www.argument-journal.eu Published online: 30.12.2016 * Dr hab., prof. nadzw. UPJPII, Katedra Filozofii Logiki, Wydział Filozoficzny, Uniwer‐ sytet Jana Pawła II w Krakowie. E ‐mail: zbigniew.wolak@upjp2.edu.pl. Vol. 6 (2/2016) pp. 413–428 e ‐ISSN 2084 –1043 p ‐ISSN 2083 –6635 Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza Zbigniew WOLAK* ABSTRACT Remarks on the Jan Łukasiewicz's concept of causality: Jan Łukasiewicz, a prominent Polish logician and philosopher, dealt with the scientific analysis of the concept of cause using logic. He wanted first and foremost to construct a definition, which reconciles the irreversibility of causal relationship to the exclusion of time sequence. In this article, I show that his attempts led to many contradictions, paradoxes and inconsistencies between Łukasiewicz's definitions and commonly recognized examples of causality, even those given by the author himself. First, I present the semantic and formal aspects of the definition proposed by him, and then I analyze examples, most of them proposed by the author. The main charges against his concept of cau‐ sality are: the ambiguity of the concept of necessity; exclusion "for reasons of terminological" some causal phenomena from the range specified by the definition; paradoxes such as: the existence of the world is the cause of the existence of God; baseless demand, different subjects, and different features for cause and effect; disregard of the definitive difference between post hoc and propter hoc; unjustified requirement of affirmative statements expressing a possession of attributes. The critique presented in this article is incomplete, but its function is to indicate both the value of logical analysis of philosophical concepts, and the difficulties of which such an analysis can entangle. Such an analysis can sometimes complete the process of defining certain concepts, but more often it provides an opportunity for further discussion and a better overall understanding. KEYWORDS logical analysis; necessity; induction; implication; the paradox of causality;, irreversibility; post hoc and propter hoc 414 Zbigniew WOLAK WSTĘP Badania w filozofii i logice mają pewne specyficzne cechy. Logika jest nauką formalną i osiągnięcia dokonane w tej dziedzinie są stosunkowo łatwe do po‐ twierdzenia lub obalenia. Najczęściej sam autor potrafi ocenić poprawność swo‐ jej teorii, pomysłu, a jeśli nawet coś umknie jego uwadze, inni autorzy szybko odkryją braki. W filozofii jest inaczej, nie ma tam jasnych i wyraźnych kryte‐ riów poprawności czy słuszności i można przez całe wieki dyskutować, czy jakaś teoria filozoficzna jest celna, czy raczej nie. Filozoficzne prace Jana Łukasiewi‐ cza, a tutaj skupiamy się na artykułach dotyczących pojęcia przyczyny1, w pew‐ nym stopniu łączą te przeciwne cechy. Bierze się to stąd, że dotyczą stosowania logiki do rozważania zagadnień filozoficznych. Przykłady i interpretacje związ‐ ków przyczynowych należą do filozofii, natomiast ich ujęcie w postaci formuł symbolicznych nawiązuje do logiki. Takie połączenie rzeczywiście dało ciekawą definicję przyczynowości i może większość czytelników skłoniło do tego, że nie zwrócili większej uwagi na pewne paradoksy i nawet sprzeczności, które można znaleźć w tym pojęciu. Łukasiewicz wykazał dużą pomysłowość zarówno w krytyce innych filozo‐ fów, jak i we własnych propozycjach ujęcia przyczynowości. Wyszukiwanie bra‐ ków w jego analizie i konstrukcji wymaga dość subtelnego namysłu, ale moja krytyka jest mocno ułatwiona przez kilka okoliczności. Najpierw dostrzega się u Łukasiewicza bardzo powszechny do dziś błąd utożsamienia związku przyczy‐ nowego z wynikaniem logicznym. Następnie wykorzystam definicję przyczy‐ nowości przedstawioną przez o. Józefa Bocheńskiego, która bardzo przypomi‐ na definicję Łukasiewicza, ale unika obecnych w niej najważniejszych błędów, dzięki czemu stanowi dobry kontekst dla jej oceny. Ponadto sam Łukasiewicz w liście do Bocheńskiego stwierdził, że omawiana tu rozprawa o przyczynowości jest „stara i nieudała" (Łukasiewicz, 1998: 524)2. Uważa się, że analizy przepro‐ wadzone przez Łukasiewicza w pracach, którymi będziemy się tutaj zajmować, są wzorcowe (Jadczak, 1995: 34). Sądzę jednak, że nadszedł czas, aby pokazać 1 Moje uwagi będą w zasadzie dotyczyć jednego artykułu Łukasiewicza, do innych odnoszę się rzadko. Nie odwołuję się też do współczesnych badań nad przyczynowością. Chcę możliwie jasno przedstawić analizę pewnych poglądów Łukasiewicza w oparciu o jego własne teksty i tradycję filozoficzną, która była znana w jego czasach. Taki zamiar z trudem można zrealizować w ramach typowego artykułu, co jest dodatkową racją za przyjętymi tutaj ograniczeniami. Są‐ dzę, że warto byłoby w podobny sposób zająć się też innymi tekstami Łukasiewicza dotyczącymi pojęcia przyczynowości. 2 Zaznaczmy jednak, że podobnie ocenił swoją pracę o zasadzie sprzeczności u Arystotelesa, która jak się dziś uznaje, zapoczątkowała rozwój logiki matematycznej w Polsce. Za przyczynę tych wad uznał fakt, że krytykowane przez niego prace były „przedlogistyczne". Będę się starał wykazać, że pewne błędy zawarte w jego analizie wynikają właśnie ze zbytniego zaufania do zastosowań logiki. Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 415 również braki tych analiz3. Nie zaszkodzi wspomnieć, że po czterdziestu latach autor prezentowanych tu definicji przyczyny stwierdził, że pojęcie to nadal nie ma w nauce ustalonego znaczenia (Łukasiewicz, 1961b: 119). DEFINICJE PRZYCZYNOWOŚCI AUTORSTWA JANA ŁUKASIEWICZA Przyczynowość jako kombinacja stosunków koniecznych i niekoniecznych Po rozważaniu kilku przykładów przyczynowości, do których później powróci‐ my, Łukasiewicz metodą indukcyjną4, jak ją określił, doszedł do następujących reguł opisujących związek przyczynowy (df. 1): 1. Zachodzenie przyczyny wywołuje z koniecznością zachodzenie skutku, a niezacho‐ dzenie skutku pociąga za sobą z koniecznością niezachodzenie przyczyny [...]. 2. Zachodzenie skutku nie wywołuje z koniecznością zachodzenia przyczyny, a nieza‐ chodzenie przyczyny nie pociąga z koniecznością niezachodzenia skutku (Łukasie‐ wicz, 1961a: 28). Tak opisany związek przyczynowy jest ujęty w formułę: Df. 2. Z = p1p2 + n2n1 + (p2,p1) + (n1,n2) gdzie wyrażenia p1p2 i n2n1 oznaczają stosunki konieczne między zachodzeniem przyczyny i zachodzeniem skutku oraz niezachodzeniem skutku i niezacho‐ dzeniem przyczyny, a formuły (p2,p1) i (n1,n2) oznaczają stosunki niekonieczne między zachodzeniem skutku i zachodzeniem przyczyny oraz między niezacho‐ dzeniem przyczyny i niezachodzeniem skutku (Łukasiewicz, 1961a: 28)5. Taki związek został nazwany prostym stosunkiem koniecznym i dołączono do niego następujące wyjaśnienie: 3 Niniejszy artykuł jest istotnym poszerzeniem kilku uwag na temat definicji przyczynowo‐ ści zamieszczonych w: Wolak, 2014: 354–355. 4 Metoda indukcyjna wymaga przyjęcia pewnych definicji i założeń. Nie zawsze jest tak jednoznaczna, jak to sugerują podręcznikowe schematy. Wiedział o tym Łukasiewicz i zwracał uwagę na potrzebę logicznego dopracowania tego sposobu rozumowania. Por. Łukasiewicz, 1961a: 16. 5 Notacja zastosowana przez Łukasiewicza nie należy do żadnego rachunku logicznego, ale jak się okaże, jest pewnym skrótem zależności opisywanych przy pomocy rachunku kwantyfi‐ katorów. Dlatego zamieszczone w definicjach symbole możemy odczytywać następująco: „=" jako „≡" (równoważność); „+" jako „∧" (koniunkcja). Niekonieczność stosunków między skut‐ kiem a przyczyną jest w rzeczywistości zakazem odwracalności implikacji. 416 Zbigniew WOLAK Żaden [...] prosty stosunek konieczny nie jest odwracalny. Można wszakże przez odpo‐ wiednią kombinację stosunków nieodwracalnych utworzyć złożone związki odwracalne, jakimi są np. związki zależności wzajemnej, w których A wywołuje z koniecznością B, a B wywołuje z koniecznością A (Łukasiewicz, 1961a: 28–29). Stwierdzenie to jest co najmniej niezrozumiałe, o ile nie sprzeczne, gdyż związek zależności wzajemnej zawiera cztery stosunki konieczne, a prosty sto‐ sunek konieczny zakazuje zachodzenia dwóch z nich. Zatem rozważane pojęcia są przeciwne i w tej sytuacji trudno sobie wyobrazić, jaki rodzaj „kombinacji" dokonywany na pierwszym z nich miałby doprowadzić do drugiego. Ta nie‐ zgodność stanie się jeszcze bardziej wyraźna, gdy wyjaśni się natura koniecz‐ ności przyjęta w rozważanych definicjach. Złożony związek odwracalny posiada następującą strukturę (por. Łukasiewicz, 1961a: 30): Df. 3. Zw = p1p2 + p2p1 + n1n2 + n2n1 Formuła ta jest rekonstrukcją opartą na wyjaśnieniach Łukasiewicza: za‐ chodzą cztery stosunki konieczne. Stosunek przyczynowy został też wyrażony w bardziej precyzyjnych terminach, wskazujących nie tylko na przyczynę i sku‐ tek, ale opisujących też ich strukturę. Otóż przyczyną i skutkiem jest posiadanie pewnych cech przez pewne przedmioty. Przyjmijmy następujące oznaczenia: P1 oraz P2 są przedmiotami, c1 i c1 odpowiednio cechami tych przedmiotów. Wówczas posiadanie przez P1 cechy c1 jest przyczyną posiadania przez P2 cechy c2 wtedy i tylko wtedy, gdy: jeśli P1 ma cechę c1, to jest konieczne, że P2 ma cechę c2, i jeśli P2 nie ma cechy c2, to jest konieczne, że P1 nie ma cechy c1, ale jest możliwe, że P2 ma cechę c2, a P1 nie ma cechy c1, i jest możliwe, że P1 nie ma cechy c1, a P2 ma cechę c2 (por. Łukasiewicz, 1961a: 26–28). Jeśli posiada‐ nie cechy przez przedmiot oznaczymy symbolem Pc, wówczas rozważane wyżej związki możemy wyrazić następująco w postaciach symbolicznych, poszerzają‐ cych przyjęte wcześniej formuły: Df. 4. ZPc = P1c1P2c2 + nP2c2nP1c1 + (P2c2, P1c1) + (nP1c1,nP2c2) Df. 5. ZPcw = P1c1P2c2 + P2c2P1c1 + np1c1nP2c2 + np2c2nP1c1 Powyższe formuły również są rekonstrukcją opartą na wyjaśnieniach za‐ mieszczonych w artykule. Symbole ZPc oraz ZPcw wskazują na to, że są to wy‐ żej rozważane związki Z i Zw, ale wyrażone w języku uwzględniającym przed‐ mioty konkretne oraz ich cechy. Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 417 Przyczynowość jako stosunek racj i do nastĘpstwa Zastanówmy się teraz, jaki rodzaj konieczności łączy przyczynę i skutek w propo‐ nowanych definicjach. Łukasiewicz stwierdza, że to „jakaś konieczność". Mimo różnych wyjaśnień, jakie przedstawił, do końca nie zdecydował się zamienić owej „jakiejś konieczności" na inne wyrażenie. Z pewnością była to słuszna decyzja, bo o ile ktokolwiek wie, co za konieczność łączy przyczynę i skutek, z pewnością nie wiedział tego Łukasiewicz, ale czynił starania, by w jakiś spo‐ sób ją zrozumieć. Trudno jednak uznać te starania za uwieńczone sukcesem. Filozof próbuje najpierw wiązać stosunek przyczynowy ze stosunkiem racji do następstwa, czyli wynikaniem logicznym (w dzisiejszej terminologii). Na przy‐ kład, jeśli prawdziwe jest zdanie SaP, musi być również prawdziwe zdanie SiP, natomiast odwrotna zależność tego rodzaju nie zachodzi. Rozważania o racji i następstwie Łukasiewicz kończy stwierdzeniem (df. 6): Takie same dwie reguły, jakie sformułowałem w poprzednim ustępie w odniesieniu do stosunku przyczyny i skutku, znane są już od dawna w odniesieniu do stosunku racji i następstwa i opiewają w następujący sposób: a) prawdziwość rac j i pociąga za sobą z koniecznośc ią prawdziwość następstwa, a nieprawdziwość na‐ stępstwa nieprawdziwość rac j i; b) prawdziwość następstwa nie pociąga z koniecznośc ią prawdziwośc i rac j i, a nieprawdziwość rac j i n ieprawdzi‐ wośc i następstwa. Z przykładów tych widzimy, że stosunek racji i następstwa, a tak samo niektóre stosunki konieczne, zachodzące wśród pojęć matematycznych, posiadają takie same cechy, jakie wykazuje przypuszczalny związek konieczny, który łączy przy‐ czynę i skutek (Łukasiewicz, 1961a: 30)6. Taka charakteryzacja relacji między przyczyną i skutkiem jest co najmniej niejasna. Nie wiadomo, co znaczy „posiadanie tych samych cech". W logice czy w matematyce stosunek racji do następstwa oznacza wyprowadzalność następ‐ stwa z racji przy pomocy reguł danego systemu formalnego. Z pewnością w ten sposób z opisu przyczyny nie można wyprowadzić zdania o zachodzeniu skutku. Innymi słowy wyrażenie jest prawem logiki, natomiast wyrażenie p1p2, które ma być jego odpowiednikiem „posiadającym te same cechy", takim prawem nie jest. Przyczynowość w jĘzyku rachunku kwantyfikatorów Łukasiewicz przedstawia empiryczny sposób uchwycenia konieczności obecnej w związku przyczynowym (df. 7): 6 Łukasiewicz przeoczył też, że stosunek wynikania może być obustronny, natomiast jego definicja przyczynowości wyklucza taką możliwość. 418 Zbigniew WOLAK I tu byłoby miejsce, ażeby wskazać przynajmniej drogę, na której można by uczynić prawdopodobnym przypuszczenie, że w związku przyczynowym zawierają się jakieś sto‐ sunki konieczne. Ażeby przyjąć, że między dwoma przedmiotami konkretnymi P1 i P2 zachodzi stosunek tego rodzaju, że gdy P1 ma c1, P2 musi mieć c2, ale nie na odwrót, wystarczy stwierdzić w doświadczeniu następujące trzy grupy faktów: (a) W każdym w ypadku, w któr ym P1 mia ło c1, P2 mia ło c2 (np. ile razy przepływał prąd elektryczny, ogrzewał się drucik platynowy); (b) W każdym w ypadku, w któr ym P2 n ie mia ło c2, P1 n ie mia ło c1 (ile razy nie ogrzewał się drucik platynowy, nie przepływał przezeń prąd elektryczny); (c) Były w ypadki, w któr ych P2 mia ło c2, j akkolwiek P1 n ie mia ło c1 (dru‐ cik platynowy ogrzewał się, chociaż prąd elektryczny nie przepływał) (Łukasiewicz, 1961a: 32). Pierwszy akapit w połączeniu z przedstawionymi dotychczas informacjami pozwala stwierdzić, że w drugim akapicie, w koniunkcji trzech podpunktów, podano normalną definicję przyczynowości, czyli taką, która dokładnie określa zakres tego pojęcia. Gdyby konieczność wskazana w definicjach 1 i 2 była czymś innym niż tylko uogólnieniem zależności wyrażonych przy pomocy wymienio‐ nych powyżej warunków, wówczas musiałoby się zdarzać tak, że stała zależność występuje, ale związek konieczny nie. Łukasiewicz był świadom tej różnicy, ale nie potrafił znaleźć dla niej odpowiednika w swoich definicjach. Można w związku z tym twierdzić, że definicja 7 jest tylko równoważna z de‐ finicją 1–2, ale nie równoznaczna, czyli określa taki sam zakres, ale nie tę samą treść. Nie ma to tutaj większego znaczenia, bo moja krytyka skupia się bardziej na zakresie definicji przyczynowości niż jej treści: będę wykazywał, że zjawiska uważane powszechnie, nierzadko przez samego Łukasiewicza, za przykład dzia‐ łań przyczynowych nie mieszczą się w zakresie wyznaczonym przez jego defi‐ nicję. On sam również tym sposobem często polemizował z innymi filozofami. Łukasiewicz stwierdza, że definicję 7 otrzymał na podstawie rozumowania indukcyjnego (Łukasiewicz, 1961a: 33)7. Jego definicję można ująć przy pomo‐ cy formuły zapisanej w języku rachunku kwantyfikatorów (dla jej uproszczenia i upodobnienia do języka tego rachunku przyjąłem następujące podstawienia: za P1 - x, za c1 - P, za P2 - y8, za c2 - Q): Df. 8. Z(P,Q,x,y) ≡ df∀x,y (Px→Qy) ∧ ∃x,y (Qy ∧ ~Px) 7 Łukasiewicz powtarza, że w tworzeniu definicji posługuje się metodą indukcyjną odniesioną do opisu zjawisk przyrody, a jednocześnie stwierdza, że „związków koniecznych w przyrodzie nie dostrzegamy" (Łukasiewicz, 1961a: 26). W tej sytuacji konieczność, jaka pojawia się w jego de‐ finicjach może dotyczyć tylko implikacji formalnych opisujących powtarzalność obserwowanych zjawisk. 8 Podstawienia za y nie muszą oznaczać różnych drucików, lecz ten sam drucik w różnych momentach. Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 419 W tej definicji pierwszy człon koniunkcji, którym jest implikacja formalna, odpowiada warunkom (a) i (b), natomiast drugi człon odpowiada warunko‐ wi (c). Z kolei (a) odpowiada formule p1p2 z definicji 2; (b) - n2n1; (c) - (p2,p1) oraz (n1,n2). Definicja 8 może być wykorzystana do ujęcia w języku rachunku kwantyfikatorów także definicji 3, wyrażającej złożony związek odwracalny: Df. 9. Z(P,Q,x,y) ≡ df∀x,y (Px≡Qy) Łukasiewicz twierdził, że można „przez odpowiednią kombinację stosunków nieodwracalnych utworzyć złożone związki odwracalne" (Łukasiewicz, 1961a: 28–29). Jednak formuły opisujące prosty stosunek konieczny (df. 8) i złożony związek odwracalny (df. 9) pozostają w stosunku przeciwieństwa. Wyraża to prawo: ∀x,y(Px → Qy) ∧ ∃x,y (Qy ∧ ~Px) → ~[∀x,y(Px ≡ Qy)] Autor powraca do relacji między racją i następstwem, aby najpierw odrzucić ich psychologistyczne rozróżnienie, następnie odróżnić związek między racją i następstwem oparty na formie logicznej od związku opartego na treści i ten ostatni powiązać z przyczynowością (por. Łukasiewicz, 1961a: 30–32). Zapo‐ mina o tym, że parę stron wcześniej, definiując przyczynowość, posłużył się właśnie ujęciem racji i następstwa opartym na zależnościach formalnych. Próba oceny koncepcji Łukasiewicza w oparciu o podane przez niego definicje byłaby dość kłopotliwa, choćby z powodu wielu niejasności, jakie pojawiają się w ob‐ jaśnieniach. Najprostszym i najlepszym sposobem sprawdzenia ich trafności będzie przyjrzenie się przykładom, w jakie autor obficie wyposażył swój artykuł. ANALIZA WYBRANYCH PRZYKŁADÓW Związek prosty czy zŁożony? Łukasiewicz często wykorzystuje przykład drucika platynowego, który ogrzewa się, gdy przepływa przez niego prąd elektryczny (por. Łukasiewicz, 1961a: 15, 24, 26–27). Przykład ten zdaje się spełniać wszystkie warunki zawarte w definicji związku przyczynowego i rzeczywiście je spełnia, gdy dobierzemy odpowiedni układ. Musi być tak dobrany, że drucik będzie ogrzewany raz prądem, a innym razem na przykład zapałką albo innym źródłem ciepła, a wszystko po to, by zapewnić brak konieczności wywoływania przyczyny przez skutek. Jest to dość sztuczny układ, bo gdy włączamy drucik do obwodu elektrycznego w celu zbada‐ nia zależności między natężeniem prądu i temperaturą drucika, eliminujemy inne czynniki, dbając o to, by doświadczenie odbywało się w układzie izolowanym. 420 Zbigniew WOLAK Podobnie ma się sytuacja z kołem młyńskim obracanym przez spadającą wodę. Również tutaj ma być spełniony warunek, że spadająca woda musi je obracać, ale koło może być obracane również w inny sposób (por. Łukasiewicz, 1961a: 24, 27). Dokonajmy drobnej modyfikacji i przyjmijmy, że nie jest to zwykłe koło młyńskie, ale ogromna turbina napędzana wodą gromadzoną przez zaporę. Jeśli woda nie spada, turbina się nie porusza, a jest tak wielka i stawia tak duży opór, że nie można jej poruszyć przy pomocy mięśni ludzkich ani w inny sposób. Jest tak skonstruowana, że porusza się wtedy i tylko wtedy, gdy spada na nią odpowiednia masa wody. W tej sytuacji spadanie wody na turbinę nie spełnia warunków wymaganych, by było to przyczyną. Mamy tu bowiem złożony związek odwracalny, który Łukasiewicz wykluczył z zakresu zjawisk przyczynowych. Oto jego przykład takiego związku: Jeżeli w dwu zlutowanych ze sobą kawałkach bizmutu i antymonu ogrzewamy lub ozię‐ biany miejsce zlutowane, powstać musi w tych metalach prąd elektryczny (Seebeck); i na odwrót, jeżeli powstaje w dwu zlutowanych ze sobą kawałkach bizmutu i antymonu prąd elektryczny, muszą się miejsca zlutowane ogrzewać lub oziębiać (Peltier) (Łuka‐ siewicz, 1961a: 27). Ta sytuacja jest zupełnie podobna do ogrzewania się drucika platynowego pod wpływem prądu elektrycznego, a związek przyczynowy jest wzmocniony jeszcze o oddziaływanie odwrotne. Dla Łukasiewicza nie jest to jednak związek przyczynowy, gdyż nie odpowiada przyjętej przez niego definicji. Uważa, że sy‐ tuacja przedstawiona w tym przykładzie jest wyjątkowa, skoro zawiera nie dwa, ale cztery stosunki konieczne (por. Łukasiewicz, 1961a: 28). Na pewno o wiele słuszniej byłoby tak dopracować definicję, aby obejmowała ona również tego rodzaju oddziaływanie. Sytuacja z turbiną pokazuje, że stosunkowo łatwo moż‐ na wiele przykładów uważanych przez Łukasiewicza za związek przyczynowy tak zmodyfikować, aby bez istotnej zmiany w relacjach przyczynowo ‐skutkowych przestały należeć do zakresu zakreślonego przez jego definicję. Łukasiewicz dla potrzeb polemiki z pewnymi poglądami Arthura Schopen‐ hauera powołuje się na popularny przykład zależności między temperaturą po‐ koju i wskazaniami termometru (por. Łukasiewicz, 1961a: 37–38). Jest to za‐ leżność o postaci równoważności: temperatura pokoju opada/wznosi się wtedy i tylko wtedy, gdy słupek rtęci w termometrze opada/wznosi się. Łukasiewicz wprawdzie dostrzega obecny w tej zależności związek zależności złożonej, ale polemizując z koncepcją przyczyny poznawczej9, omawiany związek wyraźnie traktuje jako związek przyczynowy i nawet nie komentuje tego, że w oczywisty sposób nie mieści się on w zakresie jego definicji przyczynowości. 9 Według filozofów, z którymi autor polemizuje, wzrost temperatury jest przyczyną spraw‐ czą wskazań termometru, natomiast wskazania termometru są tylko przyczyną poznawczą tem‐ peratury pokoju. Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 421 Ile przyczyn? Łukasiewicz najpierw nie uznawał zasady przyczynowości, uczynił to później, stwierdzając, że „nic nie dzieje się bez przyczyny" (Łukasiewicz, 1961b: 120). W obu przypadkach jego definicja prowadzi do paradoksów. Gdy uznamy zasa‐ dę przyczynowości wraz z definicją przyczynowości, każdy skutek musi mieć co najmniej dwie możliwe przyczyny, choć tylko jedna z nich działa. Gdy oddalimy tę zasadę, również musimy funkcjonować w bardzo dziwnym obrazie świata. Wyobraźmy sobie fizyka, który bada związek przyczynowy między natężeniem prądu i temperaturą drucika. Jeśli ten związek stosowałby się do rozważanej definicji, drucik rozgrzewałby się zawsze na skutek przepływu prądu, ale też rozgrzewałby się bez powodu, czyli bez przyczyny. Rozważmy wypowiedź Łukasiewicza: „Żyjemy w świecie, któregośmy nie stworzyli, a który jest dziełem Wszechmocnego Boga i takim samym wy‐ tworem odwiecznej myśli Jego, jakimi są nasze pojęcia abstrakcyjne" (Łuka‐ siewicz, 1961a: 56). Trudno taką wypowiedź interpretować inaczej niż w ten sposób, że Bóg, albo lepiej Boża wola stwarzania, jest przyczyną świata. Do opisu tego faktu wykorzystajmy punkt (c) z definicji 7: „Były wypadki, w któ‐ rych P2 miało c2, jakkolwiek P1 nie miało c1" (Łukasiewicz, 1961a: 32). Zatem wedle Łukasiewicza: były wypadki, w których świat posiadał istnienie, jakkol‐ wiek Bóg nie istniał (lub nie miał woli stworzenia tego świata). Możemy do tego dołączyć pytanie: skąd wiemy, że nasz świat nie jest właśnie tym światem niestworzonym przez Boga? Popatrzmy jeszcze na kosmologiczne dowody ist‐ nienia Boga. Ich ogólna zasada sprowadza się do tezy, że od istnienia świata dochodzimy drogą dedukcyjną do istnienia Boga, czyli istnienie świata z ko‐ niecznością domaga się istnienia Boga. Jednocześnie Bóg może istnieć, gdy świata nie ma. Zgodnie z definicją Łukasiewicza istnienie świata jest przyczyną istnienia Boga. Co sprawiło, że Łukasiewicz zaproponował definicję prowadzącą do tak oso‐ bliwych paradoksów? Wydaje się, że powód można dość łatwo wskazać. Chciał on opisać stosunek przyczynowy tak, aby był nieodwracalny. Problemy z jed‐ noznacznym określeniem relacji czasowej przyczyny do skutku skłoniły go do tego, by ze swojej definicji wyeliminować czas, nie dając zań żadnego zamien‐ nika. Umknęła mu też pewna oczywista kwestia: nieodwracalność stosunku przyczyny do skutku nie przeszkadza w niczym, aby ten stosunek w niektórych przypadkach był relacją jedno ‐jednoznaczną, czyli w jego terminologii złożo‐ nym związkiem odwracalnym. Na przykład w zbiorze małżeństw monogamicz‐ nych każdy mąż ma jedną i tylko jedną żonę, ale z tego powodu żadna żona nie staje się mężem. 422 Zbigniew WOLAK Definicja przyczynowości Józefa Bocheńskiego Definicja Bocheńskiego bardzo przypomina definicję Łukasiewicza, ale nie wi‐ kła się w tak wiele paradoksów i o wiele lepiej opisuje przykłady przyczynowo‐ ści. Ma ona następującą postać (por. Bocheński, 1948: 79): Df. B. C(R,f,x,g,y) Relacja C wyraża to, że treść f w przedmiocie x przy zachodzeniu relacji xRy jest przyczyną powstawania treści g w przedmiocie y. Może być ona podstawą kilku intuicyjnie prawdziwych twierdzeń (por. Wolak, 2005: 298–300), któ‐ re pełnią rolę definicji cząstkowych, podając konieczne warunki zachodzenia związku przyczynowego: B.1. C(R,f,x,g,y) → fx B.2. C(R,f,x,g,y) → gy B.3. C(R,f,x,g,y) → x ≠ y B.4. C(R,f,x,g,y) → f ≠ g B.5. C(R,f,x,g,y) → xRy Podstawą nieodwracalności stosunku przyczyny do skutku jest tutaj twier‐ dzenie B.5, które wskazuje na pewną relację między przedmiotami x i y, ko‐ nieczną dla zajścia związku przyczynowego: Dla przykładu: pokarm jest przyczyną zdrowia zwierzęcia wtedy i tylko wtedy, gdy w pokarmie (x) występuje treść f (zdrowie), taka że jeśli między x i zwierzęciem (y) zachodzi specyficzna relacja R (tu: relacja bycia spożytym), inna treść g (zdrowie zwie‐ rzęcia) pojawia się w y (Bocheński, 1993: 79). W tym przykładzie relacja bycia spożywanym zakłada porządek czasowy i jest w oczywisty sposób nieodwracalna. Dzięki relacji R nie ma żadnej po‐ trzeby sztucznego wzbogacania definicji o elementy modalne i domniemane możliwe przyczyny tylko po to, by zapewnić nieodwracalność stosunku między przyczyną i skutkiem. Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 423 Ile przedmiotów i ile cech? Łukasiewicz przyjmuje, że „P1 i P2, a tak samo c1 i c2 - oznaczają inne przed‐ mioty i cechy" (Łukasiewicz, 1961a: 27). Takie same warunki wyrażają definicje Bocheńskiego: B.3 i B.4. Są to dość kłopotliwe założenia; wprawdzie narzucają się przy analizie wielu przykładów przyczynowości, ale przy niektórych trudno je zachować. Co więcej, takie przykłady daje sam Łukasiewicz. Już przykład z drucikiem platynowym rodzi pewną trudność, bo za przyczynę jego ogrzewa‐ nia uznaje się płynący przezeń prąd. Zatem przedmiotem P1 jest prąd, a cechą c1 to, że on płynie. Łukasiewicz stwierdza: „Jest rzeczą oczywistą, że przyczynami mogą być tylko jakieś przedmioty konkretne, rz ecz y wiste" (Łukasiewicz, 1961a: 45)10. Prąd elektryczny z pewnością jest rzeczywisty, ale czy można go nazwać przedmiotem konkretnym? A jego cechą to, że płynie? Przecież prąd nie może nie płynąć, jest to jego cecha konstytutywna, jak by ją Łukasiewicz określił, a nie cecha c1, której obecność sprawia, że przedmiot P1 jest przyczyną, a nieobecność, że nią nie jest. Inny przykład związku przyczynowego powoduje trudności z uznaniem, że przyczyna i skutek muszą być związane z różnymi przedmiotami: Przyjmujemy, że pewne właściwości organizmu ludzkiego wywołują z koniecznością jego śmiertelność, jakkolwiek, na odwrót, cecha śmiertelności nie wywołuje zapewne w sposób konieczny tych właściwości organizmu. Przyczyną, że człowiek jest śmier‐ te lny [...], są zatem jakieś ukryte cechy jego organizmu (Łukasiewicz, 1961a: 48). W tym przykładzie odnajdujemy tylko jeden przedmiot: organizm ludzki (P1), który posiada cechy (c1), jakie z konieczności wywołują jego (P2) śmiertel‐ ność (c1). Obronienie tezy, że przedmioty P1 i P2 są różne, jeśli w ogóle możli‐ we, byłoby bardzo trudne, a przede wszystkim w tym i wielu innych przypad‐ kach byłoby manipulacją służącą nie zrozumieniu natury przyczyny, ale obronie jej arbitralnej definicji. Dlaczego na przykład nie można uznać, że przyczyną uszkodzenia samochodu była jego nadmierna prędkość? Tego rodzaju przykła‐ dów można wynajdywać dowolnie dużo. Kolejną trudnością jest wymóg różności cech c1 i c2 w definicji Łukasiewicza oraz odpowiadających im cech f i g w twierdzeniu B.4. Jak w tej sytuacji opisać na przykład związek między poruszającym i poruszanym, skoro chodzi o tę samą cechę: ruch? Ponadto opis wielu układów fizycznych, w których przecież dopatrujemy się związków przyczynowych, oparty jest na prawach zachowania energii, pędu czy innych czynników. Również tutaj żądanie różnicy między cechami związanymi z przyczyną i skutkiem może prowadzić do poważnych 10 Przedmiot konkretny to, jak wiadomo, przedmiot jednostkowy i fizyczny, umieszczony w przestrzeni i czasie. Łukasiewicz w jednym miejscu (por. Łukasiewicz, 1961a: 45) dopuścił szersze znaczenie tego pojęcia, ale potem trzymał się powszechnie uznanego znaczenia. 424 Zbigniew WOLAK problemów interpretacyjnych lub do wykluczenia z zakresu związków przyczy‐ nowych zdarzeń, w których działanie przyczyn i powstawanie skutków wydaje się oczywiste. Jest ciekawe, że pod tym względem takie same warunki na defini‐ cję przyczynowości nałożyli zarówno Łukasiewicz, jak i Bocheński, którego de‐ finicja wydaje się lepsza, ale też nie jest wolna od trudności. Można to zapewne zinterpretować jako postęp w próbach zdefiniowania w terminach naukowych pojęcia, które do dziś wymyka się ścisłym i jednoznacznym definicjom11. Po st h o c czy P ro P t e r h o c? Według zgodnego zdania wszystkich niemal filozofów stosunek następstwa czasowego nie jest istotą związku przyczynowego. Co jest post hoc, nie musi być propter hoc. [...] Hume i Mill wiedzą o tym bardzo dobrze; dlatego też uzupełniają swe określenie dru‐ gim czynnikiem - stałością następstwa (Łukasiewicz, 1961a: 22)12. Łukasiewicz trzyma się zdania „wszystkich niemal filozofów" i odrzuca de‐ finiowanie związku przyczynowego przy pomocy stałego następstwa. Oto przy‐ kład. Ktoś ma w pokoju zegar, który codziennie rano wybija godzinę 6, a za‐ raz potem rozlega się hejnał z wieży kościelnej (por. Łukasiewicz, 1961a: 23). Jednak, mimo że Łukasiewicz zdecydowanie odrzuca post hoc jako propter hoc, w swojej definicji nie podaje sposobu odróżnienia tych sytuacji. Zawsze gdy zegar wybije 6, rozlega się hejnał [p1p2]; hejnał może być grany również o in‐ nej porze dnia [(p2,p1)], jeśli zegar stanie, hejnał nadal będzie grany [(n1,n2)]. Pewną trudność stanowi spełnienie [n2n1], czyli sytuacja, w której brak hejnału z konieczności wywołuje milczenie zegara. Można z tego wybrnąć, odwołując się do (równoważnej wobec df. 1–2) definicji 7–8. Punkt (b) z definicji 7 wy‐ rażony przy pomocy implikacji jest spełniony w omawianym przykładzie, gdyż nie zdarzyło się nigdy, żeby hejnał nie rozległ się z wieży, zatem przytoczona implikacja będzie zawsze prawdziwa. Może ktoś jednak takie wyjaśnienie po‐ traktować jako unik, dlatego dobrze byłoby znaleźć inny przykład. Nie jest to proste, bo przykład taki musi zawierać następstwo czasowe imi‐ tujące związek przyczynowy, ale nim niebędące, a ponadto dające się opisać przy pomocy definicji Łukasiewicza. Jednak sądzę, że można takie przykłady znaleźć. 11 Przykładem wielotorowych poszukiwań właściwej koncepcji i definicji przyczyny jest: Kawalec, 2006. 12 Stwierdzenie, że „stosunek następstwa czasowego nie jest istotą związku przyczynowego" jest bardzo nieprecyzyjne. Przede wszystkim nie wiemy, czy jest cechą konstytutywną lub kon‐ sekutywną, czy też żadną z nich. Zdaniem „niemal wszystkich filozofów" jest którąś z tych cech albo inaczej jest warunkiem koniecznym, choć niewystarczającym. Czyżby Łukasiewicz pomylił te dwa pojęcia, gdy wypowiadał się o tamtych filozofach? Por. Łukasiewicz, 1961b: 119, gdzie autor zmienił zdanie i stwierdził, że pierwszeństwo czasowe przyczyny wobec skutku jest ko‐ niecznym warunkiem zachodzenia związku przyczynowego. Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 425 W pewnym mieście na jednej z głównych ulic światła są dziwnie skoordyno‐ wane. Gdy samochód rusza ze skrzyżowania po zapaleniu się zielonych świateł i, zachowując dozwoloną prędkość, dojeżdża do następnych, te zawsze zmieniają się na czerwone. Nie ma tu żadnego związku przyczynowego, tylko ktoś z nie‐ znanych powodów tak owe światła ustawił, że zależność między nimi i ruchem samochodowym odpowiada definicji Łukasiewicza. Wykorzystajmy ją w postaci przedstawionej w definicji 4: gdy samochód zbliża się do świateł z dozwoloną prędkością, światła zapalają się na czerwono [P1c1P2c2]; tym samym, gdy światła nie zmieniają się na czerwone, żaden samochód nie podjeżdża [nP2c2nP1c1]; są sytuacje, gdy światła zmieniają się na czerwone, a samochód nie podjeżdża [(P2c2, P1c1) oraz (nP1c1,nP2c2)]. Związku przyczynowego między ruchem samo‐ chodów a światłami nie ma, a jednak sytuacja ta może być ujęta przy pomocy definicji Łukasiewicza. Posiadanie czy nieposiadanie cech? Łukasiewicz najpierw bez oporu posługiwał się dowolnymi cechami, także za‐ przeczonymi. Stwierdził, że leżenie książki na stole jest przyczyną jej niespa‐ dania (Łukasiewicz, 1961a: 41)13, nierozszerzanie się rtęci jest przyczyną nie‐ ocieplania się pokoju (Łukasiewicz, 1961a: 38) itp. Nieco później, bez żadnego komentarza wobec przytoczonych i im podobnych przykładów, pisze: A ponieważ każdy przedmiot sądu da się wyrazić w formie P ma lub nie ma c, więc i człony stosunku przyczynowego muszą dać się wyrazić w tej formie, z tym za‐ strzeżeniem, że ich forma jest zawsze twierdząca: P1 ma c1, P2 ma c2 (Łukasiewicz, 1961a: 49). Tego rodzaju modyfikacja definicji przyczynowości robi wrażenie wyłącznie gramatycznej, a nie rzeczowej, łatwo przecież przy pomocy czysto językowych zabiegów stwierdzić równoznaczność wyrażeń: P posiada cechę niespadania - P nie posiada cechy spadania itd. Nawet tej niezgrabności można często unik‐ nąć, używając antonimów. Sam Łukasiewicz odczuwał zapewne nienaturalność tego wymogu, gdy pisał: Ażeby usunąć wszelkie możliwe nieporozumienia, zaznaczam w końcu, co wynika zresztą z całego toku dowodzeń, że przez przyczynę i skutek rozumiem tylko pos iada‐ nie jakiejś cechy przez dany przedmiot, nie zaś nieposiadanie jakiejś cechy. Jeżeli dwa przedmioty połączone są ze sobą w ten sposób, że nieposiadanie c2 przez P2 wywołuje z koniecznością nieposiadanie c1 przez P1, to w związku tym jest posiadanie c1 przez P1 przyczyną posiadania c2 przez P2. Swoją drogą, można każdy taki związek przez zmianę 13 Trochę osobliwy przykład, bo opisuje bardziej zależność analityczną niż realną: gdy przed‐ miot spoczywa, nie porusza się w żadnym kierunku, zatem między innymi nie spada. 426 Zbigniew WOLAK cech c na sprzeczne c' przetworzyć w drugi stosunek przyczynowy, który zachodzi mię‐ dzy posiadaniem c'2 przez P2 i posiadaniem c'1 przez P1. Jest to jednak związek przyczy‐ nowy różny od poprzedniego, ponieważ nie zachodzi między tymi samymi członami (Łukasiewicz, 1961a: 50). Cytat zawiera trudność: jego autor najpierw twierdzi, że przyczyną i skut‐ kiem jest tylko posiadanie jakiejś cechy, a w ostatnim zdaniu stwierdza, że nieposiadanie cechy też może być przyczyną i skutkiem. W drugim przypadku będzie to inny związek przyczynowy, ale to nie ma znaczenia, bo pytano tylko o to, czy będzie to w ogóle jakiś związek przyczynowy. Cały wywód dotyczy tylko stylizacji językowej. Trudno dziś stwierdzić, jaki był powód tego rodzaju modyfikacji nałożonych na definicję przyczynowości, ale wydaje się, że nadal chodziło o to, by ocalić porządek czasowy bez używania terminów czasowych i przybliżyć zaproponowaną definicję do rzeczywistego użycia definiowanych terminów. ZAKOńCZENIE W artykule przedstawiono pewne uwagi dotyczące poglądów Jana Łukasiewicza na naturę przyczynowości. Uwagi te są z konieczności ograniczone, pominięto bowiem ważne jego zalety związane z krytyką psychologizmu14 i innych jed‐ nostronnych ujęć prezentowanych głównie przez filozofów nowożytnych. Nie starczyło też miejsca na pełną krytykę wypowiedzi Łukasiewicza i zapropo‐ nowanej przez niego definicji. Mam jednak nadzieję, że udało mi się ujawnić i uzasadnić pewne istotne niedoskonałości jego poglądów i wskazać niektóre ich źródła. Lektura artykułu Analiza i konstrukcja pojęcia przyczyny jest dość trudna, gdyż choć pisany prostym i ścisłym językiem, przy kolejnym czytaniu zamiast lepiej rozumieć poglądy jego autora, odkrywamy coraz więcej nieści‐ słości, wewnętrznych sprzeczności, niezgodności przykładów z definicjami, nie‐ intuicyjnych opisów znanych zjawisk itp. Najbardziej konsekwentny jest Łu‐ kasiewicz w stosowaniu logiki, ale potem czyni wszystko, aby utrzymać swoje twierdzenia choćby najbardziej odległe od opisywanej rzeczywistości. Najważniejsze trudności, na jakie zwróciłem uwagę, są następujące: - niejednoznaczność pojęcia konieczności, które Łukasiewicz raz utożsa‐ miał z realną koniecznością zachodzącą między przyczyną i stukiem, a in‐ nym razem traktował jako skrótowe ujęcie implikacji formalnej; do tego 14 Jednak zbyt daleko idąca krytyka psychologizmu też może być niewłaściwa. Sam Łu‐ kasiewicz i inni mają świadomość tego, że konieczność łącząca przyczynę i skutek nie jest przedmiotem obiektywnego doświadczenia. Gdzie zatem jest podstawa dla niej? Niektórzy, na przykład Paul Thagard, twierdzą, że „ludzie mają intuicyjną zdolność (zmysł?) rozróżniania między związkami przyczynowymi a zależnościami czysto statystycznymi" (Thagard, 2007: 15). Uwagi o pojęciu przyczynowości u Jana Łukasiewicza 427 dołącza się niejednoznaczność niektórych innych terminów logicznych, na przykład wynikania; sam Łukasiewicz uznał, że w artykule pojawiły się pewne braki logiczne; - wykluczenie „ze względów terminologicznych" z zakresu pojęcia przyczy‐ nowości zjawisk, które w oczywisty sposób zawierają taki właśnie stosu‐ nek; w niektórych przypadkach to samo zjawisko było raz opisywane jako związek przyczynowy, gdzie indziej jako związek innego rodzaju; - zastosowanie definicji Łukasiewicza do pewnych tradycyjnych zagadnień prowadzi do paradoksalnych twierdzeń, na przykład że istnienie świata jest przyczyną istnienia Boga; - żądanie, by w stosunku przyczynowym brały udział dwa różne przedmioty i dwie różne cechy, również prowadzi do wykluczenia z zakresu pojęcia przyczynowości wielu związków przyczynowych, nawet kilku takich, któ‐ re sam autor uznał za przyczynowe; - znane rozróżnienie post hoc i propter hoc, choć wyraźnie zaznaczone przez autora, nie znalazło odpowiednika w jego definicji; - domaganie się twierdzącej formy w zdaniach opisujących posiadanie cech przez przedmioty dotyczy tylko stylizacji językowej, nie prowadzi nato‐ miast do udoskonaleniu samej definicji. Czy zatem definicja Łukasiewicza jest błędna? Nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi. Pojęcie przyczynowości jest w dużym stopniu pojęciem pragma‐ tycznym, uzależnionym od konkretnych potrzeb w jakimś dyskursie czy ar‐ gumentacji filozoficznej albo w innych dziedzinach teoretycznych lub prak‐ tycznych. Niekiedy definicja Łukasiewicza może się przydać, ale nie zawsze. Jej poważnym brakiem jest choćby to, że nie stosuje się ona do wszystkich przypadków przyczynowości podanych przez jej autora. Czytając jego artykuł, nierzadko odnosi się wrażenie, jakby pamiętał on tylko o związkach logicznych, natomiast zapominał o innych sprawach, czasami nawet o tym, co sam napisał, nieraz wręcz na tej samej stronie. Posługiwałem się obficie cytatami, aby moja krytyka była oparta na możliwie bezpośrednim odbiorze jego wypowiedzi, nie zaś na zbyt daleko idących interpretacjach. Trzeba jednak pamiętać, że jego podejście było pionierskie i ogromnie szerokie, poruszył wiele zagadnień i sformułował zupełnie nowe twierdzenia w dziedzinie pełnej przeciwnych koncepcji i sprzecznych twierdzeń. Sam wy‐ raził nadzieję, że choć drobna część jego twierdzeń okaże się słuszna (Łukasie‐ wicz, 1961a: 51) i ta nadzieja bez wątpienia się spełniła. Ja zaś mam nadzieję, że moja dość wyrywkowa krytyka będzie odebrana nie jako próba podważania autorytetu wielkiego logika i filozofa, ale jako skromny przyczynek do dyskusji nad stosowaniem logiki w filozofii. 428 Zbigniew WOLAK BIBLIOGRAFIA Bocheński, J. (1948). Wstęp do teorii analogii. Roczniki Filozoficzne, 1, 79–105. Bocheński, J. (1993). O analogii (s. 50–78). W: J. Bocheński. Logika i filozofia. Wybór pism. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Jadczak, R. (1995). Powstanie filozofii analitycznej w Polsce. (Noty bibliograficzne). Toruń: Wy‐ dawnictwo Adam Marszałek. Kawalec, P. (2006). Przyczyna i wyjaśnienie. Studium z filozofii i metodologii nauk. Lublin: Wy‐ dawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Łukasiewicz, J. (1929). O znaczeniu i potrzebach logiki matematycznej. Nauka Polska, 10, 604–620. Łukasiewicz, J. (1961a). Analiza i konstrukcja pojęcia przyczyny (s. 9–62). W: J. Łukasie‐ wicz. Z zagadnień logiki i filozofii. (Red. J. Słupecki). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Łukasiewicz, J. (1961b). O determinizmie (s. 114–126). W: J. Łukasiewicz. Z zagadnień logiki i filozofii. (Red. J. Słupecki). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Łukasiewicz, J. (1998). Logika i metafizyka. Miscellanea. (Red. J. J. Jadacki). Warszawa: Wy‐ dział Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Thagard, P. (2007). Abductive inference: From philosophical analysis to neural mechanisms (s. 26–247). W: A. Feeney & E. Heit (Red.). Inductive reasoning: Cognitive, mathematical, and neuroscientific approaches. Cambridge: Cambridge University Press. Wolak, Z. (2005). Koncepcje analogii w Kole Krakowskiem. Tarnów: Biblos. Wolak, Z. (2014). Problemy logiczne i terminologiczne w argumentacji filozoficznej. Argument: Biannual Philosophical Journal, 4(2), 341–357.