Ethics in Progress (ISSN 2084-9257). Vol. 4 (2013). No. 2. pp. 78-86 Bratman i prakseologia minimalna Piotr Makowski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) Powyz szy tytuł dla tekstu – kro tkiego wprowadzenia1 do teorii intencji opartej na planowaniu Michaela Bratmana – mo głby czytelnika, kto ry w niewielkim choc stopniu rozeznaje się w filozofii Bratmana i wie, czym ogo lnie jest prakseologia, wprawic w zdziwienie. Co amerykan ski wspo łczesny filozof działania ma wspo lnego z podstarzałą prakseologią? Oto z , ma dos c sporo. Michael Bratman, uczen Donalda Davidsona, nalez y do czołowych wspo łczesnych postaci w filozofii działania, a szczego lnie tej jej częs ci, kto rą okres la się jako teorię intencji opartej na planowaniu (ang. Planning theory of intention). Specyfika, swoistos c i wartos c jego podejs cia polegają na połączeniu problematyki planowania działania z filozofią intencjonalnos ci i intencji. Mianowicie, plany działan Bratman rozumie jako „rozros nięte intencje" (Bratman 1987, 8)2, co nie tylko sytuuje zagadnienie planu działania w konteks cie psychologicznym, ale ro wniez w interesujący sposo b temporalizuje kwestię intencji. Jedno i drugie posiada sporą wagę w teorii działania. Zabieg taki wykonuje bowiem za jednym zamachem dwie filozoficzne rzeczy: po pierwsze, jednoznacznie wskazuje grunt metodologiczny dla teorii działania w postaci teorii intencjonalnos ci (szerzej: filozofii psychologii)3, po drugie, prowadzi szlak badan nad działaniem w kierunku podmiotowos ci praktycznej rozumianej konsekwentnie diachronicznie, tj. ubranej w takie szaty pojęciowe, kto re oddają kaz dorazowo rozciągnięty w czasie charakter działania4. Intencje i planowos c działania wymagają – szczego lnie wtedy, gdy uwyraz nimy ich czasowy charakter – okres lonych wytycznych normatywnych. W innym wypadku działanie byłoby na dłuz szą metę niemoz liwe włas nie jako działanie zanurzone w czasie. W tym miejscu ujawnia się chyba najbardziej prakseologiczny charakter teorii Bratmana. 1 Wstęp do: Bratman, M. E. 2013. "Płodnos c działalnos ci planowanej". Przeł. P. Makowski. Ethics in Progress Vol. 4 Issue 2. Praca nad niniejszym artykułem oraz przekładem eseju Bratmana odbywała się w ramach wsparcia, jakie otrzymałem w ramach Stypendium Fulbrighta oraz grantu Narodowego Centrum Nauki. 2 Odsyłacze do dzieła Bratmana podaję jedynie wo wczas, gdy odnoszą się do teksto w innych, niz ten, kto remu pos więcone jest niniejsze opracowanie. 3 Taki włas nie grunt nie jest dla teorii działania – przynajmniej historycznie rzecz biorąc – oczywisty. 4 Bratman odwołuje się do pracy Michaela Thompsona, gdy wzmiankuje krytykę atomistycznego rozumienia działania. Warto pamiętac , z e przed Thompsonem na tę kwestię ro wnie wyraz nie zwracali uwagę Alasdair MacIntyre czy Ru diger Bittner. Piotr Makowski 79 W Płodności działalności planowanej – eseju, kto ry moz na uznac poniekąd za zbierający gło wne motywy z jego teorii działania proponowanej od lat 80. minionego stulecia – Bratman rozpatruje działanie w kategoriach, kto re z pewnos cią przypadłyby do gustu ojcowi prakseologii, Tadeuszowi Kotarbin skiemu. Między propozycją Kotarbin skiego i Bratmana istnieją interesujące podobien stwa. Zbiez nos ci dotyczą kwestii tak podstawowych (np. pojęcia podmiotu działania, działania, sytuacji wyboru), jak i zasadniczych (norm działania). Nie będę tu zajmował się analizą wszystkich tych podobien stw oraz ro z nic5, wskaz ę jedynie na wybrane podobien stwa, czyniące z Bratmana prakseologa (jak tez zobaczymy: prakseologa minimalistę). Zaro wno Bratman jak i Kotarbin ski pojmują podmiotowos c praktyczną (tzn. podmiot działający) w sposo b szeroki: podmiotami działającymi są nie tylko ludzie, ale i wyz sze zwierzęta (Kotarbin ski 1955, 33). Ro wniez problem praktycznych wyboro w ujmowany jest przez obu autoro w od tej samej strony: sytuacje wyboru z reguły wiąz ą się z moz liwos cią potencjalnie ro wnoprawnych alternatyw praktycznych (embarras de richesse). Prowadzi to do sytuacji osiołka Buridana (Kotarbin ski 1955, 63-65), z kto rej jednak potrafimy zwykle wyjs c bezproblemowo, m.in. dzięki sprawnie działającemu czynnikowi intelektualnemu, kto ry przenika nasze aktywnos ci i jest z nich zasadniczo nieusuwalny (Kotarbin ski 1955, 244)6. Co do takich kwestii Bratman i Kotarbin ski są zgodni. Gło wne podobien stwo między teorią działania tego pierwszego i prakseologią tego drugiego dotyczy jednak koncepcji planowania, z kto rą wiąz ą się wyz ej wspomniane, najogo lniejsze normatywne wytyczne działania7. Trzy zdolnos ci praktyczne, kto re absorbują uwagę amerykan skiego filozofa w Płodności działalności planowanej – zdolnos c do działalnos ci rozciągniętej w czasie, zdolnos ci do działania kolektywnego oraz zdolnos c do samorządnos ci (kierowania sobą) mają swoją głębszą podstawę i ugruntowanie w transcendentalnej8 zdolnos ci do działalnos ci planowanej. 5 Kwestię tę poruszam od strony filozoficznej w (Makowski, w przygotowaniu A). 6 Jest to motyw niezwykle mocno podkres lany przez "drugą falę" prakseologii (Gasparski); jest ro wniez wyraz nie obecny w najnowszych pracach badaczy amerykan skich zajmujących się modną problematyką know-how. 7 Paradoksalnie, jest to ro wniez punkt, w kto rym ro z nice między propozycją Bratmana i Kotarbin skiego uwidaczniają się chyba najjaskrawiej – ze względu na specyfikę filozofii praktycznej tego drugiego. Kwestię tę szeroko omawiam w (Makowski, w przygotowaniu A), gdzie daję ro wniez filozoficzne wytłumaczenie faktu, iz prakseologia Kotarbin skiego nie spotkała się z międzynarodowym uznaniem w podobnym stopniu, w jakim było to udziałem innych propozycji z kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. 8 Sygnalizuję, z e Bratmanowską tezę o zdolnos ci do działania planowego moz na potraktowac jako ujęcie pewnego inwariantu antropologicznego w duchu „miękkiego" transcendentalizmu (proweniencji Fichtean skiej). Pewne uwagi na temat tak rozumianego transcendentalizmu czytelnik znajdzie w (Makowski 2012, rozdziały 2.4.2 ,5.1.1, 5.1.2). Bratman i prakseologia minimalna 80 Zdolnos c ta w praktyce musi – by faktycznie mogła byc urzeczywistniona jako pewien rodzaj praktyki – podlegac swoistym normom. Bratman wskazuje na cztery rodzaje zalez nos ci, kto re w architektonice działalnos ci planowanej mają wyraz nie normatywny charakter: konsekwencja (wewnętrzna i zewnętrzna), spójność środków i celu, stabilność oraz skupienie. Co dla jego podejs cia kluczowe, normy te są proponowane z poziomu teorii intencji, są więc zarazem normami intencji (tj. zamiaro w – por. uwagi translatorskie w teks cie). Twierdzę, z e w zasadzie kaz dą z tych norm moz na odnalez c w niez le opracowanej postaci w dziele Kotarbin skiego. Nim to wyjas nię, warto kro tko scharakteryzowac owe normy. Konsekwencję oraz spo jnos c s rodko w i celu moz na potraktowac jako dos c standardowe wymogi racjonalnos ci instrumentalnej, choc są one tu, pamiętajmy, standardami zawsze dla intencji podmiotowos ci okres lonej temporalnie. Bez nich nie byłoby moz liwe wykonanie czegokolwiek w czasie w sposo b zamierzony. Jes li zamierzasz is c na kawę z Gosią w przyszły piątek, to musisz wiedziec , czy jest to wykonalne – np. ze względu na czas, miejsce i chęci Gosi. Twoje zamiary muszą byc zgodne z przekonaniami co do danego stanu rzeczy. Jest to konsekwencja zewnętrzna intencji. To, co chcesz zrobic w przyszłym tygodniu, okres la twoje zachowania teraz czy jutro. Intencja po js cia na kawę z Gosią przesądza – w pewnych granicach i do pewnego stopnia – o tym, jakie intencje masz w chwili obecnej. I odwrotnie – intencje posiadane teraz wpływają na spektrum moz liwych intencji i wyboro w po z niej. Jest to konsekwencja wewnętrzna intencji – niesprzecznos c tego, co zamierzasz. Zalez nos ci te dotyczą oczywis cie ro wniez „intencji rozros niętych", czyli mniej lub bardziej dalekosięz nych i z yciowo znaczących plano w. Spójność środków i celu, w uproszczeniu rzecz ujmując, uzupełnia normę konsekwencji w intencjach i planowaniu. Jej działanie jest zaro wno „punktowe" (czyni działania koherentnymi w wycinkach czasu, synchronicznie), jak i „sieciowe" (czyni działania spo jnymi diachronicznie). Jez eli zamierzasz is c z Gosią w piątek na kawę, s rodki, kto re moz esz wziąc pod uwagę, by tę intencję zrealizowac , nie są dowolne, muszą byc dobrane tak, by o w zamiar wspierały. Tak rozumiana spo jnos c stanowi gwarancję elementarnego powodzenia naszych przedsięwzięc . Konsekwencja oraz spo jnos c s rodko w i celu, jako normy intencji i plano w, tworzą najbardziej elementarny zrąb dla konstrukcji temporalnie ujętej podmiotowos ci. Mo wiąc metaforycznie, tkają one siec praktycznego wymiaru naszej podmiotowos ci. Metafora sieci pokazuje, z e modyfikowanie pojedynczych intencji i plano w jest z reguły w jakis (mniej lub bardziej powaz ny) sposo b powiązane z wpływem na to, jak nasza podmiotowos c się kształtuje globalnie. Nie da się jej bowiem zmieniac bez uwzględnienia tego, w Piotr Makowski 81 jakim stanie znajduje się ona jako całos c posiadająca swoją osobistą historię oraz tego, jak zmiana ta wpływa na jej aktualną „konstrukcję"9. Normę stabilnos ci intencji oraz plano w moz na zrazu potraktowac jako jedynie wspierającą konsekwencję ora spo jnos c . Stabilnos c planu to gwarancja tego, z e to, co zamierzylis my dzis względem tego, co ma się zdarzyc za miesiąc, będzie ro wniez naszym zamiarem jutro i po z niej. Adekwatne ujęcie tej kwestii oznacza jednak ro wniez tezę o konserwującym charakterze, jes li chodzi o wyz ej wspomniane tkanie sieci naszej podmiotowos ci. Innymi słowy, stabilnos c intencji okres la immanentną podatnos c plano w na inercję (Bratman mo wi tu tez o „efekcie kuli s niegowej"). Mo wiąc inaczej, jestes my psychologicznie predysponowani do swoistego „konserwatyzmu w praktyce"10, gdyz istnieją dla nas racje pro tanto, by trzymac się wczes niej powziętych zamiaro w. Wreszcie, norma skupienia – najciekawsza w Bratmanowskim zestawie norm intencji i plano w. Psychologia podmiotowos ci planującej ma to do siebie, z e umoz liwia zamiar, zaplanowanie oraz skuteczne wykonanie dwo ch lub więcej działan „za jednym zamachem": Jeżeli w tym samym czasie podmiot P (racjonalnie) zamierza φ1 i (racjonalnie) zamierza φ2, to powinno być możliwe dla P racjonalnie zamierzać φ1 i φ2. Na tym włas nie polega racjonalna aglomeratywnos c intencji, czyli norma ich skupienia w jedną większą intencję (Bratman 1987, 134). Skupianie intencji, to w zasadzie skupianie celo w11. Norma ta ma więc s cisły związek zaro wno z normą konsekwencji, jak i spo jnos ci s rodki-cel. Od wszystkich trzech pozostałych jednak dos c wyraz nie się ro z ni. Twierdzę, z e sama teoria Bratmana raczej nie umoz liwia zauwaz enia, na czym ta ro z nica dokładnie polega. Ro z nicę tę moz na dostrzec w pełni dopiero po uwzględnieniu perspektywy s cis le prakseologicznej, kto rej najadekwatniejszą pro bę stanowiła dotychczas propozycja Kotarbin skiego. Wyz ej czynione odniesienia do koncepcji norm planowania Kotarbin skiego były raczej deklaratywne; w tym miejscu uwagi na jej temat są juz niezbędne. Stwierdziłem, z e podobien stwo między teorią Bratmana i prakseologią Kotarbin skiego jest szczego lnie wyraz ne i znaczące, gdy spojrzymy na wskazane przez nich normatywne wytyczne planowania. W 9 Tu dobrze pasuje metafora tzw. ło dki Neuratha, kto rą lubili się posługiwac (w ro z nych kontekstach) Quine oraz Bittner: Jestes my jak z eglarze, kto rzy muszą przebudowywac swo j statek na morzu, nigdy nie mogąc rozebrac go w doku i zbudowac od nowa (por. Bittner 1980, 144; Makowski 2012, 186). 10 Nie oznacza to oczywis cie, z e tej immanentnej predyspozycji powinniśmy bezwzględnie ulegac . Przekonuje o tym szczego lnie prakseologiczna perspektywa, kto rą zarysowuję niz ej. 11 Proviso: nie dotyczy to jednak przedmioto w pragnien jako celo w. Kwestia ta wymagałaby osobnych rozwaz an . Bratman i prakseologia minimalna 82 Traktacie o dobrej robocie, kto ry jest zarysem – przypomnijmy – teorii skutecznego działania, Kotarbin ski starał się zaproponowac normy „dobrej roboty" dla wszelkich moz liwych rodzajo w działan , od elementarnych po najbardziej skomplikowane. Nie dziwi więc, z e obiektem jego uwagi były ro wniez normy dobrego planu12. I to włas nie z punktu widzenia Traktatu patrząc, normy działalności planowanej, jakie proponuje Bratman, okazują się normami prakseologicznymi, bowiem odpowiadają w sposób elementarny za jej skuteczność. Dlaczego jest to sposo b jedynie elementarny, lub – odwołując się do tytułu – minimalny? Odpowiedz jest następująca: normy planowania, na jakie wskazuje Bratman, zostały omo wione (w mniej lub bardziej zaawansowany sposo b)13 przez Kotarbin skiego w Traktacie (Kotarbin ski 1955, 162-170), omo wienie to jednakz e jest tylko częs cią szerszego przedsięwzięcia w postaci pro by pełnej teorii norm prakseologicznych, a więc – zorientowanej na optymalizację skutecznos ci. Nie ma tu oczywis cie miejsca na krytyczne omo wienie wszystkich tych normatywnych, prakseologicznych wymogo w działania14. Powro c my zatem do norm działalnos ci planowanej i pytania o swoistos c normy skupienia intencji, na kto re moz na juz dac ogo lną odpowiedz . Stwierdziłem, iz ro z ni się ona od norm konsekwencji, spo jnos ci s rodki-cele oraz stabilnos ci. Ro z nica ta polega na tym, iz jest to – jak się wydaje – jedyna norma planowania u Bratmana, kto rej rola uwidacznia włas nie wstępnie optymalizujący względem problemu skutecznos ci działania charakter. Skupianie zamiaro w, to nic innego jak przykład prakseologicznie rozumianej ekonomizacji działania15. Jes li w tym samym czasie zamierzasz is c z Gosią na kawę i zamierzasz posłuchac koncertu jazzowego, to moz esz – przy odpowiednich warunkach – zamierzac wypic kawę z Gosią, jednoczes nie słuchając koncertu jazzowego. Mo wiąc przysłowiem: staraj się upiec dwie pieczenie na jednym ogniu16. Obecnos c normy skupienia jako normy wstępnie optymalizującej i ekonomizującej nie oznacza jednak, iz teorię planowania Bratmana moz na 12 Zob. tez dwa ciekawe eseje: Ogólne pojęcie planu oraz Walory dobrego planu (Kotarbin ski 1999, 274-304). 13 Nie twierdzę rzecz jasna, iz normy te Kotarbin ski wyraził w podobny sposo b, co Bratman. Jest to jednak osobny problem, kto ry omawiam w (Makowski, w przygotowaniu A). 14 Tu sygnalizuję jedynie, z e moz na je wszystkie typologicznie zaklasyfikowac pod czterema nagło wkami: aktywizacja, przygotowanie i organizacja, ekonomizacja oraz instrumentalizacja. Ro z nią się one do siebie pod względem charakteru i stopnia normatywnos ci, co wymaga krytycznej interpretacji, kto rej rezultat odbiega od metodologicznie neutralnej prezentacji, jaką chciał dac Kotarbin ski. 15 Bratman tego wymiaru normy skupienia zdaje się nie zauwaz ac . Sama koncepcja aglomeratywnos ci intencji została przez niego jedynie zaznaczona. Dobre rozwinięcie (i obronę) tej idei zaproponował Zhu (Zhu, 2010), ale koncentruje się on wyłącznie na kwestii jej związku z racjonalnos cią. 16 Miłos nicy prakseologii wiedzą, z e Kotarbin ski nazywał takie powiedzenia „kryształami mys li praktycznej" – por. (Kotarbin ski 1955, 329-331). Piotr Makowski 83 potraktowac jako koncepcję optymalistyczną, a koncepcję norm – jako kompletną. Bratman filozofię działania uprawia w paradygmacie ograniczonej racjonalnos ci spod znaku Herberta Simona, co poniekąd wyjas nia jego odejs cie od tendencji optymalizujących: „jestes my podmiotami działania o ograniczonych zasobach", jak powiada Bratman (Bratman 1987, 10). Nie jest to jednak odpowiedz satysfakcjonująca w pełni. Ponownie, zestawienie koncepcji Bratmana z propozycją Kotarbin skiego okazuje się tu pomocne. Zwro cę uwagę tylko na jedną kwestię, kto ra wydaje mi się przesądzająca. W zestawie własnos ci dobrego planowania w Traktacie mamy plastycznos c . Norma plastyczności planowania, to inaczej wymo g czynienia go adekwatnym do warunko w wtedy, gdy ulegają one zmianie (Kotarbin ski 1955, 168). Stanowi ona pewną gwarancję, iz danego planu nie będziemy musieli starac się zastąpic innym, gdy tylko zmienne otoczenie empiryczne działania uczyni go nieadekwatnym. Paradoksalnie, plastycznos c stoi tu więc w zgodzie ze stabilizującym aktywnos ci praktyczne, normatywnym wymiarem psychologii podmiotowos ci praktycznej. Normy plastycznos ci nie ma jednak w koncepcji norm działalnos ci planowanej Bratmana17. Dlaczego? Moz e tak byc z kilku niezalez nych powodo w. Tu wskaz ę na trzy. Po pierwsze, plastycznos c trudno potraktowac jako normę dla samej intencji. Załoz enie, z e normy działalnos ci planowanej, są wg Bratmana, ro wniez normami samych intencji, okazuje się dos c istotne. Jes li faktycznie uznalibys my normatywnos c plastycznos ci planowania, to musielibys my uznac , z e normy planowania nie są toz same z normami intencji18. Po drugie, moz na by ewentualnie przypuszczac , z e plastycznos c jest sprzeczna z inną normą planowania w postaci stabilnos ci19 i dlatego nie moz e byc rozumiana jako norma działalnos ci planowanej. Uwagi na temat zasadnos ci normatywnego charakteru plastycznos ci raczej niweczą tę drugą ewentualnos c . Między plastycznos cią a stabilnos cią jest pewne napięcie, ale nie sprzecznos c . Norma plastycznos ci planu nie oznacza, z e nie moz e on podlegac stabilnos ci. Między tymi normami zachodzi swoista komplementarnos c i sprzęz enie zwrotne. Po trzecie, Bratmanowska koncepcja stabilnos ci intencji zbudowana jest w ramach idei „nierefleksyjnej (nie)rewidowalnos ci" intencji (Bratman 1987, rozdz. 5), a więc z załoz enia pomija przypadki, kto re dotyczą plastycznej zmiany plano w, w kto rych po prostu porzucamy zamiary z powodu zmian w naszym otoczeniu. Jakkolwiek neutralne wydaje się to pominięcie, ma ono powaz ne konsekwencje dla obrazu stabilnos ci naszej psychologii w działaniu. 17 W jaki sposo b normę tę moz na pogodzic z koncepcją Bratmana, pokazuję dokładniej w teks cie (Makowski, w przygotowaniu B). 18 Ta ewentualnos c tłumaczy, ale nie usprawiedliwia Bratmana. Moz na bowiem nadal twierdzic , z e plastycznos c jest własnos cią planu rozumianego nie intuicyjnie, jako „rozros nięta" intencja, ale juz teoretycznie, jako siec zazębiających się intertemporalnie intencji, kto rych semantyczne związki nie są okres lone sztywno. Załoz enie to przyjmuję i rozwijam w (Makowski, w przygotowaniu B). 19 Taką pro bę krytyki zaproponował David Copp (zob. Makowski, w przygotowaniu B). Bratman i prakseologia minimalna 84 Plastycznos c , rozumiana jako umiejętnos c radzenia sobie ze zmianami w otoczeniu naszych plano w, jest bowiem gwarancją, iz nasze plany nie będą inercjalne, gdy działamy w otoczeniu niestabilnym. Plastycznos c zatem koryguje inercję intencji; inercja intencji jest bowiem drugą stroną medalu stabilnos ci planowania, cf. (Bratman 1987, 16-17, 60). Zatem, kaz dy plan musi byc stabilny, ale w warunkach niestabilnego otoczenia tę stabilnos c moz e gwarantowac jedynie plastycznos c . Powyz sze ogo lnie zarysowane uwagi pokazują, jak mys lę, dostatecznie wyraz nie, z e istnieją solidne podstawy, by nie rezygnowac z optymalizujących aspiracji w badaniach nad teorią planowania20. * * * Normy działalnos ci planowanej, na jakie wskazuje Michael Bratman, zaproponowałem w niniejszym teks cie usytuowac w konteks cie prakseologii wywodzącej się wprost z prac Kotarbin skiego. Zabieg taki pozwolił wykonac jednoczes nie dwie rzeczy. Po pierwsze, wskazałem nieznany – z perspektywy filozofii intencji, kto ra charakteryzuje podejs cie Bratmana – zorientowany na skutecznos c , prakseologiczny horyzont rozwaz an na temat działalnos ci planowanej. Po drugie, okres liwszy jedynie minimalistyczne aspiracje amerykan skiego filozofa w ramach eksploracji tego horyzontu, zwro ciłem uwagę na zasadnos c krytycznego wykraczania poza o w minimalizm. Jedno i drugie powinno stanowic zachętę do dalszych badan – juz w ramach prakseologii, kto rej kompas orientuje badania optymalistycznie, wskazując jednoczes nie na filozofię intencjonalnos ci jako jej szkielet. Warto tez zauwaz yc , z e daleko idące zbiez nos ci między prakseologiczną koncepcją norm działalnos ci planowanej a sformułowaną całkowicie względem niej niezalez nie koncepcją planowania Bratmana pokazują, z e potencjał prakseologii – uznawanej przez gros polskich zwolenniko w tej dyscypliny za system skon czony i wymagający jedynie popularyzacji – wymaga ponownego przepracowania. Bibliografia Bittner, R. 1980. What Reason Demands, transl. Th. Talbot, Cambridge: Cambridge UP. Bratman, M.E. 1987. Intention, Plans, and Practical Reason, Cambridge: Harvard UP. Kotarbin ski, T. 1955. Traktat o dobrej robocie, Warszawa, Ossolineum. Kotarbin ski, T. 1999. Dzieła wszystkie: Prakseologia, Częs c I, Ossolineum. Makowski, P. 2012. Po metaetyce. Dobro i powinność w etykach naturalistycznych, Krako w: TAiWPN Universitas. 20 Aspiracje te nie muszą tez oznaczac zerwania z modelem racjonalnos ci ograniczonej. Piotr Makowski 85 Makowski, P. w przygotowaniu A. "Does Praxiology Rest on a Mistake?". Makowski, P. w przygotowaniu B. "Intention Inertia and the Plasticity of Planning". Zhu, J. 2010. "On the principle of intention agglomeration". Synthese Vol. 175: 89–99. Bratman i prakseologia minimalna 86 Piotr Makowski Bratman and a Minimal Praxiology Abstract. The paper is an introductory essay to the Polish translation of M.E. Bratman's paper The Fecundity of Planning Agency. Instead of summarizing the main drifts of Bratman's work, the author tries to show a few important parallels between his approach to action theory and the so-called praxiology (or 'theory of efficient action') proposed by Tadeusz Kotarbin ski. It occurs that there are important similarities between their approaches both to specific problems in action theory (as: concept of an agent, the role of Buridan's Ass, or mind-infusion of actions) and to the general question how to understood agency (norms of planning). A brief presentation of these similarities gives two central results. Firstly, it allows to interpret Bratman as a kind of praxiologist, and, secondly, it shows that praxiological thinking proposed by Kotarbin ski is still a vital perspective in contemporary action theory. Key words. Michael E. Bratman, Tadeusz Kotarbin ski, philosophy of agency, praxiology, planning theory of intention. Ethics in Progress (ISSN 2084-9257). Vol. 4 (2013). No. 2. pp. 78-86.