Projekt okładki oraz stron tytułowych i działowych Maryna Wiśniewska Redakcja naukowa Zbigniew Nerczuk Mikołaj Olszewski Agnieszka Świtkiewicz-Blandzi Agata Zwolińska Opracowanie typograficzne Maciej Szłapka Korekta Anna Kurzy ca Marian Wyrwas Indeks nazwisk Zofia Smyk Przygotowanie do druku Pracownia Składu Komputerowego TYPO-GRAF Copyright © by Wydawnictwo Naukowe P W N SA, Warszawa-Wrocław 2000 I S B N 83-01-13188-8 Wydawnictwo Naukowe P W N SA 00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10 cel. (0-22) 695-43-21 faks: (0-22) 826-71-63 e-mail: pwn@pwn.com.pl http:// www.pwn.com.pl

R O Z D Z I A Ł V Heraklit z Efezu O życiu Herak l i t a w i e m y bardzo n iewie le . Pochodzi ł z najwyższego rodu efe- sk iego , należał d o kap łanów-kró lów. Działał w latach 5 0 4 5 0 1 p rzed C h r y s t u - sem. Z a p e w n e p rzed śmiercią był czas jakiś p u s t e l n i k i e m , porzuciwszy funkcje k ró l ewsko-kap łańsk ie . Wydaje się, że n ie był n iczyim u c z n i e m , lecz znał do - brze zarówno kosmolog ię szkoły z Mi le tu , jak i poglądy Pitagorasa oraz K s e n o - fanesa. Jes t a u t o r e m dzieła, z k tórego zachowało się około 130 f ragmentów. Dz ie ło to miało w swej p ierwszej części omawiać kosmos , a w n a s t ę p n y c h po - ruszać zagadn ien ia po l i tyczne i teo logiczne . Herak l i t a z racji k ry tycznego i p e - symis tycznego nas tawien ia zwano płaczącym filozofem. Pisze w stylu w ie - szczym, ale n ie j es t j ego c e l e m , jak twierdzil i niektórzy, u k r y w a n i e sensu wy- powiedz i . Z e w z g l ę d u na nie jasność i n i e j ednoznaczność stylu nazywano go c i e m n y m (<JKOT£IVÓC). M i m o w z g l ę d n i e duże j liczby f ragmentów doksograficznych nasza w i e d z a o teorii Herak l i t a n ie jes t ani pe łna , ani p e w n a . Wyn ika to m i ę d z y innymi z tego, że k o m e n t a t o r a m i Herak l i t a byli p rzeważn ie stoicy, którzy, czcząc go, in te rpre towal i j ego poglądy na swój sposób . W swojej myśli Herak l i t nawiązuje p r z e d e wszys tk im do m o t y w u zwią- zanego z A n a k s y m a n d r e m , k tó rym była walka przeciwieńs tw. G ł ó w n a teza H e - raklita brzmiała: „Walka jes t o jcem w s z e c h r z e c z y " 3 1 . W starciu p rzec iwieńs tw widział on najwyższą sprawiedl iwość i ha rmonię . P rawdz iwa mądrość polega na z rozumien iu j ednośc i w grze przeciwieńs tw. N i e ma prawdziwej j ednośc i b e z wielości , ani p rawdz iwej wielości bez jednośc i . W sys t emie Herak l i t a n ie j es t to j e d n a k teza logiczna, ale fizyczna. P o d o b n i e j ak filozofowie z Mi le tu , Herak l i t s tawia py tan ie o p i e r w o t n e tworzywo. Zasadą (dpXTl) j es t d lań ogień. Jes t on p ie rwszym filozofem, k tóry p rzeds tawia filozoficzną in terpre tac ję p r o b l e m u ruchu i zmiennośc i . J ak pło- m i e ń drga i us tawiczn ie się porusza, tak samo wszys tko us tawicznie się z m i e - nia i p łyn ie n i czym rzeka (7tdvxa pet). Chociaż zdania t ego na p różno by szukać w e f ragmentach j ego dzieła, to j e d n a k doskona le wyraża ono główną myśl j ego filozofii. P o d s t a w o w y m p o g l ą d e m Herak l i t a jes t z a t e m wariabi l izm. Wszys tko jes t z m i e n n e i n a p r a w d ę is tnieje ty lko zmiana. N i e z m i e n n a w świecie j es t j e - dyn i e z m i e n n o ś ć oraz porządek , w e d l e k tórego zmiana się d o k o n u j e . Wsze lka inna stałość jes t pozorna , właściwości są w z g l ę d n e , wszys tko jes t wszys tk im. D la t ego właśc iwym o b r a z e m rzeczywistości jes t rzeka i śmierć . Herak l i t w s p o m i n a o dwo jak im ruchu, d rodze w dół i w górę. D i o g e n e s Laer t ios sugeru je , że Herak l i t przyjmował za A n a k s y m e n e s e m teor ię zgęszczania i rozrzedzania . We wszechświec ie , który jest j e d e n i skończony m a m y dro- gę w dół: 3 1 D K 2 2 B 5 3 . V. Heraklit z Efezu 27 ogień woda (powie t rze to rodzaj wody) z iemia i d rogę w górę: ogień t woda t ziemia Jak mówi j e d n a k Herak l i t , „droga w górę i w dół jes t j e d n a " 3 2 . Skoro j e d - nak tak jes t , to albo j awna rzeczywistość jes t sprzeczna, albo to n ie p o d m i o t y rzeczywistości , ale sama rzeczywistość jes t zmienna . U szczytu drogi w górę jes t ogień. Rzeczy zmieniają się w ogień , k tóry znowu zmien i a się w rzeczy. Wszys tko dokonu je się w t ak im cyklu . Ź r ó d ł e m ognia j e s t S łońce , a ciała n i eb i e sk i e są to świecące, ognis te naczynia . Ważne u Herak l i t a j es t pojęcie ogn is tego wiru w o d n e g o (npr\cvr\p), w k t ó r y m d o k o n u - je się p r z e m i a n a ognia w w o d ę , a p o t e m w z iemię . M i m o us tawiczne j z m i e n n o - ści, miary sk ł adn ików w rzeczach pozostają n i e z m i e n n e . P r z e m i a n y przeb iega- ją p o d o b n i e w m a k r o k o s m o s i e i w mikrokosmos ie , pon ieważ t e n sam ruch ma miejsce również w cz łowieku . Bardzo ważna jes t teza Herak l i t a utożsamiająca ogień z r o z u m e m (Xóyoc). R o z u m t e n rządzi wszys tk im, wprowadzając prawo i miarę . Jes t z a t e m przyczy- ną odwieczne j rozumności świata: T e g o świata, k tóry jes t taki sam dla wszys tk ich , n ie wytworzył n ik t z lu- dzi ani z bogów, lecz był on zawsze, jes t teraz i b ę d z i e stale wieczn ie ży- w y m o g n i e m , rozpalającym się i gasnącym, s tosownie do o d p o w i e d n i c h m i a r 3 3 . Świat więc u tożsamia się os ta tecznie z ogn iem, a og ień z logosem. J e d - nak dla cz łowieka rozum i ha rmon ia wytworzona w świecie są n i e p o z n a w a l n e . Cz łowiek sk łonny jes t dos t rzegać w świecie z łudną dysha rmon ię , k tóra j es t j e d - nak dysha rmonią pozorną, pon ieważ „ha rmon ia ukryta wyższa j e s t od widocz- n e j " 3 4 . P o z n a n i e uk ry t ego ładu jes t przywi le jem filozofa: Choc iaż to słowo (Xóyoq) jes t zawsze p rawdz iwe , to ludz ie n ie są zdolni do z rozumien ia go zarówno, gdy słyszą j e po raz pierwszy, jak i p rzed tym, zan im je w ogóle usłyszeli . C h o ć b o w i e m wszys tko dzie je się zgodn ie 3 2 D K 2 2 B 6 0 . 3 3 DK 22 B 20. 3 4 D K 2 2 B 5 4 . Starożytność. Okres presokratejski 28 z t y m r o z u m e m , to j e d n a k odnosi się wrażen ie , j ak g d y b y ludz ie n ie m i e - li o n i m ż a d n e g o po jęc ia 3 5 . Z p r z e k o n a n i e m o i s tn ieniu ukry te j harmoni i łączą się wypowiedz i H e - raklita na t e m a t możliwości poznan ia rzeczywistości , w k tórych twierdzi , że : „na tu ra lubi się u k r y w a ć " 3 6 czy „złymi świadkami są oczy i uszy dla ludzi , k tórzy mają d u s z e b a r b a r z y ń c ó w " 3 7 . T e k s t y He rak l i t a sugerują ki lka znaczeń logosu. M o ż e on być rozumiany j a k o p rawo świata (prawo walki i zmiennośc i ) , j ako wiedza o t y m prawie ( p e - w i e n udział w mądrości abso lu tne j ) czy j ako rozum świata w znaczen iu pan t e i s tycznym. U Herak l i t a r o z u m l o g o s uzyskuje cechy wyraźn ie bosk ie , j e s t toż- samy z na jdoskona l szym, o s t a t e c z n y m i j e d y n y m t w o r z y w e m , j a k i m jes t og ień . Czysty, doskona ły og ień n ie dzieli się j uż i n ie rozpada na ż a d n e p r z e c i w n e so- b i e e l e m e n t y , j e s t t eż w pe łn i r o z u m n y i mądry. C z ł o w i e k t ak j ak cały kosmos jes t z łożen iem z iemi , w o d y i ognia. J ak w e wszechświec i e og ień u tożsamia się z r o z u m e m , tak w cz łowieku n o ś n i k i e m świadomości j e s t ogień , a dusza przez o d d e c h wchłan ia w s ieb ie p o w s z e c h n y og ień . W cz łowieku ma miejsce również t en sam ruch, który d o k o n u j e się w świecie (droga w górę i w dół) . I j ak w kosmos ie m i m o us tawiczne j z m i e n n o - ści pozostaje wciąż ta sama miara sk ładników, tak j e s t również w cz łowieku . L u d z i e podlegają j e d n a k w a h a n i o m tej miary, k tó rymi są sen i c zuwan ie , śmie rć oraz życie . W cz łowieku zachodzi o d p o w i e d n i o j e d n o ś ć i ha rmon ia p r ze - ciwieństw. Wyjście ognia (gorący d e c h ) jes t przyczyną śmierci . W związku z ro- lą o g n i a r o z u m u w świecie Herak l i t powiada, że naj lepsza j e s t dusza sucha , czyli ognis ta . W s z e l k i e zachwian ie równowagi p rzec iwieńs tw p o w o d u j e choro- b ę , a n a w e t śmierć . Śmie rć m o ż e przybierać dwojaką formę, p o n i e w a ż m o ż e być n ie sz l ache tna i sz lachetna . D u s z a goniąca za p rzy jemnośc iami wi lgotn ie je i p rzeważa w niej woda , która w efekc ie powodu je śmierć . Śmie rć szlachetną, jaką jes t śmie rć w walce , powodu je n a d m i e r n a przewaga ognia. W e d ł u g Herak l i t a wszys tko us tawicznie p rzechodz i krąg życia i śmierci , wciąż trwa wa lka przeciwieńs tw. J e d n o ś ć p rzec iwieńs tw stanowią noc i dz ień , c i e m n o ś ć i świat ło , z ima i lato. Krąg życia i śmierci u jmuje Herak l i t czasowo. O k r e s , w k t ó r y m życie i śmierć w cz łowieku pozostają w równowadze , wynos i t rzydzieści lat, czyli wiek , w k t ó r y m człowiek m o ż e zostać d z i a d k i e m . W t e n sposób d o k o n u j e się z a m k n i ę c i e k ręgu . Pewną analogię w m a k r o k o s m o s i e sta- nowi Wielk i R o k obejmujący 18 000 lub 10 800 lat. T r u d n o j es t j e d n a k o k r e - ślić, co miało się w okres ie Wie lk iego R o k u d o k o n y w a ć . In teresujący j e s t fakt, ż e m i ę d z y W i e l k i m R o k i e m w makrokosmos i e a t r zydz ies to le tn im k r ę g i e m ży- cia cz łowieka zachodz i p e w i e n związek, pon ieważ j e d e n okres m i k r o k o s m o s u s tanowi w przyb l iżen iu dz ień Wie lk iego R o k u (360 * 30 = 10 800). P o t e m , za3 5 DK 22 B 2. 3 6 DK 22 B 123. 3 7 DK 22 B 107. V. Heraklit z Efezu 29 inspi rowani H e r a k l i t e m , stoicy przyjmowali w swojej n a u c e powtarzające się pożary świata, dokonu jące się w regularnych ods t ępach Wie lk iego Roku , T r u d - no jes t n a m j e d n a k rozstrzygnąć, czy ów stoicki pogląd wie rn ie odzwierc ied la myśl Herak l i t a . Skoro dla Herak l i t a „walka jes t o jcem w s z e c h r z e c z y " 3 8 , to s tanowi ona jakiś stały e l e m e n t w s t r u m i e n i u zmiennośc i . O n a to, u tożsamiając się z o g n i e m i z logosem, s tanowi j e d n o ś ć ukrywającą się za sp lo t em przec iwieńs tw. T y m p i e rwszym e l e m e n t e m , d o k tó rego można by sprowadzić p rzec iwieńs twa , jes t w ięc walka . Przys łowiowa była wynios łość i a rys tokra tyzm Herakl i ta , k tóry n ie dba ł 0 u z n a n i e , a n a w e t gardził t ł u m e m . Herak l i t miał też g ł ęboko kry tyczny s tosu- n e k d o obrzędowośc i religijnej, w której dost rzegał m n ó s t w o n iedorzecznośc i , a n a w e t n iemora lnośc i . U c z n i e m Herak l i t a miał być r z e k o m y nauczycie l P la to- na Kratylos . J e d n o s t r o n n o ś ć pos tawy Herak l i t a w o b e c zmiennośc i wywołała reakcję 1 doprowadz i ła d o powstan ia poglądu p rzec iwnego , k tó rego twórcą był P a r m e n ides z E l e h 3 8 D K 22 B 53.