J.\, SAPERE. AUDE '\I KgĘcn PAMIĄTKOWA oFl ARoWANł PRorn,sonowl DR' HAB. M,tzunNowt Sz,tRłtncHowl z IKAZJI6S noczxtcY uRoDZtN pod redakcja InBn Buszn Mlror't.lczyr,ł Wydarvnict wo Un iwersy tetu Mi kolaja Koperni ka Toru 2004 -SAPE,RE AUDEKstt;c't t"rllt\ttitltt" '- ' ollARow^NA Pnol txoronjr on. r t.rtl. ll,t g I't \oN I SzARr\lAcHowl 7' oKAT'.tt 65 RoczNlcr tRol)llN TołuŃ 2001 ZstcNtE ,w Nunczur (Toruit) TRAKTAT GORGIASZA O NIEBYCIE W PARAFRAZIE SEKSTUSA EMPIRYKA rilktat Gorgiasza o niebycie stanowi rrie tylko wielką Zagadkę dla historykÓw filozofii, ale rÓwnież doskonały przykł'ad Zmiall inpretacyjnych, jakim podlegać moze niejednozn aczny i paradoksalw swej fi|ozofi'cznej treści tekst'. Traktat był bowiem na przestrzeni tatniego stulecia postrzegany na wiele sposobÓw: jako manifest stażytrtego sceptycyzmu i nihilizmu, jako retoryczna błahostka, a takjako rozprawa zfi|ozoficzną tradycją i punkt rvyjścia dla novum, ie wprowadza do filozofii sofistYka' Do trudności w interpretacjt traktatu, ktore wynikają lności głoszonych treści oraz ubostwa i rÓznorodności cłrorvanych tekstÓw Gorgiasza, dodać na\ezy problemy ' Przeuląd głÓwrrych tekstow poświęconych traktatowi w: Z. Nerczuk, Traktat "ieby,i,,,,cłrgio,,, , Leontinoi,Przeg|ąd. Filozoficzny. Nowa Seria, Rocznik VI, 3 (23) |997, ł zs_są.Irrne prace w j. polskinr:^K' Tusz-ynska-Maciejewska, Fi/tl- (1'w retoryce corgiasza z Leontinoi,Poznai 1n|l'^l }','..::':k"' 9:ę".,' .o,:!: nie jest, 't.tu uni,r"..itatis Nicolai Copernici ' Filozofia' Xrr z' ff8' Toruri 1991' 55-68, M. W"..ł" ,,Argument wlasny', corgiasza, Studia Metodo\ogiczne, t. 27 n?z), .. 267 _z;;. i.' ćajia, Przedplątoriskie.koncepc)êpraw,dy. .corgiasz o,,,*:!',:i',: z paradokrodzajowej wyrrikają- .l l. c"ia"' ;. o;;;ł;;'lc, ub.-ui ska-Siury' Prąwda, jęz1,Ę szczęście. Studia ofi starożytnej (II)' Wroclaw 1992' 186 Zr lcNnrrv NrRczux Ce z przekazu dzieła, Nie zaci-lował się bowic.nl oryginał tekstu' |ecz jego dwie trudrre do uzgodnienia i poźrle parafrazy: pierwsza, jak nrozna st1dzić, pseudoarystotelejska., zawarta rv dziełku o Melissosie, Ksenofanesie, Gorgiaszu ([-kft Me],tooou, rept Sevogo,voug, nepi fopytoo)r oraz drr-rga znajdująca się w Przeciwko ttlaternatykon (|Ipoq trra0r1pcxnrcouq) Sekstusa Empiryka'r. Ponadto, traktat o nieLsycie porLlszaną problematyką oraz cl.rarakterern oribiega od tego ol'rrazu Gorgiasza, ktory dominuje w zachor,r'anych przekazach' Z tego względu W. Nestle, vtyrozniając fazy tlt'orczości Gorgiasza, unieszćza go w okresie pierrvszym, fizykalI.ryllr' dodając przy tylt l , ze Gorgiasz poźniej zrywa Z tego t1,pu zainteresorr.aniami i koncentruje się na retoryces. Platonskie przedstawielr ie Gorgiasza w dialogu Gorgiasz rrie podejmuje zadnego z lvatkon'obecnych lv traktacie, natomiast obfituje lv aluzje do lncir,r, proprisorvycl-r Gorgiasza or.az retoryczl lego aspektu jego działalności. ' . I lrne przekazy rÓwlriez nie zarvierająznaczqCych i bezpośrednich nawiązari do treści r Autorstrvo traktatu O Melissosie, Kseno;fanesie, Gorgiaszu (MXG) jest przedmiotenr dvskusji. od H. Dielsa (Doxographi Grtleci, Berlin l879) rr,1.lvoc1zi się przekorrall ie, wcc1le ktÓrego traktat ten nie jest clziełerrr Arystotelesa, ale jakicgoś arystote. l ika żyjącego najprawdopodobniej w I rr' ieku p.n.e' I)ćlznie,jsza l ite.ratul.a ograrricza się pral<tycznie do por,l 'tarzal-ria opinii H. Dielsa. Wśriid badaczy reprezentor,r,ally jest jeclnak rÓrvnież pogląd, zgoclnie z ktÓryrn MXG jest clrygin:rltryrn dzicłem Arystotelesa (por. M. lVesoły' ArgunerLt własny cLlrgiasza, Studia Metodo|ogiczne,t.27 (1992) , s . 267 ) . 3 Najnowsze lvydania tekstu: B. Cirssin, Si Pąrmenide. Le traitć a|l()rry|me D klelisso Xenophane Corgia. Etl it ion critique et commentaire, Lil ie 1980, oraz Gorgitts von Leontitti. Reden, Fragmente, untl Testimotilen. Herausg. nrit Ubersetzung unci Kornmel]tar r, 'orl .I] Buchheiln' Hanrbur.g 19B9. Polski prz,ekłacl tv: Arystoteles' Pi.snri rri;łrc, tłull-l. L' Regrrer, Warszawa 1978, s. 398_.120. 'r Wydanie tekstu w: Die Fragmente der Vorsokratiker. Griechisch und Deutscfi von Hermann Diels. Herausgegeben von walther Kranz, t. 1-3, Dublin Zririch l968, oraz w: Gorgias von Leontini... Polskie przekłady tekstu w: Sekstus Empiryk, Przeciw logikotn, tłum. I' Dąnlbska,Warszarr,a i970, s. 18_23 oraz rr': ). Gajda, Srlfi. ścl.. ', s.230-235. s W Nestle, Die Vorsokratiker,Iena 1922. s. 87 nn. 6 Na temirt obrazu Gorgiasza lvdialogu por.Z, Nerczuk, Sztuka ą Prawda. Problem sztuki w dyskus'ji ntiędz|, ()tlrgiaszent tl Platonem'Nlonogralie FNP' Seria Hul-na. nistyczlla, Wrocłarv 2002, s. 192. Traktąt ()orgiasza ,,() ticbycie', w paraJrazie Se/<.sltt.srl Enpiryka 187 traktatu o niebycie1. W tej sytuacji ' jedynym dostępnym |]am źrÓdłenl wiedzy o tej sferze działalności Gorgiasza są obie parafrazy' Nie lna w4tplirvości, zepodstawą interpretacji traktatu nrusi być po. rÓrvnalrie Parafraz oraz lzetell1a ocena ich zawartości' ktÓra mogłaby stanowić fundalnent rekollstrukcji. Parniętajmy, ze obie parafrazy są bardzo odległe od oryginałr.r. Gorgiasz zyłw wieku V p.n.e. być moze Zmarł. na początkur IV p.r-r.e. Perrafrazę Zwaną MXG H. Diels datuje na I wiek p.rr.e, poclczas gdy parafraza Sekstusa Ernpiryka jest jeszcze poźniejsza, bo powstała w II wiek n.e. Ponadto, parafrazy te znacznie roznią się od siebie, a ich korlstrukcja, cechy stylistyczne ifiIozoficzne są lvyra źn ie uwar u n ko\,Va n e orientacj ą hlozoficzrlą ich ttvorcow. Zrozumiałe jest więc, ze zagadnieniu oceny parafraz poświęcono bardzo wiele uwagi juz od samego początku bada nad Gorgiaszelll. Bez przesady tnozna powieclzieć, ze dzieje irrterpretacji traktatu były w pełvnej mierze walką dtvu poglądÓw dającyclr pierwszeóstwo jednemu z przekazow. RÓznią się one w stopniu tak wielkim,ze od akceptacji wersji jednego z nich zalezy ocena wymowy całych argunlentacji. Dyskusja tra temat wierności obu przekazow zaczęł'a się bardzo wcześnie. Według najstarszyclr opracowari, linia zwolennikÓw Sekstusa Empiryka sięga W. G. Tennemanna8, a ZwoletlnikÓw Arystotelesa (czy jednego Z poźniejszych arystotelikÓrv) _ H' E. Fossag. Zwolennicy parafrazy Sekstusa Empiryka opierali s\'voje przekonanie w głÓwnej mierze na płynnoś ci przekazu'Zawiększąwiernością parafrazy Sekstusa optowali H. Gomperzl0, \M Nestlell, a pośrednio takze H. Diels, ktÓry prz.edłozył tekst Sekstusa nad IVIXG i jedynie tę pierwszt1 z parafraz umieścił w swoim wydaniu fragmentÓw presokratykÓwl2. 7 Wzmianka o traktacie znajc1uje się jec1ynie w PochwcłIe Heleny Isokratesa (82 B l ). Wart uwagi jest jednak dialog Sofsfa Platorra, ktÓry, jak możtra sąc1zić, nawią. zuje c1o rr'ątkÓw zawartyclr w traktacie Gorgiasza. ' W. G. Tennenliurn, I-Iistorin philosopltiae , t. J, Leipzig, 1798.., H' E. Foss, De Gorgia Leontittt' l Ctlntme tl lątitl, Hirl is Saxonum, l {l28. " ' I{ . Gontperz,Sophist ik und Rhetor ik , Le ipz ig 1912, s . 18. IrW. Nestle, I.)ie Scltrift,,Uber die I'łt.ttur t>der i ' i l ler t]tłs Nichtsciettdc,', Herlrres' 57 (1922), s. 55-l*555. t) I)ie r^ragmenlc der Vorsokratikcr. Griechisch und Deutsch von Heln.lr'Lnn Diels. Herausgcgeben von \Vi i l ther Kranz, t . 1-3, Dubl in Zur ich l9681r. r88 Zr r cNrpw Nnnczu< Przeciwne stanowisko prezentowali O. Apeltrr i Th. Gomperz'.. SpośrÓd rvaznych uwag o. Apelta warto wspol-l.rnieć o przekonal.liu' że obydwa przekazy powstały od siebie rriezaleznie. Sądzi ol1, Ze przekaz MXG jest wierniejszy zprzyczyn wewnętrznych i zewrrętrznych. Przedstawia on także interesujiicą sugestię, ze parafraza zamieszczona u Sekstusa moze byc dzie|elrr jego poprzednikÓrv. W literaturze poświęconej temu telrratowi bardzo wcześnie poja. wiły się takze słuszne uwagi badaczy na temat charakteru parafraz, mianowicie sih-rego zabarwienia obu tekstr5w sympatiami flIozoficznymi ich autorow. Na przykład E' ZeIIer pisze, ze u Sekstusa lnamy szczegołowy v\ryciąg z pisnra Gorgiasza, jednak ,,in seiner eigenen Sprache"rs. O relacji Anonima F..Zel ler wspomina jeclynie w przypisie. Poniewaz w opinii Zellerajest onit,,mittder vollstd'ndig'l badacz opiera swoją interpretację traktatu naparafrazie Sekstusa, zwracaji1c uwagę w przypisach na te elementy, ktÓre wydają się dokonanymi przez Sekstusa modyfikacjami tekstu ' E. Zel\er słusznie zauwaia, ze powtarzający się, trzeci czł.on argunlenta cji (,,zarazenr byt i iriebyt''), jest dodatkiem Sekstusa. Wspomirra takze, ze w tezie drugiej znaleźc moz. na wiele elementtiw styiistycznych charakterystyczltych dla Sekstusa oraz dostrzega ślady ingerencji Sekstusa w tezie trzeciej, chociaz nie wryjaśrria, na czy|n Mręty te polegają. Obecnie w literaturze przedmiotu pierwszetistwo przyzrTawane jest parafrazle tzw. Anonima (MXG). Wydaje się, że punkteln prze. łomow7m w ocetlie n'ierności obu przekaz rv była placa o. Gigona'u, ktory wykazał'ze relacja Sekstusa Empiryka jest anłrchronicznzr, a przekaz nrimo swojcj płyrrności _ znacznle odbiega strukturą, sposobem argumentacji leksyką od pierlvowzoru' Zacytujmy ten fragment pracy O. Gigona: l3 o. Ape'lt, Gorgias bei Pseudo..t\ristoteles und llei Sextus Etnpit-icłs, Rheirl isches Museum, 43, 1888, s . 203. ra Th. Gompe rz, Criechische Danker, Eine Geschichte der Griechischen Philosophie, t . 1-3, Ber l in Le ipz ig 1922-1931, t . I , s .384. rs E. Zeller, Die Philttsophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung,Erster 'Iheil, Allgerncine Einleitung. Vorsoklatischc Philosopl.rie, Tiibingen, 18-56r, -s. 761. r" O. Gigor.l, Gorgias,,Uber dns Nichtsein", Hertnes, Tl (1936), s. 186-21-3. 'Iiaktat Gorgiasza ,,O ttiebycic" w parafrazie Sekslrr.sa Empiryktt 189 Vrn diesen beiden wird in der Regel Sextus bevorzugt. Seine irn ganzen iiberaus glatte Gedankenftll 'rrung und scharfe Disposition erwecken den E,indruck gro(3er Neihe zum Original. [. ] lm g.irlzen diirfte lvlXG den zuverldssigeren 'fext bieteu. Die stilistische Gewandtheit und der Wortprurrk des Sextus bestechen' aber sie sirid firlsc}r, rł,ie Zeller lnit Iłecht betont. Schon ein f lucht iger Bl ick auf andere 'I 'e i le des Sextus zeigt, in rvelchem lvlirlSe r das Gorgiasexzerpt iu seinen eigenen Stil hineingearbeitet hat. Verdnderungen im einzelneu werden sich sptiter nachweisen lassen; wir begnrigerl uns hier mit dem Hinweis auf die zwei grof3en Liicken, die er gegentiber MXG hat: im ersten Teil fehlt das Sttick tiber die Bewegung, im dritten dre ganze zweite Hdlfte. MXG ist volistrindiger im Ganzen, mag auch Sextus im Einzelnen vielfach Ausfiihrlicher sein. Die durchgdngige viel grol3ere Einfachheit der Gedanken des Sextus wird auch kaum fur ihn sprechelrr;. Gigon jest zatem przekonany, ze tekst MXG przedstawia wiarygodniejszą parafrazę traktatu. Wskazuje, ze gŁowny argument podnoszony przez badaczy za vnryzszością parafrazy Sekstusa, jakim jest stylistyczna swoboda narracji Sekstusa, jest złudny, albowiem dowodzi raczej tego, ze Sekstus dostosowuje traktat do swego własnego stylu, całkorvicie unifikując argumentację GorgiasZa podkazdym względem zresztą swojego dzieŁa, Brak takze wtekście sekstusa drvu rvaznych fragmentÓw zawartych w MXG: w pierwsze j części brakuje fragmentu o ruchu, w trzeciej _ caŁej drugiej połowy. W rezultacie o. Gigon przyjmtlje, ze MXG zawiera pełniejszą i wierniejszą wersję traktatu. Przytoczyliśmy tak obszerny fragnrent z tekstu o. Gigona Z tego względu, że niniejsza praca ma stanowić rozwinięcie myśli przedstawionej przez tego badacza,zgodnie zktor4parafraza Sekstusa jest tekstem mocno przetrtlorzonynl, dostosowatlym do języka i sposobu myślellia poźnego sceptycyzmu. Mimo ,,vyrazanej przez wielu badaczy świadomości tego faktu, jak dotąd nie powstało zadne opracowanie poświęcone omÓwieniu tyclr elernentÓrg ktÓre w parafrazie trakta. tt-t są oczywistymi anachroniztrrami. Iclr wskazanie i r,q'liczenie lrroze być pomocne rv ocenie wiarygodności parafrazy, a po real izacj i podobnego zamiaru w odniesieniu do tekstlr MXG, konfrontacji rezul- ' i b idem, s . lBSI 89 190 Zn r cN rE r v NERc zu x tattlw następnie lvskazalliu tego, co w obLl pirrafrazach rzeczyl,viście mogłoby pochodzić wprost oc1 GorgiasZa CZy od eleatÓrv, z ktÓrynri Gorgiasz polemizr"rje, nrogłoby dać podstawę do bl izszej oryginałowi rekonstrul<cji argumentolv Gorgiasza. Wspornitlaliśnry jvz, ze bac]acze, reko nstruuj ący treśc tral<tatu Gclrgiasza, w swej analizie l lapotykają na drvie głÓwne trudności..ft.udnośc r"lie do przezl,^tycięzenia stwarzają problemy związane ze złym staneln tekstr-r parafrazy określanej jako MXG. Druga trr-rdność wynika z f:r]ozoficznej orientacji autora A,IXG oraz Sekstusa Ernpiryka. Roznice pomiędzy obiema parafrazalni lnogą bowielrr być lr,ynikiem nie tylko odnriennego źrodŁa, na poclstar'vie ktÓrego paratrazowano, ale i całkorvicie roznych fiIozoficznych sympatii oraz tradycji, z jakich wywodzili się obaj autorzy. Nie lvielnv' czy parafra4, są dzie|em Anotrinra i Sekstusa Ernpiryka, czy tez moze obaj po prostLl skorzyslxli z gotowych streszczen.Mozenry być jednak pewni,79 \Ą' pierlvszyln wypadku autorem parafrazy był arystotelik, w drugim zaś sceptyk.Parafrazy dostarczają rvięc, poza srvoją rvartościii źrodłowq, ciekawego przykła. du interpretacji tekstu z dwu odmierrnych fiIozoficznych perspektyw. Przyjrzyjmy się Zatem tym elementom Zawartym w parafrazie traktatu o niebycie dokonanej przez Sekstusa, ktÓre s4 charakterystyczne dla tradycji sceptyczrr ej bądź tez dla samego Seksttrsa' )ak lnozna wtrioskować, autor parafrazy czybył nim salrr Sekstus, cz'y tez jakiś wcześniejszy przedstitwiciel nurtu sceptycznego _ miał bowienr na celu nie tylko ułatwienie zrozulnienia tekstu, ale i jego adaptację do sposobÓw argumentacji sceptvczrrej obor,viqzujqcej w owyln czasie' Mor .y l vy LL 'KSYKALNo-PoIĘCIowE W zakresie ieksykalnym i pojęciowym parafraza Sekstusa jest w peł. tri zintegrowana Z tekstenr Przeciw matematykont (w skrÓcie cytowane jako AM). Pojęcia filozoficzrre, ktore się w niej pojawiają, są p źne - \Vypracowane przez szkoły hellerristyczne oraz llurt sceptyczny' Juz w sa. mym brzmieniu streszczenia trzech tez Gorgias za luyraźnie zaznaczają się cechy stylistyczlre typowe dla dzieła Sekstusa: pojawiają się tu takie wy razy j ak rcato),qrcrov ( poznawalne), arcara)"qruror' (niepoznalvalne), ktore szczesÓlrrie zlviązane są ze stoicyzmenl' czy tei cxveĘotocor' ( rie- .I-raktąt Gorgiasza ,,o tticby6i2'' w Parrtfrązic Scł.sfrlsrr Bnpiryka r 91 rnożliwe do prze\<azallia) wyraz, ktÓry występLrje jedyrlie u Sekstu. sa i u |uliana Apostaty|8,Szczegoł'owe przedstawienie wszystkich pÓź. rrych cech parafrazy Seksttrsa wymagałoby osobnej pracy. ograniczmy się więc tylko clo przedstawienia części z nich' Wiele terminow zawartych w partrfrazie jest charakterystycznych dla filozolii okresu hellenistycznego i poźniejszej. Nalezą clo niclr takie słorva jak: ooprBuLyeLv (przysługiwać), to Ónorcetpevov (substancja, to, co istnieje samoclzielnie), onorceioOcrt (istniec niezaleznie)re, }co0sotoq (istniejący), to eprrreptexoy lV znaczeniu,,to, co otacza,,zn Czy pobrzr-niewający platonsko zwrot n1q ÓnopĘeoq lreTe1erv (uczestrriczyc w istnieniu). Leksyka związana z teori4 poznania, jaką posługuje się Sekstus w swej parafrazie, przepojona jest terminami wypracowanymi u'filozofii szkÓł hellenistycznych.Znajdujemy w niej wspomniane juz terminy roto}'r1ntov, oroto}"qntov2l, ctveĘototol,,' rccrta}"crprBovetv (ujmować, pojmować), rpooninteti, (,,padać'': w znaczenhl bodźca zmysłowego) (Sekstus uz}nva go często zamiennie z ftepLTtLft,Ee1i')22, eyrcupĘotg2. (spotkanie, zetknięcie się), Ónontcootq (ujęcie znrysłolve), civerrti'ot1,cov (niemozliwy do pomyślenia), euent}.oytotov (łatwe do zrozumienia). Ponadto, zawiera typowe dla Sekstusa przeciwstawienie poznania roZltll1owego: ta voqtri oraz Tu qpovoDlrs}'d i zmysłowego: Te oio01tu. Inny znaczący wątek epistenroio giczny wprowadza słowo l(ptf,l]ptov, ktÓre wiąże się z podstawowyrn dla całej epoki hellenistycznej zagadr* Por. A Crcek-Englislt Lcxicon,compilecl by Liddell-Scott, IX Edition, Oxford, s. 133. l, W parafrazie Sekstusa noreio0ut rvl 'stęptrje w zestilrviell iu z ćrtoq np. AM IX 3.52 ćrrog norceipeuol,, w znaczeniu ' 'przedmiot istniejqcy samodzielrl ie'] .|o polączenie unorceio0or z śrcrog lvyraza tak charakter1'styczlre dla sceptyc1.zrnu Sekstusa przeciwstarvienie sfery podmioton'ej i przedmiotowej. 2., Wpralvdzie rvyraz ten lv postaci l lcptg1ov rvystępuje już u Platona, to jednak do filozofii r'vkracza dzięki Arystotelesowi (r.iz1,ka 212a20) rv zrviązku z roul,aŻaniarni na ternat n.riejsca. '' Por' słytlne trvierdzerrie P).rrona: ouEel, rato}'1ntot'. 2] oba terlniny lviqzą się z tet.nlinr'In oznaczajlrcynr poznarvaIrie zll lysłorve _ fiept. ItTootg, cz1lli ,'uj'.'.'-'l l)a podstawie postrzezellia zlllysło.'vego' (Scksttrs, Atiycrsus nn. lhemąticos IX 399)' r] Słowo to pojalvia się t1.lko u Fi]oclerla i Seksttrsa Enlpiri,kir rv Pl-{ t 37 (rv IX tropie) . 192 Zsrct l rE,w Npncz-ux nieniem kryterium poznania prawdziwego. Charakterystyczne dla Sekstusa Są takze Przymiotniki dyskwalifikirjące jakieś przekonatrie, wyrazające sprzeczność _ takie jak cinepqoivov (niedorzeczne), dronov (rriespotykane), ovatpettrccr (wzajenrrrie się znoszące' rvykluczające) oraz uznające słuszność: Ęteq rcoi crro}"ouOtuv oę(ov (słuszne i konsekwentne). Wiele zwrotÓw zawartych w parafrazie jest cl-rarakterystycznych d|a poźne) greki czy san"Iego Sekstusa' Nalezą do nich: ooy eni, ktory znajdujemy w parafrazie w zwrocie łjooy ćrut trll eivut (pod względen-r bycia), n (o i le), LrnyuTtKoy (przel<azujące) zynupu'oTuTl'Koq (Irrzedstawiający), YsyynTtKoy (rodzące, zdolne do rodzenia). Morvwv ARGUMENTACYINE I KoNSI 'RUKCY/NE Parafraza tekstu Gorgiasza jest w pełrri zunilikor,r.ana z tekstem Sekstusa pod względem konstrukcji argumentow. Argr-imentacja przeciw pierws zej I'ezie r ozp o Czy na się o d chartrkter y sty cznej formuły : A ze nic nie jest, rozumuje w taki sposÓb; jeśli bowiem <coś> jest, to albo jest byt, albo niebyt, albo jest zarowno byt, jak i niebyt. lednak ani nie jest byt, jak dowiedzie, ani niebyt, jak tv'vłozy, ani b;,t i niebyt, jak i o t1,n pauczy; nic zatem nie jest2i. Pod lvzględem srvej struktury jest ona całkorvicie zgodna ze schematem, ktÓry Sekstus wykorzystuje wiele razy w całym swoim tekściers. Biorąc pod uwagę pow'tarzalnośc tego schematu, mozna stwierdzić' ze jest to niemal styl formularny' na ktÓry składa się szereg analogicz. rrych konstrtrkcji czy nawet takich samych zwrotÓlv. Kazdy argument jest przygotow}nvany rv podobny sposÓb: rozPoczyna się od przyjęcia tezy, ktÓrą lna się doprowadzić do aporii, potem następr'rje zapolviedz przedstawiająca wszystkie moziiwości, z ktÓrych kazda, jedna po drtrgiej, zostają doprowadzone do sprzeczności' 2a Sekstus, AM VII ivłas r-r ytn. r5 Np. Seks tus , AM 66. Wszystkie frirgrnel.rty Sekstusa Enrpiryka w przekładzie IX 280 -281 ; X 308 -309 . Tr ąkt a t G o rgi a s z a,, o n i eb y c i e,, w p a r afraz i e Sek.sćl,t.srl I} m p i r y ka 193 Argumentacje te oparte są na nretodzie podziału, ktory w interrcj i irrttora ma wyczerpywać wszystkie l-nozliwości. Wielokrotnie w s\ĄTm dziele Sekstus posługuje się zwrotem zaznaczającym kompletność podziału, kt<lra starrowi warunek prawdziwości jego wywodÓw SekStuS Llzywa w tym celu charakterystycznych forlrruł, ktÓre powtarztr. ją się w rÓzllych odmialrach przy bardzo rvielu podziałach, Ilp.: rupcl 6e toutcrq cx}"}"o tt yoeiy oDrc ev5e1etcrt]6, nupcr 6b tcrutcrg oDK ćoTty Ey.|)oe1v17, ncrpu 6s tcxÓtcr oÓ6by ćott tpttoy28' Zrvrot ten występr-rje takze rv parafrazie, w ktorej argumentacja za pierwsz4 tezą koficzy się rv taki sposrib: )eśl i bo lv iem nie jest ani byt , an i n iebyt , an i oba, a oprocz tego l l ie da s ię niczego ponlyśleć (nop<r 6ś toutq ouÓćv voeitot), to nic nie jest29. Innym charakterystycznym elementem Sekstusowej metody podział lv jest przedstawianie trzeciej możiir'vości, w ktÓrej przyjlrruje się, ze z'achodzi pierwsza i drtrga mozliwość (zarÓwno X i Y)' Fornrułę taką znajdujemy w parafrazie dlvukrotnie w argulnentac)i za pierwszątez4 trirktatu (66; 68). Konstrukcja ta określa całą struktulę argumentacji rvspierającej tę tezę. Jest ona zapowiadal]a na wstępie tekstu: A że rric nie jest, rozulluje iv taki sposob; jeśli bowienl <coś> jest, to albo jest byt, albo niebyt, albo jest zarowno byt, jak i niebyt. lednak zrni nie jest byt' jak clor,r'iedzie, anirriebyt, jak rtryłoży, allibyt i niebyt, jak i o tylli pouczy; nic zatem nie jest3o. Argunrentacja oparta na schemacie ,,zarowno X iY'' następuje jako ostatnia zgodnie z dokonanym podziałenr: Łattve do tr,ywnioskort' irnia jest zaś to, że nie istnieją oba _ byt i l l iebyt. Jeśli bowieln niebyt jest i byt jest, to niebyt będzie tym samym co byt pod rvzględem bycia (łloov Ćnt tci eiygt) i dlatego zadne z rl ich rrie będzie istniało , To, ze niebyt nie jest, jest og<ilnie przyjęte; a zostało wyka2(' Sekstus, Zarysy Pyrro skie (PH) r7 Sekstus, PH i l 176. r* Sekstus, AMYIII 275. 2e Sekstus, AM VII 76. ro Sekstus, AM VII 66. I I 1 7 1 . 194 ZnrcNI t l v NERczux ZźIne,Ze byt jest (rccrOeotcoq) tyIrr slrt-rryrn co triebyt.A zaterrr iorl rtie będzie istniał. [76] Jednak jeśli byt jest tym sal l]y ln co I l iebyt, to nie nlogą oba istnieć;jeśli bowierrr oba, to nie Isą] tym samyn, a jeśli tym samym, to oba nie I istnieją]r l . Potwierdzenie takiej troj dzielnej konstrukcji pierwsze i tezy znaiduiemy w podsul-nowaniu argutnentacji następującym w chwilę potenl: jeśli bolviern nie jest ani byt ' ui l i i n iebyt, ani oba, a opr cz tego r l ie. da s ię niczego porrryśleć, to nic nie jestr2' Po raz drugi korrstrukcja,,ZarazelTr X i Y'' występuje jako pomoclliczy element w argumentacji rozwijającej moziiwość, ze jest wieczne iub powstałe. Zgodnie Z charakterystycznym dla Sekstusa schematem najpierw dokonpvane jest wyliczenie lrrozliwości: Ale nie jest i byt. Jeśli bowiem byt jest, to jest aibo wieczrry, albo powstały (yevqtoi'), albo wieczny i powstały zarazem, Ale nie jest ani wieczny, arri porvstaty, ani taki i taki rraraz' jak rvykażelnyr]. Następnie przedstawienie rozumowania: Ze wzglęc1u na to ani też tarki taki, Zari]Zeffl wieczny i powstarły; ztlosZą one bowiem siebie rrawzajenl, ijeśli byt jest wieczny, to nie powstał, a jeśli powstał, to nie jest wiecztry. Zatemjeśli byt rrie jest wieczny ani powstaty, ani zarazem taki i taki, to byt nie jestr'r. Iuz E. Ze||er, powqtpiewając w oryginalnośc tej konstrukcji (zarazem powstałe i niepowstał'e,,),zwracał uwagę, zebyc mozejest to dodatek Sekstusa, ktory,, l iebt es, bei einem Di lemma, dessen beide Gl ieder er widerlegt hat, noch besonders zu zeigen, dass auch nicht beide zusammen wahr sein kcinnen"3s. Wprawdzie u Gorgizrsza w Inowach pocirrvalnych rÓwrriez rvielor r Sekstus, ANI VII 75. I Sekstus, ANI VII 76. I Sekstus, AM VII 68. ra Sekstus, AM VII 72. 35 E. Ze l ler , Die Phi losophie. . . , L 3, s .762 7,r akt ąt G o r gi a s z a,, o n i eb y c i e'' w p a raJ.|. ćł zi e Sek.sllr srt lł n p i r y k a r 95 krotnie występuje konstrukcja wyczerpującego podziału, to jednak lrigdzie rrie pojawia się idea łqczerlia rnozlilvości w schelnacie ,,za- ,orr^ X i Y': Natomiast u Sekstusa schemat ten jest wszechobecny. Znajdujemy go lve wszystkich księgach' szczegolnie często w rozwŹl. zaniach ontologicznych lub fizykalnych36' N'lo 'rvwv FI LozoFICZNE Parafraza Gorgiasza rozpoczyna się od rozwazan na temat istnienia bytu, niebytu oraz ztrrÓwtro bytu, jak i rriebytu: A że nic nie jest, rozumuje w taki spos<5b; jeśli bowiem <coś> jest, to albo jest byt, albo rriebyt, albo jest zarÓwno byt, jak i niebyt. Jednak ani nie jest byt, jak dowiedzie, ani niebyt, jak wyłoży, ani byt i niebyt, jak i o tym pouczy; nic zatenr nie jest (our apu botl tt)37' Rozwazania na temat bytu i niebytr'r pojawiają się rÓwniez w Przeciw Jlzykom (AM IX_X)' W księdze II tego traktatu zlrajdttjemy komplementarne argumentacje: w pierwszej z niclr obala się powstar,varrie bytu albo niebytu (AM X 326_327), podczas gdy w drrrgiej ginięcie bytu lub niebytu (AM X 344_345).W pierrł.szyln fragmencie czytamy: Można jednak rowniez, przedstawiając trudności bezpośrednio, stwierdzic, Żejeśti coś powstaje' to albo powstaje byt, albo niebytl8, Drugi fragment następuje w clrwilę potem: Zgoclrrie Z tym Samyrrr [rozurrrowarriem] rÓlvtliez r'rie girrie. Ieśli borviem coś ginie, to albo ginie byt, albo niebyt...,. ].' Np. Sekstus, AM VIII 40: ,,Jeśli '.. istnieje coś prawdziwego, to jest to albo przedmiot zmysłowy, albo noetyczny, albo jest i noetyczny, izarazeln unlysłowyJ'; X 234: ,,ciało i niecielesr-re 1.arazeln'' jako trzecia lnoż-lirvośc.; X 234: podział trÓjkotv1' rtiwnież 11' 11'ypadku czursu. r; Sekstus. AM Vil 66. r8 Sekstus, AM X 326. s" Sekstus, AMX344. t96 ZBrcwu lv NtRczr rx Przedstarvione powyzej f r.agnrenty lr'ydaj4 się stanowic pe\Vl].-l całość _ dopiero wszystkie trzy vtyczerpuj4 rrrozliwości nakreślorre w parmenidejskim poemacie o naturze' Te trzy mozliwości to ,,istnienie'', ,,powstawanie'' i,,ginięcie'' bytu lub niebytu. Podobienstwo tych argumentacji skłania do zastallowienia, czy tt-; ktÓryś ze sceptykÓw świadomie skonstruował argunrentacje analogiczne ikomplelnentarne w stosunku do wylvodr,r Gorgiasza, czv tez odwrotnie Sekstus wykorzystał schemat sceptyczny w swej paratrazie teksttt Gorgiasza, ktÓry byc moze zclecydowahie od tego schematu odbiegał. Ta druga mozi,i. wość, chociaz wydaje się tnało prawdopodobtla, powinlra jednak być wzięta pod ulvagę w sytriacji, gdy nlamy tak niewiele zervtrętrznych źrodeŁ na temat traktatu o niebycie. RÓwrriez sposÓb, w jaki w tych trzeclr przypadkach przebiega ar. gumentacja, wart jest przeanal izowania. Rozpocznijmy od tezy , ,niebyt nie jest'] ktÓrą przedstawi a parafraza traktatu Gorgiasza: A niebyt nie jest. )eśli bowiem niebyt jest, to Zarazem będzie, jak i nie będzie; o ile bowiern jest rozumiany jako niebyt (n pbu yap our łlv voeitcrt), to nie będzie istniałao, a o ile jest niebytem (n 6. ćott pr1 łiv), to znowu będzie istniał. Całkowicie dziwaczne zaś jest, by coś było (tb eivot tr) i zarazem nie było (pr1 elvot). A rvięc niebyt nie jest. Ponadto, jeśli niebyt jest ' to byt nie będzie istniał; Są one bowieln sobie przeciwne i jeśii niebytowi przysługuje (oupBepqrce) bycie (to eil'ot), to bytolvi przypadnie niebycie (to pr1 eivot). Ale byt z pewnością jest, a <Zar-em> niebyt nie jestar. Argumentacja we fragmencie x 326 przecirv powstawaniu niebytu i bytu bieglr ie w następujący sposÓb: Możltrt jednak rÓwlrież, przedstawia.1ąc trudrrości bezpośredtrio, stwierdzic, ze jeśli coś powstaje, to albo powstaje byt, albo niebyt. Ale niebyt nie powstaje; bowienr niebytowi nie przysługują zadne właściwości (ou6ćv ooprpćBr1rev), a tenlu, czetnu nic nie przysługuje, nie nroże przysługiwac powstawanie (to yiveoO ut). |327) Ponadto, to, co pot'r,staje, doa.r .Ib Przekorlirtrie wyrirża stus, ANI IX 270). ar Sekstus, AM VII 67. takze ref-erorvany L'trzez Sekstusa r\inczyclemos (SekTraktat G orgia sza,,o niebs,cie', w p arafrttzic Sełstus.,l Et tt p i r1,ka r97 znaje,a niebyt rticzego Il ie moz.e doznawac; dozDa$'anie jest bowienl cechą by t t r ; 7a te ln n i cby t l 1 i e pow5t J j c l : . I rra koniec przytoczr,nY argut}rcI1tację przecirv girrięciu bytu i rriebytu: Zgodnie Z tYlI Stllxyl-lr Iroz-tlt.l-loivaniem] rowllież nie ginie. )eśli bowiem coś ginie, to albo ginie byt, albo niebyt. ]ec1nak niebyt nie ginie; ginąc przecłrodzi borvienl clo rriebytu, a skoro niebyt juz jest lv niebycie, to nie potrzebuje dokonywac takiego przejścia. Zatem niebyt nie giniea3. Wyraźnie widoczne jest podobieóstwo argumentacyjne w tyclr trzech l1.ywodach. opierają się one tla tym samy]n sclrenracie, polegającym rta przyjęciu ztrłozelria, ktore clrce się obalic, a lrastępnie' na drodze rozumowania, doprowadzetrilt go do sprzeczrrości. We WSZystkich argurrrentacjach zrrajdujemy tę samą \ogiczną metodę: wyczerpltjąCy podział, wykazanie sprzeczności wniosku z tezą zał'oioną, posługiwanie się zasadą sprzeczności. Wspolne jest takze pojęcie bytu jako ,,tego, co jest ' l oraz niebytu, jako ,,tego, co nie jest ' l Ponadto, byt i niebyt traktowane są jak przeciwieóst lva. Warte uwagi są tez argrtmentacje dotyczące istnienia, powstawa. llia i ginięcia starrowiqce kolejny etap po\ĄIyzszych rĘ,wodor,v. W parafrazie traktatu argumentacja jest rozbudowana, składa się bowiem z dwu części opal.tych na antytezach: wieczny powstały, jeden wieIe, Znacznie skrolrrniejsze są argumellttlcje w pozostałych fragmerrtach. W pierlvszym , zebyt nie powstaje: Ani tez byt; byt juz bowiem istrrieje i nie ma potrzeby, by powstał; więc rÓwnież i byt nie powstaje. A jeśli ani byt, arri niebyt nie powstaje, a oprocz r.rich nie Inożllil pomyślec niczego trzeciegcl, to nic nie jest powstałe,|l' Oraz w drugim, zebyt nie ginie: Ani tez byt. Albo bowiem ginie, gdy trwa w bycie, albo gdy nie trwa. A jeśii trwając' to zarazem bęcizie i nie będzie, zntszczony i nje ,zniszcz.or l y l a jeśl i l l i e t rwając , to u l cga z l r i s zcz ,c l l i l . l , u i l l i e już n ic l l y t . Iecz l l i e rr Sekstus, AM X 326. ar Sekstus, AM X 344. o'' Sekstus, AM X 327. ZnrcNrpw Nenczux byt. W.rezultacie, jeśli nie ginie ani byt, ani niebyt, a oprocz nich nic nie jest, to nic nie ginieas. SzczegÓlnie ciekarvy wypadek stanowi przeclstałViona powyżej argumentacja (AM X 345) vrykazu;ąca' iz nienoż|iwe jest, by byt powstawał, ponieważ fragment ten obala tę samą tezę, ktÓra pojawia się w traktacie, mianowicie tezę głoszącą, zebytjest powstały: Anitez byt nie moze być powstały. )eśli bowiem polvstał, to polvstał albo zbytu, albo z niebytu. Lecz nie powstał z bytu; jeśli bowiem jest bytem (łiv ćottv), to nie powstał, a|e juz jesta6; irni tez Inie plolvstat] z rriebytu; niebyt bowiem nie może nic zrodzic,poniewaz z konieczności to' co coś rodzi, musi uczestniczyc w istnieniu (ÓrupĘeroq pertyetv)a7. W parafrazie obala się tezę, ze byt powstaje, vtykazując, ze mogłby powstać jedynie z bytu lub riiebytu. Nie mozna jednak przyjąc zadnej z tych możliwości, w rezultacie byt nie jest Powstały' We fragrnen. cie AM X 327 r1wniez dowodzi się' że byt nie jest powstały, ale za pomocą prostszego rozumowalria: byt nie powstaje, bowiem juz istnieje. Trudno jednak nie zauwazyc, ze ten sam argument ,,byt nie powstaje, bowiem juz istnieje'' pojawia się rÓwniez we wnioskowaniu z parafraZy,,skoro byt jest bytern, to nie polvstał, ale już jest'l oba fragmenty są więc sobie bliskie llie tylko pod względem tezy, ktÓrą obalaj 4, a|e i ze względu na zaŁozenia oraz metodę. Povtyzsze argumetrta cjeŁączy jeszcze jeden element: wszystkie rviericzy ten sarn wspolllniany jui powyzej zwrot: ,,a oprocz nich nie moz_ na pomyślec niczego trzeciego,,(AM X 227) oraz,,a oprocz nich nic nie jest'' (AM X 345). Tetr sam zwrot pojawia się takze wpodsumowaniu całej pierwszej argumer'rtacji przecirv istnierriu bytu i niebytu rv traktacie: ',a oprocz tego nie da się niczego pomyśleć'' (AM VII 76). Podobieristwo zachodzące pomiędzy przedstawionymi Połvyzej fragmentami skłania do wystrnięcia tezy, że autorem czy kompilatorenr tych paralelllych argumentacji była ta sama osoba. Byc moze as Sekstus, AM X 3'15. "' P.r. Sekstus, AM X 327; ANl XI 237: konstrukcja oparta na parmc-niclejskim załozentu,,byt l l ie porvstaje, ponielvaz już jest' ' pojarvia się kilkukrotrrie u Sekstusa.a7 Sekstus, AM VIi 71. 198 Traktat Gorgiasza,,O niebycie" w paraJ'razie Seksflrsa Enpirl'ka r99 był to sam Sekstus Empiryk' być mozejednak jeden z wcześniejszych sceptykÓw. od Focjusza dowiadujemy się, ze II księga ZarysÓw pyrroitskich Atnezydemosa podejn-rowała zagadnienie zasad' przyczyn, rU' chtt, znlian, powstawania i gillięcia (uitiolv' ncrOoll'. Kl'y1.loECDq. Yeygogoq te rat qQopog, xcri tdlv toototq ćvovttrov)as. Księga ta zawierał.a nie' wątpliwie krytykę i obalenie tych pojęć. Byc moze więc autorem dwu pozostałych fragirrentow dotyczących powstalvania i ginięcia bytu oraz lriebytu mÓgł być Ainezydelrros, zainspirowany dziełem Gorgiasza. Inrrym wqtkiem, ktÓry wydaje się raczej wskaz1.wać na filozoficzne Llpodobania autora parafrazy niz na oryginalną rnyśl Gorgiasza, jest wątek empiryczny obecny w tekście Sekstusa' W tezie II sugeruje się bowiem, ze kryterium poznania są zmysły i na podstawie ich świadectwa odrzuca się istnienie Scylli i Charybdy. I dlatego z pervnością, jeśli bytowi przysługuje bycie przedmiotem yśli, to niebytowi będzie nTpadało nie być przedmiotem yśli. A to jest niedorzecznei albowiem myśli się o Scylli i Chimerze, i wielu innych niebytaclr]9. A zatenr byt nie jest przedmiotem yśliso' Trudno jest jednoznacznie rozstrzygnąć na podstawie parafrazy Sekstusa' CZy ten bazujący na err-rpirii argument w1vodzi się od samego Gorgiasza, ktÓry wykorzystuje tę tezę jako instrument w slvej krytycznej argumentacji, czy tezjest to wyraz sympatii empirycznych autora p ar afr azy i p owtÓ rzen ie kl asyczne go argumentu s cepty Cznego, Wydaje się jednak,ze przyjęcie elrrpirycznej orientacji autora traktatu bytoby niezgodne z niewyrokującym ogÓlnym charakterem traktatu o nie. bycie. Prawdą jest, ze w obronie Pąlamedesa niektÓre wypowiedzi Gorgiasza wskazują rra jego sympatię dla empirycznej koncepcji poznania, a ponadto Platon zarzuca Gorgiaszolvi i jego retorycznej umiejętności bazowanie na empirycznych podstawachs'. |ednak linię tę w daleko większym stopniu rozwija sceptyczna szkoła empiryczna oraz szkoły medyczne poź,ne) starożytności. nn Focjusz, B ib l ioth. , cod.2I2, 170b. oo Por. Sekstus, AM iX 49; At{ IX 123. s" Sekstus, AM VII 80. st Por.Z. Nerczuk, Sztuka a prawda..., s. 128 nn. 200 ZntcN l l , l v Nencz-ux W jednym z fragmentow Przeciw Jlzl,kom czytarny Lrolviern: Skoro trie wsz,ystko, co jest pol.tlyślalre uczesttliczy lv istnietliu, lecz llroże b'vć coś pomyślane, ale nie istniec, jak na prz1,kład hipocentaur i Scylla, trzeba będzie po dociekaniach na temat r'vyobrazenia bogow zirstanolvić się nad iclr istnieniern52. Podobna myśl pojalvia się rÓwnież w innym lniejScu: Pobozność jest bowieln wiedzą o słuzbie bogonr, a skoro nie nroże byc żardrrej stużby czellTus, co nie istnieje, to i nie będzie zadnejwiedzy na ten temat' I jak nie jest możIiwe, by istniała wiedza na temat służby hipocentaurom, ponieważ orre nie istnieją, tak też lrie lnir żadrrej lviedzy na temat słuzby bogom' jeśli oni nie istIliejq5]. W obu fragmentach znajdujemy przekonanie obecne takze w parafrazie traktatu Gorgiasza. W pierwszvlrr z tlich kwestionuje się istnienie hipocentaurir i Scyl l i , w druginr istrr ierr ie lr ipocelrtaura' Mozna się domyślać, ze kryterium istnienia jest śrviadectwo zmysłÓw, a więc kryterium empiryczne, tak bliskie samemu Sekstusowi. Te sympatie Sekstusa odzwierciedlać moze także częst e uŻycie przymiotnika cinep9olvoy (w traktacie AM vII79), ktÓry wywodzi się od elrqolyso0ot (jawić się) l znaczy ,,sprzeczne z oczywistością zmysłow4'lWspomnieliśmy )uz takze powyzej o terminie związanym z empiryczną teorią poznania, takim jak npoorctft.ceLy,ktÓry pojawia się lv II części tekstu: A skoro nie jest słowem, to nie moze byc przekazane komuś ilrnelrru. Słowo bowienl' nrowi, powstaje od rzeczy zewnętrznych wywołujących postrzezenie zllrysłowe (npoontntovttlv)5'l' Ponadto podstawą wywodÓw Sekstusa jest pewne ukryte zaŁozenie o istnieniu tego, co się jawi, Ze względu na to zał.ozenie w całej II i III części traktatu tak wyraznie zarysowane jest przecir,vstawienie tu Órroreipl'ei,cr i tego, co jedynie pomyślane (tcx rppovoupevcr). Tcr imoreLs2 Sekstus, AM IX sr Sekstus, AM IX 5a Sekstus, AM VII 49. r23 . 85 . .|rtlkt tl t G o r ę i a sza,,() tt i t,b 1, c i c,' u, p araJju zi e S eks t u sa Et t t p ir yk a ptevcr' często dla poc1kreślenia zestarviotre Z eKToq, to rzeczy istnieją- ." ."ol,-,i. l'liez,alezrtie, ,'na Zewnątrz,, podrr-riotu. Przeciwstawienie tego, co poclIlriotowe i przeclnriotowe, z całą pewnościq związarre jest z pozllyn Sceptycyzlllern, truc]rro więc ł4czyc je, przyna|nniej rv tak techlt icznej formie, z Gorgiaszel lr ' Na koniec lraleztrłoby ztrdac to podstzrwowe, ale jakże trudrle pytal]ie, w jakiej mier ze parttfr,azir Sekstusa stanorr,ić moze wiar1'goclne źrÓclto rekorrstrukcji traktatu Gorgiasza. Niełatrvo jest jednoznacznie od. powie dzieć na to pytarr ie. Z cał.ąpewnością lrrożna jednak zastanawiac .lę, .,y Sekstus bądź tezjakiś inny sceptyk nie zrnierrił rvynrowy traktaiu. Stopieri przefbrlrrułowatria tekstu Gorgiasza wydaje się tak duzy, ze wskazuje na to, iz traktat rrrogł stanowic rodzaj argunlel]tacji rnoclelowej i funkcjorlować jako bottuttt Co\ntnlłne szkoły sceptyczrlej' Na ztrko czenie nalezy podkreślic., powyzszy tekst jest tylko zary. sem pewllej ctrogi prowadzącej do rekonstrukcji traktatu Gorgiasza. Jego ładaniem jest pokazanie, ze interpretacja treści traktatu o niebycie opartajedynie na treści parafraz moŻe stwarzać złudne wrazenie. Istnieje bowiem niebezpiecze stwo, ze interpretator wyczyta z nich raczej to, co dostrzec chciał w traktacie Gorgiasza Sekstus Empiryk czy Anoninr, a nie to, co zanlierzał' potviedzieć sanr Gorgiasz. Do rekonstrukcji głÓwnych lvątkÓrv traktatu potrzebna jest rvięc także anaIiza przekazu zawartego rv MXG poddająca badaniu wszystkie elen'renty, ktÓre są typowe dla tt1.wodZąCego się z kręgu arystotelikow autora tekstu. )edynie konfrontacja obu źrodeł. naszej wtedzy o traktacie Gorgtasza, ze szczego|nynr uwzględtlienienr preferencji tyclr, ktoryn.r wiadomości te zawdzięCzamy,a takze całego kontekstur ich filozofolvania,lnoze prZyCZynlc się do odczytania tekstu traktatu i zrozumienia intencji retora z Leontinoi. 201 ę,