KULT BOSKIEGO AUGUSTA ZA RZĄDÓW DYNASTII JULI J SKO-KL AUD Y JSKIE J Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego Olsztyn

PÁ:fE mojej żonie Małgosi Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego Olsztyn 2001 Kolegium Wydawnicze UWM Przewodniczący J e r z y D z i u b a Redaktor Działu A l b e r t B a r t o s z e w i c z Rcccnzcnt D a n u t a M u s i a ł Redakcja wydawnicza i projekt okładki M a r i a F a f i ńs k a Wydanie publikacji dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych ISBN 83-7299-049-2 © Copyright by W ydawnictwo UW M • Olsztyn 2001 WYDAW NICTW O UWM O lsztyn 2001 Ark. wyd. 22,4; ark. druk. 19 Druk: Zakład Poligraficzny UWM, zam. nr 463 -Spis treści W stęp ............................................................................................................................................ 5 I. K ult państw ow y..................................................................................................................... 11 1. Pogrzeb i consecratio A ugusta ...............................................................................................11 1.1. Kondukt żałobny z Noli do Rzymu ....................................................................... 11 1.2. Pierwsze posiedzenie senatu..................................................................................... 12 1.3. Pogrzeb A ugusta.......................................................................................................... 19 1.4. C onsecratio .................................................................................................................. 27 2. Stanowiska kapłańskie.......................................................................................................... 34 2.1. Sodales A ugustales ...................................................................... .............................. 34 2.2. Flamen A ugustalis....................................................................................................... 40 2.3. Żeńskie kapłaństwo boskiego A ugusta ................................................................... 47 3. Rzymskie miejsca kultu boskiego Augusta....................................................................... 59 3.1. Świątynia Marsa M ściciela........................................................................................ 59 3.2. Sacraria ......................................................................................................................... 62 3.3. Templum Novum (Divi Augusti) ............................................................................... 64 3.4. Kwestie sporne w identyfikacji świątyni (świątyń) boskiego A ugusta ............. 71 3.5. Domniemane miejsca kultu boskiego Augusta w R zym ie.................................. 77 II. S tatus kultu divus A u g u s tu s .............................................................................................. 81 1. Formy przejawiania się boskości A ugusta........................................................................ SI 1.1. Genius A u g u s ti ............................................................................................................. 81 1.2. Numen A u g u s ti ............................................................................................................ 87 1.3. Divus A ugustu s ............................................................................................................ 90 2. Uchybienia wobec kultu boskiego Augusta jako przedmiot procesów o obrazę m ajesta tu ................................................................................................................. 103 2.1. Charakter oskarżeń z tytułu crimen laesae maiestatis u progu cesarstw a....... 103 2.2. Sprzedaż posągu divus Augustus oraz krzyw oprzysięstw o................................ 105 2.3. Zniszczenie posągu boskiego A ugusta ................................................................... 109 2.4. Obraza s ło w n a ...............................................................................................................112 2.5. Łączenie oskarżeń o obrazą majestatu boskiego Augusta z zarzutami o nadużycia w prowincjach.......................................................................................... 115 2.6. Problem inicjatywy procesów o obrazę m ajestatu................................................ 122 J 2.7. Prawo azylu przysługujące posągowi boskiego Augusta .................................... 126 3. Kwestia opozycji wobec kultu boskiego A u g u sta ........................................................... 127 3.1. Siła tradycji Katona Młodszego, Brutusa i Kasjusza jako ostatnich obrońców Republiki ..................................................................................................... 127 3.2. Brak gorliwości w oddawaniu czci divu$ A u g u stu s .............................................. 130 3.3. Przejawy opozycji wobec kultu boskiego Augusta wynikające z pobudek religijnych i etnicznych................................................................................................ 133 III. Rola kultu boskiego A ugusta w propagandzie cesarzy dynastii ju lijsk o -k lau d y jsk ie j.......................................................................................................... 136 1. T yberiusz.................................................................................................................................. 136 1.1. Ustrojowe następstwa apoteozy Augusta ................................................................ 136 1.2. Polityczne uwarunkowania kultu Augusta za rządów T yberiusza..................... 140 1.3. Rola propagandowa emisji D IW S x*\VGVSTVS PATER................................... 154 2. Kaligula .................................................................................................................................... 166 2.1. Nowe formy kultu divus A ugustus ............................................................................ 166 2.2. Imitatio A u g u s ti............................................................................................................ 173 3. K laudiusz.................................................................................................................................. 179 3.1. Consecratio Liwii naruszenie czy potwierdzenie kultu boskiego A ugusta?........................................................................................................ 179 3.2. Dwuznaczność w podejściu Klaudiusza do modelu augustowskiego............... 182 4. N e ro n ......................................................................................................................................... 190 4.1. Apoteoza Klaudiusza wykroczeniem wobec kultu divus A ugustus .................. 190 4.2. Tradycja Augusta w służbie nowej w ładzy ............................................................. 193 4.3. Oznaki zerwania z boskim A ugustem ...................................................................... 198 IV. K ult prow incjonalny i m u n icy p a ln y ............................................................................ 204 1. Kult prow incjonalny.............................................................................................................. 204 1.1. Z achód ............................................................................................................................ 204 1.2. W schód........................................................................................................................... 216 2. Kuk municypalny i pryw atny................................................................................................228 2.1. Ita lia .................................................................................................................................228 2.2. Z achód ............................................................................................................................ 233 2.3. W schód........................................................................................................................... 242 Z akończenie ..................................................................................................................................248 W ykaz skrótów ........................................................................................................................... 251 W ybrana li te ra tu ra .................................................................................................................... 255 Indeks o só b ...................................................................................................................................293 S u m m a ry ...................................................................................................................................... 299 WSTĘP Kult boskiego Augusta należy do podstawowych zagadnień tzw. kultu cesarskiego. Stał się on nie tylko istotnym czynnikiem ideologicznym, ale też poważną silą polityczną, utrwalającą pryncypat jako formę ustrojową. W znacznym stopniu przyczynił się także do utrzymania przez przeszło 50 lat władzy w rękach dynastii julijsko-klaudyjskiej. Żaden kult ubóstwionego cesarza rzymskiego nie cechował się taką siłą i nie odegrał takiej roli w dziejach Impe- rium Romamim, jak to miało miejsce w przypadku czci oddawanej divas Augu- stus. Co szczególnie ważne dla niniejszej pracy, żaden inny kult imperialny nie jest udokumentowany taką ilością źródeł, jak ma to miejsce właśnie w przypadku kultu boskiego Augusta. Należy jednak zaznaczyć, że są okresy i zagadnienia znane bardzo dobrze, jak też takie, o których nasza wiedza jest znikoma. Ze względu na wielką ilość przekazów oraz ich różnorodność, najko- rzystniej pod tym względem przedstawiają się rządy Tyberiusza. Mamy dla nich nie tylko prawie całą relację Tacyta, Kasjusza Diona, jak też życiorys autorstwa Swetoniusza,1 ale także wiele źródeł nieliterackich. Wyróżnić tutaj trzeba dokumenty epigraficzne, a przede wszystkim inskrypcję z Gythejon2 1 Bardzo pomocne są dobre opracowania źródeł literackich. Spośród dużej ilości prac tego typu na szczególną uwagę zasługują następujące z nich: F.R.D. Goodyear, The Ann ais o f Tacitus. Books 1-6, Volume 1: Annals 1.1-54 , Cambridge Classical Texts and Commentaries 15. Cambridge 1972; tenże. The Annals o f Tacitus. Books 1-6. Volume II: Annals 1.53-81 and Annals 2 , Cambridge Classical Texts and Commentaries 23, Cambridge 1981; D.W. Hurley, A historical and historiographical com- mentary on Suetonius, „Life o f C. Caligula". Ph.D. Columbia University 1991; A.J. Woodman, R.H. Martin. The annals o f Tacitus. Book 3, Cambridge Classical Texts and Commentaries 32. Cam- bridge New York 1996. 2 Zob. publikacje inskrypcji z Gythejon E. Kouyecc, 'EmqpaipiKai ex I'udeiou ouppoAai eię zr]u lavopiav rąę AaKUt/iKrję Kara rovę xpói'ou<; rtę popaiKię auroKparopiaę, 'EXXrjViKa 1, 1928, s. 7-44, 152-157; L. Wenger, Griechische Inschriften zum Kaiserkult und zum Grabrecht, ZSS 49, 1929, s. 309-313; AE 1929, nr 99, 100; SEG XI (1954), nr 922, 923; EJ nr 102; J.H. Oliver, Greek Constitutions o f Early Roman Emperors from Inscriptions and Papyri, American Philosophical Society 178, Philadelphia 1989, s. 58-65, nr 15. 7 oraz teksty uchwal honoryfikacyjnych podjętych po śmierci Germanikusa, tj. Tabula Hebana3 i Tabula Siarensis.4 Z tymi dwoma ostatnimi dokumentami ściśle związane jest postanowienie senatu z 10 grudnia 20 r., wieńczące pro- ces Gnejusza Kalpurniusza Pizona. W literaturze przedmiotu funkcjonuje ono pod nazwą Sencitus Consultum de Cn. Plsone Patre? Tak duża ilość źródeł oświetlająca panowanie Tybenusza jest dla nas okolicznością o tyle szczęśli- wą, że to właśnie za rządów tego cesarza podjęto podstawowe decyzje odno- szące się do instytucjonalizacji kultu divus August lis. Wówczas to bowiem nastąpiła jego consecratio, powołano oddzielnego flamen Augustalis, jak rów- nież kolegium sodales Augustales i sacerdos divi Augusti. Zapadła decyzja o wybudowaniu świątyni dla nowego divus. Wykształciła się też procedura sądowa, według której karano sprawców znieważenia bóstwa Augusta. Dla Tyberiusza kult boskiego Augusta czczonego jako D IW S AVGVSTVS PATER stał sie także jedną z najważniejszych gwarancji utrzymania się przy władzy. Następni cesarze nie cechowali się już taką gorliwością w kulcie bo- skiego twórcy pryncypatu, chociaż zasadniczo byli wierni jego pamięci i te- mu, co możemy określić jako model augustowski.6 Czasy panowania trzech następców Tyberiusza są jednak niewiele dłuższe niż rządy bezpośredniego sukcesora Augusta. Ponadto są one zdecydowanie gorzej oświetlone przez źródła. Stąd też możliwości wnioskowania o rzeczywistym stosunku Kaliguli, Klaudiusza i Nerona do kultu boskiego Augusta są raczej skromne. Pamiętać również należy o oczywistej prawdzie, która zresztą w sposób jaskrawy od- ' Zob. P. Raveggi. A. Minio, U. Coli, Scoperta di una tabula aenect iscritta nella localitci „Le Sassaie" nel territorio del!' ondea liebet, Notizie degli Scavi 72, 1947, s. 49-68; AE 1949, nr 215; Li. Coli. Due nitovi/ram m enti delta Tabula Hebana. PP 21, 1951, s. 433-438; G. Tibiletti, Principe e magistrali repubblicani. Ricerta di Slorici Augustea e Tiberiana, Studi Pubbiicali dali ' Istituto Italiano per la Storia Aulica 9, Roma 1953, s. 276-2S3: J H. Oliver, R.E.A. Palmer, Text o f tbe Tabula Hebana. AJPh 75, 1954. s. 225-249: EJ nr 94a; F.J. Lomas. ..Tabula H ebanu", Habis 9, 1978, s. 323-354. 4 Zob. J González, F. Fernande/., Tabula Siarensis. Iura 32, 1981 [1984], s. I 36, J. González. Tabula Siarensis. Fortúnales Siarenses et municipio civittm Romanarían, ZPE 55. 1984, s. 5.5-1U0; AE 1984. nr 508; J. González. Texto v traducción de la Tabula siarensis. [w:] Estudios sobre la tabula Siarensis. eds. J. González. J. Arce. Anejos de Arclvvo Español de Arqueología 9. Madrid 1988, s. 307-315; AE 1991, nr 20. 5 Zob. D.S. Polter, C. Dämon, The Senatus Consultum de Cn. Pisone Patre. AJP 120, 1999, s. 13-41; por. W. Eck, Das s c. de Cn. Pisone patre und seine Publikation in der Baelica, Cahiers du Centre G. Glotz 4, 1993. s. 1 89-208. Zob. też tekst łaciński i polski przekład Senatus Consultum de Cn. Pisone Patre. Uchwala senatu rzymskiego w sprawie Gnejusza Pizona ojca, red. T. Fabiszak. Zeszyty Źródłowe Zakładu Historii Społeczeństw Antycznych I. Poznań 1998. fi Por. A. Kncppe. Metas temporum. Zur Bedeutung von Angst in Politik und Gesellschaft der römischen Kaiserzeit des 1. und 2. Jhdts. n. Chr.. Stuttgart 1994. s. 218-245. nosi się także do Tyberiusza. Cesarze dynastii julijsko-klaudyjskiej, jak wszy- scy sprawujący władzę, musieli reagować na zmiany sytuacji politycznej, kreowali tę sytuację, ale również sami podlegali jej oddziaływaniu. Ponadto pierwszy okres rządów różnił się zawsze od lat schyłkowych. Dlatego stosu- nek do boskiego Augusta należy postrzegać nie statycznie, lecz dynamicznie. Jesteśmy w tej komfortowej sytuacji, iż źródła w wielu przypadkach pozwa- lają nam dostrzec różnice w stosunku do divus Augustus, nie tylko pomiędzy poszczególnymi cesarzami, ale też w obrębie ich rządów. Kult Augusta zawsze cieszył się dużym zainteresowaniem. Uwaga badaczy skupiała się jednak przede wszystkim na rozwoju kultu osoby Okta- wiana Augusta, jaki miał miejsce w okresie wojen domowych oraz budowy podstaw pryncypatu.7 Natomiast nie ma właściwie opracowania całościowo traktującego o boskim Auguście. Istnieje wiele prac, w których problem ten jest poruszany na marginesie innych zagadnień, albo z kolei mamy do czynie- nia z potokiem artykułów traktujących wybiórczo o różnych detalach kultu deifikowanego twórcy piyncypatu. Jedynym opracowaniem dotyczącym kultu boskiego Augusta, którego autor spróbował całościowo przedstawić interesu- jący nas problem (z naciskiem jednak na sprawy polityczne) jest wydrukowa- ny w 1931 r. artykuł J. Gagé - „Divus Augustus. L'idée dynastique chez les empereurs julio-claudiens".8 Pomimo znacznego upływu czasu od momentu ukazania się tego studium, nie ma w literaturze światowej pozycji, która, uwzględniając nowe źródła, jak też korzystając z dorobku kilku pokoleń bada- czy. przedstawiłaby ten fundamentalny problem w miarę możliwości w jak naj- szerszym kontekście. Autor niniejszego studium postanowił tę lukę wypełnić. ' Na uwagę zasługują lulaj następujące prace: L.R. Taylor, The Divinity o f the Roman Em- peror. American Philological Association 1, Middletown/Connecticut 1931; L. Morawiecki. Władza charyzmatyczna w Rzymie u schyłku Republiki 44-27 r. p.n.e., Rzeszów 1989. Istotne znaczenie mają leż pozycje traktujące o sztuce okresu Augusta E. Simon, Augustus: Kunst und Leben in Rom um die Zeitenwende. München 1986; P. Zänker, The Power o f Images in the Age o f Augustus, transi A. Sha- piro, Jerome Lectures 16 th ser., Ann Arbor 1988 (istnieje też polski przekład tej pracy P. Zanker, August i potęga obrazów, tłum. L. Olszewski, Poznań 1999). s Zob. J. Gagé, Divus Augustus. L'idée dynastique chez les empereurs julio-claudiens, RA 34, 1931, s. 11-41. Warto wymienić też następujące pozycje: E. Beurlier. Le culte impérial, son histoire et son organisation depuis Auguste jusqu' à Justinien, Paris 1891; W. Weber, Princeps Studien zur Geschichte des Augustus, t. I, Stuttgart Berlin 1936: M. Grant, Aspects o f the Principale o f Tiberius. Historical Comments on the Colonial Coinage Issued Outside Spain. NNM 116, New York 1950; E. Taeger, Charisma. Studien zur Geschichte des antiken Herrscherkultes, t. 2, Stuttgart I960; S. Weinslock, Divus Julius, Oxford 1971; M. Hänlein-Schäfer, Venerado Angustí. Eine Studie zu den Tempeln des ersten römischen Kaisers, Archaeologica 39, Roma 1985; M. Jaczynowska. Religie świata rzymskiego, Warszawa 1987; D. Fislnvick, The Imperial Cult in the Latin West. Studies in the Ruler Cult o f the Western Provinces o f the Roman Empire, ÉPRO 108, vol. 1.1, Leiden 1987. J Ramy chronologiczne prezentowanej pracy zawierają się pomiędzy rokiem 14, tj. śmiercią Augusta, a rokiem 68, czyli końcem panowania Ne- rona i co za tym idzie, wygaśnięciem dynastii julijsko-klaudyjskiej. W tym okresie kult divus Augustus został zainicjowany, cieszył się największym zainteresowaniem, wyraźnie też spełniał swoją rolę polityczną. Wykorzystując różnego typu źródła, postawiłem sobie za cel przestudiowanie wielorakich aspektów tego kultu, kładąc jednak zasadniczo nacisk na jego naturę religijną i propagandowo-polityczną. Siedząc jego dynamiczny rozwój, starałem się też nie przeoczyć pewnych trudności jakie wywoływał. Oskarżenia z tytułu ob- razy majestatu,9 jak również, niemrawe, co prawda, formy oporu wobec kultu boskiego Augusta, nie mogą jednak przesłaniać prawdy, że był on jednym z najważniejszych zjawisk ideologiczno-politycznych wczesnego cesarstwa. Ogrom źródeł i literatury, z której korzystałem pisząc tę pracę, narzucił pewne rozwiązania formalne dotyczące przypisów. Ostatecznie zdecydowa- łem się na system mieszany. Każde opracowanie podane jest po raz pierwszy w pełnym zapisie bibliograficznym. Tam gdzie istniała konieczność kolejnego się nań powołania, wówczas obok nazwiska autora zamieszczam rok wydania oraz stronę. Na końcu pracy znajduje się wykaz najczęściej cytowanych po- zycji. System ten pozwolił zaoszczędzić wiele cennego miejsca, a jednocze- śnie umożliwił zachowanie aparatu. Mam nadzieję, iż czytelnik przyjmie to rozwiązanie ze zrozumieniem. 5j< Dziękuję wszystkim tym, z których pomocy korzystałem pisząc tę pracę: prof. Marii Jaczynowskiej z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w To- runiu, a także pani prof. Danucie Musiał z tego samego ośrodka. Bardzo wiele zawdzięczam profesorom: Józefowi Śliwińskiemu i Sergiuszowi Szarypkinowi z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Pełen również je - stem wdzięczności za cenne uwagi profesorom: Leszkowi Mrozewiczowi z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Lesławowi Morawieckiemu z Uniwersytetu Rzeszowskiego. s Oskarżenia o obrazę majestatu boskiego Augusta najszerzej omawia R.A. Bauman w pracy: Impietas in principem. A study o f treason against the Roman er-iperor with special reference to the firs l cenlury A.D., MBPAR 67, Miinchen 1974. 10 1. Pogrzeb i consecratio Augusta 1.1. Kondukt żałobny z Noli do Rzymu ugust zmarł 19 sierpnia 14 r. w Noli, w domu swojego naturalnego ojca Oktawiusza. W chwili śmierci miał siedemdziesiąt sześć lat.1 Ł. A., jeszcze przed zgonem Augusta odwołano z drogi Tyberiusza. Zało- życiel pryncypatu odbył długą rozmowę ze swoim następcą.2 Zapewne doty- czyła ona przede wszystkim problemów natury politycznej. Bardzo prawdo- podobne, że stała się również okazją do uściślenia pewnych detali odnoszą- cych się do pogrzebu oraz kultu pośmiertnego Augusta. Wszystkie uroczysto- ści pogrzebowe miały się odbyć w Rzymie. Stąd też naturalne, że pierwszą koniecznością stało się przeniesienie ciała Augusta do stolicy Imperium. Marsz orszaku żałobnego przebiegał starą drogą Apijską i dzielił się na dwa etapy. Pierwszy z nich zaczynał się w Noli, a kończył w Bovillae, gdzie dotarto prawdopodobnie 2 września. Na tym odcinku zwłoki Augusta były niesione przez dekurionów kolonii i municipiów leżących na trasie pochodu. Ze względu na porę roku niewykluczone, że ciało zostało chociaż częściowo zabezpieczone przed zepsuciem, a orszak mógł się posuwać tylko nocą. W ciągu dnia zwłoki były przechowywane w bazylice lub największej świą- tyni danego miasta.3 Kiedy wiadomość o śmierci twórcy pryncypatu dotarła do stolicy, ekwici zwrócili się z prośbą do senatu, aby pozwolono im na 1 Suei.. Div. Aug. 100.1; Cass. Dio LVI 30.5; por. Fasti Aniiales EJ s, 40. 2 Suet., Div. Aug. 98.5; Veil. Pat. II 123.3; por. Cass. Dio LVI 31.1. Suet., Div. Aug. 100.2; Cass. Dio LVI 31.2; por. Seneca, Apocolocyniosis I 2; W. Weber (1936), s. 38, przyp. 191 ze s. 44* n.; B.M. Levick, Tiberius the Politician, London 1976, s. 70. 11 Także Wespazjan, poszukając dla siebie formalnej platformy przejęcia władzy musiał wskazać na Augusta jako jej źródło.3 Za panowania kolejnego cesarza Tytusa, mamy do czynienia z pierwszą deifikacją w Rzymie po upadku dynastii julijsko-klaudyjskiej. Potwierdzeniem ważności przeprowa- dzonej wówczas consecratio stało się jej zestawienie z tą wzorcową, która miała miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, czyli z apoteozą Augusta. Tak bowiem należy rozumieć dokonane przez Tytusa restytucje monet Tyberiusza typu DIVVS AVGVSTVS PATER, w momencie kiedy jednocześnie ukazywały się monety obwieszczające deifikację Wespazjana DIVVS AVGVSTVS VESP.4 Divus Augustus nie dostarczał bowiem jedynie modelu politycznego postępowania, lecz był bóstwem, które co prawda nigdy nie uzyskało w pełni autorytetu bogów od dawna czczonych, ale też z kolei osiągnęło taki rejon boskości, który dla następnych cesarzy, także tych deifikowanych przez senat, był już niedostępny. 3 Por. P.A. Brunt, Lex de Imperio Vespasian i, JRS 67, 1977, s. 95-116. 4 Zob. T.V. Buttrey, Vespasian's Consecratio and the Numismatic Evidence, Historia 25, WYKAZ SKRÓTÓW AA Archäologischer Anzeige/ ABSA Annual o f the British School at Athens AC L'Antiquité Classique AClass Acta Classica AE L'Année Epigraphique AEA Archivo Español de Arqueología AJA American Journal of Archaeology AJAH American Journal of Ancient History AJPh American Journal of Philology AM M itteilungen des Deutschen Archaeologischen Instituts, Athenische Abte- ilung AMGS Antike Münzen und geschnittene Steine, Berlin ANRW Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ed. H. Temporini, W. Haase) ArchClass Archeologia Classica BABesch Bulletin van de Vereeniging tot Bevordering der Kennis van de Antieke Beschaving BCAR Bulletino della Commissione Archeologica Comunale in Roma BCH Bulletin de Correspondence Hellenique BEFAR Bibliothèque des Ecoles Française d 'Athènes et de Rome BICS Bulletin o f the Institute of Classical Studies o f the University o f London BJ Bonner Jahrbücher CAH 1 Cambridge Ancient History, Cambridge 1934 CAH2 Cambridge Ancient History (nowa edycja), Cambridge 1996 CEFR Collection de l'École Française de Rome CIG Corpus Inscriptionum Graecarum, t. 1-5, Berolini 1828-1877 CIL Corpus Inscriptionum Latinarum, Berolini 1863 CJ Classical Journal CNR A. Banti, L. Simonetti, Corpus Nummorum Romanorum, Firenze 1972 Coh. H. Cohen, Description historique des monnaies frappés sous / 'Empire Romain, t. 1, Paris 1880, reprint Graz 1955 CPh Classical Philology CQ Classical Quarterly CR Classical Review CRAI Comptes rendus de l'Académie des Inscriptions et Belles Lettres 251 :-m m EJ V. Ehrenberg, A. H. M. Jones, Documents Illustrating the Reigns o f Au- gustus and Tiberius, Oxford 1955 EMC Echos du M onde classique (Classical Views) ÉPRO Études préliminaires aux religions orientales, Leiden Forsch, in Ephesos - Forschungen in Ephesos veröffentlicht vom Österrichischen Archaeologischen Institute, t. 1-V, Vienna 1906-1944 Fränkel, Alterth. von Pergamon Die Inschriften von Pergamon, t. 1-2 ed Berlin 1890-1895 GR Greece and Rome GRBS Greek, Roman, and Byzantine Studies Gyth. Inskrypcja z Gythejon (zob. przyp. 2 ze s. 7) HSCPh Harvard Studies in Clasical Philology HTR Harvard Theological Review HUN A. S. Robertson, Roman Imperial Coins in the H unter Coin Cabinet, versity o f Glasgow, t. 1, Oxford 1962 I. Corinth A. B. West, Corinth, VIII, 2 Latin Inscriptions, Results o f Excavations M. Fränkel, f l : m ßmm Wss i ,'WÊÈÈé . w m Unim m ü Conducted by the American School o f Classical Studies at Athens, Cambridge /M assachusetts 1931 Jtjjjptl i IG In scr ip tio n s Graecae IGR In scr ip tio n s Graecae ad res Rom anaspertnentes, ed. R. Cagnat, J. Toutain , t. 1 ,3 , 4, Paris 1906-1928 ILA R. Cagnat, A. Merlin, L. Chatelain, Inscriptions latines d 'Afrique (Tripolitaine, Tunisie, Maroc), Paris 1923 ILAlg. S. Gsell, Inscriptions latines de l 'Algérie, t. 1-2, Paris 1922, 1957 ILS H. Dessau, In scrip tio n s latinae Selectae, vol. 1-3, Berolini 1893-1916 ILTG P. Wuilleumier, Inscriptions latines des trois Gaules-, Paris 1963 IM Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Abteilung Istanbul IRT J. M. Reynolds, J. B. Perkins, The Inscriptions o f Roman Tripolitania, Roma 1952 ILTun. A. Merlin, Inscriptions latines de la Tunisie, Paris 1944 JDAI Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts JHS Journal o f Hellenic Studies JNG Jahrbuch für Numismatik und Geldgeschichte JÖAI Jahreshefte der österreichischen archäologischen Instituts in Wien JRA Journal o f Roman Archaeology JRGZM Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz JRS Journal o f Roman Studies JTS Journal o f Theological Studies MAAR Memoirs o f the American Academy in Rome MBPAR M ünchener Beiträge zur Papyrusforschung und antiken Rechtsgeschichte MÉFR Mélanges d 'archéologie et d 'histoire de l 'École Française de Rome MÉFRA Mélanges de l 'École Française de Rome. Antiquité MH Museum Helveticum MIR W. Szaivert, Die M ünzprägung der Kaiser Tiberius und Caius (Caligula) 14/41, Moneta Imperii Romani 2 und 3, Verlag der Österreichen Akademie der Wissenschaften, Wien 1984 MM Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Madrider Mitteilungen NC Numismatic Chronicle NNM Numismatic Notes and Monographs, New York OGIS W. Dittenberger, Orientis Graeci Inscriptiones Selectae, t. 1-2, Leipzig 1903-1905 Pap.Oxy Oxyrhynchus Papyri, ed. B. P. Grenfell (i inni), London 1898 PBSR Papers o f the British School at Rome PCPS Proceedings o f the Cambridge Philological Society PMAAR Papers and Monographs o f the American Academy in Rome QTNAC Quaderni Ticinesi di Numismatica e Antichità Classiche RĄ. Revue Archéologique RAL Rendiconti délia Classe di Scienze rnorali, storiche e filologiche dell' Accademia dei Lincei RBPh Revue Beige de Philologie et d 'Histoire RD R.evue Historique de Droit français et étranger RE Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft RÉA Revue des études anciennes RÉL Revue des études latines RH Revue Historique RhM Rheinisches Museum RHR Revue d 'histoire des religions RIC2 I C. H. V. Sutherland, The Roman Imperial Coinage, t. 1, London 1984 RIT G. Alföldy, Die römischen Inschriften von Tarraco, t. 1, Berlin 1976 RM Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Römische Abteilung RSA Rivista storica dell' Antichità SCI Studii Clasice SCPP Senatus Consultum de Cn. Pisone Patre SEG Supplementum epigraphicum Graecum, Leiden 1923- SM Schweizer Münzblatter (Gazette numismatique suisse) Small. E. M. Smallwood, Documents Illustrating the Principates o f Gains, Clau- dius and Nero, Cambridge 1967 SMSR Studi e materiali di storia delle religioni SNR R. Martini, Sylloge Nummorum Romanorum. Italia, 1. Giulio-Claudii, 1. Augustus-Tiberius, Milano 1990 SO Symbolae Osloenses Syll.J W. Dittenberger, Sylloge Inscriptionum Graecarum, wyd. 3, Leipzig 1915-1924 TAPhA Transactions of the American Philological Association TH Tabula Hebana (zob. przyp. 3 ze s. 8) TS Tabula Siarensis (zob. przyp. 4 ze s. 8) YCS Yale Classical Studies ZNUJ PrHist Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne ZPE Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik ZSS Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte (Romanistische Ab- teilung)

W YB RA NA LITERATU RA Abaecherli A. L. (1932), The Dating o f the Lex Narbonensis, TAPhA 68, 256-268. Abaecherli A. L. (1935a), Imperial Symbols on certain Flavian Coins, CPh 30, 131-140. Abaecherli A. L. (1935b), The Institution o f the Imperial Cult in the Western Provinces o f the Roman Empire, SMSR 11, 153-186. Akurgal E. (1970), Ancient Civilizations and Ruins o f Turkey. From Prehistoric Times until the End o f the Roman Empire, Istanbul. A lföldi A. (1935), Insignien und Tracht der röm ischen K aiser, RM 50, 3 -158 (= A. Alföldi, Die monarchische Repräsentation im römischen Kaiserreiche, Darm - stadt 1980). Alföldi A. (1973), Die zwei Lorbeerbäume des Augustus, Antiquitas 14, Bonn. Allison J. E., Cloud J. D. (1962), The lex Julia Maiestatis, Latomus 21, 711-731. Alonso-Ntinez J. M., (1982), L'opposizione contro Timperialismo romano e contro il principato nella storiografia del tempo di Augusto, RSA 12, 131-141. Aphrodisias Papers. Recent work on architecture and sculpture including the papers given at the Second International Aphrodisias Colloquium held at K ing 's College London on 14 November, 1987, ed. by Charlotte Rouche and Kenan T. Erim, Journal of Roman Archaeology, Supplementary Series Number 1, Ann Arbor 1990. Arce J. (1984), Tabula Siarensis: primeros comentarios (I), AEA 57, 149-154. Arce J. (1988a), Funus Imperatorum: Los funerales de los emperadores romanos, Ma- drid. Arce J. (1988b), La tabula Siarensis y los funerales imperiales (II), [w:] Estudios sobre la Tabula Siarensis, 43-50. Argetsinger K. (1992), Birthday Rituals: Friends and Patrons in Roman P oehy and Cult, Classical Antiquity 11, 175-193. Atkinson K. M. T. (1958), The Governors o f the Province Asia in the Reign o f Augustus, Historia 7, 300-330. Aurigemma S. (1940), Scultore del Foro Vecchio di Leptis Magna raffiguranti la Dea Roma e principi della casa dei Giulio-Claudi (Pubblicazione provvisoria), Africa Italiana 8, 1-94. Baldson J. P. V. D. (1934), The Emperor Gains (Caligula), Oxford (wznowienie w 1964). Baldson J. P. V. D. (1963), Roman Women. Their history and habits, New York. Baldwin B. (1983), Suetonius, Amsterdam. 255 Barrett A. A., (1990), Caligula: the corruption o f pow er , New York. Bassignano M. S. (1974). IIflam inato nelle province romane dell'A frica, Université deglj Studi di Padova, Pubblicazioni dell'Istituto di Storia Antica 11, Roma. Bauman R. A. (1967), The Crimen Maiestatis in the Roman Republic and Augustan Principóte, Johannesburg. Bauman R. A. (1974), Impietas in principem. A study o f treason against the Roman emperor with special reference to the fir s t century A.D., MBPAR 67, München. Bauman R. A. (1981), Tribunician sacrosanctity in 44, 36 and 35 B.C., RhM 124, 166-183. Bauman R. A. (1982), The Resume o f Legislation in Suetonius, ZSS 99, 81-127. Bauman R. A. (1989), Lawyers and Politics in the Early Roman Empire. A study o f relations between the Roman jurists and the emperors from Augustus to Hadrian, MBPAR 82, München. Bauman R. A. (1992), Women and politics in Ancient Rome, London New York. Beard M., North J., Price S. (1998), Religions o f Rome, t. 1, A H isto iy , Cambridge. Beaujeu J. (1955/ La religion romaine à l 'apogée de ¡'Empire, t. 1, La politique reli- gieuse des Antonins (96-192). Paris. Begert A. (1996), Die Ehrenmonate in der Zeit Caligulas. Zur Familienpropaganda des letzten julischen Kaisers, Tyche 11, 1996, 11-43. Belloni G. G. (19S7), Le „Res Gestae divi A ugusti". Augusto: il nuove regime e la nuova urbe, Milano. Beltrán A. (1953), Los monumentos romanos en las monedas hispano-romanas, ALA 26, 1953, 39-66. Benario H. W. (1983), Tacitus Annals 11 and 12, Classical World Special Series 3, Lanham New York - London. Bemecker A. (1981), Zur Tiberius-Überlieferung der Jahre 26-37 n. Chr., Bonn. Beurlier E. (1891), Le culte impérial, son histoire et son organisation depuis Auguste jusqu ' ci Justinien, Paris. Bickermann E. (1929), Die römische Kaiserapotheose, Archiv für Religionswissenschaft 27, 1-34. Bickerman E. (1973), Consecrado , [w:] Le culte des souverains dans {'Empire Romain, ed. W. Boer, Entretiens Fondation Hardt 19, Genève, 1-37. Blake M. E. (1947), Roman Construction in Italy from Prehistoric Period to Augustus Carnegie Institution Publication 570, Washington. Blake M. E. (1959), Roman Construction in Italy from Tiberius through the Flavians, Camegie Institution Publication 616, Washington. Blázquez J. M. (1971-1974), Propaganda dinástica y culto imperial en las acuñaciones de Hispania, Numisma 21-24, 311-329. Bleicken J. (1962), Senatsgericht und Kaisergericht. Eine Studie zur Entwicklung des Prozessrechtes im frühen Prinzipat, Abhandlungen der Akademie der Wissenschaft in Göttingen, philologisch-historische Klasse, Dritte Folge, Nr 53, Göttingen. Boatwright M.T. (1986a), The Style o f the Laudes Neronis, Chapter 4.1 o f Seneca's Apocolocyntosis, Classical Bulletin 62, 10-16. Bogue J. F. (1970), Tiberius in the reign o f Augustus, Ph. D. University o f Illinois at Urbana-Champaign. 256 Bowersock G. W. (1965), Augustus and the Greek world, Oxford. Bowersock G. W. (1973), Greek Intellectuals and the Imperial Cult in the Second A.D., [w:] Le culte des souverains dans l 'Empire Romain, ed. W. Boer, Entretiens Fon- dation H ardt 19, Genève, 177-212. Bowersock G. W. (1987), The Mechanics o f Subversion in the Roman Provinces, [w:] Opposition et résistance à l'empire d'Auguste à Trajcin, ed. O. Reverdin, B. Gran- ge, Entretiens Fondation Hardt 33, Genève, 291-320. Bowersock G. W. (1990), The Pontificate o f Augustus, [w:] Between Republic and Em- pire , 380-394. Borner F. (1943), Ahnenkult und Ahnenglaube im alten Rom, Beihefte zum Archiv für Religionswissenschaft 1. Leipzig Berlin. Bradley K. R. (1978), Suetonius' Life o f Nero. An Historical Commentary, Collection Latomus 157, Bruxelles. Brilliant R. (1963), Gesture and Rank in Roman Art: The Use o f Gesture to Connote Status in Roman Sculpture and Coinage, Memoirs o f the Connecticut Academy of Arts and Sciences 14, New Haven. Brunt P. A. (1961), Charges o f Provincial Maladministration under the Early Principate , Historia 10, 189-227. Buckler W. H. (1935), Auguste, Zeus Patroos, Revue de Philologie de Littérature et d 'Histoire Anciennes 9, 177-188. Buttrey T. V. (1976), Vespasian's Consecratio and the Numismatic Evidence, Historia 25, 449-457. Caesar Augustus. Seven Aspects, eds. F. Millar, E. Segal, Oxford 1984. Carter J. M. (1982), Suetonius: Divus Augustus, Bristol. Castrén P. (1975), Or do populusque Pompeianus. Polity and Society in Roman Pompeii, Acta Instituti Romani Finlandiae 8. Castro A. D. (1972), Tacitus and the ,, Virtues" o f the Roman Emperor: The Role o f Imperial Propaganda in the Historiography o f Tacitus, Ph.D. Indiana University. Chantraine H. (1980), „Doppelbestattungen'' römischer Kaiser, Historia 29, 71-85. Charlesworth M. P. (1933), The Tradition about Caligula, Cambridge Historical Journal 4, 105-119. Charlesworth M. P. (1935), Some Observations on Ruler-Cult, especially in Rome, HTR 28, 5-44. Charlesworth M. P. (1936), Providentia and Aeternitas, HTR 29, 107-132. Charlesworth M. P. (1937), The Virtues o f a Roman Emperor: Propaganda and the creation o f belief, Proceedings of the British Academy 23, 105-133. Chilton C. W. (1955), The Roman Law o f Treason under the Early Principale, JRS 45, 73-81. Chilver G. E. F. (1979), A Historical Commentary on Tacitus' Histories I and II, Oxford. Ciaceri E. (1934), Tiberio Successore di Augusto, Milano. Cid Löpez R. M. (1992), El „Genius A ugusti"y el culto al emperador. Algunos ejemplos de Occidente, [w:] Kongres. Jarandilla de la Vera 1989 Heroes, semidioses y daimones, Madrid, 145-157. Clavel M. (1970), Béziers et son territoire dans L'Antiquité, Annales littéraires de ¡'Uni- versité de Besançon 112, Centre de rech. d 'hist. anc. 2, Paris. 257 Cloud J. D. (1963), The text o f D igest XLVIII, 4. A d legem Iuliam maiestatis, ZSS 80, 206-232. Coarelli F. (1983), II Pantheon, I'apoteosi di Augusto e I 'apoteosi di Romolo, [w:] Città e architettura nella Roma imperiale, A tti del seminario del 27 ottobre 1981 net 25 anniversario dell' Accademia di Danimarca, ed. K. de Fine Licht, Analecta Ro- mana Instituti Danici Supplementum X, Odense, 41-46. Cuss D. (1974), Imperial Cult and honorary terms in the N ew Testament, Paradosis. Contributions to the o f Early Christian Literature and Theology XXIII, Fribourg. Dąbrowski A. M. (1972), Problems in the tradition about the principate o f Gains, To- ronto, dyss. Daitz S. G. (1960), Tacitus' Technique o f Character Portrayal, AJPh 81, 30-52. Dąbrowa E. (1996a), The Origin o f the Templum Gentis Flaviae: A Hypothesis, MAAR 41, 153-161. Dąbrowa E. (1996b), Templum Gentis Flaviae Pomnik polityki dynastycznej Domicjana , Xenia Posnaniensia 15, Poznań. Degrassi A. ( 1942), Un nuovo fram m ento dei Fasti dei „ sodales Augustales Claudiales ", Epigraphica 4, 17-22. Deininger J. (1964), Zur Begründung des Provinzialkultes in der Baetica, MM 5, 167-179. Deininger J. (1965), Die Provinziallandtage der römischen Kaiserzeit von Augustus bis zum Ende des dritten Jahrhunderts n. Chr., Vestigia 6. München. Demougeot E. (1968), Remarques sur les débuts du culte impérial en Narbonnaise, Provence Historique 18, 39-65. Dessau H. (1877), De sodalibus e tssaminibus Augustalibus, Diss. Argentorateusis, Berolini. Dobbins J. J. (1992), The Altar in the Sanctuary o f the Genius o f Augustus in the Forum at Pompeii, RM 99, 251-263. Dobbins J. J. (1996), The Imperial Cult Building in the forum at Pompeii, [w:] Subject and ruler, 99-114. Doboçi Al. (1935), Bovillae. Storia e topografia, Ephemeris Daco-rom ana 6, 240-367. Doren van M. (1958), Les Sacraria: Une catégorie méconnue d 'édifices sacrés chez les Romains, AC 27, 31-75. Dudley D. R. (1959/60), The Celebration o f C laudius' British Victories, University of Birmingham Flistorical Journal 7, 6-17. Eck W. (1993), Das s.c. de Cn. Pisone patre und seine Publikation in der Baetica, Cahiers du Centre G. Glotz 4, 189-208. Eden P. T. (1984), Seneca Apocolocyntosis, Cambridge. Edmondson J. (1997), Two dedications to Divus Augustus and Diva Augusta from Au- gusta Emerita and the early development o f the imperial cult in Lusitania re- examined, MM 38, 89-105. Ehrhardt C. (1978), Messalina and the Succession to Claudius, Antichton 12, 51-77. Eitrem S. (1932a), Zur Apotheose, SO 10, 31-56. Eitrem S. (1932b), Zur Apotheose, SO 11, 11-34. Eitrem S. (1936), Zur Apotheose, SO 15/16, 111-137. Erhart K. P. (1978), A Portrait o f Antonia Minor in the Fogg Museum and its Iconogra- phie Tradition, AJA 82, 192-212. 258 Estudios sobre la tabula Siarensis, eds. J. Gonzalez, J. Arce, Anejos de Archivo Espanol de Arqueologia 9, Madrid 1988. Étienne R. (1958), Le culte impérial dans la péninsule Ibérique d'Auguste à Dioctétien, BÉFAR 191, Paris. Etienne R. (1996), Du nouveau sur les débuts du culte impérial municipal dans la péninsule ibérique, [w:] Subject and ruler, 153-163. Fears J. R. (1976), The Solar Monarchy o f Nero and the Imperial Panegyric o f 0 . Curtins Rufus. Historia 25, 494-496. Fears J. R. (1977), Princeps a diis electus: the divine election o f the emperor as a p o - litical concept at Rome, PMAAR 26, Rome. Fears J. R. ( 19S1 a), The Cult o f Jupiter and Roman Imperial Ideology, ANRVV II 17.1. 3-141. Fears J. R. (1981b), The Theology o f Victory at Rome: Approaches and Problems. ANRW II 17.2, 736-826. Fears J. R. (1981c), The Cult o f Virtues and Roman Imperial Ideology, ANRW II, 17.2, 827-948. Ferguson J. (1970), The Religions o f the Roman Empire, London. Ferrill A. (1991), Caligula: emperor o f Rome, London. Fink R. L., Hoey A. S., Snyder W. F. (1940), The Feriale Duranum, YCS 7, 1-222. Fishwick D. (1964a), Vae puto dens fio , CQ 58, 155-157. Fishwick D. (1964b), The Institution o f the Provincial Cult in Africa Proconsularis, Hermes 92, 342-363. Fishwick D. (1967), rec. J. Deininger, Die Provinziallandtage der römischen Kaiserzeit. AJPh 88, 465-469.. Fishwick D. (1969), „ G enius" and „Numen", HTR 62, 356-367. Fishwick D. (1970a), On C.I.L., II, 473, AJPh 91, 79-82. Fishwick D. (1970b), Flamen Augustorum, HSCPh 74, 299-312. Fishwick D. (1970c), The Equestrian Cursus in CIL 2, 3271, Historia 19, 96-112. Fishwick D. (1971), The Annexation o f Mauretania, Flistoria 20, 467-487. Fishwick D. (1972), The Institution o f the Provincial Cult in Roman Mauretania, Histo- ria 21, 698-711. Fishwick D. (1975), The Name o f the Demigod, Historia 24, 624-628. Fishwick D. (1978a), The Development o f Provincial Ruler Worship in the Western Roman Empire, ANRW II 16.2, 1201-1253. Fishwick D. (1978b), Augustus Deus and Deus Augustus, [w:] Hommages à Maarten J. Vermaseren, t. 1, ÉPRO 68, Leiden, 375-380. Fishwick D. (1981), From flam en to sacerdos. The Title o f the provincial Priest o f Africa Proconsularis, Bulletin Archéologique du Comité des Travaux Historiques et Scientifiques, nouv. sér., fasc. 17 B, [1984], 337-344. Fishwick D. (1982a), The Altar o f Augustus and the municipal cult ofTarraco, MM 23, 222-233. Fishwick D. (1982b), An Early Provincial Priest o f Lusitania, Historia 31, 249-252. Fishwick D. (1987), The Imperial Cult in the Latin West. Studies in the Ruler Cult o f the Western Provinces o f the Roman Empire, ÉPRO 108, vol. 1.1, 1.2, Leiden. 259 ¿i Fishwick D. (1989a), The Sixty Gallic Tribes and the A ltar o f the Three Gauls. Historia 38, 111-112. Fishwick D. (1989b), Statues Taxes in Roman Egypt, Historia 38, 335-347. Fishwick D. (1989c), D i C aesam m , Antiquités Africaines 25, 111-114. Fishwick D. (1989d), Numen Augusti, Britannia 20, 231-234. Fishwick D. (1990a), Prudentius and the Cult o fD ivus Augustus, Flistoria 39, 475-486. Fishwick D. (1990b), Dio and Maecenas: The Emperor and the Ruler Cult, Phoenix 44, 267-275. Fishwick D. (1991a), The Imperial Cult in the Latin West. Studies in the Ruler Cult o f • ' the Western Provinces o f the Roman Empire, ÉPRO 108, vol. II. 1, Leiden. Fishwick D. (1991b), Seneca and the Temple o fD ivus Claudius, Britannia 22, 137-141. Fishwick D. (1991c/ Ovid and divus Augustus, CPh 86, 36-41. Fishwick D. (1992a), The Statue o f Julius Caesar in the Pantheon , Latomus 51, 329-336. Fishwick D. (1992b), On the Temple o f Divus Augustus, Phoenix 46, 232-255. Fishwick D. (1993), A Temple o f Vesta on the Palatine?, Acta Universitatis Wratislaviensis 1435, Antiquitas 18, 51-57. Fishwick D. (1995), The inscription o f Mamia again: the cult o f the Genius Augusti and the temple o f the imperial cult on the forum o f Pompeii, Epigraphica 57, 17-38. Fishwick D. (1996), Four temples at Tarrraco, [w:] Subject and ruler, 165-184. Fishwick D. (1996), The Dedication o f the Ara Trium Galliarum, Latomus 55, 87-100. Fishwick D. (1998), Our f ir s t high priest: a gallic knight at A thens, Epigraphica 60, £ 83-112. i l l ! Fittschen K. (1985), Zur Datierung des Augustus-Roma-Tempels in Ankara , AA 309-315. Fittschen P. Zänker (1983), Katalog der römischen Porträts in den Capitolinischen -if? Museen und den anderen komunalen Sammlungen der Staadt Rom, Bd. 3: KaiseÄ rinenund prinzessinnenbildnisse Frauenporträts, Beiträge zur Erschliessung hel- lenistischer und kaiserzeitlicher Skulptur und Architektur 5, Mainz am Rhein. Flory M. B. (1984), Sic exempla parantur: Livia's Shrine to Concordia and the Porticus J Liviae, Historia 33, 309-330. Flory M. B. (1986), C aligula's Inverecundia: A Note on Dio Cassius 59.12.1, Hermes 114, 365-371. Flory M. B. (1988a), ABDUCTA NERONJ UXOR: the H istoriographical Tradition on the Marriage o f Octavian and Livia, TAPhA 118, 343-359. Flory M. B. (1988b), The Meaning o f Augusta in the Julio-Claudian Period', AJAH 13, [1997], 113-138. Flory M. B. (1992), A Note on Octavian' Felicitas, RhM 135, 283-289. Flower H. I. (1998), Rethinking „Damnatio M em oriae": The Case o f Cn. Calpurniiis Piso Pater in AD 20, Classical Antiquity 17, 155-187. Fomi G. (1973), El culto de Augusto en el compromiso oficial y en el sentimiento £ oriental, Bolletin del Seminario de Estudios de Arte y Arqueología 39, 105-113. Frank T. (1938), Augustus, Vergil, and the Augustan E logia , AJPh 59, 91-94. Friesen S. J. (1993), Twice Neokoros: Ephesus, Asia and the cult o f the Flavian imperial fam ily, Religions in the Graeco-Roman world (ÉPRO 116), Leiden. Fuchs M. (1987), Untersuchungen zur Ausstattung römischer Theater in Italien und den Westprovinzen des Imperium Romanum, Mainz am Rhein. 260 m i v .ísS cáS c Fuchs M. (1990), Frauen um Caligula und Claudius: Milonia Caesonia, Drusilla und Messalina, AA, 107-122. Fuks G. (1982), Again on the Episode o f the Gilded Roman Shields at Jerusalem, FITR 75, 503-507. Fullerton M. D. (1985), The Domus Augusti in Imperial Iconography o f 13-12 B.C., AJA 89, 473-483. Furnée-van Zwet L. (1956), Fashion in w om ens hair-dress in the fir s t century o f the Roman Empire, BABesch 31, 1-22. Füchs G. (1969), Architekturdarstellungen a u f römischen Münzen der Republik und der frühen Kaiserzeit, AMGS 1, Berlin 1969. Gagé J. (1930a), Romulus Augustus, MÉFR 47, 138-181. Gagé J. (1930b), La Victoria Augusti et les auspices de Tibère, RA 32, 1-35. Gagé J. (1931a), Divus Augustus. L 'idée dynastique chez les empereurs julio-claudiens, RA 34, 11-41. Gagé J. (1931b), Les sacerdoces d 'Auguste et ses réformes religieuses, MEFRA 48, 75-108. Gagé J. (1933), La théologie de la Victoire im périale, R evue H istorique 171, 1-43. Gagé J. (1935), Un manifeste dynastique de Caligula, RÉA 37, 165-184. Gagé J. (1955), Apollon romain. Essai sur le culte d Apollon et le development du „ritus G raecus" à Rome des origines à Auguste, BÉFAR 182, Paris. Gagé J. (1961), Psychologie du culte impérial romain, Diogène 34, 47-68. Gagé J. (1981), Apollon impérial, garant des „Fata Rom ana", ANRW II 17.2, 561-630. Gallivan P. A. (1974a), Suetonius and Chronology in the „de vita Neronis", Historia 23. 297-318. Gallivan P. A. (1974b), Historical Comments on Suetonius, Nero, 6, Latomus 33, 385-396. Garnsey P. (1970), Social Status and Legal Privilege in the Roman Empire, Oxford. Garzetti A. (1974), From Tiberius to the Antonines. A History o f the Roman Empire A.D. 14-192, transi. J. R. Foster, London. Gascou J. (1984), Suétone historien, BÉFAR 255, Rome. Gesche H. (1978), Die Divinisierung der römischen Kaiser in ihrer Funktion als Herr- schaftslegitimation, Chiron 8, 377-390. Getty R. J. (1950), Romulus, Roma, and Augustus in the sixth book o f the Aeneid, CPh 45, 1-12. Geyer U. (1976), Der Adlerflug im römischen Konsekrationszeremoniell, Bonn, dyss. Ginsburg J. (1981), Tradition and theme in the Annals o f Tacitus, New York, dyss. Gonzalez J. (1988), Texto y traducción de la Tabula siarensis, [w:] Estudios sobre la tabula Siarensis, 307-315. Gonzenbach von V. (1968), Genius Augusti Theos Sebastos, [w:] Opuscula K. Kerényi dedicata, Acta Universitas Stockholmiensis, Studies in Classical Archaeology 5, Stockholm, 81-117. Goodyear F. R. D. (1972), The Annals o f Tacitus, Books 1-6, Volume I: Annals 1 .1-54 , Cambridge Classical Texts and Commentaries 15, Cambridge 1972. Goodyear F. R. D. (1981), The Annals o f Tacitus. Books 1-6. Volume II: Annals 1.55-81 and Annals 2, Cambridge Classical Texts and Commentaries 23, Cambridge. 261 Gradel I. (1992), M anila's D edication: Emperor and Genius. The Im peria l Cult in Italy and the Genius Coloniae in Pompeii, Analecta Romana Instituti Danici 20, 43 -58 . Graindor R (1931), Athènes de Tibère ci Trajan, Cairo. Grant M. (1950a), Aspects o f the Principate o f Tiberius. H istorical Comments on the Colonial Coinage Issued Outside Spain , NNM 116, New York. Grant M. (1950b), Roman Anniversary Issues: An Exploratory Study o f the Numisma- tic and Medallic Commemoration o f Anniversary Years 49 B.C. A.D. 375, Cambridge. Grant M. (1954), Roman Imperial M oney , London. Grenade R (1961), Essai sur les origines du principat. Investiture et renouvellement des pouvoirs impériaux, BÉFAR 197, Paris. Grether G. (1946), Livia and the Roman Imperial Cult, AJPh 67, 222-252. Griffin M. T. (19S5), N ero: the Erul o f a Dynasty, New Haven London. Griffin M. (1997). The Senates Story, JRS 87, 249-263. Grimai P. (1990). Słownik M itologii greckiej i rzymskiej. red. naukowy polskojęzycznego przekładu J. Łanowski, Wroclaw. Gros P. (1976), Aurea Templa. Recherches sur l'architecture religieuse de Rome à l'épo- que d 'Auguste, BÉFAR 231, Rome. Gros P. ( 1990), Théâtre et culte impérial en Gaule Ncirbonnaise et dans Péninsule ibérique, [w:] Stadbild und Ideologie. Die M onumentalisierung hispanisher Städte zwischen Republik und Kaiserzeit, 381-390. Gross W. H. (1962), Iulia Augusta. Untersuchungen zur Grundlegung einer Livia-Ikonogrciphie , Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, philologisch -historische Klasse, Dritte Folge, Nr 52, Göttingen. Guey J., Audin A. (1958), L 'inscription récemment découverte à iA m phithéâtre des Trois-Gaules, CRAI, 106-110. Habel P. (1888), De Pontifîcum Romanorum inde ab Augusto usque ad Aurelianwn condicione publica, Breslauer Philologische Abhandlungen 3, Heft 1, Vratislaviae. Hafner G. (1955), Zum Augustus R e lie f in Ravenna, RM 62, 160-173. Hafner G. (1989), Die „Romana Victoria" in der Curia Julia. AA 1989, 553-558. Halfmann H. (1986), Zur D atierung und Deutung der Priesterliste am Augustus-RomaTempel in Ankara, Chiron 16, 35-42. Hall J. F. 111 (1986), The Saeculum Novum o f Augustus and its Etruscan Antecedents, ANRW II 16.3, 2564-2589. Hammond M. (1933), The Augustan Principate in Theory and Practice during the JulioClaudian Period, New York (reprint 1968). Hammond M. (1957), Imperial Elements in the Formula o f the Roman Emperors during the fir s t Two and a H a lf Centuries o f the Empire, MAAR 25, 17-64. Hammond M. (1959), The Antoninę Monarchy, PMAAR 19, Rome. Hannestad N. (1986), Roman A rt and Imperial Policy, Jutland Archaeological Society Publications 19, Aarhus. Hano M. (1986), A l 'origine du culte impérial: les autels des Lares Augusti. Recher- ches sur les thèmes iconographiques et leur signification , ANRW II 16.3, 2333-2381. 262 Hanson A. E. (1984), Caligulan Month-Names at Philadelphia and Related Matters, [w:] Atti del XVII congresso internazionale dipapirologia Napoli, 19-26 maggio 1983, t. 3, Napoli, 1107-1118. Hanson J. A. (1959), Roman Theater Temples, Princeton. Hardy L. E. (1976), The Imperial Women in Tacitus' Annales, Indiana University, dyss. Haslam M. W. (1979/80), A ugustus' Funeral Oration fo r Agrippa, CJ 75, 193-199. Hatzi C. (1976), Die politische Rolle der Frauen um Tiberius, Insbruck, dyss. Hauschild Th. (1972-74), Römische Konstruktionen a u f der oberen Stadtterrasse, des antiken Tarraco, AE A 45-47, 3-44. Hänlein-Schäfer H. (1985), Veneratio Augusti. E ine Studie zu den Tempeln des ersten römischen Kaisers, Archaeologica 39, Roma. Hänlein-Schäfer H. (1996), Die Ikonographie des Genius Augusti im Kompitalund Hauskult der frühen Kaiserzeit, [w:] Subject and ruler, 73-98. Heinen H. (1911), Zur Begründung des römischen Kaiserkultes. Chronologische Ueber- sicht von 48 v. bis 14 n. Chr., Klio 11, 129-177. Heintze von H. (1976), Ein unbekanntes Augustusbildnis. Gedanken zum postumen Ka- iserportreit, [w:] In memoriam Otto J. Brendel, Essays in Archaeology and the Humanities, ed. by L. Bonfante, H. von Heintze, Mainz, 143-154. Hennig D. (1975), L. Aelius Seianus. Untersuchungen zur Regierung des Tiberius, Ve- stigia 21, München. Herrmann P. (1968), Der römische Kaisereid. Untersuchungen zu seiner Herkunft und Entwicklung, Hypomnemata 20, Göttingen. Hertel D. (1982), Caligula-Bildnisse vom Typus Fasanerie in Spanien. Ein archäologi- scher Beitrag zur Geschichte des Kaisers Caius, MM 23, 258-295. Herz P. (1978), Kaiserfeste der Prinzipatszeit, ANRW II 16.2, 1135-1200. Herz P. (1981a), Diva Drusilla. Ägyptisches und Römisches im Herrscherkult zur Zeit Caligulas, Historia 30, 324-336. Herz P. (1981b), Die Arvalakten des Jahres 38 n. Chr. Eine Quelle zur Geschichte Kaiser Caligulas, BJ 181, 89-110. Herz P. (1992), Asiarchen und Archiereiai. Zum Provinzialkult der Provinz Asia. Tyche 7, 93-115. Herzog-Hauser G. (1924), s.v. Kaiserkult, RE Suppl. IV, kol. 806-853. Hesberg H. v. (1978), Archäologische Denkmäler zum römische Kaiserkult, ANRW II 16.2, 911-995. Hesberg H. v., Panciera S. (1994), Das Mausoleum des Augustus: der Bau und seine Inschriften, Bayerische Akademie der Wissenschaften 1994, Heft 108, München. Heyob S. K. (1975), The cult o f Isis among women in the Graeco-Roman world, EPRO 51, Leiden. Hickson F. V. (1991), Augustus Triumphator: Manipulation o f the Triumphal Theme in the Political Program o f Augustus, Latomus 50, 124-138. Hill G. F. (1931), Notes on the Ancient Coinage o f Hispania Citerior, NNM 50, New York. Hill P. V. (1983), Buildings and Monuments o f Rome as Coin Types, A.D. 14-69, NC 143, 81-94. Hind J. G. F. (1975), Is Nero's Quinquennium an Enigma?, Historia 24, 629-630. 263 SPil.r-i. m l Ü 3?>v . v: : gSc-t P C Hinds S. (1992), Arma in O v id 's Fasti Part 2: Genre, Romulean Rome and Augustan Ideology, Arethusa 25, 113-153. Hirrschfeld O. (1888), Zur Geschichte des römischen Kaisercultus, Sitzungsberichte der königlich preussischen Akademie der W issenschaften zu Berlin, Philosophisch- historischen Classe 35, 833-862. H off M. C. (1996), The politics and architecture o f the Athenian imperial cult, [w:] Subject and rider, 185-200. Hoffman H. (1968), M orum tempora diversa. Charakterwandel bei Tacitus, Gymnasium 75, 220-250. Hoffsten R. B. (1939), Roman Women o f Rank o f the Early Empire in Public Life as Portrayed by Dio, Paterculus, Suetonius, and Tacitus, Philadelphia, dyss. Hofter M. (1988), Porträt, [w:] Kaiser Augustus und die verlorene Republik, 291-343. Hohl E. (1937a), Zu den Testamenten des Augustus, Klio 30, 323-342. Hohl E. (1937b), rec. W. Weber, Princeps, Philologische Wohenschrift 57, kol. 574-585. Holleman A. W. J. (1973), An enigmatic function o f the Flamen Dialis (Ovid, Fast., 2.282) and the Augustan reform, Numen 20, 222-228. Holloway R. R. (1966), The tomb o f Augustus and the princes o f Troy, AJA 70, 171-173. Horsfall N. (1974), Labeo and Capito, Historia 23, 252-254. Horsfall N. (1983), Some problem s in the „Laudatio Turiae", BICS 30, 85-98. Hoskins Walbank M. E. (1996), Evidence fo r the imperial cult in Julio-Claudian Co- rinth, [w:] Subject and ruler, 197-213. Housman A. E. (1913), Manilius, Augustus, Tiberius, Capricornus, and Libra, CQ 7, 109-114. Hölscher T. (1965), Ein römischer Stirnziegel mit Victoria und Capricorni, JRGZM 12, 59-73. Hölscher T. (1967), Victoria Romana, Mainz. Hölscher T. (1980), Die Geschichtsauffassung in der römischen Repräsentationskunst, JDA1 95, 265-321. Hölscher T. (1988), Historische Reliefs, [w:] Kaiser Augustus und die verlorene Repu- blik, 351-400. Humphrey J. H. (1986), Roman Circuses: Arenas fo r Chariot Racing, Berkeley Los Angeles. Humphrey J. W. (1979), The Three Daughters o f Agrippina M aior, AJAH 4, 125-143. Humphrey J. W., Swan P. M. (1983), Cassius Dio on the Suffect Consuls o f A.D. 39, Phoenix 37, 324-327. Hurley D. W. (1989), Gaius Caligula in the Germanicus tradition, AJPh 110, 316-338. Hurley D. W. (1991), A historical and historiographical commentary on Sueton ius' „Life o f C. Caligula", Ph.D. Columbia University. Huss W. (1978), Die Propaganda Neros, AC 47, 129-148. Huzar E. (1984), Claudius - the Erudite Emperor, ANRW II 32.1, 611-650. Hülsen Ch. (1926), Forum und Palatin, München Wien Berlin. lngholt H. (1969), The Prima Porta Statue o f Augustus, Archaeology 22, 176-187, 304-318. Instinsky H. U. (1966), A ugustus und die Adoption des Tiberius, Hermes 94, 324-343. Jaczynowska M. (1973), Glöwne kierunki przemian kultu Herkulesa w panstwie rzymskim , Acta Universitatis Nicolai Copemici, Historia 9, 31-43. MM? m ■mm MS l i t 26^ • fogaff; II Jaczynowska M. (1987), Religie świata rzymskiego, Warszawa. Jaczynowska M. (1993), Religion o f loyalty under Augustus and Tiberius, Acta Universitatis Wratislaviensis 1435, Antiquitas 18, 73-80. Jaczynowska (1996), Dzieje Imperium Romanum, wyd. II, Warszawa. Jakobson A., Cotton H. M. (1985), Caligula's Recusatio Imperii, H istoria 34, 497-503. Jal P. (1957), L'image d'Auguste chez Sénèque, RÉL 35, 242-264. Jameson S. (1969), 22 or 23?, Historia 18, 204-229. Jameson S. (1980), The Lycian League: Some Problems in its Administration , ANRW II 7.2, 832-855. Jarret M. G. (1971), Decurions and Priests, AJPh 92, 513-538. Jeppesen K. K. (1993), Grand Camée de France. Sejanus Reconsidered and Confirmed. RM 100, 141-175. Jerome T. S. (1912), The Tacitean Tiberius: A Study in Historiographic Method, C'Ph 7. 265-292. Jocelyn H. D. (1966), The Roman Nobility and the Religion o f the Republican State, Journal o f Religious History 4, 89-104. John W. (1963), Sacerdotium hominum? Tac., Ann. I, 59, Hermes 91, 380-382. Johnson J. (1935), Excavations at Minturnae, t. 1, Monuments o f the Republican Forum , Philadelphia. Jones A. H. M. (1963), The Greeks under Roman Empire, Dumbartion Oaks Papers 17, 3-19. Jones A. H. M. (1970), Augustus, London. Jones C. P. (1970), A Leading Family o f Roman Thespiae, HSCP 74, 223-255. Jones D. L. (1980), Christianity and the Roman Imperial Cult, ANRW II 23.2, 1023-1054. Jope J. (1988), The Fasti: Nationalism and personal involment in Ovid's treatment o f Cybele, EMC 32, 13-22. Jucker H. (1973), Methodisches zur kunstgeschichten Interpretation von Münzbildnissen der Agrippina M aior und der Antonia minor, SM. 23, 55-64. Jucker H. (1976a), Der grosse Pariser Kameo. Eine Huldigung an Agrippina, Claudius und Nero, JDAI 91, 211-250. Jucker H. (1976b), Die Prinzen a u f dem Augustus-Relief in Ravenna, [w:] Mélanges d 'h i- stoire ancienne et d 'archéologie offert à Paul Collart, Lausanne, 237-267. Kaenel H.-M. (1986), Münzprägung und Münzbildings des Claudius, AM GS 9, Berlin. Kaiser Augustus und die verlorene Republik, Eine Ausstellung im Martin-Gropius-Bau. Berlin 7. Juni-14. August 1988, Berlin 1988. Kajava M. (1984), The Name o f Cornelia Orestina/Orestilla, Arctos 18, 23-30. Kallet-Marx R. (1990), The Trial o f Rutilius Rufus, Phoenix 44, 122-139. K am pff G. (1963), Three Senate M eetings in the Early P rincipate, Phoenix 17, 25 -58 . Kaplan M. (1990), Greeks and the Imperial Court, from Tiberius to Nero, New York London, dyss. Kapossy B. (1970), Archäologisch-numismatische Randnotizen, SM 20, 95-98. Karge E. B. (1973), Aspects o f Tacitus' Presentation o f Tiberius as Princeps and Pro- consul, Ph. Diss. Ohio State University Columbos. Kaspar D. (1975), Neues zum Grand Camée de France, SM 25, 61-68. 265 Katzoff R. (1971), Tacitus, Annales, I, 74: the case o f Granins Marcellus, AJPh 92, 680-684. Kahler H. (1939), s.v. Triumphbogen (Ehrenbogen), RE VII A 1, kol. 373-493. Kearsley R. A. (1986), Asiarchs, Archiereis, and the Archiereiai o f Asia, GRJBS 27, 183-192. Kearsley R. A. (1987), M. Ulpius Appuleius Eurykles o f Aezani: Panhellene, Asiarch and Archiereus o f A sia , Antichton 21, 49-56. Kearsley R. A. (1988), Asiarchs: Titulature and Function. A Reappraisal, SCI 26, 57-65. Kearsley R. A. (1996), The Asiarchs o f Cibyra Again. The Roman Presence in Southern Asia Minor Ist cent. B.C. 1st cent. A.D. and its Impact on the Epigraphic Record, Tyche 11, 129-155. Keay S. J. (1988), Roman Spain, Berkeley. Keil J. (1908), Zur Geschichte der Hymnoden in der Provinz Asia, JÖAI 11, 101-110. Keitel E. (1981), Tacitus on the Deaths o f Tiberius and Claudius, Hermes 109, 206-214, Kellum B. A. (1990), The City Adorned: Programmatic Display at the Aedes Concordiae Augustae, [w:] Between Republic and Empire, 276-296. Kennedy D. F. (1992), „A ugustan" and „Anti-Augustan": Reflections on Terms o f Re- ference, [w:] Roman Poetry and Propaganda in the Age o f Augustus, 26-58. Kienast D. (1969), Augustus und Alexander, Gymnasium 76, 430-456. Kienast D. (1982), Augustus: Prinzeps und Monarch, Darmstadt. K ierdorf W. (1980), Laudatio funebris: Interpretationen und Untersuchungen zur En- ~ twicklung der römischen Leichenrede, Beiträge zur klassischen Philologie 106, ; Meisenheim am Glan. K ierdorf W. (1986), „Funus" und „consecratio". Zu Terminologie und A b la u f der römi- schen Kaiserapotheose, Chiron 16, 43-69. Kilpatrick R. (1978/79), Apocolocyntosis and the Vision o f Claudius, CJ 74, 193-196. ■ Kiss Z. (1975), L'iconographie des princes julio-claudiens au temps d'Auguste et de Tibère, Travaux du Centre d 'Archéoloeie M éditerranéenne de l'Académie Polonaise des Sciences 17, Varsovie. Kleiner D. E. E. (1992), Roman Sculpture, Yale Publications in the History o f Art, New Haven London. Kleiner F. S. (1971), The Flamen o f the Ara Pietatis, ASA 75, 391-394. Kleiner F. S. (1985), The Arch o f Nero in Rome. A study o f the Roman honorary arch before and under Nero, Archaeologica 52, Roma. Kleiner F. S. (1988), The Arch in Honor o f C. Octavius Augustus, Historia 37, 347-357. Kleiner F. S. (1989), The study o f Roman triumphal and honorary arches 50 years after Kahler, JRA 2, 195-206. Kleiner F. S. (1990a), An extraordinary posthumous Honor fo r Livia, Athenaeum 68, 508-514. Kleiner F. S. (1990b), Galba imperator augustus P(opuli) R(omani), Revue Numismati- que ser. 6, 32, 72-84. Klingner F. (1954), Tacitus über Augustus und Tiberius, Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der W issenschaften, Philosophisch-historische Klasse 1953, Heft 7, München. Kloft H. (1970 / Liberalität Principis, Kölner Historische Abhandlungen 18, Köln Wien. Kloft H. (1972), Marginalien zur „Apocolocyntosis" und zum Prinzipat des Nero, Archiv für Kulturgeschichte 54, 205-222. Klose D. O. A. (1987), Die Münzprägung von Smyrna in der römischen Kaiserzeit, AMGS 10, Berlin. Klumbach (1970), Altes und Neus zum ,,Schwert des Tiberius", JRGZM 17, 123-132. Knapp R. G. (1983), Roman Córdoba, Berkeley. Kneissl P. (1969), Die Siegestitulatur der römischen Kaiser, Hypomnemata 23, Göt- tingen. Kneissl P. (1980), Entstehung und Bedeutung der Augustalität. Zur Inschrift der ara Narbonensis (CIL X II 4333), Chiron 10, 291-326. Kneppe A. (1987), Augustus, Nero und das Geschichtsbewusstsein, Archiv für Kulturge- schichte 69, 263-287. K n ig h t W. J. (1932 ), M aze Sym bolism and the Trojan G am e, A n tiq u ity 6. 445-458 . Knoche U. (1963), Zur Beurteilung des Kaisers Tiberius durch Tacitus, Gymnasium 70, 211-226. Knoche U. (1966), Das Bild des Kaisers Augustus in Senecas Apocolocyntosis, Wissen- schaftliche Zeitschrift der Universität Rostock 15, 463-470. Kodrębski J. (1974), Sabinianie i Prokulianie. Szkoły prawa vi> Rzymie wczesnego cesar- stwa, Łódź. Koenen L. (1970), Die Laudatio fu n eb ris" des Augustus fü r Agrippa a u f einem neuen Papyrus, ZPE 5, 217-283. Koeppel G. M. (1983), Die historischen Reliefs des römischen Kaiserzeit I. Stcultrömische Denkmäler unbekannter Bauzugehörigkeit aus augusteischer und julischclaudischer Zeit, BJ 183, 61-144. Koestermann E. (1955), Die Majestätsprozesse unter Tiberius, Historia 4, 72-106. Koestermann E. (1963), Cornelius Tacitus Annalen, Band I Buch 1-3, Heidelberg. Kokkinos N. (1992), Antonia Augusta. Portrait o f a great Roman lady, London New York. Koppel E. M. (1990), Relieves arquitectónicos de Tarragona, [w:] Stadbild und Ideologie. Die Monumentalisierung hispanisher Städte zwischen Republik und Kaiserzeit. 328-340. Kornemann E. (1900), s.v. Concilium , RE IV 1, kol. 801-830. Komemann E. (1901), Zur Geschichte der antiken Herrscherkulte, Klio 1, 51-146. Kornemann E. (1924), s.v. Koivöv, RE Suppl. IV, kol. 914-941. Kornemann E. (1929), Neue Dokumente zum lakonischen Kaiserkult, Abhandlungen der schlesisischen Gesellschaft für vaterländische Kultur, Geisteswissenschaftliche Reihe, Heft 1, Breslau. Komemann E. (1938), rec. W. Weber, Princeps; A. v. Premerstein, Vom Werden und Wesen des Prinzipats, Gnomon 14, 1938, 489-507. Kornemann E. (1952), Grosse Frauen des Altertums im Rahmen des zweitausendjährigen Weltgeschehens, Wiesbaden. Kornemann E. (1960), Tiberius. München. 267 m mm Korpanty J. (1975), Napis na tarczy Augusta i ody rzymskie Horacego , M eander 30, 61-75 Korten Ch. (1992), Ovid, Augustus and der Kult der Vestalinnen: eine religionspolitische These zur Verbannung Ovids, Studien zur klassischen Philologie 72, Frankfurt am Main, dyss. Kotula T. (1961), Rzymskie m illenium , Meander 16, 68-84. Kotula T. (1963), Znaczenie afrykańskich „concilia" w epoce wczesnego cesarstwa, Acta Universitatis W ratislaviensis 11, Antiquitas 1, 69-132. Kotula T. (1968), Zgromadzenie prowincjonalne w rzymskich prowincjach okresu wcze- snego cesarstwa, Przegląd Historyczny 59, 501-506. Kotula T. (1989), Kult cesarskiej Gens w świetle źródeł epigraficznych i literackich , [w:] ' r; Źródłoznawstwo i studia historyczne, red. K. Bobowski, Acta Universitatis Wrati- ] slaviensis 1112, H istoria 76, 17-23. Kouyea Z., (19 2 8 ),'Erriypafii. tea i €k FuOeiou ov/jssoAai etę Ti)v lo zo p ia v zr/ę AuKuuLKiję :;;f Kara rouę xpó^ouę iqę pcjpaiKrję auroKparoptac, EAAf|uiKct 1, 7-44. 152-157. Kozakiewicz M. (1996), The headgear ó f the fem a le statue [w:] Subject and ruler, 136 -141. Köberlein E. (1962), Caligula und die ägyptischen Kulte, Beiträge zur Klassischen Phi- lologie 3, Meisenheim am Glan. Königer H. (1966), Gestalt und Welt der Frau bei Tacitus, Erlangen, dyss. Kraeling C. H. (1942), The Episode o f the Roman Standards at Jerusalem , HTR 35, 263-289. Kraft K. (1966), Der politische Hintergrund von Senecas Apocolocyntosis, H istoria 15, 96-122. Kraft K. (1967), Der Sinn des Mausoleums des Augustus, H istoria 16, 189-206. Kraus T. (1964), Mars Ultor, M ünzbild und Kultbild, [w:] Festschrift Eugen v. Mercklin, { hrsg. E. Homann Wedeking, B. Segall, Waldsasen, 66-75. Krascheninnikoff M. (1894), Ueber die Einführung des provinzialen Kaisercultus im römischen Westen, Philologus 53, 147-189. Kreikenbom D. (1992), Griechische und römische Kolossalportratz bis zum späten er- sten Jahrhundert nach Christus, Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts Ergänzungsheft 27, Berlin New York. Krencker D., Schede M. (1936), Der Tempel in Ankara, Berlin Leipzig. ■ v l Kubitschek W. (1928), Grundriss der antiken Zeitrechnung, Handbuch der Altertumswis- senschaft I 7, München. Kuhoff W. (1975), rec. M. S. Bassignano, II flam inato nelle province romane d e ll'Africa, Epigraphica 37, 292-297. Kuhoff W. (1993), Zur Titulatur der römischen Kaiserinnen während der Prinzipatszeit, Klio 75, 244-256. f l f l L Kumaniecki K. (1989), Cyceron i jeg o współcześni, wyd. II, Warszawa. Kunckel H. (1974), D er römische Genius, Mitteilungen des DAI. Roemische Abtg. Ergänzungsheft 20, Mainz am Rhein. Kunisch N. (1977), Ein Bildnis Livia, Jahrbuch der Ruhr-U niversität Bochum , 47-56. Kunisz A. (1978), Mennictwo w Cesarstwie Rzymskim w / wieku n.e.. Prace naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 235, Katowice. m ß 26 8 m Kunisz A. (1980), La propagande de l'ideologie monarchique sur les monnaies rom a- ines du Ier siècle de n.è., [w:] Actes du Colloque International sur dans / 'A nti- quité, Cracovie-Mogilany, du 23 an 26 Octobre 1977, ZNUJ PrHist (536) 63, 135-141. Kunst C. (1996), Adoption und Testamentsadoption in der Späten Republik, Klio 78, 87-104. Kuntz O. (1924), Tiberius Caesar and the Roman Constitution, University o f Washington Publications in the Social Sciences II 1, Seattle. Kuntze C. (1985), Zur Darstellung des Kaisers Tiberius und seiner Zeit bei Velleius Paterculus, Europäische Hochschulschriften 247, Frankfurt am Main, dyss. Kuttner A.N. (1995), Dynasty and Empire in the Age o f Augustus: The Case o f the Boscoreale Cups, Berkeley. Kübler B. (1928), s.v. Maiestas, RE XIV 1, 542-559. Künzl E. (1988), Romanisierung am Rhein Germanische Fürstengräber als Dokument des römischen Einflusses nach der gescheiterten Expansionspolitik, [w:] Kaiser Augustus und die verlorene Republik, 546--551. Künzl E. (1989), D er Kniefall des Tiberius. Zu den beiden Kaiserbechern von Boscore- ale , Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungarica 41, 73-79. Küthmann H. (1959/60), Claudius, Germanicus und Divus Augustus, JNG 10, 47-60. Küthmann H. (1960), Divus Augustus Pater, Mitteilungen des Historischen Vereins der Pfalz 58, 65-72. Kyrieleis H. (1971), Der Kameo Gonzaga, JB 171, 162-193. Laftl U. (1967), Les iscrizioni relative a ll' introduzione nel 9 a.C. del nuovo calendario della Provincia d'Asia, Studi Classici e Orientali 16, 5-98. Lambrecht U. (1984), Herrscherbild und Principatsidee in Suetons Kaiserbiographien: Untersuchungen zur Caesarund zur Augustus-Vita, Habelts Dissertationsdrucke: Reihe Alte Geschichte 19, Bonn. Lambrechts P. (1947), Auguste et la religion romaine, Latomus 6, 177-191. Lambrechts P. (1952), Livie-Cybèle, La Nouvelle Clio 4, 251-260. Lambrechts P. (1953), Caligula dictateur littéraire, Bulletin de l'institut Historique Belge de Rome 28, 219-232. Lambrechts P., Strubbe J., Waelkens M., Stoops G. (1972), Les fouilles de Pessinonte: le temple, AC 41, 156-173. Lana I. (1952), Velleio Patercolo o della propaganda, Universita di Torino Pubblicazioni délia Facoltà di Lettere e Filosofía IV 2, Torino. Larsen J. A. O. (1955), Representative Government in Greek and Roman H istory, Sather Classical Lectures 28, Berkeley. Lasfargues M. J., Le Glay M. M. (1980), Découverte d'un sanctuaire municipal du culte impérial à Lyon, CRAI, 394-414. Latte K. (1960), Römische Religionsgeschichte, Handbuch der Altertumswissenschaft V. 4, München. Lebek W. D. (1987), Die drei Ehrenbögen fü r Germanicus: Tab. Siar. Frg. I 9-34: CIL VI 31199a 2-17, ZPE 67, 129-148. Lebek W. D. (1988a), Die circensischen Ehrungen fü r Germanicus und das Referat des Tacitus im Lichte von Tab. Siar. frg. II col. c 2-11, ZPE 73, 249-274. 269 i I * R-SÇ; W i i Łebek W. D. ( 198Sb), K ritik und Exegese zu Tab. Heb. cap. 5 (Z. 50-54) und Tac. ann. 2,83,1, ZPE 73, 275-280. Lebek W. D. (1988c), Augustalspieie und Landestrauer (Tab. Siar. frg. II col. a 11-14), ZPE 75, 59-71. Lebek W. D. (1988d), Consensvs vniversorvm civivm: Tab. Siar. frg. I l col. b 21-27, ZPE 72, 235-240. Lebek W. D. (1989), Die M ainzer Ehrungen fü r Germanicus, den älteren Drusus und Domitian (Tab. Siar. Frg. I 26-34; Suet. Claud. 1,3), ZPE 78, 45-82. Lebek W. D. (1990a), W elttrauer um Germanicus: das neugefundene O riginaldoku- m en t un d d ie D a r s te llu n g d es T a c itu s , A n tik e und A b e n d la n d 36, 93-102. Lebek W. D. (1990b), Standeswürde und Berufsverbot unter Tiberius: Das SC der Ta- bula Larinas, ZPE 81, 37-96. Lebek W. D. (1991a), Ehrenbogen und Prinzentod: 9 v. Chr. 23 n. Chr., ZPE 86, 47-78. Lebek W. D. (1991b), Das SC der Tabula Larinas: Rittermusterung und andere Proble- me, ZPE 85, 41-70. Lebek W. D. (1992), Die zwei Ehrenbeschlüsse fü r Germanicus und einer der „ seltsam- sten Schnitzer" des Tacitus (Ann. 2,83,2), ZPE 90, 65-86. Le Gall J. (1990), Le serment à VEmpereur: une base méconnue de la tyrannie impériale sous le Haut-Empire?, [w:] Du Pouvoir dans F Antiquité: mots et réalités, ed. C. Nicolet, Genève 1990, Cahiers du Centre G. Glotz 1, 165-180. Lehmann K. (1945), A Roman Poet Visits a Museum, Hesperia 14, 259-269. Leon E. F. (1948), The Imbecillitas o f the Emperor Claudius, TAPhA 79, 79-86. Levene D. S. (1993), Religion in Livy, Supplements to Mnemosyne 127, Leiden. Levi M. A. (1973), Nerone e i suoi tempi, Milano. Levi Deila Vida G. (1935), Due iscrizioni imperiali neo-puniche di Leptis Magna, Africa Italiana 6, 1-29. Levick B. M. (1966), Drusus Caesar and the Adoptions o f A.D. 4, Latomus 25, 227-244. Levick B. M. (1967), Roman Colonies in Southern Asia Minor, Oxford. Levick B. M. (1975a), Mercy and Moderation on the coinage o f Tiberius, [w:] The Ancient Historian and his Materials, Essays in honour o f C. E. Stevens, ed. B. M. Levick, Fainborough, 123-137. Levick B. M. (1975b), „Julians and Claudians", GR 22, 29-38. Levick B. M. (1976), Tiberius the politician, London. Levick B. M. (1978), Antiquarian or Revolutionary? Claudius Caesar's Conception o f His Principate, AJPh 99, 79-105. Levick B. M. (1979), Poena Legis Maiestatis, Historia 28, 358-379. Levick B. M. (1982), P ropaganda and the Im peria l Coinage, A ntichton 16, 104-116. Levick B. M. (1983), The Senatus Consultum from Larinum, JRS 73, 97-115. Levick B. M. (1990), Claudius, London. Levy B. E. (1988), Caligula's Radiate Crown, SM 38, 101-107. Lewis M. W. H. (1955), The Official Priests o f Rome under the Julio-Claudians. A Study o f the Nobility from 44 B.C. to 68 A.D., PMAAR 16, Rome. Lémonon J.-P. (1981), Pilate et le gouvernement de la Judée, textes et monuments, Paris. Leschhom W. (1992), D ie Anfänge der Provinz Galatia, Chiron 22, 315-336. » . I 270 Lichocka B. (1974), Justitia sur les monnaies impériales romaines, Travaux du Centre d 'Archéologie Méditerranéenne de l'Académie Polonaise des Sciences 15, Varsovie. Lichocka B. (1999), Między uprawnieniami senatu i princepsa. Początki i rozwój p o r- tretu kobiecego na rzymskich monetach brązowych, Wiadomości Numizmatyczne 43, 3 1-46. Liebeschuetz J. H. W. G. (1979), Continuity and Change in Roman Religion. Oxford. Lindsay H. (1993a), Suetonius Caligula, Bristol. Lindsay H. (1993b), Observations on the Career o f Tiberius Gemellus, [w:] Multarum Artium Scientia, A „chose" fo r R. Godfrey Tanner contributed by his allies upon rumours o f his retirement, ed. by K. Lee, Ch. Mackie, H.Tarrant, Prudentia Sup- plement, Auckland, 84-88. Lindsay H. (1995a), Suetonius: Tiberius, London. Lindsay H. (1995b), A Fertile Marriage: Agrippina and the Chronology o f Her Children by Germanicus, Latomus 54, 3-17. Liou-Gille B. (1993), Divinisation des morts dans la Rome ancienne, RBPh 71, 107-115. Lippold G. (1952), Zum ,,Schwert des Tiberius", [w:] Festschrift des Römisch-G er manischen Zentralmuseums in Mainz zur Feier seines hundert jährigen Bestehens 1952, t. 1, Mainz, 4-11. Littlewood R. J. (1981), Poetic Artistry and Dynastie Politics: Ovid at the Ludi Mega- lenses (Fasti 4. 179-372), CQ 31, 381-395. Llooyd R. B. (1982), Three Monumental Gardens on the Marble Plan, AJA 86, 91-100. Lomas F. J. (1978), „Tabula H ebana", Habis 9, 323-354. Lomas F. J. (1988), La sinceridad politica de Tiberio, [w:] Estudios sobre la Tabula Siarensis, 185-199. Long Ch. R. (1987), The twelve gods o f Greece and Rome, ÉPRO 107, Leiden 1987. L'Orange H. P. (1941). Das Geburtsritual der Pharaonen am römischen K aiserhof SO 21, 105-116. L'Orange H. P. (1947), Apotheosis in Ancient Portraiture, Instituttet for sammenlignende kulturforskning, Serie B, Skrifter 44, Oslo. L'Orange H. P. (1953), Studies on the iconography o f cosmic kingship in the acient world, Instituttet for sammenlignende kulturforskning, Serie A, Forelesninger 23, Oslo. Luce T. J. (1990), Livy, Augustus, and the Forum Augustum, [w:] Between Republic and Empire, 123-138. Lucchi G. (1968), Sul significato del carpentum nella monetazione romana imperiale, RIN 16, 131-141. Lugli G. (1941), Aedes Caesarum in Palatio e Templum Novum divi Augusti, BCAR 69, 29-58. Lugli G. (1946), Roma antica. II centro monumentale, Roma. Lyttelton M. (1987), The Design and Planning o f Temples and Sanctuaries in Asia M inor in the Roman Imperial Period, [w:] Roman Architecture in the Greek World, ed. by Sarah Macready and F. H. Thompson, The Society of Antiquaries o f London, Occasional Papers (New Series) 10, London, 38-49. Loposzko T. (1987), Historia społeczna republikańskiego Rzymu, Warszawa. MacDowall D. W. (1965), N ero's Altar o f Lugdiinum Type, SM 15, 90-93. M acKendrick P. (1980), The North African Stones Speak, London. 271 Mackie N. (1992), Ovid and the Birth o f Maiestas, [w:] Roman Poetry and Propaganda in the Age o f Augustus, 83-97. MacMullen R. (1967), Enemies o f the Roman Order. Treason, Unrest, and Alienation in the Empire, Cambridge/M assachusetts London. Macro A. D. (1980), The Cities o f Asia M inor under the Roman Im perium , ANRW IJ 7.2, 658-697. Mader G. (1991), Panegyric and Persuasion in Ovid, Tr. 2.317-336 , Latomus 50, 139-149. Magdelain A. (1973), Remarques sur la Perduellio, Historia 22, 405-422. Magie D. (1950), Roman Rule in Asia M inor, t. 1-2, Princeton. Maier P. L. (1968), Sejanus, Pilate and the date o f the crucifixion, Church History 37, 3-13. Maier P. L. (1969), The Episode o f the Golden Roman Shields at Jerusalem, HTR 62, 109-121. Malcovati E. (1972), 11 nuovo fram m ento augusteo della Laudatio A grippae , Athenaeum 60, 142-151. Mann J. C. (1991), Numinibus Aug., Britannia 22, s. 173-177. Mannspergęr D. (1974), ROM. ET AVG. Die Selbstdarstellung des Kaisertums in der römischen Reichsprägung, ANRW II 1, 919-979. Mar R., Arbulo J. R. (1988), Tribunal/Aedes Augusti. Algunos ejemplos hispanos de la introducción del culto imperial en las basílicas forenses, [w:] Estudios sobre la tabula Siarensis, 277-304. Marañón G. (1956), Tiberius: A Study in Resentment, transí. W.B. Wells, London. Marquardt J. (1878), Römische Staatsverwaltung, t. 3, Leipzig. Marsh F. B. (1925), Roman Parties in the Reign o f Tiberius, American Historical Review 31, 233-250. Marsh F. B. (1926), Tacitus and Aristocratic Tradition, CPh 21, 289-310. Marsh F. B. (1931), The Reign o f Tiberius, London. Marshall A. J. (1990), Women on trial before the Roman senate, EMC 34, 1990, 333-366. Martin J.-P. (1982), Providentia deorum: recherches sur certains aspects religieux du pouvoir imperial romaine, CEFR 61, Paris 1982. Martin J.-P. (1996), Kult panującego w Cesarstwie Rzymskim, Xenia Posnaniensia 14, Poznań. Martin R. H., Woodman A. J. (1989), Tacitus Annals Book IV, Cambridge. Martín-Bueno M. (1990), Bilbilis, [w:] Stadbild und Ideologie. D ie Monumentalisierung hispanisher Städte zwischen Republik und Kaiserzeit, 219-239. Martini R. (1990), Sylloge Nummorum Romanoruin. Italia, I. Giulio-Claudii, 1. Augustus -Tiberius, Milano. Marwood M. A. (1988), The Roman Cult o f Salus, BAR International Series 465, Oxford. Mason H. J. (1974), Greek Terms fo r Roman Institutions, American Studies in Papyrology 13, Toronto. M assner A.-K. (1982), Bildnisangleichung: Untersuchungen zu Entstehungsund Wir- kungsgeschichte der Augustusporträts (43 v. C hr-68 n. Chr.), Das röm ische Her- rscherbild IV. Berlin. Matthews K.. D., Jr. (1957), Cities in the Sand. Leptis Magna and Sabratha in Roman Africa, Philadelphia. 272 Mattingly H. (1920), Some Historical Coins o f the First Century A.D., JRS 10, 37-41. Mattingly H. (1933), Vejovis and Divus Augustus, NC ser. 5, 13, 232-233. M attingly H. I. (1937), The Roman „Virtues", HTR 30, 103-117. Mayer R. G. (1991), Roman Historical Exempla in Seneca, [w:] Sénècjue et la prose latine, ed. O. Reverdin, B. Grange, Entretiens Fondation Hardt 36, Genève, 141-176. McCulloch H. Y., Jr. (1984), Narrative Cause in the Annals o f Tacitus, Beiträge zur klassischen Philologie 160, Königstein. McDermott W. C. (1941), Varro Murena, TAPhA 72, 255-265. ■ McDougall J. I. (1981), Tacitus and the portrayal o f the elder Agrippina, EMC 30, 104-108. McGonagle D. J. (1970), Rhetoric and biography in Velleius Paterculus, Ph.D. Ohio State University. M egow W.-R. (1987), Kameen von Augustus bis Alexander Severus, AMGS 11, Berlin. Mehl A. (1974), Tacitus über Kaiser Claudius: Die Ereignisse am H o f Studia et Testi- monia Antiqua 16, München. Meise E. (1966), D er Sesterz des Drusits mit den Zwillingen und die Nachfolgepläne des Tiberius, JNG 16, 7-21. Meise E. (1969), Untersuchungen zur Geschichte der Julisch Claudischen Dynastie, Vestigia 10, München. M ellor R. (1975), QEA PQMH. The Worship o f the Goddess Roma in the Greek World, Hypomnemata 42, Göttingen. Mellor R. (1981), The Goddess Roma, ANRW II 17.2, 950-1030. Mellor R. (1992), The local Character o f Roman Imperial Religion, Athenaeum 70. 385-400. Mendell C. W. (1935), Dramatic construction o f Tacitus' Annals, YCS 5, 3-53. Mendel] C. W. (1957), Tacitus the Man and his Work, New Haven. M erkelbach P. (1979), D ie ephesischen M onate in der K aiserzeit, ZPE 36, 157-162. Merkelbach R. (1960), Augustus und Romulus, Philologus 104, 149-153. Merker M. (1968), Das Tiberiusbild bei Velleius Paterculus, Freiburg i. Br., dyss. M etcalf W. E. (1989), Rome and Lugdunum again, American Journal o f Numismatics I, 51-70. Meyer K.-H., R ichter-Rethwisch G., Seelig I. (1972), Abermals zu Komposition und Deutung des Grand Camée de France , SM 22, 8-13. Mikocki T. (1988), SUB SPECIE DEAE. Rzymskie cesarzowe i księżniczki jako boginie. Studium ikonologiczne, Warszawa. Mikocki T. (1990), Les impératrices et les princesses en déesses dans l 'art romain, Eos 78, 209-218. Mikocki T. (1997), Zgodna, pobożna, płodna, skromna, piękna... Propaganda cnót żeń- skich w sztuce rzymskiej, Wrocław. Millar F. (1964), A Study o f Cassius Dio, Oxford. Millar F. (1966), The Emperor, the Senate and the Provinces, JRS 56, 156-166. M illar F. (1973), The Imperial Cult and the Persecutions, [w:] Le culte des souverains dans VEmpire Romain, ed. W. Boer, Entretiens Fondation Hardt 19, Genève, 143-175. 273 Millar F. (1977), The Emperor in the Roman World (31 BC AD 337), London. Millar F. (1988), Imperial Ideology in the Tabula Siarensis, [w:] Estudios sobre la Tabula Siarensis, 11-19. Millar F. (1993), Ovid and the domus Augusta. Rome seen from Tomoi, JRS 83, 1-17. Miller P. A. (1991), Horace, Mercury, and Augustus, or the Poetic Ego o f Odes 1-3, AJPh 112, 365-388. Mitchell S. (1976), Requisitioned Transport in the Roman Empire: A New Inscription from Pisidia, JRS 66, 106-131. Mitchell S. (1984-85), Archaeology in Asia Minor, 1979-84, Journal o f Hellenic Studies, Archaeological Reports, 70-105. Mitchell S. (1986), Galatia under Tiberius, Chiron 16, 17-33. Mitchell S. (1995), Anatolia: land, men, and Gods in Asia Minor, volume 1, The Celts in Anatolia and the impact o f Roman rule, Oxford. Mitford T. B. (1950), New Inscriptions from Roman Cyprus, Acta Instituti Romani Regni Sueciae 15, Opuscula Archaeologica 6, 1-95. Mitford T. B. (1960), A Cyprioth Oath o f Allegiance o f Tiberius, JRS 50, 75-79. Mitford T. B. (1980), Roman Cyprus, ANRW II 7.2, 1285-1384. Momigliano A. (1934), Nero , C A H 1 10, (wznowienie w 1971), 702-742. Momigliano A. (1987), How Roman emperors became gods, [w:] A. Momigliano, Ottavo contributo alia storia degli studi classici e del mondo antico, Roma, 297-311. Mommsen T. (1880), Die Litteraturbriefe des Ho raz, Hermes 15, 103-115. Mommsen T. (1887), Römisches Staatsrecht, Handbuch der Römischen Alterthümer III. 1, Leipzig. Morawiecki L. (1976), Le monoptere sur les monnaies Alexandriennes de bronze du temps d 'Auguste, Eos 64, 59-82. Morawiecki L. (1977), Monopteros na monetach aleksandryjskich typu CEBASTOS KAICAR , [w:] Starożytna Aleksandria w badaniach polskich, Warszawa, 71-98. Morawiecki L. (1981), The Beginnings o f the Cult o f the Cult o f Mars Ultor, ZNUJ PrHist (613) 70, 29-37. Morawiecki L. (1989), Władza charyzmatyczna w Rzymie u schyłku Republiki 44-27 r. p.n.e., Rzeszów. SfeMorawiecki L. (1993), Die Munizipalaristokratie und die Anfänge des Imperatorenkults \ in Spanien im Lichte der numismatischen Quellen, [w:] Prosopographica, hrsg. von L. Mrozewicz, K. liski, Poznań, 119-131. Morawiecki L. (1999), Kobiety na monetach starożytnych (do I w.), [w:] Partnerka. Ą matka, opiekunka. Status kobiety w starożytności i średniowieczu, red. J. Jundziłł, . Bydgoszcz, 9-42. Mottershead J. (1986), Suetonius Claudius, Bristol. Mouchovä B. (1968), Studie zu Kaiserbiographien Suetons, Acta Universitatis Carolinae -'■1 Philosophica et Historica-M onographia 22, Praha. j Nash E. (1961), Bildlexikon zur Topographie des antiken Roms, t. 1, Tübingen. Nauta R. (1987), Seneca's Apocolocyntosis as Saturnalian Literature, M nemosyne 40, 1987, 69-96. ' ¡¡ ¡g Nawotka K. (1987), Zgromadzenia prowincjonalne w rzymskich prowincjach naddunajskich , Acta Universitatis Wratislaviensis 929, Antiquitas 13, 163-200. m m Nawotka K. (1990), KOINON TOY I70N T0Y, Balcanica Posnaniensia 5, 151-161. Nawotka K. (1993), The „First Pontarch" and the Date o f the Establishment o f the Western Pontic KOINON , Klio 75, 342-350. N esselhauf H. (1950), D ie neue G erm anicus-Inschrift von M agliano, H istoria 1, 105-115. Newbold R. F. (1974), Social tension at Rome in the early years o f Tiberius' reign, Athenaeum 52, 110-143. Newbold R. F. (1988), Need fo r Achievement in Velleius, Ancient History Bulletin 2, 94-98. Nicolaou I. (1964), Inscriptiones Cypriae alphabeticae (III) 1963, Reports o f the Depart- ment o f Antiquities Cyprus, 189-219. Nicols J. (1974), The Chronology and Significance o f the M. Agrippa Asses, American Numismatic Society Museum Notes 19, 65-86. Nicols J. (1975), Antonia and Sejanus, Historia 24, 48-58. Niebling G. (1956), Laribus Augustis Magistri Primi. Der Beginn des Compitalkultes der Lares und des Genius Augusti, Historia 5, 303-331. Niemeyer H. G. (1968), Studien zur statuarischen Darstellung der römischen Kaiser, Monumenta Artis Romanae 7, Berlin. Nilsson M. P. (1950), Lampen und Kerzen im Kult der Antike, Acta Instituti Romani Regni Sueciae 15, Opuscula Archaeologica 6, 96-111. Nilsson M. P. (1961), Geschichte der griechische Religion , t. 2, Die hellenistische und römische Zeit, München. Nock A. D. (1930), Eóuuaoę Geoę, HSCP 41, 1930, 1-62 (= A. D. Nock, Essays on Religion and the Ancient World, t. 1, 202-251). Nock A. D. (1934), Religious developments from the close o f the republic to the reign o f Nero, CAH 1 10, (wznowienie w 1971), 465-511. Nock A. D. (1972), Essays on Religion and the Ancient World, Selected and edited by Zeph Stewart, t. 1-2, Oxford. Noe E. (1983), II votum in Velleio Patercolo, Athenaeum 61, 272-275. Nony D. (1986), Caligula, Paris. North J. A. (1975), Praesens Divus, JRS 65, 171-177. O ber J. (1982), Tiberius and the P olitical Testament o f A ugustus, H istoria 31, 306-328. Ogilvie R. M. (1969), The Roman and their Gods in the Age o f Augustus, New York London. Oliver J. H., Palmer R. E. A. (1954), Text o f the Tabula Hebana, AJPh 75, 225-249. Oliver J. H. (1966), Lollia Paulina, Memmius Regulus and Caligula, Hesperia 35, 150-153. Oliver J. H. (1971), On the edict o f Germanicus declining divine acclamations, RSA 1, s. 229-230. Oliver J. H. (1989), Greek Constitutions o f Early Roman Emperors from Inscriptions and Papyri, American Philosophical Society 178, Philadelphia. O llendorf L. (1926), s.v. Livia Dmsilla, RE XII, 1926, kol. 900-924. Olszewski L. (1994), Roma et Augustus. Rzymska władza wobec społeczności prowincji w okresie Augusta, Meander 49, 585-602. Oost S. I. (1958), The Career o f M. Antonius Pallas, AJPh 79, 113-139. 275 Orr D. G. (1978), Roman Domestic Religion: The Evidence o f the Household Shrines, ANRW II 16.2, 1557-1591. Orth W. (1970), Die Provinzialpolitik des Tiberius, München, dyss. Ostrowski J. A. (1999), Starożytny Rzym. Polityka i sztuka, W arszawa-Kraków. Paladini M. L. (1968), L'imperatore Tiberio e i prim i processi politici ciel suo regno, RBPh 46, 25-41. Paladini M. L. (1969), I poteri di Tiberio Cesare dal 4 al. 14 d.C., [w:] Hommages ä Marcel Renard, ed. J. Bibauw, t. 2, Collection Latomus 102, Bruxelles, 573-599. Palmer R. E. A. (1974), Roman Religion and Roman Empire. Five Essays, Haney Foun- dation Series 15, Philadelphia. Paltiel E. (1991), Vassals and Rebels in the Roman Empire. Julio-Claudian Policies in Judaea and the Kingdoms o f the East, Collection Latomus 212, Bruxelles. Panciera S. (1994), II corredo epigrafico del M ausoleo di Augusto, [w:] H. v. Hesberg, S. Panciera, Das Mausoleum des Augustus: der Bau und seine Inschriften, Bayeri- sche Akademie der W issenschaften 1994, Heft 108, München, 66-175. Pani M. (1974), Troia resurgens: mito troiano e ideologia del principato , A nnali della Facoltà di Lettere e Filosofia di Bari 18, 65-85. Panvini Rosati F. (1987), La monetazione di Germanico nel quadro della politica monetaria giulio-claudia, [w:] Germanico. La persona, la personalità, ilpersonaggio nel bimillenario dalla nascita, a cura di G. Bonamente, M. P. Segoloni, Atti del Convegno Macerata Perugia 9-11 Maggio 1986, Roma, 79-86. Papazoglou F. (1963), Notes d ' epigraphie et de topographie macédoniennes, BCH 87. Parandowski J. (1987), Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzym ian , Poznań. Parker R. W. (1988), A Greek Inscription from Lesbos Honoring a Julio-Claudian, ZPE 75, 175-178. Parsi-Magdelain B. (1978), L'avènem ent de Tibère, RD 56, 391-425. Pekâry T. (1965), Zur D atierung der D IV V S AVG VSTVS PATER/PROVIDENTIA Prägungen. Ein M ünzfund in Vidy bei Lausanne, SM 15, 128-130. Pekâry T. (1966/67), Tiberius und der Tempel der Concordia in Rom, RM 73/74, 105-133. Pekâry T. (1985), Das römische Kaiserbildnis in Staat, Kult und Gesellschaft, dargestellt anhand der Schriftquellen, Das römische Herrscherbild III, Berlin. Peliing C. (1993), Tacitus and Germanicus, [w:] Tacitus and the Tacitean Tradition, eds. T. J. Luce, A. J. Woodman, Princeton, 59-85. Peterson R. M. (1919), The Cults o f Campania, PM A AR 1, Rome. Petit P. (1971), La Paix Romaine, Nouvelle Clio 9, Paris. Pettazzoni R. (1938), La religione, [w:] Augustus. Studi in occasione del bim ille- nario augusteo, Ad opera di V. A rangio-Ruiz, G. Cardinali (i inni), Roma, 217-249. Pflaum H.-G. (1976), Les Flamines de l'A frique Romaine, Athenaeum 54, 152-163. ; Phillips C. R. Ill (1986), The Sociology o f Religious Knowledge in the Roman Empire to A.D. 284 , ANRW II 16.3, 2677-2773. Phillips C. R. Ill (1992), Roman Religion and Literary Studies o f Ovid's F asti, Arethusa 25, 55-73. Piattelli S. (1987a), Le legende monetarie di Germanico, [w:] Germanico. La persona, la personalità, il personaggio nel bimillenario dalla nascita, a cura di G. Bonamente, M. P. Segoloni, Atti del Convegno Macerata Perugia 9-11 Maggio 1986, Roma, 87-93. Piattelli S. (1987b), La monetazione di Germánico, Annali délia Facoltà di Lettere e Fi- losofía Université di Macerata 20, 319-326. Picard G. C. (1957), Les Trophées romains. Contribution à l 'histoire de la religion et de l 'art triomphal de Rome, BÉFAR 187, Paris. Picard G. Ch. (1957), Civitas Mactarina, Karthago 8. Piccottini G. (1977), D ie Stadt a u f dem M agdalensberg ein spàtkeltisches und frührôm isches Zentrum im siidlichen Noricum, ANRW II 6, 263-301. Pietrusiński D. (1972), Koncepcja apoteozy Augusta w poematach Wergiliusza, Eos 60, 269-283. Pietrusiński D. (1973), Analiza estetyczna apoteoz cesarskich Wergiliusza, Eos 61, 91-107. Pietrusiński D. (1975), L'apothéose d'Auguste par rapport à Romulus Ouiriniis dans la poésie de Virgile et d Horace, Eos 63, 273-296. Pietrusiński D. (1976), Filins Maiae w roli pośrednika i ekspiatora (Hor, Carm. I 2, 43), Meander 31, 201-210. Pietrusiński D. (1977), Paralela Apollina i Augusta w VIII księdze „Eneidy" ja ko rodzaj apoteozy princepsa, Meander 32, 269-275. Pietrusiński D. (1978), Apothéose d'Auguste par la comparaison avec les héros grecs chez Horace et Virgile, Eos 66, 249-266. Pietrusiński D. (1980a), L'Apothéose d 'Octavien Auguste par le parallèle avec Jupiter dans la poésie d'Horace, Eos 68, 103-122. Pietrusiński D. (1980b), Elements astraux dans l'apothéose d 'Octavien Auguste chez Virgile et Horace, Eos 68, 267-283. Pigoń J. (1997), Klaudiusz z Troi czy z Lugdunum? (Seneka, Apocolocyntosis 5 .4 -6 .1), Acta Universitatis Wratislaviensis 1955, Antiquitas 23, 81-89. Piotrowicz L. (1922), Kult panującego w starożytności, Prace Poznańskiego Towarzy- stwa Przyjaciół Nauk 2.3, Poznań. Pippidi D. M. (1931), Le ,, Numen A ugusti". Observations sur une form e occidentale du culte impérial, RÉL 9, 83-111. Pippidi D. M. (1933), La date de l'Ara num inis A ugusti de Rome, RÉL 11, 435-456. Pippidi D. M. (1939), Recherches sur le culte impérial, Paris Bucarest. Pippidi D. M. (1944), Autour de Tibère, Bucureçti. Pippidi D. M. (1967), Din nou despre pontarchi f i pontarche, Studii §i Cercetàri de Istorie Veche 18, 423-430. Pistor H.-H. (1965), Prinzeps und Patriziat in der Zeit von Augustus bis Commodus, Freiburg, dyss. Platner S. B., Ashby T. (1929), A Topographical Dictionary o f Ancient Rome, Oxford. Pleket H. W. (1965), An Aspect o f the Emperor Cult: Im perial M ysteries, HTR 58, 331-347. Poe J. P. (1984), The Secular Games, the Aventine, and the Pomerium in the Campus Martins, Classical Antiquity 3, 56-81. Polacco L. (1955), II volto di Tiberio. Saggio di critica iconográfica, Roma. Polaschek K. (1973a), Studien zur Ikonographie der Antonia Minor, Studia Archaeologica 15, Roma. 277 Polaschek K. (1973b), Portràttypen einer claiulischen Kaiserin, Studia Archaeologica 17, Roma. Pollini J. (1981), Gncieus Domitius Ahenobarbus and the Ravenna Relief, RM 88, 117-140. Pollini J. (1990), Man or God: Divine Assimilation and Imitation in the Late Republic and Early Principóte, [w:] Between Republic and Empire, 334-357. Pomeroy S.B. (1975), Goddesses, Whores, Wives, and Slaves: Women in Classical An- tiquity, New York. Popławski M. S. (1927), L 'apothéose de Sytla et d'Auguste, Eos 30, 273-338. Porte D. (1981), Romulus Quirinus, prince et dieu, dieu des princes. Etudes sur le personnage de Quirinus et sur son évolution, des origines à Auguste, ANRW II 17.1, 300-342. Porte D. (1989), Les donneurs de sacré. Le prêtre à Rome, Paris. Potter D. (1994), Prophets and Emperors: Human and Divine Authority from Augustus to Theodosius, Cambridge/M assachusetts London. . Potter D. S., Damon C., (1999), The Senatus Consultum de Cn. Pisone Patre, AJP 120, 13-41. Poulsen V. H. (1946), Studies in Julio-Claudian Iconography, Acta Archaeologica 17, 1-48. Poulsen V. (1951), Nero, Britannicus and Others. Iconographical Studies, Acta Archa- eologica 22, 119-135. Poulsen V. (1958), Portraits o f Caligula, Acta Archaeologica 29, 175-190. Potscher W. (1959), Numen, Gymnasium 66, 353-374. Potscher W. (1978), „Numen and „numen Augusti, ANRW II 16.1, 355-392. Price S. R. F. (1980), Between Man and God: Sacrifice in the Roman Imperial Cult, JRS 70, 28-43. Price S. R. F. (1984), Gods and Emperors: the Greek Language o f (he Roman Imperial Cult, JHS 104, 79-95. Price S. R. F. (1986), Rituals and power. The Roman imperial cult in Asia Minor, Cambridge 1986. Price S. R. F. (1987), From noble funerals to divine cult: the consecration o f Roman Emperors, [w:] Rituals o f Royalty. Power and Ceremonial in Traditional Societies, eds. David Cannadine, Simon Price, Cambridge, 56-105. Price S. R. F. (1996), The place o f religion: Rome in the early Empire, CAH2 10, 812-847. Prigent P. (1975), Au temps de l 'Apocalypse II: Le culte impérial au Ier siècle en Asie Mineure, Revue de Histoire et de Philosophie Religieuses 55, 215-235. Puech B. (1983), Grands-prêtres et helladarques d 'Achaïe, RÉ A 85, 15-43. Purcell N. (1986), Livia and the Womanhood o f Rome, PCPS 32, 78-105. Purcell N. (1996), Rome and its development under Augustus and his successors, CAH2 10, 782-811. Raaflaub K. A. (1987), Grundziige, Ziele und Ideen der Opposition gegen die Kaiser im I. Jh. n. Chr.: Versuch einer Standortbestimmung, [w:] Opposition et résistance à l 'empire d 'Auguste ci Trajan, ed. O. Reverdin, B. Grange, Entretiens Fondation Hardt 33, Genève 1-63. Rabanol M. A. (1975), La provincia romana de A sia según la epigrafía Griega (Epoca Im perial SS. I-IV ), Anales de la U niversidad H ispalense Publicacio278 nes de la Universidad de Sevilla, Serie: Filosofia y Letras, Num. 26 1974, Sevilla. Raaflaub K. A., Samons L. J. II (1990), Opposition to Augustus, [w:] Between Republic and Empire, 417-454. Rainer A. (1981), Das Bild des Augustus a u f den friihen Reichspragungen. Studien zur Vergotlichung des ersten Prinzeps, Schriftenreihe der Numismatischen Gesellschaft Speyer Bd. 21, Speyer. Ramage E. S. (1983), Denigration o f Predecessor under Claudius, Galba, and Vespa- sian, Historia 32, 201-214. Ramage E. S. (1982), Velleius Paterculus 2.126.2-3 and the Panegyric Tradition, Clas- sical Antiquity 1, 266-271. Ramage E. S. (1988), The Date o f A ugustus' Res Gestae, Chiron 18, 71-82. Ramage E. S. (1998), A ugustus' Propaganda in Spain, Klio 80, 434-490. Rapke T. T. (1982), Tiberius, Piso, and Germanicus, AClass 25, 61-69. Raveggi P., Minto A., Coli U. (1947), Scoperta di una tabula aenea iscritta nella localita ,,Le Sassaie" nel territorio de ll' antica Heba, Notizie degli Scavi 72, 49-68. Rawson E. (1987), Discrimina Ordinum: The Lex Julia Theatralis, PBSR 55, 83-114. Rea J. R. (1988), Calendar o f Gains, Oxyrynchus Papyri 55, nr 3780, 10-14. Reeder J. C. (1992), Typology and Ideology in the Mausoleum o f Augustus: Tumulus and Tholos, Classical Antiquity 11, 265-304. Reeder J. C. (1997), The Statue o f Augustus from Prima Porta, the Underground Com- plex, and the Omen o f the Gallina Alba, AJPh 118, 89-118. Rehak P. (1990a), L iv ia 's Dedication in the Temple Diuus Augustus on the Palatine, Latomus 49, 117-125. Rehak P. (1990b), The Ionic temple relief in the Capitoline: the temple o f Victory on the Palatine?, JRA 3, 172-186. Reinhold M., Swan P. M. (1990), Cassius Dio's Assessment o f Augustus, [w:] Between Republic and Empire, 155-173. Remy B. (1989), Les Carrieres senatoriales dans les provinces romaines d'Anatolie au haut-empire (31 av. J.C. 284 ap. J.C.). (Pont-Bithynie, Galatie, Cappadoce, Lycie-Pamphylie et Cilicie), Varia Anatolica 2, Istanbul Paris. Reynolds J. (1980), The origins and beginning o f imperial cult at Aphrodisias, PCPS 26, 70-84. Reynolds J. (1981), New evidence fo r the imperial cult in Julio-Claudian Aphrodisias, ZPE 43, 317-327. Reynolds J. (1986), Further Information on Imperial Cult at Aphrodisias, [w:] Fest- schrift D. M. Pippidi, SCI 24, 109-117. Reynolds J. M. (1996), Ruler-cult at Aphrodisias in the late Republic and under the Julio-Claudian emperors, [w:] Subject and ruler, 41-50. Rhen J. E. (1967), A historical commentary on the reign o f Tiberius based on the evidence o f the „Historia N aturalis" o f Pliny the Elder, Ph.D. University of Pensylvania. Ribezzo R (1937), IIprim issim o cidto di Cesare Augusto, Rivista Indo-Greco-Italica di Filologia 21, 1-22. Riccobono S. (1945), Acta Divi Augusti, t. 1, Romae. 279 Richard J.-C. (1966a), Ènée, Romulus, César et les funérailles impériales (Dion Cassius, 56, 34, 2; Tacite, Annales. 4, 9, 3'), MÉFRA 78, 67-78. Richard J.-C. (1966b), Les funérailles de Trajan et le triomphe sur les Parthes, REL 44, 351-362. Richard J.-C. (1966c), Incinération et inhumation aux funérailles impériales: Histoire du rituel de l'apothéose pendant le Haut Empire, Latomus 25, 784-804. Richard J.-C. (1966d), Tombeaux des empereurs et temples des „ divi ": notes sur la signi- fication religieuse des sépultures impériales à Rome, RHR170, 127-142. Richard J.-C. (1978), Recherches sur certains aspects du culte impérial: Les funérailles des empereurs Romains aux deux prem iers siècles de notre ère, ANRW II 16.2, 1121-1134. Richard J.-C. (1980), Les funérailles des empereurs romains aux deux premiers siècles de notre ère, Klio 62, 461-471. Richardson L., Jr. (1978), Concordia and Concordia Augusta: Rome and Pompeii, PP 33, 260-272. Richmond I. A. (1967), Adamklissi, PBSR 35, 29-39. Richmond O. L. (1913), The Temples o f Apollo and Divus Augustus on Coins, [w:] Essays and Studies Presented to William Ridgeway, ed. E. C. Quiggin, Cambridge 198-211. Richter O. (1901), Topographie der Stadt Rom, Handbuch der klassischen Altertumswis- senschaft III 3, B 2, München. Riewald P. (1912), De imperatorum romanorum cum certis dis et comparatione et aequatione , Dissertationes philologicae Halenses XX, Halle. Riewald P., s.v. Sacerdotes, RE! I A 2, 1920, kol. 1631-1653. Riis P. J. (1976), An Aeneas and Augustus in the Ny Carlsberg Glyptotek? , [w:] In memoriam Otto J. Brendel, Essays in Archaeology and the Humanities, eds. L. Bonfance, H. von Heintze, Mainz, 165-171. Rilinger R. (1996), Seneca und Nero. Konzepte zur Legitimation kaiserlicher Herrschaft, Klio 78, 130-157. Ritter H.-W. (1971), Adlocutio und corona civica unter Caligula und Tiberius, JNG 21, 1971, 81-96. Ritter H.-W. (1972), Livias Erhebung zur Augusta, Chiron 2, 313-338. Robert L. (1937), Études Anatoliennes, Paris (reprint 1970). Robert L. (1940), Les gladiateurs dans l'orient grec , Paris. Robert L. (1960), Recherches épigraphiques, IV, V. VI, VII. VIII, IX, RÉA 62, 276-361. Robertson A. S. (1962), Roman Im perial Coins in the H unter Coin Cabinet, University o f Glasgow, t. 1. Augustus to Nerva, Oxford. Robinson D. M. (1924), A New Economic Edict from Pisidian Antioch, TAPhA 55, 5-20. Robinson D. M. (1926), Roman Sculptures from Colonia Caesarea (Pisidian Antioch), Art Bulletin 9, 5-69. Rockwell P. (1990), Finish and unfinish in the carving o f the Sebasteion, [w:] Aphrodisias Papers, 101-118. Rodewald C. (1976), M oney in the age o f Tiberius, Manchester. Rodriguez-Almeida E. (1996), Il Ludus de morte Claudii (Apocolocyntosis) un rebus storico-letterario, M ÉFRA 108, 241-262. 280 Rogers R. S. (1931a), Lucius Arruntius, CPh 26, 31-45. Rogers R. S. (1931b), The Conspiracy o f Agrippina, TAPhA 62, 141-168. Rogers R. S. (1933), Ignorance o f the Law in Tacitus and Dio: Two Instances from the History o f Tiberius, TAPhA 69, 18-27. Rogers R. S. (1935), Criminal Trials and Criminal Legislation uder Tiberius, American Philological Association 6, Middletown/Connecticut. Rogers R. S. (1940), Tiberius' Reversal o f an Augustan Policy, TAPhA 71, 1940. 532-536. Rogers R. S. (1943), Studies in the Reign o f Tiberius. Some Imperial Virtues o f Tiberius and Drusus Julius Caesar, Baltimore. Rogers R. S. (1945/46), Tiberius' Travels, A.D. 26-37, Classical Weekly 39, 42-44. Rogers R. S. (1952), A Tacitean Pattern in Narrating Treason Trials, TAPhA 83, 279-311. Rogers R. S. (1959), Treason in the Early Empire, JRS 49, 90-94. Rogers R. S. (1964), Ateius Capito and Tiberius, [w:] Synteleia Vincenzo Arangio-Ruiz, Biblioteca di Labeo 2, t. 1, Naples, 123-127. Rogers R. S. (1965), The Case o f Cremutius Cordus, TAPhA 96, 351-359. Rollin J. P. (1979), Untersuchungen zu Rechtsfragen römischer Bildnisse. Habells Dis- sertationsdrucke 11, Bonn. Roman P oetiy and Propaganda in the Age o f Augustus, ed. A. Powell, Bristol 1992. Rose H. J. (1951), „N vm en" and „M ana", HTR 44, 109-120. Ross D. O., Jr. (1973), The Tacitean Germanicus, YCS 23, 209-227. Rossner M. (1974), Asiarchen und Archiereis Asias, SCI 16, 101-142. Rostovtsew M. (sic!) (1903), Inscriptions des antes du Hessaov&ov d 'Ancyre, [w:] Melan- ges Boissier. Recueil de mémoires concernant la littérature et les antiquités Roma- ines dédie G. Boissier, Paris, 419-424. Rostovtzeff M. I. (1930), L 'empereur Tibère et le culte impérial, RH 142, 1-26. Rowell H. T. (1940), The Forum and Funeral Imagines o f Augustus, MAAR 17, 131-143. R um pf A. (1941), Antonia Augusta, Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wis- senschaften 1941, Philosophisch-historische Klasse Nr 5. Berlin. R um pf A. (1955/56), Römische historische Reliefs, BJ 155/156, 112-135. Ryan F. X. (1993), Some Observations on the Censorship o f Claudius and Vitellins. A.D. 47-48, AJPh 114, 611-618. Ryberg I. S. (1955), Rites o f the State Religion in Roman Art, MAAR 22, Rome. Ryberg 1. S. (1960), rec. R. Etienne, Le culte impérial dans la péninsule Ibérique d 'Au- guste à Dioclétien, AJA 64, 214-216. Ryberg I. S. (1966), Clupeus Virtutis, [w:] The Classical Tradition. Literary and Histo- rical Studies in H onour o f Harry Caplan, ed. L. Wallach, Ithaca, 232-238. Sadurska A. (1980), Archeologia starożytnego Rzymu, t. 2, Okres cesarstwa. Warszawa. Sage M. M. (1979), The Elogia o f the Augustan Forum and the de viris illustribus, H istoria 28, 192-210. Sage M. M. (1982/83), Tacitus and the Accession o f Tiberius, Ancient Society 13/14, 293-321. Sajkowski R. (1991a), Rozwój kultu cesarskiego za pryncypatu Tyberiusza, M eander 46, 29-42. Sajkowski R. ( 1991 b), Czy K laudiusz chciał być bogiem?, M agazyn Historyczny M ówią Wieki, z. 7, 32-36. 281 Sajkowski R. (1994a), Antonia Młodsza a sukcesja Kaliguli, [w:] Wychowanie w rodzinie od starożytności po wiek XX, M ateriały z konferencji naukowej Katedry Wychowania czerwiec 1993 r., red. J. Jundziłł, Bydgoszcz, 49-61. Sajkowski R. (1994b), M iędzy „damnatio m em oriae" a apoteozą. Kilka uwag na temat pogrzebu Tyberiusza w kontekście kultu cesarskiego, [w:] Społeczeństwo i polityka do X V II wieku. Księga pam iątkowa ku czci Profesora doktora Wacława Odyńca w 70-łecie urodzin, red. J. Śliwiński, Studia i M ateriały WSP Olsztyn 65, 25-38. Sajkowski R. (1997a), Imago boskiego Augusta w świątyni M arsa Mściciela, [w:] Od starożytności do współczesności. Studia historyczne, Wydanie jubileuszow e z oka- zji 75. rocznicy urodzin i 55-lecia pracy zawodowej, w tym 30-lecia pracy nauko- wej Profesora Tadeusza M. Gelewskiego, red. J. Śliwiński, Olsztyn 51-72. Sajkowski R. (1997b), Próba oskarżenia Lucjusza Enniusza (Tac., Ann. III 70), [w:] Od starożytności do współczesności, 73-78. Sajkowski R. (1998a), Julia Augusta a praw o o obrazie majestatu, [w:] Religia i p ra- wo karne w starożytnym Rzym ie, red. A. Dębiński, M. K uryłowicz, Lublin, 127-138. Sajkowski R. (1998b), Sprawa Falaniusza i Rubriusza. Początek procesów o obrazę majestatu za rządów Tyberiusza, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie 13, Prace Historyczne 2, red. T. Filipkowski, 11-21. Sajkowski R. (1999a), Sacerdos divi Augusti, [w:] Społeczeństwo i religia w świecie starożytnym, t. II, Studia dedykowane Prof, dr hab. Marii Jaczynowskiej, red. D. Musiał, AUNC Historia 31, 121-139. Sajkowski R. (1999b), Oskarżenia o obrazę majestatu w procesach de repetundis. Obwinienie Gajusza Juniusza Sylanusa z roku 22 n.e., Czasopismo Prawno-Historyczne 51, 347-357. Sajkowski R. (2000a), Genius Augusti, [w:] Z antycznego świata: Religio-Cultus-Homines , red. W. Appel, P. Wojciechowski, Toruń, 51-72. Sajkowski R. (2000b), Klasyfikacja przestępstw o obrazę majestatu za rządów Tyberiu- sza na podstaw ie katalogu Swetoniusza (Tib. 58), Echa Przeszłości 1, red. T. Filipkowski, 17-26. Salles C. (1985), Tibère, le second César, Paris. Salmon T. (1956), The Evolution o f A ugustus' Principale, Historia 5, 456-478. Salomonson J. W. (1955), A Roman relie f in Copenhagen with chair, sceptre and wreath and its historical associations, BABesch 30, 1-21. Salomonson J. W. (1956), Chair, sceptre and wreath: Historical Aspects o f their Repre- sentation on some Roman sepulchral Monuments, Groningen, dyss. Sandels F. (1912), Die Stellung der kaiserlichen Frauen aits dem julisch-claudischen Hause, Giessen Darmstadt, dyss. Santero J. M. (1983), The Cultores Augusti and the private worship o f the Roman emperor. A thenaeum 61, 111-125. Santini C. (1987), Echi di politica religiosa tiberiana in Valerio Massimo, Giomale Italiano di Filologia 39, 183-195. Sartre M. (1997), Wschód rzymski. Prowincje i społeczeństwa prow incjonalne we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w okresie od Augusta do Sewerów (31 r. p.n.e. 235 r. n.e.), przeł. S. Rościcki, Wroclaw. Scardigli B. (1982), La sacrosanctis tribunicia di Ottavia e Livia, Annali délia Facoltà di Lettere e Filosofía dell'Università di Siena 3. 61-64. Schaefer W. (1912), Tiberius und seine Zeit im Lichte der Tradition des Velleius Pater- culus, Halle, dyss. Schäfer T. (1988), Sella curulis und fasces als Paradigma, [w:] Kaiser Augustus und die verlorene Republik, 427-440. Scheid J. (1975), Les frères arvales. Recrutement et origine sociale sous les Julio Claudiens, Paris. Scheid J. (1978), Les prêtres officiels sous les empereurs julio-claudiens, ANRW II 16.1, 610-654. Scheid J. (1990), Romulus et ses frères. Le collège des frères arvales, modèle du culte public dans la Rome des empereurs, BEFAR 275, Roma. Scheid J., Broise H. (1980), Deux nouveaux fragm ents des actes des Frères Arvales de l'année 38 ap. J .-C , MÉFRA 92, 215-248. Scheid J. (1999), Auguste et le grand pontificat. Politique et droit sacré au début du Principal, RD 77, 1-19. Scherrer S. J. (1984), Signs and wonders in the imperial cult: a new look at a Roman religions institution in the light o f Rev 13: 13-15, Journal o f Biblical Literature 103, 599-610. Schilling R. (1954), La religion romaine de Vénus, depuis les origines ju squ 'au temps d 'Auguste, Paris. Schilling R. (1980), La déification à Rome. Tradition latine et interférence grecque, RÉL 58, 137-152. Schrömbges P. (1986), Tiberius und die Res publica Romana: Untersuchungen zur In- stitutionalisierung des frühen römischen Principáis, Habelts Dissertationsdrucke: Reihe Alte Geschichte 22, Bonn. Schum acher L. (1982), Staatsdienst und Kooptation. Zur sozialen Struktur röm ischer Priesterkollegien im Prinzipat, [w:] Epigrafía e ordine senatorio, Atti del Colloquio Internazionale AIEGL, Roma 14-20 maggio 1981, Roma t. 1, 251-269. Schumacher L. (1985), Die imperatorischen Akklamationen der Triumvirn und die Au- spicia des Augustus, Historia 34, 191-222. Schumacher L. (1995), Inicjatywy socjalne cesarzy rzymskich w świetle źródeł numizma- tycznych, Xenia Posnaniensia 9, Poznań. Schwartz D. R. (1983), Josephus and Philo on Pontius Pilate, Jerusalem Cathedra 3, 26-45. Schwartz J. (1944), „Dies Augustus", RÉA 46, 266-279. Scott K. (1925), The Identification o f Augustus with Romulus Quirinus, TAPhA 56, 82-105. Scott K. (1929), Octavian s Propaganda and Antony's De Sua Ebrietate, CPh 24, 133-141. Scott K. (1930), Emperor Worship in Ovid, TAPhA 61, 43-69. Scott K. (1931a), The Significance o f Statues in Precious Metals in Emperor Worship, TAPhA 62, 101-123. Scott K. (1931b), Greek and Roman Honorific Months, YCS 2, 201-278. Scott K. (1932a), Tacitus and the „Speculum principis", AJPh 53, 70-72. 283 Scott K. (1932b), The „ diritcis " o f Tiberius, AJPh 53, 139-151. Scott K. (1932c), Tiberius' Refusal o f the title „A ugustus", CPh 27, 43-50. Scott K. (1932d), H umor at the Expense o f the Ruler Cult, CPh 27, 317-328. Scott K. (1936), The Imperial Cult under the Flavians, Stuttgart Berlin. Scott K. (1938), Notes on A ugustus' Religious Policy, Archiv für Religionswissenschaft 35, 121-130. Scott R. T. (1982), Providentia Aug., Historia 31, 436-459. Scramuzza V. M. (1940), The Emperor Claudius, Cambridge, M assachusetts. Scullard H. H. (1981), Festivals and Ceremonies o f the Roman Republic, Ithaca New York. Seager R. (1972), Tiberius, London. Seager R. (1976), rec. R.A. Bauman, Impietas in Principem, JRS 66, 230-231. Seeberg M. (1972), The Emperor Says. Studien in the rhetorical style in edicts o f the Early Empire, Göteborg. Seibert J. (1970), D er Huldigungseid a u f Kaiser Tiberius, Historia 19, 224-231. Senatus Consultum de Cn. Pisone Patre. Uchwała senatu rzymskiego w sprawie Gnejusza Pizona ojca, red. T. Fabiszak, Zeszyty Źródłowe Zakładu Historii Społe- czeństw Antycznych 1, Poznań 1998. Sensi L. (1977), Un fram m ento di fer ía le della casa Giulio-Claudia da Spello, Athe- naeum 55, 329-344. Sensi L. (1980/81), Ornatus e status sociale delle donne romane, Annali della Facoltà di Lettere e Filosofía Universitá di Perugia ser. 7, 18, 55-102. Seston W. (1950), Germánicas héros fondateur, PP 5, 171-184. Seston W. (1951), Les sodales Augustales et les Indi Augustales, RÉL 29, 41-43. Seston W. (1952), Les chevaliers romains et le „ iustitium " de G ermanicus, RD 30, 159-177. Seyrig H. (1929), Inscriptions de Gythion, RA 29, 1929, 84-106 (= H. Seyrig, Scripta Varia. Mélanges d'archéologie et d 'histoire, Paris, 671-693). Shapiro H. A. (1983), Hêrôs Theos: The Death and Apotheosis o f Heracles, Classical World 77, 7-18. Sherk R. K. (1951), The Legates o f Galatia from Augustus to D iocletian , John Hopkins University Studies in Historical and Political Science, series 69, nr 2, Baltimore. Sherk R. K. (1969), Roman Documents from the Greek East. Senatus Consulta and Epistulae to the Age o f Augustus, Baltimore. Sherk R. K. (1980), Roman Galatia: The Governors from 25 B.C. to A.D. 114, ANRW II 7.2, 954-1052. Sherwin-White A. N. (1949), Poena legis repetundarum, PBSR 17, 5-25. Shotter D. C. A. (1965), Three problem s in Tacitus' Annals I, M nemosyne 18, 359-365. Shotter D. C. A. (1966), Tiberius and the Spirit o f Augustus, GR 13, 207-212. Shotter D. C. A. (1967), The Debate on Augustus (Tacitus, Annals I 9-10), Mnemosyne ser. 4, 20, 171-174. Shotter D. C. A. (1968), Tacitus, Tiberius and Germanicus, H istoria 17, 194-214. Shotter D. C. A. (1971), Tiberius and Asinius Gallus, H istoria 20, 443-457. Shotter D. C. A. (1972), The Trial o f C. Junius Silanus, CPh 67, 126-131. Shotter D. C. A. (1974), Cn. Cornelius Cinna Magnus and the Adoption o f Tiberius, Latomus 33, 306-313. 284 Shotter D. C. A. (1980), A Group o f Mciiestas Cases in A.D. 21, Hermes 108, 230-233. Shotter D. C. A. (1989), Tacitus Annals IV, Warminster. Shotter D. C. A. (1992), Tiberius Caesar, London New York. Shotter D. C. A. (2000), Agrippina the Elder a Woman in a M an's World, Historia 49, 341-357. Sieveking J. (1907), Zur Ara P a d s Augustae, JÖA1 10, 1907, 175-190. Simon E. (1967), rec. M.-L. Vollenweider, Die Steinschneidekunst und ihre Künstler in spätrepublikanischer und augusteischer Zeit, Deutsche Literatur Zeitung 88, kol. 634-637. Simon E. (1982), Augustus und Antonia M inor in Kurashiki/Japan, AA, 332-343. Simon E. (1986a), Augustus: Kunst und Leben in Rom um die Zeitenwende, München. Simon E. (1986b), Die drei Horoskope der Gemma Augustea, QTNAC 15, 1986, 179-196. Simpson C. J. (1977), The Date o f Dedication o f the Temple o f M ars Ultor, JRS 67, 91-94. Simpson C. J. (1981), The Cult o f the Emperor Gains, Latomus 40, 489-511. Simpson C. J. (1991), Li via and the Constitution o f the Aedes Concordiae, Historia 40, 449-455. Simpson C. J. (1992), Unexpected References to the Horologium Augusti at Ovid Ars Amatoria 1,68 and 3,388, Athenaeum 70, 478-484. Simpson C. J. (1996), Caligula's cult: immolation, immortality, intent, [w:] Subject and ruler, 63-71. Simpson C. J. (1997), Caligula's Cult. Imitatio Augusti, RBPh 75, 107-112. Sinclair P. (1991), „These are my temples in your hearts'' (Tac., Ann. 4. 38. 2), CPh 86, 333-335. Sinclair P. (1992), Deorum iniurias dis curae (Tac., Ann. I, 73,4), Latomus 51, 397-403. Sjöqvist E. (1954), Kaisareion: a study in architectural iconography, Acta Instituti Romani Regni Sueciae 18, Opuscula Romana 1, 86-108. Skowronek S. (1974), Z problematyki kultu cesarskiego w Egipcie, Rocznik naukowodydaktyczny WSP w Krakowie, Prace historyczne 7, 63-73. Skowronek S. (1978), Przedstawienia kultowo-religijne na monetach Aleksandrii egip- skiej l I I I w. n.e., Prace monograficzne Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krako- wie 25, Kraków. Smadja E. (1978), L'inscription du culte impérial dans la cité: l 'exemple de Lepcis Magna an début de ¡'Empire, Dialogues d 'Histoire Ancienne 4, 171-186. Small A. M. (1990), A New Head o f Antonia M inor and Its Significance, RM 97. 217-234. Small A. M. (1996), The shrine o f the imperial fam ily in the Macellum at Pompeii, [w:] Subject and rider, 115-136. Smallwood E. M. (1976), The Jews under Roman Rule. From Pompey to Diocletian, Leiden. Smith C. E. (1942), Tiberius and the Roman Empire, Baton Rouge 1942. Smith E. B. (1956), Architectural Symbolism o f Imperial Rome and the Middle Ages, Princeton Monographs in Art and Archaeology 30, Princeton. Smith R. R. R. (1987), The imperial reliefs from the Sebasteion at Aphrodisias, JRS 77, 88-138. 285 ■ . • .-'.V ./• ! Smith R. R. R. (1990), Myth and allegory in the Sebasteion, [w:] Aphrodisias Papers. Recent work on architecture and sculpture including the papers given at the Se- cond International Aphrodisias Colloquium held at King's College London on 14 November. 1987, ed. by Charlotte Rouche and Kenan T. Erim, Journal o f Roman Archaeology, Supplementary Series Number 1, Ann Arbor, 89-100. Snyder W. F. (1940), Public Anniversaries in the Roman Empire, YCS 7, 225-317. Spaeth B. S. (1994), The Goddes Ceres in the Ara P a d s Augustae and the Carthage Relief, AJA 98, 65-100. Spawforth A. J. S. (1994), Corinth, Argos, and the imperial cult: Pseudo-Julian, Letters 198, Hesperia 63, 211-232. Stadbild und Ideologie. D ie Monumentcilisierung hispanisher Städte zwischen Republik und Kaiserzeit, Kolloqium in Madrid vom 19. bis 23. Oktober 1987, Herausgege- ben von Walter Trillmich und Paul Zänker, Bayerische Akademie der W issenscha- ften, Philosophisch-Historische Klasse, Heft 103, München 1990. Stahl H. P. (1990), The Death o f Turnus: Augustan Virgil and the Political Rival, [w:] Between Republic and Empire, 174-211. Steidle W. (1951), Sueton und die antike Biographie, Zetemata 1, München. Stern H. (1956), Peiresc et le grand camee de France, Revue des Arts 6, 255-256. Stevenson G. H., Momigliano A. (1934), Rebellion within the empire, C A H 1 10, (wzno- wienie w 1971), 840-865. w,v: - 'I tm i Stevenson T. (1998), The ,, Problem " with Nude Honorific Statuary and Portraits in Late Republican and Augustan Rome, GR 45, 45-69. Stoian I. (1965), De nouveau sur la communauté des cités grecques du Pont gauche, Latomus 24, 70-89. •-gpl Stolte B. H. (1973), Tacitus on Nero and Otho, Ancient Society 4, 1973. 177-190. Strong E. (1934), The Art o f the Augustan Age, C A H 1 10, (wznowienie w 1971), 545-582. Subject and ruler: The cult o f the ruling pow er in classical antiquity. Papers presented at a conference held in the University o f Alberta on April 13-15, 1994, to cele- brate the 65 th anniversary o f Duncan Fishwick, ed. by Alastair Small, Journal of Roman Archaeology, Supplementary Series Number 17, Ann Arbor 1996. Suerbaum W. (1971), Der H istoriker und die Freiheit des Wortes. Die Rede des Cremutius Cordus bei Tacitus, Ann. 4,34/35, [w:] Politik und literarische Kunst im Werk des Tacitus, herausgegeben von Gerhard Radke, Stuttgart, 61-99. Sutherland C. H. V. (1934), A spects o f Im perialism in Roman Spain, JRS 24, 31-42. Sutherland C. H. V. (1938), Two ,, Virtues" o f Tiberius: A Numismatic Contribution to the .\;V ; - : ! S c l l rHistory oj his Reign, JRS 28, 129-140. Sutherland C. H. V. (1941), Divus Augustus Pater. A Study in the Aes Coinage o f Tibe- rius, NC ser. 6, 1, 97-116. Sutherland C. H. V. (1944), The Romans in Spain 217 B.C. A.D. 117, London. Sutherland C. H. V. (1951), Coinage in Roman Imperial Policy, 31 B.C. A.D. 68, London. Sutherland C. H. V. (1976), The Emperor and Coinage. Julio-C laudian studies, Lon- don. Sutherland C. H. V. (1987a), The P o n tif Maxim Aurei o f Tiberius, QTNAC 16, 217-227. Sutherland C. H. V. (1987b), The gold quinarii and earlier aurei o f Tiberius, [w:] Mélan- ges de numismatique offerts à Pierre Bastien à l'occasion de son 75* anniversaire. ed. H. Huvelin, M. Christol, G. Gautier, Wetteren, 15-24. Süssenbach U. (1989), D er Reichsaltar der Roma und des Augustus in Lugdunum. Ein barbarisierter As mit dem Bild Neros und das Problem der nachaugusteischen Altarserien , BJ 189, 73-96. Sydenham E. A. (1917), Divus Augustus, NC ser. 4, 17, 258-278. Syme R. (1958), Tacitus, t. 1-2, Oxford. Syme R. (1959), Livy and Augustus, HSCP 64, 27-87 (= R. Syme, Roman Papers, t. 1, 400-454). Syme R. (1978), History in Ovid, Oxford. Syme R. (1979a), Some Imperial Salutations, Phoenix 33, 1979, 308-329 (= R. Syme, Roman Papers, t. 3, 1198-1219). Syme R. (1979b), Roman Papers, t. 1, ed. E. Badian, Oxford. Syme R. (1980), Some Arval Brethren, Oxford. Syme R. (1984), Roman Papers, t. 3, ed. A. R. Birley, Oxford. Syme R. (1989), The Augustan Aristocracy, Oxford. Sviencyckaja I. S. (1981), Polis i impierija: evolucija impieratorskogo kulta i rol „vozrastnych sojusov" v gorodach maloazijskich provincij I I I w., Wiestnik Driewniej Istorii, 32-51. Szemler G. J. (1972), The Priest o f the Roman Republic. A Study o f Interaction between Priesthoods and Magistracies, Collection Latomus 127, Bruxelles. Szemler G. J. (1978), s.v. Pontifex, RE Suppl. XV, kol. 331-396. Śnieżewski S. A. (1992), Cesarz August w czwartej księdze Pieśni Horacego, Filomata 411, 429-446. Śnieżewski S. A. (1993a), Problem boskości Oktawiana Augusta w poezji augustow- skiej, Kraków. Śnieżewski S. A. (1993b), The Divinity o f Augustus in the Late Poetiy o f Horace and the Elegies o f Tibullus and Propertius, Eos 81, 61-76. Śaśel J. (1967), Huldigung norischer Stämme am Magdalensberg in Kärnten. Historia 16, 70-74. Śaśel-Kos M. (1978), The Latin inscriptions from Istmia, Archeolośki Vestnik 29, 346-353. Taeger F. (1960), Charisma. Studien zur Geschichte des antiken Herrscherkultes, t. 2, Stuttgart. Talbert R. J. A. (1977), Some Causes o f Disorder in A.D. 68-69, AJAH 2, 69-S5. Talbert R. J. A. (1984), The Senate o f Imperial Rome, Princeton. Tamm B. (1964), Ist der Castortempel das vestibulum zu dem Palast des Caligula ge- wesen?, Eranos 62, 146-169. Taylor L. R. (1920), The Worship o f Augustus in Italy during His Lifetime, TAPhA 51, 116-133. Taylor L. R. (1929), Tiberius' Refusals o f Divine Honors, TAPhA 60, 87-101. Taylor L. R. (1931), The Divinity o f the Roman Emperor, American Philological Asso- ciation 1, Middletown/Connecticut. Taylor L. R. (1934), New Light on the History o f the Secular Games, AJPh 55, 101-120. Taylor L. R. (1935), The sellisternium and the theatrical pompa, CPh 30, 122-130. 287 Taylor L. R. (1937), Tiberius ' Ovatio and the A ra Num inis Augusti, AJPh 58, 185-193. Taylor L. R. (1956), Trebula Suffenas and the Plautii Silvani, MAAR 24, 7-30. Temporini H. (1978), D ie Frauen am Hofe Trajans: ein Beitrag zur Stellung der Augu- st ae im Principal, Berlin New York. Thompson H. A. (1966), The Annex to the Stoa o f Zeus in the Athenian Agora, Hesperia 35, 171-187. Thompson H. A.. Wycherley R. E. (1972), The Athenian Agora XIV. The Agora o f Athens. The history, shape, and uses o f an ancient city center, Princeton. Thornton M. K. (1973), The Enigma o f Nero's Quinquennium. Reputation o f Emperor Nero , Historia 22, 570-582. Thornton M. K. (1975), The Augustan Tradition and Neronian Economics, ANRW II 2, 149-175. Thoraton M. K. (1989), N ero 's Quinquennium: The Ostian Connection, H istoria 38, 117-119. Thornton M. K. (1992), Damage Control in the Aeneid: or Rescuing the Military Reputation o f Augustus, Latomus 51, 566-570. Thouvenot R. (1959), rec. R. Étienne, Le culte impérial dans la péninsule ibérique d'Auguste à Dioclétien, Journal des Savants, 66-75. Tibiletti G. (1953), P rincipe e m agistrati repubblicani. R icerta di Storia Augustea e Tiberiana, Studi Pubblicati da ll' Istituto Italiano per la Storia A nticà 9, Rom a. Timpe D. (1987), Geschichtsschreibung und Prinzipatsopposition, [w:] Opposition et résistance ¿i l'empire d 'Auguste ci Trajan, ed. O. Reverdin, B. Grange, Entretiens Fondation Hardt 33, Genève, 65-102. Tinh T. tam (1996), Les empereurs romains versus Isis, Sérapis, [w:J Subject and ruler, 215-230. Tod M. N. (1918/19a), Macedonia. VI. Inscriptions, ABSA 23. Tod M. N. (1918/19b), The Macedonian Era, ABSA 23, 206-217. Tod M. N. (1953), The Macedonian Era Reconsidered, [w:] Studies Presented to David Moore Robinson on his seventieth birthday, ed. G. E. Mylonas, D. Raymond, t. 2, Saint Louis 382-397. Toohey P. (1984), Politics, Prejudice, and Trojan Genealogies: Varro, Hyginus, and Horace, Arethusa 17, 5-28. Torelli M. (1982), Typology and Structure o f Roman Historical Reliefs, Jerome lectures 14 th ser., Ann Arbor. Torelli M. (1992), Topograjia e iconologia. Arco di Portogallo, Ara P ads, Ara Providentiae , Templum Solis, Ostraka 1, 105-131. Torelli M. (1996), Roman art., 43 B.C. to A.D. 69, C AH 2 10, 930-958. Townend G. B. (1961), Traces in Dio Cassius o f Cluvius, Aufidius and Pliny, Hermes 89, 227-248. Toynbee J. M. C. (1944), Dictators and Philosophers in the F irst Century A.D., GR 13, 43-58. Toynbee J. (1971), Death and Burial in the Roman World, London. Tölle-Kastenbein R. (1974), Juno Ludovisi: Hera oder A ntonia M inor?, AM 89, 241-253. 288 Tränkle H. (1980), Zu Cremutius Cordus fr. 4 Peter, MH 37, 231-241. Treggiari S. (1991), Roman marriage: Justi Coniuges from the time o f Cicero to the time o f Ulpian, Oxford. Trillmich W. (1973), Zur Münzprägung des Caligula von Caesaraugusta (Zaragoza), MM 14, 151-173. Trillmich W. (1978), Familien propaganda der Kaiser Caligula und Claudius. Agrippina M aior und Antonia Augusta a u f Münzen, AMGS 8, Berlin. Trillmich W. (1983), lulia Agrippina als Schwester des Caligula und M utter des Nero, Hefte des Archäologischen Seminars der Universität Bern 9, 21-37. Trillmich W. (1984), Beobachtungen am Bildnis der Agrippina M aior oder: Probleme und genzen der ,, Typologie ", MM 25, 135-158. Trillmich W. (1988a), Der Germanicus Bogen in Rom und das Monument fü r Germanicus und D rusus in Leptis Magna, A rchäologisches zu r Tabula Siarensis (I, 9-21), [w:] Estudios sobre la tabula Siarensis, 51-60. Trillmich W. (1988b), Münzpropaganda, [w:] Kaiser Augustus und die verlorene Repu- blik, 474-528. Trillmich W. (1990), Colonia Augusta Emerita, die Hauptstadt von Lusitanien, [w:] Stadbild und Ideologie. Die M onumentalisierung hispanisher Städte zwischen Republik und Kaiserzeit, 299-318. Trümmer R. (1980), D ie Denkmäler des Kaiserkults in der römischen Provinz Achaia, Dissertationen der Universität Graz 52, Graz. Tuchelt K. (1981), Zum Problem „Kaisareion-Sebasteion". Eine Frage zu den Anfängen des römischen Kaiserkultes, IM 31, 167-186. Tuchelt K., Preisshofen F. (1985), Zur Identitätsfrage des „Augustus-Tempels " in Ankara, AA, 317-322. Turcan R. (1982), L 'autel de Rome et d'Auguste „Ad Conjluentem ", ANRW 11 12.1, 607-644. Turpin W. (1994), Res Gestae 34.1 and the Settlement o f 27 B.C., CQ 44, 427-437. Tusa Cutroni A. (1987), La Zecca di Panormo nella prima etr imperiale, Kokalos 33, 275-288. Vanggaard J. H. (1971), On Parilia, Temenos 7, 91-103. Vanggaard J. H. (1988), The Flamen. A Study in the History and Sociology o f Roman Religion. Copenhagen. Vermeule C. (1959), Hellenistic and Roman Cuirassed Statues, Berytus 13, 1-82. Vermeide C. (1963), Augustan and Julio-Claudian Court Silver, Antike Kunst 6, 33-40. Venneule C. (1981), The Basis from Puetoli: Cities o f Asia M inor in Julio-Claudian Italy, [w:] Coins, Culture, and History in the Ancient World, Studies in Honor o f Bluma Trell, eds. L. Casson, M. Price, Detroit, 85-101. Vermeule C. (1987), The Cult Images o f Imperial Rome, Archaeologica 71, Roma. Versnel H. S. (1970), Triumphus. An Inquiry into the Origin, Development and Meaning o f the Roman Triumph, Leiden. Versnel H. S. (1980), Destruction, Devotio and Despair in a Situation o f Ariomy: the M ourning fo r Germanicus in Triple Perspective, [w:] Perennitas. Studi in Onore di Angelo Brelich promossi dalia Cattedra di Religioni del mondo classico d e ll ' Universitä degli Studi di Roma, Roma, 541-618. 289 Versnel H. S. (1994), Inconsistencies in Greek and Roman Religion , vol. 2: Transition and Reversal in Myth and Ritual, Studies in Greek and Roman Religion 6.2, Leiden New York Köln. Vetters H. (1961), s.v. Virunum , RE IX A 1, kol. 244-309. Vetters H. (1977), Virunum , ANRW II 6, 302-354. Veyne R (1962), Les honneurs posthum es de Flavia Domitilla et les dédicaces grecques et latines, Latomus 21, 49-98. Veyne P. (1966), Augustal de l'an I. Premier pontarche, BCH 90, 149-155. Vidman L. (1971), Inferiae und iustitium , Klio 53, 209-212. Visscher R de (1940), Les édits d 'Auguste découverts à Cyrène, Louvain (reprint 1965). Visscher R de (1964), La politique dynastique sous le règne de Tibère, [w:] Synteleia Vincenzo Arangio-Ruiz, Biblioteca di Labeo 2, t. L Naples 54-65. Vittinghoff F. (1936), Der Staatsfeind in der römischen Kaiserzeit. Untersuchungen zur „damnatio m em oriae", Neue deutsche Forschungen 84, Berlin. Vogel-Weidemann U. (1982), Die Statthalter von Africa und Asia in den Jahren 14 68 n. Chr. Eine Untersuchungen zum Verhältnis Princeps und Senat, Antiquitas 31, Bonn. Vogt W. (1975), C. Suetonius Tranquillus. Vita Tiberii (Kommentar), W ürzburg, dyss. Vulic N. (1921), s.v. Koinon , RE XI 1, kol. 1053-1054. Waelkens M. (1986), The Im perial Sanctuary at Pessinus: archaeological, epigraphical and numismatic evidence fo r its date and identification, Epigraphica Anatolica 7, 37-73. Waelkens M. (1989), Hellenistic and Roman Influence in the Im perial Architecture o f Asia Minor, [w:] The Greek Renaissance in the Roman Empire, Papers from Tenth British Museum Classical Colloqium, eds. By S. Walker and A. Cameron, Bulletin Supplement 55, London 77-88. YVagenvoort H. (1965), ree. M. W. H. Lewis, The Official Priests o f Rome under the Julio- -Claudians, M nemosyne 18, 327-330. Walker B. (1952), The Annals o f Tacitus. A study in the writing o f History, Manchester. Wallace-Hadrill A. (1981), The Emperor and his Virtues, Historia 30, 298-323. Wallace-Hadrill A. (1984), Suetonius. The Scholar and his Caesars, New Haven London. Wallace-Hadrill A. (1986), Image and Authority in the Coinage o f Augustus, JRS 76, 66-87. Wallace-Hadrill A. (1992), The Golden Age and Sin in Augustan Ideology, Past and Present 95, 1992, 19-36. Wansbrough H. (1966), Suffered under Pontius Pilate, Scripture 18, 84-93. Ward M. M. (1933), The Association o f Augustus with Jupiter, SMSR 9, 203-224. Ward-Perkins J. B. (1989), Roman Imperial Architecture, London. Wardle D. (1994), Suetonius' Life o f Caligula. A commentary, Collection Latomus 225, Bruxelles. Wardle D. (1998), Caligula and his Wives, Latomus 57, 109-126. Wardle D. (2000), Valerius M aximus on the domus Augusta. Augustus, and Tiberius, CQ 50, 479-493. Waurick G. (1973), Untersuchungen zur Lage der römischen Kaisergräber in der Zeit von Augustus bis Constantin, JRGZM 20, 107-146. Weber W. (1936), Princeps. Studien zur Geschichte des Augustus, t. 1, Stuttgart Berlin. 290 Weeber K.W. (1974), Troiae litsits Elter und Entstehung eines Reiterspiels, Ancient Society 5, 171-196. Weingärtner D. G. (1969), Die Ägyptenreise des Germanicus, Papyrologische Texte und Abhandlungen 11, Bonn. Weinstock S. (1957), The Image and Chair o f Germanicus, JRS 47, 144-154. Weinstock S. (1958), s.v. Victoria, RE VIII A 2, kol. 2501-2542. Weinstock S. (1960), Pax and the ,,Ara P acis", JRS 50, 44-58. Weinstock S. (1962), Treueid und Kaiserkult, AM 77, 306-327. W einstock S. (1966), The P osthum ous H onors o f G erm anicus, [w:J M élanges d'archèologice et d 'histoire offerts à André Piganiol, vol. II, Paris, 891-898. Weinstock S. (1971), Divus Julius, Oxford. Weller J. A. (1958), Tacitus and Tiberius' Rhodian Exile, Phoenix 12, 31-35. Wellesley K. (1967), The dies imperii o f Tiberius, JRS 57, 23-30. Wenger L. (1929), Griechische Inschriften zum Kaiserkult und zum Grabrecht, ZSS 49, 308-344. While P. (1988), Julius Caesar in Augustan Rome, Phoenix 42, 334-356. W hitehome J. ( 1991 ), The Divine Augustus as 9(àç Kcäoap and Qçoç Eessaozöc. Analecta Papyrologica 3, 19-26. Whitehome J. (1992), Augustus as „Theos" in Contemporary Papyri, [w:] Proceedings o f the X IX th International Congress o f Papyrology, Cairo 2 -9 September ¡989, ed. A. H. S. El-Mosalamy, t. II, Cairo, 421-434. Wiedemann T. E. J. (1996), Tiberius to Nero, CAH2 10, 198-255. Williams B. (1989), Reading Tacitus' Tiberian Annals, Ramus 18, 140-166. Williamson C. H. (1987), A roman law from Narbonne, Athenaeum 65, 173-189. Willrich H. (1903), Caligula, Klio 3, 85-118, 288-317, 397-470. Willrich H. (1911), Livia, Leipzig Berlin 1911. Winkes R. (1969), Clipeata Imago. Studien zu einer römischen Bildnisform , Bonn. Winkes R. (1982), Der Kameo Marlborough: Ein Urbild der Livia, AA, 131-138. Winkes R. (1985), Leben und Ehningen der Livia. Ein Beitrag zur Entwicklung des römischen Herrscherkultes von der Zeit des Triumvirats bis Claudius, Archeologia 36, 55-68. Wirszubski C. (I960), Liberias as a Political Idea at Rome during the Late Republic and Early Principale, Cambridge (pierwsze wydanie w 1950). W iseman J. (1979), Corinth and Rome I: 228 B.C.-A.D . 267, ANRW II 7.1, 438-548. Wiseman T. P. (1991), Flavius Josephus: Death o f an Emperor, Exeter Studies in History 30, Exeter. Wissowa G. (1912), Religion und Kultus der Römer, Handbuch der Klassischen Alter- tums-Wissenschaft V.4, München. Wistrand E. (1979), The Stoic Opposition to the Principale, SCI 18, 93-101. Wistrand E. (1984), Aeneas and Augustus in the Aeneid, Eranos 82, 195-198. Wistrand W. (1987), Felicitas imperatoria, Studia Graeca et Latina Gothoburgensia 48, Göteborg. Wistrand M. (1992), Entertainment and Violence in Ancient Rome: The attitudes o f Roman writers o f the firs t century A.D., Studia Graeca et Latina Gothoburgensia 56, Göteborg 1992. 291 Witt R. E. (1971), Isis in the Graeco-Roman world, London. Wittke W. (1974), Das Tiberiusbild und seine Periodisierung in der Tiberiusvita Suetons, t. 1-2, Freiburg i. Br., dyss. Wolf S. (1986), Die Augustusrede in Senecas Apocolocyntosis: ein Beitrag zum Augustusbild der frühen Kaiserzeit, Beiträge zur Klassischen Philologie 170, Königstein. Wood S. (1988), M emoriae Agrippinae: Agrippina the Elder in Julio-Claiidian A rt and Propaganda, AJA 92, 409-426. Wood S. (1995), Diva D rusilla Panthea and the Sisters o f Caligula , AJA 99, 1995, 457-482. Woodman A. J. (1975), Questions o f date, genre, and style in Velleius: som e liiterary answers, CQ 25, 272-306. Woodman A. J. (1977), Velleius Paterculus: The Tiberian Narrative (2.94-131), Cam- bridge Classical Texts and Commentaries 19, Cambridge. Woodman A. J. (1989), Tacitus' Obituary o f Tiberius, CQ 39, 197-205. Woodman A. J. (1993), Am ateur Dramatics at the Court o f Nero: Annals 15.48-74, [w:] Tacitus and the Tacitean Tradition, eds. T. J. Luce, A. J. Woodman, Princeton, 104-128. Woodman A. J., Martin R. H. (1996), The annals o f Tacitus. Book 3, Cambridge Classical Texts and Commentaries 32, Cambridge New York. Woods D. E. (1975), The Temple o f Augustus-Tarragona, [w:] Classica et Ibérica. Fe- stschrift in honor o f Joseph M.-F. Marique, S.J., ed. P. T. Brannan, S. J., Worce- ster/Mass., 345-354. Yarbro Collins A. (2000), M ark and His Readers: The Son o f God among Greeks and Romans, HTR 93, 85-100. Yakobson A. (1998), The Princess o f Inscriptions: Senatus Consultum.de Cn. Pisone Patre and the Early Years o f Tiberius' Reign, Scripta Classica Israelica 17, 206-224. Yavetz Z. (1969), Plebs and princeps, Oxford. Yavetz Z. (1984), The Res Gestae and A ugustus' Public Im age , [w:] Caesar Augustus. Seven Aspects, 1-36. Yavetz Z. (1996), Caligula, Im perial Madness and Modern Historiography, Klio 78, 105-129. Zabłocka M. (1987), Przemiany prawa osobowego i rodzinnego w ustawodawstwie dyna- stii julijsko-klaudyjskiej, Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego 315, Warszawa. Zänker P. (1968), Forum Augustum, M onumenta Artis Antique 2, Tübingen. Zänker P. (1988), The Power o f Images in the Age o f Augustus, transí. A. Shapiro, Jerome lectures 16 th ser., Ann Arbor. Zäch C. (1972), Die Majestätsprozesse unter Tiberius in der D arstellung des Tacitus, Winterthur, dyss. Zecchini G. (1986), La tabula Siarensis e la „dissim ulado" di Tiberio, ZPE 66, 23-29. Zwet L. van (1954), Women's hair-dress and the „ Grand Camée de F rance", BABesch 29, 52-56. Zwierlein O. (1982), Zur Rede des Augustus in der Apocolocyntosis, RhM 125, 162-175. Zwierlein-Diehl E. (1980), D er Divus-Augustus-Kameo in Köln, Kölner Jahrbuch für Vorund Frühgeschichte 17, 12-53. 292 indeks osób A franiusz Burrus, Sekstus (Sex. Afranius Burrus) 194, 199, 203 Agryppa, przyjaciel i wódz Augusta, zob. Wipsaniusz Agryppa Agryppa Postumus 153 Agryppina M łodsza {Agrippina M inor) 48, 58, 59, 69, 168, 189, 190-194, 198-199, 202, 233, 249 A gryppina Starsza (Agrippina M aior) 55, 66, 126, 127, 150-153, 166-167, 175, 234, 249 Albioriks 226 Aleksander M acedoński 23, 78, 98, 165, 185 Amyntas 224-225 Antonia Młodsza (Antonia Minor) 48, 55-59, 67, 168, 174, 234, 249 Antonia, córka cesarza Klaudiusza 189, 199 Antoninus Pius (T. Aurelius Antoninus, T. Aurelius Fulvius Boionius Arrius Antoninus), cesarz rzymski 138-161 r. 72, 76, 77 Antoniusz, Marek (M. Antonius), członek II triumwiratu 21, 23, 30, 43, 77, 126, 172-173 Antyllus 126 Apelles 185 Apidiusz Merula (Apidius Merula) 120 Aproniusz, Lucjusz (L. Apronius) 39 A pu le ja W ary lla (A ppu le ia Varilla) 112-115, 125 Apulejusz Saturninus, Lucjusz 103 Aratos 28, Argolikus 131, 132 Arruncjusz, Lucjusz (L. Arruntius) 16 Asklepiades z Mendes 98 Atejusz Kapiton, Gaiusz (C. Ateius Capito ) 122-123 Atia, matka Oktawiana-Augusta 175 A ugust, G ajusz O k taw ian A ugust (C. Octavius - C. Julius Caesar Octavianus Augustus) passim Augustyn z Hippony (Augustinus Aure- lius), święty 143 A urelian, Lucjusz Domicjusz Aurelian (L. D om itius Aurelianus) cesarz rzymski 270-275 r. 196 A ureliusz Kotta, Lucjusz (L. Aurelius Cotta) 116 A zyniusz G allus (C. A sin ius G allus) 16, 153 Bathyllus 74 Brutus, Marek, jeden z zabójców Cezara, zob. Juniusz Brutus B ruttediusz N iger (B rutted ius N iger) 115 Brytanik, syn cesarza Klaudiusza, zob. Klaudiusz Cezar Brytanik Celia Sekstia 237 Cepion Kryspinus, Aulus (A. Caepio Crispinus ) 109, 111 293 Cezar, zob. Juliusz Cezar Chrystus, zob. Jezus Chrystus Cyceron, zob. Tulliusz Cyceron Deksandros 219 Didiusz Gallus Fabrycjusz Wejento, Aulus (A. Didius Gallus Fabricius Veien10 ) 37 Domicja Lepida (Domitia Lepida) 199 Domicjan Tytus Flaw iusz Domicjan (T. Flavius Domitianus). cesarz rzym- ski 81-96 r. n.e. 75, 91 D o m ic ju sz A h en o b arb u s , G n e ju sz (Cn. Domitius Ahenobarbus), ojciec cesarza Nerona 147 193 Druzus Młodszy, zob. Juliusz Cezar Druzus Starszy, zob. Klaudiusz Neron Druzylla (Julia Drusilla), siostra Kaliguli 18, 46, 57, 60, 91, 167-168, 171, 173, 177-179, 181, 249 Duceniusz Geminus, Aułus (A. Ducenius Geminus) 37 F„lia Petyna (Aelia Paetina) 189 Eliusz Sejanus, Lucjusz (L. Aelius Seian u s ) 40, 56, 128, 132, 141, 153, 160 Emiliusz Lepidus, Marek (M. Aemilius Lepidus), członek II triumwiratu 23 Emiliusz Lepidus, Marek (M. Aemilius Lepidus), mąż Druzylli 46 Emiliusz Rektus, Lucjusz (L. Aemilius Rectus) 188 Emiliusz Mamerkus Skaurus (Mamercus Aemilius Scaurus) 115, 116, 117, 119 Enniusz, Lucjusz (L. Ennius) 122 K lo d iu sz E p riu sz M arce llu s , T ytus (T. Clodius Eprius Marcellus) 37 Fabiusz Persikus, Paulus (Paulus Fabius Persicus) 36 Fabiusz Warus, Kwintus (O. Fabius Varus ), kapłan 238 Falaniusz (Falanius, Faianus) 105-109, 110, 111, 112, 113, 114, 120, 125 F anniusz C epion (F annius C aepion) 104 Fawoniusz (Favonius) 36 Filón Aleksandryjski 133-134 Flawiusz Józef (Josephus Flavius - 88, 134, 224 Fulwia (Fulvia), żona M arka Antoniusza 126 G ajusz Cezar, zwany Kaligulą^ zob. Kaligula

Galba, Serwiusz Sulpicjusz Galba (Servius Sulpicius Galba), cesarz w 68/ 69 r. 36, 52, 75, 248, 249 Galliusz Pulcher, Kwintus 226 G eliusz Publikola (G ellius Publicóla) 115 Germanikus, Tyberiusz Caesar Germanikus (77. Claudius Germanicus.Germanicus Iulius Caesar) 8, 18, 28, 29, 31, 35, 38, 39, 41-46, 79, 141, 142, 145, 146, 147, 149, 150-153, 156, 157, 161, 166-168. 174, 183, 192, 199, 215, 219, 234-235, 245, 247, 249 Graniusz Marcellus, Marek (M. Granius Marcellus) 109-112, 114, 125 I la d r ia n , P u b liu sz E liu sz H ad rian (P. Aelius JJadrianus), cesarz rzymski 117-138 r. 99, 205, 217 Heliogabal, Marek Aureliusz Antoninus (M. Aurelius Antoninus), cesarz rzym- ski 72 Helwiusz Basil 226 Herod Wielki 133 Honestus 56 H oracy, K w intus H orac ju sz F lakkus (O. H oratius Faccus) 87 Hortensjusz Klarus, Sekstus 233 Hyllus z Salaminy 219 institor, kapłan 236 Jezus Chrystus 135 Józef Flawiusz, zob. Flawiusz Józef 294 Julia A ugusta (Livia Dnisillci lu li a Augusta) 15, 27, 29, 40, 47-59, 6264 , 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 79, 85, 88, 89, 106, 112, 121, 138, 139, 142, 146, 147, 148, 155, 157, 159, 163, 176-177, 179-182, 190-192, 201, 211, 220, 226, 231-235, 240-241, 243-247, 249 Julia Liw illa, siostra cesarza Kaliguli 168, 249 Juliusz Cezar, Gajusz (C. lulius Caesar), członek I tiumwiratu 14, 20, 21-22, 28, 30, 32, 33, 34, 41, 43, 60, 84, 90, 91, 92, 100, 104, 107, 126, 128, 129, 131, 132, 136-137, 139, 152, 182, 183, 188, 235 Juliusz Cezar, Gajusz (C. lulius Caesar), wnuk Augusta 15, 18, 139 Juliusz Cezar, Lucjusz (L. lulius z Ca- esar), wnuk A u g u sta 15, 18, 85, 241 Juliusz Cezar, Neron (Nero lulius Ca- esar), syn Germanikusa 35, 44, 45, 46, 66, 126, 141, 152, 153, 167 Juliusz Cezar, Druzus (D rusus lulius Caesar), syn Germanikusa 35, 44, 45, 46, 66, 152, 153 Juliusz Cezar, D ruzus (D rusus lu lius Caesar), syn cesarza Tyberiusza 13, 21, 24, 35-36, 41, 42, 44, 46, 80, 141, 142, 146, 149, 152, 153, 159, 215, 234-235, 241, 245, 249 Juliusz Eutychus, Gajusz (C. lulius Eutychus ) 238 Juliusz Lakon, Gajusz (C. lulius Laco) 131, 132 [Juliusz] Lakon ([lulius] Laco) 132 Juliusz Melo, Lucjusz (L. lulius Melo), kapłan 238 Juliusz Rufus, Gajusz (C. lulius Rufus) - 215 Juliusz Spartiatikus, Gajusz (C. lulius Spartiaticus) 218 Juliusz Wenustus Thinoba (lulius Venustus Thinoba), kapłan 236 Junia Torkwata (Iunia Torcjuata) 116 Junia (Iunia), siostra M arka B rutusa 129 Juniusz Brutus, Marek (M. lunius Brutus) 23, 127, 128, 129 Juniusz Sylanus, Gajusz (C. lunius Silanus ) 115-122,125,141 Juniusz Sylanus, Marek (M. lunius Silanus ) 37, 198 Juniusz Sylanus, Lucjusz (L. lunius Silanus ) 189 Juniusz Sylanus Torkwatus, Decymus (D. Iuniusz Silanus Torąuatus) 199 Juniusz Sylanus Torkwatus, Lucjusz (L. lu- nius Silanus Torąuatus) 45, 46, 199 Juniusz Otho (lunius Otho) 115 Juniusz (lunius) 148 K aligula (C. lulius Caesar) cesarz rzym- ski 37-4 lr. 8, 18, 36, 46, 48, 65-68, 71, 73, 74, 76, 77, 86, 88, 89, 91, 101, 151, 153, 161, 166-179, 181, 183, 213, 220, 239, 242, 248, 249 Kalpetanus Rancjusz Kwirinalis Waleriusz Festus, Gajusz (C. Calpetanus Rantius Quirinalis Valerius Festus) 37 Kalpumiusz Pizon, Gajusz (C. Calpurnius Piso) 177 Kalpumiusz Pizon, Gnejusz (Gn. Calpurnius Piso) 8, 36, 109, 122, 145 Kalpumiusz Pizon, Lucjusz (L. Calpurnius Piso) 115, 119 Kalpumiusz Pizon 203 Kalpumiusz Sykulus, Tytus (T. Calpurnius Siculus) 194 Kasjusz (Cassius), mim 105, 106, 107 Kasjusz Longinus, Gajusz (C. Cassius Longinus), m orderca C ezara 23, 127, 128, 129, 130 Kasjusz, Gajusz, prawnik 200 Kasjusz Dion (Cassius Dio Cocceianus) 1, 12, 14, 16, 17, 20, 22, 2 6 ,4 1 ,4 3 , 60, 62, 63, 72, 73, 77, 78, 81, 98, 130, 131, 143, 148, 167, 169, 172, 175, 197 Kasjusz Longinus 130 295 Kasjusz Sewer (Cassius Severus) 104, 125 K aton M łodszy, zob. Porcjusz Katon Młodszy Klaudiusz (71 Claudius Nero Germanicus Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus), cesarz rzymski 41-54 r. 8, 12, 35, 36-37, 45, 46, 55-59, 85, 99, 149, 159, 173, 179-190, 191-196, 198, 200-202, 211, 214, 216, 220, 223, 227, 236-237, 240, 248, 249 Klaudia Augusta (Claudia Augusta), cór- ka cesarza Nerona 200 Klaudia Kwinta (Quinta Claudia) 148, 150 Klaudia Oktawia (Claudia Octavia), córka cesarza Klaudiusza 45, 189, 199, 249 Klaudia Pulchra (Claudia Pulchra) 152 Klaudiusz Cezar Brytanik, Tyberiusz (Ti. Claudius Caesar Britanniens) 195, 198, 233, 249 Klaudiusz Hyllus Justus, Tyberiusz 219 Klaudiusz Marcellus, M arek (M. Clau- dius Marcellus), siostrzeniec Augusta 15 Klaudiusz Neron, Tyberiusz (Ti. Clau- dius Nero), ojciec cesarza Tyberiusza 147, 176 Klaudiusz Neron, Druzus (D. Claudius Nero), syn Liwii 15, 20, 147, 177, 184, 214, 249 Kokcejusz Nerwa, M arek 37 Kordinus Rutiliusz, Kwintus (Q. Cordinus Rutilius) 37 Korneliusz Lentulus, Gnejusz (Cn. Cor- nelius Lentulus) 115 Korneliusz Prokulus, M arek (M. Corne- lius Proculus), kapłan 238 Korneliusz Salwidienus Orfitus, Serwiusz (Ser. Cornelius Salvidienus Orfitus) - 37 Korneliusz Sulla, Lucjusz (L. Cornelius Sulla Felix), dyktator 14, 15, 18, 26, 103, 189 Korneliusz Sulla, Faustus 189, 199 K orneliusz Tacyt, G ajusz lub Publiusz (C. lub. P. Cornelius Tacitus) 7, 17, 39, 41, 44, 64, 72, 97, 105, 116, 120, 125, 125, 126, 127, 129, 132, 142, 143, 149, 151, 176, 182, 198, 203, 228 Kremucjusz Kordus, Aulus (A. Cremutius Cordus) 127, 128 131 Kwinkcjusz Flamininus, Tytus (T. Ouinctius Flamininus) 245 Kwintyliusz Warus, Publiusz (P. Ouintilius Varus) 118 Lekaniusz Bassus, Gajusz (C. Laecanius Bassus) 37 Lepidus, zob. Emiliusz Lepidus Letoriusz, Gajusz (C. Laetorius) 62 Licynia (Licinia), kapłanka 237 L icyniusz R ufus, M arek (M. L icin ius Rufus), kapłan 236 Liwia, żona Augusta, matka Tyberiusza, • zob. Julia Augusta Liwia Orestilla (Livia Cornelia Orestilla) 177 Liwilla (Livia Julia), żona Druzusa M łod- szego 55, 153, 234 Lollia Paulina (Lollia Paulina) 176 Lolliusz (Lollius), kapłan 227 M aniliusz, Marek (M. Manitius), pisarz okresu Tyberiusza 28 Manliusz (M anlius) 112 M emmiusz Regulus, Gajusz (C. M emmius Regulus) 37 M emmiusz Regulus, Publiusz (P. Memmius Regulus) 36, 176 M ilonia Cezonia (Milonia Caesonia) - 177 Mitrydates VI Eupator, król Pontu 130 N eron (L. Domitius Ahenobarbus Nero Claudius Caesar), cesarz rzymski 5468 r. 8-9, 36, 37, 69, 75, 91, 130, 189, 190-203, 212, 218, 232, 236, 242, 243, 248, 249 296 Norbanus Flakkus, Gajusz (C. Norbanus Flaccus) 80, 145 Nikiasz z Aten, malarz 66 N um eriusz A ttikus (N um erius A łticus 29 O ktaw ia (Octavia), siostra OktawianaAugusta 166, 191, 193, 241 Oktawia Starsza (Octavia Maior) 112 Oktawiusz, Gajusz (C. Octavius), ojciec Oktawiana Augusta 11, 147 O w idiusz N azo, Publiusz (P. Ovidius Naso) 99, 100, 144 Pakoniusz, Marek (M. Paconius) 115 Plaucjusz, Aulus (A. Plautins) 199 Plaucjusz Sylwanus Elianus, Tyberiusz (Ti. Plautins Silvanus Elianus) 36 P lin iusz M łodszy, G ajusz (C. Plinius Caecilius Secundus Minor) 124 Pliniusz Starszy, Gajusz (C. Plinius Secundus Maior) 26, 64, 66, 71, 72, 75, 118, 202 Plutarch z Cheronei (Plutarchos) 135 Pompeja M akryna (Pompeia Macrina) 131 Pom pejusz M acer (Pom peius Macer) 105 Pompejusz Wielki, Gnejusz (Gn. Pompe- ius Magnus) 20, 131, 132, 189 Pompejusz, Sekstus (Sex. Pompeius) 23 Pompejusz Sylwanus, Marek (M. Pompe- ius Silvanus) 37 Pompejusz, Gnejusz (Cn. Pompeius) 189 Poncjusz Piłat (Pontius Pilatus) 133-134 Porcjusz Katon Młodszy, Marek (M. Por- cius Cato Minor Uticensis) 127 Primus, Marek (M. Primus) 104 Pylaemenes 225 Rodokles 219 R om anus H ispon (R om anus H ispo) 109, 111 R ubriusz (R ubriu s) 101, 105-109, 110-114, 120, 125 Rutiliusz Rufus, Publiusz (P. Rutilius Rufus) 116 Sabina Poppea 26, 48, 200-201 Sabinus Tapapius, kapłan 236 Sallustiusz K rispus Passjenus, G ajusz 36 Segimundus 97 Segestes 97 Semproniusz Speratus, Gajusz 208 Seneka Młodszy, Lucjusz Anneusz Sene- ka (L. Annaeus Seneca) 26, 190192 , 195 Sertoriusz Makron, Newiusz (Nevius Sertorius Macro) - 174 Sewer Aleksander, Marek Aureliusz Se- wer Aleksander (M. Aurelius Severus Alexander), cesarz rzymski 222-235 r. 72 Skrybonia (Scribonia)176 Skryboniusz Libon, Marek (M. Scribonius Libo) 122 Subriusz Flawus 203 Sulla, dyktator, zob. Korneliusz Sulla Sulpicjusz Galba, Serwiusz 116 Swetoniusz Trankwillus, Gajusz (C. Su- etonius Tranąuillus) 7, 26, 29, 62, 63, 65, 71, 73, 75, 82, 98, 120, 126, 131, 143, 148, 149, 169, 172, 174. 175, 179, 184, 187, 197, 228 i acyt, zob. Korneliusz Tacyt Taurus Gallus, Kwintus (Q. Taurus Gal- lus) 37 Teofanes z Miletu 131-132 T eren c ju sz W arron M u ren a , A ulus (A. Terentius Varro Murena) 104 Tettiusz Julianus (Tettius lulianus) 37 Thinoba, Faustus, kapłan 236 Trajan, Marek Ulpiusz Trajan (M. Ulpius Traianus) cesarz rzymski 117-138 r. 196, 217 Trazea Petus (Thrasea Petus) 200 Trebelliusz Rufus, Kwintus (Q. Trebellius Rufus) 212 297 Tulliusz Cyceron, Marek (M. Tullius Ci- cero) 27, 90, 108, 128, 143 Tyberiusz (Tib. Claudius Nero - Tib. lu lius Caesar ), cesarz rzym ski 1437 r. 7-10, 11-13, 15-17, 19, 2124 , 28, 31. 34, 36, 39, 46, 48, 49, 51, 53-55, 62, 63, 65, 66, 68-72, 79, 80, 85, 86, 88, 89, 91, 103, 105109 , 111-113, 116, 118, 120-126, 129, 132, 133-134, 135, 136-165, 166-167, 170-171, 173, 175, 176, 178, 179, 182-184, 190, 198, 204, 206, 208-210, 212, 214-218, 225227 , 231-232, 234-236 , 238-239 , 241-242, 243-245, 247-250 Tyberiusz Gemellus (Tiberius Gemmellus ) 46, 153 Tytus ( T. Flavius Vespasian us), cesarz rzymski 79-81 70, 208, 250 lilp iusz Artemidor, M arek (M. Ulpitts Artemidor) 217 W aleria Messalina ( Valeria Messalina), żona cesarza Klaudiusza 57 W aleriusz M essala ( Valerius M essalla) 17, 140, 189 W aleriusz W olezus M essala, L ucjusz (L. Valerius M essalla Volesus) 115, 118, 119 Wellejusz Paterkulus ( Velleius Patercu- lus) 100, 123 Wergiliusz Maro, Publiusz (P. Vergilius Maro) 87 Wespazjan (T. Flavius Vespasianas), ce- sarz rzymski 69-79 r. 196, 205, 209, 212, 248, 250 Winicjusz, Marek (M. Vmicius) 36 Wipsania Agryppina ( Vipsania Agrippi- na), żona późniejszego cesarza Tyberiusza 153, 234 Wipsaniusz Agryppa, Marek (M. Vipsaniits Agrippa) 15-16, 22, 78, 79, 241 Witeliusz, Lucjusz (L. Vitellius) 187 W iteliusz, Aulus (A. Vitellius), cesarz rzymski 196 Woluzjusz Saturninus, Lucjusz (L. Volusius Saturninus) 36 Woluzjusz Saturninus. Kwintus (O. Volusius Saturninus) - 37 Divus Augustus Pciter. The cult o f divine Augustus under the rule of the Julio-Claudian dynasty Summary The cult o f divine Augustus was one o f the most im portant phenom ena o f ideological nature under the rule o f the Julio-C laudian dynasty. The crucial point o f its developm ent was the apotheosis conducted on 17 Septem ber 14 AD. The new cult w as derived greatly from num erous borrowings from the rites o f various gods o f the Rom an Pantheon. As divus , Augustus received a separate priest, a private priestess, and a college o f priests. The first flam en Augustalis becam e Germanicus. The holder o f this title enjoyed m any privileges. It seem s unlikely, however, that flam en A ugustalis contro l- led the entire cult o f divine Augustus. This was the role o f the em peror as both the suprem e priest and the inheritor o f political power. Sodales A ugusta les also had special cult functions. This religious fraternity had a mixed private-state character ju s t like m any o f the institutions o f the early principate. It was a cult college o f gens Iulia and, most o f all, o f Augustus. From its beginning it enjoyed high prestige. The m em bers o f this religious fraternity were recruited am ong the Senate elite and the fam ily o f the emperor. Sacerdos divi A ugusti occupies a different place in the prie- sthood established to worship Augustus. This fem ale priesthood, despite its hum ble cult and political role, is o f great interest to scholars. In spite o f discerning investi- gations by researchers, there seem to have been only two priestesses in the JulioC laudian dynasty Julia Augusta, the w idow o f the creator o f the principate, and A ntonia A ugusta. There is even no certainty that the latter had preform ed the func- tion at all. A ugustus, as a god, was given a separate tem ple under a Senate decree. H owever, the construction work w ent slowly ahead. Therefore, divus A ugustus was initially w orshipped in other places o f worship. At first, it was the tem ple o f M ars Ultor. He w as also w orshipped in the sacrarium on the Palatine. One encounters certain difficulties when trying to identify the places o f A ugustus' w orship in Rome. 299 Ultimately, there seem to have been two sacraria in the capital o f the Em pire. There is no certainty, how ever, w hether yet another tem ple was located next to the temp lum novum divi A ugusti on the Palatine. In trying to analyse the phenom enon o f the divinity o f the R om an em perors, and A ugustus in particular, it is necessary to refer to the genesis o f E m peror w or- ship. W ithin the fram ew ork o f official religion it is im portant to d istinguish such elem ents as genius and num en. A lthough the consecratio act conducted by the Senate m eant the crossing o f the boundary betw een the hum an A ugustus and the divine Augustus, it is im portant to rem em ber that A ugustus had p repared his apo- theosis for a long tim e and already enjoyed divine honours during his lifetim e. Certain elem ents o f A ugustus w orship developed under his rule continued to exist for som e tim e after the death o f the creator o f the principate. Augustus divinity w as guarded by the law o f m aieslas. A t the beginning o f the rule o f Tiberius it m ostly protected divus A ugustus h im self. G radually, despite som e opposition, the law began to serve the ruling emperor. There is little certainty o f how m any cases w ere brought under the crim en laesae m aiestcitistatis against those who insulted the divine A ugustus. The issue o f trials for offending the law o f maiestcis is accounted for one-sidedly by ancient historians, w hich com plicates the w ork o f contem porary researchers. There is, how ever, no denying that fo r Tiberius (A ugustus' successor) the trials on the charge o f maiestcis turned out to be a trap. The cult o f divus A ugustus w as approved throughout the Em pire. N everthe- less, som e w eaker voices o f opposition could be heard. These w ere p resen t in the Senate circles cherishing the m em ory o f the last defenders o f the R epublic, as well as am ong som e ethnic and religious com m unities. The latter included Judaism and em erging Christianity. The political consequences o f A ugustus' deification w ere very serious. He significantly contributed to the ruling o f the Julio-C laudian dynasty for over 50 years. The main reason for that w as the fact that in the R om e o f that tim e the tradition o f pow er succession was not yet w ell-grounded. D irectly after the p rinci- pate c rea to r's death, his consecratio took place he was assigned priests and m any godly honours and a tem ple was erected in his honour. These actions obviously took place under A ugustus' successor Tiberius w ho, during his rule, constantly tried to em ulate the divine predecessor and referred to his decrees on num erous occasions. Tiberius was the em peror w ho contributed to the cult o f his adoptive father to the greatest extent. H owever, one cannot fail to notice that his actions w ere som ehow am biguous. It has to be rem em bered that, in addition to his sincere respect for the divine A ugustus, Tiberius also tried to use the authority o f the creator o f the p rin - cipate to strengthen his power. This is exem plified by the m otto im printed on coins: D I W S AVGVSTVS PATER. C aligula took a different approach to the A ugustan cult. W hen assum ing pow er after Tiberius, he was in a different position. The 20-year rule by A ugustus' successor greatly contributed to the strengthening o f the idea o f the p rinc ipa te 's stability in the minds o f the Rom ans. This allow ed Caligula to pay less heed to the 300 Senate aristocracy, as well as other institutional elem ents o f the Republic. U nder these circum stances, the cult o f A ugustus underw ent m odifications. D ivas Augustus still rem ained at the heart o f the religious propaganda o f the Roman state and gens Iulia, but also other m em bers o f the fam ily o f the young Em peror received a num ber o f honours draw ing them closer to the w orld o f gods. D rusilla, for that matter, was m ade a diva. By this, the idea o f dom us A ugusta received a new confirm ation. C aligula h im self did not cease to participate in, and support, the rites perform ed to w orship his divine grandfather. The available sources lead us to believe that A ugu- stus constituted for the young princeps a role model and a character to which he often com pared h im self with. For C laudius, the use o f the cult o f divine A ugustus was im portant as a tool to strengthen political power. But due to the fact that his personal links with divus A ugustus were rather weak, Claudius focused on the cult o f his grandm other Livia, A ugustus' wife. He also em phasised the function o f sacerdos divi A ugusti which his m other A ntonia A ugusta was to fulfil. C laudius faced the task o f the 'reconstruc- tio n ' o f the cult o f Augustus which had deteriorated, especially during the second part o f C aligu la's rule. C laudius took a different direction in im itating A ugustus than his tw o predecessors. A ugustus' model was very capacious, allow ing him to find exam ples which could be adjusted to fit his own political goals and personality. C laudius avoided the stiffness characteristic o f Tiberius and, at the sam e time, respected A ugustus' traditions which he C aligula inadvertently abused. C laudius' attitude to Augustus is not quite clear. U ndoubtedly he kept alive the m em ory o f the first princeps, however, there is a lack o f testim ony about the new honours conferred on divine A ugustus during the rule o f this Emperor. A lm ost all o f them concentrate around the person o f Claudius or his family. There are, however, no honours con- ferred on the creator o f the principate. This type o f attitude caused the cult o f divine A ugustus to be eclipsed by the cult o f the ruling Emperor. N ero, the last representative o f the Julio-C laudian dynasty descended, unlike C laudius, directly from the line o f A ugustus. The new em peror deified his predeces- sor by using the m odel o f A ugustus' apotheosis. In the first part o f his rule he drew greatly from the Augustus model o f exercising power. N ero 's ideological platform seem s to be the richest in com parison w ith other em perors o f the Julio-C laudian dynasty. The tradition o f links w ith divus A ugustus was, however, only one o f many different elem ents. W ith time, the tradition appeared to play a still sm aller role. The departure from the Augustus model took place on m any levels. Some o f the steps w ere very radical, w hereas others were less significant. The m ost serious was the elim ination o f the m em bers o f gens Iulia and gens C laudia , and those who could prove their kinship w ith both the houses. The devastation in N ero 's closest family put an end to the concept o f dom us A ugusta. Form ally, the Em peror did not reno- unce the divine creator o f the principate but, in practice, the idea o f the new dom us A ugusta no longer aim ed at presenting A ugustus' descendants united in a single family. N ero was now alone and any creation o f ideological concepts o f pow er under those circum stances had to be based around him. These actions ended in disaster. 301 By giving up the A ugustan m odel, N ero lost the support o f the arm y and : as a result, lost power. A part from the w orship o f the state religion in the capital, divus A ugustus w as the subject o f a provincial and m unicipal cult. H ere, the w orship o f divine A ugustus was often a continuation, som etim es in an extended form , o f the honours A ugustus had been granted during his lifetim e. In the cult o f divus Augustus, in the provinces one can observe a m utual interw eaving o f elem ents copied from the capital model and local traditions. The beginning o f the provincial cult o f A ugustus dates back to the rule o f Tiberius. The crucial point for the establishm ent o f the provincial cult in the W est w as the request o f the citizens o f H ispania Tarraconensis to build a tem ple for divine A ugustus. It is im portant to em phasise here that he was appointed on a local initiative. In the Hast, the genesis o f the provincial cult is related to the functioning o f koinon. In com parison with the w estern regions, the cult here was characterised not only by longer history but also an extensive system o f priesthood and rich ritual. The intensity o f developm ent o f m unicipal and private cult in the West depended on the level o f social and econom ic developm ent o f the regions. It assu- med the most complex forms in the provinces w ith w ell-developed city life gene- rally in the eastern provinces. W hereas the cult o f divine A ugustus in the w estern m unicipal provinces was sim ilar in character to the cult o f the principate's creator in Italy. The greatest testim ony to the cu lt's developm ent comes from relatively strongly R om anised and, at the sam e time, the w ealthiest regions which had been part o f the Em pire for a long time. These included the m ainly p roconsular A frica. Spain and N arbonese Gaul. The sources com ing from these regions constitute not only an illustration o f the developm ent o f the cult o f divine A ugustus and m em bers o f dom us Augusta, but are also a sign o f the processes o f R om anisation o f great num bers o f city populations. It is necessary to note that outside Rom e we do not encounter an isolated cult o f divine A ugustus. W henever we deal w ith inform ation concerning tem ples or rituals dedicated to the deified creator o f the principate, other m em bers o f the fam ily are also w orshipped. In fact, during the w hole rule o f the Julio-C laudian dynasty we actually deal with the cult o f divine A ugustus in close association with the w orship o f dom us Augusta dom us divina. • • i Dr Ryszard Sajkowski, historyk, adiunkt w Katedrze Historii Starożytnej i Kultury Antycznej Instytutu Historii Uni- wersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, dyrektor Muzeum w Ostródzie. Zainteresowania autora koncentrują się na styku religii i polityki wczesnego pryncypatu. Zagadnieniom tym poświę- cił m.in. prace: Rozwój kultu cesarskiego za pryncypatu Tybeńusza, „Meander" (1991); Pewne aspekty stosunku Tyberiusza do wyznawców judaizmu i bogini Izydy, „Acta Universitatis Nicolai Copernici" (1992); Antonia Młodsza a sukcesja Kaliguli, w: Wychowanie w rodzinie od starożyt- ności po wiek XX (1994); Imago boskiego Augusta w świą- tyni Marsa Mściciela, „Od starożytności do współczesności. Studia historyczne" (1997); Sacerdos divi Augusti, w: Społeczeństwo i religia w świecie starożytnym, t. II (1999); Oskarżenia o obrazę majestatu w procesach de repetundis. Obwi- nienie Gajusza Janiusza Sylanusa z roku 22 n.e., „Czasopismo Prawno-Historyczne" (1999); Genius Augusti, w: Z antycznego świata: Religio-Cultus-Homines (2000). R. Sajkowski skupił się na prezentacji jednego z najważniejszych zagadnień religii lojalności wczesnego pryncypatu - kultu boskiego Augusta. W dotychczasowych opraco- waniach dotyczących wczesnego kultu cesarskiego zwracano przede wszystkim uwagę na objawy czci oddawanej pierwszemu princepsowi w okresie jego rządów, podczas gdy kult właściwego boga - divus Augustus pozostawał przedmiotem mniejszego zaintereso- wania. Praca Sajkowskiego wreszcie lukę tę wypełnia. Autor, korzystając z bogatej bazy źródłowej oraz dorobku kilku pokoleń badaczy, w jasny sposób przedstawił najważniejsze zagadnienia dotyczące rozwoju kultu boskiego Augusta za rządów dynastii julijsko-klaudyjskiej . W pierwszej części pracy skupił się na powołaniu i oficjalnym charakterze kultu nowego boga państwowego: pogrzeb i apoteoza, wyznaczenie i funkcja stanowisk kapłań- skich, miejsca kultu w Rzymie. Następnie omówił podstawowe kategorie boskości Augu- sta (genius, numen, divus) oraz ukazał skomplikowaną problematykę procesów o obrazę majestatu, w których oskarżonymi byli sprawcy znieważenia divus Augustus. Problema- tyce stosunku poszczególnych cesarzy dynastii julijsko-klaudyjskiej do kultu boskiego twórcy pryncypatu oraz tzw. modelu augustowskiego poświęcono trzecią część opraco- wania. Natomiast zagadnienia odnoszące się do kultu prowincjonalnego i municypalnego znalazły swoje rozwinięcie w ostatniej części pracy. Sprzedaż bezpośrednią i wysyłkową publikacji Wydawnictwa UWM w Olsztynie prowadzi Księgarnia Uniwersytecka ul. Prawocheńskiego 4,10-720 Olsztyn www.ksiegarniauwm.pl tel. 523 45 91, 523 45 92, fax 523 45 93 e-mail m.edu.pl kOztOOgij049-