale i wieczystej filozofii. Semantyczna rozpiętość obu sformułowań jest i musi być identyczna pod względem czasowym: oba uwy- datniają wieczność. Uświadomienie sobie głębokiego sensu powyższych konstatacji ułatwia zrozu- mienie wcześniejszego przekazu chrześcijanina, który bezpośrednio przed przy- toczeniem aforyzmu B52 (zob. niżej) zaręcza, że wedle jońskiego mędrca ...έστι Παΐς τό παν και δι' αίώνος αιώνιος Βασιλεύς των όλων..., ...Dzieckiem (Παΐς) jest wszechświat [lub: całość, το παν] i poprzez wieczność (δι' αίώνος) wiekuistym (αιώνιος) Królem wszechrzeczy (Βασιλεύς των δλων)...8, po czym cytuje najbardziej nas tu interesujący fragment B52: Αιών Παΐς έστι παίζων, πεσσεύων* Παιδός ή βασιληίη. „Aion (Αιών) jest bawiącym się, igrającym pionkami Dzieckiem (Παΐς); do Dziecka należy królestwo"9. Skoro wedle niesfalsyfikowanego zapewnienia Hipolita nie co innego tylko wszechświat jest (1) heraklitejskim Bogiem-Dzieckiem igrającym pionkami i (2) poprzez wieczność (δι' αίώνος) wiekuistym (αιώνιος) Królem wszechrzeczy (Βασιλεύς ιών όλων, jak wyżej; por. B53), i skoro skądinąd wiadomo, że Bóg Efezyjczyka jako (1) wiecznie istniejący Λόγος (zob. B: 1, 31, 72 iunctim), (2) Zeus-Piorun (Κεραυνός, B64) i (3) wszechrzeczy Król (πάντων Βασιλεύς, B53; por. wyżej) nieustannie wszechświatem zarządza, to należy przyjąć, iż jego władztwo i wszechmoc rozpoznawalne także w jednym boskim prawie (εις θειος νόμος, B114; por. B33) ogarniają całą wieczność, tj. wszystko to, co było (fjv), to, co jest (έστί) i to, co będzie (έσται, zob. B30; jak wyżej): κυβερνάται πάντα διά πάντων (B4i). Myślę, że powyższe ustalenia przesądzają o tym, kim/czym jest i musi być Αιών (B52, jak wyżej) utożsamiony przez Jończyka z Dzieckiem, do którego należy królestwo (ή βασιληίη, B52; jak wyżej), tj. wszechświat. 8 Hippol., Haer., IX, 9, 4, 1-2. Do zrozumienia przytoczonego tekstu nie jest konieczne uzu- pełnienie Mouravieva, które de facto radykalnie zmienia sens bezcennego świadectwa Hipolita. Otóż między: Παΐς i τό παν uczony ów bez podania jakichkolwiek racji wstawił: <ó Αϊών> i przecinek. Imię heraklitejskiego Boga pojął wprawdzie jako: ό αεί ών (por. niżej, przyp. 13), ale w słowach zacytowanych powyżej nie dostrzegł arcyważnej dla filozofa personifikacji Bogawszechświata (por. Webster, 1954) uznawszy substantivum τό παν ('wszechświat' lub 'całość') za przysłówek („entierement"'; zob. Sgp, s.v. πας, D, III, 1) w przekładzie: „...<l'Etemite / le Toujours Etant> est Enfant, entierement et pour l'etemite Roi etemel de l'univers..." (2000: 535). Własny stosunek do wszelkich emendacji przedstawiłem w artykule (2003: 97-8). 9 Hippol., Haer., IX, 9, 4, 2-3 (zob. B52). Grę określaną mianem πεσσεία omawiają m.in. Austin (1940) i Kurkę (1999). 24 Wojciech Wrotkowski ΙΠ. Wieczność Boga-wszechświata w aspekcie racjonalnym Władza permanentna i niczym nieuszczuplana potęga Jednego, Jedynego Mądre- go Jestestwa (έν τό Σοφόν μοΰνον, Β32; por. B: 41, 108) respektuje zarówno miary (μέτρα, zob. B: 94, 30; jak wyżej, por. B31 oraz A: 1.67, 8.6, 10.14), jak i prawo (νόμος, zob. B: 114, 33; por. A14a.l0), które współtworzą plan (γνώμη, zob. B41, por. B78) bezustannego zarządzania całą rzeczywistością, tj. przezna- czenie (ειμαρμένη, zob. B137). Zdaniem Aetiosa Heraklit wykazywał, że substancją przeznaczenia [jest] Logos, ten, który pTzenika substancję wszechświata. A jest nią [αυτή, sc. substancją przeznaczenia, tj. Logosem] eteryczne ciało, zalążek [procesu] powstawania wszechświata oraz periodu ustanowionego wedle miary10. Ani sam Efezyjczyk, ani żaden z dawnych egzegetów jego arcydzieła nie dematerializował nigdy Boga-Logosu i dlatego nie „deracjonalizował" nigdy ognia wiecznie żywego (πυρ άείζωον, B30, jak wyżej; zob. B: 64, 113). Skrupulatne odróżnianie dwóch, komplementarnych względem siebie aspektów jednej, wspól- nej dla wszystkich rzeczywistości (έν πάντα, B50; por. np. B: 10 i 89: ...ένα καί κοινόν κόσμον...) tj. „racjonalnego" i „materialnego" nie implikuje żadnego „rozwarstwiania" bytu i rozmnażania sposobów istnienia: jak owym eterycznym ciałem (τό αίθέριον σώμα, jak wyżej) nie może nie być ogień wiecznie żywy (πυρ άείζωον, B30), tak istniejący wiecznie Logos (Λόγος έών άεί, Bl) nie może nie być Aionem, tj. Wiecznością (por. B50: ...Λόγον Αιώνα...)11. 10 De plac, reliq., 323, 1-6 (por. A8.4-6): 'Ηράκλειτος ουσίαν ειμαρμένης άπεφαίνετο Λόγον τόν διά ουσίας τοΰ παντός διήκοντα. Αΰτη δ' έστί τό αίθέριον σώμα, σπέρμα της τοΰ παντός γενέσεως καί περιόδου μέτρον τεταγμένης. 11 Obiter: późniejsze, dualistyczne pojęcie „czystego ducha" byłoby dla jońskiego monisty nie tylko zbędne, ale i niestosowne, skoro niezależnie od miejsca i czasu nakazuje ono uważać „materię" za „bezduszną" i „nieczystą". Przypominanie istotnych różnic między wczesnogreckim rozumowaniem i mentalnością nowożytną zadłużoną u Platona i Arystotelesa jest konieczne z uwagi na niezliczone rozbieżności w argumentacjach poszczególnych badaczy myśli Heraklita; tak samo np. Adam (1908: 222-3): „...in Heraclitus' philosophy the spiritual is not yet separated from the material. He is still a hylozoist [zob. wyżej, przyp. 5] in the fullest sense, although he leaves the Milesian thinkers far behind when he invests the primal substance not merely with life, but with rationality or thought". Po przytoczeniu wypowiedzi syna Blosona (m.in. B: 30, 64) i Sekstusa Empiryka (Math., VII, 127-130) Adam konkluduje (1908: 224): „...that the Logos, regarded on its material or corporeal side, is Fire, and that Fire, regarded on its spiritual or intellectual side, is the Logos"*, tak samo później np. Onians (21953: 77, przyp. 9): „λόγος=speech, thought conceived materially as breath, spirit, πνεύμα"), Cleve (21969: 50-1) i Guthrie, który nie zawsze pamięta! o swych trafnych wnioskach: (1) „...spiritual and material forces are still united as aspects of one and the same entity..."; (2) „...nothing is yet divorced from matter..." (1962: 469, 487); podobnie np. Fattal (2001: 78-9): „En effet, le Zogos-feu est quelque chose de subtil, approchant Fincorporel et le spirituel tout en etant surtout quelque chose de materiel"; całkowicie inaczej np. Frere, który jest pewien, iż Logos efeskiego filozofa nie jest ogniem jako „depourvu de corporeite" (2003: 34). Αιών. Wieczność w teologii Heraklita z Efezu 25 Z uprzednio zacytowanym aforyzmem B30 i przekazem Aetiosa przytoczonym przed chwilą koresponduje relacja innego doksografa, który o her akii tej skim Bogu-wszechświecie powiada: ...i rodzi się on z ognia, i ponownie ulega έκπΰρωσις wedle jakichś periodów na przemian przez całą wieczność (τόν σύμπαντα αιώνα). To zaś dzieje się wedle przeznaczenia...12. IV. Konkluzja Wszystkie ocalałe sentencje syna Blosona i późniejsze świadectwa omówione powyżej w analizie synoptycznej dowodzą jednoznacznie, że Jończyk miał jasne pojęcie i dogłębne poczucie wieczności Boga-wszechświata przeobrażającego się cyklicznie (zob. np. B103; por. Al.50-52, jak wyżej): w czasowym aspekcie imię jego definiuje się samo jako Wieczność (Αιών, zob. B: 52, 50; por. BI)13. Nie ma żadnego przymusu ani potrzeby (1) komparatystycznego poszukiwania najrozmaitszych znaczeń wyrazu αιών u innych autorów starożytnych14 tylko lub głównie po to, by (la) a priori przypisywać je poszczególnym aforyzmom Efezyjczyka i niniejszym (lss) uzależniać istotę i sens jego doktryny od wszystkich tekstów antycznych, wyjąwszy jego własne twierdzenia, wskutek czego stają się one albo niejasne, albo względem siebie sprzeczne; (2) arbitralnego redukowania 12 DL, IX, 8, 5-7 (por. Al.50-2): ... γεννάσθαί τε αυτόν έκ πυρός καί πάλιν έκπυροΰσθαι κατά τινας περιόδους έναλλάξ τόν σύμπαντα αιώνα, τούτο δέ γίνεσθαι καθ' ειμαρμένην... 13 Tak samo np. Cleve (21969: 85-6): „It is quite a performance not to grasp that Aion (αιών) is here meant by Heraclitus, in keeping with that well-known inclination of his, as an etymological allusion to ho aei eon (ό άεί έών), «he who always is», and, accordingly, as one of the names of the god. In Aristotle, there is a passage about aion, in the sense of «eternity», being used «divinely» by the sages of old. That this refers to Heraclitus is almost palpable. But such evidence is not heeded nowadays. [...] In all antiquity, nobody was in doubt that in Heraclitus the Aion and the Logos are the same [...]. [...] His Eternity the Logos, then, is a child. The world has the meaning of a play"; tak samo również Deichgräber (1963: 37): „Aion möchte ich heraklitisierend von αίεί aus als «ewige Dauer» fassen. [...] Mit Aion stehen wir wieder in der Welt des Gottes B67, des Urfeuers B30, des Einen", a także Hussey (31993: 49) i Mouraviev, który nie powoła! się wprawdzie na dobrze sobie znane dzieło Clevego, ale w rzeczowniku αιών musiał za Clevem rozpoznawać imię heraklitejskiego Boga, skoro sprzeciwiając się niemal wszystkim uczonym ubiegłego stulecia (zob. niżej, przyp. 15) używał majuskuły: Αιών i tłumaczył je konsekwentnie jako: „LEternite" (2000: 535); por. wyżej, przyp. 8; tak samo także Kupis (2001: 350): „wieczność"; podobnie np. West (1971: 159): „He [sc. Heraclitus] represents Aion as a king, and this surely means as a god [...]. Aion must be something higher and more universal than an individual man's life [...]". 14 Np.: A., Ag., 106; Pers., 263-4; Supp., 574, 582; Emp., DK 31 B: 16.2, 17.11, 26.10, 129.6; E., Hipp., 1109; Heracl., 900; Med., 243; Orest., 981; Hom., II., V,685; XVI,453; Pi., I., 111,18; VII,41-2; VIII,14-5; N., 11,8; O., 11,10; IX,60; P, VIII,97; fragm., 131b; Simon., Fragm., 15, 79 (zob. Danielewicz, 1996: 274-5, 282 oraz 1999: 339-41, 360-1); na tych tekstach wymienionych twórców opierali swoje wnioski m.in.: Conche (21987: 446-7), Kahn (1979: 228), Marcovich (1967: 493-4), Mrówka (2004: 165), West (1971: 158-9)... 26 Wojciech Wrotkowski sensu wyrazu αιών do wymiaru wyłącznie ludzkiego tj. od Bogów odseparo- wanego (por. np. B62) we wszystkich starogreckfch dziełach skomponowanych przed Platońskim Timajosem (por. LSJ, s.v.); (3) kategorycznego utożsamiania by nie rzec: mylenia sensu wyrazu αιών ze znaczeniem rzeczownika χρόνος (por. A: 5.6, 10.13, 10.16, 19.3)15. W świetle ustaleń uprzednich nic nie usprawiedliwia rezerwowania sensu 'wiecz- ność' a limine dla wyrazu αιών w passusie Platońskiego Timajosa (37d3-38c3), tj. nic nie uzasadnia domniemania, że omawiane znaczenie jako pierwszy nadał owemu rzeczownikowi dopiero Ateńczyk, ergo żaden inny Hellen żyjący wcześ- niej nie miał ani potrzeby, ani odwagi, ani prawa tego uczynić16. Otóż istnieje niemałe prawdopodobieństwo, że jednym z pierwszych greckich filozofów, którzy pojąwszy Boga jako wieczność, określili go mianem Αιών bez dodatkowych epi- tetów (zob. B52, jak wyżej), był właśnie Heraklit, a Platon mógł się u niego (lub u innych Greków) najzwyczajniej zapożyczyć17 bez uszczerbku na swej boskości 15 Inaczej np. Axelos (1962: 54), Dumont (1991: 78), Jeanniere (1959:106), Ramnoux (1959: 448), Solovine (1931: 58), Tannery (21930): „temps"; Bollack-Wismann (1972: 182), Pradeau (2002: 178, 304): „vie" [byłoby: ζωή bądź βίος; por. B: 2, 20, 26, 30, 62, 63, 88 oraz 48, 62]; Brecht (1936:127): „die Weltzeit"; Bumet (1965:139), Freeman (1948: 28), Guthrie (1962: 478, przyp. 2), Jones (21943: 495), Kirk (21962: 5), Kurke (1999: 257, przyp. 28), Patrick (1889: 103), Prier (1976: 81), Solmsen (1963: 332), Wheelwright (21964: 29): „time"; Conche (21987: 447): „...le Temps destinal, le Temps comme porteur du destin..."; Czerniawski (1992: 18): „życie"; Diels (41922: 88), Snell (21940:19): „Zeit"; Fairbanks (1898: 43), Ghira (2001: 32), Kahn (1979: 71, 227), Robinson (1987: 37): „life- time"; Frankel (1938: 320 / 1960: 264): „human existence" / „das Dasein"; Herrmann (1926: 42): „das Weltgeschick"; Kranz (DK, t. I: 162), Winterhaider (1962: 121): „Lebenszeit"; Marcovich (1967: 493): „(Human) age"; Mette (1979: 195): „das Menschendasein"; Mrówka (2004: 165): „czas życia"; Kubiak (1999: 129), Staff (1929: 23): „czas"; Wesoły (1989: 47): „wiek życia". 16 Inaczej np. Solmsen (1963: 331): „In the Timaeus αιών is Plato's word for eternity. For us this is the first instance where αιών has this meaning and there can be no doubt that Plato gives the word a new value", a także Kahn, który analizując aforyzm B52 stwierdzi! arbitralnie (1979: 228): „[...] in Plato's Timaeus and thereafter, aiön acquires the technical sense of timeless 'eternity' as contrasted with temporal duration. This later technical sense is irrelevant here"; inaczej również Mrówka (2004: 165). 17 Zob. Chroust (1962). Już Anaksymander miał rzec (ap. Plut., Fragm., 179.16-17; por. DK 12 A10.5): ... την γένεσιν έξ απείρου αίώνος...; por. Philol.,Fragm., 21.4-5,150.6 (por. DK44 B21): ...διαμένει τόν άπειρον αιώνα...; Hecat, Fragm., 3a,264, F25.527-8: ...έν "Αιδου διατελούντων τόν άπειρον αιώνα... Zżyty z Anaksymandrem Anaksymenes miał stwierdzić (ap. Plut., Fragm., 179.34-5; por. DK 13 A6.4): ...την γε μήν κίνησιν έξ αίώνος ϋπάρχειν... (,,...w istocie przynajmniej ruch pochodzi od aionu..."). Z kolei Empedokles określi! αιών epitetem (1) άσπετος (ap. Hippol., Haer., VI, 25, 1, 6; VII, 29, 10, 5; por. DK 31 B16; 'niewysłowiony', tj. 'niewypowiedzianie wielki'; zob. Sgp, s.v.), który wedle Solmsena (1963: 331) - „suggests eternity"; scharakteryzował go także przymiotnikiem (2) έμπεδος (ap. Arist., Ph., 251 al; Simpl., In Cael., VII, 141, 4 et alibi*, por. DK 31 B: 17, 26; tu*, 'nieustanny', 'wieczny'; zob. Sgp, s.v.), który musiał być Akragantyńczykowi bliski: pó polsku nomen omen zwałby się: „Wiekuisław" lub „Wiecznosław"; por. np. Hom., II, VI, 208 oraz B29 (częste w greckich imionach zakończenie -κλης implikuje sławę). Nadmienić warto, że nagrodę pośmiertną obiecywaną ongi przez Muzajosa i jego syna przy- jaciel Sokratesa opisuje w ironicznym tonie, gdy wspomina (Resp., 363 c6-d2) odurzenie wiekuiste (μέθην αιώνιον), obejmujące wszystek czas (τόν άπαντα χρόνον). Podzielam opinię Solmsena (1963: Αχών. Wieczność w teologii Heraklita z Efezu 27 za pośrednictwem i nie bez pomocy np. swego pierwszego nauczyciela filozofii w osobie Kratylosa heraklitejczyka18. Powyższe wnioski narzucają się nieuchronnie w synoptycznej egzegezie respektującej chronologię: myślę, że zamiast pomijać albo unieważniać (1) jasne wypowiedzi syna Blosona o wieczności (zob. np. B: 30, 1, 16) splecionej ściśle z problematyką permanencji (zob. np. B: 6, 12, 16, 30, 90, 67, 72,114) oraz (2) harmonizujące z nimi testimonia, tak aby mowę o wieczności zastrzegać dopiero dla Platona, warto uwzględniać kolejność i uwarunkowania, w jakich poszczególne koncepcje filozoficzne dojrzewały i były werbalizowane19. Bibliografia 1. Użyte skróty20: DK Die Fragmente der Vorsokratiker, griechisch und deutsch von H. Diels, hrsg. von W. Kranz, Band I-III, Dublin-Zürich 13196821. DL Diogenis Laertii Vitae philosophorum, ed. H.S. Long, vol. I-II, Oxford 1964; przekład polski: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filo- zofów, wstęp K. Leśniak, przel. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski przy współpracy B. Kupisa, Warszawa 41988 (11982). LSJ A Greek-English Lexicon compiled by H.G. Liddell and R. Scott; revi- sed and augmented throughout by Sir H.S. Jones with the assistance of R. McKenzie and with the cooperation of many scholars; with a revised supplement, Oxford 91996. Sgp Słownik grecko-polski, pod red. Z. Abramowiczówny, tomy I-IV, Warszawa 1958-65. 331): „so shameless a promise can hardly have been made by the peddlers of eternal bliss", uważam jednak wbrew niemu że sens epitetu αιώνιον mógł byl Akademik odziedziczyć. 18 Por. Arist., Metaph., 987a32-33: έκ νέου τε γάρ συνήθης γενόμενος πρώτον Κρατύλω καί ταχς Ήρακλειτείοις δόξαις... Wprawdzie wyobrażali oni sobie wieczność inaczej pod istotnymi względami statycznie Ateńczyk, Efezyjczyk dynamicznie lecz nie zmienia to żadną miarą faktu, że samo jej pojęcie obaj posiadali. 19 Zob. np.: Benveniste (1937), Berti (1998), Chroust (1947), Classen (1962), Couloubaritsis (1989), Degani (1961, 1963), Festugiere (1949), Frankel (1960), Gielecki (1913), Junker (1923), Kelessidou (1990), Lackeit (1916), A. Levi (1919), D. Levi (1944), Lloyd (1988), Löwe (1935), O'Brien (1985), Onians (21953: 200-16, 250-1, 405-6, 411-5 etc.), Owen (1936), Pannwitz (1919), Philippson (1949), Stadtmüller (1951), Whittaker (1971), Zaccaria Ruggiu (1998). Por. Sijakovic (2001: 316-8). 20 Skróty łacińskich imion autorów starożytnych i tytułów ich dzieł objaśnia m.in. Sgp i LSJ; zob. http://www.stoa.org/abbreviations.html 21 Historia filozofii poucza, że uczniowie nie zawsze i nie wszędzie głoszą dokładnie te same poglądy, co ich Mistrzowie. Niemała część uczonych uznała jednomyślnie, że zbiór Dielsa (41922) został przez Kranza (w latach: 51934 i 61951) pod każdym względem poprawiony i ulepszony. Przekonałem się, że jest inaczej. Sądzę, że wersje Kranza zawsze warto z propozycjami Dielsa porównywać. Zdarzało się, że Kranz rezygnował czasami z celnych sugestii swego Nauczyciela, niekiedy aprobował i utrwalał jego błędy, choć bywało i tak, że je korygował i usuwał. 28 Wojciech Wrotkowski 2. Literatura zacytowana: Adam, J. 1908. The Religious Teachers of Greece, Edinburgh. Austin, R.G. 1940. Greek Board Games, „Antiquity" 14: 257-71. Axelos, K. 1962. Heraclite et la philosophic, Paris. Benveniste, E. 1937. Expression indo-europeenne de l'etemite, „Bulletin de la Societe de Linguistique de Paris" 38 (1): 103-12. Berti, E. 1998. Tempo ed etemita, w: Filosofia del Tempo, a cura di L. Ruggiu, Milano: 12-26. Bollack, J., Wismann, H. 1972. Heraclite ou la separation, Paris. Brecht, F.J. 1936. Heraklit. Ein Versuch über den Ursprung der Philosophie, Hei- delberg. Burnet, J. 1965. Early Greek Philosophy, New York. Chroust, A.H.C. 1947. The Meaning of Time in the Ancient World, „New Scho- lasticism" 21: 1-70. 1962. Plato's Detractors in Antiquity, „The Review of Metaphysics" 16 (1): 98-118. Classen, C.J. 1962. (rec.) E. Degani, Αιών. Da Omero ad Aristotele, Padova 1961, „Gnomon" 34 (4): 366-70. Cleve, EM. 21969. The Giants of Pre-sophistic Greek Philosophy, vol. I-II, The Hague (4965). Couloubaritsis, L. 1989. La notion d'Aion chez Heraclite, w: Ionian Philosophy, edited by KJ. Boudouris, Athens: 104-13. Conche, M. 4987. Heraclite. Fragments, Texte etabli, traduit, commente par..., Paris (4986). Czerniawski, A. 1992. Heraklit z Efezu. Zdania, prze!..., Łódź. Danielewicz, J. 1996. Liryka starożytnej Grecji, oprać...., Warszawa-Poznań. 1999. Liryka grecka, tom II, Melika, oprać...., Warszawa-Poznań. Degani, E. 1961. Αιών da Omero ad Aristotele, Padova. 1963. Epilegomena su αιών, „Rivista di filologia e di istruzione classica" (n.s.) 41: 104-10. Deichgräber, K. 1963. Rhythmische Elemente im Logos des Heraklit, Darm- stadt. Diels, H. 41922. Die Fragmente der Vorsokratiker, griechisch und deutsch von..., Berlin. Dumont, J.P. 1991. Les ecoles presocratiques, Paris. Fairbanks, A. 1898. The First Philosophers of Greece, London. Fattal, M. 2001. Logos, pensee et verite dans la philosophic grecque, Paris. Festugiere, A.J. 1949. Le sens philosophique du mot αιών. A propos d'Aristote, De Caelo, I, 9, „La Parola del Passato" 4: 172-89 (przedruk w: tenże, Etudes de philosophic grecque, Paris 1971: 254-71). Αιών. Wieczność w teologii Heraklita z Efezu 29 Frankel, H.F. 1938. A Thought Pattern in Heraclitus, „The American Journal of Philology" 59 (3): 309-37. 1960. Eine heraklitische Denkform, w: Wege und Formen frühgriechischen Den- kens. Literarische und philosophiegeschichtliche Studien, hrsg. von F. Tietze, zweite, erweiterte Auflage, München: 253-83. Freeman, K. 1948. Ancilla to The Pre-Socratic Philosophers, Oxford. Frere, J. 2003. Le Logos selon Heraclite, w: Logos et Langage chez Plotin et avant Plotin, sous la direction de M. Fattal, Paris: 13-35. Ghira, D. 2001. Eraclito, fr. 52 D, „Maja" 53: 31-5. Gielecki, W. 1913. Pojęcie czasu i wieczności w filozofii greckiej przed Sokratesem, „Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU" (Kraków-Warszawa 4: 204-8). Glucker, J. 1989. Who Invented „Hylozoism"?, w: Ionian Philosophy, ed. by K.J. Boudouris, Athens: 165-71. Guthrie, W.K.C. 1962. A History of Greek Philosophy, vol. I. Cambridge. Hammond, W.A. 1895 Hylozoism: A Chapter in the Early History of Science, „The Philosophical Review" 4 (4): 394-406. Herrmann, F. 1926. Heraklit, Über das All, Berlin. Hussey, E.L. 31993. The Presocratics, London (U972). Jaeger, W. 1947. The Theology of the Early Greek Philosophers, transl. by E.S. Robinson, Oxford. Jeanniere, A. 1959. La pensee d'Heraclite d'Ephese et la vision presocratique du monde avec la traduction integrale des fragments, Aubier. Jones, W.H.S. 21943. Heracleitus, On the Universe, w: Hippocrates, with an Eng- lish Translation by..., vol. IV, London (11931). Junker, H.F.J. 1923. Über iranische Quellen der hellenistischen Aion-Vorstellung, w: Vorträge der Bibliothek Warburg 1921-22, hrsg. von F. Saxl, Berlin. Kahn, C.H. 1979. The Art and Thought of Heraclitus, Cambridge. Kelessidou, A. 1990. Le temps chez les Presocratiques: Actualite de certaines conceptions, w: ΘησαύρισμαΆριστεΐον πνευματικόν εις τόν Δίκαιον Β. Βαγιακάκον, Athenai. Kirk, G.S. 21962. Heraclitus. The Cosmic Fragments, Cambridge (Π954). Kubiak, Z. 21968. Muza grecka. Epigramaty z antologii palatyńskiej, wybór oprać., przel. i wstępem poprzedził..., wyd. II, rozszerzone, Warszawa. 1999. Z aforyzmów Heraklita, w: tenże, Literatura Greków i Rzymian, Warszawa. Kupis, B. 2001. Presokratycy. Heraklit, „Meander" 56 (5-6): 345-58. Kurkę, L. 1999. Ancient Greek Board Games and How to Play Them, „Classical Philology" 94 (3): 247-67. Lackeit, C. 1916. Aion: Zeit und Ewigkeit in Sprache und Religion der Griechen, 1. Teil: Sprache, Königsberg. 30 Wojciech Wrotkowski Levi, A. 1919. Il concetto di tempo nei suoi rapporti coi probierni del divenire e dell'essere nella filosofia greca sino a Platone, „Rivista di Filosofia Neo-scolastica " 11: 44-68, 119-137, 255-78, 371-405. Levi, D. 1944. Aion, „Hesperia" 13 (4): 269-314. Lloyd, G.E.R. 1988. Czas w myśli greckiej, w: Czas w kulturze, wybrał, opracował i wstępem opatrzył A. Zajączkowski, Warszawa: 207-59. Löwe, R. 1935. Kosmos und Aion, Gütersloh. Marcovich, Μ. 1967. Heraclitus, Greek Text with a Short Commentary, Editio Maior, Merida. Mette, H.J. 1979. Der Spielende Gott, „Philologus" 123 (2): 195-201. Mouraviev, S.N. 2000. HERACLITEA. Edition critique complete des temoignages sur la vie et l'oeuvre d'Heraclite d'Ephese et des vestiges de son livre. Deuxieme partie: Traditio. A. Temoignages et citations. 2. De Seneque ä Diogene Laerce. Textes reunis, etablis et traduits par..., Sankt Augustin. Mrówka, K. 2004. Heraklit. Fragmenty: nowy przekład i komentarz, Warszawa. O'Brien, D. 1985. Temps et etemite dans la philosophic grecque, w: Mythes et representations du temps, recueil prepare par D. Tiffenau, dans la collection: Phenomenologie et Hermeneutique, dirigee par P. Ricoeur et D. Tiffenau, Paris: 59-85. Onians, R.B. 21953. Origins of the European Thought about the Body, the Mind, the Soul, the World, Time and Fate, Cambridge (11951). Owen, E.C.E. 1936. Αιών and αιώνιος, „The Journal of Theological Studies" 37: 265-83, 390-404. Pannwitz, R. 1919. Das Kind Aion. Der erste Ring oder Der Ring der Zeit, Nürn- berg. Patrick, G.T.W. 1889. The Fragments of the Work of Heraclitus of Ephesus on Nature. Transl. by..., Baltimore. Philippson, P. 1949. Il concetto greco di tempo nelle parole aion, chronos, kairos, eniautos, „Rivista di Storia della Filosofia" 4: 81-97. Pradeau, J.F. 2002. Heraclite, Fragments (Citations et temoignages). Traduction, introduction, notes et bibliographic par..., Paris. Prier, R.A. 1976. Archaic Logic. Symbol and Structure in Heraclitus, Parmenides and Empedocles, The Hague. Ramnoux, C. 1959. Vocabulaire et structures de pensee archaique chez Heraclite, Paris. Robinson, T.M. 1987. Heraclitus, Fragments: a Text and Translation with a Com- mentary, by..., Toronto. Snell, B. 21940. Heraklit, Fragmente, griechisch und deutsch, hrsg. und übersetzt von..., München (11935). Αιών. Wieczność w teologii Heraklita z Efezu 31 Solmsen, F. 1963. (rec.) E. Degani, Aion da Omero ad Aristotele, Padova 1961, „The American Journal of Philology" 84 (3): 329-32. Solovine, Μ. 1931. Heraclite d'Ephese, Doctrines philosophiques, Paris. Spitzer, H. 1881. Über Ursprung und Bedeutung des Hylozoismus. Eine philosophische Studie, Graz. Stadtmüller, G. 1951. Aion („Geschichte im Wort"), „Saeculum" 2: 315-20. Staff, L. 1929. Heraklit, Myśli. Przel...., Warszawa. Sijakovic, B. 2001. Bibliographia praesocratica, Paris. Tannery, P. 21930. Pour l'histoire de la science hellene. De Thaies ä Empedocle, Paris T88722. Webster, T.B.L. 1954. Personification as a Mode of Greek Thought, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes" 17 (1/2): 10-21. Wesoły, M. 1989. Heraklit w świetle najnowszych badań, „Studia Filozoficzne" 284-5 (7-8): 33-47. West, M.L. 1971. Early Greek Philosophy and the Orient, Oxford. Wheelwright, P.E. 21964. Heraclitus, New York (11959). Whittaker, J. 1971. God, Time, Being. Two Studies in the Transcendental Tradition in Greek Philosophy, Oslo. Winterhaider, L. 1962. Das Wort Heraklits, Erlenbach. Wrotkowski, W. 2003. 'Ονομάζεται καθ' ηδονήν έκαστου. Weryfikacja stanu badań nad fragmentem B67 Heraklita z Efezu, „Przegląd Filozoficzno-Literacki " 3 (5): 77-135. Zaccaria Ruggiu, A. 1998. Aion, Chronos, Kairos. L'immagine del tempo nel mondo greco e romano, w: Filosofia del tempo, a cura di L. Ruggiu, Milano: 293-318. 22 Zob. http://philoctetes.free.fr/heraclite.htm. 32 Wojciech Wrotkowski Αιών Eternity in the Theology of Heraclitus of Ephesus Key words: Heraclitus, God, theology, eternity, time, Presocratics This article presents an attempt to establish the Heraclitean meaning of the word αιών in the fragment B52 (Diels-Kranz). In the author's view the very starting-point and only sound basis for that kind of endeavor should be meticulous, unbiased analysis of relevant aphorisms of the Ephesian sage and corresponding testimonies. Synoptic scrutiny of them substantiates the understandable conclu- sion that proud Heraclitus had an unambiguous and independent opinion about eternity. His God identified with the one and common world is eternal not only in his „material" aspect as πυρ άείζωον ('an ever-living fire', B30), but also in „rational" one as Λόγος έών άεί ('Logos existing always', BI). Consequently, one of his various names is Αιών ('He Who Always Is').