I Warszawsko-Toruńskie Kolokwium Praw Człowieka i Międzynarodowego Prawa humanitarnego Toruń 2008 M a r e k P i e c h o w i a k POWSZECHNOŚĆ MIĘDZY UNIFORMIZACJĄ A RELATYWIZMEM. WOKÓŁ METAAKSJOLOGICZNYCH ZAŁOŻEŃ POWSZECHNEJ DEKLARACJI PRAW CZŁOWIEKA WPROWADZENIE W trakcie jednej z prezentacji roboczego projektu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka1 przez Sekretariat Działu Praw Człowieka Narodów Zjednoczo- nych (U.N. Human Rights Division), jego szef, Kanadyjczyk John Humphrey, na pytanie postawione przez Roy'a Hodgsona z Australii o zasady przyjęte przez komisję („What principles did they adopt; what method did they follow?"), odpowiedział, że projekt „nie był oparty na żadnej filozofii" („was based on no philosophy whatsoever")2. Biorąc pod uwagę metodologię prac nad projektem 1 Rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ, 217 A (III), z dnia 10 grudnia 1948 r. 2 H um an Rights Com mission, Drafting Com mittee, First Session (E/CN.4/AC./SR. 1 p. 5); za M. Glendon, Foundations o f Human Rights: The Unfinished Business, „The-American Journal of Jurisprudence" 1999, s. 2. 177 Marek Piechowiak Deklaracji, można się z tą wypowiedzią zgodzić. Prace oparte były na analizie bardzo obszernego materiału porównawczego obejmującego dorobek wielu kultur i tradycji, analizie zmierzającej do identyfikacji elementów powszechnie uznanych i jednocześnie fundamentalnych z punktu widzenia praw przysługu- jących wszystkim ludziom3. Nie poszukiwano jakiegoś systemu filozoficznego, jakiejś konkretnej „filozofii" pozwalającej na sformułowanie katalogu praw, jak to czynili myśliciele europejskiego oświecenia formułujący kodeksy prawa na- turalnego. Deklaracja powstawała w cieniu dwóch wojen światowych, doświad- czenia eksterminacji całych narodów, i w kontekście konkretnych doświadczeń poszukiwano konkretnych odpowiedzi na pytanie o warunki pokoju. Zauważyć jednak trzeba, że Deklaracja nie miała na celu tworzenie insty- tucji czy procedur. W swej istocie była dziełem dotyczącym idei, wartości, a roz- strzygnięcia tego typu nie mogą nie być zaangażowane w zagadnienia tradycyj- nie powiązane z filozofią. Stąd mimo czynionych zastrzeżeń pracom towa- rzyszyła świadomość, że od rozstrzygnięć typu filozoficznego nie ma ucieczki. W trakcie jednej z dyskusji, w której spierano się na temat ujęcia relacji między jednostką a społeczeństwem, Hansa Mehta przedstawicielka Indii, aktywna działaczka o równouprawnienie kobiet, znana także z wystąpień przeciwko bry- tyjskiemu kolonializmowi zamierzała zakończyć przeciągającą się wymianę zdań, mówiąc: Jesteśm y tutaj, aby potwierdzić wiarę w podstawowe prawa człowieka. Czy osoba ludzka jest pierwsza, czy społeczeństwo nie sądzę, aby- śmy teraz powinni dyskutować nad tym problemem. Nie potrzebujemy wkra- czać w tę plątaninę ideologii"4. Charles Malik, przedstawiciel Libanu, odpowie- dział: „Cokolwiek może Pani powiedzieć, musi mieć ideowe założenia, i nieza- leżnie od tego, jak bardzo będzie Pani próbowała ich uniknąć, one tam są, i albo je Pani ukryje, albo będzie Pani dość odważna, aby je ujawnić, przyjrzeć się im i krytycznie zanalizować"3. 3 Na tem at prac nad Deklaracją zob. M. G lendon, A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration o f Human Rights, New Yourk 2002; J. Morsink, Universal Declaration of Human Rights: Origins, Drafting, and Intent, Philadelphia 1999. 4 „We are here to affirm faith in fundamental hum an rights. W hether the hum an person comes first or the society, I do not think we should discuss that problem now. We do not need to enter into this maze of ideology"; cyt. za: M. Glendon, Foundations of Human Rights, dz. cyt., s. 1. 5 „W hatever you may say, Madam, m ust have ideological presuppositions, and no m atter how m uch you may fight shy of them , they are there, and you either hide them or you are brave enough to bring them ou t in the open and see them and criticize them ", cyt. za: M. Glendon, Foundations o f Human Rights, dz. cyt., s. 2. 178 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem W niniejszym opracowaniu zamierzam zwrócić uwagę na powiązanie rosz- czenia uniwersalności z potrzebą dostosowywania formułowanych standardów do odmiennych i zmiennych warunków życia, a następnie zidentyfikować roz- strzygnięcia filozoficzne skorelowane z uznaniem takiego powiązania. Akcent zamierzam przy tym położyć na problematykę metaaksjologiczną, dotyczącą nie tyle tego, jakie wartości zostały uznane, ale tego, jak uznane wartości są ugrun- towane, co nie jest bez znaczenia dla określenia sposobów ich poznawania i ustalania. Rozstrzygnięcia te, jako zawarte m. in. w artykule 1, okazują się jednocześnie należeć do przyjętych w Deklaracji fundamentalnych rozstrzygnięć filozoficznych w ogóle6. 1. DEKLARACJA JAKO „WSPÓLNY STANDARD DO OSIĄGNIĘCIA" Ostatni motyw preambuły Deklaracji określają samą jako „wspólny stan- dard do osiągnięcia"7. Przekraczająca granice kultur i różnice między ludźmi, powszechność fundamentalnych praw stanowiących minimalny standard przy- zwoitości, po doświadczeniach dwóch wojen światowych, była dla twórców Deklaracji czymś w zasadzie bezspornym8. Uznanie powszechności znalazło w niej wyraz w wieloraki sposób: (1) w preambule powszechne uznanie, prze- strzeganie i poszanowanie praw człowieka wskazane są jako cel6; (2) w artykule 6 Zob. także M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzyna- rodowej ochrony, Lublin 1999, s. 77-110 . 7 „Zgromadzenie Ogólne ogłasza uroczyście niniejszą Powszechną Deklarację Praw Czło- wieka jako wspólny standard do osiągnięcia dla wszystkich ludów i narodów, tak aby każda jednostka i każdy organ społeczny, zachowując stale w pamięci niniejszą Deklarację, dążyły po- przez nauczanie i wychowanie, do coraz pełniejszego poszanowania tych praw i wolności, jak również do zabezpieczenia, poprzez rozwój środków o charakterze krajowym i m iędzynarodo- wym, ich powszechnego i skutecznego uznania i przestrzegania, tak pośród ludów Państw Człon- kowskich, jak też pośród ludów terytoriów znajdujących się pod ich jurysdykcją." 8 Zob. M. Glendon, Foundations o f Human Rights, dz. cyt., s. 2. 9 Motyw 6: "the prom otion of universal respect for and observance of hum an rights and fundam ental freedom s"; in fine: "to secure their universal and effective recognition and observan- ce"; zob. Karta Narodów Zjednoczonych z 26 VI 1945, art. 55 lit. c: „universal respect for, and observance of, hum an rights and fundam ental freedoms for all w ithout distinction as to race, sex, language, or religion", Dz. U. 1947, n r 23, poz. 90 że zm. 179 Marek Piechowiak pierwszym mowa jest o każdej istocie ludzkiej10; (3) w redakcji poszczególnych artykułów stosuje się formuły typu „każdym ma prawo", „nikt nie będzie" („eve- ryone", „no one"); (4) w trakcie końcowych prac kategorię „powszechności" umieszczono w tytule dokum entu11; najistotniejszym wyrazem uznania po- wszechności jest omawiana niżej przyjęta w Deklaracji (5) koncepcja god- ności i (6) równości12. Jednocześnie, przygotowujący projekt byli świadomi, że dążenie do reali- zacji „wspólnego standardu" nie zakłada realizacji określonego systemu poli- tycznego czy gospodarczego; nie chodziło im także o sformułowanie jednoli- tych wzorców postępowania. Peng-chun Chang przemawiając przed Zgroma- dzeniem Ogólnym 9 grudnia 1948 r., na dzień przed glosowaniem, argumentu- jąc na rzecz przyjęcia Deklaracji, zarzucał państwom kolonialnym narzucanie innym narodom ujednoliconego sposobu myślenia i jednolitego sposobu życia13. Sformułowane zasady, jeśli mają być stosowane zgodnie z duchem Deklaracji, muszą być dostosowane do poszczególnych kultur. Twórcy deklaracji nie uwa- żali, że wypowiadają ostatnie słowo w dziedzinie praw człowieka, ale przeciw- nie sądzili, że myślenie o prawach człowieka będzie z biegiem czasu wzboga- cane doświadczeniami różnych kultur i zmieniać się będzie wraz z ze zmienia- 10 W yrażenie „all hum an beings" wprowadzono w miejsce „all men" po interwencji Hansy Mehta, która ten ostatni zwrot uznała za wyraz dom inacji myślenia uprzywilejowującego męż- czyzn (w języku angielskim „m an" może być przekładane jako „mężczyzna" lub „człowiek"); T. Lindholm, Article 1, w: The Universal Declaration o f Human Rights: A Commentary, red. A. Eide i in., Oslo 1992, s. 35, 38, 41; szerzej zob. J. Morsink, W omen's rights in the Universal Declaration "H um an Rights Quarterly" 13 (1991) 2, s. 229-256 . 11 Jeszcze w projekcie przekazanym przez Radę Gospodarczą i Społeczną (ECOSOC) Zgro- m adzeniu Ogólnem u NZ tytuł brzmiał International Declaration o f Human Rights; zob. T. Lind- holm, Article 1, dz. cyt., s. 42. 12 Z perspektywy' filozofii i nauk społecznych powszechność praw człowieka bywa kontesto- w ana w imię relatywizmu kulturowego lub koncepcji człowieka zmierzających do przypisania godności i praw tylko niektórym ludziom posiadających pewne cechy. W brew podnoszonym wątpliwościom i w ich obliczu, w Deklaracji wiedeńskiej i programie działania z 25 czerwca 1993 (A/CONF. 157/23), przyjętym przez konsens dokum encie końcowym Światowej Konferencji Praw Człowieka, w pierwszym zdaniu części numerowanej (1.1) przyjęto jednoznaczną formułę: „The universal nature of these rights and freedoms is beyond question". Na temat pojęciowych m ean- drów problematyki powszechności, zob. M. Piechowiak, Powszechność praw człowieka. Zagadnie- nia filozoficznoprawne, w: O prawach człowieka. W podwójną rocznicę Paktów. Księga Pamiątkowa w hołdzie Profesor Annie Michalskiej, red. T. Jasudowicz i C. Mik, Toruń 1996, s. 49 -71 . 13 Zob. M. Glendon, Foundations of Human Rights, dz. cyt., s. 7. 180 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem jącymi się warunkami życia, i nie byłoby rzeczą ani możliwą, ani pożądaną, aby Deklaracja pozostawała „zamrożona w czasie"14. Niemniej jednak Deklaracja nie jest treściowo „pusta". Wskazuje na pew- ne typy dóbr niezbędnych dla rozwoju człowieka. Zn u ważmy, że w tym kontek- ście ujawniają się zalety formułowania podstaw życia społecznego w katego- riach właściwych prawu podmiotowemu, dobrze nadających się do wskazywa- nia tego typu dóbr. W centrum struktury prawa podmiotowego znajduje się wyróżnienie pewnego stanu rzeczy prawnie doniosłego z punktu widzenia przyrodzonych praw człowieka jest to stan pożądany, jest to dobro właściwe człowiekowi. Wskazywane dobro może być osiągane w bardzo różny sposób, za pomocą różnych sposobów postępowania. Natomiast prawo w sensie przed- miotowym, pojęte przede wszystkim jako zespół nakazów czy zakazów kon- kretnie określonego sposobu działania, sprzyja uniformizacji postępowania. Przy formułach o dużym stopniu ogólności, otwierających na różne for- my realizacji wskazanych dóbr, pojawiają się istotne problemy z dookreśleniem nie tylko form realizacji, ale także z dookreśleniem samych dóbr, do których człowiek „ma prawo". Problem ten jest tym większy, że w realizacji dóbr, któ- rych ochronie służy prawo praw człowieka, nierzadko zachodzą konflikty. Absolutyzacja jednego prawa łatwo może prowadzić do deprecjacji innych praw i przekreślenia dóbr, których ochronie służą. Jeśli roszczenie uniwersalizmu praw człowieka nie ma być treściowo pu- ste, nie można dookreślenia praw uznać za rzecz jedynie tradycji kulturowych, w ramach których zachodzi interpretacja, ani tym mniej za rzecz systemów prawnych, stanowiących element kultury. Uniwersalizm nie daje się pogodzić z uznaniem poszczególnych kultur za źródła praw człowieka. Gdzie zatem po- szukiwać determinant treści praw człowieka, zwłaszcza treści in concreto, tego, co tu i teraz w konkretnym przypadku jest człowiekowi należne? Twórcy Deklaracji nie unikali odpowiedzi na to pytanie, pytanie filozo- ficzne, bo obejmujące problem ugruntowania, zatem i statusu ontologicznego dóbr-wartości chronionych prawami. Co więcej, uznali, że jest to sprawa na tyle istotna, aby nie ograniczać się do jej dookreślenia w preambule, ale aby ująć ją w artykule pierwszym części artykułowanej, w którym czytamy: 1+ Tamże. Zob. Deklaracja wiedeńska, I. 5: „Pamiętając o znaczeniu narodowej i regionalnej specyfiki oraz różnorodnych historycznych, kulturalnych i religijnych uwarunkowaniach, obo- wiązkiem Państw bez względu na ich systemy polityczne, gospodarcze i kulturalne jest popie- ranie i ochrona wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności". 181 Marek Piechowiak „Wszystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować w stosun- ku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa"15. Już na pierwszy rzut oka łatwo dostrzec, że tekst ten zawiera formuły typowe dla preambuły. W trakcie prac przygotowawczych toczyła się burzliwa dyskusja dotycząca tego, czy część artykułowana jest właściwym miejscem dla zawartych tu stwierdzeń. Ostatecznie przeważył pogląd, że mamy tu do czynie- nia z „kamieniem węgielnym" dla pojmowania praw człowieka ujętych w De- klaracji, którego waga byłaby niedostatecznie uwyraźniona, gdyby formuły te pozostały w stosunkowo długiej preambule16. Za jeden z najważniejszych głosów w debacie uznawane jest wystąpienie René Cassin, który o treści obec- nego artykułu 1 mówił m.m.: „W ciągu ostatnich dziesięciu lat miliony ludzi straciło życie właśnie dlatego, że zasady te zostały bezlitośnie wyszydzone"17. 2. NORMATYWNY WALOR OPISU Od strony gramatycznej artykuł pierwszy zawiera stwierdzenia o charakte- rze opisowym, z wyjątkiem formuły „powinny postępować [...] w duchu brater- stwa". Mowa jest o tym, jacy są wszyscy ludzie. Uznanie, że to, jaki jest czło- wiek stanowi „kamień węgielny" praw, uderza w jeden z fundamentalnych do- gmatów większości współczesnych kierunków filozoficznych (lub przynajmniej w rozpowszechnione ich uproszczone interpretacje), twórczości nawiązujących do Davida H um ea i Immanuela Kanta, głoszący, poznawana rzeczywistość obiek- tywna nie ma waloru normatywnego i nie ma logicznie poprawnego przejścia od stwierdzeń opisowych (jak jest, jaki jest człowiek), do normatywnych (jak powinno się działać). Stwierdzenia z artykułu pierwszego mogą być rozpatrywa- ne pod kątem prawdziwości, opisują człowieka. Twórcy Deklaracji uznali, że to, jaki jest człowiek, ma walor normatywny i stanowi uzasadnienie praw. W kon- sekwencji, tak uzasadnione prawa również coś mówią o rzeczywistości, która jest odkrywana, a nie kreowana przez pracodawcę. Zauważyć można, że także 15 "All hum an beings are bom free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of bro therhood." 16 T. Lindholm, dz. cyt., s. 43 f. 17 Cyt. za T. Lindholm, dz. cyt., s. 44. 182 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. formuła „powinny postępować [...] w duchu braterstwa" może być z powodze- niem odczytywana jako wypowiedź dotycząca tego, jaki jest człowiek: człowiek jest istotą, która realizuje siebie samego dzięki działaniu w duchu braterstwa. Poszukując podstaw normatywnego charakteru wypowiedzi opisowych można powiedzieć, że są nimi relacje odkrywane w bycie ludzkim. Na przykład człowiek jest istotą rozumną w takim sensie, że ma w sobie pewne możliwości, których rozwinięcie rozpoznawane jest jako element realizacji człowieczeństwa; jest zatem pewna zastana realna relacja człowieka do rozwoju. Ów rozwój po- strzegany jest jako pożądany i cenny, wartościowy. Rozpoznanie istotnych aspek- tów rozwoju człowieka jest rozpoznaniem podstawowych wartości człowieka i podstawą rozpoznania także warunków rozwoju w danym aspekcie, warun- ków, których zapewnienie i ochrona postrzegane jest jako jeden z podstawo- wych celów porządkowania życia społecznego18. 3. STRUKTURA WARTOŚCI W ARTYKULE PIERWSZYM Biorąc pod uwagę podstawowe kategorie użyte w art. 1 nietrudno do- strzec trzy wartości uznane za fundamentalne w czasach rewolucji francuskiej - wolność, równość i braterstwo. Bardzo czytelne jest także to, że te trzy wartości nie zostały uznane za wystarczającą podstawę praw człowieka. Obok nich poja- wia się godność, rozumność i sumienie. Można zauważyć, że w przypadku wolności, równości i braterstwa na pierwszym planie są zagadnienia formalne - wartości te mogą być realizowane przy dążeniu do bardzo różnych celów, po- tencjalnie także w dążeniu do celów nie służących rozwojowi człowieka. Pod- stawy elementów typu materialnego poszukiwane być mogą w trzech pozosta- łych wartościach godności, rozumności i sumieniu. Choć samo brzmienie art. 1 jednoznacznie nie wskazuje, która z właści- wości człowieka jest najistotniejsza19, to szerszy kontekst każe za taką wartość 18 Szerzej na ten tem at zob. M. Piechowiak, Can Humań Rights be Real? Can Norms be True?, w: Norm and Truth, red. tenże, Poznań 2008, s. 71-83 . 19 Prymat godności wśród innych kategorii nie jes t jeszcze czytelny także w świede Karty Narodów Zjednoczonych, w której pream bule, w drugim motywie czytamy o wierze „w podstaw o- we prawa człowieka, w godność i wartość osoby, w równouprawnienie mężczyzn i kobiet, w rów- ność narodów dużych i m ałych". 183 Marek Piechowiak uznać godność. Deklarację otwierają słowa: „Zważywszy, że uznanie przyrodzo- nej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie." W trak- cie prac przygotowawczych to godność uznano za podstawę praw człowieka. Zamierzano uniknąć zarówno uzasadnienia typowo religijnego, zakładającego wiarę w Boga, jak i formuł typowych dla oświeceniowej refleksji, w dużej mie- rze opartej na kategorii „natury". W sukurs przyszła kategoria „godności", któ- ra mniej niż „natura" uwikłana jest w konkretne systemy filozoficzne, i której pojmowanie jest otwarte na dopełnienie płynące z wiary religijnej. Ujawniający się w trakcie prac nad Deklarację pogląd, że godność jest źródłem praw czło- wieka, znalazł jednoznaczne potwierdzenie w dalszym rozwoju prawa praw czło- wieka i jego doktryny. W preambułach obu Międzynarodowych paktów praw człowieka z 16 XII 1966 r.20 znalazło się jednoznaczne stwierdzenie, że prawa człowieka „wynikają z godności przyrodzonej osobie ludzkiej"21. 4. G O DNO ŚĆ, ROZUMNOŚĆ I SUMIENIE JAKO PODSTAWA DYREKTYW INTERPRETACYJNYCH 4 .1 . G O D N O Ś Ć Zarówno w Deklaracji, jak i innych dokum entach międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka próżno szukać definicji „godności". Sama w sobie jest to kategoria uboga treściowo, a mimo to uważana jest za kategorię centralną. Wprawdzie, na gruncie europejskim zabrakło tej kategorii w Kon- wencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 XI 1950 r.22 Była jednak ona obecna w opartym na tej konwencji orzecznictwie Europejskiego 20 Rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ, n r 2200 A (XXI), Międzynarodowy pakt praw gospodar- czych społecznych i kulturalnych, Dz. U. 1977, nr 38, poz. 169; Międzynarodowy pakt praw osobi- stych i politycznych, Dz. U. 1977, n r 38, poz. 167. 21 Pogląd potwierdzany nie tylko na płaszczyźnie międzynarodowej (np. motyw drugi pre- am buły Deklaracji wiedeńskiej: „uznając i potwierdzając, że wszystkie prawa człowieka wywodzą się z godności i wartości wrodzonej osobie ludzkiej", ale uznany także wprost w Konstytucji RP z 2 IV 1997 r., w której w art. 30 czytamy: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stano- wi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.", Dz. U. z 1997 r. N r 78, poz. 483 ze zm. 22 European Treaty Senes, 5; Dz. U. 1993, n r 61, poz. 284 ze zm. 184 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. Trybunału Praw Człowieka, a kategoria ta powróciła w tytule I w art. 1 (zatytu- łowanym „Godność człowieka") i Karty praw podstawowych Unii Europejskiej proklamowanej w 7 XII 2000 r.23 z wyraźnym odwołaniem, w Wyjaśnieniach dotyczących Karty praw podstawowych dołączonych do zasadniczego tekstu, do tradycji opartej na Powszechnej Deklaracji Praw człowieka24. Dzięki czemu jednak kategoria uboga, aby nie powiedzieć pusta tre- ściowo, jest kategorią fundamentalną? Mimo że Deklaracja nie mówi, czym jest godność25, niemniej jednak mówi o tym, jaka jest godność26. Podaje dwie jej istotne cechy: jest [1| przyrodzona (preambuła motyw 1) i [2] równa (art. 1). Biorąc pod uwagę prace przygotowawcze i wspomniany wyżej dalszy rozwój międzynarodowego prawa praw człowieka, można dodać jeszcze jedną właści- wość godności: [3] jest ona źródłem praw człowieka. Uznanie tych trzech wła- ściwości godności, nawet przy zasadniczym braku definicji, tworzy brzemienną w konsekwencje podstawę koncepcji praw człowieka. Z punktu widzenia ugruntowania wartości, fundamentalne znaczenie ma uznanie przyrodzonej godności za źródło praw. W języku angielskim godność określona jest jako inherent. Przekładając ten ostatni termin można powiedzieć, że godność jest nieoddzielalna od podmiotu, „wewnętrzna" - gdzie człowiek, tam godność. Idąc za kategoriami konstytucyjnymi, angielskie inherent obejmu- je zarówno przyrodzoność, jak i niezbywalność (stąd angielski termin inherent niekiedy oddawany bywa polskim „wrodzona"). W powiązaniu z uznaniem równości godności (nikt nie jest w większym lub mniejszym stopniu podmio- tem godności) otrzymujemy jedną z fundamentalnych artykulacji powszechno- ści praw gdzie człowiek, tam prawa, i to równe prawa, przysługujące niezależ- 23 OJEC, C 364/01, 18.12.200; art. 1: „Godność człowieka jest nienaruszalna. Musi być szanowana i chroniona.", przekład za Dz. Urz. UE, C 303/02, 14.12.2007. 24 W ersja polskojęzyczna Dz. Urz. UE, C 303/2, 14.12.2007 (w wersji dostosowanej do Traktatu z Lizbony). Art. 6 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, w brzmieniu nadanym Traktatem z Lizbony, stanowi m. in.: „Prawa, wolności i zasady zawarte w Karcie są interpretowane zgodnie z postanowieniam i ogólnymi określonymi w tytule VII Karty regulującymi jej interpretację i sto- sowanie oraz z należytym uwzględnieniem wyjaśnień, o których mowa w Karcie, które okre- ślają źródła tych postanowień." (podkr. MP), Dz. Urz. UE, C 306/01, 17.12.2007. 25 Odpow iedź na pytanie, czym jes t godność (posiadająca cechy uznane w doktrynie praw człowieka), pozostaje pytaniem ważnym, choćby z tego względu, że brak propozycji sensownej odpowiedzi na to pytania może prowadzić do odrzucenia tej kategorii w ogóle. Propozycję taką prezentuję w mojej pracy Filozojia praw człowieka, dz. cyt., zwł. s. 268-290 . 26 Szerzej tamże, s. 79-88 . 185 Marek Piechowiak nie od posiadanych cech. Idea ta znajduje rozwinięcie w klauzuli antydyskryminacyjnej zawartej w art. 2: „Każdy jest uprawniony do korzystania ze wszyst- kich praw i wolności proklamowanych w niniejszej Deklaracji, bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodze- nia lub jakiekolwiek inne różnice". W kontekście powszechności przysługiwa- nia praw, na szczególne podkreślenie zasługuje otwartość katalogu cech, ze względu na które nie wolno różnicować korzystania z praw („jakiekolwiek inne różnice", ang. other status). Skoro nie ma cech, których wystąpienie po- wodowałoby różnicowanie korzystania z praw, tym bardziej nie ma cech, któ- rych wystąpienie mogłoby być podstawą odmówienie praw człowieka jakie- muś człowiekowi. W zasadzie niezależnie od tego, jak zdefiniowana będzie godność, konfi- guracja przypisywanych jej właściwości uniezależnia uznanie godności od cech, które aktualnie człowiek posiada, i pozwala argumentować, że do ujęcia godno- ści, o której mówi prawo praw człowieka, nie nadają się te filozoficzne koncep- cje człowieka, które uznanie godności uzależniają od posiadania przez człowie- ka określonych cech i w konsekwencji od posiadania określonych cech uzależ- niają uznanie praw. W szczególności, omawiana konstrukcja pozwala zakwe- stionować postulowane często przez filozofów odróżnienie człowieka w sensie opisowym, biologicznym, od człowieka w sensie moralnym, któremu przysługi- wałyby prawa i godność27. Pogląd, że zakaz dyskryminacji formułowany w Deklaracji i międzynaro- dowych instrumentach ochrony praw człowieka28, dotyczyłby nie wszystkich ludzi, ale jedynie ludzi w sensie moralnym, nie wytrzymuje krytyki, i to przy- najmniej z czterech powodów. Pogląd ten zakłada, że przed stosowaniem klau- zuli antydyskryminacyjnej należałoby poszukać kryteriów posiadania godności i praw, kryteriów bycia człowiekiem w sensie moralnym. Takie stawianie spra- wy jest zabiegiem dość karkołomnym z punktu widzenia (1) jednoznacznego uznania równej godności i (2) braku jakichkolwiek wzmianek o kryteriach 27 Prom inentnym przedstawicielem tego typu myślenia jest Peter Singer, który gotów jest odm ówić prawa do życia nie tylko dzieciom nienarodzonym , ale i narodzonym. Jednak kłopoty z ujęciem przyrodzonej i równej godności mają, dom inujące w filozofii anglosaskiej, koncepcje osoby nawiązujące do filozofii Johna Locke'a, który ugruntowanie bycie osobą widział w konkret- nych zdolnościach związanych z samoświadomością. 28 Np. art. 2 obu Międzynarodowych paktów praw człowieka z 1966 r. 186 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. człowieczeństwa w sensie moralnym, co jest sprawą absolutnie o pierwszorzęd- nym znaczeniu, jeśli prawa człowieka mają mieć walor powszechności co mi po równych prawach, jeśli nie wiem, czy jestem ich podmiotem. W artykule pierwszym przyjęto ostatecznie formułę „wszystkie istoty ludzkie" (all human beings) i choć zwrot ten wprowadzono, aby podkreślić równouprawnienie ko- biet i mężczyzn, to jednocześnie nie zastanawiano się nad jakimkolwiek dookreśleniem wyłączającym niektórych ludzi (w sensie biologicznym) z kręgu podmiotów praw (np. nie przyjęto formuły „wszystkie osoby" czy „wszystkie istoty ludzkie mające status moralny); a to art. 1 byłby właściwym miejscem na tego typu rozstrzygnięcia definicyjne. Kolejnym istotnym argumentem jest też (3) kontekst powstania Deklara- cji, którym było doświadczenie drugiej wojny światowej i mówiąc słowami Gustawa Radbrucha - „ustawowego bezprawia". Jednym z najistotniejszych ele- mentów „ustawowego bezprawia" było wyłączanie niektórych ludzi spośród podmiotów prawa, ze względu na przysługujące im cechy. W takiej perspekty- wie zasadne jest twierdzenie, że jedną z głównych idei, której wyrażeniu służyć miała deklaracja praw człowieka, było wykluczenie możliwości wyłączania nie- których ludzi (w sensie biologicznym) ze wspólnoty moralnej, ze wspólnoty podmiotów posiadających podstawowe prawa. Należy też zwrócić uwagę, że koncepcje nakazujące odróżniać ludzi w sen- sie biologicznym od ludzi w sensie moralnym, wiążą posiadanie praw z pewny- mi aktualnymi doskonałościami ich podmiotów, z odpowiednią „jakością" życia (zwie się je niekiedy koncepcjami jakości życia), stąd w perspektywie tych koncepcji można powiedzieć, że w im większym stopniu posiada się pewne cechy, im życie jest „lepszej jakości", tym bardziej jest się osobą, podmiotem godności i podmiotem praw. Obok tego, że trudno takie postawienie sprawy pogodzić ze wspomnianym wyżej uznaniem równej godności, to (4) mamy tu także do czynienia z trudną (moim zdaniem, niemożliwą) do przezwyciężenia opozycją wobec uznanej w międzynarodowej ochronie praw człowieka „opcji na rzecz słabszych", do których należą także ludzie nie w pełni rozwinięci, chorzy i upośledzeni umysłowo. Niepełnosprawność, brak rozwinięcia pew- nych zdolności lub ich utrata nie są racją ograniczania praw, ale przeciwnie - racją szczególnej troski i pomocy. W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka opcja ta znajduje wyraz wprost w art. 25 ust. 2, mówiącym o prawie matki i dziecka do szczególnej pomocy i opieki. W dalszym rozwoju uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka sztandarowych przykładów dostarcza Kon- 187 Marek Piechowiak wencja o prawach dziecka z 20 XI 1989 r.29 czy Konwencja o prawach osób niepeł- nosprawnych z 13 XII 2006 r.30 Mając na uwadze niedookreśloność kategorii godności analizowane twier- dzenia dotyczące tego, jaka jest godność, pozwalają przede wszystkim formuło- wać ustalenia o charakterze negatywnym, na przykład: „bycie podmiotem praw człowieka jest niezależne od posiadania określonych cech", „prawa nie są wy- tworem kultury"; „źródłem praw nie są uzgodnienia, umowy czy stanowienie prawa pozytywnego"; „źródłem praw nie są reakcje emocjonalne". Mając na uwadze niedookreśloność szczegółowych standardów i możli- wość konfliktów w ich realizacji, uznanie przyrodzonej i równej godności za źródło praw jest podstawą postulatu integralnego traktowania wszystkich praw (i to praw wszystkich podmiotów); i otwiera interpretację na elementy, które nie są wprost treściowo ujęte w instrumentach ochrony praw człowieka. „God- ność" jest kategorią ubogą treściowo, i trudno oczekiwać, że treść tej kategorii (pojęcie stojące za tą kategorią) pozwoli na wypełnienie funkcji integrującej w procesie interpretacji przypisanej godności jako źródłu praw. Co więcej, jeśli poważnie potraktuje się przymiot przyrodzoności, to funkcję integrującą należy przypisać nie samej kategorii, nie pojęciu. Wskazanie na przyrodzoną godność stanowi odesłanie do rzeczywistości pozajęzykowej, pierwotnej wobec pojęcio- wych ujęć. Taka konstrukcja nie tylko nie sprowadza pojmowania praw czło- wieka do treści aktualnie obowiązujących instrumentów ochrony, nie sprowa- dza jej także do rozumienia wyznaczonego treściami aktualnie obecnymi w kul- turze lub kulturach, w ramach których dokonuje się rozumienie praw człowie- ka31. Jeśli prawo ma autentycznie służyć człowiekowi to musi uwzględnić pro- 29 Rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ, 44/25, Dz. U. 1991, n r 120, poz. 526; zwł. pream buła motyw 9: „dziecko, z uwagi na swoją niedojrzałość fizyczną oraz umysłową, wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej ochrony prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu." 30 Rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ, 61/106. Zob. także Proclamation on Ageing z 16 X 1992 r., Principles fo r the Protection of Persons with Mental Illness and fo r the Improvement o f Mental Health Care z 17 XII 1991 r., rez. Zgromadzenia Ogólnego NZ, 46/119. 31 Do zagadnień, w które w sposób szczególny zaangażowana jest problematyka równej przy- rodzonej godności jako źródła praw, należy zagadnienie dyskryminacji. Elem entem definiującym dyskryminację jes t skutek lub cel określany jako „uniemożliwienie bądź ograniczenie uznania, wykonywania lub korzystania przez wszystkich ludzi na warunkach równości ze wszystkich praw człowieka", Uwagi ogólne z 10 XI 1989 r. (18), 7 (podkr. MP). Innym przykładem jest problem atyka integralnego traktowania praw człowieka ujęta w formule: „Wszystkie prawa czło- wieka są powszechne, niepodzielne i współzależne i powiązane ze sobą. Społeczność międzyna188 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. sty fakt, że konstrukcje intelektualne, tradycja, czy kultura nie są zdolne ade- kwatnie ująć rzeczywistości ludzkiej, i w ten czy inny sposób należy zapewnić „otwarcie" systemu prawnego na dopełnienie wynikające z doświadczenia kon- kretnego człowieka w konkretnych okolicznościach. Z punktu widzenia procedur, takie postawienie sprawy powoduje, że spory o pojmowanie praw człowieka powinny być toczone jako spory o rozumienie czegoś danego poznawczo stronom sporu. Nie jest przypadkiem, że konsens, a nie kompromis, stał się jedną z głównych zasad w procesie formułowania instrumentów dotyczących praw człowieka. Gdyby stać na stanowisku, że pra- wa człowieka są wtórne wobec kultury czy kultur (że ich źródłem jest kultura), to spory nie dotyczyłyby „rzeczy" i w przypadku konfliktów to kompromis jawiłby się jako pierwsza zasada ich rozwiązywania. Przy uznaniu równoupraw- nienia kultur, dyskusje nad tym, co jest wobec kultury wtórne, stają się wy- mianą zdań i „targiem", trudno wskazać inną rację dla rezygnacji ze swoich interesów niż proporcjonalna rezygnacja drugiej strony sporu z jej interesów. Podsumowując, uznanie przyrodzonej i równej godności za źródło praw zakłada, od strony Ontologiczne], uznanie obiektywnego ugruntowania praw człowieka (wartości chronionych tymi prawami) w konkretnej rzeczywistości ludzkiej; od strony epistemologicznej - jakąś formę kognitywizmu, uznającego dostępność poznawczą rzeczywistości nacechowanej normatywnie. 4 .2 . R O ZUM I SU M IE N IE Na rzecz wprowadzenia kategorii „rozumu" do fragmentu określającego fundamenty praw człowieka argumentował przedstawiciel Libanu, profesor Charles Malik (swoje wykształcenie filozoficzne zdobywał przede wszystkim w kontekście twórczości Alfreda N. W hiteheada i Martina Heideggera), Malik był także gorącym zwolennikiem przyznania kategorii „godności" roli central- nej. Wprowadzenie „sumienia" zaproponował Peng-chun Chang, przedstawi- ciel Chin, od strony filozoficznej zakorzeniony przede wszystkim w konfucjani- zmie, nie obca mu jednak była także myśl zachodu (dobrze obeznany był m. in. z myślą Johna Dewey'a)32. rodowa m usi traktować prawa człowieka całościowo w sprawiedliwy i równy sposób, na tej samej płaszczyźnie i z jednakow ą uwagą.", Deklaracja wiedeńska, i. 5. 32 Zob. M. Glendon, Foundations of Human Rights, dz. cyt., s. 1. 189 Marek Piechowiak Nie jest rzeczą szczególnie trudną powiązać kategorie „rozumności" i „su- mienia" z poszczególnymi prawami wymienionymi w Deklaracji; z prawem do wolności myśli, sumienia i religii (art. 18), prawem do wolności poglądów i wy- powiedzi (art. 19), prawem do nauki (art. 26), prawem do współuczestnictwa w postępie naukowym i płynących zeń korzyściach czy prawem do ochrony interesów moralnych i majątkowych wynikających z wszelkiej twórczości na- ukowej, literackiej lub artystycznej, której się jest autorem (art. 27). Powiązań z omawianymi kategoriami można także się dopatrywać w ostatnim motywie preambuły, który mówiąc o środkach realizacji postulatów zawartych w Dekla- racji, wskazuje na pierwszym miejscu na nauczanie i wychowanie. Wskazane prawa nie można określać jako mniej istotne od pozostałych. Niemniej jednak warto zastanowić się nad tym, czy ich powiązanie z rozumem i sumieniem stanowi wystarczające wyjaśnienie pozycji, która przypadła tym kategoriom jako umieszczonym w artykule 1. Podobnie jak w proponowanych wyżej analizach dotyczących godności, także w przypadku obu tych kategorii można zidentyfikować rozstrzygnięcia metaaksjologiczne leżące u podstaw ich wprowadzenia do tekstu. Z punktu widzenia pytania o sposób dookreślenia wartości i w konsekwencji dookreśienia treści praw służących ich ochronie, i mając na uwadze analizy dotyczące godności, wskazanie na rozum i sumienie można zasadnie interpretować jako włączenie problematyki dookreślania wartości i treści praw do przede wszyst- kim domeny poznawczej aktywności człowieka, a nie wolitywnej czy emocjo- nalnej. Współcześnie, zwłaszcza w polskiej teorii prawa, dominuje emotywizm, uznający, że oceny moralne, oceny będące podstawą określenia wartości, są rezultatem reakcji emocjonalnej na przedmiot33, a wartości pojmowane są jako korelaty względnie trwałych dyspozycji do oceniania w określony sposób34. W konsekwencji, wypowiedzi dotyczące wartości, będące ocenami, nie są ani prawdziwe, ani fałszywe35 (co najwyżej informują o reakcjach emocjonalnych podmiotu). Spory moralne nie mają swego przedmiotu a zmierzają do wypraco- 33 P. W inczorek, Aksjologiczne podstawy nowej konstytucji, „Państwo i Prawo" 43 (1988) z. 12, s. 4. M. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie, W arsza- wa 1988, s. 41-42 . 34 P. W inczorek, dz. cyt., s. 4. 35 Pogląd szeroko rozpowszechniony za sprawą podręczników do logiki dla prawników, np. Z. Ziembiński, Logika praktyczna, W arszawa 1994, s. 102-106 (od 1956 do 2007 roku podręcz- nik ten mial 26 wydań). 190 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. wania kompromisu. Potencjalnie nie ma nieprzekraczalnych granic, które nie podlegałyby negocjacji. Sumienie jest wówczas traktowane jako władza emocjo- nalna będąca podstawą formułowania ocen pojętych jako rezultat reakcji emo- cjonalnej. Tradycyjnie sumienie uznawane było akt władzy poznawczej, a w konse- kwencji za sąd na temat dobra i zła; sąd, który może być prawdziwy lub fałszy- wy. W konsekwencji, dyskusja na temat dobra ma swój przedmiot, spór jest sporem o poznanie czegoś36, a nie jedynie wymianą poglądów zmierzającą do ustalenia kompromisu. W perspektywie kognitywnej zrozumiałe jest dążenie w ramach dyskursu do konsensu i do ustalania granic, których nie wolno prze- kraczać także w imię woli większości. Jaka koncepcja sumienia stoi za użytym w Deklaracji sformułowaniem? Jednoznacznie rozstrzyga tę kwestię wersja Deklaracji w języku chińskim, który jest nie tylko jednym z oficjalnych języków ONZ, ale, także językiem ojczystym Changa autora propozycji wprowadzenia kategorii „sumienia". W tekście D eklaracji „ su m ien ie" zap isan e je s t za pom ocą dw óch znaków : zhi wiedza, rozumienie, liang dobro, dzielność (cnota). Ich połączenie można tłumaczyć jako „wiedza i zrozumienie tego, co dobre i zgodne z dzielnością moralną"37. Nie użyto kombinacji znaków liang-sin, która również może być przekładana jako sumienie, wskazuje jednak wówczas emocjonalne podstawy określania dobra38. Podsumowując, zarówno przyjęta w Deklaracji koncepcja godności, jak i uznanie rozumności i sumienia za fundament praw umieszczają problematykę dookreślenia treści praw w kontekście kognitywnym dookreślenie to powin- no być oparte na poznaniu. Pozwala to na sformułowanie ogólnej zasady inter- pretacyjnej nakazującej spory wokół treści praw człowieka, także spory przy rozwiązywaniu kolizji praw, prowadzić zgodnie z zasadami właściwymi dla dys- kusji „o czymś", a nie dyskusji mających na celu jedynie wzajemne uzgodnie- nie własnych interesów. 36 Zob. M. Piechowiak, Can Humań Rights be Real?, dz. cyt., passim. 37 Zob. np. R. H. Mathews: A Chinese English Dictionary, Shanghai 1931, n r 932, 3941, s. 128, 572. 38 Tamże, 2735, 3941, s. 404 i 572. Szerzej na ten tem at, M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka, dz. cyt., s. 96 -100 . 191 Marek Piechowiak 5. UZNANIE PRAW CZŁOWIEKA A WIARA W PRAWA CZŁOWIEKA Obok rozwiązań kognitywnych, niekiedy uznaje się, że u podstaw Dekla- racji i rozwijanego potem systemu leży sama wiara (faith) w prawa człowieka czy godność. Na początku preambuły Karty Narodów Zjednoczonych czytamy 0 przywracaniu, ponownym potwierdzaniu wiary w podstawowe prawa czło- wieka, w godność i wartość osoby59. Do tego stwierdzenia nawiązuje także wprost Deklaracja w piątym motywie preambuły: „Zważywszy, że ludy Narodów Zjed- noczonych potwierdziły w Karcie swą wiarę w podstawowe prawa człowieka, w godność i wartość osoby ludzkiej". W podobnym duchu wypowiadała się cytowana na wstępie Hansa Mehta. Zauważyć jednak trzeba, że w Deklaracji, w jej pierwszych słowach mowa jest o „uznaniu-rozpoznamu" (recognition) przyrodzonej godności oraz równych 1 niezbywalnych praw. Sama wiara w coś jest fenomenem należącym w pierw- szym rzędzie do sfery chcenia, jest uznaniem na mocy aktu woli, że coś jest lub jakie coś jest. Oparcie praw człowieka na samej wierze nie byłoby do pogodze- nia z roszczeniem uniwersalności, zwłaszcza w kontekście wolności przekonań. Niemniej jednak, jeśli przedmiotem wiary jest obiektywne istnienie czegoś, np. przyrodzonej godności jako źródła praw, to otwiera ona drogę do racjonalnego namysłu nad wcześniej niedostrzeganą lub niedocenianą rzeczywistością. Wów- czas pojawiające się spoty nie są już sporami o wiarę, ale sporami o coś danego i rozpoznawanego. ZAKOŃCZENIE Żywotność dokumentu, jakim jest Deklaracja, jego zdolność dostosowy- wania się do zmiennych warunków życia i różnych kontekstów kulturowych, 39 "to reaffirm faith in fundam ental hum an rights, in the dignity and w orth of the hum an person". 192 Powszechność między uniformizacją a relatywizmem. leży w ustaleniu rozstrzygnięć fundamentalnych, dotyczących podstawy praw. Zasadniczym rozstrzygnięciem tego typu jest uznanie przyrodzonej i równej godności za źródło praw i umieszczenie dookreślania treści praw w kontekście kognitywnym. Są to rozstrzygnięcia, które mimo otwartości na różne interpreta- cje, zapewniają autentyczny uniwersalizm, polegający na tym, że Deklaracja formułuje „wspólny standard do osiągnięcia", który nie jest pusty treściowo, gdyż wskazana jest jego obiektywna podstawa. Zgodnie z przyjętymi rozstrzy- gnięciami dookreślenie dokonywane być powinno w ciągle na nowo powtarza- nej refleksji nad dobrem człowieka żyjącego w konkretnych okolicznościach, dobrem człowieka, które może być rozpoznawane w ramach intersubiektywnie kontrolowalnego doświadczenia i dyskursu opartego na dążeniu do konsensu. Uznanie przyrodzonej i równej godności za źródło praw człowieka pozwala także sformułować dyrektywę zakazującą w ramach dyskursu nad prawami czło- wieka (w tym dyskursu zmierzającego do dookreślenia treści praw), formułowa- nia kryteriów wykluczania niektórych ludzi z kręgu podmiotów praw człowieka. Materiały I Warszawsko-Toruńskiego Kolokwium Praw Człowieka i Międzynarodowego Prawa Humanitarnego Toruń, 10-11 grudnia 2008 r. pod redakcją Tadeusza Jasudowicza Michała Balcerzaka Julii Kapelańskiej-Pręgowskiej WSPÓŁCZESNE PROBLEMY PRAW CZŁOWIEKA I MIĘDZYNARODOWEGO PRAWA HUMANITARNEGO j o Toruń 2009 t o y i/ a ttr c a © C o p y r ig h t by T o w a rz y s tw o N a u k o w e O r g a n iz a c j i i K ie ro w n ic tw a ' S to w a rz y s z e n ie W y ższe j U ż y te c zn o śc i „ D O M O R G A N I Z A T O R A " 8 7 -1 0 0 T o r u ń , u l . C z e rw o n a D ro g a 8 / A l. 5 0 0 -le c ia 31 t e l . (+ 4 8 5 6 ) 6 2 2 3 8 0 7 ,6 2 2 2 8 9 8 , 6 2 2 3 3 4 2 fax (+ 4 8 5 6 ) 6 2 -2 3 -1 2 3 h t t p : / / w w w . t n o i k . t o r u n . p l / , e -m a il tn o ik @ tn o ik . t o r u n .p l Wydawnictwo „ Dom Organizatora jest członkiem Polskiej Izby Książki I S B N 9 7 8 8 3 7 2 8 5 4 8 4 1 O kładka w ed łu g p rojektu dra N ik o d em a P ręgow skiego P rin te d in P o la n d T o ru ń D ru k u k o ń c z o n o w 2 0 0 9 r. p t* y [g o ło iw w ie t/o c/n t/u t Przyg o tow an ie o k ła d k i d o d ru k u K rzysztof Skrzypczyk O p ra c o w a n ie te c h n ic z n e P io tr K ab aciń sk i S tu d io K R O P K A d tp te l. (56) 6 2 -15 -29 3 , te l. k o m . (60 2) 30-38-14 w w w .sw k .co m .p li e -m a il:b iu ro @ sw k .co m . pl W szystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie m oże być pow ielana ani rozpow szechniana za pom ocą urządzeń elektronicznych, m echanicznych, k opiujących, nagryw ających i innych, bez uprzedniego wyrażenia zgody przez wydawcę i autora.