Dusuncelerin Kokenleri H.B. Paksoy, D. Phil. Florence: Carrie/European University Institute (2006) Copyright © by H. B. Paksoy Dusuncelerin Kokenleri kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir. Engin ve Faruk Paksoy'un anilarina yazarin saygilari ile. 2 Içindekiler [Ilk yayinlandiklari yerler] Önsöz Noyan Turunç KUTLUK VEREN BİLGİ VE 26 AĞUSTOS'A GİDEN YOL [Ohio State Üniversitesinde, Türk Ögenci Birliğince düzenlenen 26-30 Ağustos 1922'yi anma toplantısına 26 Ağustos 2000 sunulmustur; 21 YÜZYILDA TÜRK DÜNYASI JEOPOLİTİĞİ Ümit ÖZDAG, Yaşar KALAFAT, Mehmet Seyfettin EROL, Eds. (Ankara: Avrasya Stratejik Arastirmalar Merkezi, 2003) Cilt 1] "Alın Yazısı" mı, "Kişi seçimi" mi? İnançlar ve Düşünce Özgürlügü [CENTRUM VOOR ISLAM IN EUROPA, U Gent, Belcika, 2001] Toplum olarak varılmak istenen sonuç nedir? [CENTRUM VOOR ISLAM IN EUROPA, U Gent, Belcika, 2001; Turkistan Newsletter, Mon, 11 Mar 2002. Pp. 1-5 ] Keloglan ve Kurgu Bilim [Isik Binyili, Augustos 2004. Pp.1-2] ALPAMIŞ [Turk Oykuleri Sandigi, Texas Tech University, 2002] Tarih'in Degil, Tarihcinin Son'u [Turkistan Newsletter, 1 February 2006] Derin Sirket Ortakliklari: Baskaldirmalar ve Bagliliklar [Turkistan Newsletter 24 January 2006] 3 Önsöz Noyan Turunç Teknen usul usul gitse de; durup dinlemek gerek. Tut ki sakin sulardasın, boşverme, insan tetik gerek. Deniz kalkar, sular kabarır, dalgalar azgınlaşir. Bilmek yetmez bütün olanı, içinde duymak gerek. Tekneyi bilmek gerek; yetmez! denizi bilmek gerek. Yetmez; tekneyle denizde gitmeyi bilmek gerek. Dalgalar vurur, sular içine çeker, deniz şaşirtır. Bellemek ve pes etmemeyi yürekte duymak gerek. Uzun zamandır beraberiz; kuşku yok, tanıyoruz birbirimizi. Tanışmamız yetmez; aklımızı kullanacak mıyız; soru budur. Koruyabilirsek eğer aklımızı, akıllı işimizi, yani kendimizi, sahiden herşeyimizle ileriye atılacak mıyız; amaç budur. Diyorsan ki, ben varım, o var, biz varız; say cümlemizi; en güzel sözü duymak isteyen bekliyordu bil cevap budur. Demektir ki eleleysek birlikte, büyük bir sevinçtir saracak hepimizi; yani seni, beni, onu, yani bizi, yani geleceğimizi; sonuç budur. KUTLUK VEREN BİLGİ VE 26 AĞUSTOS'A GİDEN YOL 4 H. B. Paksoy, D. Phil. [Ohio State Üniversitesinde, Türk Ögenci Birliğince düzenlenen 26-30 Ağustos 1922'yi anma toplantısına 26 Ağustos 2000 de sunulmuştur] İçinde yaşadıkları olayları gelecek kuşaklara aktarmak isteği ile ilk kayıt altına almaya baslayanlar, uğraşlarına "soru sormak" tanımını verdiler. Bir yerde, kendi yaptıkları yanlışları ve sonuçlarını çocuklarina anlatmak, gelecekte yaşayacakların bu yanlışlara yeniden girmelerini önlemek istediler. Kısa süre sonra, bu soru sorma yöntemi "doğru'yu aramak" isteği ve o yöndeki duzenleme düşünceleri ile birleşti. Günümüzden en az ikibin beşyüz ile dört bin yıl önce yer alan bu gelişmeler, günümüz olaylarını öncelikle etkilemeyi sürdürmektedir. Onbirinci yüzyılda yaşayan düşünce işvereni Balasagunlu Yusuf, Kutadgu Bilig başlıklı kitabında Türkler için ölüm-kalım niteliğindeki önemli konulara parmak basar. Dünyada bilinen ilk "tuğ bağlama sav" larindan biri olan Kutadgu Bilig kitabı, "soru sormak" yanında, "doğru'yu aramak" yönünde de çok önemli adımlar atar. Balasagunlu'nun dil'e getirdiği "kut" sözü, yalnız sevinç paylaşma kapsamında kullanılmamıştır. Bir toplum'un yaşamını sürdürebilmesi için ne tür adımlar atması gerektiğini konumuna yerleştirir. Toplumlar sürekli olarak uluslararası yarışma içindedirler. Bu yarışma'nın tek kuralı vardır: toplum olarak bağımsız ve varlıklı yaşam'ı sürdürebilmek. Yaşam'ı sürdürebilmek de, büyük ölçüde bilgi birikimini gerektirir; uygun soruların sorulması, doğru'yu arama yöntemlerini içerir. Bir toplum'un, ve dünyanın iyiliğini öngören düşünce işverenleri, olayları ve sonuçlarını yalnız kayıt etmek ile kalmazlar. Olayları karşilaştırmak ve sonuçları üzerinde yeni görüşleri de en geniş düzeyde toplum'a ve dünyaya dağıtmak da sorumlulukları içindedir. Düşünce işverenlerinin bağımsız olarak kollarını sıvadıklarını ve düşüncelerini ortaya koyduklarını unutmadan, 26 Ağustos'a giden yol'un ardındaki olay, düşünce, ve girişimleri kısaca özetleyelim. Bir olay ve girişim, ardinda bir düşünce olmadan yer alamaz. Kişiler ve toplumlar, belirli bir sonuca ulaşmak icin atılım'a geçerler. Olay ya da girişimlere başlayanlar'ın, kendilerini iten düşüncelerin kökenlerini, o düşüncelerin neden ve nasıl üretildiklerini bilip-bilmediklerinin önemi açıktır. Bir düşüncenin kökenini ve ortaya atılış amaçlarını anlamadan o düşüncenin ardına düşenler, düşünce'yi yaratanların almak istedikleri 5 sonuçlara körü-körüne yordam vereceklerdir. Bu arada, başkalarının düşüncelerini denetlemeden benimseyenler, öz çikarlarini da sakatlanmış olabilirler. Bilinen yazılı kaynaklara göre, dünyanın ilk yönetim düzeni "Tek Kişilik Yönetim"dir. Yönetimi ele geçiren bu kişinin dudaklarının arasından çikacak her türlü söz, bu kişi'ye bağlı toplum ya da toplumları toptan başeğmeye iten yasalara dönüşür. Yasaları kurumlaştırılmış inançlar (Musevilik, Hristiyanlık, İslam, vb) ortaya çiktiktan, bu inançlar "kutsal el kitapları" (İncil, Kuran, vb) içinde dondurulduktan sonra, kurumlaştırılmış inançların önderleri ile Tek Kişilik yönetim'i elinde tutanlar arasında çok geniş kapsamlı bir yarış başladı. Kıran-kırana süren bu yarış, günümüzde bile kesin bir sonuca bağlanmış değildir. En son örnekleri, dünyanın çevresinde yer alan değişik ülkelerindeki "yönetim düzeni" uygulamaları içinde izlenebilir. Diğer bütün bilinen yönetim düzenleri, Kurumlaştırılmış İnançlar ve Tek Kişilik Yönetim arasında kalan geniş alan içinde gözlenebilir. Dolayısı ile: Anayasal Tek Kişilik Yönetimi, Çogulcu Yönetim, Güdümlü Bağımlı her tür yönetim, Alış-Veriş'e dayalı türlü yönetimler bu yukarıda belirlenen iki uç düşünce ve uygulama arasında kalır. Bu orta kuşakta kalan yönetim düzenleri, içlerindeki toplumların nitelik ve eğitim düzenleri uyarınca başarı ya da başarısızlığa uğrarlar. Örnegin: Çogulcu Yönetim düzeni, başarılı olabilmek için yüksek oranda bağımsız bilgili yönetici, yasa koyucuları ve bağımsız düşünce işverenlerinin yoğun çalismasini gerektirir. Bir "yasa koyucu kurumun" bir toplum içinde var olması, o yasa koyucu kurumun ne bağımsız olduğunu ne de yasallığını gösterir. Ancak toplumun çogunlugu bağımsız eğitimli ise, yasa koyucu kurumun uygulamaları da toplumu ve toplumun çikarlarini yansıtacaktır. Alış-veriş'e dayalı yönetimler ise, öncelikle kapalı olmak niteliğini taşirlar. Ancak yönetim'i ellerinde tutan kişilerin çocuklari, bu yönetim'e katılmak üzere, ve özel eğitimden geçirilerek işbaşina gelirler. Toplum'un diger kesimlerinden bu yönetici bölümüne geçiş genellikle olanak dışıdır. Bir toplum'un eğitim düzeni değişik nedenlerle düşebilir. Savaş sırasında çok kişi ölmüs ya da öldürülmüstür; okullar kapatılmış, ögretmenler sürülmüş olabilir. Daha da kötüsü, "ögrenim ve ögretim düzeni" adı altında yürürlükte olan eğitim tam anlamı ile bağımsızlığını yitirmiş, güdümlü duruma düşmüş olabilir. Bilgi yerine, okullarda 6 "yarı-bilgi, yarı-saplantılar" ögrencilerin kafalarına doldurulabilir. Eğitim düzeni düşen toplumlar, er-geç iki uç yönetim düzeyinden birine geri düşeceklerdir: ya Tek Kişilik yönetim, ya da Kurumsallaştırılmış İnanç ile yönetileceklerdir. Her iki yönetim düzeni de tam tekelcidir, diğer türlere yaşam ortamı vermez. Julius Caesar (ölümü M.Ö. 44) Roma'yı (belirli ilkel çogulculuktan) Tek Kişilik yönetim'e çevirdi. Bunu, Roma'nın bir yasa koyucu kurumu olmasına karşilık gerçekleştirebildi. Roma yönetimi altına Roma alaylarının gücü ile alınmış olan bütün toplumlar, günü geldiğinde en güçlü Roma alaylarını yenmesini ögrendiler. Her toplum bağımsızlık kazandıkça, Roma öncesi öz inançlarına dönmeye de başladı. Roma diğer toplumları yönetimi altına aldıkça, bu yeni toplumların düşünce ve inançları da Roma'yı kökten etkilemeye başladı. Özet olarak bu inançlar: Mısır'dan İsis; kuzey Hindistan ve güney İrandan Mithraism ve Zoroastrianism; batı asya'dan Cybele; Filistin'den gelen "Yeni Düzenlemiş Musevilik." (Ek olarak, Avrupa içinde çok sayıda yerel küçük saplantı inançları da vardı). Romalıların kendilerine seçtikleri çok tanrılı inançlar ile bu yeni gelen inançlar kıyasıya yarışmaya girdiler. Ek olarak, Roma üst düzey yöneticileri kendilerine yönetimde "doğru'yu aramak" yöntemleri de seçmişler idi. Bu doğru'yu aramak yöntemleri de, genel olarak, Atinalı düşünce işverenlerinin Roma üzerindeki etkisinin göstergesi idi. Bütün bu dengesiz ve eğitimsiz Roma içi kargaşalığına, Roma'ya karşi dışarından gelen Alman (Goth) ve Hun alayları var güçleri ile de katılınca, Roma yönetim toplumu ortadan kalktı. Yeni Düzenlenmiş Musevilik bu arada yön ve kapsam eklenmeleri ile Hristiyanlik oldu; Roma'nın Tek Kişilik yönetimi yerine, öz Kurumlaşmış İnanç düzenini geniş oranda Avrupa'ya yerleştirmeye başladı. M.S. 800 yılında, Charlemagne'in Papa ile yaptığı söylenen anlaşma sonucunda, "Kutsal Roma" kurulmus oldu. Bu anlaşma uyarınca, Kutsal Roma Tek Kişilik yönetici düzenine girdi. Kutsal Roma Tek Yöneticisi, Papayı kılıcı ve orduları ile koruyacaktı. Buna karşilık, Papa da, Kutsal Roma Tek Yöneticisinin "Tanrının Buyruğu ile Tek Yönetici olduğunu" yardımcıları yolu ile bütün toplumlara duyuracak, bu görüşün yerleşmesine yordam verecek idi. Bu anlaşmadan sonra, Kurumlaşmış İnanç düzeni Avrupanın en önde gelen yönetim düzeni olmayı en az bin yıl sürdürdü. Bu Tek Kişilik yönetim düzen'in yönetim'i elinde tutması, diğer ve ters 7 düşüncelerin üretilmedigi anlamına gelmiyordu. Onbeşinci yüzyıldan başlayarak, Avrupanın belirli düşünce ağırlıklı konumlarında, İnanç ile Düşüce yöntemlerinin birbirleri ile bağımlı olmadığını belirten kişiler görüşlerini ortaya koymaya başladılar. Bu gelişmelere göe, İnanç ve Yönetim toplumların seçeneğine de kalabiliyordu. Bu düşünceler toplumlar içinde kök salmaya başlar iken, öbür yandan da toplumlar inançları dışında kişilikleri de olduğunu da yeniden anlamaya başladılar. Genellikle, kişisel çikarlarin toplamı olarak görülen toplumsal çikarlarin öncelikle gözetlenmesinin önemli bir göstergesi olan Amerikan Devrimi de bu düşüncelerin olgunlaşması sonucunda 1776 da yer aldı. Özellikle toplumu içinde düşünceleri kavrayarak uygulamaya koyabilen düşünce işverenlerinin varlığı bu devrim'in gerçekleşmesine önayak oldu. Ardından, 1798 da gelen Fransız devrimi, Avrupalı düşünce işverenlerinin de bu yönde düşünce birliğine vardıklarını gösterdi. Kaldı ki, bugün bilindiği gibi, 1789 Fransız devrimi, 1776 Amerikan devriminden büyük ölçüde etkilenmiş idi. Amerikan devriminin gerçekleşmesine katılan en önemli kişiler sonra Fransa'da da görev yapmişlardı. Osmanlı devleti içinde Yeniden Düzenleme'nin (Tanzimat, 1839-1876) yer alması bu çerçeve içinde en açık düzende görülebilir. Osmanlı devleti Yeniden Düzenleme sürecine, Tek Kişilik Yönetim ve Kurumlaşmış İnanç düzeni karması bir anlayış ile gelmiş idi. Ancak, Avrupa'lı düşünce işverenlerince geliştirilen türde uygulamalar yüzyıllar önce Asya'da tuğ bağlayan diğer Türk toplumları içinde yer almış olmasına karşilık, Osmalılar arasında fazla bir sessizlik var idi. Koçi Bey Risalesi bile göz ardı edilmiş idi. Enderun'da kullanıldığı var sayılan Kutadgu Bilig ile olan bağlar da koparılmaktaydı. Kurumlaşmış İnanç düzeni herşeyin üzerinde tutulur olmuştu. Bunun nedeni olarak ta, eğitim düzeninin, ve buna bağlı olarak da, Enderun'un eğitiminin günün koşullarına uyacak eğitimi öngörmemesi idi. Avrupa içinde ise, kişilerin ve toplumların çikarlarini da koruyacak yönetim düzeni üretme çalismalari, ortaya eskiden de bilinen ancak yeniden ivedilik kazanan bir tutumu belirliyordu: "Nasıl Yönetilecek; Giderlerini Kim Ödeyecek? Soru'yu bu düzende sormanın öneminin açık olduğu da ilk bakışta göz'e çarpar: yönetim'in adı ya da uygulaması ilk adımda çok önemli değildir. Önemli olan, yönetimin giderlerini kimin ve ne yolda ödeyecegidir. Eğer bu ödeme çok aşirı düzey'e varacak olursa, 8 yönetim düzeyinde yeni görüşler getirmek olağandır. Günümüzde Avrupa toplumlarının en az yarısının adlarında "Tek Kişilik yönetim" deyimi olmasına karşilık, çogunlugunun toplumları "ödeme" türlerini ve düzeylerini yeniden elden geçirme yeteneğindedirler. Fransız Devrimi sonrası, Avrupa içinde yeni bir yarış başladı. Avrupa'nın ileri gelen Toplumları Avrupa'yı gene Roma süreci altında olduğu gibi bir yönetim altında birleştirmeyi öngörüyorlardi. Bu toplumların her biri, diğerlerini yönetimi altına almak, "Yeni Roma" olmak isteğinde idi. Fransa çogulculuk denemesi yaparken diğerleri "Tek Kişilik" yönetim düzeni içinde idiler. Bu da, Fransız Devrimi sonrası yer alan Çogulculuk ve Tek Kişilik yönetim arasındaki yarışın birinci bölümü idi. Yarışmanın uzantısı ise, alıveriş konumunda yer aliyordu. Eğer bir toplum diğerlerini yönetim'ine alacak ise, bu ancak ordu gücü ile olacaktı. Ordu ise, çok gider gerektiriyordu. Bu giderler de toplum olarak çok satıp, az almak ile gerçekleşebilirdi ki, alım varlığı ancak bu yönde arttırılabilirdi. Ne var ki, yarışma gereği Avrupa içinde bu tür birikim yapmak güçleşmişti; bütün Avrupalı toplumlar bu sonuca varmak için ellerinden geleni ardlarına koymuyorlardı. Üstelik, kendi aralarında ikili, üçlü anlaşma ve ortaklıklara da girerek bir güç dengesi oluşturmayı başarmışlardı. Bu güç dengesi o kertede ince idi ki, eğer bir anlaşma birliği diğerine saldıracak olursa, diğer anlaşma birliği kendini yeterince koruyabilecekti. Bu yüzden, yarışma dünyanın diğer bölgelerine de kaymaya başladı. İsa'nın doğumundan çok önce Roma toplumu ile Çin arasında büyük oranda alış-veriş yapılıyordu. Ancak, ödemeler dengesi, kesinlikle Çin'in yararına idi. Romalı soylu hanımlar Çin'den satın alınan ipeklileri giyiyorlar, Roma da karşilığını som gümüş olarak Çin'e gönderiyordu. Bu da, Roma'nın gelirlerinin tam anlamı ile Çin'e sorgusuz olarak aktarılması idi. Bu ödemeler dengesi aktarması, Roma'nın çökmesini büyük ölçüde etkilemişti. Bu olayları unutmayan Avrupalı toplumlar onyedinci yüzyıldan başlayarak "üretim devrimi" sürecine de girmiş olduklarından, ürettiklerini Asya ve Afrika'da satıp birikim elde etmek çözümüne giriştiler. Gene yarışmanın doğal kurallarınca, bir toplum bu çözüm'e giriştiğinde, diğer toplumlar da kendi çikarlarini kollamaya başladılar. Kipling'in taktığı ad ile, Asya'daki Büyük Oyun böylece 1828 Türkmençay anlaşması sonucu bütün ağırlığı ile başladı. "Oyuncular" İngiltere, Rusya ve Almanya idi. Daha önce, onaltıncı yüzyıldan 9 başlayarak, Portekiz, İspanya, Hollanda, Fransa bu oyunun ilk basamaklarını deniz yolu ile açmışlardı. Ama, Türkmençay sonrası, oyunun kuralları ve kapsamı da değişmişti. Amaç şimdi yalnız gelir birikimi de değildi. Bu birikimi diğer toplumların elinden almak ve diğer toplumları küçük tutmak da vardı. Böylelikle Avrupalı toplumlar Asya ve Afrika'da sömürgeler kurmaya da giriştiler. Osmanlı devleti ise, bu toplumların, özellikle Fransa, İngiltere, Almanya ve Rusya arasındaki (tam anlamı ile) yarışmaları arasında kalıyordu. Hem Avrupa, hem de Asya'daki toprakları dolayısı ile, Avrupalı yarısmacıların her atılımı Osmanlıları da bu işlere karıştırıyordu. Avrupalı her bir yarışmacı, Osmanlılardan gelecek her türlü çikar'ı yalnız kendi toplumları yararına yönlendirme çabasinda idiler. Bu yüzden, Osmanlıların dağılmasını istemiyorlardı. Eğer Osmanlı toplumu dağılacak olursa, bir bölüm Avrupalı toplum diğerleriden daha seçme bölgeleri eline geçirecek, diğerlerinden daha çok gelir elde edebilecekti. Osmanlı toplumu kendine özgü yönetim yöntemleri de uyguluyordu. Bu yöntemler, yerine göre, Avrupalı yarışmacıların gelirlerini kısıtlayabiliyordu. Bu yüzden, Avrupalı yarışmacılar Osmanlı toplumunun Avrupa kurumlarını benimsemesini öngördüler. Böylelikle, kurumlaşmalar arasında uyum sağlandığında, Osmanlı Toplumu Avrupa üretim çevrelerinden daha çok alımlarda da bulunmak isteyecekti. Avrupa kurumlarının Osmanlı toplumuna aktarılabilmesi de, Osmanlı eğitim düzeninin belirli bir yere kadar Avrupa düzeyine getirilmesi gerekli idi. İş'e Osmanlı ordusu ile başlandı. Türlü okullar kurulması sağlanarak, Osmanlı subaylarının Avrupa yöntemlerini ögrenmeleri öngörüldü. Ne var ki, bilim bir bütündür. Diğer örneklerinde de görülebileceği gibi, bilim akmaya başlayınca, durdurulması güç olur. Osmanlı ordusu bünyesinde kurulan sağlık, topçu, gemi ve savunma görev ve kuruluş ögrenimi okullarındaki ögrenciler kendilerine okutulanların dışında görüşler ve bilimlerle de tanıştılar, ilgilenmeye başladılar. Avrupalıların kullandiğı türden Kutluk Veren Bilgi de bunların başinda geliyordu. Böylece, alışageldikleri yönetim ve inanç türlerinden dışındaki uygulamaların nitelikleri üzerinde görüş alışverişine de başladılar. Bu subayların bir bölümü, "çagdas" olarak gördükleri bu uygulamaları Osmanlı toplumuna da en iyi düşüncelerle aktarmak istiyorlardı. Osmanlı toplumu, atalarından gelen, atalarının yarattiğı yazılı ve sözlü öz "Kutluk Veren Bilgi" türünü, değişik etkilerin altında kalarak, unutmuşlardı. 10 Ordu bünyesindeki okullarda okuyanların bir bölümü, Osmanlı düzenini değiştirerek, Avrupa tür'ü düzen'e geçmeyi öngörüyorlardi. Bunun için gizli örgütler de kurmaya başlamışlardı. Bu subaylar arasında ordudan ayrılarak (ya da, bu yöndeki girişimleri nedeni ile ayırtılarak) bir yurttaş niteliğinde çalismaya koyulanlar oldu. Anca, bu noktada büyük birkaç sorun ortaya çikti. Avrupa düzenleri genellikle tek bir soy'dan gelen bir toplumun yararına görev yapmak için oluşturulmuştu. Örnegin, Fransız devrimi (soy köken'i olarak Alman Frank'lardan gelen), Fransızları daha çok Fransız yapmıştı. Almanlar, üçyüz'ü bulan küçük Alman şehir toplumunu "tamga vergilerini birleştirmek," başka bir deyimle "ortak pazar kurmak" yolu ile büyük Alman toplum'una dönüştürmüşlerdi. İngilizler, genel toplumlarının bünyelerinde İskoç, İrlanda ve Gal'liler (Welsh-Cymru) olmalarına karşilık, bütün bu bağımlı ve güdümlü toplulukları "Büyük Britanya Krallığı" için çalistirabiliyorlardi. Buna karşilık, Osmanlı toplumu ise, çok uluslu idi. Osmanlı bünyesi içine kılıç gücü ile (Roma toplumu örnegi) yüzyıllar önce alınmış çok sayıdaki küçük topluluk (gene Roma örneginde olduğu gibi) bağımsızlık aramakta idi. Dolayısı ile, ortaya bir kimlik sorunu çikmisti. Ordu bünyesinden ayrılanların karşilaştıkları ilk büyük sorun olan bu kimlik sorusuna, iki yönde ve kümede çözüm getirilmesi önerildi: 1) Osmanlı kimliği; 2) Türk kimliği. Osmanlı kimliği: inanç, soy, maya ve görüş ayırımı gözetmeden Osmanlı toplumu içinde yaşamakta olan bütün bireylerin eşit yurttaş olduğunu savunuyordu. Türk kimliği ise, Osmanlı toplumunun kuruluşununa önayak olan Türklerin kimliği üzerine Avrupadan getirilecek yeni kurumların kurulmasını öngörüyordu. Ancak, ortada önemli bir sorun daha vardı: yüzyıllar boyunca çok uluslu bir toplum durumuna gelen Osmanlı, kurucularının, Türklerin kimliğini büyük ölçüde unutmuştu. Bu kimliği ve Türk mayasını işlememiş arıtmamış, kayıtlarda ve yönetimin üst düzeylerinde günlük yaşam içinde tutmamıştı. Böyle bir ortamda, Avrupa topluluklarınca Osmanlı'ya "Yeniden Düzenleme" baskısı yapılması Avrupa için çok daha kolaydı. Özellikle ondokuzuncu yüzyıl içinde (bu akım, yirminci yüzyılda da sürdürülmüştür), Rus ve Avrupa topluluklarının yüksek ögretim okul ve özel kurulmuş araştırma birimlerinde görev yapan bilim adamları, Türklerin kökenleri üzerine yaptıkları çalismalarin sonuçlarını yayınlamaya başladılar. Ek olarak, Osmanlı içindeki kişisel girişimli bireyler de (bu yayınlardan da etkilenerek) kökenlerine duydukları saygı ve sevgi sonucu bu konulara eğildiler. Türklük araştırmaları filizlenmeye başladı. Rus toplumundan kaçarak İstanbul'a yerleşen, 11 Orta Asya Türk kökenli aydınlar da bu akımlara büyük destek verdiler. Bu ilişkiler en az onaltıncı yüzyıldan başlayarak Kazan-İstanbul-BakuTaşkent çerçevesindeki bilim adamlarınca da sürdürükmekte idi. Bu uyanış sonucunda elde edilmeye başlanan bilgileri yaymak için Osmanlı Türk toplumu bünyesinde değişik ocaklar ve dernekler oluşturuldu, kitaplar yayınlanmaya başladı. Bu yayınlar, daha önce Kazan ve Baku'dan İstanbul'a gelen kitaplar, dergiler, gazeteler ve diğer yayınlar dizisine eklendiler. Bu yöndeki ilgi, doğal olarak yönetim yöntemlerini de kapsamına almakta idi. Yurt dışına çikarak yeni yönetim çözümleri arayanlar da, Osmanlı içindeki topluluklarla işbirliğine giriştiler. İttihat ve Terakki Cemiyeti, bu tarla'ya atılan tohumlardan yeşermeye başladı. Özellikle, 1905-1908 arasında dünya çevresinde oldukça belirli bir bağımsızlık akımı gözlenir. Kuruluşunda gizli bir dernek olan İttihat ve Terakki, 1909 sonrası açığa çikarak Osmanlı topluluğunun yönetimini kesin olarak eline aldı. İttihat ve Terakki'nin üyelerinin büyük bir bölümü, Osmanlı ordusunda görevli subaylar idi. Subay olmayanların çogunlugu da Osmanlı toplum yönetiminde görev yapmakta idiler. 1909 da İstanbul'da yer alan ikinci İrtica hortlaması sonucu, İttihat ve Terakki'li subayların önayak olması ile kurulan Hareket Ordusu yalnız İrtica'yı söndürmekle kalmadı, Padişah'ı da değiştirdi. Bu olayı, "praetorian guard" adı ile bilinen eski Roma Tek Yöneticisini koruma birliklerinin girişimlerine (ve Arap Halifeler devrindeki, özelllikle Memlükler içindeki Hassa Alaylarının uygulamalarına) eşit tutabiliriz. 1914 öncesi, Avrupa içinde yeni bir patlamanın yer alacağı, bütün gözlemcilerce görülebiliyordu. Bu yüzden, İngiltere ve Rusya toplumları, 1905 ile 1908 arasında çok gizli bir anlaşma ile Asya'da 1828 den beri sürdürdükleri Büyük Oyun'u durdurmakta anlaştılar. Her iki toplum da Almanlardan çekinmekte idi. Onsekizinci yüzyılın sonlarından beri gittikçe güçlenmekte olan Alman topluluğu, her bakımdan kabına sığamayacak duruma gelmişti. Ek olarak, Avrupa'nın diğer toplumları içinde de yönetimlere karşi bir direnme görülüyordu. Kark Marx'ın, Engels katkısı ile yazdığı "komunist gündemi" de Avrupa içinde ve dışında etki göstermeye başlamıştı. İngiltere ve Rus toplulukları, bu yeni komunist akımının nereye gideceğini pek iyi kestiremiyorlar, bu akım'a yalnızca "oyun bozan" gözü ile bakıyorlardı. Ayrıca, "öc almak" isteği, daha önceki savaşlarda kaybedilen toprakları geri alma düşüncesi de, yeni savaşlara girme olasılığını arttırıyordu. 12 Japonların 1905 de Rusları Asyanın doğusunda yenmiş olmaları, Asyada sömürge olarak yaşamakta olan toplumları da canlandırmıştı. Avrupanın doğusunda Osmanlı toplumu, özellikle 18ci yüzyıldan beri durmadan toprak kaybetmekte idi. Doğu Avrupa'da, Osmanlı'dan koparılarak kurulan yeni toplumların her birinin arkasında diğer bir Avrupa toplumu vardı. Bulgarlar Rusya'ya dayanıyorlardı. İngilizler olmadan Yunanlıları düşünmek çok güç idi. Avusturya-Macaristan ise, Osmanlı gibi çok uluslu bir toplum olduğundan, ve bünyesindeki toplumlar (Çek, Slovak, Slovene, Bohem, Rumen, vb) da bağımsızlık istediklerinden, Alman toplumu olmadan Avusturya-Macaristan'ın dik durması kolay değildi. Osmanlı ordusu, Yeniçeriden ondokuzuncu yüzyılda Nizam-ı Cedid ve Asakir'i Mansure-i Muhammediyye'ye; Kırım savaşi sonrası Fransız eğitimine; İttihat ve Terakki ile de Alman-Prusya eğitim düşünce ve düzenine geçti. Alman Genelkurmayı Osmanlı ordusuna gelecekteki savaş için çok önem veriyordu. Çünkü, Alman düşüncesine göre, Rusya'daki Almanlar Anadolu'ya göç ettirilerek orada bir Alman uydu toplumu kurulacak idi. Ama bu, beklenen savas bittikten sonra gerçekleştirilecek idi. Önce, Almanların gelecek savaş'ı kazanması gerekli idi. Birinci dünya savaş'ı daha başlamadan önce, Alman genelkurmay'ı ayrıntılı girişimler başlatmış idi. En çok korktukları, Almanya'nın hen dogu ve hem de batıda bir anda çarpismalara girmesi idi. Ordularını iki'ye böleceği gibi, iki'ye bir, iki ayrı topluluk ile birden döğüşmesi gerekecekti. Savaş başladıktan sonra, Alman genelkurmayının korktuğu başina geldi. İngiltere ve Rusya, batı ve doğudan Almanya'ya karşi döğüş'e başladılar. Alman genelkurmayı, karşilık olarak iki girişim hazırlamıştı: 1) Ruslara karşi Osmanlı ordusunu döğüştürmek; 2) İngilizlerin en değerli gördükleri yerlerde (Hindistan-İran doğrusunda) İslam ayaklanması çikartmak. Osmanlılar Ruslara karşi Kafkaslarda çarpismalara girecek olursa, Ruslar Alman'lara karşi çarpisan ordularına yedek, patlayıcı, vb göndermekte güçlük çekecekler, ya da Almanlarla döğüşen ordularının bir bölümünü geri almak durumunda kalacaklar, dolayısı ile, Almanlar soluk alabilecekti. İngilizler de, Hindistan-İran doğrusunda Almanların çikaracagi İslam ayaklanması sonucu, ordularının bir bölümünü Avrupadan çekip, Asya'ya göndermek durumunda kalacaklardı. Alman genelkurmayının birinci isteğini yerine getirmesi güç olmadı. Enver, Osmanlı'nın Kafkaslarda Ruslara yüklenmesini bizzat emretti. Bu sırada, İngiliz akdeniz donanmasınca kovalanmakta olan iki Alman 13 zırhlısı boğazlardan geçerek İstanbul'a demir attı. Uluslararası anlaşmalara göre, bu iki Alman gemisinin 24 saat içinde limandan ayrılması gerekiyordu. Alman büyükelçisi bu iki geminin Osmanlılara satıldığını duyurarak, uluslararası gerekleri yerine getirdi. Ancak, bu iki geminin komutası Alman amiralinin elinde kalmıştı. Amiral, birkaç Osmanlı gemisini de yanın katarak, Kırım sahillerini Osmanlı bayrağı altında top'a tuttu. Artik, Osmanlı Birinci dünya savaş'ına girmekten kaçınamayacaktı. Birinci dünya savaşi bitmeden önce, 1917de Rus orduları Erzincan'a kadar girmiş, daha ileri gitmek için yığınak yapmakta idiler. Rusları ancak 1917 Rus İhtilali durduracak idi. Osmanlı ordusunu Ruslara karşi başarı ile savaş'a sokan Alman genelkurmayının Hindistan-İran'da İslam ayaklanması çikarmak atılımı İngiliz gizli servislerine yenildi. İngilizler, böyle bir ayaklanmanın çikarilmasini değişik düzenlerle önlediler. İngiliz, Fransız ve İtalyan'lar, Almanlara karşi döğüşmekte olan Ruslara Karadenizden yardım yollamak istiyorlardı. Bunun için, donanmalarının Çanakkale ve İstanbul boğazlarından geçmesi gerekli idi. Osmanlı birlikleri (Alman genelkurmayının da istediği gibi) saldırgan donanmaları 1915 de Çanakkalede durdurdu. Almanlar bütün çabalarina karşilık, savaşi kazanamıyorlardı. Alman genelkurmayı, Lenin'i gizlice Rusya'ya sokmayı başardı. Biliniyordu ki, Lenin Rus Çarligini devirecek ayaklanmaları başlatacaktı. 1917 de Rus orduları içindeki bireyler, ve pek çok ordu birliği, Bolşeviklerin yaydıkları düşünceler sonucu savaştan çekildiler. Çarlik ordusu çöktü. Alman genelkurmayı, bir aşamayı daha kazanmıştı. Ancak, Amerikan birliklerinin İngiltere ve yandaşlarına katılıp savaş'a girmesi denge'yi değiştirdi. Alman birlikleri püskürtüldü; Almanya yanında, yandaşi olan Avusturya-Macaristan ve Osmanlılar da yenik düşmüş sayıldılar. Birinci dünya savaşinın sonucunda her biri öncelikle Tek Kişilik Yönetim düzeninde olan dört topluluk dağıldı. Almanya, Avusturya-Macaristan, Rus çarligi ve Osmanlılar. Ancak, bu çöküsler, yönetim düzeyindeki dalgalanmaların daha başlangıcı idi. Tek Kisilik Yönetim'in yerini ne tür bir düzen alacak idi? Bu daha açikça belirlenmemişti. Örnegin, Birinci dünya savaşindan yenik dönen Alman ordusu, kendilerine Spartakist adını veren, Alman Marxist'lerince geliştirilen, Moskova'daki Bolşeviklerce desteklenen bir düşünce akımı ile karşilaştı. Moskova, Marx'ın daha önce özledigi gibi Almanya'da bir ayaklanma ve devrim olmasını istiyordu. Ama, Birinci dünya savaşindan 1918 de yenik olarak dönen Alman subay, asker ve birlikleri, on yıl önce, 1909 da, Trakya'dan İstanbul'a yürüyen Hareket Ordusu gibi, kendilerini yeniden 14 düzenleyerek bu Spartakist akımını (ve kanlı olarak) boğdular. Spartakistler, Almanyadaki Birinci dünya savaşi öncesi yaşanan toplumsal sıkıntılara ve güçlüklere karşi bir çözüm arayanlarca başlatılmış idi. Bu güçlük ve sıkıntılar, toplum'un yaşam düzey'i ile doğrudan ilişkili idi. Avrupadaki "Üretim Devrimi" sonucu, toplumların büyük kesimlerinin yaşamları alt-üst olmuştu. İngiltere başta olmak üzere, yönetimi ele almaya başlayan "Alış-Veriş Yönetim Düzeni" bireylerin toplum içinde durumlarını çok güçleştirmişti. Bireylerin toplumsal ilerlemeleri dondurulmuştu. Yeterince yiyecek, konut, söz özgürlügü özlüyorlardi. Ondokuzuncu yüzyıl içinde gelişen bu sıkıntıların bir patlamaya yol açmaması için başbakan Bismark bir dizi toplumsal uygulamaya girişmiş, toplumsal güvenlik için yeni çalisma yasaları ile, çogulcu yönetim'e katılım birimlerinin kurulmasına önayak olmuştu. Ama, Bismark'ın görevden alınması sonucu, yasalar ilk düzenlendiği gibi uygulanmıyordu. İrlanda'lılar, Büyük Britanya çerçevesinde yaşamakta idiler ise de, bağımsızlığı ve güdümsüz öz yönetim'i özlüyorlardi. Bunun için de Birinci dünya savaşina istek ile katılmışlardı. Amaçları, kendi ordularını kurabilmek için subay ve bireylerini yetiştirmek, deneylenmelerini sağlamaktı. Osmanlı içindeki durum da, düşünce ve bekleyiş olarak, Almanya ve İrlanda'dan çok ayrıcalıklı değildi. Çogulcu yönetim'e geçis isteği Yeniden Düzenlemeden beri Osmanlı toplumları içinde filizlenmişti. Birinci dünya savaşi sonrası, Almanya ve İrlanda gibi, Osmanlı toplumu da savaş'ı kazanmış ordularca yönetim altına alındı. Bu da, o gün'e dek değişik küme ve kanatlara ayrılmış olan Osmanlı düşünce işverenlerinin kesin seçim yapmalarına yardımcı oldu. Düşünce işverenleri, birşeyler yapılmasında düşünce birliğinde idiler. Ancak, ne tür düşünce kökeni temel olarak kullanılacak, hangi çözüm yoluna girilecek idi? İleri sürülen çözümler, üç ana başlık altında toplanıyordu: 1) Bolşeviklik yolu ile bağımsızlığa kavuşmak; 2) Amerikan Mandası altına girmek; 3) Bağımsız yeni bir Türk tuğ'u bağlamak. Her üç önerinin yandaşları, var güçleri ile amaçlarına ulaşmak için çalismaya başladılar. Moskova'daki Bolşevikler, Rusya içinde Bolşevikliği yerleştirmek için iç savaş'a girmiş olmalarına karşilık, yeni kurulacak olan Türk toplumunun da Bolşevik olmasını istediklerinden, gerekli gördükleri her türlü yordam'a başvuruyorlardı. Bağımsız yeni Türk tuğ'u bağlamak isteyenler, ilk adımda, Osmanlı 15 ordusunun başarılı subayları idi. Kazım Karabekir, Mustafa Kemal, Ali Fuat ve sonradan onlara katılanlar, İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, ve diğerleri, birbirlerinin ne yaptıklarını yakından biliyorlardı. Kısa sürede bu bilgileşme, işbirliğine döndü. Kimse onlara yazılı yönledirme vermemişti. En güçsüz durumda olanlar, Amerikan Mandası yandaşları idi. Çünkü, Amerika kendisine 1919-1920 Paris barış toplantısında önerilen bu manda'yı alıp-almamak konusunda bir adım atıp-atmamayı kendi içinde tartışmakta idi. Bu tartışma'nın altında iki iç düşünce önde geliyordu: 1) ABD nin ilk başkanı George Washington, Avrupadaki "yandaşlıklar" düzenlerini gözönünde tutarak Amerika'nın herhangi bir yandaşlık anlaşmasına girmesine karşi olduğunu söylemiş idi. ABD senatosu da bu sav'ın etkisi ile "yandaşsızlık" akımı içinde olan Amerikan toplumunun isteklerini kolaylıkla göz ardı etmek istemiyordu. 2) Osmanlı toplumu içinden ABD'ye göç etmiş Türk olmayan kişilerin kurdukları etki dernekleri, ABD dış ilişkileri yetkilileri üzerine baskı yapmakta idiler. Bu etki dernekleri, Osmanlı toprakları üzerinde--özellikle ön Asya üzerinde Türklerin dışındaki toplumların tuğ bağlamasını istiyorlardı. Birinci dünya savaşi sonrası girişilen Sevr anlaşması da daha yürürlükte idi. Bu anlaşmaya göre, ön asya bile parçalanacak, içinde Türkler dışında değişik toplumlara evlekler verilecek idi. ABD de kurulmuş olan etki dernekleri, Sevr anlaşmasının yürürlüğe girebilmesi için yordam veriyorladı. Ama, bu uğraşların tüm'ü, ABD toplumunun yandaşlıklara girmeden kendi içine çekilme isteği karşisında atılım'a geçmeme düşüncesine toslamakta idi. Bağımsız yeni Türk tuğ'u bağlamak isteyenler, kendi aralarındaki düzenlemeye gene düşüncesel yönlerden giriştiler. Yeni toplum, Türk olacak idi. Ama, önce Türklüğün kapsam ve kavramının niteliklerinin tartışılması gerekiyordu. Çünkü, yeni Türk tuğ'unun halifeli mi, halifesiz mi olması gerektiği, padişahlı mı, padışahsız mı yönetileceği üzerinde bile düşünce birliğine varılamamıştı. Bu ayrıntıların tartışmasını bile önlerindeki güçlüklere bakarak ister-istemez erteleyen önderler, önce Avrupalı toplumların eline geçmiş Türk toprakları kurtarmayı uygun buldular. Bağımsız yeni Türk tuğ'u bağlamak isteyenler arasında, yukarıdaki türlerde değişik yönlerde düşünenler bulunduğunu çok iyi kavrayan Avrupa toplumlarının subayları, bu ayrıcalıkları kızıştırmak için önlemlere giriştiler. Anzavur ve Çerkes Ethem birlikleri önceleri Ankara'nın öngördügü yönlendirmelerle küçük çarpismalara girdiler. 16 İlk başarıları sonucu, Anzavur ve Çerkes Ethem birlikleri İstanbul'u ele geçirmiş olan Avrupa toplumları subaylarının gündemine geldiler. Ön Asya Türk toplumları içindeki ayrıcalıkları körüklemek için İstanbul'u ele geçirmiş olan Avrupalı toplum subayları Çerkes Ethem ve Anzavur birliklerini değişik yöntemlerle donatarak TBMM'ye karşi kullanmaya giriştiler. TBMM'ye bağlı düzenli birlikler oldukça uğraşlı girişimler sonucu bu iki çete'yi ortadan kaldırmayı başardı. Bağımsız yeni Türk tuğ'u bağlamak isteyenler'in başağrıları burada da bitmiyordu. İttihat ve Terakki örgüt'ü gene yönetimi ele almayı istiyordu. Birinci dünya savaşi öncesi yönetimi elde tutan ve Osmanlı'yı savaş'a sokan üçlü (Talat, Enver, Cemal), uzaktaki ülkelerin başkentlerinden İttihat ve Terakki'yi yönlendirme çabalarina girişmişlerdi. Bunun için, bir de Karakol Cemiyeti adlı gizli örgüt kurulmuş ve çalismalarina başlamıştı. İttihat ve Terakki, daha önce Teşkilat-ı Mahsusa adı ile gizli bir örgüt kurmuş, bu örgüt eli ile Enver'in Orta Asya'da gerçekleştirmek istediği Pan-Türkist atılımları da yüklenmiş idi. Bu örgütün üyeleri korkusuz ülkücü subaylar idi. Ama Yönlendiricileri ve yöneticileri, dışarıdan gelmekte olan düşünce akımlarının etkisi altında idiler. Bu Orta Asya atılımları da Alman Doğubilimleri uzmanlarınca Enver'e (Enver'in bile tam bilgisi olmadan, Enver'e evlerini açan profesörlerce) sununulmuş idi. Deneyli bireylerden oluşan Teşkilat-ı Mahsusa, Birinci dünya savaşi sonrası, önderlerinin kişisel düşünceleri gereğince Karakol Cemiyetine dönüştürülmüştü. Bağımsız yeni Türk tuğ'u bağlamak isteyen Ankaradaki TBMM ise, gizli örgütlemeye dayanmak yerine, tam olarak temelden Türk toplumuna dayalı, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri çerçevesinde dünyaya açik bir kurtuluş savaşi vermek dileğinde idi. Bunun için, özellikle Enver ve diğer İttihatçıların bu Kurtuluş Savaşi'na gizli olarak katılmasını istemiyorlardı. Ancak, İstanbuldaki gelişmelerden de doğrudan bilgi almak ve olayları TBMM yönünde etkilemek için de bir gizli örgüt'e gerek olduğunu biliyorlardı. Bu doğruda, Karakol Cemiyetinin Ankaradaki Genelkurmaya doğrdudan bağlı M.M. gurubuna bağlanması öngörüldü. Bu M.M. (ve A.P.), çok değerli ve güç görevlerin altından başarı ile kalktılar. Ön Asya'ya giren Avrupa toplumu birlikleri ile açik savaşlara girmeden önce, TBMM önderleri öncelikle iki girişimde bulundular: 1) Bu kurtuluş savaşinın yasal düzenlenmesi için Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri kurdular. Bu derneklerin bir bölümü daha önce ev ve çevrelerini baskıdan korumak için yerel kişilerce oluşturulmuş idi. TBMM, bunları büyük ve yurt çapinda bir toplum akımı düzenine getirdi. 2) Yunan ordu birlikleri, İngilterenin desteği ile 17 1919 15 Mayıs günü İzmir'e çiktilar. Büyük Düşünce (megali idea) gereği, İsa'dan önceki eski Yunan toplumunu kurmak amacında idiler. Bu düşünce de Yunanlıların gündemine İngiliz bilim adamlarının yaptığı araştırmalar sonucu getirilmişti. İzmir ve Aydın çevresindeki Türk toplumları kendilerini korumak için çatismalar başlattılar. Bunların arasında Ödemis ve Aydın efeleri vardı. TBMM, bu koruyuculara danışman subaylar da yolladı, aralarında bilgileşmelerini ve birlik olmalarını sağladı. Doğu'da Kazım Karabekir Misak-ı Milli sınırlarını sağlam olarak, Moskova ile de, örnegin Gümrü ve Kars anlaşmaları gibi antlaşmalarla da, çizdikten sonra bütün Türk güçleri batı'ya, ön Asya'ya girmiş olan Yunan ordusuna karşi yönetildi. Sakarya savaşindan sonra 26 Ağustos'a gelindi. Prusya Alman Savaş okulu komutanlığı yapmış olan Clausewitz'in gözlemini de burada anmakta yarar olacaktır: "savaş, konuşma ile elde edilemeyen sonuçlara ulaşmak için yapılır; Konuşmaların bir uzantısıdır." Kişiler ölür, düşünceler ve saplantılar ise ölümsüzdür. Kişileri olaylara ve girişimlere başlatmaya iten de düşüncelerdir. Bir düşüncenin her gün dillerde dolaşmaması, o düşüncenin unutulduğu anlamına gelmez. Çok uzun süre sessiz kalmış düşüncelerin birden filizlenip çiçek açtığı, kişileri atılıma geçirdiği çok görülmüştür. Örnegin: çogulcu yönetim düşüncesi; ırkçılık; alış-veriş yönetimi bunların en önemlileri arasındadır. Bu düşünceler'ın doğurduğu atılımlar, ilk başta başarısız olmuş olabilir. Buna karşilık, dünya olaylarının gidiş'ini iyi ya da kötü olarak temelden etkileyebilirler. Amaç bu iyi-kötü ayırımını baştan yapabilmektir; aralıksız sürdürebilmektir. Kutluk Veren Bilgi de, kötü sonuçlara varacak düşünceleri önceden kestirebilmek, önlerini alabilmek uğraşidır. Kutluk Veren Bilgi edinilmez, kullanılmaz ise, toplum ve toplumlar düşüncesizliğin ve yandaşi olan öngörüssüzlügün acısını çekeceklerdir. Günümüzdeki Türk-Avrupa ve Türk-dünya ilişkileri belirli yerlerde Roma toplumunu (Tek Kişilik Yönetim ya da Kurumlaştırılmış İnanç Düzeni ayırımları yapmadan, bu tartışmaları bir yerde erteleyerek) yeniden diriltmek isteyenlerin düşüncelerinden de etkilenmektedir. Bu düşünceler hiç bir süreç içinde etkilerini yitirmemişlerdir. Ara-sıra uzun süreli uykuya yatmış olmalarına karşilık, ortam uygun oldukça ayaklanmışlardır. Bunun gibi, Tek Kişilik Yönetim ve Yasaları Kurumlaştırılmış İnançlar da olasılık bulduça geri gelme çabalarini sürdürüyorlar. Bütün bunlar, Kutluk Veren Bilgi'ye verilmesi gerekli 18 önemi bir kez daha vurgular. Burada sunulduğu gibi, TBMM'yi kuran ve Kurtuluş Savaşinı başarı ile yürütüp Yeni Türk Tuğ'unun bağlanmasına önderlik edenler de, sıcak savaştan önce "ince eleyip-sık dokuyarak" düşünceler savaşina girmişlerdi. Kendilerine dışarıdan önerilen sömürge, manda, Bolşevizm, vb gibi düşünceler yerine, Türk toplumuna dayalı, Türk düşünce ve gelenekleri uyarınca yeni bir akım geliştirdiler. 26 Ağustos 1922'ye giden en önemli adım, belki de bu Türk düşünceleridir; bu düşüncelerin başarısıdır. Kutluk Veren Bilgi, düşünce işverenleri tekelinde değildir. Toplumunun uluslararası yaşam yarışında ayakta kalmasını isteyen her kişinin görevidir. _________________________________ KAYNAKLAR: Bu yazı için kullanılan birkaçyüz'ü bulan kaynak kitap ve bildirileri, çok yer tutacakları için buraya almıyorum. Bu kaynaklar, aşağıdaki iki kitapta bulunabilir: Türk Tarihi, Toplumların Mayası, Uygarlık (İzmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) Essays on Central Asia (Lawrence, KS: Carrie, 1999) Adı geçen kitaplar, dünya bilgisayar ağlarından tarayıcılar yolu ile de bulunup karşilıksız okunabilmektedir. "Alın Yazısı" mı, "Kişi seçimi" mi? İnançlar ve Düşünce Özgürlügü H. B. PAKSOY, D.Phil. [Ilk olarak CENTRUM VOOR ISLAM IN EUROPA (U Gent, Belcika) da yayinlanmistir] 19 Önce, bir denklemi ele alarak tanımlara yaklaşalım: E=MC2. Bu denklemin varlığını nereden biliyoruz? Gökten zembil ile mi inmiştir? Yoksa, kişinin (ya da kişilerin) egemen düşüncesi sonucu olarak mı ortaya konulmuşur? Denklemin var olduğu nasıl saptanır? Doğruluğu "Tanrı vergisi" midir, yoksa belirli yöntemlerle yinelenerek gösterilebilir mi? Bu soruyu bir basamak daha ileri götürebiliriz: Bu denklemin varlığı alın yazısı mıdır? Yoksa, kişi usu ile mi bu yasanın varlığını ortaya koymuştur? Alın yazısını kim yazar? Tanrı bu denklemin var olduğunu daha önceden biliyor muydu? Yoksa, bir kişinin bu gizi kendi başina bulmasını mı bekliyordu? Egemen atılımın bir tanımı: Bir kişi, kendi seçimindeki bir anda, herhangi bir atılıma girişmek yeteneğindedir. Eş anlamda, bu tanımın tersi olarak, herhangi bir atılımdan da kaçınabilir.[1] 15ci yüzyılda, dünyaya insancıl açıdan bakmakla ün yapmış olan Erasmus (1466?1536), Hıristiyan Askerlerinin Kılavuzu başlıklı kitabında yazar: "'Bir Hıristiyan askeri, her an için tetik durmalıdır. Bu nedenle, görevini yerine getirebilmek için, silahlara gerek duyacaktır. Ne gibi silahlar gereklidir? Iki silah kaçınılmaz: dua etmek ve bilim.' Erasmus bu görüşlerini sürdürür iken, dua üzerine bir, bilim üzerine ise on sayfa yazar."[2] Bu konu, eş yaşlarda olan Erasmus ve Martin Luther arasında da büyük yazılı tartışmaya yol açmıştı.[3] Tartışma, 17ci yüzyılda, Thomas Hobbes (1588-1679) ve Derry Piskoposu John Bramhall arasında süregelmiş.[4] Daha önce, Martin Luther'in (1483-1546) devrimciliğine önayak olan ilk düşünceleri ileri süren John Wycliff (c.1330-1384) tarafından da kaleme alınmış.[5] John Locke (1632-1704)[6], John Stuart Mill (1806-1873)[7] gibi düşünürlerce de olduğu gibi, günümüzde de, Mortimer Adler ve Isaiah Berlin gibi kişilerce tartışma yaşatılmaktadır.[8] Leibnitz'in (1646-1716) 'nedenler' ve 'seçimleri' arasındaki ilişkiler üzerine görüşü, tanımların açıklık kazanmasına yardımcı olabilir: "Herhangi bir seçim yapmadan önce, bu seçimi yapmayı sağlayacak olan veriler, seçim yapacak kişiyi başlangıçta kendi yönünde etkilemeye yeterli olmalı. Ya da, tam ters seçimi yapacak olursa, sonuç ne olursa olsun, bu sonuç alın yazısı olmamalı."[9] Bu arayış, arayanları düşüncelerin varlığı kökenleri üzerine yazılmış 20 verilerle karşi karşiya getirir. Gerekircilik:[10] Herhangi bir değişikliğin yer alabilmesi için, yalnızca geçmişteki olay karmaşimlarının zaman içinde ve doğa yasalarına uygun olarak düzenli düşüncesel gerekler gereği yer almasına bağlıdır. Ek olarak Düşünce ve Atılım Özgürlügü üzerine bir tanımı da ele alabiliriz: (i) özgürlük ve alın yazısının eşit olmadığını savunur (ii) alın yazısının doğru olmadığını savunur.[11] İslamiyet içinde de bu tür tartışmalar da eksik değildir. 10cu yüzyılda yaşamış olan Farabi (ca. 870-950) düzenli düşünceyi savunur, bu yoldan en düzenli seçimlerle en uygun sonuçlara varılacağını önerir.[12] Özellikle, "Bey" lerin "doğruyu arama bilimine" ("felsefe"nin ilk bilinen tanımı) önem vermelerini, bu bilim içinde derin eğitim görmüş olmalarını öngörür. Farabi'ye göre, Türkçe'de "inanç" olarak bilinen "din" kavramı, bu "doğruyu arayış bilimi" olan felsefe'nin, toplumlar için "kolaylaştırılmış" bir yüz'ünden başka bir şey değildir. Buna karşilık, 11-12ci yüzyıl arasında yaşayıp, özellikle Farabi'ye çatmayi kendine görev sayan Al-Gazali (1058-1111), yalnızca "duyguların" geçerli olduğunu, "inanmanın" da tek yol olduğunu vurgular.[13] Farabi ve Gazali, konu üzerine daha önce (örnegin, M.Ö. 5ci yy da) yazılmış (ve Arapça'ya çevrilmis) düşüncelerle de tanışık idiler. M.S. 4 ve 5ci yüzyılda yaşayan St. Jerome, St. Augustine (354430) ve diğerleri, M.Ö. beşinci yüzyılda yaşamış olan Eflatun'un (M.Ö 427-347) yaklaşimı ile, Hıristiyanlığın ögretileri arasındaki ayrıcalıkları uzlaştırmak için M.S. 4-5ci yüzyıl sürecinde çabalaniyorlardi. Farabi, bu uzlaştırmayı söyle ele almıştı: bir bey, doğruyu arama bilimini kökünden, başlangıcından ögrenmeli ve bütün yaptığı işlerde, özellikle yönettiği toplum yararına kullanmalı. Toplumun her bir bireyi bu yönde eğitilemeyeceği için, bu düşünce düzenini kolaylaştırmak gerekir. Farabi'ye göre, Din, bu kolaylaştırmanın bir yönteminden başka birşey degildir. Roma'lı Cicero'nun (M.Ö 106-43) günümüzden yirmibir yüzyıl önce dediği gibi "Tarih, doğruluğun ışığıdır."[14] Bu gözlem üzerine, İtalyan Veronalı Guarino bir yorumda bulunur: "Doğru'yu söylemek, tarihçinin başinın kesilmesine neden olur."[15] Diğerleri gibi, bu yorum ve görüşleri sınamak ve denemek gerekebilir. Farabi yerine Gazali'nin soruna yaklaşimının önde tutulması sonucu, İslamiyet içinde "içtihat kapılarının kapanması"öngörülmüstür. Böylelikle "inanç," geçmişin belirli kalıpları içinde dondurulup kalmıştır. Günün gereklerini bünyesine alamadığı gibi, eğitimini bile kişilerin izleyebilmelerini olanak dışı bırakacak bir düzeye getirmiştir. Bu katılık 21 da medreselerin bile içlerine dönmelerine neden olmuş, Uluğ Bey[16]döneminde en yüksek ve başarılı düzeyine varmış olan eğitim düzenlerinin en sonunda üç tek kitabın ezberlenmesine kadar inmiştir. Ayrıntılı örneklerini 19cu yüzyıl sonlarında ve 20ci yüzyıl başlarında Gaspıralı İsmail Bey[17] ve Şevket Süreyya Aydemir'in[18] yazılarında görebiliyoruz. Orantılı ve karşilaştırmalı olarak düşünüldüğünde görüleceği gibi, Katolik kilisesi bile Vatikan Kurultaylarını (özellikle 1961 yılında) toplayarak, inançlarını ---o güne dek süregelen toplumsal ve kurumsal bütün tutuculukları aşmayı başararak--gelişen dünyanın gereklerine uydurabilmeyi başarmıştır. Diğer düşünürler, dikey olarak birbirlerinin düşünceleri üzerine konuyu derinleştirirlerken, 11ci yüzyılda yaşamış Balasagunlu Yusuf'un soruna yaklaşimı ise genellikle çok daha özgündür.[19] Önce, kişinin düşünce yetenekli bir varlık olduğundan söz ile yola çikar. Bu özelligin, diğer yaratıklardan ayıran en büyük ayrıcalık olduğunu savunur. Sonra da, kişinin bu yeteneğini ne gibi yöntemlerle kullanabileceğini ve kulanmakta olduğunu örnekleri ile ele alır. Nedenlerini vurgular. Balasagunlunun örnekleri, dünyada kişilerin karşilaştıkları sorunlara getirilebilecek çözümler üzerine kurulmuştur. Bununla birlikte, belirli bir kişisel ve toplumsal davranış yönteminin varlığını da ortaya koyar. Bu davranış yönteminin ilkeleri nedir? Bir Türk atasözü, bu yaklaşimı anlamamıza yardımcı olabileceği gibi, özetlememizi de sağlayabilir: "iğneyi kendine, çuvaldizi başkasına batır." Kişi, başkalarını ilgilendirecek bir girişime kalkarken, sözü edilen girişim kendi başina gelse idi, ne denli sevinir idi? Ancak, bu düşünce yaklaşimı da bir yerde yetersiz kalır. Çünkü, her kişi bu düşünce yaklaşimı ile girişimlere başlamaz. Örnegin, yalnızca kişisel çikarlarini düşünerek atılıma başlayan bir toplumu ele alalım. Geçmişte örnegi çok olan bu toplum, elinde olmayan varlıkları vuruş ve çarpma yolu ile elde etmek isteyebilir. Yağmalanmaktan kurtulmak için, baskına uğramak üzere olan diğer toplum da kendini savunmak isteyebilir. Balasagunlu, bu durumda "beylerin ellerini kılıçlarına dayamaları gerektiği" ni savunur. Bu görüş, Balasagunlu'dan beş yüz yıl sonra yaşayan Erasmus'un yazılarında da yer alır; 20ci yüzyılda da"savaş gereği" (haklı savaş) olarak Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarında Batı uygarlıklarının baş dayanağı olur. Mustafa Kemal Atatürk'ün "Egemenlik Ulusundur" (ya da, ilk söylediği 22 gibi "hakimiyet, kayıtsız şartsız Milletindir") seslenişi ile yalnızca yurdu dört koldan saran dış yağılara karşi ileri sürülmüş bir yön gösteriş değildir. Öncelikle, toplumun düşüncelerinde düzenli ve yöntemli olmaları gereğini vurgulamaktadır. Diyebiliriz ki, Atatürk, toplumun egemen olarak yaşayabilmesi için "alın yazısı-kişi egemenliği" yaklaşimları arasında seçim yapması gerektiğini ileri sürüyordu. ------------------------------------------------------------------------------- - KAYNAKLAR: 1. R. Kane, Free Will and Values (SUNY, 1985). Pp. 20-21. D1 (Freedom of the Will): A rational agent (person or self) S is (was) free at a time t with respect to a choice or decision J, if and only if, S has (had) the power at t to make J at t and S has (had) the power at t to do otherwise at t (i.e to refrain from making J and or to make some choice or decision other than J at t). Free will, so defined, is a dual power; the power to choose (or, "efficacy" as we shall call it) and to do otherwise (or, "avoidability"). The latter, as indicated, may involve either refraining or making a a contrary or contradictory choice or decision. 2. Erasmus Rotterdamus, Enchiridion militis christiani (Handbook of a Christian Soldier) (St. Omer/Louvain, 1503). 3. Discourse on Free Will: Erasmus vs Luther (New York, 1961). 4. John Bramhall, The Works of John Bramhall (Oxford: John Henry Parker, 1844); Thomas Hobbes,The English Works of Thomas Hobbes, W. Molesworth, Ed. (Scientia Aalen, 1962). P. 39: "I acknowledge this liberty, that I can do if I will: but to say I can will if I will. I take to be an absurd speech." 5. John Wyclif, On Universals (Tractatus de Universalibus) Anthony Kenny, Tr. (Oxford, 1985); John de Wycliffe, D.D. Tracts and Treatises Robert Vaughan, Tr. (London, 1845). 6. "I leave it to be considered whether [these claims] may not help to 23 put an end to the long agitated, and I think, unreasonable, because unintelligible question, viz. whether man's will be free or no... the question itself is altogether improper. For.. when anyone well considers it, I think he will as plainly perceive that liberty, which is but a power, belong only to agents, and cannot be an attribute or modification of the will, which is also but a power." John Locke, An Essay Concerning Human Understanding A. C. Fraser, Ed. (New York: Dover, 1959). Pp. 319-320. 7. John Stuart Mill, On Liberty (New York, 1956). 8. Mortimer Jerome Adler,The Idea of Freedom: A Dialectical Examination of the Conception of Freedom (New York: Doubleday, 1958); Isaiah Berlin,Four Essays on Liberty (Oxford, 1969). 9. G. W. F. Leibniz, Selections P. Weiner, Ed. (New York: Scribners, 1951). Thesis of Leibniz: In the relation between reasons and choice, the reasons which the agent has prior to choice must in some sense incline the agent toward the choice, or the doing otherwise, whichever occurs, without necessitating what actually occurs, i.e. without determining what occurs in the sense of determinism (See Kane D2 P. 30). 10. D2 Determinism: The occurrence of a state or change E at a time t is determined if and only if there is some combination of past circumstances relative to t, or past circumstances relative to t and laws of nature, whose joint existence is a logically sufficient condition for the occurrence of E at t (where "X is a logically suficient condition for Y" means "it is logically necessary that if X then Y"). See, Kane, P. 30. Libertarian view of Freedom: (i) denies that freedom and determinism are compatible (ii) (as a consequence of ascribing an incompatibilist freedom to humans, if for no other reason) denies that determinsm is true. 11. (Libertarian view of Freedom) Bernard Berofsky,Free Will and Determinism (New York, 1966). 12. Alfarabi's Philosophy of Plato and Aristotle, (ca. 870-950) Muhsin Mahdi, Tr. (Free Press/Macmillan, 1962). 13. The Faith and Practice of AL GHAZALI, W. Montgomery Watt, Ed. (London, 1953). 24 14. "History is the Light of Truth." Cicero,De Oratore II.9.36. 15."Telling the truth will cost the historian his head." Guarino de Verona, Epistolario R. Sabbadini, Ed. (Venice, 1915-1919) 3 vols. 16. Kevin Krisciunas, "The Legacy of Ulugh Beg",CENTRAL ASIAN MONUMENTS (H. B. Paksoy, Editor) (Istanbul: Isis Press, 1992). 17. Kirimli Cafer Seydiahmet,Gaspirali İsmail Bey (Istanbul, n.d [1934]); H. B. Paksoy, Chora Batir: A Tatar Admonition to Future Generations.Studies in Comparative Communism, VOL. XIX Nos. 3 and 4; Autumn/Winter 1986. Pp. 253-265. 18. Makedonya'dan Orta Asyaya Enver Paşa (3 Vols.) (Istanbul, 19701972) [several printings were made], utilizing Enver's autobiography;Tek Adam [Mustafa Kemal]. (3 Vols.) (Istanbul, 19631965); and Ikinci Adam [Ismet Inönü] (3 Vols.) (Istanbul, 19661969). 19. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig Çeviri: R.R. Arat. (Ankara: TTK, 1974). Toplum olarak varılmak istenen sonuç nedir? H. B. PAKSOY, D. Phil. [Ilk olarak CENTRUM VOOR ISLAM IN EUROPA (U Gent, Belcika) da 25 yayinlanmistir] Bu soruya ayrıntılı karşilık verilmeden yola çikmak, nereye gidileceğini bilmemeye eşittir. Nereye gidileceğini bilmemek, en kısa yoldan "yok" olmaktır. Çikilmasi öngörülen yolculuğun birinci aşamada öncelikle düşüncesel açıdan olması, sorunun daha da büyük önem kazanmasına neden olur. Çünkü, düşüncesel yolculuk sonsuz olduğu gibi, sonuçları da sürekli ve ileriye açık olacaktır. Türk Atasözü: At ölür, meydan kalır; Yiğit ölür, anısı kalır. Günümüzde kişinin yiğitliğini evrene duyuracak belge alması, olumlu, yaşayıcı ve kalıcı düşünceleri geliştirmesine doğrudan bağlıdır. Bu tür başarılı kalıcılığa ulaşan bireyleri yetiştiremeyen ve onların başinı çektikleri atılımları gerçekleştiremeyen toplulukların adlarını ileride anacak kişiler bile kalamayacaktır. Konu "varılmak istenen sonuç nedir?" Eğer soruya uygulanan düşünce düzeninin sağlıklı olduğu öngörülecek ise, bu sorunun tek ve kesin bir karşilığı vardır: "Toplumun ve toplumu oluşturan bireylerin yaşamlarını sağlıklı, güdümsüz, varlıklı ve mutluluk içinde sürdürmeleridir." Sağlık, güdümsüzlük ve mutluluğun tanımları nelerdir? "Sağlık"ı, yalnızca "hastalıksız" olarak düşünmek yetersizdir. Eğer toplum ve bireyleri, "Maya"larını sağlıklı olarak gelecek kuşaklara aktaramayacak bir duruma düşmüş, ya da düşürülmüş iseler, "sağlıklı" olamazlar. Bu "Maya" nedir? Ne gibi niteliklerden oluşur? Bu soruların en temel karşilığı: "toplumun sağlıklı gelişmesini sürdürecek ana değerler" olacaktır. Toplum, bu ana değerlerin ne olacağını da ancak karşilaştırmalı ve denetlemeli bilgi yolu ile elde edecektir. Birikmiş bilgilerin toplumca açıkça tartışılması ve bu yoldan denetlenerek süzgeçten geçirilmesi bu ana değerlerin ne olacağını da ortaya çikaracaktir. "Maya" yı oluşturan değerlerin niteliklerinin bilinmemesi de, "maya" nın arılıktan uzaklaşmaya başladığının göstergesi olabilir. Geçmişte kayıt altına alınmış bütün olaylar, toplumların bu kısaca özetlenen sonuçlara ulaşabilmek için giriştikleri yarışmaların özetidir. Söz konusu yarışmalar, toplumların öz yaşamlarını sürdürmek için giriştikleri atılımlardır. Yaşamlarını sürdürmeyi kendilerine ilke seçmiş olan toplumlar, ellerindeki verileri en verimli oranda değerlendirmek ve kullanmakla yükümlüdürler. Dolayısı ile, bu tür değerlendirmeler yapılırken, gelecek kuşakları düşünce ardı etmeden işe koyulmak kaçınılmaz. İncelenmek üzere ele alınacak konular, bu amaçlara nasıl varılacağını saptamakla sıralanır. Üretilen başarılı ve kalıcı düşünce ve atılımların dünya toplumları için 26 de yararlı olması gerekir. Bir toplumca üretilen her düşüncenin, o toplum için "başarılı" olsa da, uygulamaya konulduğunda, sonuçlarının bütün dünya toplumları için olumlu olamayacağını unutmamak gerekir. Günümüzde, dünya üzerinde büyük ölçüde atılıma geçmeye başlayan pekçok toplum ve bu toplumların içinde özel kuruluşlar bulunuyor. Bu örgütlerin bir bölümünün varmak istediği sonuçlar dünyadaki diğer toplumların hiçbir bakımdan yararına değildir. Bu bakımdan "bırakın, istediklerini yapsınlar" düşüncesi, yaşamak isteğinde olan hiçbir toplum için geçerli olamaz. Bu yeni bir gelişme değildir. Dünya toplumlarının birbirleri ile, karşilıklı alışveriş ve mayasal açılardan, çok daha yakın ilişkilerde bulunmaları dolayısı ile, artık hiçbir toplumun bu yararsız gelişmelere göz yumması kolay değildir. Günümüzde (ve geçmişte) eyleme geçen bu tür örgütler arasında saplantılı inanç kökenli olanlar olduğu gibi, "dünyanın düzenini" herhangi bir neden ile değiştirmek isteyenler de bulunur. Amaçları ne olursa olsun, bu örgütlerin çalisma alanlarının yöntemleri, bir orta oyunu gibi, açıktır. Amaçları çok küçük sayıdaki kişilerin çikarlarini olabildiğince artırmak; buna karşi da, büyük toplumlara büyük ölçüde zarar verdirmek olduğu anlaşilan anılan örgütlerin çalismalari yalnız eylemsel değildir. Önce düşüncesel kökenlere ve amaçlara dayandırılmışlardır. Bu düşüncelerin kökenlerini bulabilmek, oldukça büyük açılımlı bilgi dağarcığını, bu dağarcığı kullanabilecek deneyimli araştırmacıları gerektirir. Bu tür araştırmacıların yalnızca tek türde, örnegin yüksekokullar gibi, kuruluş bünyesinde çalismalari gerekmez. Önemli olan, yeterli sayıda ve dünya düzeyindeki yetenekte Düşünce İşverenlerinin yetiştirilmesidir. Bilerek ya da bilmeyerek, bütün düşüncesel kuruluşlar da birbirleri ile yarışma içindedirler. Bu yönden de, içinden çiktiklari toplumlarını andırırlar. Ürettikleri düşünce ve görüşleri, diğer toplumların özel kuruluşlarına yansıtmak, "kaleyi içten fethetmek icin" çaba gösterirler. Dolayısı ile, Düşünce İşverenlerinin olaylara "tepki" göstermek yerine önceden "etki" düzeninde çalismasi kaçınılmaz. Olayları, güncel darboğazlara ulaşmadan önce görmek ve önünü almak gerektir. Sonuç olarak: bütün bu işlemlerin ve yapılması gerekli işlerin dökümünü yapmak yerine, her atılım için hergün "varılmak istenen sonuç nedir" sorusunu her an göz önünde bulundurmak yeğdir. Her atılımın gül bahçesi olacağını düşünmek çocukluktur. Gönüllü kişiler karşilık beklemeden çalisir---belki. Hiç olmaz ise, gönüllüler uğraşlarının çiçeklenmesini görmek isteyeceklerdir. Bu, çok dikenli ve çileli bir yoldur. Bu yola çikan her düşünce 27 işvereninin istediğine, ya da özledigine kavuşamadan göçüpgidebileceğini unutmamak gerekir. Bu durumda, düşünce işvereninin yapabileceklerinin başinda gelen, ilerde kendi yerini alacak ve daha iyi düşünce işverenliği yapacak olanları yetiştirmek, toplumun mayasını koruyup-geliştirmek, "toplum için varılmak istenen sonuç nedir" sorusunun sürekli sorulmasını sağlamaktır. 28 Keloglan ve Kurgu Bilim H.B. PAKSOY, D. Phil. Bu yazi, H. B. PAKSOY'un 25 Nisan 2004 tarihinde, saat 2:00'de, Türk Evi'nde, (821 United Nations Plaza New York, NY 10017) 23 Nisan Çocuk Bayrami nedeniyle yaptigi konusmanin ozetidir. 1. "Genclikte Sac, Yaslilikta Sakal Yakisir" bir Turk Atasozudur. Bu deyis'in isiginda, neden alp'in adi'nin Keloglan olduguna kisaca goz atmak uygundur. Kel bir oglan, en kisa surede goz'e batacaktir. Boylece, daha bastan, bu oglan'in yapacaklarinin onemli oldugu ve olacagi aciktir. Toplum, dusunce ve inanislarini Keloglan kisiligi icinde dil'e getirir; yaptiklarini anlatip boburlenebilecegi bir kavram'a donusturur. Disaridan bakildiginda, bu islem bir yerde Toplum'un Kurgu Bilim'e katkisi olarak algilanabilir. 2. Kurgu Bilim iki donem'e ayrilir: M.O; M..S. Bu iki donem arasinda, hicbir ayricalik yoktur. Ne icerik bakimindan, ne de yontemler acisindan. Tum'u ile birbirlerine estirler. Bu yonde tuketilen butun yaratici guc, toplumlari bir duzeyde inaclara zorlamak amacina donuktur. Kurgu Bilim ile yaratilmis olay ya da kisiliklerin yardimi ile, az gider kullanarak yuksek verim alinmasina calisilir. Bu zorlama, toplu yonetim duzenince de yapabilecegi gibi, tek kisice ele alinmis bir atilim olarak da ortaya cikabilir. Amac, bir 'yonetim' bolumunun cikarlarini korumaktir, giderleri dusurmektir. Ancak, bu ugras sonucunda, kimin daha cok gelir elde edecegi sorusunun Toplumca sorulmasi kacinilmaz. 3. Ne var ki, ara-sira Toplum da bu tur eylemleri kokunden anlayip, kesinlikle karsilik verir. Bu karsiliklari da, Toplum kendi icinden cikardigi kisiliklerin agzindan anlatir; yaraticiligini, keskin dusuncesini uygulamaya koyar. Bu kisiliklerin ardinda, altinda, gecmiste yasamis biri vardir. Soyledikleri ve yaptiklarindan dolayi Toplumca sozcu secilen bu kisilikler bir maya olustururlar. Sonradan yapilan ve soylenenler de, ornek alinan kisinin imis gibi gorulur. Bir ana varlik, bir alp, bir balbal olusur. 4. Bu yarisma da tam anlami ile, kimin ne kadar pay alacagi uzerinedir: inancsal kurumlar mi, yoksa, 'soylular' (gercek ya da yakistirmaci) kumeleri mi? Cunku, sonucunda, is yalnizca kimin kimleri yonetecegi ve giderini kimlerin odeyecegi sorulari uzerine oturtulmustur. Dogal olarak, bu islerin sonucundan yararlanacak kisi ya da toplumlar, amaclarini acikca gostermek istemeyeceklerdir. Cunku, inac ve soylu bascilari kendi aralarinda cok yonlu cekismektedirler. Bu yarismaya baskalarini almak, katilmalarina goz yummak, kendi paylarini azaltacaktir. Ne var ki, insanoglundan baska iki ayak uzerinde durabilen pek bulunmaz. Dogadaki varliklarin buyuk cogunlugu dik durabilmek icin en azindan uc ayaga gerek duyar. Konumuz bakimindan, ucuncu ayak Toplumdur. Toplumca yaratilan 29 Kisilikler ya (az da olsa) bilinen bir kisiligin cercevesi genisletilerek olusturulur, ya da tam anlami ile Kurgusaldir. Iki nedeni vardir: Kuramsal kavramlari somut olaylara donusturmek, Yaratilan kisiligin agzindan, unutulmaz bicimde Toplumun bellegine veriler, kuramlar yerlestirmek. 5. Bu karsiliklarin en gorkemli olarak bulundugu toplumlarin arasinda Turkler gelir. Nasreddin Hoca uzerine pekcok yazi ve kitap yazilmistir. Nasreddin'in "Kedi ve Kiyma" oykusunde ozetlenen kuramlari, dunyanin degisik yerlerindeki bilimadamlari yuzyillar sonra ancak kitaplar yazarak anlatabilmislerdir. Ancak, bu Turk kisilikleri Nasreddin ile baslamadigi gibi, onunla da son bulmaz. Her biri birer inci niteliginde, pekcok maya'lik etmis ornekler vardir. Keloglan bunlardan yalnizca biridir. Yazilmayacak, anlatilmayacak ve dunya kaynaklarina gecirilmeyecek olurlarsa, bu mayalar da yok olacaktir. Bu yokolus, Toplumun oz gecmisine yapabilecegi en buyuk kabaliktir, saygisizliktir. Ustelik, bu yokolustan sonra, yokolan oyku ilk olarak baska bir toplumun sozcusunce dile getirilmis gibi yeniden surume girebilecek, diger toplumlarin ilerlemelerine katkida bulunabilecektir. 6. Toplum bu yontem ile yalnizca kendine inanc somuruculeri ve soylular ikilisince sunulan kurgubilim urunu olay ve kisiliklere karsilik vermekle kalmaz. Yaratilan balbal kisilikleri ile gelecek kusaklarin ve Toplumun mayasini korumayi saglar. Yakin yuzyillara kadar, alpler arasinda tek-e tek dogus yapilir, sonucunda ulkeler alinip verilebilir idi. Gunumuzde bu tek-e tek dogus kilic-kalkan yerine Kurgu Bilim yaraticiligi ile yurutulmektedir. Kimin Kurgu Bilim yaratiklari evrende daha iyi yayilir, bilinir ise, o ulke ya da toplum yarismayi kazanmis olmaktadir. Bir yerde, bu tur giz oyunlarini ogrenmek ve belgelemek kacinilmaz. 7. Toplumlarin Kurgu Bilim yolu ile kendilerine sunulanlara gene Kurgu Bilim yontemi ile karsilik vermeleri bir bas kaldirma olarak da gorulebilir. Atilan yanlis adimlari dogruya yoneltmek, ileride yapilabilecek yanlislarin onune gecmek icin kayda alinmis atilimlardir. Bu oyle bir baskaldirmadir ki, sessiz baslar; once dusuncelerdedir. Toplumun bireylerinin birlesen sesleri ile gittikce yukselir. Butun gelecek kusaklari etkiler, mayalar, egitir. Keloglan, bu yontemin en oz, en etkili orneklerinden biridir. Kut Veren Bilgi ile ugrasanlarin ve okuyucularinin en once ogrenmeleri gerekli olan: toplumlar arasi iliskilerde ve toplum ile yoneticileri arasindaki alis-verislerde hicbirsey gorundugu gibi degildir. Kayda gecmis-gecmemis olaylarin ardindaki nedenler, etkenler genellikle tum olarak bilinmez. Unutulmamalidir ki, hicbirsey (olay, bilgi, kisilikler, iliskiler, vb) gizli kalamaz. Ancak bulunmalari ve anlasilmalari geciktirilir. Bu cok onemlidir. "At'i alan Uskudar'i gecer" atasozunun kapsamina girer. Sonradan ogrenilmeleri yararlarini buyuk olcude dusurur. Dolayisi ile: 30 Olaylari baslangicindan gorup belgelemek kacinilmazdir. Sonra da, bu belgeler yordami ile atilima gecmek boyun borcudur. 8. Iceriklerini dusunmeye basladigimizda, Keloglan oykulerinin bu yonde yaratildiklari sonucuna varabiliriz. Anlasilan, Turk Atalari bu tur iletisimin onemini cok once kavramis ve geregince uygun dusunceleri Kurgu Bilim alp'ini yaratarak agzindan gelecege dogru aktarmistir. Bunlarin arasinda, Egemenligin korunmasi olabilecegini de dusuncelerden uzak tutmamak uygun gorulebilir. _ . _ http://www.ku.edu/carrie/texts/carrie_books/paksoy-8/ ALPAMIŞ A. A. Divay daha önce bozkırda bulduğu ALPAMIŞ ı 1901 yılında basım yolu ile dünyaya bağışlamış idi. Aşağıda ayrıntıları verilen kitapta [ A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule (1989) ] bu Divay yayınının tıpkıbasımı ve ilk Ingilizce çevirisi yayınlanmıştır. Bu kitaba 1989 yılında yüksek üretim gideri nedeni ile alınamayan Latin harfli ALPAMIŞ, şimdi okuyuculara sunulmaktadır. (Adi gecen kitabin bütün yayın hakları ***Copyright © **** H.B. Paksoy'undur) Konu ve destan üzerine değişik yorumlar ve kaynakları, basılmış kitap 31 içinde yer alıyor. A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule (1989) http://www.ku.edu/carrie/texts/carrie_books/paksoy-1/ bulunumundan bilgisayar yolu ile de okunabilir. H. B. PAKSOY A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule Association for the Advancement of Central Asian Research Monograph Series Hartford, Connecticut First AACAR Edition, 1989 ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule COPYRIGHT 1979, 1989 by H. B. PAKSOY All Rights Reserved Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Paksoy, H. B., 1948ALPAMYSH: central Asian identity under Russian rule. (Associatıon for the Advancement of Central Asian Research monograph series) Includes bibliographical references (p. ) Includes index. 1. Soviet Central Asia--History--Sources. 2. Alpamışh. 3. Epic Literature, Turkic. 4. Soviet Central Asia--Politics and Government. I. Title. II. Series. DK847.P35 1989 958.4 89-81416 ISBN: 0-9621379-9-5 ISBN: 0-9621379-0-1 (pbk.) ALPAMIŞ (Bütün yayın hakları ***Copyright © **** H.B. Paksoy'undur) 1. Burungu ötken zamanda, Cidalı Baysun deygan yerda, 2. ötken Alpamış Batırının tarifi hikayatı abyatıdır. 3. Burungu ötken zamanda, Cidalı Baysun elinde Baybörü, Baysarı 4. iki tenkalmen Bay idi. Dört tulgu may idi. Baylığın munı yok 5. bir ferzandnıng derdinan. (Baybörü:) Eşiktan tözgö karar günü yok, 32 Baysarı Bay. 6. Bay birbiriga aytadı: Ey Baybörü, bol dünyadan bi ferzend öter bolduk. 7. Hakdan bolsa inayet, peygamberden şafaat, pirlardan bolsa keramet. Yalgız 8. zürriyet deyib hakdan tilek edelik. Bol söz bir birina makul geldi. Evliya 9. koymay tünadi , Hakdan tilek etti. Yığlab yürügenide, iki Bay vade 10. etdi. Alla Taala bizlarga ferzand verse, birimize oğul birimize kız verse, 11. san mening kızımgı alarmıdıng, arı al dedim dedi. Mening oğlum bolsa, 12. sening kızıng bolsa men sana kızımdı verür idim deyib akladı, vade 13. kıldı. Kızı bolmay turganında iki Bay kuda boldu. 14. Alla Taala rahim edib, tileğin kabul etdi. Şol vakitlar bolganında, 15. aradan köp gün ötdü. Ellerine kaytu talabın etdi. Selamet 16. ellerine geldi. Baybörü Baynıng alganına Can Talas Baybiçedir 17. idi. Baysarı Baydıng alganına Altun saç Baybiçe idi. 18. alganlarına yakınlık etdi. Göz yaşi kabul boldu. Boyna hamile bütdü. 19. Tokuz ay on bir gün köterdi. Kabir tapsa kan Bayda, boyurgansa 33 20. tün fayda. Kende ki tuman orlasa gözü yeride görmede. Eid günü 21. manıng boldu Baybörü Baydıng alganı bir oğul bir kız doğurdu. Baysarı 22. Baynıng algani bir kız toğurdu. Katta Bayram toy birdi. Toksannan be 23. soydurub, dört koldan ocak kazdırdı. Altin kabak attırdı. Dan 24. biröv caylab çaptirdi, pehlivan ceket tutturdu. Otuz gün oyun 25. kırk gün toyun etdi. Uyun içinde altun beşik salub, iki Bay 26. ferzandların alub geldi. Hoca mollanıng aldılarına alub gelib koydu. 27. Allahın yahşi bendesi sizlar ferzandlarımıng adın koyung, fatıha bering. 28. Köp Baylar inam birdi. Sarfaylar şol vakitlarında birov o bolsun, 29. bir o bol bolsun dedi. Baylarnıng gönlüne makul gelmedi. 30. Kıbla tarafina karasa, başinda kulahınıng neyinde ceğde üstünde 31. melle hoca mollalar gördü. Özlari bir yahşi bende, yedi kalender peyda 32. boldu. Hoca mollalar aytadı: Ey Baybörü Bay, göz yaşin kabul 33. bolgan iken, gaibden bahtlı kalender geldi. Şular ferzandleringing 34. adın koysun. Şular ne dese, hem bizlar amin deyib kul köter eli dedi. 35. Toy hanadan, toy ulusun birdi. Yedi kalenderler ortağa çagirib, 34 36. alub gaibden gelgen bende, sizler şol ferzandlerning adın koyung dedi. 37. Kalendarlar yahşi dedi. Baybörü Baydıng yalgaz oğlunun adına 38. merd Alpamışs bolsun dedi. Kıznıng adına Karlıgaç (Kırlangıç) bolsun, Baysarı 39. Baynıng kızınıng adına Gülbarçın bolsun dedi. Gülbarçın Alpamışga 40. çift bolsun dedi. Alpamışnı yeti kalender aldıga alıb özünün 41. arkasına pençe urub, yalnız oğlum sen dedi. Yedi piring men dedi. 42. Tar yolda taykak kişide, başinyga iş tüşgan yerde, yedi kamil pirim 43. deyib yad etseng, Alla Taala yardım birsa, kollamak bizga şart diygan. 44. Gaib eren kırk çilten iken gözden gaib boldu. Katta bayram toy 45. tarkab gitti. Aradan yedi yıl ötdü. Birgünü oturub iki Bay kengeş 46. etdi. Oğul der ki oğul birdi, kız der ki kız birdi, ikimiz kuda 47. bolduk. Karılık karşi gelganında, yiğitlik yelip ötganida, elde katta 48. Bayram toylar bar. Karakasga at binseng, at kuyruğun sart tüysan, 49. kartayganda kök börü oğlakğa düsen kalay bolar iken düştü. 35 50. Bedevining saylab binib kök börü oğlakga tüsdü. Baysarı Bay 51. oglakkı aldi da kaçdı. Baybörü Bay izinan kovub yetdi. Oğlaknıng 52. sırağınan üstab cıbırdı. Baysarı Bay cibermedi. Yekevu şu yerde 53. zıtlaşip, itişib birbirine kamçi salub, kuralaman icinde Baybörü 54. Bay uruğundan köp idi. Baysarı Bayın uruğu az idi. 55. Kökbörü oğlakna talaşib şeytan iyesi boldu. Baysarı Bay 56. togan kudası Bayböridan köp körülük, köp zorluk gördü * 57. Kalsa çiksa can * diygan kudasıynan gönglü kaldı. Mening bi 58. ferzand ayganlığımı başima geltürdü. Kim koyunluk sebebinan Baysarı 59. şaşip merekeden uyuna kaytdı. Bağrının suyuga çerke berib yeti 60. gün yeti tün dalağa çikmayi hafa bulub yatdı. Yatıb oyalanıb 61. mening kıyamatlıg kudam idi, Baybörü mening korluğun, zorluğun 62. görüb yürgenca yana bir yurtlarıga başimnı alub keteyim. Er 63. yiğit kudasınıng korluğuna cıdamay bir yurtlarga gitayın. Baybörü Bayga 64. kızımdı birmayın. Bir salum tuzumdu hem birmayın. Bol yalgancı dünyada 65. Baybörü Baydının serem yüzün görmeyim deyib, altıaycılık kırk günçilik 66. yolga, Tayşa Hanıng iline, toksan narga can artub, Tayşa 36 Kalmakdıng 67. iline göçdü. Ak Bulak deygan bolakdıng başina çikdi. Tuni manan 68. yolda sehering fayz vaktinda toksan narga kaytadan can artdı. 69. Gül Barçın cannı altun kebeceğe salub kara nardıng üstünde, 70. Altun Saç adlı alganı bir söz dedi: * Hava cavsun, aydın 71. günlar sel bolsun * yıldan yılga bol devletinin mal bolsun * 72. seher vaktinde toksan narga yük artıb * Gül Barçınıng atası, 73. sizga yol bolsun * ayıl tartdık dan bedeving beline * kulak 74. saldık men Moğolunung tiline * seher vaktda toksan narga yük salub * 75. men baraman kanday şahınıng iline. Cuvab Baysarı Bay: mang yığlayıngda 76. kılgandı kalem kaş * korluk menan ötmey diygen içgen aş * 77. korgan korlugumnu beyan eyleyim * (Baysarı:) Kemlik tartıb yığla birma 78. Altun Saç * on törtünde bülend toğan ay idin * bu dünyada 79. dört tulukga say idin * azdan devran sürgan baytak elimde * 80. bol yurtlarda iki tengles Bay idik * ontörtünde bülend togan 81. ay boldu * bol dünyada dört tulugum say boldu * azdan daveran 82. sürgan baytak ilimde * at çabdirgan günda bayram toy boldu * 83. deli gönlüm taşgan men * bedevge kamçı baskan men * esirde algın 37 84. dalada * ulağni alıb kaçgan men * maksadga kimler yetgendi * bir 85. zürriyet kadiri bizga ötgandi * kıyametlik kudam idi Bayborı * 86. kiynimden kovub tiykandi * kıyamatlık kudeman * başima kamşi 87. tiggendi * aldımda ağam yoğ ikan, kıynımda inim yoku ikan * bir 88. ferzanding kemiynan * kiyamatlik kudamdan basima kamsi tiggendi * 89. tartdım ayıl nardınng beline * alti ayçılık kırk günçılık yol 90. yurub * men barurman Tayşa Kalmak iline * at kuyruğun tüyerim * 91. armansız davran sürerim * yalguz kızım Barçınnı * din bilmagan Kalmakka * 92. saylab yürub beririm. * Cevab Altun Saç: Men yığlaymın gözde yaşim * 93. göl bolub * artım yabkan kara saçım gül bolub * olday görkan 94. yalgız kızım Gülbarçın * azdım devran süralmadı kız bolub * doksan 95. kirme bağının gülü Şolmayma * arlı yiğit namus belan ölmeyme * 96. ağayın men kim uruşmas talaşmas * abiruy varda elge kaytsak bolmayma * 97. salmas kadir mevlam başka yarlıknı * kalar din bilmesler fiili 38 tarlıkını * 98. ağayın min kim uruşmas talaşmas * kayt kıl rahmat imdi abruy 99. barlıkda * naz bedavnıng minnatıdendur tirliği * zayi bolur ömrümün 100. şirliği * kel kaytalık emdi ebruy barlıkda * yaman bolur din 101. bilmesinin korlugu * Imdi şol kitgannan göçüb gitdi. Altı 102. aycılık kırk günçülük yol yürüyüp, sağı selamet Tayşa Hanıng 103. iline barıb tüşdü. (Tayşa) Kenkine konuş birdi. Çarvaga çay birdi. Tayşa 104. Kalmakdın ilinde fıkara bolub, zekatın berib, yüre birdi. Kiması 105. şul boldu. Kurumsak atandı. Alkıssa aradan yedi yıl ötdü. Munda 106. ketkanda Gülbarçın yedi yaşinda idi. Yedi yıl ötdü, yaşi ondörde 107. yetdi * Ol ayındakı haberdi kimnen işitdin * Tayşa Kalmakdan 108. işitting * Yurt eğesi Tayşa Hannıng kulağına yetdi. Altmış iki 109. alemdarlar, otuz iki mühurdarlar hemesi işitdi. Barçinin tarifini 110. Tayşa Hanga aytd. Aynalayın kayınayım. Bayağı kelgen Baysarı diygan 111. fıkaraning diygen bir kızı bar iken, sizga layık ikan didi. Padişah (Tayşa) makul 112. gördü. Şol Bay bizga kızın birmas migan, bizdi kuyov dimas mikan? 113. Onda aytadı: Sizden artuk kimga biredi? Taksir dedi. Bar onday 39 114. bolsa aytırıb geling dedi. Şol vakitlerinde Karacan deygan Kalmak, 115. özü bahadur, özü pehlivan bol hem bir kalanıng hakimi idi. * 116. (Karacan:) Hanınıng işi el menan * Padişah zorluk kılman, ne işi bar kız menan * 117. Nasib bolsa Barçın Can * devran sürer biz manan * Karacan aytadı: 118. Men alamın; Tayşa Han aytdı: Men alamın. 119. Şol vakitlarda vazir-i azamlar menan kengeşde köpde Hızır, mingde veli bar. 120. (kengeşteki vezirler:) Padişaga aytadı: Ey Taksir, aytıb irişip turganca, siz Padişasiz. Yübering tokuz 121. yavşu, Karacan yübersün tokuz yavşu, kaysınızga birse ikbaliniz dedi. Bol 122. söz Padişaga makul geldi. Aman sözdüng kızıgı yakın geldi. Padişah sayladı 123. tokuz yavşunu, Karacan sayladı tokuz yavşunu. Padişam teklif etdi on 124. sekiz yavşuga: Baysarı Bayding kızng Padişam dise manga bersin; Batır dise 125. Karacanga bersin. Ihtiyarı Baysarıda. Padişamda zorluk bolmaydı, 40 126. ne etse özü bilsin. Onsekiz Kalmak bedevge bindi. Baysarı Baydın 127. ordasına yürüş kıldı. Padişanıng yahşi veziri tokuz yavşinın 128. başi idi. Kökaman Kaska dır idi. Baysarı Bay tikkan ak 129. ordaga geldi * Bedevning tavdan eşkali * turmagın bizden yaşkanıb * 130. Bol uyda bende barmıygan * biz manan haberlaşkalı * Bedev sürigan 131. kıyataş * Akdi gözden kanlı yaş * ak uyda bende bar bolsang * 132. çik ta uydan habarlaş * Baysarı maydanga çikdi. Padişahdan gelgan 133. adam ekenliğini bilib, Baysarı Baydıng renggi uçdu. Yol bolsun 134. didi. Şol vakitleride Kökaman Kaska aytdı: * Lal-i mercanlı sedefli * 135. düşmanga birdik edebi * Arada yavşu yürümeklik, kethüdalardan 136. sebebdi * dünya fani yalgandı * kimlarga vefa kalgandı * arada yavşi 137. yürumeklik * bizlerden emes Baysarı * kethüdalardan 138. kalgandı * karagan nayza tuğ baylab * kıyıp Bayga gelganman * 139. ak körövge göz oynab * selamlıga gelgenman * yeki müslüman 140. balasın evlenmekke geleman * evleştirmek elçiden * cavlaşdırmak 41 141. cavşidan * Kuşlarını salgan avcı men * sizde kız bar bizda oğul * 142. kızınga gelgan cavşi men * yalın bedevning öresin * Konguratdan 143. çikkan töresin * Tayşadan gelgan tokuzmuz * Karacanman tokuzmuz * 144. Padişah desang Tayşaga * Batır desang Karacanga * ihtiyarında 145. Baysarı * Baröınıngdı beresin * sözünü kanday korasın * 146. Baysarınıng gitdi medeti * belinden taydı davlatı * 147. kaytıb ordağa girdi Barçın yalguz olday görgan kızına karab: 148. Gevherim sensin mening karağım sen bolmasang kim bolar? Haldan 149. sorağın Tayşa Handan sizga yavşi gelibdi. Karacannan ikevu 150. talaş bolubdu kaysısına kalab göngül birasın? Aynalay korgan çiragim. 151. Şol vakitlarda Barçın can turub söyleydi * aklım boldu bol 152. meydanda imdi lal * Kalmakdın ikiside televi dünya mal * Yığlay 153. birma ata gönlüm bözüldu * hak yayında karar büter atacan * işbu 154. demnen öz demangını dem deme * adam görsang sen özünden kem deme * 155. yığlay buyurman ata gönlüm bözüldu * Barçın canın bar da ata gam yeme * 42 156. ayna manan ak yüzümnü göreyim * hakdıng salgan süresine göreyin * 157. yığlay birma ata, şükür kılayın * şol Kalmakka barıb cevab bereyim * 158. yıldan yılga talday boyum uzadı * yarnıng derti vay bahtımı kesedi * 159. binip bedev her meydandan yılmayma * savaş günü at kuyruğun 160. örmayma * kabul kılıb berding Kungrat sultanına * aman bolsa 161. on dört yaşda kelmeyme * bolmay savaş at kuyruğun öresin * 162. men bilemen ata, kaygır töresin * erten menin mal eğesi kelgende * 163. canım ata senib cevab beresin. * Habar Altun Saç taki: * Seher 164. vakti sarı atan yük artdırdıng * din bilmagan Kalmaklarga 165. çatdurdun * göçübte deyüb zar yığladım elimde * munda kelib kanca 166. dünya arttırdıng. * Cevab Barçınıng, saçrab orundan turdu 167. kınay belini burdu, köyüktey boynun burdu, Barçın dilber iki 168. kulun alga koşorub, Tayşa Handan gelgen yavşiga karab, söz 169. söyleb turgan şekli: * Men yığladım sizni görüb zar zar * 170. köp yığlayman aşim nekir kemlik bar * erem deyip kelgen Barçın canın men idim * 171. kulak salsan men gönlümden arzi bar * Padişahdan kelgen 43 cavşilar * 172. mening aytkan bol sözüm * Tayşa Hanga aytub bar * çalin bedevning 173. öredi * yiğitten pohta töradi * Tayşa Han diygan ol bolsa * 174. Barçın diygan men idım * bizler bir işsiz gelgan misafir * bizga altı 175. ay mühlet biradı * aradan altı ay ötkence * arığı * 176. semiz bolsa tabdasın * ak süngüsünü sablasın * zerli tonum giyemin * 177. muhtaç men işim ciyamın * kırk günçülük Bayrakka * munglu bolgan 178. Barçın men * Bayrakka başim koyamın * binip bedev çelgenga * armansız 179. davran sürganga * kırk günçilik Bayrakdan * atı özüp gelgenda * 180. kay Kızılbaş demeymin * kay bir Kalmak deymayman * bahtı kara 181. Barçın men * Han hanunnga aytub bar * özüm sovgan tiyemin. Bol 182. söznü aytdı. Cavşiylar kaytdı Tayşa Hanıng nazarına bardı. Hanga 183. tiyaman deyib aytdı. Karacanıng yabargan cavşisı hem bol 184. hem sagan tiyemin deyib aytdı deyib bardı. Han aytdı men alam 44 deyib, 185. Karacan aytdı men alamın. * Yekevleri irişti * irişkileri 186. kirişti * Barçın canga talasıb ikisi zıd boldu * sen niytasın 187. sen niytasın deyib * laf leşger köp menan * dübürlegen top menan * 188. yekevü yağu bolub tokuz yoldıng terebigetine karasa ondokuzbin gela Batır * 189. kızıl çekmen tolu Batır * ak çatir kök çatir * derebüge barub 190. kurulub yatır * meydanda savaş boldu * at bağrınan kanboldu * 191. özengindan sel boldu * yolganın kara sayları * taşköpür 192. yeni yol boldu * özü özünün kırgın boldu * şol Barçın 193. sebeb boldu * ham inan, ham inanmang. * 194. Aradan dört ay ötganca Kalmaklar özü özünan kırgın boldu. 195. Indi söznü Alpamışdan işiting. Bayçobar atga binip Kalmakka 196. gitgan yarının izinden. 197. Bayborınıng bir kulu bar idi. Adını sorsang Kultaydır idi. 198. Toksan kuldıng başi iydi. Yılkınıng başinda çatir idi. (Alpamiş'ın) Atası 199. menin anasi yalgız ölümle ayrolub kalur men deyib, gelinining (ardından) 200. gitgening aytganı yok idi. (Alpamış) Tilladan eğerdi inina salub köp 45 201. yılkınıng başinda yatgan Kultay babasının kaşina geldi. Alpamış 202. yedi yaşga kelgen song bir nice nasi kolunda şol bir ferzandına niyet 203. koylub aytıb idi. Düldül kulun yedi cana çikib idi. Bir şimal 204. binse, bende bingan iymas idi. Ol Bayçobar aytar idi: 205. ya meni bir er biner ya şimal yel biner. Kaysı bahadur beni binse kuyruğunan 206. tartıb turguzgan kişi biner deyib dedi. Şunday Bayçobar at şol 207. söznü könglününg makul kılıb yürür idi. (Alpamış:) Sonday Kalmakka gitgan 208. gelininin izinen ketaman bana bir at ver dedi. Yahşinıng fiili benim 209. iniyşiga aytıb aydum balam, köp yılkını üstünden tokurtub aydayın 210. sen bir taşdıng kaşinda yat. Sen nazarında eryiğit iykeninde 211. bileyim. Özinga münasıb aytgan kulundu üstab al. Balam sening yahşi 212. ikenliğini bileyim. Balam işindi tanıb uslasang kulundan ayrılab 213. vereyim. Köp yılkınıng üstünen tokutub aydadı. Yılkı man baba canına feda 214. ayladı. Hama yılkılar Alpamışdın üstüden ötdü. Özününg Baybörü 215. bay atasınynıng köp yılkısınıng içinden hiç bir bedevni gönlü 46 216. kabul tutmadı. Yılkının bir kara görünüm songünda bir Bayçobar at 217. göründü. Yelesi kulağının aşkan, dört ayağın ting baskan, kuyruğunda 218. bir koltuk seksevuldung ak buzişgi çalga gelina kahramanıng bir arka 219. kannıng bakınıng burçiği Alpamış yatkan, at taştung ostnan yürtüb 220. öte birdi. Alpamış bileğina koçeyin yaydı, saçrab orunudan turdu. 221. Alpamış sultan aynı on dört yaşinda atdın kuyruğunan yolbars yaşday 222. pence saldı. Alpamış diygan elif idi. Canıvar Bayçobar nardayın tizin 223. bükdü. Kancalab kulağın tikdi. Üç mertebe zor saldı. Alpamış yubarmadı. 224. Alpamış alp zorluğun bildirdi. Şunday ginan bildurdu. Bayçobar 225. atın özününg vadesi var idi. Meni kuyruğumnan tartıb turguzgan 226. er binar deyib idi. Meğer bolsa egam şol deyib tura birdi. Kultay adlı 227. babası yanına geldi. Kutlu bolsun mingan atynıng * sen, sen manıng 228. medetin * kutlu bolsun çobar atıng * boynına takgan tumarıyng 47 * 229. çabkanda tarkar tumarıydın * her yerlerde gönlünga yarar çiragim, mingen 230. çobaring * (Alpamış) Tilleden eğer saldı, çift ayalın saldı. Polatdan davul 231. töngörüp * artına kalkan büktürüp * karagay neyza büktürüp * 232. astındaki çobarin * öz başi men ting görüb * Kultay atlı 233. babadan. Bindi bedevning beline * sefer kıldı meydanga. Tayşa Kalmak iline * 234. onda munda yol binen * bol zamanda til binan * akça yüzün Şoldurub * 235. gamka gönlün toldurub * Barçın canıng yolunda * bingan çobar 236. boldurub * Habardı kimnan işitdiğin. Bayağı Tayşa Han ilen Karacannıyng 237. leşgeri Barçınga talaşib derbende yatar iken, seherding feyiz vaktinda yatkan 238. iken, Karacan bir atdıyng debürövü kulağına geldi. Göngülleri eğranıb 239. yerlar sıza birub Karacan seçrab orundan turdu. Tayşanıng yığısınında 240. kayt * bizning yiğit kayt, yakarda bin kul keleyatur * yakırda 241. bin kolga tatı turgan er keleyatur * ak savutum kiyeyin * at 48 kuyruğun 242. tüyeyin * kim hem bolsa Karacan adım kurumasa * bir çetinan tiyglaşab aç 243. boriday tiyayın * it özü ala bolsada, börü görsa biriger diygan Karacan, 244. her kim el ellerine kaytdı. Karacan seherden tang atkanca yol yürüdü. Gün 245. kızarıb çikti. Karacan bol dübürovu görebilmadı. Aldı tuman artı, 246. karangı at kulağın görmaytuğun. Zemstan batur Alpamışdıng arvağı 247. güçedi. Piri zor Karacan Alpamışdı görebilmedi. Astındaki kara 248. tulparı gördü. Bayçobar atın terazisi bülend iken, Bayçobar 249. atdan korkanınan, Batırdıyng susynan korkanınan, yolnung gah buyanına 250. gah oyanına can tangdap şikıp turgan şekilde cahanda takırnı gördıyng. 251. Kara atnı gördüng * gözler kamaşir yüzingnan * ağayının aynalsun 252. özüngnan * murding hüdaga gözüngnan * ne gördüng kara at ne 253. gördüng * yurtayın dedim tepindin * kaçan yemekte kem ettin * 254. Kamçı urmam kıyın çekindin. Ne gördüng * on dörtde tarlan 255. asbaysın * ömrdan gözüm casbaysın * kamçılasam kadam 49 basmaysın * ne 256. gördüng kara at ne gördüng * beklar kurgan çadirima * altında 257. yolbars yatarma * kelgenler bizdan Batırmı * ne gördüng kara 258. at ne gördüng * at çomulgan termeken * kelgenler bizdan ermeken * 259. namerding kaygı yermeken * ne gördüng kara at ne gördüng. * 260. Şol vakitlarda Karacan karasa tuman açıldı. Şimal turdu. Karasa yüzü 261. kubaca, gözü alaca, özü bir on dört yaşar tamaşa, bir kahkülü altundan 262. bir kahkülü gümüşden, ayni on dört yaşda Alpamış gördü. Oy bayzen 263. Baysunlu Özbeg * yadugar ya dua koy * alayın canını, dökeyim 264. kanını. Huda yağısın. * Aydın günler sel bolsun * yıldan yılga 265. bol devletim mal bolsun * ömrüm bolub sendey bola görmedim * 266. uğru sunlu kayser şunlu yol bolsun * bülend derler bol Kalmakdın 267. dağını * seisen bilerden bedevning tavını * kaysı elden kanday 268. elga barasın * kim bolarsın, sen kiyalli kut, ya beyli. * Cevab 269. Alpamışdın: Ayl tarkanım bedevning beli * içgenim süsenim Baysunun 270. gölü * özüm adım sorsang manga derler Alpamış * atam adın 50 271. sorsan derler Baybörü * köp gün boldu ben çikanim ilimden * 272. Kongur kaz uçkandı Baysun gölünden * on dört yaşda bedev saylab 273. ben binip * ben gelemen Barçın cannıng gininden * dedigenda 274. tavdan bedav otgandı * sabır eylagan maksuduna yetgandı * yedi 275. yaşda molla okub yurganda * Barçın canım şol illarge gelgandı * 276. bağ içinde elma iken nar iken * Hak yaratkan dergahında yar mı iken * 277. çiftimdan ayrılgan ben bir munglu ben * şol yarımnı görgan 278. bilgen var mi ki? * Karacan kark kark güladi: Sendan baska yekev 279. idi hariydar * açulmakka bol meydanda gül gerek * küydürmekke 280. bizga şunday dil kerak * gelgan yardı bizdan ayırıp almakka * 281. bizlardan ziyadarak belki er gerek * acuvlansam men alarman canıngdı * 282. teringding tögöyün kızıl kanıngdı * kayta birgil kelgan sonlu gelgen 283. yoluna * ala almas kelgen Barçın yarıngdı * kaçsang at 284. salur men sonlu süngüge * tursang tutulursun canım kuluma * ala 51 285. almas sen gelgen Barçın yarıngdı * kayta bir ay sonlu gelgen 286. yolunga * Batır Alpamışdın dimağı toldu, köp acuvu geldi: 287. Işbu demnan öz demini dem deme * adam görsang senin özüngdan 288. kem deme * bol meydanda tekebbirlig söyleme * şuygabın inandı Kalmak, 289. gam yeme * gözünde alartıb cayamısın * özyüngdü merd, beni 290. namerd demeğen sen * bol meydanda tekebbirler söyleme * şol söz menan 291. bizni korkar deysinbe * perverdigar başga saldı tarlıkdı * Kalmak 292. kılma fiili tarlıknı * acuvlansam men keser men başingdı * abay 293. siyasat men korkar dedingmi * başlagın Barçınga abiruy varlıkda. * 294. Şol vakitler Alpamış aytadı: sen tekbirlig ülken söyleme alışmak 295. gerekme, atışmak gerekme. Karacan Kalmak turub ne dedi: Atışsam 296. mıltık atar ya kılıç keser. Atışgandı savaşgandı koyayın şol sunlu 297. menan alışsam ne eder. Karacan aytadı: atışmak altı atang başina 298. alışmak gerek dedi. Şol vakitlerinde Batır Alpamış tilladın kemerin 299. seçdi. Bayçobar atından düştü. Karacan hem tilladan kemerin 52 seçdi. 300. Batır canından geçdi. Arsday ak bileğin seçib yekevi Barçın 301. canıng yolunda canını tasaddık kıldı. Ikavi pelvanlikka turdu. 302. Alpamış aytadı: Sen al emelinge dedi. Karacan aytadı: Sen al, 303. emelindi dedi. (Alpamış:) Senin sakalınıng akı bar, ağalığıng tağı bar. Sen al 304. emelini dedi. Karacanga nöbet birdi. (Karacan) Yolbarysday pença saldı. 305. Alpamış adlı Sultan: Ya şer-i huda Hazret Ali er murtaza deyib mahkem 306. sığındı. Şol vakitlarında bayağı adını koygan yedi kalender piri tayin 307. boldu. Yedi kamil piri gelib iki ingan esel yaptı. Korgaçınday 308. salmakdı. Kara tağday bardaşik Alpamış Sultan taraf etmedi. Yan 309. basga alıb göradı. Aşirma alıb geledi. Hic közgatabilmedi. 310. Arifding özüme cevizding tübüme Sultan Alpamış tarif etmedi. 311. Karacan Alpamışga nöbet birdi. Üc kez otgan şunung evveli 312. Hudaga yığlab kaldı. (Alpamış) Yedi kamil pirine yığlab, Karacannıng kemerine kol 313. saldı. Tavlab tavlab kotarıb inine aldı. Mahgemrak kısdı. (Karacanın) Özünan 314. burnuynan kan gitdi. Taşlar vakitda Karacan Kalmak yalınıb 53 yalvarıp 315. bir söz söylab turubdu: * Yşs bedev öz devrinde çapilur * Batır 316. bolgan ak kalkanı yabılur * sindirding belimi alding 317. canımdı * izlediğin Barçın bolsa tabulur * yalguz idim bir 318. birövge eş boldum * yalgancıda garib gönglüm boşgördüm * 319. hudanı bir bildim resulnu ber hak * beş kana gün sizing menan 320. dost boldum * kanlar olsa, ziya kalır altun tak * men söylayın 321. agayınlar tinglab bak * bes gene gün sening manan dost boldum * 322. hudanı bir buldum resulnu ber hak * hemeni halk etgen haksın hudayım * 323. asi bendening tokulurmu günahim * bes gana gün sizning manan 324. dost boldum * dinim Muslumandı birdur Hudayim * şol vakitlarıynda 325. Alpamış gönlüne kıyal fayda boldu: Bunu öltürgan manan karayer tolar 326. deysembe. Alla dedi, resul Alla dedi din müslüman boldu, kolunu yıbardi, yedi 327. katlam bolub varıp yıkıldı. Peşimiz mezgili bolganda Karacan özüne gelip 328. Sultan Alpamışga aytadı: Ol korkanımdan dost bolub idüm 329. kaytadın erasına dost boldum. Bana kelime şehadetini ögret. 54 Kelime 330. şehaetini aytıb Isfahan kiliçnı ortasına koyub kucaklaşib dost 331. boldu. Karacan kara atının beline bindi. Alpamış Bayçobar atınıng 332. beline bindi. Karacanıng havlu haremine geldi. (Karacan) Dostuna hizmat kıldı 333. beş gün tamam aradan ötdü. Altıncı gününg yüzü boldu. Bahar geldi. 334. (Karacan:) Bay altı aylık yoldan benim manan dost bolmakka kelib Barçın adlı 335. yarını izleyip gelkendi. Dostum cevab birsang bol gitkenden 336. gitsem, Barçın yarınga yetsam, senning kelgenini bildurub bir sevinçleb 337. gelsem, kalay göresin? (Alpamış:) Acar bolur dostum dedi. Alpamış Kara 338. canıng gönlüne hayal peyda boldu. (Karacan) Gel dostumnıng Bayçobar 339. atına minib, yakınlab Barçıncan tiken ak uyga yakınlab, barıb: * 340. bedevmin tavdın eşkali * turmağın bizdin yaşganıb * bol uyda kişi bar 341. mıkan * biz menan haberlaşgalı * kara tavda bardı kış * gözümden 342. akdı kanlı yaş * ak uyda benda bar bolsang * çikin meydanga 55 343. haberlaş. * Sonda Barçın söyleydi: * garib gönglümün kuşu 344. çok * misafir kılman dostum yok * kim bolsang kalma yolungdan * 345. habarlaşirga kişim yok * gitdi medetim belimen * taydı devletim 346. kolumdan * habarlaşarga kişim yok * kim bolsang kalma yolungdan. * 347. Cevab Karacan: * Bolmay savaş at kuyruğun öreyin * adın 348. ayal Barçın dilber ne dedin * meydanga sabak göz gönengden Barçın 349. can * Baysun ildan sizga habar vereyim * binib bedeve her meydandan 350. gelgende * Isfahandan sansız Kalmak olganda * özü on dörtde 351. atı Alpamış * sizdi izlep bir yaş oğlan gelganda * boynuna 352. takgan tilla tumarın * savaşda tarkar bingen kumarın * özü on 353. dördünde adı Alpamış * inanmazsan binib geldüm çobarin * Alpamış 354. nıng Bayçobarnıng atıyn aytgansun. Barçın can bakıb, aydayın 355. çalkayib, maydanga yükürüb çikdi. Astına karasa Bayçobar atını 356. gördü. Üstüna karasa kaynatgan temir renkli, şekli yok, gurbatlı bir din 357. bilmagan kara Kalmaknı gördü. Barçın can görüp vaay derib deyib Bay 56 358. çobar atnı cıramıtıb gonglu bozuldu. Gözüynan yaşi tizilib: * 359. Boynuma takganım tilladan tumar * men yığladım gece gündüz zar zar * 360. basganıngdan mandayın apan aynalsung * kaplan olub olca bolgan 361. Bayçobar * men yığladım gözde yaşim göl bolub * arttım yapkan 362. kulang saçım gül bolub * közgünanman olca bolgan Bayçobar * 363. kaplan olub kalgan senmin kul bolub * men karasam besten tugan 364. ay idi * sultan aman deyüb gönglüm cay idi * görgeninden 365. aylanayım Bayçobar * men gitganda kisir engen tay iding. * 366. Cuvab Karacan: * kıl yamanlık maksudunga yetme gel * zar yığlayıb 367. bizni sersen etmegel * gözüngden aynalayın Barçın can * kub yığlayıb 368. ayallığını etmegil * tartdıym ayaldan bedevining beline * kulak sal 369. Karacanning diline * namerd mekan deyub, kaldum men gafil * yolbarsday 370. penca saldı belime * Allah dedim at comuldu terlerga * özü yalgız köp 371. yığlaydı pirlarga * namerd mekan deyib kaldum men gafil * 57 burgut deyim tavlab 372. urdu yerlerge * yalgancıda garib gönlüm hoş gördüm * yalgız 373. idim bir ukege eş boldum * Hudanı bir bildim * resulunu ber hak * 374. korkanımdang Alpamış ilen dost boldum. * Şol vakitlarda (Barçın) koltuğunnan 375. kollab, ordağa Karacan dostun tüşürdü. Uyunda bar taamın birdi. 376. (Karacan:) Barçın can bizni yahşi görsang, Alpamışnıng dostu deseng, endi 377. dostum yanına kaytar idim. Magan sevinç biyrsang dedi. 378. Barçın saçrab ornıydan turdu, tünike kol saldı, altun 379. düğmeli çekmendi yanına koydu. * Şunda Karacan söylaydı: Sening 380. atang Baysarıbay dedi bar idi, anang atang kayda gitgan dedi. 381. Şunda Barçın zar yığlab aytadı: Han Hanlıgın kıldı, fıkara fikaralığın 382. kıldı. Bizga Tayşa Han zorluk kıldı. Arı kızıngdı magan vermeysin 383. deyib, arı Karacanga birmaysın deyib atam anamdı, bu gün üç gün 384. boldu, Tayşa Han uyga saldı. (Karacan:) Bar kelda Barçın Alpamış dostuma yetsam, 385. atam anam sağmıken dese, menen dost bolgan bolmas. Menen 58 çok hem 386. yahşirak deyib mindi çobarning beline: * Aklım boldu bol maydanda 387. imdi lal * namus armanın közgalısdı Konguratlar * Baysun ildin 388. mal eğesi gelganda * men karasam uyun kuydu Tayşa Han * binib 389. bedev her maydandan gelgende * Isfahandan sansız Kalmak ölgende * 390. men karasam uyung kuydu Tayşa Han * Baysun ilden merd Alpamış 391. gelgenda * toksan kirmey bağda gülüm solganda * ecel yetmey 392. sum sumdanım tolganda * bimeze kıldı azayım ferake * altı günler 393. bizlar mıhman bolganda * Padişahım işitgil mening zarımı * alışganda 394. aldı tende canımdı * bimeze kılıbdur zalim horaki * her mezgilge 395. yedi tokuz narımı tokuz tüye bir tuğul ceyalmaydı Kalmakka. 396. (Karacan) Dostunung derecesin bülend kotarıb aytıb turganı idi * Kösemen 397. Kaska cellatnıng başi iydi * (Karacan:) Ey Tayşa Han, her menzilde tokuz nar 398. yeyturgan bolsa ahir zaman boldu. Deseng bolmaymı. Tecel geldi 59 diysang 399. bolmaymı * erteng menin kulağını Alla salganda * gazab kılıb sening 400. başing alganda * sen bilseng öz yolunca olursun * her belay 401. beterni bana kılarsın * atam anam di sen uyga salgan iken sen deb. * 402. Kösemen Kaska, Hanıng aklının bölüngenliğini bildi. Çukurub 403. uydaki bendelerga geldi. (Alpamışın) Kayın atası Baysarı Baydı, Kayın anası 404. Altun Saçı uydan çikarib, Kösemen Kaska Karacanga verdi. 405. Bayçobar atı Baysarı bay tanıyıb mangıylaynan tavab kılıb saçrab 406. Bayçobardın beline bindi. Kiynine Karacan bindi. Onung kiynine 407. Altunsaç bindi. Atdıng bağrı süzüldü. Peri cürisi menan 408. argumak Bayçobar Kalmaklarga göz kıldı * at cumuldu ter boldu * 409. sığındı kamil pirlerge * kara gönlüm cayradı * yetip geldi 410. Baysarı * umut tikken uylarga * atdın belinden tüşüb, 411. Barçıncan verdiği sarfaynı alıb Karacan dostu Alpamış dostung 412. kaşina ketmek boldu. * Cevab Barçın: * Aklım boldu bol maydangda imdi 413. lal * men munglu men bendem deysin Hak cebbar * men munglunun sizga 60 414. aytar arzı bar * bir zaman iken gel dostum Karacan * at 415. çapkan bülend takırlar * Beklerim kurgan çatirlar * az menan kelgen 416. bolama * köp menan kelgen bolama * izleb bir yelgen Batırlar * 417. açılgan bağda gül menan * nesebin bolsun hür menan * Baysun 418. atlı Kungratdan * bizlerdi izleb kelgende * nice bayrak kul 419. menan * yaratgan Allah taala da * oynasam mıhrim kanama * Batır 420. ankov erler ködek * din bilmagan Kalmakka * ya bolmasa sultanım, yalguz 421. gelgen bolama. * Cevab Karacan: Işbu demni öz demini dem dime * 422. sultanıngdı hiç Batırdan kem dima * bol maydanda katta savaş 423. bolganda * Alpamışdı kırk ming kuldan kem dima. * Cevab Barçın: * Kara 424. nergis gözüm bar * almaday kizil yüzüm bar * Batırım gelmesinde 425. burun * din bilmagan Kalmakka * aldab bir aytgan sözüm 426. bar * imdi key aklar saçıma * rahiming kelse nitedi * 427. gözdan akgan yaşima * aradan altı ay ötganda * 428. özümdü koygum keledi * kırk günçülük yanayın * ol bayrakdıng 429. başina * minüb bedev yılkını * arman devran sürgenüm * özüm 61 430. şugan tiyemin * kırk günculuk bayrakdan * atı özüb gelgende * 431. zerli tonum giyemin * muhtacmin isem giyamin * kay Kizilbas 432. demeymen * kay bir Kalmak demayman * kırk günçülük bayrakdan * 433. atı özüb gelgenge * bahti kara Barçın men * özüm sugan 434. tiyamın * dostu bolgan Karacan * vade kılgan munglu men. * 435. Alpamışga aytub bardın Barçın uyuna kaytdı. Karacan Alpamış 436. dostuna kaytdı. * Dostuna barıb gel Barçınıng sözünü aytdı. 437. (Alpamış:) Atam kabem sağ miken dedi. (Karacan:) Arı dostum sağ iken. Sonun haberin 438. işitib, Bayçobar atdıng yeti gün, yedi tün soynatıp, Tayşa Han 439. kalasına Kalmaklar, at çabdurdu dalağa * yarını saldı kalaga * 440. Barçın candı bayrakka tikadı dep, kıyamat tüşdi arağa. * Hatun 441. menan balaga * örüldü atdınıng kuyruğu * ölüm hakdıng buyruğu * 442. kalmayın Kalmak yinaldı * heması Barçından umid kılıb yığlandı. * 443. Kalmakdan dörtyüz tuksan yügürük Tayşa Han tarafından çikarib. Alpamışnı 444. hem çakirib, Karacan dostu hem geldi. Sultan Alpamışdıng özü 445. minib sıgayın dese, ohşarın tapadı. At çapmakka bala tapmadı. Dostu 62 446. Karacan turub ne dedi: Balanı kaydan tapay. Yok özümüz ak bir sefer, at 447. çapar bala bolayık. Dostu Karacan çobarga mindi. (Alpamış) Karacannı Allahga 448. tapşirıb, Bayçobardı Karacanga tapşirıb, dörtyüz toksan bedevni 449. divan molla hatga salub. * (Alpamış:) Seğib edim Baysun kaladan * muradım 450. köp bir yaratgan Allahdan * dost sebebdan Bayçobardı mindirdüm * 451. düsmanlık kılmagil dostum Karacan * çapsa bedev canıng çikmayma * 452. sonundan at capılmaz kara atdıng tokuyan * dost sebebden Bay 453. çobardi mindürdüm * haberdan bol, bari menan yoğunan * acı 454. menan tokunan * yığlay yığlay asdan alaba; urdum * kolumdagi boz 455. tarlanım kaçirdım * dost sebebdan men mindürdüm çobardi * 456. bar Karacan yaratkan hakka tapşirdım * yurtulağa yollab kaldı. * 457. Karacan sultandan fatiha aldı * gülünü bağışladı * mundayın 458. devran kaydadı * Tayşa Handan alub cevab * Batır doğan 459. merd Karacan * dört yüz toksan bedavnı * yolga bir revan eyledi. * 460. At cumuldu terlerga * sığındı kamil pirlerge * Karacan yollar 63 461. yüzüb baradı * kırk güncülük yollarga * beş gün tamam bolganca * 462. yollar yüredi Karacan * her yerlege bardı * avlakta demin 463. aladi * al uykusun kandırıb * yine mindi çobarga * dört 464. yüz doksan bedevge * on günning yüzü bolganda * gene gelip 465. kaladı * avlakda demin aladı * al uykusun kandırıb * 466. dostunung atını sınadı * günler on beş bolganda * yana yetdi 467. songünan. Ak Bulak digan bulaknıng başinda Kalmaklar gülüşling kılıb, 468. bir söz aytıb tugarnı: * Men yığladım bol meydanda zar zar * köp 469. yığladım bol gönlümde kemlik bar * bir sunni deyib baytak elden 470. ayrılma * söğuklesing ağay inim Karacan * bedev deyüb yağu 471. yal kuyrugun taradı * nadan doğan Karacan * töreye yoldu 472. soraydı * tilinde alsang ilinga kayt Karacan * kalikat kazakınıng 473. kayda yaraydı * ayıl tartdımdan bedevning beline * sende girding 474. din Muhamad dinine * bul bayrakka kulu kutdung yaralmas * atnı çapma 475. Karacan, kaytgil ilinge. * 476. Şol vakitlarda kara, kara Bayçobar atdı * aklı adamdan 477. ziyade etti * nazargerde bekning atı, canıvar Bayçobar at Kalmaklar 64 478. din gözü ötüb canıvar mıltıkdan atılıb yıkıldı * Karacan 479. kamşi saldı * Bayçobar at ornınan turmadı * Karacannıng 480. acuvı keldi. Bir koluyla kuyrukdan, bir kolunan kulağıdan Karacan 481. (Bayçobarı) alıp gönlümde yıkılıb kalgan ariı savlukday görmedi. A, o deb barıb 482. kotarıb dört ayağınan basturub, barıb koydu. Üç mertebe kotarıb 483. koydu onun sonunda, aldı koluna seksavulnung çikarib atına urdı. 484. Her yağına katdı. Urma deyb canıvar çingir çiingir kişnadı. Işin 485. urub kişnedi * tende canım kıynaldı * Batır toğan Karacan * 486. çobari aldına salıb aydadı * gün tün yol yürüdü * beş 487. gün aradan ötdü * gün yiğirmi bolganda * Kök Derbend adlı derbendga * 488. at kaytarar yerge yetdi * akça yüzün soldurdu * gamga gönlün 489. toldurdu * yirmi günlük yolga baramay * Kalmakdıng mingan 490. atları * kaytbay turubdur derbend * kıyasın salıb boldurdu * 491. derbendga tüşe kaldı * Kalmaklar kengeş kıladı * Karacannıng hem 492. gönlüne kıyal peyda boldu: * Bir gün Bayçobar atka dem birsam * 493. beş kuğuş yem birsam * durbasını alıb Bayçobar atdıng aldına 65 494. baradı. Bayçobar atdıng aldına barsa durbadan yarık birub 495. ürkedi * arangnan yürsanan baska nersini görmagan * durbanı kayda 496. görübdü * tofcar manglaynan kasıb kulağınan basıb durbanı * 497. Bayçobarga zordan iydi * birgan yemi yemez idi * hiç 498. kadirin bilmeydi * özdan akga saçıp baradı. Onda Kalmaklar 499. gülüşling kılıb: zadıngnı sikeyim, sennining atı erken barar 500. bayrakdan deyib, Kalmaklar gülüşlüng kılıb söyleşdi. Her kim koş 501. koşuna kaytdı. Tayşa Han yiberib aytdı. Padişahlıkdan bir törenin özü, 502. at peşin kimning atı ölür iken, kimining atı gelir iken, dört yüz toksan 503. Kalmakdıng halinan haberdar bol deb. 504. Şol At Peşin töre aytadı: Dört yüz doksan bedevni bir derbendden 505. aldumızdan otgarıb gördük. Tayşa Hannıng tarlan atınan başka, 506. Karacannıng kara atınan başka, hemasını gördük. Heması öküz 507. iken Karacannıng mingan dostunun çobar atını bir nice bedev 508. dedi. Bir nice yabai dedi. Şunu barıb görsek iken. Tokuz Kalmaknı yoldaş 509. kılıb yakınlab kaşina geldi. Karacannıng gelib karasa, Alpamış menan 66 510. dost bolganı beri, hudanı bir bilgeni, resulunu ber hak bilgeni, Karacan 511. bir rekat namazın kaza taslağan yok iken, At Peşin gelgen vakitde peşin 512. namazın okub turgan iken, arka tarafında baylanıb turgan Bay 513. çobar atdıng tura kaşina bardı. Ömür oyna kol salıb gördü. 514. Tenisini uçuncu gördü. Köp peşin etgen Bayçobar atdıng karışın 515. suyam kanatını gördü. Çikip kaytıb turganını gördü. Atpişin Töre 516. Bayçobar atdan korktu. Kayta birdi. Alamannıng içine bardı. 517. Dört yüz toksan Kalmakdıng hemesini çakirub aldı. Sözdi kimden 518. işiting. At Peşin Töreden: * Işiting, ayıl tartdumdan bedevning beline * 519. sefer kıldık Din Muhammed yoluna * oylanaman Barçın kayda sizlerge * atdı 520. çapbay kaytgın Kalmak ilinga * at çapkan men kaya meydan tuzlarga * 521. kiygen savutlarıng gelmes tizlarga * abruy barda ilge kaytgan 522. yahşirak * keyinin barargila turgan gözlarga * cemalda takir Bay 523. çobar at barlıkda * oylanaman Barçın kayda sizlerge * cemal iken 524. Karacan * Bayçobar atdı tablabtı * onan hem usta Alpamış * 525. kan azatdı bablatdı * kırkılmasa kanatı, sökülmese tuyağı * 67 cemalda 526. takir Bayçobar * yirmi günlük yollardı * yedi günde çaklabdi. * 527. Şol vakitlarda Karacanıng yalguz oğlu Dost Muhammed At Peşin Törege 528. aytadı: * I;bu demnen öz demini dem deme * men barlikda Han atamdan 529. gam yeme * atamning yedi günl]k alp uykusu bardur. Yedi gün ayru bolduk 530. deb, boldurgan at demin alsin. Yar ura koyun dedi. Ondan song Karacan 531. atam yedi günl]k alp uykusuna girer, ondan song Bayçobar atni öltürüb 532. kiteyik, ya ki atamnıng kol ayağın bağlab giteying. Kalmaklar şunday 533. deb yarsaldı * şunda Batır ankov er ködek atın tuşavlab yiberüp 534. köpşuttu gibi başina koyub, Karacan sapatın kulağına tutıb yatdı. Yatkannan 535. yasterek agaç katdı. Başlığı Dostmuhammed, Karacan oğlu, atasınıng üstüne 536. yetdi. Gılsa uklab kalganlığın bildi. Dört yüz doksan Kalmakdı 537. çakirub alıp geldi. Karacanday atasınıng iki kolun arkasına 538. kavuşturub buruşturup ohşatıp bagladı. Dört yüz doksan Kalmak 68 menan 539. Bayçobar atdıng kaşina bardı. Kim aldı cilavdan kim aldı özengindan, Bayçobar 540. atdı meydanda kotarıb urdu. Koldan alub gelib seksavuldıng çagayin. 541. Bayçobar atdıng dört tuyağına dört kol mıh'i inkay inkay, kurs 542. kurs etküzüp gül mıhladı. Kadab yüberib kakdı. Kalmaklar 543. lavlab atını mindi. Hoş vakt hürrem boldu. Hemması katar turub, At 544. Peşin Töreden cuvab alub, yolga revana boldu. Şol gitgatnnan gitdi 545. Aradan üç gün ötdü. (Karacanın) Gönlü karar tapmadı. Avkıda bolub yatgan 546. Karacan cavlığıb uyandı. Başinı kotarıb karasa görgening 547. aklin aldı. Meydanda yalguz uyuklab kalubdu. Kalmaklardıng gitganına 548. üç gün bolubdu. Atlarıdıng tezeği kuyub kalıbdı. Çavlikgan 549. albarsa, orınan turayıb deyib omtulsa, koçkorda yel süzüb boynu 550. astına tüşüb yığlay birdi. Kolunung bağlaganını bildi. Kısmında kalganın bildi. 551. Emekleye emekleye Batır yaynan turdu. Karasa Bayçobar at yok bir 69 552. süyrenge göründü. Izine tüşüb, barsa bir nice okman bir nice korkordan 553. soğan Bayçobarnı salkasın Kalmaklar taşlagan idi. Bayçobar 554. atdıng dört tuyağı görünür görünbas bolub turgan iken, 555. imdi atını alayım dese, kolu bağlı şu yerde Karacan bir söz dedi: * 556. Sargaib dostumun tanglab bir atdı * at özdürüb tarkatmadım kayratdı * 557. dört ayakka dört kol mıhı kakdırıb * aslım kul bolgan song 558. negizige tartdım * özüm olsam ziya kalur narday gos * dostga hizmet 559. etsem tayardur biheşt * dört ayakka dört kol mıhı kakdurub * müslüman 560. men bolsam * kılaman mundan iş * baharda açılgan bağdıng gülleri * 561. vay dostumun Baysun Kungrat illeri * dört ayakka dört kol 562. mıhdı kakdurub * kayda gitding sultanımnıng pirleri * dan bedevnin 563. manatdan saldım terliğin * zaye ötürgenmin ömrüm şerligin * dört 564. ayakka dört kol mıhı kakdurub * sözü yalgan kulnung kalsın 565. söyegi * adımnıng gönlünde köp bolar kata * belki meded bolur 70 bir 566. bugan buta * dört ayakka dört kol mıhı kakdurub * Çobarding 567. pirisin Yılkıcı Ata * Şol vakitlarda kulak salıb dinlese * ağalar bir 568. fesil kılayin nalış * bilgen kulga kıyamatnıng yolu alış * kulak salıb 569. dört tarafga dinlese * Allah diygan gaibdan çikti bir davuş * 570. anglay anglay karasa * adem diygan gümrah bende * kalenderler kiyer 571. yende * hu diyen Allahga bende * başinda bar kulahları, tayin boldu 572. hızır zinde * Karacannıng yanına geldi * Karacan Tangrı selamın berdi * 573. selamın aleikum aldı * yedi kamil pir Karacan kulun seçti * 574. kuyup turgan Karacan * (Pirler) okmanda yatkan Çobarga yolbarsday 575. pençe saldı * Çobardi sürüb aladı * dört ayakda dört 576. gül mıh * Batır ankov yer gödek * yadınan çikib bardı * 577. yedi kamil pirlari * evliya enbiyaya tapşirıb aytadı: * Aynalayın 578. andazım * manglayımda kunduzum * tepemdeki yıldızm * görüşgence 579. gün yahşi * Karacan adlı can kuzum * yurtkanda yolung bolsun 580. deyib * hızır yoldaşing bolsung deyib, yurtdıng başi yolbarsım * 71 581. karavul başi kaplanım * kaplanım aman bol dedi. * Il ağası 582. sultanım, can balam aman bol dedi. * Mingan bedevnin yelsun 583. deyib * armansız devran sürsun deyib * kısmette kalgan Bayçobar * 584. Bayrakdan üzüb gelsin deyib * Barçın can adlı can balam * 585. sultanga çift bolsun deyib * çift yaratgan pir-u bar * Barçın can 586. menan sultanga * özü abruy versin deyib 587. çihilten pirlari fatıha birub bol munda kaldı. Ol onda 588. gitti * Batır kamşi saldı * göz onangınan aynalayın Bayçobar 589. meydanda kuyub yanadı * dört ayakda dört kol mıh * 590. gözgünangdan Bayçobar * canun alub baradı * ağzın arayıkday 591. açadı * ömürovdan köpük saçdı * at deryaday taşdı * Kara 592. can kamşi basdı * tuyağı kızdı Çobaring * tököp soktu basadı * 593. bir gün tamam yol yurüdü * al namazı şam bolganda * kamşiga çabsin koşadı * 594. karakuftan bolganda * gözgünangdan hem dam Çobar * doğru yolunu tutalab, * 595. Karacan adlı Batırnı * conu kızdı Çobarding * kıyamıdan dalada * 596. donkub alub kaçadı * oyuka gelse omkonleb * yılga gelse 597. il manglab * iki gözü til mangılab * ömrüragin görsang 598. eşikdey * boynu idi beşikdey * kahkülü bolgan ipekdey * kahkülü 72 599. suluğbay Bayçobar * bazardagi makmalday * çekili suluğ canıvar * 600. uyga tikken ordaday * savurusu suluğ canıvar * mollakiygan 601. kılmaday * kulağı suluğ canıvar * Rustan gelgan leğenday * 602. tuyağı sulug canıvar * çaltiragan koyonday * azuvluğu yekeli * 603. altı kulaç saylardan * yıldırımdıng vaktınday * silik etmesden 604. ötade * üç günün yüzü bolganda * bayağı gitkan Kalmakka * 605. aynı seher bolganda * lala vaşkan Kalmakka * ilahim verıp muradın * 606. Karacan kovub yetedi * çapmagin bilmey ayrad * yarkanatta 607. kayrıldı * bendi kılgan Çobardan * bamdatvakti bolganda * kovalaşip 608. Kalmak ayrıldı * dört gün yüzü bolganda * ayni şaşga bolganda * 609. karsaldına karasa * Tayşa Hannın tarlan at * yayılıbdı koş 610. kanat * at Çobar yetgende murat * peşin mezgil bolganda * 611. savrudaki şamalday * tarlan atıng iziynin * kovalayıp yetti 612. Çobar at. Ota birub Bayçobar * çokluktan aviz saladı * 613. enkide bar tarlan at * tarlan at kaldı kayrılıb * munanda 614. otup baradı * günü menan yürüdü, * tünü menan yürüdü * beş 615. günnüng yüzü bolganda * Karadağın bayırında * Dostmuhammed adlı 73 616. yalgızı * astında bardur kara atı * Karacan atıi Batırdıng * 617. taleb algan ferzendi * bulcan bulcan göz usunda göründü: * Gevherim 618. sin sen, sen menning karağım * sen bolmasang kim bolur halden sorağım * 619. Han atangdan aylansun * yalguzum sultan * bu zaman anlağın 620. yalgız çiragim * yığlasam Allahga yetgeymu dadim * senler ölseng, kır 621. kılmaymu kanatım * kıyametlik dostumnung atı kalmasun ata desen * 622. atnı tartgil ferzendim * çabkuç bedeve öz devrinde çabulur * Batır 623. yiğit ak savutun camulur * atnı tartgil, at kaldı deyib gam yeme * 624. Barçındayın elden dilber tapılır * bolmay savaç at kuyruğun öreyin * 625. canım oğlum akılsız siz nideyim * Barçındayın ilden dilber tabolur 626. öz ilinden suluğ savlab birayin * (Dostmuhammed:) Canım ata sözüna kulak 627. salmayım * bol yollarda men tilingday almayın * atı özgen bek 628. yiğitge yol yahşi * Barçınnan başkanı almayın. * Karacannıng acuvu 74 629. geldi * Bayçobarga kamşi urdu * oğlu da kamçı saldı. Bolda 630. kamçı saldı * iki bedev yarışdı * Batırlar kıldı nalışdı * 631. tuyakdan çikgan kara taş * çakmakdayin çakildi * kumlardan 632. kuğdanlar aşildı * cemalda takir kara at * sıraç yoldu birmedi * 633. köp hafadı Karacan * köp tıkıldı Karacan * üstüne giygen 634. ak savut * tenine sıymay kirmedi * Batır kolun sermedi * Allah 635. ebru birmadi * aradan ötdü uc saat * cemalda takir kara 636. at * henüz yoldu birmadi * oldum oldum diyganda * göz günengen 637. Bayçobar * zinekike başin tikib * canıvar emiranib yetib baradı * 638. dusmanlık kılgan oğlunun: * dört tur deyganda turmadıng * meni ata 639. dimading * Dost Muhammad adlı oğlunun * bir kolun taş (osha) tübedan 640. saladı * bir kolun bel bağlıgaydan aladı * tileb algan ferzendden * 641. değirmenlik taşlarga * yalguzıng tavlab uradı * Dostmuhammet oğlun 642. öltürüb * ak kılıçnı aladı * kanatlı kara tulparnıng * kellesin 643. kesip aladı * dostu bolsa şonday bolsun * ey Beyler, hem oğlunu 644. hem atını öltürüb * Batır doğan Karacan * dostluknu becay kıltırub * 75 645. bözlab gidip baradı * yeti günün yüzü boldu. Imdi haberni 646. kimden işitting. Tayşa Han Kalmakdan işiting. Dürmüncilar dür 647. minga karab, köp yollarda keleyatkanlarnı görüb, Tayşa Hannan 648. bir dürmünci, Karacannan hem bir dürmünci dürmünge karab, geleyatkan 649. atnı angladı. Tayşa Hanga derek birüb dürmüncü ne dedi: * 650. Asılıbdur Hannıng devleti * kurudu kurumsak mihneti * Barçın can 651. boldu Hanın, aha tarlan at göründü dedi. Karacannıng 652. yoluna karagan dürmüncü: * Boynuna takkan tilla tumarı, savaşda 653. tarkaydı, atnı mingan kumarı * bularga, bolmaska söylay birmeyzler * 654. bol keleyatgan senning Özbeg Çobari. * Şol gapnı işitib, uydey 655. bolgan ak tübaning üstüne çikib, Batır Alpamysh karasa, geleyatgan 656. Bayçobar gördü: * Moynuna takkanım tilladan tumar * seni 657. çabkanlardan tarkaldı kumar * özün cavub özününg abru almasang * 658. göz günengnen aynalayın Bayçobar * kökerub görüngan tavda lalem 659. yok * göz körüngen yüz ming tuman bahan yok * özüng çagab 76 660. özüng abruy almasang * at kotarıb Allah der ki ağam yok * 661. baharda açgan bağda gülüm yok * özüng çapkan özüng abruy almasang * 662. at kotarıb Allah derki inim aynım yok * ilimden ayrılganman bir sayıl men * 663. dovum çilten koltuklasang deyin men * at köter armanda koşda 664. bolmadı * göz gönengden aynalayın yayılgan * Konguratdıng ordasını 665. yayılgan iken * Alpamışnın turgan yeri belgi vade etgen Kakbalı 666. Karataş idi. Tayşa Han vezirleri ilen kengeşib, Şol taşdan 667. kimning atı burun otsa, Barçın kız şunung bolsun deb idi. 668. Alpamış oşa turar idi. Alpamışdan bir mertebe aynalıb, canıvar 669. Bayçobar mıltıkday umtulub yıkıldı. Alpamış sultan karab tursa, ayağı 670. keledey bolub şişib gidibdi. Alpamış kılıçga kol saldı. Kılıç koluna 671. söğürüb alub Karacanga tüfleb şu yerde Alpamış bir söz dedi: * Müslüman 672. bendega yoktur ziyanım * atdı görüb gitdi akıl kiyalım * dört ayakda 673. dört gül mıhnı kakdurub * merd Karacan kana megan dostlugung * 674. kellenigen keseyin, geltür imanin. * At kadirin hiç bilmagan 77 yaşlığım * altun 675. kase koyub içgan maslığım * kelleni keseyim, geltür imanın * din 676. bilmagan, kana magan dostluğun * atnı salıb bir yakka çigarayin tozungdu * 677. gazab menan sarartayım yüzünu * dört ayakka dört gül mıhı 678. kakdurub * sen men deyüb isendirgen özümnü. * Cevab Karacan: 679. Bol gitgenden gitgenmen * meydanda tekbir etgenmen * günler 680. on beş bolganda * Ak Bulakka yetgenmen * din bilmeğen köp Kalmak * 681. gülüslük kıldı bizlerge * göz günengnen Bayçobar * mıltıkdan atılıb 682. yıkıldı * aldına salıb aydadım * mende canım kiynadım gün yirmi 683. bolganda * bayrak yayga barganmız * Kalmaklar bizdi aldadı * 684. yedi gün erüğ bolduk deyib * Batır enkov, er ködek * 685. inandım sözüga makul deyib * tekbir etgan Karacan * göz uykuga 686. barganda * iki kolum bağlapdı * uyanbayda Karacan * göz gönangnan 687. Çobarga * dört gül mıhnı sablattı * beyde kılıb taşlab çobardi * 688. öz hudana yığlab * din bilmagan Kalmaklar * yolga revan aylabdı * 78 689. uykum kanıb meydanda * seçrab tursan urnımdan * kısmette kalganım 690. bildim * Çobarning yatkanun bildim * zar yığlab bardum kaşina * 691. etek, yenim hol boldu * gözümnan akkan yaşima * maydanda olub 692. kalganda * hakda yalguz men yalguz * kim keledi kaşima * biribar rahim 693. etti * gözümdan akgan yaşima * men yığladım Allahga * yedi kamil 694. piriniz * Allah deyib geldi kaşima * yığlay birma balam deyib * tayin 695. bolubdu babang deyib * yedi kamil piriniz * iki kolum boşatdı * 696. şükur eyledim Allahga * okmanda yatgan Çobarga * yolbarsday 697. pençe salgan man * okmandın şügürüb alganman * Bayçobarga 698. mindurub * yedi kamil pirlering * karavul başi kaplanım * kaplanım 699. yolung bolsun deyib * yurt, el başi yolbarsım * yolbarsım yolung 700. bolsun deyib * Barçın can adlı can balam * Alpamışnı bulsun 701. deyib * astıngda mingen Bayçobar * bizdan emes Allahdan * 702. bayrakdan özüb barsın deyib * yedi piriniz * nefesler 703. kılıb kalganda * aradan doksan gün ötganda * Tayşadan gitgen 704. tarlandıng * kovub yetdüm songünan * ota berüb Bayçobar * 79 705. şu kulaktan ağız salganda * tarlan at kaldı mayrulub * yalgız 706. oğlum Dost Muhammed kavlab yetdüm eningen * tur diyganda turmadı * 707. ata deyib tiline almadı * köp yalvardım ogluma, aytganımdı 708. kılmadı * ölen oğlum öltürdüm * songra kara atım öltürdüm * 709. zerli ton giydim kıyavsız * kavlum yalgız buyumsuz * ak uyumnıng 710. arslanı * böz koyumnung bostanı * yalgız oğlan öltürdüm * 711. yalgancıda men bir bahtı karaman * men ayrıldım Dost Muhammed 712. balamdan * şükür eyledim din Muhammed dinine * yalgancıdan Allah deyib 713. ötüb baraman. * Ol sözüne Alpamış dostu yığlab, Karacan dostu 714. hem yığlab. Cevab gül Barçındı: * Sultanımnıng Batırımnıng atı gelgan 715. ohşaydı barıb bir göz aydayın * bir kutlu bolsun aytıb kaytayım. * 716. Öz malin kaya salıb * görenlerin kolundan alub * iki beti 717. günden * kaşinı kakıb * labını tişleb * bir kolunu 718. kavuşturub * yangagına çikgan memesinin üstüne taşlab Barçın can 719. bir söz dedi: * Akça yüzüng sarartıb * atıng gelmes deyib 80 720. mungaydıng * öz deme bayrakdan Çobarding * at geldi Batır, 721. göz aydın * moynuna takgan tumarıng * çabkanda tarkar kumarıng * 722. geldi mi bayrakdan Çobaring * at geldi Batır, göz 723. aydın * at çumulgan teringiz * savaşda kollar veringiz * 724. sendin aynalsın yüreğiniz * at geldi Batır, göz aydın. * Cevab 725. Alpamış: * At çomulgan kara terge * nefes vermegen çapkan yerge * 726. kutlu bolsa, birga bolsun * kaytaber Barçın uyunga * Kalmaklarnıng 727. yüzu solsun * kılıcımnan kırgın bolsun * kutlu bolsa birga bolsun * 728. kaytaber Barçın uyunga * çesmenden sular içmesin * ayrılık 729. cebri yetmesin * namahrem gözü düşmesin * kayta bir Barçın 730. uyunga * Şol vakitlarda Barçınnıng cevabı: * Atıng geldi deyib 731. kivanıb turgansındur * atıng ölür bolubdu * Kalmakdın elinde 732. süyegüng * kavşab kalar bolubdu * at gelib ciydin eşindi * 733. men barayın ordaga * kıyın canınmdan yiber sultanım * Karacan diygan 734. dostundu * ol ciberdi keyinnan * Karacan diyen dostunu. * 735. Barçın can uyga baradı * koluna onlar aladı * dört kuzunun 736. kuyruğun * Karacan atı dostunung * arkasına saladı * 81 737. Gül Barçın adlı dilberi * ön koluga kazan aladı * Bayçobar 738. yatkan dalağa * Karacan menan koşulub * yükürüb gidib 739. baradı * Bayçobar atlı bedevnin * dört ayaktaki gül mıhların * 740. ambur menan tapanlab * tapanlab sügürüb aladı * dört ayakdaki 741. haram kanın * kartik menan sorub aladı * ziyan zer zebirlar 742. koymaydı * dört kuzunun kuyrukların * kazanga salub 743. kuydurup * aşlıka orab taşladı * bayrakdan gelgan Çobara * 744. on beş gün Barçın savuttu * on beş gün Karacan savuttu * 745. on gün Alpamış savuttu * bayrakdan gelgen Çobardi * 746. kırk akşam kırk gün gezdirdi * Barçınnan Kalmakdı bezdirdi * 747. atnıng tuyağın tüzdürdü * minib bedevin yelgende * bayrakdan 748. atı gelgenda * kırk akşam kırk gündüz gezdirib * gözgüngnan 749. Bayçobar donen koynu görganda * Barçın menan koşulup * 750. Karacan menan üçuyü * uyga bir kelgendi * Kalmakdın ilinde 751. Barçınıng * ak nikahın salamaşgın kıldı * kıldı işretti * 752. kız menan yiğit yakınlaşsa * kim bilmaydı bol adetdi * yekevi kıldı 753. sohbetti * sargayıb tanglar atdı * taze kıldı taharatdı * 754. okudu namaz bamdatdı * imdi Barçın menan kengeşip * elga kaytınıng 755. gamin etdi. * İmdi cevab Tayşa Handa ki, vezir azamları 756. aytadı: Taksir Han'ım (Alpamış) atı özüb geldi deyib, Barçınnı 82 757. alib giteberirmi. Kıyamatımız ahir, can da ağızdan çikadi, 758. laf da hem ağızdan çikadi. Aytgan sözümüz kılgan vademiz seninge 759. yalgan söylesek, vezir azamlar ol kanday boldu. Olay kılmayık. 760. Padişahım kurumsakka Barçındı berüb birmayin. Nazarınızga çagirtin. 761. Kiyninde dostunuz, toksan pehlivanınız bar, at çapkaning göresin 762. diygan hem bayrağı boladı. Pehlivanlar menan güreş, pehlivanları yıksan, 763. zorluğunu bilsem, şunda birürmen Barçındı de. Taksir. Çakirib 764. aytmak sizden, buyağını makullatmak bizden. Alkıssa, adam yıbarıb Alpamışnı 765. çakrub aldı. (Alpamış) Tayşa Hannıng nazarına geldi. Tayşa Hannıng görganı şu 766. idi. Tayşa Han yüzüne karasa, özü on dört yaşar oğlan; oğlan 767. diyganım yalgan, behiştdan çikgan gülman, kahkülü turub koyubdu. Kayzer zinde 768. babası, dürrü lal mercan, Tayşa Hannıng aklı lal boldu. Kırdıngar aklını 769. karasa, Alpamışga temaşa kılıb göçelerden ve duvarlardan üstüne çikti. 770. Kız tuğan ey ferzendim, altı aylık yoldan, Barçın yarıngding izlep 83 771. gelding. Köp yollarga at çapdıng, atıng özüb bayrakdan geldi. 772. Allah taalang yarı birdi. Barçın can sizin boldu. Hemma el Barçınga 773. taleb kılıb, yedi yurtdan pehlivan kalmay ve yıldam atlı kalmay gelgan iken, 774. ya atım özüb geldi deyib, ilinge kayta beresenbe. Ya pehlivanlar menin 775. tutyşasındı * Alpamış gönlündan aytadı: Hak da yalgız, men da yalgız, bol 776. ellerde hudadan başka, Karacandan başka kimim bar. Kıl merdligga belim 777. boğayım. Kalmaklar namerdlik kıldı deyib, ey taksir, Han da oturuk aytama. 778. Han yarlığı kaytarma. Taksir tutayın dedi. Özününg pehlivanlarıdan, 779. padişah bir pehlivanını çakirib ortağa pehlivanlığa çikardi. 780. Ortağa pehlivanlığa düştü. Alpamış hazreti Ali şahmerdanga yığlab, 781. padişahınıng pehlivanı bir zor urub, kotarıb Tayşa Hannıng 782. aldunda pehlivanın yıktı. Yalgan pehlivan turmay. Yarım saat ötgence, 783. padişahnıng dokuz pehlivanını yıktı. İmdi çikmakka pehlivan 84 bolmadı. Kiynine 784. karasa, Alpamış Bayçobar atı alamanın bir cetinde turur idi. Kalmak 785. larding hiyali bolgan iken, Alpamışdıng atını ya bayrağını alayık 786. özün öltüreyik diygan iken, Bayçobar atı aldınan barganın basadı. 787. Kaptaldan barganın tepedi. Gügüldeşgen köp Kalmakdı yakınlatmay turar idi. 788. Alpamış sultan munı gördü. Çikmakka pehlivan bolmadı. Atına yürüş 789. kıldı. * Batır mindi Çobar atka * zeynin koydu Kalmakka * leşger 790. yaman kursagan * anglab Batır karasa * din bilmeyen köp Kalmak * 791. yübermesge osagan * Batırdıng pes kılığı tutdu * kılıçnıng baldağınan 792. tutub oyalanıp * gah çikarip, gah kaytarıb * uval bahakun özünan 793. bolsun deyib turar idi. Bayağı padişahnıng veziri Kösemen Kaska, 794. padişahdan bi-cevab, Alpamış Batırga mıltık atdı. Düşman bolganlığını 795. bilib, günü bitmagan Batırınıng mıltık oku değmedi * kılıcını sükürüb 796. aladı * sansız turgan Kalmaklar * Çobarga kamçı saladı * aralasa 85 797. kaladı * üst üstüne kılıç saladı * köp Kalmaknıng başin aldı * 798. doğru gelgen Kalmakdın * kak manglaydan çapadi * kaptaldan gelgan 799. Kalmakdın * kellesi alıb baradı * aradan bir saat ötganca * 800. köp savaşlar boladı * çapkanda kılıç tab aldı * ayralıg dağı 801. yamandı * Hanı menen Hanzade * beği menen beyzade * Şol vakitda 802. Kalmaklar * olgan kalaga kaçıb barıb kamalgan * Şol vakitda 803. Alpamış sultan köp Kalmakdı öldürüb * Barçıncannıng uyuna * 804. Karacan manan koşulub * Şol vakitde kaytıb baradı. 805. Haberdi kimden işitdin. Tayşa Handan işit: Bul uruş kimnen boldu? 806. Veziri azamlar aytadı: Alpamışdan. Tayşa Han aytadı: Bol uruş 807. senlerden boldu, Kösemenden boldu. Kösemeni çakirtib, Tayşa Han: 808. uruşnu başlagan sen, senden boldu deyib, Kösemen Kaskayı öltürtdü. 809. Alpamış Batır Barçın yarına atın bayrakdan özdürüb, pehlivanların 810. yıkıp, Tayşa Kalmakdıng iline ecellisini öldürüb, ecelsizini böldürüb 811. doksan kara narı manan * nar üstünde tür manan * ak geminin 86 812. içinde * Barçın adlı yarınnan * Alpamış Batır atası Baysarı Bay 813. manan * Koş Allah yar aytuşub * anası Altun Saç manan * yığlaşib 814. Karacan dostu manan koşlaşi * iline sefer eyledi * akça yüzün 815. soldurdu * mingan narları boldurdu * altı ayçılık, kırk güncelik 816. yol yordu * yığlab kalgan ata anası Cildali Baysun Kungrat iline 817. aman esen geldi. Ata anası manan yığlaşib, ağayın karındaşları hemması 818. yığlaşib gelib, katta bayram toy kılıb * alamandı giydirip * at 819. çapdurdu dalağa * yarın saldı kalağa * Barçın cannı alub gelib 820. deyib * hamması teslim kaldı * Alpamış adlı şol vakitda * nazar gerde 821. balağa * altun kabak attırdı * yıldam atnı çaptirdi * pehlivan 822. yiğit tutdurdu * otuz gün oyun * kırk gün toyun kıldı * 823. Hudani bir bildi * resulunu ber hak bildi * bol kılgan işlerine şükran 824. kılıb, murad maksuduna yetdi * hama muradına yetdi ve Allah alem biz sevab 825a. alma başlı yeşil suna 825b. odoknung kölünde yahşi 826a. denden sablı cevher bıçak 87 826b. beklerdin belinde yahşi 827a. her kim ilinde yahşi 827b. yegan hem yerinde yahşi 828a. Alpamışdı yazdurubdu 828b. Ciyamuradın dilinde yahşi 829a. yarga bolsang bes gün aşik 829b. bi sakal vaktinga yahşi 830a. şuncanı yahşi dedi 830b. sazga geltürdü bol bahşi 831a. padişahnıng hizmeti Huda hizmeti 831b. padişaha hizmet etganım yahşi 832a. bol gaplarını aytıb turgan 832b. Bekmuhammed oğlu Ciyamurad Bahşi. 88 Kutluk Veren Bilgi'nin Baslangici, Tarihcinin Sonu: Tarih Mi, Yoksa Tarihcilik Mi Son'a Erdi? H.B. Paksoy, D. Phil. Bir sure once, "Tarih'in sona erdigi" ileri surulmus idi. Soguk Savas cercevesinde ele alinan bir dusunce olup, ilgili "carpismanin" sona ermesi ile bundan boyle karsilastirmali tarih yazilmasina gerek kalmadigini, kazananlarin gorusunun tek gecerli gercek oldugunu vurguluyordu. Ya da oyle gosterilmesi isteniyordu. "Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik (1990)" ve "Kutluk Veren Bilgi Ve 26 Agustos'a Giden Yol (2000)" yazilarimda, Kutluk Veren Bilgi nitelikleri uzerinde gorus belirtmis idim. Aradan gecen sure icinde de Kimlikler [IDENTITIES: how Governed, Who Pays? (Carrie, 2001); Turkcesi: Etnik ve Toplumsal Kimlikler Nasil Olusur? (KaraM, 2005) Ceviren: Osman Karatay] kitabini yayinladim. Amac, Kutluk Veren Bilgi'nin gorevini ne yontemler ile yerine getirdigini ele almak idi. Bu arada, Kutluk Veren Bilgi ile ugrasanlarin ne tur yaklasimlarla ise girisebilecekleri de ana cizgileri ile oneriliyordu. Bu yonde en onemli ozelliklerden biri de, Kutluk Veren Bilgi'ye ulasmak icin butun verileri seslendirip degerlendirmeye almak geregi olarak ozetlenebilir. 89 Sonucunda, Tarih'in sonunun gelecegini savunmanin, gucluklerin otesinde bir agirligi oldugu gorusune vardim. Ancak, bu dusunce esliginde baska bir sorun secilmeye baslandi: Tarih ile ugrasanlarin gelecegi. Once bir ornege goz atalim. 18ci yuzyilda Napoleon ordusu ile Misir'a cikmis idi. Amaci, Britanya Imparatorlugunun iki bolumu (Britanya adalari ve Hindistan) arasina Fransa olarak girip, Britanya Imparatorlugunun butun olarak yasamasini guclestirmek idi. Britanya Imparatorlugunun bu iki bolumu arasindaki yol, Misir ve Suveys Kanali uzerinden gectigi icin, Fransa acisindan, Avrupa ici guc dengesinin agirligini degistirmek bakimindan oldukca gercekci bir yaklasim idi. Napoleon yaninda bir uzmanlar toplulugunu da yaninda goturmus idi. 18 yuzyil'in onemli bilim adamlarinin bir bolumu bu toplulugu olusturuyordu. Amaclari, Misir maya'sini derinlemesine incelemek ve bulup ogrendiklerini dizinlestirerek dunyaya sunmak idi. Napoleon'un Misir cikartmasi bu acidan buyuk olcude basariya ulasti. Eski Misirlilarin kokenleri uzerine arastirmalar cogaldi. O surec icinde bir soru da dusunceleri kurcalamaya basladi: Gunumuz Misirlilari, Eski Misirlilarin torunlari midir? Bu soru dogal idi, cunku varligi M.O 3000 ve daha oncelerine kadar uzanan Eski Misir ortalama M.O. Ucuncu yuzyildan bu yana Makedonyali Alexander'in, sonra Romalilarin, Araplarin, Memluklulerin ve Osmanlilarin yonetiminde kalmis idi. (Amiral Nelson'un Ingiliz Krallik Donanmasi ile Fransiz donanmasini 1798 de Nil agzindaki Ebubekir Korfezinde yenmesi ile, Misir usulca Ingiliz siyasi yonetimine gecti). Tarih ile ugrasanlar, bu sorunun karsiligini elyazma papiruslerden, tas yonma uzerindeki yazilardan ve cagdas gezginler, gozlemciler ve bilirkisilerin yazdiklarindan arastirmaya basladilar. Ortaya birkac yonde gorusler atildi. Her gorus'un karsi gorusleri de oldugu icin, yanitlar kolaylikla ak ya da kara olarak anlasilmiyordu. Yakin yillarda, kisisel ozvarlik kayitlari (DNA) yordami ile yapilan arastirmalarda, gunumuz Misirlilarinin, Eski Misirli soydan geldikleri ortaya konulmus oldu. Baska bir deyis ile, Tarih ile ugrasanlar degil, yasambilimciler bu onemli soru'yu acikliga kavusturdular. Boylelikle, gunumuz Misirlilari dunya onunde atalarindan kalma yapitlar ve mayalari ile ogunebilir duruma geldiler. Dede Korkut kitabinda da belirtildigi gibi boy boylandi, soy soylandi, atalarinin yazdiklarinin dogrulugu ortaya konulmus oldu. Napolyon'un yatak odasinin duvarlarini kaplayan kagitlarin icindeki yesil rengi olusturan arsenik zehirlenmesi nedeni ile oldugu; Arap 90 yarimadasindaki, binlerce yil once yok olmus yerlesim alanlarinin gokyuzunde dolasan yapma uydular icindeki yer alti kalintilarini gorebilecek aygitlar yolu ile bulunmasi; Arizona eyaletindeki buyuk cukur'un binlerce yil once gokten dusen buyuk bir tas'ca kazilmis oldugunun delilendirilmesi, tarihciler degil, dogal bilimcilerin basarisi oldu. Yakin surec icinde, Orta Asya'da yuzyillardir yasamakta olan Kazaklarin, kurgu bilim urunu sayilan Amazonlarin torunlari olup olmadigi Orta Asya disinda yasayan arastirmacilar ve bilim kuruluslarinca incelenmekte. Bu arastirmacilar da Tarihci degil. Bu arada, Kazaklarin, Z. V. Togan'in anlattigi gibi, Orta Asya'da daha once yasamis boylarin acilip-kapanmalari sonucu ortaya cikmis olduklarini da unutmayalim. Bu durumda birkac soru sorulmasi kacinilmaz. Bu tur sorulara neden olacak gorusler, gunumuzde ortalikta dolasmakta: -Nasilsa gercekler ileride dogal bilimlarce ortaya cikarilacak. Neden ayrica kaynak ayirip tarih incelemesi yapalim? -Kitaplara, el yazmalarina gerek yok, kitapliklari kapatalim. -Insanlik bilimleri artik gecersiz, butun kaynaklar dogal bilimlare aktarilsin. Dusuncelere konu olacak sorular da, yukaridaki goruslere "mi?" eklenmesi ile ortaya atilabilir. Her bilim dal'I oz ana konularinda kalmayabilir, birakilmayabilir. "Ana Dal" bilimleri de degisime ugrayabilir. Ornegin, cografya yuzyillar boyunca (en azindan 1500 ile 1900 yillari arasinda) en gozde bilim dali idi. Gunumuzde NASA nin yaptigi calismalar turunde is goren Portekiz YonBulucular Okulu, Kessaf Beyzade Henry (1394-1460) tarafindan kurulmus idi. Bu okul'u bitiren YonBulucular, gemileri ile okyanuslari asip, dunyanin yuvarlakligini belgelediler. Karadan bilinen ulkelere denizden ulasip, yeni alisveris yollari actilar; eski alisveris yollarinin onemleri azaldi, develi kervan alisverisi yapan ulkelerin kazanclari buyuk olcude dustu. Geliri azalan bolgelerin siyasi gucleri azaldi. 20ci yuzyilin basina gelinceye dek, butun kitalara ayak basildi, daglari denizleri asildi. Cografya bu sonuclari almis olarak en basarili duzey'ine vardiginda, diger bilmlerce yeni gelistirilen yontemler yordami ile harita 91 yapimlarina gecildi. Ucak ve uydular ile alinan goruntuler, el ile cizilenlerden daha keskin oldugundan, cografyacilar, mesleklerini koruyabilmek ve gecimlerini surdurebilmek icin, baska yonlerde kendilerine is bulma cabalarina girdiler. Secim sonuclarinin bolgesel ayrisimlarinin dokumlerini yapmak, uretim ve ureticilerinin isletmelerinin bolgesel konumlarini belgelemek, suc isleyenlerin yogunlasimlarini saptamak gibi dal-budaklamalar cografyacilarin ilgi alanina girdi. Dolayisi ile, bugun icin, bir cografya bilim dalinin olupolmadigi tartisma goturebilir. Bir baska temel dali, Insan Bilimleri (Antropoloji), diger bilim dallari ile yaptigi yarisma sonucu, her yon'e buyudu. Artik yalniz 'ilkel' topluluklari arastirmiyor: doktor-hasta iliskilerinden salgin hastaliklarin dunya toplumlari uzerindeki etkilerine; iktisadi gelismelerin askeri yetenekler uzerindeki izlerinden, dilbiliminin insan dusunce ve duygularinin olusumuna kadar uzanan bilgisel dilimlerde uzmanlasiyor. Ozellikle ABD deki Ingilizce bolumlerinde gorev yapmaya baslayan ogretim uyeleri, en kisa surede, Ingilizce disinda bir konu secerek arastirma yapmak ve sonuclarini yayin yolu ile dunyaya duyurmak icin kollari sivar. Ornegin: ABD Texas Tech Universitesinde kurulmus Turk Oykuleri Sandigi (ATON=Archive of Turkish Oral Narrative; http://aton.ttu.edu ) tohumunu atan Profesorler Uysal ve Walker Ingilizce konusunda doktora yapmislardi. Diger Ingilizce profesorleri gunumuzde daha cok felsefi konulara egilmektedirler, 'teori' gelistirmekle ugrasmaktadirlar. Bu arada, Tarih'in Felsefe, Matematik, Fizik gibi diger bilimlerin tarihlerinin yazilmasina katkisi oldugu belirtilebilir. Cografya bilmeden tarih'in de icinden kolaylikla cikilamaz. Ancak, tarihci bu bilim anadallarina dolayli olarak katkida bulunur. Bu noktada, Olay Kayitcisi (vakanuvislik) ile Kutluk Veren Bilgi ugrasi arasindaki ayirismayi vurgulamak gerekir. Bu Kutluk Veren Bilgi ugrasi, tarihciligin otesinde calismalar yapmaktir. Dunyanin gecmisi, kumeler arasi gerilimler ile doludur. Bu gerilimlerin gunu gunune kayit alinmasi ile, olaylarin derinlemesine incelenerek cikarilacak dersler arasindaki ayricaliklar Olay Kayitcisi ile Kutluk Veren Bilgi uzmani arasindaki ayricaliklardir. A ile B arasindaki catisma, Olay Kayitcilarinca sicagi-sicagina ve gunu gunune kaydedilir. Kutluk Veren Bilgi Uzmani (Kutadgu Biligci) dunyada olup bitmis ve yer almakta olan degisimleri, surecleri, birikimleri konumlarina yerlestirerek toplum icin yon ve yoneylem acilarindan arastirir. Buluslarini topluma genis 92 kapsamli olarak aktarir. Toplum da, bunyesinde tartisma acarak, gerekli denetlemeyi yapar, secimlere giderek cozumler baslatir. Bu tur girisimde bulunmayan, bu tur Kutadgu Biligci yetistirmeyen toplumlar, diger toplumlarin etkisine ve vesayetine girer. Kurgu Bilim icinde "geri yillara yolculuk araci," sevilen ve tutulan bir aygittir. Gecmis yuzyillara yolculuk edip, kitaplar, elyazmalarindan ogrendiklerimizi en azindan olaylari icinden yasayarak gorebilmek cok ic gidiklayici olabilir. Varligi, Kurgu Bilim'in baslangicindan bu yana ozlenmistir. Son on yil icinde ise, fizikciler bu tur bir aygitin ileride gerceklestirilebileceginden soz etmeye basladilar. Bu gun icin, basari ile yapilip-yapilamayacagi tartisma goturur. Gecmiste 'kesinlikle olmayacagi' ileri surulen olay be gerecleri bugun gunluk yasamimizda gordugumuz ve kullandigimizi unutmadan, bir dusunce uzantisina girebiliriz. Geriye yolculuk oldugunda, olaylar degistirilebilir mi? Bir torun gidip babasinin dogumunu onleyebilir mi? Sonucunda, olaylar ne denli degisip gunumuze akabilir? Bu tartismalar, dunya fizikciler toplantilarinda yer almaya basladigi gibi, iyi taninan fizikciler sozu edilen toplantilardan birinde "bu aygit'i gerceklestirdigimizde, tarihi degistirmeyecegimize soz veriyoruz" turunde demec vermek yetenegini kendilerinde gorebildiler. Bilimlerin surekli olarak birbirleri ile 'konusmalari,' dusunce alisverisi yapmalari, birlikte cozumler uretmeleri sozkonusudur. Bu cok onemli bir noktadir: dusunce bir baslangictir. Olaylar cabuk ya da yavas olarak gerceklesecektir. Bu olaylar, toplumlarin secimlerine kalmis duzenlerde gelisir. Dusunceler, eninde-sonunda atilim'a gecmeyi ongorur. Bir surec yaraticiligi oncusudurler. Dusunce ya tam olarak dogmustur, ya da dogduktan sonra gelismesini surdurecektir. Bu da, dusunceyi ele alan toplumlarin gorgu ve yenek birikimleri kadar, ileri gorusluluklerinin sonuclarini kapsar. Dolayisi ile, toplumca ve Kutadgu Biligcilerce denetlemesi yapilmayan dusuncelerin ardindan gitmenin ne gibi sonuclar verebilecegini dusunmek gerekir. Once Tarihcinin ne olup-ne olmadigina ozet olarak bir goz atmak yararli olabilir. Ilk "yazili tarih" in Thucydides ce ele alinan, M.O. 4cu yuzyilda yapilan Peloponez savaslari uzerine oldugu ileri surulur. Olaylari vakanuviscesine anlatir. Buna karsi Halikarnasli (Bodrum) Herodot'u (M.O. 5ci yuzil) Thucydides'e karsi gosterenler olabilir. Ancak, tarih yazan kisinin kimligi ve baglantili oldugu kumelerin tarih yazimlari uzerine olan etkilerinin de dusunce ve denetleme yontemlerince degerlendirilmesi gerekir. Aradan gecen yuzyillar icinde, pek cok 'tarih' yazilmistir. Bunlarin cok 93 buyuk bir bolumunun 'gazavatnama' 'fetihnama' ve 'soylama' uzerine olabileceklerini unutmamak gerekir. Bu tur yazarlarin bir bolumunun, yoneticilerin ve hukumdarlarin verdikleri maas ile ya da icinde yasadiklari topluluk birimlerini yonetenlerinin yararina calistiklari gozden kacmaz. Romali Tacitus (M.S. 1ci yuzyil), Kuzey Afrikali Ibn Haldun (1332 – 1406) belki de tarihten ilk ders cikarmayi basaran, ve buluslarini dunyaya sunan tarihcilerdir. Avrupanin M.S. 5ci yuzyil sonrasi 'karanliga gomulmesi' sirasinda yazilanlarin tarih olup-olamayacagi uzerine degisik gorusler ileri surulmustur. Ayri konudur. 1789 Fransiz Ihtilali oncesi ve sonrasi surecinde Avrupada yazilmaya baslanan tarihlerin, Avrupanin gelismesine buyuk katkida bulundugu ise kacinilmaz. Cunku, tarih, yalniz dusuncelere degil, duygulara da agirligini koyar. Sonucunda, veri olarak dogru olmayan 'bilgi'ler de dogru ve gercek imiscesine toplumlarin bellegine siringa ile sizdirilmis gibi gorev yapar. Bu tur duygu temelli tarihler 'Yanlis Hesap Bagdat'tan Doner' deyimi uyarinca ileride bir gun ortaya cikarilirsa da, is isten gecmistir. Bir yapay bellek ve yapay bilim olusturulmustur. At'I alan Uskudar'I gecmistir. Yanliz bir ulus ya da toplum degil, komsulari ve insanligi da boyunduruk altina sokabilecek tohumlar atilmistir. Cunku, tarihi anlayabilmek icin, tarih uzerine yazilmis tarihlerin, insan topluluklari uzerindeki etkilerini gozden kacirmamak gerekir. "Gercek" tarihler kadar, bu tur kurgubilimsel tarihlerin gelecek uzerindeki etkisi cok buyuk boyutlardadir. Leopold von Ranke (1795-1886) nin tarih'I 'duzenli ve yandassiz' olarak ele aldigi ve bilimsel olarak yonlendirdigi genellikle kayitlara gecmis bir yaklasimdir. Bu anlayis, ortalama Ikinci Dunya Savasi sonrasina kadar surmus, sonra da "Gundeslik Otesi" (post-modern) gibi bir yaklasimin varligindan soz edilir olmustur. Bu en yeni tutum, hicbirseyin temelinin olmadigi ve gerceklerin kisilere gore degistigi varsayimi uzerine kurulmus gorunmektedir. Bu durumda, toplumlarca bugunedek bilinen her tur 'tarih' yaklasimlarinin temeline kibrit suyu dokuldugu gibi, birbirleri ile uyusmayan bilgilerin tarih adi altinda temcit pilavi gibi ortaya surulmesi kacinilmaz olmustur. Artik her turlu dusunce, gorus ve istek, tarih adi altinda surum'e girebiliyor; bu baslik altinda iceriklerinin gercek oldugu ileri surulebiliyor. Dolayisi ile, yukardaki gelismeler isiginda ancak iki yol gorunebilir: 1. Tarih'in gercekten son'u gelmistir, dolayisi ile Tarihcilere artik gerek yoktur; 94 2. Ya da, 1990 da (yukarida adi verilen yazi) onerdigim gibi, tarih'I Insan Bilimlerden, Hayvan bilimlerine kadar A dan Z ye genis bir yellek icinde ele almak, tarihi verileri bu bilimlerin birikimleri yardimi ile denetlemek, alinan sonuclari karsilastirmali olarak toplum'a sunmak. Bu noktada "tarih kesinlikle yansiz ve yandassiz olur mu" sorusuna da karsilik aramak gerekir. Cunku, buraya kadar, 'yandaslik' aramadan, gerceklerin arastirmasi uzerinde durduk. Sorumuzun karsiligini ise, cevremize bakarak alabilecek durumdayz. Baska bir deyis ile, once yazilmayan tarih'in getirdigi eksikliklerin cizelgesinin cikarilmasi yanit vermeye yeterli olacaktir. Boylece, geriye, ilk sordugumuz soruya donuyoruz: tarihciligin sonu geldi mi? Yerine Kutadgu Biligcilik gelecek mi? Gelmesi gerekir degil; gelecek mi?" Bir soru daha ekleyelim: Gelmez ise, ne olur? Bu soru'ya en iyi karsiliklardan birini, Benjamin Franklin vermistir. 4 Temmuz 1776 gunu, Amerika'nin Bagimsizlik Bildirgesini imzaladiktan sonra, Franklin Filadelfiyadaki toplantidan cikar. Kapi onunde kendini bekleyen bir kume bulur. O siralarda, bir kesim Amerikali, Baskomutan George Washington'un Kral olmasini istemektedir. Kral, kralligi gerektirecegi icin, en buyuk soru "kuracagimiz yonetim duzeni ne olacaktir; krallik mi, cumhuriyet mi?" Franklin karsilik verir: "Cumhuriyet, hanimefendi; Eger koruyabilirseniz." 95 Derin Sirket Ortakliklari: Baskaldirmalar ve Bagliliklar H.B. Paksoy, D. Phil. Alis-veris, kisisel ya da orgutler cercevesinde yapilir. Kisinin dusuncesine gelebilecek nerede ise her sey alinip-satilabilir. Goz ile gorunup, el ile tutulmasa bile. Hicbir varlik bu kural disinda degildir. Ancak, alis-veris yapacak ve yapmakta olan kisilerin ozleri, kisilikleri, nelerin satilacak, geri kalanlar icinde de satisa cikarilmayacak olan deger ve varliklarin niteliklerini belirler. Bir aygit uc boyutu ile uretilmeden once, dusunce isverenlerince tasarlanir. Yeni yetenekli bir arac, ucak, bu kapsamdadir. Bunlara yenilik getirebilecek ek'ler de. Dolayisi ile, bu dusunceler alinipsatilabilecegi gibi, dusunceleri gelistiren dusunce isverenleri de alini-satilabilir. Ustelik, kendi bilgileri olmadan. Bu alis-veris duzeni icinde en onemli islev kisilige duser. Kimlik ise, kisiligin gostergesidir. Kisiligi temel degerler uzerine oturmamis 96 kimlik, yel onune katilmis, suruklenen kuru yaprak gibi savrulur. Bu degerler bir toplumu olusturan temellerdir. Toplumun tug baglayarak yasamini surdurmesini saglar. Unutulmamasi gerekir ki, temel degerler orman, denizustu gibi, dag tepesi ya da batakligin dibinde olabilir. Bu, toplumun bilerekbilmeyerek yaptigi bir secimdir. Her toplum icinde butun dusuncesel ve uygulayici degerlerin gokkusagi gibi yer almasi doga geregidir. "Iyi" ya da "kotu" secenekleri yerine, bu degerlerin orantilari soz konusudur. Herhangi bir degerin digerlerine orantili olarak agir basmasi, ust'e cikmasi ya da toz olup dagilmasi bu surekli degisen orantilarin sonucudur; toplumun icindeki dalgalanmalarin etkisidir. Eger Toplum kimligini korumak ister ise, bu sonucu almak icin gereken hersey'I yapacaktir. Istemez ise, konusmaya degmez. Dunya toplumlar birliginin bellegi genistir, derindir. Olup-bitmisleri unutmaz. Bir toplumun digerine yaptiklari surekli animsanir. Daha cok, yapilmamis ancak yapilmis olmasi ozlenenler dil'e getirilir, yayilir. Baska bir deyis ile, kurgubilim sonuclari bu toplumlararasi iliskiler icinde gercekten daha gucludur; yasatildigi gibi, durmadan da guc kazanir. Ozellikle, bu gorevleri ustlenmis kesimlerce koruklendikce. Cunku, kurgubilim yolu ile, ozlenen ancak daha elde edilmemis sonuclarin gerceklesmeleri ozlenmektedir. Alisveris duzenleri, bu butunlugun bir kesimidir, surekliligidir. Bir toplumu ayakta tutan kurumlar sayisiz olabilir ise de, uc baslik altinda ozetlenebilirler: Guvenlik, yiyecek-icecek, yonetim. Guvenlik, korkusuz yasamak ve yasam icinde toplumca bagimsizlik tadini alabilmektir. Yonetim ise, toplum'un oz yonetimine engelsiz katilmasidir. Ac kalmamak istegi, doga icgudulerinin en guclulerinden biridir. Kisi ve toplumlarin atilimlarini en kestirmeden yonlendirir. Cogulcu Yonetim'e Katilim Birimleri, dunyanin diger yerlerinde yeniden "bulunmadan" yuzyillar once, Asya'da gorev yapmaya baslamislar idi. Ad'lari ne olursa olsun, bu Cogulcu Yonetim'e Katilma Birimleri, Tug Baglamis bir toplum icindeki daha kucuk kumelerin, Toplumun toplu gelirden orantili pay almalarini saglamak icin dogal olarak olusturulmuslar idi. Gecmiste basarili olmus butun toplumlarin Yonetici Kesimlerce, dogal bir gelisme ve uyum araci olarak gorulur ve calismalarina yordam verilirdi. Eger bu Cogulcu Yonetim'e Katilim Birimleri, Tug Baglamis toplumun varligini ortadan kaldirip, 97 yerine gecmeye kalkisacak olurlar ise, Timur Bey'in de 14 cu yuzyil sonlarina dogru yaptigi gibi, bu tur baskaldirici Birimler de ortadan kaldirilir, tarihten silinebilirler. Ne de olsa, bu birimler, Timur Bey'in bagladigi Tug'un kurucu parcalarindan biri idiler; Kalitim ve Kisisel Ozvarlik Kayitlari acisindan, Timur Bey ile ortak paydalari cok buyuk idi. Bu Cogulcu Yonetim'e Katilim Birimleri'nin ozellikleri ile kisilerin kimlikleri cakismasi da dogaldir. Amac, toplum olarak yalniz ortak payda'yi bulmak degil, ek olarak paylasma'yi da yapmaktir; dengeleri saglamak ve korumaktir. Bir toplum icinde dengesiz kalmis guc'ler kendi baslarina at kosturacak olur ise, paylasma aksayacaktir. Bu da toplum ici gerilimlerin artmasina ve sonucunda patlamalara yol acar. Baris'in yeniden yerine oturtulabilmesi icin, Kutadgu Bilig yazari Balasagunlu Yusuf'un da 11 ci yuzyilda onerdigi gibi, Timur Bey'in 14cu yuztyilda ya da, Osmanli Ikinci Mehmed'in 15ci yuzyilda gerceklestiktirdikleri yontemlerine basvurmak kacinilmaz olur. Yukarida sozu edilen, bir toplumu ayakta tutan uc kesim'den biri, yiyecek-icecek, genellikle alis-veris'cilerin elindedir. Ara-sira kamu yonetimi bu kesim'I eline almaya calisir ise de, basarili olmasi cok guctur. Omer Seyfettin'in, Birinci Dunya Savasi cercevesinde yazdigi kisa oykulerden biri bu konuyu derinlemesine isler. Yurt ve toplum guvenligi, nerede olur ise olsun, yonetim turunun ozelligine bakmadan, cok buyuk giderler gerektirir; insan haklarini da icine alan verileri ile, ozel yasalar cercevesinde yurutulmesi gereklidir. Bu tur yonetim'in gerceklesebilmesi icin: temel bilgi, anlayis ve duygularin bilincli olarak biraraya getirilip, yogurulup, yazili olarak topluma ve uluslararasi kamuoyuna duyurulmasi gerekir. Soylenen is ile yapilan, durmadan, orantili olarak denetlenir. Ziya Pasa'nin "Ayna'si is'tir, laf'a bakilmaz" ikiligi en oz aciklamadir. Bir toplum'un onceden belirttigi yonde atilimlara gecilip gecilmedigi, uluslararasi kurumlarca gozlenir. Nasil ki, bir kisinin degeri, sayginligi soyledikleri ile yaptiklari arasindaki orantilarda degerlendirilir, bu kural toplumlar icin esit olarak gecerlidir. Yonetim bilimleri pek cok olgu'dan gecmistir. Baslangicindan bugun'e varan butun yolculugu sirasinda 'yonetim'in ari kalmasi beklenemez. Ancak, sirasi geldiginde yug'ulur, kir-pas'i atilir, toplumun yararina duzene konulur. Bu da, ancak toplumca yapilabilir; Oz cikarlari soz konusudur. Bu is'in gerekli oldugunu 98 Toplum toplu bilgisi ve oz'unu koruma icgudusu ile yapacaktir. Oz yonetimine katilmayan topluluk, iki arada-bir derede kalir: ya gereksiz bir katilik ile yonetilecektir, ya da eriyip gidecektir. Yonetimin niteliklerini secen tek varlik, ne yol ile olur ise olsun, gene Toplumdur. [Bkz: H.B. Paksoy, Lectures on Central Asia (2005) ] Ali-verisciler ile yonetim surtusmesi, anlayabildigimiz kadari ile, insanlarin bir araya gelip yasamlarini surdurebilmek icin topluluk olusturmalarina ve bu yonde bir yonetim duzeni secmelerine kadar geri gider. Dunya'nin gecmisi, kumeler arasi gerilimler ile doludur. Ornegin: Otlak arayan cobanlar ile, otlagin iltutmuslari; Balikcilar ile, deniz'in o bolumunde kusaklar otesi yasamakta olan koyluler; Pazar arayan ureticiler arasindaki Pazar cekismeleri; Ic yonetim'e el koymayi ongoren kucuk sayida ve istekli, ancak 'disaridan' gelen yonetici adaylari. Bunlarin otesinde, para yoneticileri ile alisverisciler; ureticilerin satis tekeli edinme cabalari sonucu yarisma; birbirlerini satin alma ya da yoketme yontemleri, butun bu gerilimleri ozetler. Gene gecmiste yer alan, ulke yoneticileri ile para yoneticileri arasindaki cekismeler iyi bilinir. Is, karsilikli isgallere, tutsak almalara kadar gider. Bu isleri bitirebilmek icin, silahli guclerin kurulmasi kacinilmaz gerektir. Ordu kurmak buyuk giderleri gerektirdiginden, tug baglamis toplumlarin yoneticileri ile yerel ya da kuresel alis-verisciler arasinda yeni gerilimler baslar. Ancak, yarismalari kayitsiz ve gelecekteki giderlerine kulak asmadan kazanmak isteyen kumeler, bu amacin yalnizca alis-veris ile gerceklestirilemeyecegini en sonunda anlarlar. Alis-verisciler, Guvenlik ve Yonetim'i de ya el'e almak, ya da perde arkasindan etkilemek icin islemlere koyulacaklardir. Bu tur olaylarin ileride de yer alabilecegi goz onune tutulmalidir. Alis-veriscilerin bu tur dusunceleri 14-16ci yuzyillar arasinda Avrupa ulkelerinde goz ile gorunur turden gerceklesmeye basladi. 13cu yuzyilda, Asyadaki tek kisilik yonetim duzenleri icinde alis-verisciler bu tek yoneticilere ortak olabiliyorlardi. Anaparayi tek yonetici veriyor, Alsi-verisciler kazanclarinin yarisini, ortagi olduklari tek yonetici'ye aktariyorlardi. Daha once, M.O. 3cu yuzyilda, Cin imparatorlari alis-veriscilerin var oluslarini yasaklayacak kadar ileri gitmisler idi. Cunku, Cin imparatorlari, alisveriscilerin altin toplamakta olduklarini gormus, anlamislar idi. O yuzyillarda bile, 13.cu yuzyilda yasadigi belirtilen Turk dusunuru Nasreddin Hoca'nin 99 "Para'yi veren Dudugu Calar" deyiminin gecerlikte oldugunu bu yonden anlayabiliyoruz. Bu ornekleri de goz onunde tutan alis-verisciler, 16ci yuzyildan baslayarak, sayilari yuzleri bulan Avrupa sehir devletlerinin yonetimlerini ele almaya basladilar. Silahli gucleri, donanmalari ve butun yonetim kaldirgaclarini ele gecirdiler. Daha da ileri giderek, diger Avrupali devletlerin kendilerine karsi gelmelerini onlemek icin, Avrupa disindaki topluluklari da baglantilari altina almaya basladilar. Bu tur atilimlar, Hindistan Okyanusundaki adalardan baslayip, oradan, Avrupa'ya yaklasan her tur ulke, topluluk ve kuruluslara kadar uzandi. Dogrudan uzerlerinde yonetim kurulmayan topluluklar ise iceriden, 'ozel kurallar ile' denetim'e alindi. Ornegin, Hindistan'in yonetimi, birkac yuzyil boyunca, bir ozel sirketin elinde idi. Ilk once, bu ozel sirket Hindistanda uretilen cay alisverisinin tekelini elinde bulunduruyordu. (1773 yilinda Boston limaninda deniz'e dokulen caylar, bu sirketin mali idi; Bu olay, Amerikan bagimsizliginin simgelerinden biri oldu). Sonralari, bu sirket Hindistan toplumunu vergiye baglayacak boyutlara ulasti. Hindistan toplumlarindan alinan vergi gelirinin, cay alisverisinden cok ustunde gelir getirdigini gorunce, cay tekelini birakti. Yalniz vergi toplama islerini surdurdu. Kendi ordu ve donanmasini kurdu; bu gucler ile, vergilerin toplanmasinin guvenligini sagladi. Bu vergi geliri, ozel sirket geliri olarak yonlendirildiginden, Londra alis-versi paylari pazarinda alinip-satilan Sirketin pay belgeleri karsiliginda 'gelir' olarak dagitildi. Ingilterenin genel gelir duzenine buyuk olcude katkida bulundu. Alisveriscilerin dunya gorusleri ve var olus nedenleri kokenlerine indirildiginde gorulur ki, kazancli cikmak icin alip sattiklarini dusuk gider ile alip, yuksek gider ile satmak yolunu secerler. Bu sonucu gerceklestirebilmek icin, Alis-verisciler, en yuksek gelir getirecek yontem ve varliklara yoneleceklerdir. Toplum ise, temel yiyecek, yakacak, giyeceklerde olacak gider yukselmelerini gordukce ve bunlardan aci cektikce, yoneticilerin Toplumun cikarlarini Alisveriscilerden daha yukarida turmasini isteyecektir. Eger yoneticiler, Alisveriscilerin destegine gerek duyuyorlar ise, alisveriscilerin destegi olmadan Toplum'u yonetemiyorlar ise,Toplum aci cekecektir. Toplum'un giderleri yukselecektir, tukettikleri varliklarin nitelikleri dusecektir. Degerli varliklar Toplum'un bireylerinden ve topluca Toplumdan Alis-veriscilere akacaktir; Toplum yoksullasacaktir. 100 Bu durum'a dusmus toplumlar, dunyanin her yerinde, ve butun gecmisinde baskaldirmislardir. Bu durumda, Toplum yonetiminin onune iki soru gelir: 1. Alisveriscileri denetlemek, Toplum yararlarina golge dusurmelerinin onune gecmek; 2. Ortak olmak. Her iki cozumun kendine ozgu gucluk ve sorunlari bulunur. Kamu Kuruluslari bu acidan bir giristir. Her ulke, her Toplum, Kamu Kuruluslarinin olusturulmalarina ve calismalarina destek vermez. Bu, sozu edilen Toplumlarin kurulus, temel dusuncelerinin bir sonucudur. Eger bir Toplum yalnizca o toplumun icinden cikan tek bir kisinin ve kisilerin basarilarinin toplami ile 'olculebilecegini, ilerleyebilecegini' dusunuyor ve bu acidan basariya ulasabilecegini dusluyorsa, o toplum buyuk dus kirikligina ugrayacagini da unutmamalidir. Toplumlar, niteliklerinin adlari da ustlerinde olmakla, toplu olarak yasamak durumundadirlar. Iclerinden onderler ve yasa disi isler yapmakta olanlar da cikacaktir. Sayisal ve insanlik nedenleri ile bu kacinilmaz durumdur. Ancak, toplum, toplu olarak dusunce, gorus ve cikarlarini korumak yonunden ozunu tartmis, yonunu gormus ise, bu tur aksaklik ve gelismelerin de ustesinden gelecektir. Basarilar odullendirilecek, hastaliklar degisik yontemlerle iyilestirilecektir; ilerisi icin, hastaliklarin yayilmamasini saglamak icin asilar yapilacaktir. Yapilan saglik islemlerinin yeterli olup-olmadigini, mayalari ve uluslararasi iliskilerin getirdigi tepkilerin toplami ve ayiklamasi sonucu bileceklerdir. Yalnizca uluslararasi iliskilerin verdigi 'Olur' ya da 'Olmaz' lar bir atilimin gerceklestirilip-gerceklestirilmemesinin tek olcusu olamazlar. Toplum'un mayasinin da, adi gecen konularda soz soylemesi gerekir. Amac, Toplum'un evren icindeki yenini yeterli haklari ile almasidir. Bir Toplum'un bal-kaymak mi ya da arpa mi yiyecegi de bu tur yontemlerle belirlenir. Yirminci yuzyilin basinda, Theodore Roosevelt ABD nin 26 ci Baskan'I olarak 1901-1909 arasinda gorev yapti. Bu sure icinde, T. Roosevelt, ABD icinde yerlesmeye baslayan tekelci Alis-veris duzenini ele aldi; bu tekellerin kirilmalari gerektigini savundu. Bu dusuncesinin ardindaki gorusleri de gozden kacirmamak gerekiyor: T. Roosevelt'e gore, ABD yonetimi ve yasam duzeni, yalnizca uretim tekelleri ve bankalarin elinde kalmamaliydi; Butun bu tur kuruluslarin ancak Toplum yararina calismalari gerektigini vurguladi. Toplum'un bu tur tekellere yon vermesi gerektigini 101 belleklere yerlestirdi, en buyuklerinin kirilmalarini sagladi. Gecmisde, Asya ve Avrupa'da da goruldugu gibi, eger alis-veris duzeni bir Toplum'un yonetimini tum olarak ele gecirmis ise, bu yonetimi uzun sure elinde tutabilmek icin bir dizi atilimlara girecektir. Birinci Dunya Savasi sonrasi, ABD nin Uluslararasi olaylar ile ilgilenmeye baslamasinin, bu tur iliskileri kurumlastirmak icin ABD icindeki odaklarin ilgili derneklerler kurmaya baslamasinin, gecmiste Asya ve Avrupa'da gerceklestirilmis yontemlerin gunumuze indirilmis sureci oldugunu goruyoruz. Bu yonde calismalar, en once, calismalari surdurecek kisilerin kesiksik olarak yetistirilmelerini gerektirir. Bu egitim de, eldeki en iyi ogretim kurumlarinin olaganustu destek ile yenilenmeleri, en yuksek duzeyde arastirma ve egitim yapabilecek konumlara getirilmeleri ile gerceklestirilir. Sicak savas, cok yuksek giderlidir. Yalniz atilan mermi, bu mermilerin, ulasmalari gereken yerlere goturecek iticiler'in giderleri degil; vurus sirasinda dusecek, canlarini yitirecek kisilerin, yurtlarina veremeyecekleri destek dusunulmelidir. Bu dusenlerin, veremeyecekleri destegin tutarlarini goz onunde tutmak gerekir. Bu neden ile, savaslar daha cok 'gorunmez' olarak yurutulurler. Ancak, cok gerektiginde, gorunmez savas'tan sonuc alinamadiginda, ya da dunya duzeninin cok buyuk boyutlarda ve kokten degistirilmesi ongoruldugunde sicak svas'a basvurulur. Asya'da 1314 cu yuzyillarda kolaylikla izlenebilecek bu tur tutum ve atilimlar, 20ci yuzyilda da degisiksiz ele alinmis yururluge yeniden konulmuslardir. Aradaki tek ayricalik, 20 ci yuzyilda, duyurulmamis, gizli savaslari yapacak olan kisiler, dunyanin en ileri gelen arastirma ve ogretim kurumlarinda egitimden gecmisler, onceden yetistirilmislerdir. Girisecekleri savaslarin baslamasini bekler iken, Alis-veris kuruluslari icinde para kazanmislar, oz yasam duzenlerini kurmuslardir. Kaldi ki, bu en ileri gelen arastirma ve egitim kurumlari, gerektiginde bu tur gizli savaslari surdurecek, yonetecek kisileri yetistirmek icin onceden de yatirim yapmis ve uzun sureli olarak egiticilerini de egitmistir. Baska bir yonden bakilacak olursa, savaslar bir gun, yil ya da on yilda cikmaz; cok daha uzun sureli olarak cizelgeye yerlestirilir, Toplumca, her gun cikacak, cikabilecek gibi tetik durulur. Ancak, gerektiginde cikarilir. Savaslarin yapilmasinda, ordu, Toplum kadar: sirket ve ortakliklarin, bu ortakliklarin toplami ile elde edilecek (Ikinci Dunya Savasi sonrasi Japon orneginde de kolaylikla gorulebilecegi gibi) derneklerin yapabilecegi cok is vardir. Bu 102 kurumlarin isbirligi ile, savas acmadan savaslar kazanilabilir; ya da, isbirligi aksamaya ugramis ise, savas eksi sonuclarla bitebilir. Eger, Toplum'un Yonetim Duzey'I, bu ortakliklari cok yuksek duzeyde vergileyecek olur ise, bu ortakliklar ve Alis-veris kuruluslari da baskaldiracaklardir. Bu baskaldirma, tufek, top ile olmayacaktir. Eski Orta Asyalilarin yaptigi gibi, tas'I taragi toplayip diger ulkelere tasinmak, para varligini diger ulkelere aktarmak ile gerceklestirilecektir. Toplum'un bagimsiz olarak yasayabilmesi icin, Toplum'un butun kurumlarinin birbirleri ile uyum icinde calismasi gerekmektedir. Bu tur uyum da, cikarlarin tek oldugunun anlasilmasi ile saglanir. Bu da yeni bir gorus, ya da tutum degildir. Ortakliklar, bir toplumun ilk ve son savunma gucudur. Osmanli surecinde, akincilarin sinirboylarina yerlestirilmeleri bu tur bir ortaklik uygulamasi idi. Akinci ortaklarin yerlerinde durmayacaklari, kazancli cikmak icin, saga-sola akacaklari bilinirdi. Bu tur akinci guclerin 19cu yuzyildan bu yana Avrupa'dan yola cikip, Afrika ve Asya'ya yayildiklari da aciklikla gorulebilir. Gunumuzde Uzay'a cikma calismalarini da bu tur bir atilim olarak gormek gereklidir.