Krzysztof Trzciñski O AFRYKAÑSKIM STANIE RZECZY. ANALIZA TEORII SYSTEMU AUTORSTWA PAULINA J. HOUNTONDJIEGO ON THE CONDITION OF AFRICAN SOCIETIES AND STATES: AN ANALYSIS OF THE SYSTEM THEORY PROPOSED BY PAULIN J. HOUNTONDJI Forum Politologiczne  Tom 12 INP UWM Olsztyn 2011 Beniñski filozof Paulin J. Hountondji1 jest autorem teorii systemu2, która aspiruje do czêciowego t3umaczenia przyczyn z3ej kondycji afrykañskich spo3eczeñstw i pañstw. Afrykañski spo3eczno-po1 Paulin J. Hountondji (ur. w 1942 roku w Abid¿anie na Wybrze¿u Koci S3oniowej)  profesor filozofii na Uniwersytecie Abomey-Calavi (UAC) w Cotonou, który stanowi czêae Narodowego Uniwersytetu Beninu (UNB); autor licznych prac z zakresu m.in. filozofii wiedzy, myli spo3eczno-politycznej, krytyki etnofilozofii; kieruje orodkiem badawczym Centre Africain des Hautes Etudes (CAHE) w Porto Novo; w okresie autorytaryzmu w Beninie by3 oponentem w3adzy; w okresie demokratyzacji Beninu, pe3ni3 (19901994) funkcje rz1dowe: wpierw ministra edukacji, nastêpnie ministra kultury i 31cznoci, a w koñcu specjalnego doradcy prezydenta; od 2009 roku przewodniczy Narodowej Radzie ds. Edukacji. Abiola Irele (idem, Introduction, w: P. J. Hountondji, African Philosophy: Myth and Reality, prze3. H. Evans, J. Rée, Hutchinson University Library for Africa, London 1983, s. 2627, 30) analizuj1c czêae dorobku P.J. Hountondjiego pisze, ¿e choae beniñski filozof otwarcie nie przypisuje filozofii funkcji spo3ecznej i politycznej, to zarazem jego dzie3a nie da siê ograniczyae do filozofii jako takiej, bowiem przynale¿y ono do szerszego kontekstu myli 394 Krzysztof Trzciñski lityczny stan rzeczy charakteryzuje, zdaniem Hountondjiego, przede wszystkim wadliwa organizacja struktur instytucjonalnych pañstwa oraz codziennego ¿ycia Afrykanów. Jest ona kontrproduktywna dla rozwoju. P.J. Hountondji krytykuje liczne wady afrykañskiej rzeczywistoci  w tym inercjê instytucji, dzia3ania pe3ne absurdów, marnowanie mnóstwa czasu, energii i zdrowia  i zarazem poszukuje ich ukrytych, systemowych podstaw3 . W rozumieniu P.J. Hountondjiego, system to zbiór wzajemnie ze sob1 powi1zanych elementów i cech organizacji afrykañskich spo3eczeñstw. Myl P.J. Hountondjiego wydaje siê byae adresowana przede wszystkim do samych Afrykanów, których filozof zapewne chcia3by zachêciae do przemyleñ nad tym, dlaczego nie d1¿1 oni wystarczaj1co skutecznie do zmiany rzeczywistoci, w której ¿yj1. P. J. Hountondji dostrzega u Afrykanów brak woli racjonalnej organizacji, woli wykorzystania niewielu dostêpnych zasobów w najlepszy mo¿liwy sposób i dla najwiêkszego mo¿liwego zadowolenia ka¿dego4. Zarazem filozof wskazuje podstawowe i niezbêdne, jego zdaniem, dzia3ania, które mog1 prowadziae do zmiany systemu, który kreuje i utrwala afrykañski stan rzeczy. spo3ecznej we wspó3czesnej Afryce. A. Irele podkrela nadto, ¿e P. J. Hountondji promuje w swoich pracach przede wszystkim krytyczn1 funkcjê filozofii. Odzwierciedleniem tego s1 proponowane przez P.J. Hountondjiego elementy do analizy krytycznej ¿ycia w Afryce, które omawiane s1 w tym artykule. 2 Na temat teorii systemu, zw3aszcza w socjologii i filozofii, zob. szerzej Wspó3czesne teorie socjologiczne, wybór i opracowanie A. Jasiñska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Zió3kowski, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006, s. 363450 (rozdzia3: Teorie systemu i funkcjonalizm). 3 Na temat znaczenia praktycznego krytyki Hountondjiego zob. O. Oladipo, Emerging Issues in African Philosophy, International Philosophical Quarterly March 1998, Vol. 38, No. 1, s. 73. 4 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa: Elements for a Critique, w: V.Y. Mudimbe (ed.), The Surreptitious Speech: Présence Africaine and the Politics of Otherness 19471987, The University of Chicago Press, Chicago 1992, s. 345. 395O afrykañskim stanie rzeczy... * * * P.J. Hountondji, bêd1c zarazem aktorem i obserwatorem systemu, przedstawia kilka wymownych, konkretnych przypadków nastêpstw jego trwania. S1 to zw3aszcza kazusy dzia3ania instytucji i przedsiêbiorstw pañstwowych, z którymi mia3 do czynienia mieszkaj1c i podró¿uj1c po krajach Afryki Zachodniej. Jeden z przywo3ywanych przez filozofa przypadków dotyczy próby uzyskania przezeñ najprostszej choaeby informacji w urzêdzie administracji publicznej. Praktycznie nie sposób dokonaae tego przez telefon, co zaoszczêdzi3oby petentowi wiele czasu. Urzêdnicy najczê- ciej wymagaj1 osobistego stawienia siê w swojej instytucji i dziwi1 siê, ¿e interesant sam siê tego nie domyla. Pracownicy administracji pañstwowej sk3onni s1 potraktowaae w, jak to ujmuje P.J. Hountondji, wyj1tkowy sposób jedynie wa¿ne osoby lub te¿ tych, którzy byliby w stanie wywiadczyae im w zamian jak1 przys3ugê. Urzêdnicy nie chc1 zrozumieae, ¿e czas, jaki potrzebny jest petentowi na dojechanie do miejsca ich pracy oraz na oczekiwanie w kolejce do ich biur, móg3by zostaae spo¿ytkowany w znacznie lepszy sposób. Inny przyk3ad przywo3ywany przez filozofa ukazuje realia funkcjonowania przeciêtnego afrykañskiego szpitala, a zatem miejsca, w którym z za3o¿enia powinno siê leczyae ludzi chorych. Panuj1 tam jednak tragiczne warunki higieniczne, za poziom wyposa¿enia jest daleki od minimalnych potrzeb leczniczych. W bliskoci sal operacyjnych, jak zauwa¿a P.J. Hountondji, lataj1 komary malaryczne oraz muchy, które roznosz1 zarazki. Nieuprz1tniête mieci przyci1gaj1 szczury, które niekiedy okaleczaj1 nawet zw3oki trzymane w kostnicy5. Jakoae opieki lekarskiej oraz pielêgniarskiej w szpitalu jest na bardzo niskim poziomie. Jak twierdzi P.J. Hountondji, typowymi zjawiskami s1 tu b3êdy lekarskie oraz ogólna niekompetencja personelu medycznego. Filozof zapytuje: Czy mo¿emy byae dzi zadowoleni widz1c, jak przecie¿ formalnie wyszkolony personel pielêgniar5 Ibidem, s. 349. 396 Krzysztof Trzciñski ski, lekarski i [niby] wysokiej klasy specjalici w chirurgii czy pediatrii, nie daj1c sobie rady z leczeniem skomplikowanych chorób, zalecaj1 swoim pacjentom by wrócili do wioski w celu zasiêgniêcia porady u tradycyjnych uzdrowicieli [] bez ¿adnego racjonalnego wyt3umaczenia, które uzasadnia3oby taki pomys3, bez próby zrozumienia, dlaczego nie uda3o im siê pomóc []?6 Kolejny przypadek daje wgl1d w rzeczywistoae dzia3ania pañstwowego hotelu, w którym woda cieknie ze starej rury w suficie i niszczy wyposa¿enie pokoju. Woda w kranach ma kolor rdzy. Obs3uga hotelowa nie traktuje powa¿nie narzekañ goci. Podobnie krytycznie przedstawia P.J. Hountondji dzia3alnoae afrykañskich linii lotniczych7. Ich loty, jak pisze, s1 wiecznie opónione, maj1 wiele miêdzyl1dowañ, a czas podró¿y miêdzy afrykañskimi miastami jest niejednokrotnie d3u¿szy ni¿ czas spêdzony w przelotach miêdzykontynentalnych8. Przemiewcy tego stanu rzeczy nadali afrykañskim przewonikom lotniczym takie nazwy jak Linie Lotnicze Byae Mo¿e (Air Perhaps), Linie Lotnicze Nigdy (Air Never) czy Linie Lotnicze, Jeli Bóg Pozwoli (Air God Willing). Inne przyk3ady odnosz1 siê miêdzy innymi do kontaktów petenta z pracownikami pañstwowych instytucji w kontekcie p3acenia rachunków b1d zg3aszania do naprawy uszkodzonej linii telefonicznej. P.J. Hountondji przedstawia równie¿ absurdy zwi1zane z dokumentami oraz op3atami, których wymaga siê w afrykañskich pañstwach od kierowców i w3acicieli samochodów. Filozof ukazuje tak- ¿e rozmaite sprzecznoci istniej1ce w sektorze handlu. Wszystkie one ods3aniaj1 liczne nieprawid3owoci w funkcjonowaniu instytucji pañstwa, i zarazem w ¿yciu Afrykanów. 6 P.J. Hountondji, Introduction: Recentring Africa, w: idem (ed.), Endogenous Knowledge: Research Trails, Codesria, Dakar 1997, s. 14. 7 Wiele z nich przesta3o w ostatnich latach istnieae, m.in. ze wzglêdu na brak kapita3u, nieop3acalnoae dzia3alnoci oraz niski poziom bezpieczeñstwa us3ug. 8 Por. V.S. Naipaul, Zakrêt rzeki, prze3. M. Zborowska, Noir sur blanc, Warszawa 2002, s. 367372 i s. 241242, gdzie autor przybli¿a realia podró¿owania samolotem po Afryce. 397O afrykañskim stanie rzeczy... * * * P.J. Hountondji wierzy, ¿e u podstaw patologicznej afrykañskiej rzeczywistoci le¿y nie wina jakich konkretnych jednostek, lecz raczej system, okrelany równie¿ przez filozofa mianem trudnej do uchwycenia, abstrakcyjnej si3y9, która zaw3adnê3a Afrykanami. Mo¿na rzec, ¿e system jest bardzo z3o¿ony czy te¿ wewnêtrznie zró¿nicowany. Sk3adaj1 siê nañ pozostaj1ce ze sob1 w bezporednim zwi1zku zasady ogólne charakterystyczne dla afrykañskiego sposobu mylenia, praktyka postêpowania, procedury i rozwi1zania instytucjonalne. P.J. Hountondji nie jest w stanie obna¿yae wszystkich czêci systemu a jedynie wskazaae niektóre z nich. Podstawowym elementem systemu jest stosunek Afrykanów do czasu10. O nieposzanowaniu czasu pisze P.J. Hountondji w sposób nastêpuj1cy: marnotrawienie czasu zosta3o wyniesione do rangi instytucji samej w sobie: sta3o siê obowi1zkowym dla ka¿dego przez sam1 organizacjê naszego aparatu administracyjnego, czym przyj9 Hountondji zapytuje: Co to za si3a, która trzyma nas za kostki i powstrzymuje od posuwania siê do przodu?, idem, Daily Life in Black Africa, op. cit., s. 344. 10 Na temat afrykañskiego tradycyjnego i wspó3czesnego pojmowania czasu oraz jego nastêpstw dla ¿ycia Afrykanów zob. szerzej J.S. Mbiti, Afrykañskie religie i filozofia, prze3. K. Wiercieñska, PAX, Warszawa 1980, s. 3147 (rozdzia3: Pojêcie czasu), s. 98, 232, 236, 273274. Por. te¿ prace krytyków J.S. Mbitiego, zw3aszcza: K.M. Kalumba, A New Analysis of Mbitis The Concept of Time, Philosophia Africana March 2005, Vol. 8, No. 1, s. 1119, oraz P. English, Kalumba, Mbiti, and a Traditional African Concept of Time, Philosophia Africana March 2006, Vol. 9, No. 1, s. 5356. Zob. te¿ S.B. Diagne, On Prospective: Development and a Political Culture of Time, Africa Development 2004, Vol. 29, No. 1, s. 5569; E. Leistner, African Perceptions of Time and Economic Development, Africa Insight 1998, Vol. 28, No. 12, s. 3640; V. Ocaya, Philosophy and Philosophers, The African Mind: A Journal of Religion and Philosophy in Africa 1989, Vol. 1, No. 1, s. 7277 (czêae: A Concept of Time). W polskim pimiennictwie zob. A. Zaj1czkowski, Czas Afryki Czarnej, w: idem (red.), Czas w kulturze, PIW, Warszawa 1988, s. 1543; M. Bakalarska, Czas kolisty organizuj1cy ¿ycie w tradycyjnej Afryce Subsaharyjskiej, Afryka, Azja, Ameryka £aciñska 2008, t. 84, zw3aszcza s. 6472. 398 Krzysztof Trzciñski mowanym przez wszystkich jako normalne i niemal nieuchronne; jest ono niemal naturalnym faktem, który po prostu musi byae brany pod uwagê, bez jakiegokolwiek przekonania, ¿e móg3by zostaae zmieniony11. Filozof narzeka równie¿ na brak w ¿yciu Afrykanów logicznego schematu pracy, w tym przede wszystkim takich mechanizmów dzia3ania instytucji publicznych, które m.in. porz1dkowa3yby relacje miêdzy ich pracownikami a interesantami. W konsekwencji, jak zauwa¿a P.J. Hountondji, niemal wszystko w afrykañskiej rzeczywistoci jest dzie3em przypadku, ma charakter chaotyczny, musi byae indywidualnie, jak to ujmuje, popychane do przodu12 za pomoc1 dogadywania siê13, tj. zwyczajowych przys3ug b1d korupcji14. Filozof przypomina, ¿e dla dzia3ania nowoczesnego pañstwa niezbêdne jest istnienie ca3ej sieci dobrze zorganizowanych instytucji, które powinny efektywnie wype3niaae swoje zadania. Instytucje pañstwa s1 podstawow1 konstrukcj1, na której opiera siê jego dzia3alnoae. Tworz1 je ludzie, ich codzienna praca i dorobek, w tym procedury i inne normy prawne. Owoce dzia3ania systemu instytucjonalnego pañstwa powinny s3u¿yae ca3emu spo3eczeñstwu. Istnieje bezporednia korelacja miêdzy sprawnym dzia3aniem instytucji pañstwa, w tym administracji, policji, wymiaru sprawiedliwoci, szkolnictwa, ochrony zdrowia, s3u¿b kontrolnych, aparatu fiskalnego, a lepsz1 jakoci1 ¿ycia ludzkiego. Beniñski filozof dokonuje kilku porównañ w funkcjonowaniu instytucji pañstwa w Afryce oraz w Europie. Porównania te wypadaj1 zdecydowanie niekorzystnie dla Afryki. P.J. Hountondji pisze, ¿e podstawowe, automatyczne mechanizmy, które stanowi1 si3ê 11 P. J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 347. 12 Ibidem, s. 345. 13 Ibidem, s. 358. 14 Na ten temat i w odwo3aniu do pogl1dów Hountondjiego por. E.C. Eze, Democracy or Consensus?: A Response to Wiredu, w: E.C. Eze (ed.), Postcolonial African Philosophy: A Critical Reader, Blackwell, Oxford 1997, s. 322. 399O afrykañskim stanie rzeczy... nowoczesnych biurokracji, nie maj1 tutaj racji bytu15. Wspó3czesne rozwi1zania instytucjonalne pañstwa afrykañskiego s1 nominalnie odpowiednikami instytucji dzia3aj1cych w pañstwach europejskich. W praktyce jednak tworz1 one czêsto niejako szkielet pozbawiony ¿ywej tkanki, któr1 trzeba dopiero wykszta3ciae16. Choae zaszczepione w Afryce przez Europejczyków instytucje nowoczesnego pañstwa wydaj1 siê bardziej elementem modernizacji ni¿ dekulturacji spo3eczeñstw afrykañskich17, to wprowadzanie wzorców europejskich jest w tutejszych warunkach dalece niewydolne. Istnieje swoisty konflikt miêdzy zachodnimi normami dzia3ania  wypracowanymi na pod3o¿u kultury greckiej, rzymskiej, judeo-chrzecijañskiej, a tak¿e opartych na ideach autonomii jednostki, legalizmu prawnego, liberalnej demokracji  a tradycyjnym18 afrykañskim stylem mylenia. 15 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 345. 16 W Afryce niejednokrotnie pewne funkcje instytucji pañstwowych wype3niaj1 w jakim zakresie instytucje tradycyjnego w3adztwa, misjonarze oraz lokalne i zagraniczne organizacje pozarz1dowe. 17 Wskazuje na to przyk3ad RPA, gdzie instytucje pañstwa dzia3aj1 doae efektywnie, a jednoczenie tradycja nadal jest ¿ywa. 18 Choae Hountondji u¿ywa niekiedy w swoim pimiennictwie przymiotnika tradycyjny, to zarazem krytykuje tak1 praktykê. Jego zdaniem (idem, African Philosophy: Myth and Reality, op. cit., s. 161162), ignorujemy b1d udajemy, ¿e ignorujemy fakt, ¿e afrykañskie tradycje kulturowe nie s1 czym zamkniêtym, ¿e nie zatrzyma3y siê one wraz z pocz1tkiem kolonizacji, lecz obejmuj1 kolonialne i pokolonialne ¿ycie kulturowe. Tak zwana nowoczesna Afryka jest w tym samym stopniu tradycyjna jak Afryka przedkolonialna w jedynym mo¿liwym do zaakceptowania sensie s3owa tradycyjny  tradycja nie wyklucza, lecz si31 rzeczy implikuje system braków ci1g3oci (discontinuities). Hountondji proponuje, by zamiast terminu tradycyjny u¿ywaae pojêcia endogeniczny (endogenous; endogenny, rodzimy). Zob. idem, Producing Knowledge in Africa Today, w: P.H. Coetzee, A.P.J. Roux (eds.), Philosophy from Africa: Second Edition, Oxford University Press, Oxford 2002, s. 505. Hountondji widzi te¿ mo¿liwoae zastêpowania przymiotnika tradycyjny rzeczownikiem tradycja. I tak na przyk3ad zamiast u¿ywaae wyra¿enia afrykañskie mylenie tradycyjne mo¿na by rzec afrykañskie tradycje mylenia. Podobnie, zamiast mówiae o religiach tradycyjnych mo¿na by u¿yae sformu3owania tradycje religijne. Zob. idem, Introduction: Recentring Africa, op. cit., s. 1617, gdzie autor pisze nadto 400 Krzysztof Trzciñski Wprowadzenie w afrykañskim pañstwie instytucji stworzonych na wzór europejski mo¿na porównaae z obwieszczeniem nastania demokracji bez demokratyzacji. Próba prostej aplikacji zachodniego systemu instytucjonalnego nie powiod3a siê w afrykañskich warunkach w du¿ej mierze z przyczyn kulturowych19. Ludzie, którzy pracuj1 tu w instytucjach publicznych, nie wykszta3cili w sobie jeszcze cech usposobienia niezbêdnych dla sprawnego dzia3ania w nowoczesnym otoczeniu instytucjonalnym20. W przypadku Afryki mo¿na raczej mówiae o na3o¿eniu siê na siebie dwóch niekompatybilnych porz1dków mylenia  rodzimego i zachodniego, zw3aszcza o czasie oraz organizacji pracy. Afrykañscy biurokraci, przy kulturze pracy, jaka istnieje w Afryce, nie s1 zatem w stanie w prosty sposób podo3aae wyzwaniom stoj1cym przed nowoczesnymi instytucjami. Inna wa¿na cecha konstytuuj1ca system to biernoae Afrykanów. Jest ona najlepiej widoczna w ich rezygnacji z chêci przeprowadzania jakichkolwiek zmian. Jak wskazuje Marek Zió3kowski21, jedn1 z podstawowych kwestii wi1¿1cych siê z problematyk1 syste- (s. 16), ¿e przymiotnik tradycyjny jest jedynie pozornie niewinny. Spontanicznie u¿ywany w przeciwieñstwie do przymiotnika nowoczesny, kojarzy siê z niejasnym zamys3em radykalnego przejcia od tego, co stare do tego, co nowe. Por. P. Chabal, Africa: The Politics of Suffering and Smiling, Zed Books, London 2009, na przyk3ad s. 66, gdzie autor krytykuje dychotomiczny podzia3 na to, co tradycyjne i co nowoczesne w myleniu i postêpowaniu Afrykanów. 19 P.J. Hountondji definiuje kulturê w szerokim sensie jako system odpowiedzi na teoretyczne i praktyczne kwestie, które ludzie napotykaj1 w spo3eczeñstwie, idem, A. Irele, Interview with Paulin Hountondji, prze3. R.H. Mitsch, Research in African Literatures Winter 1997, Vol. 28, Issue 4, s. 201. 20 Na przyk3ad w Polsce za wzór dzia3ania instytucji pañstwowych niejednokrotnie przyjmujemy instytucje niemieckie. Czêsto uwa¿amy, ¿e s1 one tak sprawne a Niemcy jako pañstwo tak rozwiniête i dobrze urz1dzone, gdy¿ Niemcy jako naród posiadaj1 pewne specyficzne cechy charakteru takie jak pracowitoae, dok3adnoae, umiejêtnoae dobrej organizacji pracy, punktualnoae, poszanowanie czasu, oszczêdnoae, dba3oae o rzeczy i zobowi1zania, chêae ci1g3ego uczenia siê i doskonalenia. 21 M. Zió3kowski, Teorie systemu i funkcjonalizm, w: Wspó3czesne teorie socjologiczne, op. cit., s. 363. 401O afrykañskim stanie rzeczy... mu jest to, czy i w jakim celu mo¿e on kszta3towaae motywacje jednostek. I tak, zdaniem P.J. Hountondjiego, wielu ludzi w Afryce narzeka na wady rzeczywistoci, w której ¿yj1, ale rzadko kto stara siê co ulepszyae, a nawet jeli nieliczni rozpoczynaj1 jakie w tym kierunku dzia3ania, to wkrótce okazuje siê, ¿e opór pozosta3ych jest nazbyt wielki, by móc doprowadziae do jakiej istotnej poprawy. W konsekwencji pionierzy zmian rezygnuj1 z chêci przekszta3cania czegokolwiek i niejednokrotnie przystosowuj1 siê do wad istniej1cego systemu, a nawet ucz1 siê czerpaae z niego korzyci. P.J. Hountondji ma pewnoae, ¿e system jest tak zorganizowany, ¿e ci sami ludzie, którzy winni pracowaae nad jego zmian1 koñcz1 w ten sposób, i¿ odnajduj1 w tym [w3anie] systemie dok3adnie to, czego pragn122. Nastêpnym elementem systemu i zarazem cech1 charakteryzuj1c1 Afrykanów jest brak chêci lub wiadomoci potrzeby dzia3ania na rzecz dobra wspólnego. Wielu Afrykanów myli wy31cznie o w3asnym interesie. Jak wskazuje P. J. Hountondji, gdyby afrykañskie pañstwo dzia3a3o wydajnie, czêae z nich nie uzyskiwa3aby rozmaitych korzyci, które czerpie z istniej1cego stanu rzeczy23. Kolejny element systemu stanowi wadliwy porz1dek prawny. Jak pisze P.J. Hountondji, b3êdy organizacji administracji polegaj1 zw3aszcza na jednoczesnym wprowadzaniu pewnych przepisów oraz tworzeniu warunków, które czyni1 je obiektywnie nienadaj1cymi siê do zastosowania, co zasiewa ziarno korupcji i prowadzi do odwzajemniania przys3ug24. Istotn1 cech1 systemu jest brak konkurencyjnej gospodarki. Poniewa¿ znaczna czêae ¿ycia ekonomicznego w typowym afrykañskim pañstwie jest kontrolowana przez nieefektywne instytucje 22 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 347. 23 wietnie ukazuje to Francis Bebey na przyk3adzie z3ego stanu dróg w okolicach g3ównego miasta Kamerunu, Douali. Zob. idem, Syn Agaty Mudio, prze3. K. Arciuch, Czytelnik, Warszawa 1971, s. 131132. 24 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 357. 402 Krzysztof Trzciñski pañstwa, to trudno wymagaae, by istnia3a tam konkurencyjnoae. Popyt w afrykañskim pañstwie zwykle przewy¿sza poda¿. Innymi s3owy, istnieje du¿e zapotrzebowanie na ró¿ne dobra, którego nie sposób w pe3ni zaspokoiae. W konsekwencji, na braku konkurencyjnoci zyskuj1 pojedyncze jednostki, zw3aszcza te przebieg3e, które nie stroni1 od korupcji25. P.J. Hountondji zauwa¿a, ¿e tylko ci, którzy mog1 omijaae istniej1ce przepisy, i którzy mog1 czyniae to bezkarnie, odnosz1 sukces w biznesie26. Trac1 za konsumenci, petenci, a tak¿e wiêkszoae przedsiêbiorców, którzy powinni byae awangard1 rozwoju. Per saldo traci zatem spo3eczeñstwo jako ca3oae. Ci, którzy co sobie za3atwiaj1, daj1c lub przyjmuj1c 3apówki, wypaczaj1 swoje charaktery i nie s1 póniej w stanie eliminowaae wad systemu. Byae mo¿e to tu tkwi czêae odpowiedzi na pytanie, dlaczego opisywany przez P.J. Hountondjiego system tak trudno zmieniae. Filozof nie rozwija jednak tego w1tku. * * * Czy istnieje jaki sposób zmiany systemu, a zatem i w konsekwencji przekszta3cenia afrykañskiego stanu rzeczy? Samo wprowa25 Zob. V.S. Naipaul, Zakrêt rzeki, op. cit., s. 186, gdzie ukazane zosta3y realia praktyk korupcyjnych w by3ym Zairze: Za ka¿dym razem, kiedy musia3em zwalniaae w urzêdzie celnym jaki powa¿niejszy transport towarów, obowi1zywa3 mnie nastêpuj1cy rytua3: wype3nia3em deklaracjê celn1, sk3ada3em j1 na czworo, wsuwaj1c do rodka piêaeset franków, i wrêcza3em urzêdnikowi. On z kolei czeka3, a¿ jego podw3adni wyjd1 z pokoju (oni z reszt1 doskonale wiedzieli, dlaczego ich obecnoae jest w tej chwili niepo¿1dana), i sprawdza3, czy kwota siê zgadza. Potem banknoty znika3y w jego kieszeni, a on bra3 siê do skrupulatnego czytania deklaracji. Po chwili mówi3: Cest bien, Mis Salim. Vous êtes en ordre. Ani on, ani ja nie wspominalimy o pieni1dzach. Rozmawialimy natomiast o danych wypisanych w deklaracji, która porz1dnie wype3niona i zatwierdzona, pozostanie w aktach jako wiadectwo naszego wspólnego poczucia porz1dku. Ale nad tym, co stanowi3o sedno transakcji, zapadnie kurtyna milczenia, po tym nie pozostanie ¿aden lad. 26 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 358. 403O afrykañskim stanie rzeczy... dzenie lepszych regulacji prawnych z pewnoci1 nie wystarczy. Ich przyjêcie i egzekwowanie wydaje siê w warunkach trwania systemu po prostu nierealne. Zreszt1, co podkrela P.J. Hountondji, zmiana systemu nie le¿y w interesie rz1dz1cych27. Filozof zauwa¿a zarazem, ¿e niewydolnoae systemu ma swój pocz1tek na [samej] górze28. W pañstwie, w którym rz1dzi pozbawiona nadzoru spo3ecznego w3adza niedemokratyczna, mo¿na d1¿yae do zmiany systemu jedynie poprzez budowê demokracji i rozwój spo3eczeñstwa obywatelskiego. Filozof zapytuje jednak, jak zakotwiczyae demokracjê w codziennym ¿yciu? Jak pokonaae ciê¿ar, powolnoae, nieskutecznoae struktur naszej biurokracji? Jak zreformowaae pañstwo? Jak przerwaae arogancjê i bezczelnoae administracji oraz monopoli?29 Odpowiedzi na te pytania nie s1 3atwe. P.J. Hountondji zdaje sobie sprawê z faktu, ¿e wprowadzenie mechanizmów demokratycznego rz1dzenia wymaga czasu, a tak¿e i z tego, ¿e nie jest ono w stanie szybko zmieniae systemu. Zarazem jednak demokratyzacja wydaje siê filozofowi niezbêdna. Bez demokratycznej w3adzy z jej rozliczalnoci1 przed ca3ym spo3eczeñstwem, bez opozycji i wolnych mediów, trudno jest wyobraziae sobie poprawê efektywnoci dzia3ania instytucji afrykañskiego pañstwa. Rzecz1 oczywist1 jest, ¿e w sytuacji braku kontroli poziom jakoci, uczciwoci i wydajnoci pracy funkcjonariuszy pañstwowych musi byae niski. W demokracji za nieudolnoae rz1dz1cych i wypaczenia ich w3adzy s1 wytykane i krytykowane przez opozycjê oraz media. Taka kontrola wymusza na w3adzy wprowadzanie zmian, a zatem przekszta3canie systemu. 27 Por. K. Trzciñski, Depolityzacja spo3eczeñstwa i organizacja w3adzy autorytarnej oraz ich wp3yw na brak rozwoju w pañstwach Afryki, w: T. Kozie33o, P. Maj, W. Paruch (red.), Adaptacja  reforma  stabilizacja. Przestrzeñ publiczna we wspó3czesnych systemach politycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2010, s. 262273. 28 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 346. 29 Idem, The Struggle for Meaning: Reflections on Philosophy, Culture, and Democracy in Africa, prze3. J. Conteh-Morgan, Ohio University Center for International Studies, Research in International Studies, Africa Series No. 78, Athens (Ohio) 2002, s. 265. 404 Krzysztof Trzciñski Filozof podkrela jednak, ¿e nie sposób zbudowaae rzeczywistej demokracji bez obywatelskiej aktywnoci, bez czynnego przeciwstawienia siê systemowi i promowania jego przemiany. Najlepsz1 drogê do demokratyzacji widzi P.J. Hountondji w rozwoju spo3eczeñstwa obywatelskiego. Jeffrey C. Alexander pisze, ¿e ka¿dy ruch naprawy obywatelskiej inspiruje a zarazem jest inspirowany marzeniem o demokratycznej poprawie stosunków w jakiej nie-obywatelskiej rzeczywistoci30. I w rzeczy samej, P.J. Hountondji dostrzega zw3aszcza w tworzeniu i ugruntowywaniu siê silnego ruchu konsumenckiego szansê na powa¿ne przemiany polityczne w afrykañskim pañstwie  na stopniowe budowanie w nim demokracji. Filozof postrzega ruch konsumencki jako orê¿ ludzi niezadowolonych z dzia3ania instytucji pañstwa. Liczny ruch konsumencki, jak wierzy, wp3yn13by poprzez ¿1danie lepszych us3ug i produktów na postêpowanie w3adzy, która wczeniej czy póniej musia3aby zacz1ae wprowadzaae takie zmiany systemu, które u3atwi3yby ¿ycie Afrykanów. Filozof zauwa¿a, ¿e poprzez stawanie siê bardziej radykalnymi, obrona praw konsumenta i krytykowanie [nieprawid3owoci] ¿ycia codziennego mog1 prowadziae do poddania w w1tpliwoae samych podstaw ucisku31. Trwanie afrykañskich spo3eczeñstw w biernoci, która stanowi element omawianego systemu, filozof 31czy z  powodowanym choae po czêci strachem32  brakiem sprzeciwu wobec w3adzy i tego, co w3adza uto¿samia, tj. nieefektywnoci instytucji. P.J. Hountondji stwierdza równie¿, ¿e afrykañscy przywódcy maj1, bez w1tpienia, 3atwe zadanie: ich w3adzy brak ograniczeñ, gdy ludnoae, [któr1 rz1dz1], nazbyt czêsto zapomina, czym jest sprzeciw33. 30 J.C. Alexander, Si3a utopii i utopia naprawy obywatelskiej, prze3. Przemys3aw Sadura, w: Wspó3czesne teorie socjologiczne, op. cit., s. 444. 31 P.J. Hountondji, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 353. 32 Zob. idem, The Struggle for Meaning..., op. cit., s. 265, gdzie autor pisz1c o wolnociach obywatelskich stawia pytanie o to, jak pokonaae strach zwyk3ych ludzi. 33 Idem, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 348349. 405O afrykañskim stanie rzeczy... Z przemyleñ P.J. Hountondjiego wynika, ¿e kszta3towanie siê ruchu konsumenckiego mo¿e mieae równie¿ zasadnicze znaczenie dla zmiany zasad ogólnych systemu, które wywodz1 siê z tradycyjnego afrykañskiego stylu mylenia i postêpowania. Przecie¿ bowiem ka¿dy, kto jest konsumentem jest te¿ i wytwórc1. Jeli zatem ludzie chc1, aby ich potrzeby by3y dobrze zaspokajane, musz1 w3aciwie wywi1zywaae siê ze swoich powinnoci wzglêdem innych. Mo¿na sobie wyobraziae nastêpuj1c1 kolej rzeczy: w ró¿nych sferach ¿ycia jedni ludzie ¿1daj1 od drugich wy¿szej jakoci us3ug oraz produktów. By3aby to samonapêdzaj1ca siê machina  wszyscy wzajemnie wymagaliby od siebie lepszych efektów pracy i tym samym zmienialiby kulturowe podstawy systemu. Z rozwa¿añ filozofa nie wynika jednak, gdzie tryskaj1 ród3a aktywizacji Afrykanów. A drog1 do jej osi1gniêcia mo¿e byae przecie¿ edukacja obywatelska. Nawet w niedemokratycznym pañstwie mo¿e temu s3u¿yae propañstwowa agitacja w szkolnictwie publicznym. Kameruñski filozof Ajume Wingo34 zauwa¿a za, ¿e istotne elementy edukacji obywatelskiej Afrykanie nabywaj1 w swoich wspólnotach lokalnych. Tymczasem P.J. Hountondji w ogóle nie wspomina o kluczowym znaczeniu szkolnictwa dla rozwoju spo3eczeñstwa obywatelskiego. Nie daj1c odpowiedzi, zapytuje jedynie o to, jakie powinny byae nowe cele naszych systemów edukacyjnych?35 P.J. Hountondji uwa¿a jednak, ¿e w zmianie istniej1cego w afrykañskim pañstwie systemu mog1 pomóc afrykañscy inte34 Zob. A. Wingo, Fellowship Associations as a Foundation for Liberal Democracy in Africa, w: K. Wiredu (ed.), A Companion to African Philosophy, Blackwell, Oxford 2004, s. 450459; idem, Good Government is Accountability, w: T. Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, London 2001, s. 151170; idem, Living Legitimacy: A New Approach to Good Government in Africa, New England Journal of Public Policy Spring-Summer 2001, Vol. 16, No. 2, s. 4970, gdzie autor pisze o tym, jak cnoty obywatelskie kszta3towane s1 u Afrykanów poprzez aktywnoae stowarzyszeniow1 na poziomie lokalnym. 35 P.J. Hountondji, The Struggle for Meaning..., op. cit., s. 266. 406 Krzysztof Trzciñski lektualici36. W sytuacji, gdy, jak to ujmuje, upad3o ju¿ wiele tradycyjnych autorytetów, intelektualici powinni pójae w jego lady i zaj1ae siê krytyczn1 analiz1 afrykañskiej rzeczywistoci37. Filozof pisze, ¿e krytyczna analiza codziennoci musi wydobyae na wiat3o dzienne ten obszerny system, który uczepia siê naszych piêt, i który [powoduje], ¿e w koñcu z czystego przyzwyczajenia akceptujemy [go] jako normalny. Krytyczna analiza musi uczyniae ów bliski nam system rozpoznawalnym, musi zrobiae to samo z ca3oci1 ograniczeñ, w ramach których zorganizowana jest nasza biernoae, która oddaje nas, bezbronnych, nawet bez naszej tego wiadomoci  jako ofiary, kaci czy te¿ wspó3sprawcy  najbardziej pod3ym postaciom odcz3owieczenia38. P.J. Hountondji wychodzi z za3o¿enia, ¿e choae Afrykanie funkcjonuj1 w systemie pe3nym mankamentów, to nie s1 ich czêsto w pe3ni wiadomi. G3êbokie zakorzenienie Afrykanów w systemie wyklucza po prostu obiektywne i krytyczne nañ spojrzenie. Rozmaici intelektualici39 powinni zatem badaae istniej1cy system i obna¿aae konkretne jego cechy, a zatem wykrywaae i precyzowaae ukryte podstawy m.in. afrykañskiego podejcia do czasu, z3ej organizacji pracy i jej niskiej efektywnoci czy korupcji. 36 We wspó3czesnej afrykañskiej myli politycznej i spo3ecznej niejednokrotnie spotyka siê wskazanie na rodzime elity intelektualne jako grupê, która w pierwszym rzêdzie powinna pomóc w rozwoju problemów Afryki. Zob. na przyk3ad K. Wiredu, Society and Democracy in Africa, w: T. Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought..., op. cit., s. 182; K. A. Appiah, In My Fathers House: Africa in the Philosophy of Culture, Oxford University Press, Oxford 1992, s. 179; G. M. Carew, Democratic Transition in Postcolonial Africa: A Deliberative Approach, Edwin Mellen Press, Lewiston NY 2006, s. 6869; K. Gyekye, Tradition and Modernity: Philosophical Reflections on the African Experience, Oxford University Press, Oxford 1997, s. 109110. 37 Por. te¿ krytyczne pogl1dy Hountondjiego na temat afrykañskich uniwersytetów i intelektualistów, idem, African Philosophy: Myth and Reality..., op. cit., s. 167169; idem, Producing Knowledge in Africa Today..., op. cit., s. 503504; idem, The Struggle for Meaning..., s. 266. 38 Idem, Daily Life in Black Africa..., op. cit., s. 362. 39 Zob. przemylenia P.J. Hountondjiego na temat pluralizmu intelektualnego w Afryce, idem, A. Irele, Interview with Paulin Hountondji, op. cit., s. 202203. 407O afrykañskim stanie rzeczy... Dirk Baecker przypomina, ¿e jedna z najistotniejszych dyrektyw w teorii systemów to posuwaae siê powoli, przygl1daae siê rzeczom ponownie i nie spieszyae siê przy ich odczytywaniu, i  jak dalej podkrela  mo¿emy poruszaae siê bardzo, bardzo powoli, sprawdzaj1c, które twierdzenia odkrywaj1 okrelone zjawiska40. Podobnie myli P.J. Hountondji, którego zdaniem demistyfikacja systemu powinna nastêpowaae w sposób drobiazgowy: poprzez roz3o¿enie problemów na elementy cz1stkowe, ich opis, analizê, porównywanie, konceptualizacjê. Trudno jest bowiem co przekszta3caae bez uprzedniego zdefiniowania b3êdów i wyranego wskazania obszarów, w których powinna nast1piae zmiana. Praca intelektualistów mia3aby równie¿ polegaae na dostarczaniu ogólnej, pog3êbionej refleksji nad systemem i wskazywaniu koniecznych kierunków jego przeobra¿enia. Czy istnieje sprzecznoae miêdzy zamys3em aktywizacji Afrykanów a dzia3aniami intelektualistów na rzecz zmiany systemu? Raczej nie. P.J. Hountondji wskazuje dwie drogi przekszta3ceñ systemu, których komplementarnoae wydaje siê oczywista. Ludzie jako konsumenci maj1 siê oddolnie organizowaae w ruchy konsumenckie, by broniae swoich racji i interesów, co w koñcu spowoduje ich polityczn1 aktywizacjê. Intelektualici za maj1 siê zaj1ae analiz1 negatywów systemu i wskazywaae drogi jego niezbêdnych przekszta3ceñ. Ale czy zwykli ludzie zrozumiej1 ich i pos3uchaj1? Jak intelektualici mieliby trafiae pod strzechy, gdy ich oddzia3ywanie na spo3eczeñstwo jest dalece ograniczone? Mo¿na siê zastanowiae, czy dobrym pomys3em by3yby na przyk3ad audycje radiowe przedstawiaj1ce w przystêpny sposób konkretne problemy i drogi ich przezwyciê¿ania. P.J. Hountondji tego jednak nie mówi. Czy praca intelektualistów przyniesie zatem po¿1dane skutki? Byae mo¿e lepsz1 propozycj1 by3oby kszta3towanie nowoczesnych elit, które podejm1 siê reformy instytucji pañstwowych i wprowadz1 lepsze 40 D. Baecker, Dlaczego systemy?, prze3. M. Gdula, w: Wspó3czesne teorie socjologiczne, op. cit., s. 435. 408 Krzysztof Trzciñski prawo. A mo¿e P.J. Hountondji, który na pocz1tku lat 90. XX wieku piastowa3 stanowiska rz1dowe w demokratyzuj1cym siê Beninie, niewiadomie wskazuje w3asnym przyk3adem, ¿e intelektualici nie powinni ograniczaae siê wy31cznie do identyfikowania elementów systemu i sugerowania jakich jego przekszta3ceñ, lecz próbowaae wprowadzaae w ¿ycie swoje propozycje41 . Mo¿na by postawiae pytanie, czy posiadana wiedza nie predestynuje rodzimych intelektualistów do podejmowania czynnej s3u¿by pañstwowej dla dobra ogó3u? * * * Warto zwróciae uwagê na fakt, ¿e P.J. Hountondji  dostrzegaj1c mo¿liwoae przemiany systemu przede wszystkim poprzez aktywizacjê Afrykanów  nie postuluje, by nastêpowa3a ona wewn1trz wspólnot lokalnych i etnicznych, do których Afrykanie przynale¿1, lecz w sferze problemów, które dotycz1 ogó3u obywateli afrykañskiego pañstwa. Maj1 oni zatem wspólnie budowaae spo3eczeñstwo obywatelskie, które mo¿e staae siê kuni1 ponadetnicznej kultury politycznej. Rozwa¿ania P.J. Hountondjiego sugeruj1 wrêcz, ¿e afrykañska kultura wspólnotowa mog3aby okazaae siê sprzymierzeñcem a nie przeszkod1 na drodze zmiany systemu. Byae mo¿e dla budowy w Afryce wspólnotowoci konsumenckiej i zarazem obywatelskiej uda3oby siê wykorzystaae etos wspólnotowoci lokalnej. P.J. Hountondji podpowiada zatem, ¿e walka Afrykanów o lepsze us3ugi i produkty powinna staae siê nie tylko podstaw1 dla budowania demokracji i zwiêkszania efektywnoci dzia3ania instytucji publicznych, ale wrêcz spoiwem wspólnej przysz3oci ludzi zamieszkuj1cych wieloetniczne pañstwo. 41 Tym niemniej Hountondji krytycznie ocenia swoje polityczne zaanga¿owanie w pocz1tkowym okresie budowy demokracji w Beninie, i jest zawiedziony klas1 polityczn1, której, jak zauwa¿a, da3 swoj1 intelektualn1 i moraln1 legitymacjê. Na temat dzia3alnoci politycznej Hountondjiego zob. szerzej idem, The Struggle for Meaning, op. cit., zw3aszcza s. 249, 262, 264, 267, 268. 409O afrykañskim stanie rzeczy... W myli filozofa brakuje jednak przekonuj1cej recepty na to, jak Afrykanie maj1 uwiadomiae sobie koniecznoae dzia3ania na rzecz dobra ogó3u obywateli i kszta3towaae wspólnotowoae w wymiarze ponadetnicznym. Afrykanie s1 przecie¿ przede wszystkim cz3onkami swoich wspólnot lokalnych i etnicznych, w czym P.J. Hountondji zdaje siê w ogóle nie dostrzegaae przeszkody dla budowy spo3eczeñstwa obywatelskiego42. Dalsza w1tpliwoae wi1¿e siê z tym, ¿e filozof pomija w swoich rozwa¿aniach problemy klientelizmu i trybalizmu, które mog1 staae na przeszkodzie budowy ponadetnicznego ruchu spo3ecznego i kultury obywatelskiej. * * * Ogólnie rzecz ujmuj1c, myl P.J. Hountondjiego jawi siê manifestem zmiany systemu, jaka musi nast1piae w afrykañskim pañstwie, by umo¿liwiae szybszy jego rozwój i u3atwiae ¿ycie jego obywatelom. Filozof zdaje siê jednak opieraae ów manifest na wierze w mo¿liwoae urzeczywistnienia w warunkach afrykañskich zachodniej racjonalnoci. Ogó3 propozycji filozofa brzmi przecie¿ niezwykle racjonalnie. Czy ta racjonalnoae nie jest jednak zbyt daleka od elementów systemu, które piêtnuje? Myl P.J. Hountondjiego zdaje siê byae nazbyt mocno osadzona w zachodnich idea3ach. Filozof g3êboko wierzy w rozwój spo3eczeñstwa obywatelskiego, w si3ê autorytetów, w efektywnoae instytucji pañstwa osi1gan1 w drodze jego demokratyzacji. P.J. Hountondji mniema nadto, ¿e droga do u3atwienia ¿ycia Afrykanów wiedzie przez ukazanie im wad, jakie posiada system, który w3ada ich ¿yciem. Lecz czy wskazanie i uwiadomienie nieprawid3owoci systemu przyczyni siê do ich eliminacji i pobudzenia Afrykanów do dzia42 Zob. przemylenia P.J. Hountondjiego na temat pluralizmu kultur w afrykañskiej rzeczywistoci, idem, African Philosophy: Myth and Reality..., op. cit., s. 156169 (rozdzia3: True and False Pluralism, zw3aszcza s. 166); idem, Tradition, Hindrance or Inspiration?, Quest 2000, Vol. 14, No. 12, zw3aszcza s. 6, 8 i 910 (czêae: Breaking the Walls of Prejudice). 410 Krzysztof Trzciñski 3ania na rzecz zmian? Czy rozwój spo3eczeñstwa obywatelskiego w prosty sposób spowoduje, ¿e Afrykanie stan1 siê sprawczymi podmiotami w polityce? Z pewnoci1 droga do celu, jakim jest lepsze ¿ycie Afrykanów w dynamiczniej rozwijaj1cym siê, demokratycznym pañstwie, nie prowadzi jedynie poprzez obna¿enie wad systemu i wskazanie kierunków jego zmian. Ale te¿ P.J. Hountondji uznaje swoje propozycje jedynie za czêae niezbêdnych i podstawowych kroków, jakie nale¿y przedsiêwzi1ae. Za zalecona przez filozofa ogólna kuracja  budowa spo3eczeñstwa obywatelskiego oraz praca rodzimych intelektualistów na rzecz przeobra¿enia systemu, a zatem i w konsekwencji istniej1cego afrykañskiego stanu rzeczy wydaje siê nie mieae wielu konkurencyjnych propozycji. BIBLIOGRAFIA Alexander J.C., Si3a utopii i utopia naprawy obywatelskiej, prze3. P. Sadura, w: Wspó3czesne teorie socjologiczne, wybór i opracowanie A. JasiñskaKania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Zió3kowski, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. Appiah K.A., In My Fathers House: Africa in the Philosophy of Culture, Oxford University Press, Oxford 1992. Baecker D., Dlaczego systemy?, prze3. Maciej Gdula, w: Wspó3czesne teorie socjologiczne, wybór i opracowanie A. Jasiñska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Zió3kowski, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. Bakalarska M., Czas kolisty organizuj1cy ¿ycie w tradycyjnej Afryce Subsaharyjskiej, Afryka, Azja, Ameryka £aciñska 2008, t. 84. Bebey F., Syn Agaty Mudio, prze3. K. Arciuch, Czytelnik, Warszawa 1971. Carew G.M., Democratic Transition in Postcolonial Africa: A Deliberative Approach, Edwin Mellen Press, Lewiston NY 2006. Chabal P., Africa: The Politics of Suffering and Smiling, Zed Books, London 2009. Diagne S.B., On Prospective: Development and a Political Culture of Time, Africa Development 2004, Vol. 29, No. 1. 411O afrykañskim stanie rzeczy... English P., Kalumba, Mbiti, and a Traditional African Concept of Time, Philosophia Africana March 2006, Vol. 9, No. 1. Eze E.C., Democracy or Consensus?: A Response to Wiredu, w: E.C. Eze (ed.), Postcolonial African Philosophy: A Critical Reader, Blackwell, Oxford 1997. Gyekye K., Tradition and Modernity: Philosophical Reflections on the African Experience, Oxford University Press, Oxford 1997. Hountondji P.J., African Philosophy: Myth and Reality, prze3. H. Evans, J. Rée, Hutchinson University Library for Africa, London 1983. Hountondji P.J., Daily Life in Black Africa: Elements for a Critique, w: V.Y. Mudimbe (ed.), The Surreptitious Speech: Présence Africaine and the Politics of Otherness 19471987, The University of Chicago Press, Chicago 1992. Hountondji P.J., Irele A., Interview with Paulin Hountondji, prze3. R.H. Mitsch, Research in African Literatures Winter 1997, Vol. 28, Issue 4. Hountondji P.J., Introduction: Recentring Africa, w: P.J. Hountondji (ed.), Endogenous Knowledge: Research Trails, Codesria, Dakar 1997. Hountondji P.J., Producing Knowledge in Africa Today, w: P.H. Coetzee, A.P.J. Roux (eds.), Philosophy from Africa: Second Edition, Oxford University Press, Oxford 2002. Hountondji P.J., The Struggle for Meaning: Reflections on Philosophy, Culture, and Democracy in Africa, prze3. J. Conteh-Morgan, Ohio University Center for International Studies, Research in International Studies, Africa Series No. 78, Athens (Ohio) 2002. Hountondji P.J., Tradition, Hindrance or Inspiration?, Quest 2000, Vol. 14, No. 12. Irele A., Introduction, w: P.J. Hountondji, African Philosophy: Myth and Reality, prze3. H. Evans, J. Rée, Hutchinson University Library for Africa, London 1983. Kalumba K.M., A New Analysis of Mbitis The Concept of Time, Philosophia Africana March 2005, Vol. 8, No. 1. Leistner E., African Perceptions of Time and Economic Development, Africa Insight, 1998, Vol. 28, No. 12. Mbiti J.S., Afrykañskie religie i filozofia, prze3. K. Wiercieñska, PAX, Warszawa 1980. Naipaul V.S., Zakrêt rzeki, prze3. M. Zborowska, Noir sur blanc, Warszawa 2002. 412 Krzysztof Trzciñski Ocaya V., Philosophy and Philosophers, The African Mind: A Journal of Religion and Philosophy in Africa 1989, Vol. 1, No. 1. Oladipo O., Emerging Issues in African Philosophy, International Philosophical Quarterly March 1998, Vol. 38, No. 1. Trzciñski K., Depolityzacja spo3eczeñstwa i organizacja w3adzy autorytarnej oraz ich wp3yw na brak rozwoju w pañstwach Afryki, w: T. Kozie33o, P. Maj, W. Paruch (red.), Adaptacja  reforma  stabilizacja. Przestrzeñ publiczna we wspó3czesnych systemach politycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2010. Wingo A., Fellowship Associations as a Foundation for Liberal Democracy in Africa, w: K. Wiredu. (ed.), A Companion to African Philosophy, Blackwell, Oxford 2004. Wingo A., Good Government is Accountability, w: T. Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, London 2001. Wingo A., Living Legitimacy: A New Approach to Good Government in Africa, New England Journal of Public Policy Spring-Summer 2001, Vol. 16, No. 2. Wiredu K., Society and Democracy in Africa, w: T. Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, London 2001. Zaj1czkowski A., Czas Afryki Czarnej, w: A. Zaj1czkowski (red.), Czas w kulturze, PIW, Warszawa 1988. Zió3kowski M., Teorie systemu i funkcjonalizm, w: Wspó3czesne teorie socjologiczne, wybór i opracowanie A. Jasiñska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, idem, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. 413O afrykañskim stanie rzeczy... ON THE CONDITION OF AFRICAN SOCIETIES AND STATES: AN ANALYSIS OF THE SYSTEM THEORY PROPOSED BY PAULIN J. HOUNTONDJI SUMMARY This article treats on the system theory proposed by a Beninese philosopher Paulin J. Hountondji to explain in part a bad condition of African societies and states. According to Hountondji a sociopolitical state of affairs in a typical African state is characterized by a serious malfunction of state institutions and highly imperfect organization of day-to-day life of Africans. Hountondji criticizes numerous shortcomings of life in African states, including institutional inertia, senseless activities, waste of time, energy, and health of Africans. The Beninese philosopher is looking for some hidden, system basis for the mentioned characteristics. The aim of this article is to describe Hountondjis views, underline their value, but also analyze them in a critical way.