Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ, Yıl 2, Cilt 2, Sayı 2, Güz 2016 (93-112) molla saDra'Da ceBr ve İhtİYar ProBlemİ Sedat BARAN* Özet Cebr ve ihtiyar meselesi İslam dünyasında dini kaygılardan ötürü şiddetli tartışmaların konusu oldu. Bir grup yaratmada tevhid ilkesi ve Allah Teala'nın varlık alemine mutlak hakimiyeti düşüncesine binaen cebriyyeci düşünceyi savunurken bir diğer grup da ilahi adalet düşüncesine binaen tefviz düşüncesini savundu. Molla Sadra bu iki düşünceyi delilleriyle açıklayıp eleştirdikten sonra Meşşai filozofların konu hakkındaki düşüncelerini açıkladı. Akabinde de "İlimde derinleşen yakin ehlinin görüşü" ünvanıyla yeni bir teori dile getirdi. Hz. Ali'nin "Ne cebr ve ne de tefviz vardır. Bilakis ikisi arası bir şeydir" sözünden esinlenerek dile getirilen bu teoriye göre görme fiili hem göze hem de nefse nispet verildiği gibi beşeri fiiller de hem Allah'a hem de insanoğluna nispet verilmektedir. Anahtar Kelimeler: Cebr, İhtiyar, İrade, Tefviz, Eşaire, Mutezile, Molla Sadra Abstract "The issue of obligation and free determination had been subject to polemics due to religious concerns. One group defended carbriyya on the basis of the absolute sovereignty of God. While others argued the idea of indetermination in terms of divine justice. After explaining and critizing these thoughts, Molla Sadra gave explanation to the opinions of the Ash'arites on the subject. And then he formed the basis of a new theory called "theory of ahl-i yakin" while getting inspired by the words of Ali b. Ebu Talib who says "there is neither determination nor tawfiz, indeed it is between these" So to speak, human acts are related to both human beings and God." Keywords: Obligation, Determination, Freedom, Ash'airete, Mu'tazilite, Mulla Sadra 1. Giriş Cebr ve ihtiyar meselesi düşünce tarihi boyunca insanların zihnini meşgul eden problemlerden biri olmuş ve konu hakkında farklı ekol ve muhakkikler değişik düşünceler öne sürmüşlerdir. Birçok düşünür de konunun girift olmasından ötürü susmayı tercih etmiş ve bazen de bu alana girmeyi taraftarlarına yasaklamışlardır.1 Molla Sadra birçok insanın bu problemi çözmeye çalıştığını ancak konunun zor ve girift * Yrd. Doç. Dr., Batman Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi Öğretim Üyesi (baransedat@ gmail.com) 1 Muhammed Bakır b. Muhammed Taki b. Maksud Ali Meclisi, Bihar'ul-Envar'l-Câmia liDüreri Ahbari'l-Eimmeti'l-Ethar, Kitab Furuşiye İslamiye, Tahran 1354, c. 6, s. 110 ve Murteza Mutahari, Usul-i Felsefe ve Revış-i Realizim, Sadra, Tahran 1375, c. 3, s. 160 94 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ olmasından ötürü maksada ulaşamadığını ifade ederek şunları söylemiştir: "Bu konu zor ve önemli bir konudur. Çok az insan bunun hakikatine vararak bu geniş yolu aşmıştır. Bu hususta görüşler farklı, mezhep ve istekler kısım kısım ve algılar değişik olup insanların düşünceleri bulanıktır."2 Bu konunun zor ve girift olmasının nedeni ilahi iradenin varlık alemindeki mutlak hakimiyetinin benimsenmesiyle insanın nasıl irade sahibi olabileceği problemini gündeme getirmesidir. Zira cebr ve ihtiyar meselesinin öznesi olan insanın fiillerinde ilahi iradenin etkisinin olmadığının söylenmesi tefviz düşüncesine, bu fiillerin tahakkukunda insanın hiçbir etkisinin olmadığının söylenmesi ise cebr düşüncesinin benimsenmesine neden olur. Bir tarafı Hak Teala diğer tarafı insan ile ilintili olan bu konunun ne ilahi hakimiyet ne de beşeri irade ile çelişmeyecek şekilde çözüme kavuşturulmasının herkesin altından kalkamayacağı zor bir problem olduğu da aşikardır. Bütün bu zorluklara rağmen insanların eyleme döktükleri fiilleri özgür iradeleri ile mi yoksa bu filleri eyleme dökmek zorunda oldukları için mi yaptıkları soru ve problemine cevap bulmak amacıyla bazı düşünürler meydana çıkmışlardır. Yunanlı düşünürler arasında cebr ve ihtiyar meselesini düzenli bir şekilde ilk defa Nikomakhosa Etik adlı eserinde Aristo ele aldı.3 İslam dünyasında ise bu konu İslam'ın geldiği ilk dönemlerden itibaren Müslümanlar arasında gündemdeydi. Allah Resulü (s.a.s) ile muhalifleri yani Yahudiler, Hristiyanlar ve Müşrikler arasında bu hususta tartışmalar olmuştur. Allah Resulü (s.a.s)'den sonra da bu tartışmalar devam etmiş ve bilhassa Müslümanların genel bir şekilde Eşari ve Mutezili diye iki gruba ayrılmalarına müteakip, konu yeni bir hal almış ve şiddetli tartışmaların öznesi olmuştur.4 Böylece İslam dünyasında "Mücebbire" denilen bir grup cebre inandı ve "Müfevveze" denilen bir diğer grup da insanın fillerinde mutlak özgürlüğünü dillendirdi. İmamiye mütekellimlerinin ve Filozofların içlerinde olduğu bir grup da bu iki yol arasında başka bir yolu tercih etti.5 Dolayısıyla Molla Sadra'nın konu hakkındaki düşüncelerinin iyi anlaşılabilmesi açısından söz konusu her üç düşüncenin Molla 2 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, Mustefevi, Kum 1404, c. 6, s. 369 3 Muhammed Taki Caferi, Cebr ve İhtiyar, Muesese-i Tedvin ve Neşre Asar-ı Allame Caferi, Tahran 1377, s. 18 4 Muhammed Hasan Kadrdan Karameliki, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, Pejohışgah-ı Ferheng ve Endişe İslami, Tahran 1384, s. 48-51 5 Eb'ul-Hasan Eşari, Makalat'ul-İslamiyin, el-Mektebet'ul-Asriye, Beyrut 1416 c. 2, s. 219, 220, 228 ve Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin er-Râzî, Muhassel'ul-Efkar, Dar'ul-Kitab el-Arabi, Beyrut 1404, s. 280 ve Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), Bünyad-ı Hikmet-i İslami Sadra, Tahran 1389, c. 2, s. 305-306 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 95 Sadra'nın konuya yaklaşım tarzı esas alınarak incelenmesi gerekir. Bu yüzden bu makalede mevzu bahis düşünceler ana hatlarıyla ele alınacaktır. 2. Mücebbire veya Cebriyyeci Düşünce Cehm bin Safvan ve taraftarları ilahi kudret ve iradenin umumiyetini ve yaratmada tevhid ilkesini savunmak amacıyla salt cebre inandılar ve insanın eyleme döktüğü bütün fiillerinin Hak Teala'nın mahlûku olduğunu söylediler.6 Bu gruba göre Hak Teala, kulun yaratıcısı olduğu gibi iyi ve kötü bütün fiillerinin de yaratıcısıdır. Fiillerin tahakkukunda kulun hiçbir şekilde irade ve seçimi söz konusu olmamakla beraber ne tesir gücü ne de kesbetme gücü vardır.7 Fiillerin kullara nispeti de mecazdan başka bir şey değildir.8 Ebu'l-Hasan Eşari, Mutezile mektebinden yüz çevirdiğinde "Fiillerin yaratılması" inancını benimsedi. Ancak Cehm bin Safvan ve taraftarlarının savundukları salt cebr inancının kötü sonuçlarından kurtulmak için daha önce Hüseyin Neccar ve Dırar bin Amr tarafından dillendirilen "Kesb" nazariyesini benimsedi.9 Eşari mütekellimleri her ne kadar kesb teorisinin mahiyeti hakkında farklı görüşler öne sürmüş olsalar da genel anlamıyla kesbin Hak Teala'nın irade ettiği şeyin kul tarafından kesbedilip algılanması ve akabinde de bunun eyleme dökülmesi olduğunu söyleyebiliriz. Şeyh Ebu'l-Hasan Eşari, el-Luma adlı kitabında kesb hakkında şöyle demektedir: "Kesbin hakikati; İnsanın sahip olduğu hadis kuvvet vesilesiyle kesbettiği (kazandığı-algıladığı) şeyin vuku bulmasıdır."10 Buna göre insanın kesbinden kasıt Hak Teala vesilesiyle insanın fiillerinin yaratılması ve sudûrudur. Tabi insanın fillerinin sadır olması hâdis olan kudret aracılığıyladır ki, bu da ancak ilahi kudret ile mümkündür. Fiilin yaratılmasıyla mukarin/eşzamanlı olan bu hâdis kudretin yaratıcısı da yine Hak Tealadır.11 Molla Sadra bu grubun görüşleri hakkında şunları söylemektedir: "Cebriyyecilere göre varlık âleminde Allah'tan başka hiçbir müessir yoktur. O, yaratma ve icatta ortağa sahip olmaktan yücedir. İstediğini yapar ve meşietine göre hüküm sürer. Hiçbir şey ilahi kazânın 6 Ali Rabbani Gülpayigani, Kelami Mezhepler ve Fırkalar, çev. Sedat Baran, Önsöz Yayıncılık, İstanbul 2014, s. 213 7 Ahmed bin Halil Kadı Abdulcebbar, Şerh'u Usul-il-Hamse, Tsh: Abdulkerim Osman, Mektebetu Vehebiye, Kahire 2006, s. 324 8 Muhammed bin Yahya Lahici, Mefatih'ul-İcaz, fi Şerh'i Gulşeni Raz, Tsh: Muhammed Rıza Buzurgmehr Halıki, Zevar, Tahran 1371, s. 364 9 Ali Rabbani Gülpayigani, Kelami Mezhepler ve Fırkalar, s. 213 10 Eb'ul-Hasan Eşari, El-Luma fi'r-Reddi ala Ehli'z-Zeygi ve'l Bida, Şirket'u Musahime, Kahire 1995, s. 76 11 Muhammed Hasan Kadrdan Karameliki, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, s. 243 96 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ tahakkukunu değiştiremez. Hükmü ve fermanı için engelleyici yoktur. Fiilleri için suale tabi tutulmaz."12 2.1. Cebriyye Düşüncesinin Eleştirisi Salt cebr düşüncesine binaen eğer insan eyleme döktüğü fiillerinde tercihte bulunma hakkına ve yetisine sahip olmazsa ilahi peygamberler ve dinlerin gönderilmesinin, semavi kitapların inzalinin, hesap ve kitabın anlamı olmayacaktır.13 Ebu'l-Hasan Eşari'nin dile getirdiği kesb teorisine gelince öncelikle bunun müphem bir teori olduğunu belirtmemiz gerekir. Birçok düşünür bu iphamı gidermek için çabalamışsa da başarılı olamamıştır. Nitekim Kadı Abdulcebbar el-Mutezili, İbni Kayyum, Abdulkerim Hatib, İbni Davud ve Abdulrezzak Lahici gibi birçok düşünür bu özelliğinden ötürü kesb teorisinin mantıklı bir anlamının olmadığını söylemişlerdir.14 İkincisi her ne kadar kesb teorisinin ilk savunucuları kendilerini Cebriyyecilerin karşısında konumlandırıyor ve düşüncelerini cebr ve ihtiyar arasında itidalli bir düşünce olduğunu dile getiriyorlarsa da bunun cebr düşüncesinden bir farkı yoktur.15 Zira bu düşünceye göre insan sadece fiilin vuku bulmasına neden olan kudretin mahallidir ve fiilin nedeni olan kudret de insanın kudreti değildir, Allah'ın kudretidir. Kudret ile eşzamanlı olma veya bunun mahalli olma failin özgür irade sahibi olmasına neden olmaz.16 Nitekim birçok Eşari muhakkik de bunu dile getirmiştir. Örneğin Fahreddin Razi bunun anlamsız bir isimden başka bir şey olmadığını, Ahmed Emin Mısri de kesb teorisinin cebr nazariyesinin yeni bir ismi ve cebr düşüncesinin yeni bir tanımı olduğunu söylemişlerdir.17 Molla Sadra, Cebriyye düşüncesinin eleştirisi hakkında şunları söylemektedir: "Kuşkusuz Cebriyye inancının gereksinimi; hikmeti batıl bilmek, sebepsiz tercihte bulunmak, akli önermelerde hüküm vermede aklı bertaraf etmek, yaratıcının ispatına set çekmek ve düşünce kapısını kapatmaktadır. Bu düşünceye göre Allah'ın zulmetmesi ve yerinde olması gerekenleri yerine koymaması reva olduğu gibi Allah'ın 12 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 306-307 13 Muhammed Bakır Mir Damad, Müsnefat-ı Mir Damar (el-Eykazat), Encumen-i Asar ve Mefakhır-ı Ferhengi, Tahran 1381, c. 1, s. 257 14 Takiddin Hilli Hasan b. Ali İbni Davud, Se Ercuze der Kelam, Vezaret-i Ferheng ve İrşad, Tahran 1376, s. 68 ve Abdulrezzak Feyyaz Lahici, Gevher-i Murad, Vezaret-i Ferheng ve İrşad, Tahran 1372, s. 326 ve Ahmed bin Halil Kadı Abdulcebbar, Şerhu Usûli'l-Hamse, s. 364-366 ve Abdulkerim Hatib, el-Kaza ve el-Kader, Dar'ul-Marifet, Beyrut 1400, s. 185 15 Hâc Molla Hâdî b. Mehdî b. Hâc Mirzâ Hadi Sebzevari, Şerh'ul-Esma, Tsh: Necefkuli Habibi, Daneşgah-ı Tahran, Tahran 1372, s. 338-339 16 Muhammed Hasan Kadrdan Karameliki, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, s. 251-252 17 Ali Rabbani Gülpayigani, Kelami Mezhepler ve Fırkalar, s. 214 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 97 kıyamet gününde peygamberlere azap etmesi ve kâfirlere ikramda bulunması caizdir."18 Cebriyyeciler, Molla Sadra'nın da ifade ettiği cebr inancının gereksinimlerinden biri olan Allah'ın zalim olması probleminden kurtulmak için iyilik ve kötülüğün ancak şeriat ile bilineceği ilkesini dile getirdiler ki buna göre akıl tek başına iyiyi ve kötüyü ya da adaleti ve zulmü tanımaya muktedir değildir.19 2.2. Cebriyyecilerin Delilleri ve Bu Delillerin İncelenmesi Cebriyyeci muhakkikler iddialarını ispatlamak için birçok delil zikretmişlerdir. Şimdi bunların en önemlileri ana hatlarıyla ele alınacaktır. 2.2.1. Yaratmada Tevhid: Yaratmada tevhidin gereksinimi varlık âleminde insanın fiilleri de dâhil vuku bulan ve zahir olan her şeyin yaratıcısının ve gerçek failinin sadece Allah Teala'nın olmasıdır. Buna binaen fiillerin eyleme dökülmesi hususunda insanın hiçbir rolü yoktur. Aksi durumda tek bir makdur için iki kadirin içtimaı yani tek bir fiil için iki failin içtimaı sorunuyla karşı karşıya kalırız ki bu da imkânsızdır.20 Bu soruya cevap olarak kısaca şunlar söylenebilir: Varlık âleminde Allah'tan başka müstakil ve kendi zatına kaim bir yaratıcı yoktur ve yaratmada başka birinin iznine muhtaç değildir. Ancak insanlar eyleme döktükleri her fiili onun izin ve feyzi ile eyleme dökerler. Felsefi bir ifade ile imkâni bütün varlıkların failiyetleri ilahi failiyetin boylamındadır. Bu yüzden bir fiil için iki failin içtimaı sorunu söz konusu değildir.21 2.2.2. İlahi Bilgi: Akli ve nakli delillere binaen Allah Teala varlık âlemini yaratmadan önce varlık âleminde vuku bulacak her şeyi önceden biliyordu. Hatta varlık âleminde vuku bulan her şey ilahi ezeli ilim hasebince vuku bulmaktadır. Aksi durumda, yani vuku bulan şeylerin ilahi ilim hasebince vuku bulmaması durumunda Allah'ın ilmi cehalete dönüşecektir ki, bunun da gereksinimi Allah Teala'nın diğer imkânî varlıklar gibi bir varlık olmasıdır. Dolayısıyla ilahi ezeli ilmin iktizasınca insanın bazı fiilleri yapması zorunlu bazı fiilleri de yapması muhaldir. Bu yüzden insanın özgür iradesinden bahsedilemez.22 18 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 307-308 19 Hanna el-Fakhorive Halil el-Cer, Tarihe Felsefe der Cihane İslam, İntişarat-ı İlmi ve Ferhengi, Tahran 1376, s. 149 20 Abdurrahman b. Ahmed b. İzzedin İci, Kitâbü'l-Mevakıf, Menşurat'ul-Şerif el-İslami, Kum 1370, c. 8, s. 148 21 Molla Muhsin Muhammed b. Şah Murtazâ b. Şâh Mahmûd-ı Kâşânî Feyz-i Kâşân, İlm'ulYakin fî Usuli'd-Din, Bidar, Kum 1358, s. 179-180 22 Abdurrahman b. Ahmed b. İzzedin İci, Kitâbü'l-Mevakıf, c. 8, s. 155 98 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ Cevap olarak kısaca şunlar söylenebilir: Öncelikle bu sorunun asıl nedeni ilahi ezeli ilmin taallukuna dikkat edilmemesidir. Zira insanın ihtiyari ve iradi fiilleri, irade şartıyla ilahi ilme taalluk bulur. Yani Allah Teala ezelden irade sahibi varlıkların kendi özgür iradeleri ile fiillerini eyleme dökeceğini örneğin muvahhit bir insanın özgür iradesi ile muvahhit olacağını ve mülhit bir insanın da özgür iradesi ile mülhit olacağını bilir. İkincisi ilahi ezeli ilim de cebr nedeni değildir. Aksi durumda Allah Teala'yı da mecbur fail ve yaratıcı bilmemiz gerekir.23 Molla Sadra bu problemin cevabında şunları söylemektedir: "İlahi ilim her ne kadar fiilin sudur sebepleri silsilesinde yer alsa da ilahi ilmin gereksinimi insanın fiillerinin insanın kudret ve iradesiyle vuku bulmasıdır. Zira insanın irade ve kudreti de söz konusu fiilin sebepler silsilesinin içinde yer alır."24 2.2.3. Kaza ve Kader: İnsanın fillerinde mecbur olduğunu ispatlamak için Cebriyyecilerin öne sürdükleri delillerden biri de taallukunu zorunlu kılan ilahi ilmi kazadır. Bu düşünceye göre varlık âlemindeki her şey ilahi kazaya göre düzenlenmiş olup tahakkuku kaçınılmazdır. Dolayısıyla fiilin yapılmasının veya terkinin faile nispeti eşit değildir ve failin fiilde hiçbir etkisi yoktur.25 Yukarıda açıklanan ilahi bilginin cebr nedeni olması problemi ile kaza ve kaderin cebr nedeni olması sorunu arasındaki temel fark şudur: İlahi ezeli ilimde ilahi ilim tek başına varlık âlemindeki olay ve olguların nedenidir. Kaza ve kader meselesinde ise, kaza ve kader kendi içinde ilahi ilmi barındırmakla beraber ilahi hükmü ve olayların kesinlik kazanmasını da ifade eder.26 Bu sorunun cevabında da şunlar söylenebilir: Cebriyyeciler kaza ve kader meselesini doğru yorumlamadıklarından bu meselesinin cebr sebebi olduğu kanaatine vardılar. Öncelikle kaza ve kader her şeyin kendisine has illetler vesilesiyle yaratılmasına taalluk bulmuştur. Bu illetlerden biri de insanın özgür iradesidir.27 Nitekim Sadracı Filozoflardan biri olan Allame Tabatabai "İnsan iradesi yeterli illetin son cüz'üdür." demektedir.28 Yani fiilin sudûrunun zarureti insanın iradesine bağlıdır ve iradenin olmaması durumunda fiil tahakkuk etmez.29 23 Cafer Subhani, Cebr ve İhtiyar, Muesese-i İmam Sadık, Kum 1387, s. 88-89 24 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 386 25 Muhammed Hüseyin Tabatabai, Tefsir'ul-Mizan, Farsça çev. Seyyid Muhammed Bakır Musevi, Muhammedi, Tahran 1349, c. 21, s. 362-367 ve Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin er-Râzî, el-Mebahisü'l-Meşrikiyye fî İlmi'l-İlahiyyat ve't-Tabiiyyat, Dar'ul-Kitab'ul-Arabî, Beyrut 1410, c. 2, s. 544 26 Muhammed Hasan Kadrdan Karameliki, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, s. 323 27 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, 1404, c. 6, s. 382 28 Muhammed Hüseyin Tabatabai, Usul-i Felsefe ve Revış-i Realizim, Dar'ul-İlm, Tahran 1350, c. 3, s. 166 29 Muhammed Hasan Kadrdan Karameliki, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, s. 352-353 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 99 2.2.4. İlahi İradenin Kapsayıcılığı: Varlık âleminde tahakkuk eden hiçbir şey ilahi iradenin sınırları dışında değildir ve her şey ilahi irade ile meydana gelir. Nitekim muradın tahakkuku iradenin tahakkukundan sonra zorunlu ve kaçınılmazdır. Bu ilkeye göre insanın fiilleri bir olgu olarak Allah'ın muradıdır ve tahakkuku kendi zarfında zorunlu ve vaciptir. Zorunluluk ve vücubun gereksinimi de cebrdir. Yani insanoğlu fiillerinin tahakkukunda mecburdur.30 Buna cevap olarak şu söylenebilir: Akli ve nakli deliller imkânî olgular ünvanıyla beşeri fillerin ilahi irade ve kudrete taalluk ettiğini dillendirir. Ancak her şeyden önce ilahi iradenin hangi şekilde neye taalluk ettiğinin incelenmesi gerekir. Eğer ilahi irade insanın fillerine hiçbir şart ve kayıt (irade ve özgürlük) olmadan taalluk ederse bu durumda ilahi iradenin kapsayıcılığı cebr sebebi olur. Ama eğer ilahi irade seçme ve özgürlük gibi belli bazı şart ve kayıtlarla insanın fiillerine taalluk ederse bu durumda ilahi iradenin kapsayıcılığı cebr sebebi olmamakla beraber bilakis özgür iradenin de dayanağı olur.31 3. Tefviz veya Salt Özgürlük Düşüncesi İslam düşünce tarihinde Cebriyyecilere karşı insanın özgür iradeye sahip olduğunu savunan bir grup vardı. Kendilerine Kaderiyye denilen bu grubun öncüleri olan Ma'bed Cüheyni, Gaylan Dımeşki ve Ca'd bin Dirhem sahabelerin son dönemlerinde insanın özgürlüğü meselesini eksene alan bir çalışmanın içine girdiler.32 Nitekim Mutezili mütekellimler33 de insanın fiillerindeki tefviz düşüncesini bu gruptan almıştır.34 Molla Sadra bu grubun görüşlerini şu ifadelerle açıklamaktadır: "Tefviz ehline göre Allah kulları yaratmış ve onları bazı fiilleri yapmaya muktedir kılmış ve kendilerine ihtiyar vermiştir. Dolayısıyla onlar fiili yapmada irade ve istek sahibi olup müstakildirler."35 Mutezile mezhebinin kurucusu Vasıl bin Ata da konu hakkında şunları söylemektedir: "Kul hayrın ve şerrin, iman ve küfrün, sevap 30 Cafer Subhani, Cebr ve İhtiyar, s. 103 31 A.g.e, s. 113 32 Ebû Mansur Abdülkahir b. Tahir b. Muhammed Temimi Abdülkahir Bağdadi, el-Fark Beynel-Firak, Dar'ul-Marifet, Beyrut 1417, s. 187 ve 190 33 Her ne kadar Mutezililer mutlak özgür irade taraftarları olarak bilinse de genellikle Eşairi düşünürler tarafından Mutezililere bu nispet vermiş ve bunun için de kaynak zikretmemişlerdir. Ancak Mutezilenin meşhur düşünürlerinden biri olan Kadı Abdulcebbar'ın Usul'ul-Hamse ve el-Muğni adlı iki kitabının yakın zamanda basılması bu iddiaların doğruluğunu zan altında bırakmıştır. Bu hususta en fazla bazı Mutezililerin tekvin dışında Allah'a ihtiyaç duyulmaması ve insanın mutlak özgürlüğü anlamını ifade eden tefvizi kabul ettiklerini söyleyebiliriz. (Cafer Subhani, Cebr ve İhtiyar, s. 359-362 ve Muhammed Hasan Kadrdan Karameliki, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, s. 97-106) 34 Zühdi Hasan Carullah, el-Mutezile, el-Ehliyet'u Lilneşr vel-Tuzi, Beyrut 1974, s. 8-9 35 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 305-306 100 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ ve günahın failidir. Bundan ötürü karşılığını görecektir. Allah, kulu bütün bunları işlemeye güç yetirecek şekilde yaratmıştır."36 Bu grubun inancına göre Allah Teala, insanı yarattıktan sonra fiillerini eyleme dökmesi için gerekli ve yeterli kudreti insana vermiştir. Bu yüzden insan bütün fillerinin tek failidir. Özgür iradesi ile fiillerini eyleme döker ve fiillerinin tahakkukunda Allah Teala'ya da ihtiyacı yoktur. Yani Cebriyyecilerin iddia ettikleri gibi insanın fiillerinin yaratıcısı Allah Teala değildir, bilakis insanın kendisidir.37 Diğer bir ifade ile ilahi iradenin müdahalesi sadece âlemin tekvini ile sınırlıdır ve varlık âlemi ilahi irade ile yaratıldıktan sonra kendi tabiatı hasebince hareket eder. Bu, bir mühendis tarafında tesis edilen bir fabrikaya benzer ki mühendisin etkisi sadece ilk gün fabrikayı yapmakla sınırlıdır. Daha sonra fabrika kendi kendine çalışır.38 Bununla birlikte insan bazen kötü işler yapar ve başkalarına zulmeder.39 Eğer Allah, insanın fiillerinin yaratıcısı olursa bu fiillerin Allah'a nispet edilmesi gerekir. Oysa Allah salt iyilik olmakla beraber iyiliğin de kaynağıdır.40 Tefviz taraftarları fillerin eyleme dökülmesi hususunda insanın özgür olmaması durumunda uhrevi ödül ve cezanın, peygamberlerin gönderilmesinin, iyilik ve kötülüğün anlamsız olacağını; bu sebeple hiç kimsenin fiillerinden ötürü kınanmasının ya da övülmesinin söz konusu olmayacağını söylemişlerdir.41 3.1. Tefviz Düşüncesinin Eleştirisi Yukarıdaki açıklamadan da anlaşıldığı üzere tefviz taraftarları daha çok dini kaygılardan ötürü insanın mutlak özgürlüğünü savunmuşlardır. Zira bunlar, insanın fiillerinin failinin Hak Teala olması durumunda kötü fiillerin zorunlu olarak Allah'a nispet verileceği ve bununla birlikte Allah'ın adil olamayacağı ve adalet sıfatının düşeceği endişesi ile tefviz düşüncesini dillendirmişlerdir.42 Öncelikle tefvizcilerin delilleri her ne kadar insanın eyleme döktüğü fiillerin kendisine mensup olduğunu ispatlasa da bu deliller ilahi iradenin insanın fiillerinde hiçbir etkisinin olmadığını ispatlamamakta36 Ebü'l-Feth Taceddin Muhammed b. Abdülkerim Şehristani, el-Milel ve'n-Nihal, Dar'ulMarifet, Beyrut 1975, c. 1, s. 47 37 Ebû Mansur Abdülkahir b. Tahir b. Muhammed Temimi Abdülkahir Bağdadi, el-Fark Beynel-Firak, s. 113 38 Muhammed Bakır Şeriati Sebzevari, Tahrir-i ber Usul-i Felsefe ve Revış-i Realizm, Butsan-ı Kitab, Kum 1387, c. 3, s. 185 39 Ebü'l-Feth Taceddin Muhammed b. Abdülkerim Şehristani, el-Milel ve'n-Nihal, c. 1, s. 45, 40 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 376 41 Mesud bin Ömer Taftazani, Şerh'ul-Akaid il-Nesefiye, Mektebet'ul-Ezheriye lil-Teras, Kahire 1421, s. 80 ve Abdurrahman b. Ahmed b. İzzedin İci, Kitâbü'l-Mevakıf, c. 8, s. 154 42 Ahmed bin Halil Kadı Abdulcebbar, Şerh'u Usul-il-Hamse, s. 345 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 101 dır. Nitekim akli ve nakli delillere binaen Allah Teala kayyumi ihataya sahiptir. İnsanın fiillerini de kapsayan bu ihatanın inkarı olan tefviz düşüncesinin gereksinimi dini metinlerde şirk addedilen ve yaratmada tevhid ilkesi ile çelişen düalizmin benimsenmesidir.43 Molla Sadra bu hususta şunları söylemektedir: "Tefviz ehli, akidelerinin gereksinimi olan fiillerin hakiki icadında Allah için şerik ispatlama meselesinden gafil olmuşlardır. Kuşkusuz bu amel, putları Allah'ın nezdinde şefaatçi kılmaktan daha kötüdür."44 İkincisi, fiillerin insana nispet verilmesi insanın bu fiillerin mutlak ve tek faili olduğu anlamında değildir. Çünkü varlık âlemindeki her olay ve olgunun tahakkuku belli bazı illet ve sebeplere bağlıdır ve bu illetlerin yokluğu söz konusu olay ve olguların yokluğuna neden olur. İnsanın özgür iradesi ile eyleme döktüğü fiiller de bundan müstesna değildir. Nitekim insanın iradi fiillerinin südûrunda birçok eksik illet rol oynar. Bu eksik illetlerden bazıları insanın kudreti dâhilinde olan iradi illetler, bazıları da dış etkenler misali insanın iradesi dışında olan icbari illetlerdir. Ancak bu illetlerin bir araya gelmesiyle fiilin tahakkukunun yeterli illeti oluşur. Böylece fiil zorunluluk seviyesine ulaşır ve südûru zorunlu hale gelir. Dolayısıyla insan eyleme döktüğü fiillerinin yegâne faili değildir. İnsanın iradesi bu illetler zincirinde sadece bir illet ve bazı düşünürlerin ifadesiyle yeterli illetin son cüz'üdür.45 Üçüncüsü, felsefede ispatlandığı üzere Hak Teala zatı itibarıyla bütün yönleriyle Vacib'el-Vücudtur. Eğer bir açıdan varlığı belli bazı şartlarla kayıtlandırılırsa zatı itibarıyla Vacib'el-Vücud olamayacaktır. Bu yüzden ilahi kudret, meşiet ve irade, sadece tekvini olarak insanın yaratmasıyla sınırlı olur ve insanın eylemleri gibi bazı fiiller de bu kudret, meşiet ve irade dairesinin dışında yer alırsa yukarıda ifade edildiği üzere Hak Teala "Vacib'el-Vücud bil-zat" olamayacaktır.46 Yine felsefede ispatlandığı üzere bir şeyin illetinin illeti o şeyin de illetidir. Yani Hak Teala yaratıcısı ünvanıyla insanın illeti olduğu için insanın yaptığı ve illeti olduğu fillerin de doğal olarak illetidir. Ancak daha sonradan açıklanacağı üzere insanın failiyyeti ilahi failiyyetin boylamındadır.47 43 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 376-377 44 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 306 45 Muhammed Hüseyin Tabatabai, Nihayet'ul-Hikme, Farsça çev. Ali Şirvani, Defter-i Tebliğat-ı İslami, Kum 1378, c. 2, s. 28-29 ve Muhammed Hüseyin Tabatabai, Bidayet'ulHikme, Farsça çev. Ali Şirvani, Dar'ul-Ulum, Kum 1377, s. 169 46 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, eş-Şevâhidü'r-Rubûbiyye fi'lMenâhici's-Sülûkiyye, Metbuatı Dini, Kum 1388, c. 1, s. 137-138 ve Gulam Hüseyin İbrahimi Dinani, Kevaid-i Kulliye Felsefe Der Felsefe İslami, Pejohişgah-ı Ulume İslami, Tahran 1393, c. 1, s. 440 47 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 373-374 102 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ 3.1.1. Ma'lulün İllete İhtiyacının Ölçütü: Tefviz taraftarlarının insanın mutlak özgürlüğünü savunmalarının felsefi arka planı onların ma'lulün illete olan ihtiyacının ölçütünü ma'lulün hudusu bilmeleriydi. Buna göre mümkün varlık önceden olmayıp sonradan mevcut olmayı ifade eden hudus sıfatına sahip olduğu için illete ihtiyaç duymaktadır.48 Allah Teala ise ezeli ve ebedi yani zatı itibarıyla kadim olduğu için illete muhtaç değildir ve her hadisin de illetidir. Ancak hadis sıfatına sahip mümkün varlık ihtiyacı olan varlık feyzini kadimden aldıktan sonra ihtiyacı bertaraf olur ve vacibe olan ihtiyacı biter.49 Hatta eğer fail yok olsa bile ma'lulü baki kalır. Nitekim binayı yapan ustanın ölmesi binanın kendisine zarar vermez.50 Buna binaen insan sadece yaratılışta Allah'a muhtaçtır ve ilahi feyz vesilesiyle varlık âlemine ayak bastıktan sonra bekası hususunda kimseye ihtiyacı yoktur. Zira fiil faile bağlı olduğundan eğer insanoğlu bekasında ve varlığının devamında da illete muhtaç olursa fiillerini eyleme dökmesi hususunda bağımsız olamaz ve fiili kendisine nispet verilemez. Molla Sadra bu düşüncenin eleştirisi hususunda şöyle demektedir: "Hudus varlığın niteliğidir. Bu yüzden hudus zatı itibarıyla varlıktan, varlık da icadtan, icad ise ihtiyaçtan ve ihtiyaç da illetten sonra gelir. Dolayısıyla eğer hudus ihtiyacın illeti olursa bir şeyin kaç aşamada kendi zatına mukaddem olması gerekir ki bu da imkansız ve batıldır."51 Molla Sadra'dan önceki Müslüman filozoflar ise ma'lulün illete ihtiyacının ölçütünü ma'lulün imkân sıfatına sahip olmasından biliyorlardı. Buna göre ister hadis ister kadim olsun mümkün bütün varlıkların nispetleri varlık ve yokluğa eşittir. Yani kendisi için ne varlık ve ne de yokluk zorunludur ve böylesi bir varlığın eşitlik haletinden çıkması için dışardan kendisine müdahale edecek bir illete ihtiyacı vardır.52 Molla Sadra ise varlığın asaleti ilkesine inandığı için ma'lulün illete ihtiyacının ölçütü meselesinde kendisinden önceki filozofların dillendirdiği "imkân" sıfatını benimsemedi. Zira "imkân" varlık ve yokluk nispetine iktizası olmayan mahiyetin sıfatıdır ve mahiyetin asaleti düşüncesi ile uyum içindedir.53 Ancak Molla Sadra mahiyetin zatı itibarıyla tahakkuk sahibi olmadığını ve sadece gölgevari arazi varlığı olduğunu ispatladı.54 Akabinde de ma'lulün illete ihtiyacının ölçütü olarak 48 Muhammed Taki Misbah Yezdi, Amuzeş-i Felsefe, Sazman-ı Tebliğat-ı İslami, Tahran 1313, c. 2, s. 30, 49 Cafer Subhani, Ferhenge Akaid ve Mezahibe İslami, Tevhid, Kum 1373, c. 4, s. 120 50 Ebû Ali Hüseyn b. Abdillâh b. Alî b. Sînâ İbn Sina, el-İşarat ve't-Tenbihat, (Ba Şerh-i Hace Nasreddin Tusi), Defter-i Neşre Kitap, Tahran 1403, c. 3 s. 68 51 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 1, s. 207 52 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, a.g.e, c. 1, s. 217 53 Muhammed Taki Misbah Yezdi, Amuzeş-i Felsefe, c. 2, s. 31 54 Sedat Baran, Elli Müslüman Düşünür (Molla Sadra Maddesi), ed. Mustafa Tekin, Pınar Yayınları, İstanbul 2016, s. 390-391 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 103 "Fakr-i İmkân" yani mümkün varlıkların eksikliklerinden kaynaklanan zati bağımlılıkları düşüncesini dile getirdi. Buna göre mümkün varlıklar hem huduslarında ve hem de bekalarında illete muhtaçtırlar. Yani insanoğlu yaratışında Allah'a muhtaç olduğu gibi fiillerinin icadında da Allah'a muhtaçtır.55 4. Filozofların Görüşü Meşşai filozoflar insanın fiilleri konusunda ilahi iradeyi kabul edip beşeri iradeyi inkâr etmeden aynı şekilde beşeri iradeyi kabul edip ilahi iradeyi inkâr etmeden cebr ve tefviz problemini çözmek amacıyla Cebriyyecilerden ve tefvizcilerden farklı bir yol önerdiler. Fakat Meşşai filozofların düşüncelerinin daha iyi anlaşılması için öncelikle öncül olarak iki konunun açıklanması gerekir. 4.1. Varlığın Vacip ve Mümkün Ayrımı: Filozoflar varlığı vacip ve mümkün olmak üzere ikiye ayırırlar. Buna göre vacip varlık varlığını başka bir yerden almayan zorunlu varlıktır. Bu zorunluluk da başka bir yerden ve dış etkenden kaynaklanan bir zorunluluk değildir. Bilakis varlığı hiçbir kayıt ve şartla sınırlı olmayan ve zatı itibarıyla mevcudiyettir. Yani vacip olan varlık kendi zatına kaim olup mevcudiyetin de mısdakıdır.56 Mümkün varlık ise zatı itibarıyla varlık ve yokluk iktizasına sahip olmayan ve mevcut olmak için dış bir etken ve illete ihtiyaç duyan varlıktır. Buna binaen Vacib'el-Vücud olan Hak Teala dışındaki bütün varlıklar imkân sıfatına sahip mümkün varlıklardır.57 4.2. el-Vahid Kaidesi: Birçok filozofun bedihi kabul ettiği ve illet ve ma'lulün türdeşliği ilkesi ile ilintili olan bu kaideye göre bütün yönleri ile yalın, vahit ve tek olan ve hiçbir açıdan kendisinde tekessür bulundurmayan varlığın ma'lulü de tek olmak zorundadır ki bu ma'lule ilk akıl, Muhammedi nur ve kalem gibi adlar verilmiştir.58 İlk ma'lul olan birinci aklın, ikinci akıl ve birinci felek olmak üzere iki ma'lulü vardır. Bu silsile aynı şekilde içinde birçok illet ve ma'lul barındıran madde âlemine varıncaya kadar devam eder. Tabi illet ve malullerden müteşekkil bu silsile birbirinin paralelinde olmayıp boylamındadır.59 Bu iki öncülün sonucuna göre imkân âlemi illet ve maluller âlemidir. Mümkün her varlığın kesinlikle bir illeti vardır ki bunlardan ba55 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 1, s. 218-219 56 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Kitâbü'l-Meşâ'ir, Bünyad-ı Hikmet-i İslami Sadra, Tahran 1381, s. 118 57 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 2, s. 299-300 58 Gulam Hüseyin İbrahimi Dinani, Kevaid-i Kulliye Felsefe Der Felsefe İslami, c. 1, s. 457 59 A.g.e, s. 451, 472 104 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ zıları hiçbir aracı olmadan direk bir şekilde, diğer bazıları da bir veya birden fazla illet aracılığıyla ilahi kudretten sadır olmuşlardır.60 Dolayısıyla Vacib'el-Vücud olan Hak Teala bütün varlıkların illeti ve illet'ulileldir. Buna binaen Hak Teala ilk ma'lulü olan birinci akla veya Allah Resulü (s.a.s.)'in varlık nuruna nispetle aracısız ve yakın illettir. Diğer varlıklara nispetle de aracılı ve uzak illettir. Bu illetler de bir birinin paralelinde değil bir silsile ve zincir şekilde birbirinin boylamındadır. Molla Sadra filozofların görüşlerini şu ifadelerle açıklamaktadır: "Filozoflar ve Ehlibeyt mektebinin öncüleri diyorlar ki; mümkün varlıklar ilahi dergâhtan vücud feyzini kabul hususunda eşit değillerdir. Bazıları hiçbir aracı olmadan, bazıları bir aracı ve bazıları da birçok aracı vesilesiyle varlık feyzini alır. Bu, kabul edici olan mümkün varlıktan kaynaklanan kusur ve eksikliktir. Fakat Allah Teala'nın kudreti kemalin nihayetidir. Mümkün varlıklara imkanları ve farklı kabiliyetleri hasebince ve belli bir düzene göre varlık feyzi bağışlar."61 Dolayısıyla Hak Teala bütün illetlerin illeti olup sadece ilk ma'lul olan ilk akla nispetle yakın illet diğer varlıklara nispetle uzak illet hükmündedir. Buna göre insanın özgür iradesiyle eyleme döktükleri fiiller insanın ma'lulüdür ve insanlar bu fiillere nispetle yakın illet, Hak Teala da bu fiillere nispetle uzak illet hükmündedir. Bu yüzden insanın iradesi, ilahi iradenin boylamındadır. Yani insanın fiilleri hem insanın hem de Hak Teala'nın fiilleridir. Başka bir ifade ile Allah Teala insanın iradi fiillerinin südûrunu aracısız bir şekilde olmasını irade etmemiştir. Yani Allah Teala, insanın iradi fiillerinin südûrunu aracısız ve yakın illetinden istemiştir. Bu yüzden cebr problemi söz konusu değildir.62 Molla Sadra filozofların bu düşüncelerini açıkladıktan sonra şunları söylemektedir: "Filozofların düşünceleri cebr ve tefviz ehlinin düşüncelerinden daha doğru, kötü sonuçlar açısından daha sağlıklı ve ilahi marifetlerin hakikatleri ile akait ilkeleri hakkında doğru görüşe sahip kimseler nezdinde hatadan daha uzaktır."63 Tabi Molla Sadra her ne kadar filozofların görüşleri için bu güzel ifadeleri kullansa da bu düşüncenin bir tür cebr ve tefviz düşüncesinin terkibi olduğunu da dile getirmektedir. Zira filozoflar yakın illet ifadesi ile tefviz ve uzak illet ifadesi ile Cebriyyeci düşünceye yönelmişlerdir.64 60 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 308 61 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 374 62 A.g.e, c. 2, s. 372 63 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 310 64 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 2, s. 376 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 105 5. Molla Sadra'nın Görüşü Molla Sadra Hz. Ali'den nakledilen "Ne cebr ve ne de tefviz vardır. Bilakis ikisi arası bir şeydir."65 sözünden esinlenerek "İlimde derinleşen yakın ehlinin görüşü" başlığı altında söz konusu probleme yine bir çözüm sunmuştur. Ancak bu nazariyenin de bazı öncülleri vardır ki bunlar aşağıda sırasıyla ve özet bir şekilde açıklanacaktır. 5.1. Varlığın Asaleti: Filozoflar mümkün her varlığın akli tahlil aşamasında vücud ve mahiyetin terkibinden meydana geldiğini söylemektedirler. Tabi nesnel âlemde bu terkip söz konusu değildir ve sadece zihni analizlerde mevcuttur. Bu terkiplerden biri olan vücud ispata ihtiyaç duymayan, her şeyden daha aşikar ve her şeyin kendisi vesilesiyle aşikar olduğu hakikattir.66 Mahiyet ise nesnel varlığın ne olduğunu açıklayan, varlığın türünü belirleyen ve zat ile zatın mısdaklarını aksettiren bir kavramdır. Molla Sadra'nın ispatladığı varlığın asaleti teorisine göre vücud; nesnel eserin kaynağı ve nesnel şeyin hakikati olduğu için asildir. Mahiyet ise itibaridir ve insan aklı vesilesiyle intiza edilmiştir.67 Buna göre varlıkların sahip olduklar bütün kemali sıfatlar vücuddan kaynaklanır. Mahiyet ise mümkün varlıkların sınırlarını izah eden kavramdan başka bir şey değildir.68 5.2. Varlığın Yoğunluk Dereceleri (Teşkiki): Molla Sadra'ya göre varlık ortak anlamlı (müşterek-i manevi) bir kavramdır. Örneğin "İnsan mevcuttur" ve "Ağaç mevcuttur" denildiğinde yüklem olan mevcut (varlık) kelimesi her iki önermede de ortaktır. Farkları ve ihtilafları özneleri olan insan ve ağaç kavramında gizlidir. Ancak mevcut (varlık) kavramı her ne kadar bütün varlıklara aynı anlamda delalet etse de nesnel bütün varlıklar farklı yoğunluk derecelerine sahiptirler. Örneğin voltları birbirinden farklı mesela biri elli diğeri yüz volt olan iki lamba göz önünde bulundurulduğu zaman bu iki lambanın hem ortak yönü hem de farklılıkları bu lambalardaki aydınlık ve nurdur. Yani bu iki lambadaki nurun şiddeti ve diğer bir ifade ile volt dereceleri farklılıklarına neden olmuştur.69 Buna göre varlıklar şiddet ve noksanlıkları bakımından birbirlerinden farklıdırlar.70 Vacib'el-Vücud, varlık yoğunluğu açısından varlık silsilesinin en üst mertebesinde ilk madde olan heyula da varlık yoğunluğu açısından varlık silsilesinin en alt mertebesinde yer alır.71 65 Ebû Cafer Şeyh Saduk Muhammed b. Ali b. Hüseyin İbn Babeveyh, el-İtikadat, Muesese-i İmam Sadık, Kum 1371, s. 29 66 Sadrüddîn Muhammed b. İbrahim eş-Şîrâzî Molla Sadra, Kitâbü'l-Meşâ'ir, s. 118, 67 Muhammed Hüseyin Tabatabai, Bidayet'ul-Hikme, s. 22 68 Cafer Subhani, Cebr ve İhtiyar, s. 430 69 Seyyid Muhammed Hamanei, Molla Sadra ve Hikmet-i Mutealiye, çev. Sedat Baran, Denge Yayınları, İstanbul 2006, s. 57-58 70 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 1, s. 340 71 Sedat Baran, Elli Müslüman Düşünür (Molla Sadra Maddesi), ed. Mustafa Tekin, s. 390 106 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ Varlığın asaleti ve yoğunluk dereceleri (teşkiki) teorilerine göre varlık; eser, kemal ve fiiliyat ile aynı anlamı ifade eder. Bu yüzden varlık bir mertebede sahip olduğu eseri diğer mertebelerde de farklı şiddet dereceleri ile sahip olmak zorundadır. Örneğin Eğer Hak Teala ilim, kudret, hayat ve irade sahibi ise bu varlıksal eser daha zayıf bir şekilde imkânî varlıklarda da mevcut olacak ve bu sıfatlar gerçekten kendilerine nispet verilecektir.72 5.3. Mümkün Varlığın Muhtaç ve Bağımlı Varlık Olması: Molla Sadra varlığı; müstakil ve bağımlı varlık olmak üzere ikiye ayırmıştır. Müstakil varlık ihtiyaçsızlığın kendisi ve kaynağı olup varlığı kendi zatına kaim olan varlıktır. Kelimenin tam anlamıyla Hak Teala'nın zat-ı mukaddesleri dışında hiçbir varlık müstakil varlığa sahip değildir.73 Bağımlı varlık ise hem tekvinde hem de bekada bağımsız bir mahiyete sahip olmayan ve hakikati ihtiyaç ve bağımlılığın kendisi olan varlıktır. Bağımlı varlıklar önermelerde harfler misali tek başlarına tasavvur edilemezler. Varlıkları "İnsan vardır" önermesindeki "dır, dir" harfleri gibi sadece özne ile yüklem arasındaki irtibatı sağlamaktır. Özne ve yüklemin kendisi ve cüz'ü olmadıkları gibi bu ikisinin dışında da değillerdir.74 Bu yönüyle Hak Teala'nın zat-ı mukaddesleri dışındaki mülkten melekûta bütün imkânî varlıklar bağımlı varlıklardır ve Hak Teala'nın tecellilerinden birer tecellidirler.75 Bu yüzden bağımlı varlıklar için dillendirilen her vasıf ve her hüküm gerçekten ve bil-zat bağımlı varlıkların vasıfları ve hükümleri değildir. Bilakis o mertebede tecellide bulunduğu için müstakil varlığın vasıfları ve hükümleridir.76 Yukarıda zikredilen öncüllere binaen varlıklar farklı mertebe ve derecelere sahip olmalarına rağmen onları birbirine bağlayan ilahi bir hakikat vardır ki o da zat-ı ilahidir. Bu zat-ı ilahi bütün mümkün varlıkların kendisine kaim olduğu yegâne müstakil varlıktır. Diğer varlıklar illete bağımlılığın kendisi olduğundan fiilleri de Hakk'a kaim ve mensuptur. Yani eyleme döktüğümüz fiiller bir taraftan gerçekten bizlere mensup iken bir taraftan da Allah'a mensuptur. Zira insan ilahi failliğin tecellilerinden bir tecellidir.77 72 Fahrulsadat Alevi, Pasukhay-ı Mutefavıt bı Mesele Cebr ve İhtiyar, Pejuhiş-i Endişe Nuvin, sy. 32, s. 10 73 Muhammed Hüseyin Tabatabai, Nihayet'ul-Hikme, c. 1, s. 109-110 74 Seyyid Muhammed Hamanei, Molla Sadra ve Hikmet-i Mutealiye, s. 64 75 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 2, s. 292 76 Fahrulsadat Alevi, Pasukhay-ı Mutefavıt bı Mesele Cebr ve İhtiyar, s. 10 77 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 378-379 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 107 Molla Sadra der ki: "Allah Teala bütün azameti ve yüceliğiyle varlıkların mertebesine nüzul eder ve fiillerini yapar. Bütün varlıklardan nihai şekilde münezzeh ve mücerret olmasına rağmen yeryüzü ve gökyüzü ondan arî değildir. Nitekim muvahhitlerin imamı, İmam Ali (a.s) buyuruyor ki: O birlikteliği olmadan bütün varlıklarladır ve onlardan ayrı olmadan bütün varlıklardan gayrıdır."78 Başka bir yerde de şunları söylemektedir: "Nitekim varlıkta onun şanından başka şan ve onun fiilinden başka fiil yoktur. Dolayısıyla insandan sadır olan her fiil hakikatte onun fiili olmakla beraber eşref ve a'lâ bir şekilde hakikatten Allah'ın da fiilidir."79 Molla Sadra bu açıklamalardan sonra fiillerin Allah'a nispet verilmesinin, bunların insandan sadır olmadığı ve insana nispet verilmeyeceği anlamına gelmediğini, bilakis fiillerin gerçek -mecazen değilfailinin insan olduğunu belirtir.80 Yukarıdaki bu ifadelerin anlaşılmasında bir zorluk olduğu aşikârdır. Bu yüzden Molla Sadra, beşeri fiillerin -tefviz ve cebr taraftarlarının dile getirdikleri düşüncelerden farklı olarakHak Teala'ya intisabının anlaşılması için Allah Teala'nın fiillerinin, sıfatlarının ve zatının misali olan nefis meselesine dikkat çekerek şunları söyler: "Her duyu organı ve yetinin fiili o yetinin fiili olmakla beraber nefsin de fiilidir. Örneğin görmek gözün, işitmek de kulağın fiili olduğundan şüphe yoktur. Zira bu iki fiilin hiçbiri cismin infiali olmadan tahakkuk bulmaz. Bunların aynı şekilde nefsin fiili olduğundan da şüphe yoktur... Yerinde ispatlandığı üzere nefis gören gözün ve işiten kulağın kendisi gibidir. Aynı şekilde elde tutma ve ayakta yürüme yetisidir. Nefis vesilesiyle alıcının eli alır, yol yürüyenin ayakları yürür... Nefis beden azalarının ve duyularının reisidir ve nefsin iradesi olmadan beden azalarından hiçbirinden fiil sadır olmaz."81 Molla Sadra'nın bu düşüncelerinin Meşşai filozofların düşüncelerinden farkı şudur: Meşşai filozoflara göre Allah Teala boylamsal bir intisap olan aracılar vesilesiyle insanın eyleme döktüğü fiillerinin uzak illeti ve failidir. İnsan da hiçbir aracı olmadan bu fiillerin yakın illeti konumundadır. Ancak Molla Sadra'ya göre görme eyleme nasıl ki hakiki bir şekilde hem göze ve hem de nefse nispet veriliyorsa insanın eyleme döktüğü bütün fiilleri de hiçbir aracı olmadan kendisine nispet verilmekle beraber yine hiçbir aracı olmadan Allah Teala'ya da nispet 78 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 311 79 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 380 80 A.g.e, c. 6, s. 373 81 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s. 316-317 108 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ verilmektedir. Buna göre yakın ve uzak illet kavramları bu konuda bir anlam ifade etmemektedir. Zira varlık âlemi bir bütün olarak Allah'ın mahlûkudur ve her daim onun feyzi ile müstefizdir.82 5.4. İtirazlar ve Cevaplar: Molla Sadra'nın yukarıda açıklanan görüşlerine binaen insanın özgür iradeye sahip olduğunun kabul edilmesi durumunda bazı problemler ortaya çıkacaktır ki aşağıda bunlar ele alınıp cevaplandırılacaktır. 1Felsefede ispatlandığı üzere varlık âlemindeki her şey gibi insanın iradesi de mümkündür. Her mümkün de vacip ile son bulur. Buna göre beşeri irade de ilahi iradeye müntesiptir. Dolayısıyla insanın irade etmesi kendi ihtiyarında değildir. Yani insanoğlu fiillerini irade edip eyleme dökmeye mecburdur.83 Bu sorunun çözümü için birçok düşünür farklı cevaplar vermiştir. Farabi, insan iradesinin menşeini beşeri iradenin dışında arar ve eğer beşeri iradenin illeti insanın kendi iradesi olursa teselsül sorunu ile karşı karşıya kalacağımızı, bu yüzden insanın kendisi dışındaki bir irade yani ilahi irade vesilesiyle irade sahibi olmaya mecbur kaldığını ifade eder.84 İbni Sina da insan iradesini dış etkenlere müntesip kılarak bu sorunu çözmeye çalışır. O, insan iradesinin belli bir illeti ve bu illetin de başka illetleri olduğunu yani dış etkenlerden kaynaklanan illetler silsilesine sahip olduğunu söyler ve bu illetler silsilesinin nihayetinde semavi illete bağlanmakla son bulacağını dile getirir. Buna göre beşeri irade ilahi iradenin ma'lulüdür. İnsanın eyleme döktüğü fiilleri de iradesinin ma'lulüdür.85 Molla Sadra ise hocası Mir Damad'ın da bu konudaki düşüncelerini aktardıktan sonra bunları eleştirir ve söz konusu problemin çözümü için iradenin nefsin zati fiili olduğunu bu yüzden dış bir etkene ihtiyaç duymadan irade ettiğini ifade eder. Başka bir ifade ile Molla Sadra'ya göre irade, insan nefsinin doğrudan fiilidir ve nefs ilahi bağış olan faal kudreti ile fiilin tasavvuru, fiilin yararlı olduğu veya insandan zararı bertaraf edeceği tasdiki ve fiilin tahakkukuna iştiyak aşamalarından sonra kendi zatında iradeyi meydana getirir. Akabinde de insanoğlu hiçbir yere bağlı olmayan ve nefsin zati özelliği olan bu irade ile fiillerini eyleme döker.86 82 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 86 ve 319 83 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), c. 2, s 406 84 Ebu Nasr Muallim-i Sani Muhammed b. Muhammed b. Tarhan Farabi, Fusus'l-Hikem, Bidar, Kum 1405, s. 61 85 Ebû Alî Hüseyn b. Abdillâh b. Alî b. Sînâ İbn Sina, el-Ta'likat, Mektebetü'l-İ'lami'l-İslâmî, Kum 1404, s. 22, 86 Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî Molla Sadra, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, c. 6, s. 388 ve A.g.e, c. 4, s. 114 Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 109 2Molla Sadra'nın dillendirdiği teorinin benimsenmesi durumunda ilahi iradenin günah ve kötü işlerle ilişkisi problemi karşımıza çıkar. Zira Molla Sadra'ya göre Allah Teala ve insanın kendisi beşeri her fiilin gerçek failleridir. Bu yüzden tahakkuk bulan bütün günah ve kötü işlerin de gerçek faili ezeli ilahi iradedir. Yani kâfirin küfrü ve günahkârın günahı ilahi irade ile vuku bulmuştur.87 Bu problemin cevabı için öncelikle ilahi iradeyi tekvini ve teşrii olmak üzere ikiye ayırmamız gerekir. Tekvini irade: Allah Teala'nın yarattığı bütün imkânî varlıkları kapsayan ve isteğinin fiilin tahakkukunu zorunlu kıldığı yaratma ve icat ile ilgili iradedir. Bu yüzden kendisine "varlıksal kevn" de denilen bu iradenin taalluk ettiği her şey kesinlikle vuku bulur. Teşrii irade ise Allah'ın insandan yapmasını ve sakınmasını istediği şeyleri kapsayan ama taalluk ettiği fiillerin tahakkukunu zorunlu kılmayan iradedir. Dolayısıyla yukarıda dillendirilen bu problemin öznesi ilahi teşrii iradedir.88 Teşrii iradenin taalluk ettiği beşeri fiillere Hak Teala varlık verir. Varlık bahşetme hususunda Allah Teala için yalan ve doğru söz arasında hiçbir fark yoktur. O, doğru söze varlık bahşettiği gibi yalan söze de varlık bahşeder. Nitekim ilahi feyz, insanın özgür iradesi de dâhil olmak üzere varlık âleminde zuhur imkânı olan her yerde zuhur eder. Buna göre insanın doğruyu veya yalanı tercih etmesi kendi özgür iradesine bağlıdır. Bu yüzden ilahi feyz de bu yollarla zahir olur. Bu, yeşil şişeden geçtiği zaman yeşil, mavi şişeden geçtiği zaman da mavi olan güneş ışınlarına benzer. Elbette güneş bu ikisine nispetle illet hükmündedir ve yokluğu bu yeşil ve mavi ışıkların yokluğuna sebeptir. Ancak bunların sınırları ve kayıtları olan yeşillik ve mavilik güneş ışınlarından değil şişelerden kaynaklanır. 87 Ali Rabbani Gulpayigani, İzah'ul-Murad fi Şerh-i Keşf'ul-Murad, Hovze İlmiye, 1382, s. 223-224 88 Gulam Hüseyin İbrahimi Dinani, Maceray-ı Fıkr-i Felsefi Der Cihan-ı İslam, Terhe Nu, Tahran 1385, c. 3, s. 246-247 110 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ 6. Sonuç Tarih boyunca insanların zihnini kurcalayan cebr ve ihtiyar meselesi bir tarafı Hak Teala'nın mutlak hâkimiyeti, diğer tarafı da insanın fiilleri ile ilintili bir meseledir. İnsanın özgür iradeye sahip olması ile ilahi iradenin mutlak hâkimiyetinin birbiriyle çelişmeyecek şekilde çözülmesinin gerekliliği konu hakkında farklı ve zıt düşüncelerin dile getirilmesine neden olmuştur. Bu doğrultuda İslam dünyasında da farklı düşünceler ortaya çıkmıştır. Mücebbire veya Cebriyyeciler yaratmada tevhid ilkesi, kaza kader, ilahi ilim ve ilahi kudret hakkındaki düşüncelerine binaen insanın özgür iradesini inkâr ettiler. Müfevveze veya tefvizciler ise Allah Teala'nın adaleti düşüncesine binaen insanın mutlak bir şekilde özgür olduğunu savundular. Meşşai filozoflar da ilahi hâkimiyetin beşeri irade ile çelişmeyecek şekilde birlikte var olabileceğini ispatlamak için "uzak ve yakın illet" meselesini gündeme getirdiler. Molla Sadra farklı eserlerinde bu üç grubun da konu hakkındaki görüşlerini aktarıp delillerini zikreder. Akabinde de Hz. Ali'nin sözünden esinlenerek çerçevesini çizdiği kendi düşüncesini dile getirir. Buna göre insanın eyleme döktüğü bütün fiiller özgür irade ve ihtiyar şartı ile ilahi kudret ve iradenin taalluku olur. Yani Molla Sadra, fiilin tahakkukunda insanın özgür iradeye sahip olduğunu kabul etmekle beraber Allah Teala'nın mutlak hâkimiyetine binaen beşeri fiilleri Hak Teala'ya nispet verir. Tabi ilahi irade özgür irade şartı ile fiilleri eyleme dökmeye taalluk ettiği için bu intisap insanın özgür iradesini ortadan kaldırmaz. Molla Sadra insanın eyleme döktüğü bir fiilin hem Allah'a hem de insana nispetinin anlaşılması için insan nefsinden örnek zikreder. Örneğin işitme fiili nasıl ki hem kulağa hem de nefse nispet veriliyorsa, beşeri fiillerin de aynı şekilde hem insana hem de Hak Teala'ya nispet verildiğini ifade eder. Molla Sadra'da Cebr ve İhtiyar Problemi 111 KAYNAKÇA 1. Ahmed bin Halil Kadı Abdulcebbar, Şerh'u Usul-il-Hamse, Tsh: Abdulkerim Osman, Mektebetu Vehebiye, Kahire 2006 2. Alevi Fahrulsadat, Pasukhay-ı Mutefavıt bı Mesele Cebr ve İhtiyar, Pejuhiş-i Endişe Nuvin, sy. 32, ss. 163-178 3. Baran Sedat, Elli Müslüman Düşünür (Molla Sadra Maddesi), ed. Mustafa Tekin, Pınar Yayınları, İstanbul 2016 4. Bağdadi Ebû Mansur Abdülkahir b. Tahir b. Muhammed Temimi Abdülkahir, el-Fark Beynel-Firak, Dar'ul-Marifet, Beyrut 1417 5. Caferi Muhammed Taki, Cebr ve İhtiyar, Muesese-i Tedvin ve Neşre Asar-ı Allame Caferi, Tahran 1377 6. Carullah Zühdi Hasan, el-Mutezile, el-Ehliyet'u Lilneşr vel-Tuzi, Beyrut 1974 7. Dinani Gulam Hüseyin İbrahimi, Maceray-ı Fıkr-i Felsefi Der Cihan-ı İslam, Terhe Nu, Tahran 1385 8. Dinani Gulam Hüseyin İbrahimi, Kevaid-i Kulliye Felsefe Der Felsefe İslami, Pejohişgah-ı Ulume İslami, Tahran 1393 9. er-Râzî Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin, el-ElMebahisü'l-Meşrikiyye fî İlmi'l-İlahiyyat ve't-Tabiiyyat, Dar'ul-Kitab'ul-Arabî, Beyrut 1410 10. er-Râzî Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin, Muhassel'ulEfkar, Dar'ul-Kitab el-Arabi, Beyrut 1404 11. el-Fakhori Hanna ve el-Cer Halil, Tarihe Felsefe der Cihane İslam, İntişarat-ı İlmi ve Ferhengi, Tahran 1376 12. Eşari Eb'ul-Hasan, Makalat'ul-İslamiyin, el-Mektebet'ul-Asriye, Beyrut 1416 13. Eşari Eb'ul-Hasan, El-Luma fi'r-Reddi ala Ehli'z-zeygi ve'l Bida, Şirket'u Musahime, Kahire 1995 14. Farabi Ebu Nasr Muallim-i Sani Muhammed b. Muhammed b. Tarhan, Fusus'lHikem, Bidar, Kum 1405 15. Gülpayigani Ali Rabbani, Kelami Mezhepler ve Fırkalar, çev. Sedat Baran, Önsöz Yayıncılık, İstanbul 2014 16. Hamanei Seyyid Muhammed, Molla Sadra ve Hikmet-i Mutealiye, çev. Sedat Baran, Denge Yayınları, İstanbul 2006 17. Hatib Abdulkerim, el-Kaza ve el-Kader, Dar'ul-Marifet, Beyrut 1400 18. İbni Babeveyh Ebû Cafer Şeyh Saduk Muhammed b. Ali b. Hüseyin, el-İtikadat, Muesese-i İmam Sadık, Kum 1371 19. İbni Davud Takiddin Hilli Hasan b. Ali, Se Ercuze der Kelam, Vezaret-i Ferheng ve İrşad, Tahran 1376 20. İbni Sina Ebû Alî Hüseyn b. Abdillâh b. Alî b. Sînâ, el-Ta'likat, Mektebetü'lİ'lami'l-İslâmî, Kum 1404 21. İbni Sina Ebû Ali Hüseyn b. Abdillâh b. Alî b. Sînâ, el-İşarat ve't-Tenbihat, (Ba Şerh-i Hace Nasreddin Tusi), Defter-i Neşre Kitap, Tahran 1403 22. İci Abdurrahman b. Ahmed b. İzzedin, Kitâbü'l-Mevakıf, Menşurat'ul-Şerif elİslami, Kum 1370 23. Karameliki Muhammed Hasan Kadrdan, Nigah-ı Suvum bı Cebr ve İhtiyar, Pejohışgah-ı Ferheng ve Endişe İslami, Tahran 1384 24. Kâşâni Molla Muhsin Muhammed b. Şah Murtazâ b. Şâh Mahmûd-ı Kâşânî Feyz-i, İlm'ul-Yakin fî Usuli'd-Din, Bidar, Kum 1358 25. Lahici Muhammed bin Yahya, Mefatih'ul-İcaz, fi Şerh'i Gulşeni Raz, Tsh: Muhammed Rıza Buzurgmehr Halıki, Zevar, Tahran 1371 112 Yakın Doğu Ünİversİtesİ İlahİYat FakÜltesİ Dergİsİ 26. Lahici Abdulrezzak Feyyaz, Gevher-i Murad, Vezaret-i Ferheng ve İrşad, Tahran 1372 27. Meclisi Muhammed Bakır b. Muhammed Taki b. Maksud Ali, Bihar'ul-Envar'lCâmia li-Düreri Ahbari'l-Eimmeti'l-Ethar, Kitab Furuşiye İslamiye, Tahran 1354 28. Mutahari Murteza, Usul-i Felsefe ve Revış-i Realizim, Sadra, Tahran 1375 29. Muhammed Bakır Mir Damad, Müsnefat-ı Mir Damar (el-Eykazat), Encumen-i Asar ve Mefakhır-ı Ferhengi, Tahran 1381 30. Sadra Molla Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî, el-Hikmetü'l-Müte'âliye fî Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a, Mustefevi, Kum 1404 31. Sadra Molla Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî, Mecmua-i Resail-i Felsefi (Risaletun fi Halk'il-Amal), Bünyad-ı Hikmet-i İslami Sadra, Tahran 1389 32. Sadra Molla Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî, eş-Şevâhidü'r-Rubûbiyye fi'l-Menâhici's-Sülûkiyye, Metbuatı Dini, Kum 1388 33. Sadra Molla Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm eş-Şîrâzî, Kitâbü'l-Meşâ'ir, Bünyad-ı Hikmet-i İslami Sadra, Tahran 1381 34. Sebzevari Hâc Molla Hâdî b. Mehdî b. Hâc Mirzâ Hadi, Şerh'ul-Esma, Tsh: Necefkuli Habibi, Daneşgah-ı Tahran, Tahran 1372 35. Sebzevari Muhammed Bakır Şeriati, Tahrir-i ber Usul-i Felsefe ve Revış-i Realizm, Bustane Kitab, Kum 1387 36. Subhani Cafer, Ferhenge Akaid ve Mezahibe İslami, Tevhid, Kum 1373 37. Şehristani Ebü'l-Feth Taceddin Muhammed b. Abdülkerim, el-Milel ve'n-Nihal, Dar'ul-Marifet, Beyrut 1975 38. Tabatabai Muhammed Hüseyin, Tefsir'ul-Mizan, Farsça çev. Seyyid Muhammed Bakır Musevi, Muhammedi, Tahran 1349 39. Tabatabai Muhammed Hüseyin, Usul-i Felsefe ve Revış-i Realizim, Dar'ul-İlm, Tahran 1350 40. Tabatabai Muhammed Hüseyin, Nihayet'ul-Hikme, Farsça çev. Ali Şirvani, Defter-i Tebliğat-ı İslami, Kum 1378 41. Tabatabai Muhammed Hüseyin, Bidayet'ul-Hikme, Farsça çev. Ali Şirvani, Dar'ul-Ulum, Kum 1377 42. Taftazani Mesud bin Ömer, Şerh'ul-Akaid il-Nesefiye, Mektebet'ul-Ezheriye lilTeras, Kahire 1421 43. Yezdi Muhammed Taki Misbah, Amuzeş-i Felsefe, Sazman-ı Tebliğat-ı İslami, Tahran