Uzaysal Yonetim Beklerken Hasan Bulent Paksoy Florence Carrie/European University Institute 2008 2 2008 Copyright © H. B. Paksoy Uzaysal Yonetim Beklerken kitabinin butun yayin haklari, Bern-Isvicre uluslararasi Copyright anlasmalari uyarinca, H. B. Paksoy adina ABD Kongre Kutuphanesi Copyright kutugune kayitlidir. Bu yazilar belirli bir sure icinde, bilgisayar aglari yolu ile, teker-teker dunyaya dagitildilar; Sonra, degisik ag sayfalarina yerlestirildiler. Ilgi gosteren Ag Sayfasi ve Dagitim Duzeni yoneticileri eksik olmasinlar. Buradaki dizin ne yazim, ne de yayin sirasindadir. The author would like to express his heartfelt thanks to the European University Institute, Florence, Carrie Collection and Dr. Serge Noiret in particular, for the publication and hosting of this volume in the present format. Libraries, Institutions and Webmasters are authorized to make copies for private use, circulation and study to include this page verbatim. Those wishing to produce copies for sale in any format must obtain written permission. 9 Eylul 1922 gunu Izmir'e ilk giren birligin Suvari Çavuşu Mustafa Hepşen'in anisina 3 ICINDEKILER DEYIMLERIN KIMLIGI: Milliyetcilik, Ulusalcilik, Varsayimcilik, Kuramcilik Istesek de, Istemesek de Elma'nin Iki Yarisi: Yoneten ve Yonetilen Iliskileri Maya Iliskileri Turk Destanlarinin Kimligi Topraksiz Toplumlarin Cogulcu Yonetim Duzeni Evrim Dusuncesinin Devrimi Uzaysal Yonetim Bilmek, Anlamak, Yapmak Dusuncesel ve Bedensel Tutsakliklar Ulusalcilik mi, Yurtseverlik mi? Alis-Veris Kuruluslarinin Yonetimi Top çali'nin Kimligi Yorgunluk Efes "Aradim-Bulamadim" ATALAR YURDU KIMLIGI MAYA, T.A.S. Dunya Degistiren mi, deger yargisinda bulunan mi? 4 DEYIMLERIN KIMLIGI: Milliyetcilik, Ulusalcilik, Varsayimcilik, Kuramcilik Hasan Bülent Paksoy Ele alinabilecek deyim ne olursa olsun, en once o deyim'in kimliginin goz onune alinmasi gerekir. Bir Deyim'in kimligini belirleyen veriler nelerdir? Deyim'I kullanan kisinin kimligi, ozellikle bu islem icinde en onde gelir. Oyle ise, kisi'nin kimliginin ne gibi etkenler ile olustugunun ele alinmasi kacinilmaz. En once goz onune alinmasi gerekli sorular arasindan ornekler: a) deyim yaratan ya da kullanan kisinin ana dili nedir? b) ne gibi ve derinlikteki egitimden gecmistir? c) bu egitimin sonucunda nasil meyvalar vermistir? Deyim yaratan, kullanan, kuramlarin gundemlere girmesini saglayanlarin kisisel gundemleri vardir. Bu oz gundemlerin niteliklerinin ne denli ve nereden bilindiginin de bilinmesi gerekir. Bir kisi yalnizca, eskilerin deyimi ile, Hilal-I Ahmer'e mi calisir? Yoksa, yarattigi ve kullandigi deyim ve kuramlari, oz gundemindeki gelir cikari icin mi el'e almaktadir? Uzatmadan, bir ornek verelim: Nasreddin Hoca, bir aksam evine uc okka et goturur, haniminin bu et'den yemek yapmasini bekler. Bir sure sonra sorar: "Hanim, yemek nerede?" Hanimi da: "Kedi et'I yedi" deyiverir. Hoca da, teraziyi kaptigi gibi mutfaga ucar; kediyi kefe'ye koyup tartar. Kedi uc okka cekmistir. Hoca kendi kendine soylenir: " Eger kedi burada ise, et'e ne oldu? Et burada ise, kedi nerede?" Olay'I okuyup, gulup, Nasreddin Hoca'nin dusunce keskinligine ve yaraticiligina olan saygimizi belirttikten sonra, Nasreddin 5 Hoca'nin bu tutumunu, gulduru otesinde degerlendirmek gereklidir. Bir olay'I, 'deneyli bilim' kavramini yaratircasina ele almistir; deney yenilenebilen turdedir; herhangi bir kisice yinelenebilir. Kullandigi dusunce duzeni saptirilabileck turden degildir. Getirdigi et; ya vardir, ya yoktur. Nasreddin Hoca gercek bir kisi midir, yoksa, Hoca'nin dusunce duzenini seven toplumun kendi icinden yarattigi bir simge kisilikmidir? Bu konu uzerine eski ve yeni gorusler ileri surulmustur.[i] Genellikle 13 cu yuzyilda yasadigi soylenir. Nasreddin Hoca'nin bu dogum tarihi ile birlikte, Deneyli Bilim'in kurucusu oldugu ongorulen Ingiliz soylusu Francis Bacon, Baron Verulam (1561-1626) dan soz etmek gerekir. Bacon'un yazdigi Instauratio Magna Novum Organum[ii] kitabi, deneyli bilimlerin baslangici olarak gosterilir. Bu iki kisi, Nasreddin Hoca ve Baron Bacon'in, dusunce kimlikleri nelerdir? Yarattiklari deyimlerin kimlik ayrintilari nelerdir? Bu kimlikleri ne gibi yollarla ve hangi amaclar ile edinmislerdir? Ne yolda kullanmislardir? Bu sorularin karsiligini, okuyucunun vermesi gereklidir. Okuyucunun verecegi karsilik, okuyucunun kendi kimliginin ortaya cikmasina, ya da, en azindan, okuyucunun oz dusuncesel kimligini sorgulamasina neden olacaktir. Kisiler ve toplumlar, oz kimliklerini bilmeseler, sorgulamasalar ne olur? Bu tur sorgulama gerekli midir? Elini, haril-haril yanan ates icinde sokmaya kalkan kisinin dusuncesinin kimligi ne olabilir? Bu kisinin durum icinde kullandigi deyimlerin kimlikleri nelerdir, ne gibi etkenlere yol acabilir? Bir Toplum'u uluslararasi konumlarda yasal sorumluluk altina almaya yetkili kisi ya da kisilerin deyimlerinin kimliklari onemli midir? Diger dillerden odunc alinma deyimler: odunc dusunceleri, odunc kimlikleri, odunc bagimliliklari da birlikte getirebilir mi? Bir deyimi oz dilinde anlayamayan toplum bireyleri, deyimin anlaminin carpitilmasina katkida bulunabilirler mi? Bu carpitma sonucunda cikabilecek anlasmazliklar nasil cozumlenebilir? Yeni dusunce deyimlerini ortaya atan kisiler kendilerine bir Toplum icinde ve disinda ozel ayricalik kazanmak icin mi 6 calisirlar? Bu deyimlerin kimlikleri daha once var mi idi? Bu yeni kimlikli deyimlerin ne gibi bir sonuc vermesi beklenebilir? Kimin yararina? Bu tur sorularin acikca ve yazili olarak tartisilmasi, Nasreddin Hoca'nin yaptigi turde denenmesi, ancak Toplumun yararina olacaktir. ---------------------------------- [i] Bakiniz: H.B. Paksoy, "Introduction" The Bald Boy Keloglan and the Most Beautiful Girl in the World ( Lubbock : ATON, 2003) http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy8/ .pdf duzeninde, tum kitap. [ii] Ornegin, Bkz: Francis Bacon, Francisci de Verulamio, summi Angliae cancellarii, Instauratio magna. Multi pertransibunt et augebitur scientia (Londini, apud Joannem Billium, Typographum Regium, 1620). Ucyuz elli'nin uzerinde, cogunlugu Ingilizce'ye ceviri, yeni baskisi vardir. 7 Istesek de, Istemesek de Hasan Bülent Paksoy "Dusunce Isvereni" baslikli yazi, ilk olarak 1995 yilinda yayinlanmis idi. Aradan gecen yillar icinde, kagitli-murekkepli ve, ek olarak, bilgisayarli dagitim uygulamalari ile yeniden birkac kez daha dagitildi. Bu yazi uzerine elime gelen yorum ve gorusler, bir baska soruyu daha goz onune getirdi. Okuyucularin bir bolumu, Dusunce Isverenliginin gercek oldugunu gorduklerini belirttiler. Ancak, Dusunce Isverenlerinin Toplumlar uzerindeki etkilerinin olcusunu algilamanin guclukleri uzerine ayriliklar basgosterdi. Soylenenlere gore, "kisiler Dusunce Isverenlerinin goruslerini alip uygulamakta, ya da uygulamamakta, bagimsiz idiler." Bu, dogru olabilir; Ama, bir onkosul yerine getirilir ise: Once, Dusunce Isvereninin gorusunu ortaya atmasinin altindaki temellerin bilinmesi. Sonra da, ortaya atilan gorusun, genel olarak konumuna oturtulmasi. Bu onkosul yerine getirilmedikce, gundem harman gibi savrulacaktir. Yel onune katilip dort bucaga saplanacaktir. Ustelik, her ortaya atilan bir gorus, kendi icinde tum olmayabilir. Bir zincirin tek bir basamagi da olabilir. Baska bir deyis ile, yokus asagi camurlu bir tepenin ustunden asagi bakan bir durum goz onune getirilir ise: Atilacak bir adim, diger adimlari gerekli kildigi gibi, tepeye geri donmeyi de guclestirebilir ya da, geri donmeyi temelden onleyebilir. Ek olarak: her kisinin, ya da Toplumun, bir dusunceyi benimsemekten kacinmasi, o dusuncenin etkisi altinda kalinmayacagini anlamina gelmez. En kisa ornek olarak, Marxismi gosterebiliriz. Soguk savasa yol actigi gibi, butun 8 dunyanin gundelik yasamini uzun sure etkiledi. Tam anlami ile gundemden ciktigi soylenemez. Dusunceler olumsuzdur; kilik degistirebilirler, ama olmezler. Toplumlar ve Toplumlari yonetenler arasinda, tarihin baslangicindan bu yana bir cekisme suregelmistir. Yoneticiler, Toplumlara yoneticiligi iyi gosterebilmek icin degisik gorusler icinde sunuslarda bulunurlar. Ilk basta, yoneticinin bedensel gucu ve yagilarini teke-tek dogus sonucu yenmesi, yoneticinin atanmasi icin yeterli idi. Bir sure sonra, yoneticiyi yenebilecek daha genc ve diri bir kisinin ortaya cikabilecegini anlayan yoneticiler, daha yuksek guclere basvurmaya basladilar. Tanri tarafindan atandiklarini ileri surerek, yoneticilikte kalmayi denediler. Bu gorusun Toplumca iyi karsilanmasi icin, birtakim toy'lar duzenlediler, gosterilerde bulundular. Inanclarin, toplumun mayasi icine sokulmasi icin dinlenmeden calistilar. Toplumlar sayisal olarak buyudukce, diger toplumlarin varligini ogrendiler. Ne de olsa, toplumlarin sinirlari birbirine degiyordu. Boylece, Toplumlar arasi bilgi alisverisi de basladi. Yeni, degisik inanclarin varliklari da ogrenildi. Toplumlar, yoneticilerince dislandiklarinca da, inanc degistirmek durumunda da birakildilar. Bu da, yoneticilerin "Tanri tarafindan atandiklari" surumunu askiya alabildi. Yoneticiler, yonetici kalabilmek icin kilica basvurdular. Once, dis yagilar yaratarak kendi toplumlarini suruklemek, bireylerin ayranlarini kabartarak diger toplumlara saldirtarak, ic baskilardan kurtulmayi denediler. Bir yerde bu yontem ise yaradi. Onbirinci yuzyilda baslayan Hacli Seferlerini bu kapsamda gormek kacinilmaz. Savas acildiginda, toplum bireylerinin olmesi kesin bir sonuc olur. Bir toplumun yeterince bireyi olum sonucu azaldiginda, savasa son verilir. Ama. toplumlar gene de yoneticilerini sorumlu tuttuklari icin, yoneticilerin yon degistirmesi gerekti. Bu kez, yoneticiler kiliclarini oz toplumlarinin bireylerine karsi cekmeye basladilar. Toplumun dagilmasini onlemek icin, Kilise Yoneticileri ile Imparatorluk yoneticileri gizli anlasmalara girdi. 9 Birbirlerini de kollayarak, koyluden cifte vergi almaya basladilar. Bu arada, 'ogrenim' degisik nedenler ile onde gelen bir onem kazanmaya basladi. Toplumlar arasi alis-veris'in gelismesi, alisveris yasalari ve sozlesmelerinin duzene konulmasini gerektirdi. Bu da, duzenli bir egitimin surekli kaliciligi yolu ile olabileceginden, okullar acildi. Bilgi birikimleri yazildi, gelecek kusaklara, degerleri artarak aktarildi. Diger toplumlarin dusunceleri ile tanisanlar, en buyuk atilganliga giristiler: Soru sormaya basladilar! Ustelik, sorduklari sorulara yanit da beklediklerini belirtmekten kacinmadilar. Uzak-yakin Komsularinin dillerini de bu alis-veriscilik sirasinda ogrendiklerinden, uzaktaki toplumlarin bile bildiklerini anlamaya basladilar. Bu bir dusunce denetlemesi yontemine yordam verdi. Her bir toplumun yonetimi ve yoneticileri, o toplumun oz degerlerine ve mayalarina gore is gorur. Bu mayalarin olusumlari da, toplumun icinde yasadigi doga gereklerinden buyuk olcude etkilenir. Bir ada'da yasayan toplum ile, buyuk bir col'de yasayan diger bir toplum esit duzeyde ve esyetenekli yonetici'ye gerek duymaz. Degisik doga gerekleri ile gelisen toplumlar, degisik tuketim maddelerine gerek duyarlar. Bu yiyecek-giyecek turu gereklerin elde edinilmesi zorunludur. Savas edilerek elde edilirler ise, ilk agizda, bir ya da birkac yil icin yeterli olabilir. Ama, toplumun sonsuzluga dogru yasayabilmesi icin, uretimin de kesintisiz ve surekli olmasi istenir. Bu kesintisiz uretimi saglamak icin, kilicsiz savas yapilmasi uygun gorulur. Kilicsiz savas da Dusunce Isverenlerinin ugrasidir. Kiliclar ancak dusunce sonucu cekilir, sallanir. Toplumlar, kilic sallama sirasinda olebileceklerinden, ve olduklerinden, ilk once Dusunce Isverenlerinin sozlerine kulak verirler. Isteseler de, Istemeseler de. Cunku, bir bolum Dusunce Isvereni, toplum bireylerinin anlayabilecegi dilde yazar, soyler. Toplumun genel isteklerini dil'e getirir. Duymak istedigini duyan da, inanir. Bu isteklerden biri, yoneticilerden birinin bork'u basindan her 10 dustugunde savasa gitmemektir. Diger bir kesim Dusunce Isvereni de, cok kisinin duymak istemedigi gercekleri gozler onune serer. Duyulupgoruldugunde 'rahat kaciran' turde olan bu dusuncelere cok daha onem vermek gerekir. Istense de, Istenmese de, olaylar baslatilabilir, yer alir. Devekusu basini kum altina soksa da, sokmasa da, avci devekusunu ele gecirecektir. Bu noktada dusunceler arasi savas da baslar. Bir dusunce digerlerine nasil ustun gelir? Bu ustunlugun sonuclari nelerdir? Eger yonetici kesimi, yalniz kendi cikarlarini dusunuyor ise, toplum da karsilik olarak yonetimin ya da yoneticinin degismesini isteyecektir. Cogulcu Yonetim tur'u daha onceden de bilindigi icin, egitim duzeyinin de yukselmesi yardimi ile "neden olmasin" duzeyinde sorulara neden olacaktir. Bu sorular, Baskici Tekil Yonetimden, Cogulcu Yonetim'e gecilmesi durumunda cikarlarinin buyuyecegini goren alis-veriscilerce de desteklenir. Bu alisverisciler, kendileri gibi dusunen bir ucuncu tur Dusunce Isverenlerini ayliga baglayarak dusuncelerini yaymalarini da isteyebilir. Yukaridaki ozet, bir kurgubilim tasarisi degildir. Dortbin yillik yazili gecmis birikimini elden gecirmek, kisaca ozetlemesidir. Ama, isteyen yukarida belirtilen ana cizgileri destekleyecek belgelere kitapliklardan, veritabanlarindan ulasabilir. Ozellik ile, Amerikan (1776), Fransiz (1789), ve Rus (1905-1917) devrimlerinin nedenleri uzerinde etkili dusunce akimlarinin nitelikleri ve kaynaklari incelenmelidir. Bu uc "devrim," daha sonra dunya toplumlarini alt-ust eden olaylarin ortaya cikmasini sagladilar. Hem de baska giysiler icinde. Bu adi verilen uc devrim de, oncelikle Dusunce Isverenlerinin calismalari ile basladi. Dusunce Isverenlerinin, polis ve guvenlik guclerinin izleme ve baskisi altinda olmalarina karsilik, cabalar uzun surec icinde basariya ulasti. Dusunce Isverenleri ayliga baglanabilecegi gibi, dorduncu olarak, kendi icinde bulundugu kesimin cikarlarini korumak isteyenlerin icinden de cikabilir. Bu kesimler herhangi bir cikar 11 toplumunun uyeleri olabilir. Her cikar toplulugunun Dusunce Isvereni vardir. Uyesi olduklari kesimlerin cikarlarini kollamakla gorevlendirilmislerdir. Bu gorevlendirme, aylikla da olabilecegi gibi, parasiz gonullu olarak da uslenilebilinir. Bu, bir yerde Cogulcu Yonetimin gereklerinden biridir. Dusunceler, oneriler acikca tartisilmali. Bu tartisma, hangi dusuncenin uygulamaya konulmasi gerektiginin aciklanmasi icin de onemlidir. Dunyanin hemen her ulkesinde Dusunce Isverenleri gorev yapmaktadir. Bu kisiler ara-sira diger ulkelerdeki Dusunce Isverenleri ile yarismalara da girebilirler. Amaclari, cikarlari acisindan, kendi ulkelerinin diger ulkelerin ustunde bir yer almasidir. Ozel ya da tuzel kimlikleri olabilir. Onemli olan, dusuncelerinin kaynaklarinin ve kaynaklarin yonlerinin, amaclarinin bilinmesidir. Dusunce Isverenleri, tuzel bir kurum ve kisilik icinde calisiyorlar ise, bu tur topluluklara: dusunce kurulusu; sivil toplum kurulusu; karma calisma kurumu vb adlar da verilebilir. Sonuclar, amaclar, varilmak istenen duzeyler degismez. Ara-sira, bir delinin kuyuya attigi tas'I, kirk dusunce kurulusu cikaramaz. Cunku, Dusunce Kuruluslari gorevlerinde eksik kalmis, bu "deli"nin ileri surdugu dusuncelere karsi oz toplumlarini asilamamis, onceden egitimini vermemislerdir. Dusunce Isvereninin ugrasi dinmek bilmez. Dusup olen bir Dusunce Isvereninin yerine bir yenisi gecmeyecek olursa, kaybedecek olan o Dusunce Isvereninin dusuncelerine katilan Toplumdur. Dolayisi ile, Dusunce Isverenleri yerlerine gecmesi gerekli yeni kusak Dusunce Isverenlerini de egitmekle gorevlidirler. Ustelik, yeni kusak Dusunce Isverenlerinin daha da yetenekli ve daha da iyi egitilmeleri kacinilmaz. Cunku, diger toplumlar bu'nu gerceklestirmektedirler. Bu incelemeler sonucunda, gecmis Dusunce Isverenlerinin gunumuz olaylarini nasil etkiledikleri acikca ortaya konulabilir. Istesek de, Istemesek de. Durum boyle olunca, gunumuzde ve gelecekte Dusunce Isverenlerinin yaptiklarinin yarinlari da (Istesek de, Istemesek de) etkileyecegini cikarabiliriz. Hem de, 12 yapilan butun islerde. Elma'nin Iki Yarisi: Yoneten ve Yonetilen Iliskileri Hasan Bülent Paksoy Yonetenler ve Yonetilenler, bir elma'nin iki yarisi gibi birbirlerini butunlestirirler. Birinin istekleri ve gerek duyduklari, digerini cok yakindan etkiler. Eger elma'ya kurt duser ise, her iki bolumunun de degeri dusecektir. Butun olarak cok ozlenen uretim ve tuketim dengesi bozulacak, baskaldirmalar Toplum'u olusturan butun bireyleri sarsacaktir. Elma'nin rengi bozulacak, tadini kaybedip curuyecektir. Yoneten dilimi, Yonetilensiz var olamaz, yasayamaz. Yonetilenler olmadan Toplum var olamaz. Dolayisi ile, Yonetenler karaya vurmus balina gibi acikta kalirlar. Bu gercek, Yonetim duzeninin adi ve turune kulak asmaz. Yonetim duzeninin Cogulculuk, ya da azinlik gudumlu yonetim duzeni olup-olmamasi da onemli degildir. Her iki dilimin karsilikli, kesin bagimliliklari, birbirlerine olan surekli sorumluluklari sonsuzluga dogru uzar gider. Sorumluluklarindan kacmaya kalkisan, sorumluluklarini savsaklamaya calisan dilim, dengeyi yeniden kurulamayacak oranda bozar. Iki dilim arasindaki bu denge cok onemlidir; tarihin baslangicindan bu yana gecen sure icinde, uzun ugraslar sonucu gelistirilmistir. Eger iki dilimden biri bu dengeyi bozmaya kalkisacak olur ise, catismalar kacinilmaz olur. Dunyadaki butun oyunlarin kurallari vardir. Bu kurallar 13 bozulduklarinda, oyun da bozulmus olur. Butun yonetim duzenleri, karsilikli guc doguslerine ve sicak doguslere doner. Artik 'oyun' iki dilimin karsilikli "al-gulum; ver-gulum" oynamasi disinda gelisir; eksi toplamli sonuclara ulasir. Her iki dilimin arasinda bir ucuncu topluluk olusmaya baslar. Bu ucuncu topluluk bundan boyle 'yeni' oyunun yoneticisi olacaktir. Bu ucuncu dilim, yalnizca kendini dusunur, diger iki dilimin durumu umurunda bile degildir. Esitligi ustlenmez, guc dengesini yalnizca kendi cikarlari ugruna kullanmak icin bir gerec olarak gorur. Yasal ve Yasadisi konum arasinda kurulmuslardir, yasarlar; islerine geldigi gibi, ilk iki dilime sira ile yanasip dengeyi bir o yone, bir bu yone cekerek kendi gelirlerini arttirma yoluna giderler. Doga, boslugu ve dengesizligi sevmez. Dolayisi ile, bir ucuncu dilim ortaya ciktiginda, kisa surede karsisinda diger ucuncu dilimler olusmaya baslar. Boylelikle, yoneten ve yonetilenler arasinda, hic beklenmedik bir anda, dengeyi kendi cikarlari icin kullanabilen yeni bir 'yonetici' kesim olusur. Bu ucuncu kesim yonetici, kesimleri olusur-olusmaz, ilk iki dilimden de onemli kisileri kendi yonlerine cekmeye baslayacaktir. Bu islem sirasinda, her iki kesimden ileri gelenlerin ana inanclari uzerinde de etki gostermeye baslayacak, degerlerin sulandirilmasi yonunde baskiya girilecektir. Bu durum da, yolsuzluklarin basgostermesi ile aciga cikabilecek, insanligin ve toplumun binlerce yillik bilgi birikimi sonucu kurulmus olan duzen kokunden sallanacaktir. Ucuncu kesimin tek amaci, yarismasiz ve sorunsuz varlik sahibi olmaktir. Bu yonde: ana para, emek ve diger olagan kaynaklari kullanmadan, yatirimsiz ve karsiliksiz gelir saglamaya calismaktan kacinmaz. Ilk iki kesimden de kisilerin ucuncu kesim'ce ayartilmasi sonucu, Toplum'un can damarini olusturan kurum ve kuruluslar da derinden asinmaya baslar. Ilk kurulus gorevlerini yerine getiremediklerinden, butun ilgili topluluklar, her uc kesim birden buyuk kayiplara ugrarlar. 14 Dolayisi ile, bu durumlara karsi tek savunma, ucuncu kesimlerin kurulma ve olusmalarinin bastan onlenmesidir. Ancak, uluslararasi duzeni etkilemeyi ongoren Toplumlar, ve Yoneticileri, yaristiklari diger Toplumlara karsi (gizli ya da acik) bir ustunluk saglayabilmek icin, ucuncu kesimleri kurar, ya da kurulmalarina yordam verirler. Bu durumda, dilimlesmelerin tek bir Toplum ya da ulus'a ozgu olmadigini kolaylikla gorebiliriz. Insanlarin olusturdugu butun topluluklar, gecmiste ve gelecekte (ilerde, Ay ve Mars gezegeninde olusturulacak yerlesme alanlarinda bile) dunyanin var olsundan bu yana deneylere dayali olarak gelistirilmis yonetim duzenlerini kullanmak durumundayiz. Bu duzenlerin disina cikmak icin, belirli Yonetim dilimleri ugraslara girmeye egilimli olabilirler. Bunlar uc baslik altinda toplanabilir: uretimi durdurmak; kaynaklari kurutmak; kisilerin ozlerine degisik acilardan saldirilar. Bir kesim bu uc yonde atilima girdiginde, karsisina aldigi kesimlerden de, adi gecen turde tepkiler alacaktir. Bu tepkilerin de, yonetim duzeyinin olusmasi gibi, binlerce yillik bir gecmisten geldigini unutmamak gerekir. Ustelik, baskaldirmalar basverdiginde, duzenin daha da gevsemesine neden olunacagini dusuncelerimizde bulundurmak yararlidir. Gelismis bilimlerin, Toplumlarin yasamlari ve cikarlarinin tersine calisabilecegini de unutmamak gerekir. Ornegin, bir ucak, bir kisinin yasaminin kurtarilmasina yordam verebilecegi gibi, olumune de yol acabilir; bir hastahane, kisiyi sagliga kavusturmak yerine, yasamini cehenneme cevirebilir. Onemli olarak: Toplumlar, ister-istemez oc alirlar. Topluma karsi yapilan uygulamalar, uygulayicilar eli ile yer alir. Toplum bu uygulayicilari eninde-sonunda bularak, onlara da kendi baslarina gelenleri uygularlar. Belki de, Toplumun toplu kalmasini saglayacak en onemli veri de, bu oc alma yetenegi ve istegidir. Binlerce yillik bilgi birikimi sonucu olusmus ve kullanmakta oldugumuz yonetim duzenini surdurebilmek icin, ogrenme ve 15 ogretme yeteneklerinin aksatilmadan kullanilmasi gerekmektedir. Ortak bilgiyi paylastikca, ortak sonuclari elde etmek icin daha yatkin isbirligine gidilmesi gerektigini anlayacak ve gerceklestirmek icin calisacaklardir. Herhangi bir ustunluk kurmak isteyen bireyler ya da kesimler bu isteklerini, yukaridaki nedenlerle, unutmalidirlar. Dolayisi ile burada onerilen, ileride yer alabilecek yanginlari onlenebilecek yontemler uzerinde bir taslak atilim onergesi sunmaktir. Peki, bunca gecmis veri ve olay el altinda iken, ogretilerini bize sunarlar iken, neden bu kadar cok kan dokuluyor? "Oyuncular" gosterilen yollari gormemezlikten geldiklerinden mi, yoksa kesinlikle ogrenmek istemediklerinden mi? Tarih boyunca, bireysel ve Toplumsal kisilikler arasindaki surekli cekismeyi acikca gozleyebiliriz. Bu Toplum ici ikilem, Toplum ve kisilerin giristikleri butun iliskilerde gozlenebilir. Ancak, gunumuzdeki kadar, uygulamali bilimlerin bu iliskiler uzerindeki etkileri aciga cikmamis idi. Bu etkiler, kisi ile yonetici kesimin arasindaki ayricaliklarin artmasina da neden olmaya basladi. Uygulamali bilimler, yonetimin yonunu, kapsamini ve nedenlerini degistirmeyi de---kendi cikarlarina uydurmak icin--ustlenmeye soyundu. Insanlar olamadan, uygulamali bilimlerin kendi baslarina herhangi bir is'e kalkisamayacaklarini unutamayacagimizi kaydedelim. Uygulamali bilimler yolu ile yonetimi karsiliksiz yurutebilecegini dusunen yoneticilere de, gecmisin derinliklerinden gelen bilgilerin kaybolmayacagini animsatalim. (H. B. Paksoy, Leviathan: Identity Interactions between Society and Technology Entelequia. Revista Interdisciplinar, 2006, issue 2, pages 157-162 ) Herhangi bir insanin cok atesli, istekli, atilgan olmasi dogaldir. Ama, bu kisinin kendi cikarlari icin ---hangi ad altinda olursa olsun----Topluma aykiri dusecek islere girismesi Toplumun topluca cikarlarina ters dusecektir. Bu durumda, Toplumun bu terslige karsi cikarak, sesini duyurmasi, sonra da karsi atilima gecmesi kacinilmaz. Topluma karsi gelen kisinin adi, kimligi, konumu ne olursa olsun, bu kural degismez. 16 Bu yazi IDENTITIES: How Governed, Who Pays? (Lawrence: Carrie, 2001) Kitabinin ikinci baskisi (Malaga: Entelequia, 2006) http://www.eumed.net/entelequia/es.lib.php?a=b002 icin yazilan Sunus'tan Turkce'ye uygulanmistir. 17 Maya Iliskileri Hasan Bülent Paksoy Bir toplum'un Maya'si, diger toplumlarin Mayalari ile ne cerceve icinde iliskilere girer? Sonuclar onceden belirlenebilir mi, yoksa hic beklenmedik sonuclar ortaya dokulebilir mi? Mayalararasi iliskilerden kacinilabilinir mi? Mayalararasi iliskilerin, ardindan kosulmasi gerekli bir durum oldugu ileri surulebilir mi? (Bkz: H.B. Paksoy, Maya, T.A.S. http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-3/turk16.html ) Yil 1754. Fransiz avcilar ve alisverisciler Kuzey Amerika kitasinin Kuzeydogusunda, Amerikan yerlileri ile isbirligine girerler. Ortak amaclari, Ingiliz etkisine karsi savasmak, icinde bulunduklari yerlesim alanlarini Fransaya bir Fransiz yerlesim ve dogal kaynak alani olarak baglamaktir. Ingilizler ise bu durumu iyi gorup, karsi uygulamalara girisirler. Ingiliz komutanlar, Roger soyadli Amerikan dogumlu bir Ingiliz ordusu subayina, Rangers (Turkce'de: "kir bekcisi; uzaklara kol gezmeye gidebilen turden") adli kucuk bir birlik kurulmasi icin gorev verirler. Roger's Rangers adi ile kayitlara gecen bu birlik, digerlerinden cok ayricaliklidir. Giysileri, yalnizca yerel kosullara gore secilmistir ve cevreye uyarak, goze batmadan dolasmalarini saglayacak gorunumdedir; tufekleri de uzun namluludur. Yonetmelikleri de diger birliklere uygulanmayan duzenleri icerir. Bu 'kir bekcileri' cok basarili olurlar, Ingiliz 18 komutanlarin ongordukleri, istedikleri olur. 1776 yilinda, Amerikalilar Ingilizlere baskaldirdiklarinda, Amerikan Baskaldiricilar bu 'kir bekcilerinden' ogrendiklerini Ingilizlere karsi uygularlar, ve gene basarili olurlar. Gunumuzdeki Amerikan Ranger (ve diger ozel gorev) birliklerinin baslangici, Roger Binbasinin kurdugu bu ilk boluge kadar geri gider. Yil 1757. Clive adli bir basci'nin topladigi 800 kisilik bir Ingiliz serdencecti toplulugu Hindistanin Polashir (ya da Palasi; Ingilizce'de Plassey) bolgesinde elli bin kisiden olusan Bengal gucleri ile saganak yagmur altinda vurusur, ve dogusu kazanir. Sonucunda Hindistan'in Bengal bolumu, Ingiliz Dogu Hindistan Sirketinin eline gecer. Clive da Ingiliz Dogu Hindistan Sirketinin yonetimince bu bolgenin Iltutmusluguna atanir, Polashir hazinesinden cok buyuk savas kazanci elde eder. Bu catismanin nedeninin, Fransiz alis-veriscilerinin adi gecen bolge icinde onem kazanmaya baslamasi oldugu ileri surulur. 1808 Ispanyol Kurtulus Savasinda (Guerra de la Independencia Española; Peninsular Wars) "guerilla" deyimi ilk olarak kullanildi. Napoleon ve komutasindaki duzenlu guclere karsi yapilan bu Ispanyol ve Portekizli baskaldirmasi Avrupa icindeki ilk 'kurtulus savasi' olarak bilinir. Ingiliz Duke'u Wellington, savasma temellerini bu ugrasa katilmasi dolayisi ile ogrenmis, sonra da, Waterloo'da Alman birlikleri yardimi ile Napoleon'u yenmeyi basarmis idi. 1919 yilinda Odemis, Aydin ve cevresindeki efelerin ayaklanmasi ile Yunan cikartmasina karsi koyma baslatilmis oldu. Daha sonra Ankara'dan gonderilen subaylarla guclendirilen bu efe birlikleri basari ile vurustular, Kurtulus Savasinin onemli kanatlarindan birini olusturdular. Bu tur catismalarin sayisini ve derinliklerini soluk almadan arttirabiliriz. Z.V. Togan da anlatir: "'Basmaci' basmak maksadindan 'baskinci' ve hucum edici 19 manasiyle once eskiya cetelerine denilmis. Car zamaninda (19 ve 20ci yuzyillarda-HBP) bu gibi ceteler, Turkmenistanda, Baskurdistan ve Kirimda, istiklal kaybedilip Rus hakimiyeti yerlesmek uzere oldugu zaman yasamistir. Baskurtlar bunlara Horasan istilahi [deyimi] ile 'ayyar' demislerdir. Kirimda (ve onlardan alinarak Ukraynada) 'haydamak' istilahlari kullanilmis; Baskurtlarda Buranbay, Kirimda Halim, Semerkandda Namaz gibi kahramanlar meshur olmustur. Bunlar, muslumanlara dokunmayip yalniz Ruslari, Rus fabrikalarini yagma ederler ve cok defa aldiklari ganimetleri ahaliye ulestirirlerdi. Ferganede bu gibi unsurlar car zamaninda da eksik olmamistir. Pamuk ekiminin gelismesinden sonra Ferganedeki iktisadi durumun fenalasmasi dolayisiyla eskiyaligin ve cinayetlerin cogaldigi[ni] yukarda soylemistik. Eski Basmacilarda ve Turkiye cetelerinde oldugu gibi, Turkistan Ozbek ve Turkmen cetelerinin de manevi onderi 'Koroglu'dur. Buhara, Semerkand, Cizakh ve Tukmen basmacilari geceleri toplanarak 'Koroglu' ve diger destanlari okurlar. Zahiren [disardan] eskiyalik gibi gorunen bu hareket, genis halk kutlesinin dusuncelerinin ve heyecaninin tercumani olur. Bu munasebetle Akcuraoglu Yusuf Bey, Sirplarin istiklal ihtilallerinde rol oynayan 'hoduk'lerin, Yunan istiklal hareketlerindeki 'Kleft' ve 'Palikarya' larin da yari milliyetperver ihtilalci ve yari eskiyalardan ibaret oldugunu hatirlatmaktadir. 1918 yilindan sonra kurulan basmaci yiginlarinin bircoklari ve en nufuzlulari, eski Koroglu ananesiyle [gelenegi] katiyen munasebeti olmayan agirbasli koy ilerigelenleri, bazan tahsilli kimseler oldularsa da, hepsine 'basmaci' adi verilmistir. Bundan dolayi 'basmaci' kelimesi, Turkistanda simdi 'siyasi cete' ve daha dogrusu mustevlilere [isgalci somurgecilere] karsi somurge ahalisinin isyanini temsil eden 'cete'ler manasinda kullanilir. Ozbek ve Kazak basininda simdi, 'Cin basmacilari,' 'Cazayir basmacilari' diye yazilmaktadir." (Z. V. Togan, Turkili Turkistan (Istanbul, 1981). Sayfa 387. Anlasilacagi gibi, Cin ve Cezayir basmacilarina yapilan gondermeler, adi gecen ulkelerdeki 1940 ve 1950 lerdeki savaslar ile ilgilidir) Bu tur olaylarda ve verilen orneklerdeki "maya" lar arasi iliskiler nelerdir? Yer alan olaylara yer acan mayalarin derinligi ve gucu 20 nedir? Goruldugu gibi, Topluluklar birbirleri ile komsu olsalar da olmasalar da, Mayalari birbirlerine degecektir. Ustelik, birbirleri ile degisik konularda maya yaristirmakta olan topluluklar, bu yarismalarini uzanabildikleri her alanda ve yerde surdurmeyi goze alabilecektir. Maya yarismasini kazanabilmek icin, ortadaki diger toplumlarin cikarlari da gozden cikarilabilecektir. Baska bir deyis ile "filler savastiginda en cok zarar goren, yerdeki otlar olacaktir." Bir toplumu olusturan ortak degerlerin toplaminin maya oldugu gorusunden baslayarak, mayalar arasi surtusmelerin nedenleri uzerinde bilgi edinilebilinir. Yukaridaki orneklerden de anlasilabilecegi gibi, mayalar birbirlerine kokten cok yakin olsalar da, gene de, degisik toplumlarin mayalari olduklarindan, birbirleri ile catismaktan kacinamazlar. Ornegin peynir ve yogurt mayalari, sut icin gecerlidir, onemlidir. Bilesik olarak, birbirlerine oldukca yakindirlar. Ama, gene de birbirlerinden ayridirlar. Sarap ve bira mayalari da (peynir ve yogurt mayalarinda oldugu gibi), bir aile icinde sayilirlar. Ama, biri digerinin yerine gecemez. Anne ve babanin cocuk yerine gecemeyecegi; kardeslerin geleneksel gorevlerinin birbirleri ile yer degistiremeyecegi gibi. Dahasi, sut icine sarap mayasi katilacak olursa, sonuc ne yenilebilir, ne de icilebilir. Nasreddin Hoca'nin gol'e maya calar iken bilerek soyledigi gibi: "ya tutarsa?" deyisi, bu durumda da gecerli degildir. Yalnizca, Nasreddin Hocanin da belirtmek istedigi gibi, basarinin temelinde yatan: dusuncelerin duzgunlukle ele alinmasi ve uygulamalarin da bu duzen icinde gerceklestirilmesi geregidir. Toplumlarin birbirleri ile yaris etmeleri, dogal yasalar geregidir. At sinegi, at'in uyusuk kalmamasi icin gorev yapar. Bunun gibi, toplumlar birbirlerine guclerinin yettigince yukleneceklerdir. Doganin duzeni, yaratiklarin gelismesi ve yucelmesi icin cabalanmalarini ongorur. Mayasi en guclu olan ayakta kalacaktir. Yenilen, dogal olarak, yok olmaktan kacamayacaktir. Dolayisi ile, birbirlerine degen mayalar, birbirlerini anlamakla gorevlidirler. Tahan-pekmez icinde iki degisik tur maya bulunur. 21 Bu iki mayanin birbirlerini desteklemeleri sonucu, bu yiyecegin tadina doyulmaz. Ama, hem tahan hem de pekmez oz ozellikleri koruyabildikleri surece bu tad var olur. Tahan ya da pekmez eksimis, kopurmus ise, tahan-pekmez'I kim ister? 'Mavi peynir,' sevilen ama tadi oldukca 'sert' olan bir tur'dur. Iki degisik mayanin birlikte yasamayi basarmis olmalari nedeni ile olusur ve tutulur. Buna karsi, kuflenmeye baslayan yogurdu yemeye istekli olan pek kolay bulunmaz. Yakindan bakildiginda yogurdun uzerindeki kuf ile mavi peynir'in icindeki mavi damarlar da tek bir kaynaktan gelmektedirler. Gene de, kuf, yogurdun tadini desteklemez. Varilacak sonuc? Her bir toplum bir yasam alani icinde, varligini surdurmek ister. Diger toplumlarin saldirisindan uzak kalmak dilegindedir. Ama, oz mayasini saglikli olarak koruyamaz ise, varliginin nedeni ortadan kalkmis olacaktir. Toplumun yapacagi secimlerin surekli onemi burada belirlenir. 22 Turk Destanlarinin Kimligi Hasan Bülent Paksoy [ Brown Universitesinde, Rhode Island Turk-Amerikan Kultur Dernegi ve Brown Universitesi Turk Ogrenci Birligi ortak 2006 – 2007 calisma cizelgesi cercevesinde gerceklestirilen konusmanin Turkce ozetidir. ] Corcok nedir? Ir, Jir? Kokco? Bu deyimlerin her biri, destan anlaminda kullanilir, destan'dan once ve destan ile birlikte kullanilan deyimlerdir. (Bkz, H.B. Paksoy, ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule (Hartford: AACAR 1989) http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-1/) Ad degistiren bir yaraticilik, kimlik de degistirebilir mi? Kuskusuz. Kimlik degistirme, en azindan, gecmis ile olan surekli baglarin duzeninin kopmasina neden olur. Bu da, bir kisinin yagmur sonucu akan damdaki kiremitleri aktarir iken dusup (basini vurup) bellegini unutmasi turunde bir aksaklik yaratir. Eger, bellegini yitiren kisinin yakin ailesi de yok ise, cevresindeki komsulari da damdan dusen kisiyi kollamazlar ise, var'I, yog'u yaban ellere kalacaktir; kendi de yok olacaktir. Bir arabanin kimligi kayitlara gecmistir. Bu kimlik, sayisal olarak vergi ve diger yasal veritabanlarina yapilmistir. Her gun kullandigimiz elmeklerin her biri, sonsuzluga dogru, uzun 23 kuyruklu tanitimlar ile damgalanir. Boylece her bir elmegin kimligi belirlenir. Destanlar ise, kimliklarini ic bunyelerinde tasirlar. Destanlarin gucu, etkiledikleri toplumlarin boyutlari ile olculur. Ornegin, Bati Avrupada gunumuzde de cok iyi bilinen destanlar vardir. Yakin yillarda akin-akin ABD ye gecmekte olan bu Avrupa destanlari, toplumlarin dusunce ve duslerini etkilemektedir; hem de Toplumlari olusturan bireylerin cogunlugunun bilgisi disinda. Bu Avrupa destanlarinin bir bolumu Yirminci Yuzyilda yaratilmistir. Hem de, ulke ve toplumlarin uluslararasi duzeyde birbirleri ile yapmakta olduklari olum-kalim savasinin sonucu olarak. Geri kalanlar da Onsekizinci Yuzyilda yer alan Fransiz Devrimi sonrasi ve gelistirdigi ortam cercevesinde, eski dusunceleri ve yargi degerlerini icerdikleri ileri surulerek, Toplumlar icinde surume verilmislerdir. Bu her iki tur'un [(Richard Wagner (1813-1883) "Der Ring des Nibelungen" (1876); John Ronald Reuel Tolkien (1892-1973) The Lord of the Rings (1954-1955)] "Yuzuklerin Efendisi" vb karsiligi kimlikler altinda bilindigi okurlarin gozunden kacmamistir. Bu destanlarin ilk bakista birdenbire goz'e carpmayan ozellikleri ise, Alman ve Ingiliz toplumlarini canlandirmak, uluslarina olan baglarini pekistirmek, bir yon'e dogru ugras vermelerini saglamak uzere yaratilmis olmalari idi. Avrupali destanlar da kendilerini yaratan toplumlari gibi olum-kalim yarismasina girdiler. Destanlarin toplumlarin uzerindeki onemini iyi kavramis Avrupali toplum aydinlarinca, birbirlerinin etkileri kirmak uzere yaratildilar. Bu her iki destan kumesinde pek cok olaganustur olay konuslanmistir. Kahinler, ucan kisiler, buyuculer, canavarlar, su alti perileri yapitlarin icinde kol gezer. Turk destanlari ise cok daha gercekcidir: Olculup-bicilebilecek olaylardan, kisilerden soz ederler, "Yapma' bir yonleri yoktur. Uzun kurtulus ugraslarini anlatirlar. 24 Turk destanlari genel olarak uc basamakli bir kimlik gosterirler: Ana destan (Jir, Corcok) kurtulus be bagimsizlik ugrasini anlatir. Toplumu boyunduruga almaya calisanlara karsi yapilan vurus kacinilmaz durumdur. Bir yagi gelip Toplum'a satastiginda, bu kurtulus ve bagimsizlik ana destani Toplumu bur araya getirir, savunmanin cekirdegini olusturur. Toplumun gecmis kusaklarla olan baglantisini butunlestirir, surekliligini animsatir. Baris icinde yasayan Toplum ise, bu kurtulus destani icindeki bas kiz ve bas oglanin birbirine olan sevgisini dile getiren bolumunu daha cok animsar, odak noktasi olarak alir. Dugunlerde soylenir, toplumsal ve bireysel duygularin topluca altini cizer. Sonuncu basmak ise, bu sevgililerin basindan gecenlerin oyku (masal) olarak kis geceleri cocuklara anlatilmasidir. Bu basamaklara ek olarak, Turk destanlarinin yaslari ve olgunluklari uzerinde de durmak gerekir. Gunumuzde, Turk destanlarinin yaslarini bildigimizi soyleyemeyiz. Son Yuzyil icinde, bu konuda degisik gorusler ileri surulmus olup, belirli Turk destanlarinin bin ile bin sekizyuz yas arasinda olduklari uzerine varsayimlar yayinlanmistir. Bu tur uzun bir surecten gecmis olan Turk destanlari, Turk toplumlarinin dalgalanmalari, gocleri nedenleri ile, diger toplumlarin destanlari ile de bilgi alis-verisinde bulunmuslardir. Ornegin, I, Corcok den destan adina gecis bu tur bir iliskiyi de gosteriyor olabilir. Bu da, bilinen bir destanin hangi yaziminin en 'dogru' ya da ari, gercek oldugunun arastirilmasini gerektirir. Bu arastirma sonuclari, destan yaratici toplumlarin, destan sahibi toplumlarin geleceklerini buyuk olcude etkileyecektir. Eger bir destan'in icerigi sulandirilmis ise, Toplum'u Toplum yapan, yasamasini ve gelismesini saglayan degerlerin de yozlasmasina neden olacaktir. Turkler dunyanin buyuk alanlarina butun gecmis boyunca dagilmis olduklarindan, 25 destanlarini da birlikte goturmuslerdir. Bu yolculuk eden destanlar Hinli, Fars destanlari ile de iliskiler icine girmis, daha yeni destanlarin, sevgi oykulerinin ortaya cikmasina da neden olmuslardir. Bu noktada iki konuya daha deginmek yerinde olur: a) Dogu Avrupadaki sozlu oykulerin kimlik ve nitelikleri b) Destan ile gazavatname, fetihname turleri arasindaki derin ayirimlar. Fars destanlarini kaybolmaktan, yok olmaktan Fars sairi Firdewsi kurtarmistir. M.S. On'uncu yuzyilda yasayan Firdewsi, otuz yil calisarak eski Fars destanlarini birlestirip Sahname yi ortaya cikarmistir. Bu is'I de Turk Gazneli Devletinin sultani Mahmut (967-1030) icin gerceklestirmis, ve karsiliginda parasal destek almistir. Daha sonra Firdewsi "Sahnameyi yazarak Farscayi dirilttim" diyerek hakli olarak boburlenmistir. Bu bakimdan da, sozlu olarak yasatilmakta olan destanlarin hangi yollarla kagida gecirilmis olduklarini bilmek cok onemlidir. Ileride, bu kagida dokulmus destanlar Toplum'un mayasini olusturacak, gecmis ve gelecek ile olan iliskilerini duzenleyecektir. a) Dogu Avrupada ses kaydi ile toplanan ve dondurulan, sonra kagida aktarilan bir dizi destan bulundugu, iki dunya savasi arasinda bilim dunyasina duyurulmus idi. Bu destanlarin kaynak ve kimliklerini bulmak guc degildir. Serinkanlilik ile incelemeye alinacak olursa, Ondort ve Onbesinci yuzyillarda Dede Korkut ve tam anlami ile degisik edebiyat tur'u olan Menkibeleri Dogu Avrupaya goturen Turklerin bu sozlu oykulerin olusmalarina verdikleri katkilari bulmak guc degildir. b) Menkibeler, gazavatnameler ve fetihnamelerin Araplarca kullanilmaya baslamis olmalari, daha sonra Turkler'de gorulmeye baslamis olduklarini kaydedelim. Bu tur, destanlardan cok daha degisiktir; evliyalari over, fethedilen yerlerle ilgi hakerati anlatir. Turk destanlari ile en buyuk ayricaliklari, Toplumun oz olarak toplum kalmasi icin gerekli 26 maya'yi icermemeleridir. Cogunlukla dini amac ile yazilmislardir. Dolayisi ile Dogu Avrupa'da bulunup kagida aktarilan sozlu yapitlarin bu iki tur (destan ve menkibeler) etken altinda yarilmis oldugunu ileri surebiliriz. Eninde-sonunda bu yonde incelemeler ele alinacaktir. Turk destanlarinin Turk Toplumlari uzerindeki etkileri nasil olculebilir? Sozlu yasatilmis, yasatilmaya aliskin destanlar icin, gene sozlu kaynaklara mi basvurmak gerekir? Yoksa, yuzyillar ya da binyillar boyunca yasayan bu varliklarin, butun olaylara karsin kaybolmamalari, dipdiri karsimizda durmalari baslibasina yeter bir gostergemidir? Sayisal olarak birtakim destan-Toplum iliskilerini belgeliyebiliriz. Once, bir genel ozet cikaralim: Bir kitap. Bu destan yazarinin adi bilinmiyor. Nerede yazildigini arastirdigimizda, butun Asya kitasini dusunmemiz gerekiyor. Etkileri Avrupada da olculebiliyor. Kac kusak once yazildigini sorusturdugumuzda, bu kitap icindeki mayayi icermeyen Turk toplumu bulamiyoruz. Kitap bunca bin yildir yasamini surduruyor ve Toplumun butun aci-tatli gunlerinde Toplumun yaninda yerini aliyor. Toplumu ile birlikte vurusuyor. Komsulardan gelen baskilara o denli karsi koyuyor ve toplumuna karsi koyduruyor ki, komsular bu kitabi yirtip cop'e atmaya calisiyor. Ama, gene de kitabin icindekileri yok edemiyorlar. Bunun uzerine, tutup kitabi mahkemeye veriyorlar. Mahkemeler toplaniyor, durusmalara giriliyor, Makkemeler hukum veriyorlar, kitap mahkum oluyor, hapsediliyor. Kitap icindeki bilgiler, maya yilmiyor; gene etkisini surduruyor, surdurmesini surduruyor. Bagimsizligi ozletiyor, gozetilmesi gerekenleri belirtiyor, basariya nasil ulasilacagi uzerine ogutlerde bulunuyor. Butun bunlar, bir gulduru konusu mu, yoksa, yasanmis olaylar mi? Yasanmis olduklarini belgeleri ile biliyoruz; gerebiliyoruz. Bu ozet icindeki nedenlerle, gunumuzde yayinlanmis destanlar 27 temizlikten gecirilmis olabilir. Bu temizlik sirasinda kisaltilmis, icerdikleri 'sakincali' bulunan dusunce ve gosusler oldurulmeye calisilmis olabilir. Geriye kalan, baskiya girmesine izin verilmis olan iskelet kalmis olabilir. Butun bunlari nasil bilebiliriz? Maya'nin temelini bilerek, karsilastirmali okuyarak, konu ve surecleri konumlarina koyarak bilebiliriz. Butun bunlar da, destanlarin bizden, Toplumdan, bireylerden tek istegidir. Ne Toplum destansiz, ne de destan Toplumsuz yasayabilir. 28 Topraksiz Toplumlarin Cogulcu Yonetim Duzeni Hasan Bülent Paksoy 1960 sonrasi Ankara'da, bir Bakan'a "Toprak Reform'u" uzerine soru yonetenlere, Bakanin verdigi yanit unutulamaz. Tesbihini havaya atip, "Ni demah Torpah Refommu; oyla(r) aha cebimde" diyerek bagirmis idi. Konu, Osmanli'dan kalma toprak agalarinin elindeki koylerin, topragi isleyen koyluye dagitilmasi idi. Bu yonden, secim bolgelerinin de yeniden duzenlenmesi soz konusu da oldugundan, Sayin Bakan'dan, bu konuda ne dusundugu sorulmus idi. Toprak dagitimi ve paylasimi gerceklestiginde, o topragi aga icin islemekte olan koylunun de bagimsizligini kazanmasi demek olacak olan bu paylasim, Rusya'nin Toprak Tutsaklarina (serf) bagimsizlik vermesi (1861) ya da ABDnin Ic Savas sirasinda zencilerin kisisel tutsakliklarinin kaldirmasina (1863) esit tutulabilir mi idi? Dogal olarak, oz topragina kavusacak koylunun oy verme istemleri degiseceginden, yeni yapilacak secimle de isbasina getirilmis Cogulcu Yonetime Katilim Birimlerinin gorev yerlerinin ve surelerinin degismesi de soz konusu olacak idi. Sayin Bakan'in verdigi yanit ise kisa bir aciklama gerektirmekteydi. Yeterince toprak agasi oylari 29 saglamis, toprak reformu tasarisi ile TBMM onune surulmus olan butun degisimlerin onune gecilecegini acikca hem yandaslarina, hem de topluma duyuruyordu. Bu noktada sorulmasi gerekli bir soru daha var idi: Sayin Bakan butun cogulcu yonetim duzenli dunyanin bilmedigini mi biliyordu, yoksa o gun icin isine gelen bir cozumu mu iceriyordu? Sayin Bakan'a bu soruyu o gun yonetemedim. Bilmemesi dusunulemez idi; yuksek ogrenimini, dunyaca taninan bir egitim kurulusunda bitirmis idi. Cogulcu Yonetim'e Katilim Birimleri kapsaminda: Sivil Toplum Kuruluslarinin, Ticaret ve Sanayi Odalarinin, Meslek ve Kucuk Isveren Kuruluslarinin, Isci-Isveren-Tug Gorevlisi Dayanisma Kurumlarinin da yer aldigini cok iyi biliyordu. Bugunlerde ABD de ileri surulen bir yeni secim duzeni var. Bu oneri'yi ozetlemeden once, ABD de yururlukte olan duzene bir bakis, yeni oneriyi anlamaya yardimci olmasi bakimindan temel olusturacaktir: ABD Kenges'I (Kongre) iki basmaklidir. Alt basamagini, Kurultay (Temsilciler Meclisi) olusturur. 450 uyesi vardir. Ust basamagi Aksakallardir (Senato), her il'den (eyalet) iki aksakal'in secimi ile 100 kisidir. ABD Anayasasi geregi, her on yilda bir yapilan toplum sayimi ile, Kurultay secim bolgelerinin sinirlari yeniden cizilir. 220 yil'a yakin sure once yazilan ABD Anayasa'si, bu tur toplum artisini ongormustur. Secim ile gorev basina getirilmis olan Cogulcu Yonetime Katilim Birimi, secmenlerden destek gordugu bolgelerden ek Kenges Uyesi cikarabilmek icin, secim bolgelerinin kiyisini-kosesini kirpik-kirpik cizmeye calisir. ABD cogulcu yasaminin gecmisinde bu islem'e "Jerry-mandering" adi verilir. (Jerry, bu isi ilk olarak yapan bir Iltutmus'un ad'i idi). Dogal olarak, secim ile yonetimi ele almaya calisan karsit Cogulcu Yonetime Katilim Birimi, bu duruma karsi cikar. Bu, toplum'un gozu onunde oynanan bir oyundur. Genellikle, isbasinda olan CYKB, bu oyunu kagit uzerinde kazanirsa da, cogunlukla, oylarin sayilmasi bittiginde oyunu kaybettigini gorur. Bu oyunun en yeni bolumu ABD icinde son iki yil icinde oynanmis, ve kagit uzerinde kazanan CYKB, temelden gercek secimi kaybetmistir. 30 Kolaylikla gorulebilecegi gibi, secim bolgeleri toprak ve toplum yogunlugu uzerine oturtulmus bulunuyor. Bu toprak uzerindeki istekler, gorusler, gereklerin tum'u Kenges Uyesi Toplum Sozcusune iletilir, cozum bulmasi istenir. Yeni ileri surulen, Kurultay'a Uye secilecek olan Oranli Toplum Sozcusu duzeninde, bu toprak varligi denklemden cikarilmakta. Gene 450 Toplum Sozcusu olacak. Ama, toplumun secmenlerinin sayisi 450 ye bolunecek. Ortaya cikan sayi, bir Toplum Sozcusunun kac secmeni olabilecegini belirleyecek. Baska bir deyis ile, Toplum Sozculerinin, toprak uzerinde cizilmis sinirlar icindeki secmenlerinin istekleri yerine, secmenlerin o gun ele alinmis gundem'i uzerindeki sorunlarla ilgilenmeleri gerekecek. Cunku, her Toplum Sozcusu esit sayida secmen'ce secilecek. Bu secmenlerin nerede oturduklari, toprak uzerindeki konumlari Toplum Sozcusunu secmekte bir engel olusturmayacak. Bu tasari, gunumuzde yayinlanmis bir kitap iceriginden ileri gitmiyor; genel toplumca bilinmiyor. Daha toplum icinde tartisilmis degil. Ancak, yukarida verilen ozet'e bakar bakmaz, bir dizi soru, kisinin dusuncelerini kalabaliklastiriyor. Ornegin: Timur Bey 1405 yilinda yeni bir savas'a gider iken, Turkistan'in Dogusunda, Otrar'da, ogullari ve torunlarini goremeden ilerlemis yas'ta Tanri katina varmis idi. Timur Bey, bagladigi Tug'unu, toprak uzerindeki sinirlar ile belirlemis idi. Semerkant, cok sevdigi Baskent'i idi. Ogullari ve torunlari ise, Timur Bey'in geriye biraktigi bu dunyaligi aralarinda us'lu duzende paylasamadilar. Toprak uzerinde anlasmalara varamadilar. Birbirleri ile vurusmaya girdiler, her biri kendine yandas cekmeye, kardes ve amcalarindan on'e cikmaya calisti. Sonucunda, Timur Bey'in kurdugu birlik, bu ayrismaya dayanamadi, bir kusak icinde eriyip gitti. Z.V. Togan'in arastirmalarina gore, Turkistan'da adi gecen tug baglamis toplumlarin, basamak-basamak yukselen alt birlikleri ve her basamagin bir ad'I bulunuyordu. Kucukten buyuge dogru: 31 ara < tire < soy < aris < oymak < uruk Bu basamaklara gore, uruklarin bir araya gelmesi ile buyuk tug baglaniyor, butun evren bu birligi tanimaya basliyordu. Bu birlik adini ya kurucusundan aliyor ya da birligi olusturanlarin icinde cogunlukta olan boylarin anisina adlandiriliyordu. Adi gecen birlik, gerektiginde bozkirin bir ucundan digerine de goc edebiliyor, yeni topraklara yerlesebiliyordu. Baslarina atadiklari Hakan ise, genellikle yetenekleri ve birlik icin gosterdigi yararliliklar dolayisi ile bu orun kertesine yukseltilmis bir kisi idi. Uruklarin biraraya gelmesi sirasinda da, uruklarin aksakallari ve bascilari toplumlarinin sozculugunu yaparak, varilmak istenen sonucu tartisiyor, toplumlarina aktariyorlardi. Bu ayrintilari da B. Ogel'in arastirmalarindan ogreniyoruz. Dolayisi ile, (nedeni ne olursa olsun) yeni bir birlik kurulmaya yuz tuttugunda, Turkistandaki toplumlar once gundemlerindeki veriler geregince toplum sozculerine yetki veriyor, alinan birlik and'i ile yola koyuluyorlardi. Bu da, anladigimiz kadari ile, baslangictan bu yana surup giden bir uygulamadir. Ve, anilmasi da gerekir ki, genellikle bu tug baglamalar, bagimsizlik vuruslari sonucu yer almakta idiler. Gunumuzde, ABD icinde uc katli yonetim duzeni bulunuyor. En yuksekte olani, Kenges duzeyindeki, ABD yi olusturan yonetim ayrintilari. Bu Yonetimin ozeti yukarida. Bir alt basamagi, il (eyalet) yonetimi. Buyuk boyutlari ile, bu il yonetimi, Kenges yonetimini yansitir. Arada iki ayricalik vardir: 1. Toplum Sozculeri ve Aksakallarin sayilari, Illere gore, toplumun kalinligina gore degisir 2. Cikardiklari yasalar, yerel konularda Kenges basamagindan daha 'duyarlidir.' Sonuclar, hava durumu ve il'in ABD icindeki konumu ile de etkilenebilir. En alt basamakta da, Ilce ve Kent yonetimi gelir. Ilce ve kentler, il yonetimince denetlenirler, Il yasalari cercevesinde islevlerini surdururler. Ilcelerin yuzolcumu buyuktur. Bir ilce icinde birkac 32 kent bulunabilir. Her kent'in, ornegin, hastahane ve universite yaptiracak kadar gelirli olmayabilir. Dolayisi ile, Ilce Yonetimi, vergi toplayarak, sinirlari icindeki yol, kopru vb gibi altyapiya ek olarak, saglik ve egitim gorevli kuruluslar da yaptirir ve destekler. Kent yonetimi ise genellikle belediye baskani ile sehir meclisi uyelerince gerceklestirilir. ABD butun Elli Il'in bir arada olusturdugu bir Kenges Yonetimidir. Bu Elli Il'in her biri 'bagimsiz' tug baglamis toplumdur. Cogunlugu, Avrupadaki tug baglamis toplumlardan buyuktur. Ama, 'gonullu' olarak bir araya gelmis, birtakim yetkilerini kenges yonetimine, geri almamacasina, aktarmislardir: Ozetle, Savunma, Disisleri, Alisveris, Uzay Arastirma, Saglik Isleri, Is Guvenligi gibi yasamin en onemli noktalarini iceren butun yonetim isleri, Kenges duzeyinde islem gorur. Vergiler de Illerden toplanir, Kenges Vergi Kurumuna gonderilir. Bu kurumlar, adi gecen elli il'in herbirinde ya da bir bolumunde bulunabilir. Her il'in oz yasalarini savunmak icin savci ve mahkemeleri vardir. Ama, hicbir il, Kenges yasalarina aykiri yasa yapamaz. Ilce ve Kentlerin, Il yasalarina karsi yasa ya da uygulama yapamayacagi gibi. Ek olarak, Kenges Yonetimi de, Anayasa'ya aykiri islevlre giremez, yasa cikaramaz. Bu durumda, sozu edilen 'her bir Il'in bagimsiz tug baglamis bir toplum olamasi' durumu, ancak torenlerde bir gosteri niteliginden ileri gidememektedir. Cunku, Illerden toplanan vergiler, Kenges Yonetimince illere dagitilmakta, Kenges yasalari il yasalarini denetlemekte, Kenges boyunca duzenlemelerin her biri Kenges yonetimince yasal ve uygulama durumuna getirilmektedir. Bu durumda, Toplum sozculerinin belirli sinirli toprakta oturan secmenlerce secilmesi yerine, gundem ile ilgili secmenlerce secilmeleri, alti yuz yil once Turkistandaki Timur Bey tugunun dagilmasi gibi bir durum yaratabilir mi? Amerika Birlesik Devletleri de, Turkistanda yazili Kutluk 33 Bilgisinin baslangicindan bu yana tug baglayan toplumlarin basindan gectigi gibi, ugraslar ve vuruslar sonucu kurulmustur. Bu ugraslarin ozetini, gene ABDli yurtseverlerin sozlerinden dinleyelim: "Bagimsizlik agaci, ara-sira yurtseverlerin ve yagilarinin kanlari ile sulanmali ve yenilenmelidir." ["The tree of liberty must be refreshed from time to time with the blood of patriots and tyrants." – Thomas Jefferson (1743-1826) ABD nin ucuncu Baskani (1801-1809)] "Zorbaligin, cehennem gibi, kolayca ustesinden gelinmez. Ancak, bizi avundurmasi gerekli olan, ugras ne denli guc olursa, ustesinden gelmenin de o denli gorkemli olacagini bilmektir. Ucuz'a elde ettigimiz'in degerinin de az oldugunu biliriz; yuksek gider, verilen degerin tek olcusudur. Gokler, varlik uzerine konulacak degeri bilir. Eger BAGIMSIZLIK ulu varlik olarak belirlenmez ise, cok sasirtici olur." ["Tyranny, like hell, is not easily conquered; yet we have this consolation with us, that the harder the conflict, the more glorious the triumph. What we obtain too cheap, we esteem too lightly: it is dearness only that gives every thing its value. Heaven knows how to put a proper price upon its goods; and it would be strange indeed if so celestial an article as FREEDOM should not be highly rated. " Tom Paine, "The Crisis (No. 1)" 1776] 34 Evrim Dusuncesinin Devrimi Hasan Bülent Paksoy Soylu dusunceler, genellikle buyuk guclukleri yasayanlarca ileri atilir. Bu soylu dusunceler dunyayi aydinlatip, toplumlari yuceltebilir. Ancak, butun ileri surulmus dusunceler, Toplumsal kusaklarin basindan gecen duzen'de yasam surdururler: "Para'yi dede kazanir; ogul saklar, torun savurur." Bu ornege gore, dusunceler: Bir kusakta yaratilirlar; Ikinci kusakta korunurlar; Ucuncu kusakta dislanirlar. Ama, dusunceler olumsuzdur, kullanmakla bitmezler. Bu uclu asamadan gecebilen ve gene de yasayan dusunceler, etkilerini yukselterek surdururler. Dorduncu kusakta, ardindan gelenlerin duslerine girerler; Bir kesim'e guc verir, diger bir kesim'e karabasan gosterirler. 35 1530-1540 li yillarda Ingiliz krali VIII. Henry (1491-1547) Roma (Vatikan) Katolikligini Ingiliz devlet inanci olmaktan cikardi ve Ingilteredeki Roma Katolik kilisesini kaldirdi, bu inancsal kurumun butun kollarinin, dal ve budaklarinin varligina toptan el koydu. Nedeni, bir dis guc'un, Ingiliz toplumuna uzaktan, Ingiliz toplumunun cikarlarina ters yonde etki yapmasi idi. Yerine Ingiliz (Anglikan) ulusal kilisesini kurdu. (Bu kilise Katoliklige de kol acmistir, ama, yalniz Ingiliz Katolikligine). Kral II. James (1633-1701) ile Vatikan Katolikligi Ingiltere'ye geri geldi; II. James, butun ust duzey yoneticilerini Katolikler arasindan atadi. Toplum ve basindaki yonetici kesim bu geri gelmeye ilgisiz kalmadi. Toplumun katilimi ile gerceklestirilen 1688 kansiz Gorkemli Devrimi (Glorious Revolution), Ingilteredeki (II. James ce yerlestirilmis) butun yuksek gorevlerdeki Katoliklerin gorevlerinden alinmasi ve yerlerine Protestanlarin atanmasi sonucunu verdi. En sonunda, VIII. Henry'nin baslattigi bagimsiz Ingiliz kilisesi atilimi basariya ulasti. 1776 Amerikan Devrimi de, degisik olaylar ile denenmis idi. Onuc Amerikan Yerlesim Alan'i, 1776 da Ingiltere'den bagimsizliklarini kazanmis idiler; 1787 yilinda da, Anayasa uzerinde anlasip, ortaklasa Amerika Birlesik Devletlerinin temelini attilar. Bu arada, Ingiltere ile Fransa arasindaki, dunya cevresindeki savas kizistigindan, Ingiliz donanmasi Amerikan alis-veris gemilerini durdurup Amerikan denizcilerini Ingiliz donanmasina Fransizlara karsi carpismak uzere (istek ve secimleri disinda) almaya basladi. Bu da, genc ABD nin, Fransa ile olan yuksek kertedeki yasam alisverisini buyuk olcude aksattigindan, 1812 yilinda ABD'nin Ingiltere'ye savas acmasina neden oldu. Ingiltere, Fransa ve ABD ile savasirken, Fransa da, Napolyon'un basciliginda Ruslarla da savasa girdi. ABD nin ne savas bilen komutanlari, ne de donanmasi vardi. Ingiliz donanmasi ABD limanlarini kapatti; Ingiliz birlikleri Washington'a girip, Beyaz Sarayi (ve diger onemli yapilari) yaktilar. Amerikalilar da karada cete, denizde de korsan savaslari vermeye basladilar. Amerikan donanmasi Buyuk Gollerde de Ingilizlerle vurusmalara girdi. ABD nin yedinci 36 Baskani olarak gorev yapacak olan (1829-1837) Andrew Jackson (1767-1845) komutasindaki kara birlikleri, hic beklenmedik duzeyde guclukleri yenerek New Orleans'a vardi ve Ingiliz birliklerini yendi. Ghent antlasmasi ile 1814 yili sonunda savas sona erdi. Boylelikle, 1776 Amerikan devrimi sinanmis ve ergenligini kazanmis oldu. 1789 cogulcu Fransiz Devriminin, 'cocuklarini yemeye baslamasi' ilk olarak Napolyon'un (1769-1821) basciliginda gene imparatorluga donusmesi (1804), sonra kralligin Bourbon'larca yeniden kurulmasi (1814) ile surer. Cogulculuk ile elde ettigi kazanclarinin buyuk bir bolumunu (ozellikle inanclar acisindan) krallik doneminde geri vermesi ve sonra gene cumhuriyet'e geri donmesi de Fransiz cumhuriyet ugrasinin basindan gecenleri ozetler. Ustelik, bu cekisme, Fransanin ikinci ve ucuncu cumhuriyetleri arasina 1852 den 1870 yilina kadar suren II. Napolyon imparatorlugun girmesi ile daha da uzun bir surece yayilmis bulunuyor. Osmanli Tanzimat'inin 1839-1876 arasinda yer aldigi animsanirsa, Tanzimatcilarin cumhuriyetciligi mi, yoksa kralligi mi bu 1789 Fransiz Devrimi cercevesinde ele aldigini dusunmek gerekir. [Bkz: H.B. Paksoy, "Koprulu/Veles (Yugoslavia) Ottoman Garrison's Response to the 1909 Recidivist Uprising in Istanbul" Essays on Central Asia (Lawrence: Carrie, 1999) ] http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/ 1917 Rus Devriminin baslangic ilkeleri ile, vardigi 'son' arasindaki ayricaliklar (uygulama aciklari) ilgi cekici bir gorunum gosterir. Lenin (1870-1924), 1917 de Alman Askeri Istihbaratinin yardimi ile Moskova'ya donup (Alman Ordusunun dusundugu ve istedigi gibi), Rus Imparatorluguna son verip, Birinci Dunya savasindan cikardi. Ilk yaptigi islerden biri de, olasi bir karsi devrimi onlemek icin, bir "Bilgi Toplama Orgutu" kurmak oldu. Marx'in (1818-1883) kuramlarini 'Bolseviklik' olarak uygulamaya basladi. Ardindan gelen Stalin (18791953), in uygulamalari ile Marx'in dusunceleri ile 'uygulamalar' arasindaki aciklik daha da buyudu. Stalin'in ardindan isbasina gelen Sovyet Komunist Partisi Genel Sekreterleri KhruscevBrezhnev-Andropov-Chernenko Sovyetler Birliginin dagilmasini 37 degisik yontemlerle onlemeye calistilar. Gorbachov, bilineni yerine getirdi ve "Sovyetlige" son verildigini acikladi. 1991 de son verildigi soylenen Marx-Lenin Sovyet Komunizmi, 19911993 yillari arasinda geri gelmeye calisti ise de, Yeltsin (19312007) bu baskaldirmayi Rus ordusu (ve ABD'nin verdigi dolar destegi ile) ile bastirdi. Ozetlenecek olursa, her bir devrim'in "karsi devrim girisimi" oldugu gozlenebilir. Bu, dusuncelerin ugrasi olarak gorulmelidir, dogaldir. Karsi devrime basari ile koyabilen Dusunce, olumsuzluge aday olur. Ancak, bu "Karsi Devrim" her kisice ve yer aldigi surec icinde gorulemez, anlasilamaz. Dusunce Isverenlerinin, Toplum toplu yararlari icin, bu konuda da duyarli olarak seslerini duyurmalari gereklidir. [Bkz H.B. Paksoy, "Toplum Olarak Varilmak Istenen Sonuc Nedir?" Dusuncelerin Kokenleri (Floransa: Carrie, 2006)] http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy10/paksoy_dusuncelerin-kokenleri.pdf Yukaridaki orneklerin tum'u ozgurluk ve egemenlik dusunceleri uzerine kurulmustur. Baslangiclari, Toplumlari surukleyen bir Dusunce'dir. Hicbir Toplumsal degisim, atilim ya da yenilenme, oz dusuncesi yerlesmeden once basariya ulasamaz. Bu asamalarda, en iyi isteklerle yola cikmis olan Dusunce Isverenlerinin, dusunce ve goruslerinin carpitildigi, uygulama yon ve yontemlerinin degistirildigi de hic gorulmemis bir olay degildir. Kaldi ki, diger yerlesim alanlarinda da oldugu gibi, Avrupanin dusuncesel gelismesinin ardinda bir uclu bogusma vardir: Tanri (Hristiyanlik ve kurdugu kiliseler); Kral (vergi toplamak ve topluma sorulmadan yapilan yasalari uygulamak); Toplum (vergi vermek ve askerlik yapmak). Bu sacayagi tur'u uc koseli iliskiler var gucleri ile birbirlerine ustunluk saglamaya calisirlar. Bu bogusmanin sonucunda, guc de olsa, aydinliga yaklasilir. Bu uclu sacayagini birlesiren ya da ayiran; savastiran ya da baristiran da bir baska uc'lu sacagidir. Bkz: H.B. Paksoy, "Bilmek, Anlamak, Yapmak" http://www.usakgundem.com/uayazar.php?id=615 Unutulmamasi da gereklidir ki, devrimlerin evrimi yalniz distan 38 degil, icten de yer alarak dunyayi kokunden degistirebilir. Gozle gorulur ve denetlenmis veriler, bu bilgilerden kisisel cikar kazanmak isteyeceklerin gizli ve 'icerden' carpitmasina ugrayabilir. Bu 'icten' yer alan devrim evrimini gozlemek ve anlamak , cok daha guctur. Karsi koyabilmek ise, bir karsidevrim'I bastirmaktan cok daha yuksek giderlerin kullanilmasini gerektirir. Bu devrim evrimlerinden biri de, 'bilgi anlayisinin' yolundan cikabilme yetenegidir. Ornegin, Doga'nin insanlara verdigi icguduleri biri, yasam'I surdurebilmek icin, Toplum olarak birarada bulunmak, birlikte is yapmaktir. Ama, bu toplum tek bir ana-babadan mi turemis olmalidir? Diger bir ana-babadan turemis olan toplumlarin yasamlarina son mu verilmelidir? Bu konunun da zincirleme ozeti yapilabilir. Alman bilim adamlari, dunya uzerinde var olan butun bilgileri bir duzenlemeye ve dizin altina almak cabasi ile kollari sivadilar. Bu atilimlardan birini gerceklestiren Johann Friedrich Blumenbach (1752-1840) en ileri gelen Alman universitelerini bitirmis bir Alman tip doktoru idi. Insan yapisi konusunda ogretim uyeligine atandi. 1775 yilinda yayinlanan De generis humani varietate nativa (Insanlarin Turleri) baslikli kitabinda, dunya insanligini renklere bolus duzenini kurdu ve adlandirdi: Sari irk (Mogol, Orta ve Dogu Asyalilar), Kirmizi irk (Amerikan yerlileri), Kahverengi irk (Malayalilar), Siyahi irk (Habesler) ve Beyazlar (Caucasian---Kafkaslilar). Dogal olarak, butun Avrupa bu Kafkaslilar bolumune giriyordu. Butun kafatasi olcumleri ile, o gun'e dek bu bes toplumlarin gecmisleri uzerine bildiklerinin ve bilinenlerin toplami bir araya getirilmisti. Bu derlemelere gore, dogal olarak, Kafkasli Beyaz irk, en ileri kertede gelismis olan insanlari iceriyordu. Burada: Bu gorusleri Yirminci yuzyilda bir Turk destani "imiscesine" Toplum'a sunmak isteyen yazarlar oldugunu da vurgulamak gerekir. Evrim dusuncesine un katan Carles Darwin (1809-1882), bilindigi gibi, dunya cevresinde yasayan, ancak bilim'e kaydi gecmemis canli orneklerini aramaya cikmis olan bir gemiye (kisisel giderlerini karsilayacak oz parasi ile) katilmis idi. Bu gezi sonrasi 1859 da yazdigi Origin of Species (Yasayan Canlilarin Turlerinin Kokenleri) kitabinin cok tartismaya yol 39 actigi da iyi bilinir. Darwin'in yazilarinin icerigi, Incil ile catistigindan, ya da oyle goruldugunden, Ingiliz Anglikan kilisesi Darwin'in goruslerini bastirmaya calisti. 1860 yilinda, Darwin in goruslerine katilan, Darwin'in arkadasi Thomas Huxley (18251895) ile Oxford Baspiskopus'u Samuel Wilberforce (18051873) arasinda, toplum'a acik tartisma 1860 yilinda yer aldi. Bu acik orturum tartismasinin onemini vurgulamak bakimindan belirtilmesi gerekir ki, Baspiskopos Wilberforce, gununun en seckin kisiliklerinden biri idi. En ust duzey Ingiliz Bilimadamlarini biraraya getiren, onurlandiran, Royal Society uyesi idi. Ustelik, Lord Bishop olarak, Ingiliz Lordlar Kamarasinda Oxford'un sozcusu idi. Bu acik oturum'u kimin 'kazandigi' uzerine degisik dusunceler ileri surulmus ise de, kesin olan bir tek sonuc var idi: katilanlar ve dinleyicilerin tumu cok eglenmislerdi, ve oturum sonrasi, eksiksiz, hep birlikte yiyip icmislerdi. Darwin de 1853 yilinda yasam bilimlerine yaptigi katkilar nedeni ile Royal Society'den Madalya almis idi. Herbert Spencer (1820-1903), Darwin'in ile evrim kuramlarinin oartaya konulmasi sirasinda cok cekismis idi. "Orman Kanunu" (en guclu olanin, yasam yarisini kazanmasi) gorusunu ustlendi. Darwin'in, yasam bilimlerinde one cikmasindan sonra Spenser, Darwin'in gozlemlerini, toplumlarin davranislarina uyguladi. Sonucunda, yasamin sadelikten karmasikliga dogru gelistigini ileri surdu; dogal yasalarin islemesi uzerine dusuncelerini odakladi, guclunun, gucsuzu surekli ezeceginden, guclu olabilmek icin de bencil davranislarin gereginden soz etti. Bu gucu elde edebilmek icin de, toplumsal yonetimin gorev ve yetkilerinin azaltilmasinin gerekli oldugunu savundu. Spencer'in kitaplari pekcol dil'e cevrildi. Japonya, Cin, Polonya Toplumlari bu yazilardan ozellikle etkilendiler. ABD Anayasa Mahkemesi Uyelerinden Oliver Wendell Holmes (1841-1935) da yonetici kesimin yetkilerinin kisitlanmasina Spencer 'e gonderme yaparak karsi cikti. Bu da "Birakiniz gecsinler; birakiniz yapsinlar" alisveris turunun zorunlu olarak toplumun dusuncelerine yerlestirilmesine yardimci olacak akimlarin baslamasina yardimci oldu. ABD de bir universite profesoru olan William Graham Sumner 40 (1840-1910), Spencer'in topluma genel olarak uyguladigi dusunceleri ABD kosullarinda ayrintili-uygulamali olarak aciklamaya basladi. Yazdigina gore: " varlikli kisiler sagliklidir, butun istekleri yerine gelir, saygindirlar, iyi egitilmislerdir, durustdurler." "Tug Baglamis Yonetimler varlikli kisilerin yakasini birakmaz, vergi alir." "Bu vergi alimi ve Tug Baglamis Yonetim'in varliklilari denetimi azaltilmalidir" gibi kuramlar ileri surdu. "Birakiniz gecsinler, birakiniz yapsinlar" dusuncesini yazilarinin temeli yapti. Sumner'in yazdiklari, o siralarda dortnal giden (galloping capitalism) parasalcilarin ilgisini cekti. ABD gecmisinde "calan/hirsiz beyler" (robber barons) olarak bilinen bu donem, cok buyuk altyapilarin gerceklestigi ve gorkemli para kazanimlarinin olusturuldugu bir surec olarak kayitlara gecmistir. Ancak, en ustteki parasalcilarin varliklari ile, bu parasalcilarin kazanc saglamasina yordam veren en alt kesimdeki iscilerin gelirleri arasindaki acik cok buyumus idi. "Hirsiz Beyler" bu acikligi belirli bir kilikta dogal olarak gostermek, yasallastirmak ve Toplumca uysalca 'anlasilmasini' saglamak icin bir 'gorus' ya da 'anlatim' istiyorlardi. Bu da "Buyuk Amerikan Guzeli" (Great American Beauty) nin ortaya cikarilmasina neden oldu. Adi gecen "Gorkemli Amerikan Guzeli" cicek yarismalarinda odul almis bir gul tur'u idi. Boyle yarisma kazanabilecek bir gul yetistirebilmek icin, nasil bu gul'e bakilmasinin gerektigi de ayrica yazilip basilmis ve buyuk sayilarda dagitilmis idi. Kisaca: "Saglikli bir gonca goruldugunde, diger goncalar koparilmali, bitkinin butun gucunun tek bir goncayi desteklemesi saglanmali; gubresiz ve susuz birakilmamali." Bu yazinin en az iki degisik duzeyde okunmasi ve anlasilmasi bekleniyordu 1) adi gecen gul'un yetistirilmesi icin yapilmasi gerekli olanlar; 2) Hirsiz Beylerin yaptirim ve konumlarinin Toplumca 'uysalca anlasilmasi.' Diger bir deyisle, Gorkemli Amerikan Guzeli, buyuk alis-veris kuruluslari (akaryakiticilar, demir-celikciler, komurculer, demiryolcular vb) idi. Bu gul, Tug Baglamis Yonetim'ce koparilmamali; tam tersine, buyumesi desteklenmeli idi. Cunku, bu gul, Avrupali alis-veris kuruluslarina karsi (ABD icin) buyuk ugras veriyordu. 41 Bu arada, bu Gorkemli Amerikan Guzelini kuran ve yaratan Amerikan aileleri de bu Gorkemli Amerikan Guzeli kapsamina girmeye basladi. Cok buyuk basarilar kazanmis, Amerikanin kurulmasina yardimci olmus, Avrupa alis-veris kuruluslari ile yarismakta olan bu Gorkemli Amerikan Guzellerini de, enindesonunda, belirli kisiler ve aileleri kurmus idi. Dolayisi ile bu kisiler ve aileler, oz goruslerine gore (adi gecen gul'den ve alisveris kuruluslarindan once) gercek Gorkemli Amerikan Guzeli idiler. Dunya cevresinde pek cok toplum 'soylu' katinda atalari oldugunu soyleyip yazmayi severler. "Soy'lu kisilerin tohumundan gelmis olmak," cok kisinin dus'u dur, istegidir. Ama: a) "soylu kisinin gecmiste var olup olmadigi " b) bu dus'te olanin, "var olabilecek soy'lu kisinin uzantisindan dogup-dogmadigi" ne denli dogrudur, arastirmadan bilinemez. Bu tur arastirma yapmak ta cok guctur. Ozellikle Kisisel Varlik Kaydi (DNA) yontemleri gerceklestirilmeden, bilinmeden once. Bu tur 'soylu' ayirimciliklar, dusuncelerini kopurttuklerinde, eger parasal destek de gorurler ise, tek yonlu saplantilar olmaya da baslarlar. Bu noktada, Gorkemli Amerika Guzeli ailelerinden birinin sagladigi para destegi ile ozel bir arastirma birimi kuruldu. New York kentine yakin Long Island adasindaki Cold Spring Harbor adli deniz kiyisi koy'une yerlestirilen bu birimin ilk amaci, Darwin'in izinden, ozellikle denizde yasan canlilarin tanimini yapmak, sonra da Almanlarin baslattigi bilim devrimine katkida bulunmak, bu deniz canlilarindan kisilerin ogrenilecekleri ogrenmek idi. 1898 yilinda da bu arastirma biriminin basina Charles Davenport (1866-1944) getirildi. Kisa surede bu arastirma birimi, calismalarini Blumenbach gibi, 'soylar ve irklar' uzerinde yogunlastirdi. Zencilerin dusuncesel yetenekten uzak oldugu ileri surulup "zayif beyinlilerin kisirlastirilmasi gerekli" oldugunu savunuldu; bu tur kisirlastirmalar Turg Baglamis Yonetimin destegi ile onbinlerce insan uzerinde gerceklestirildi. Bu tur yontemlerle, Irkciliga 42 'bilimsel giysiler' giydirilmeye baslandi. Uzun uzadiya yazilip belgelendigine gore, bu arastirma biriminde gelistirilen gorus ve uygulamalar, Nazi Partisinin ve Hitlerin "soy aritimi" dusuncelerine guclu katkida bulundu. Gunumuzde de Cold Spring Harbor Laboratory, dunyanin en ileri gelen Kisisel Varlik Kaydi arastirma birimlerinden biri olarak islevlerini surdurmektedir. Insanligin Temel Yapisi (Genome) calismalarina katkida bulunmaktadir. Bu noktada hem ileriye hem de geriye bakmak yararli olabilir. I. Dusunceler halka-halka uzun bir zincir olusturur. II. Zincirin uzatilmasi icin, yeni halkayi yerine yerlestirmeden once, halkanin icieriginin Dusunce Isverenlerince uzun-uzadiya incelenmesi ve denetimden gecirilmesi gereklidir. III. Denetimden gecmemis halka eklenir ise, zincir o halkada kopacaktir. Toplumun ve bireylerinin basina gelecek ve cekilecek acilar, Dusunce Isverenlerin uzerlerine duseni yapmamis olmalarindan kaynaklanacaktir. Uzaysal Yonetim Hasan Bülent Paksoy Gunumuzde, birtakim 'gelecek uzaysal olaylarin' nasil yer alacabilecegi tartisilmakta. Bir kume uzay bilimcisine gore, Gunes odakli gezegenler cevresinde dolasan uzay taslarindan 43 (kuyruklu yildiz) biri Dunya'ya carpabilir. Ses duvari otesi bir hiz ile yer alabilecek bu istenmeyen bulusma, Hirosima'ya dusen atom bombasinin gucunden bir milyon kez artik bir gucte olabilecek. Bu carpisma sonucu ortaya cikacak dogasal veriler, insanlarin bildigi tur dunyanin sonu olacaktir. Cunku, dunyayi koruyucu (ve cigerlere cekilen, insanligi yasatici) hava, bu carpisma nedeni ile tutusup yanabilecektir. Bu carpisma onlenebilir mi? 'Kuskusuz.' Peki, kim bu carpismanin onune gecebilir? Uzay'a yapma gerec ve uydular gonderebilen ulusal birimler. Onemli sorulardan biri daha bu noktada onumuze cikar: Neden bu tur yetenekleri bunyesinde barindiran ulkeler dunya'yi ve insanligi kurtarmak icin ozverilerini ve gelirini kullansin? Bir yanit: "cunku, kurtaracaklari arasinda oz varliklari da var." Ama, bu ulkelerin vergi verenleri (yalnizca alis-veris kuruluslarinca yapilamayacak kadar buyuk bir is oldugundan) ozverilerini butun dunya ile paylasmak isteyecekler mi? Yoksa, bu ozverileri karsiligi, insanliktan birseyler istemeleri olasilik icinde mi? Uzay'I gozetleyen cok sayida uzaybilimci kumeleri oldugu biliniyor. Bu kumelerin niteliklerine ve bilim birikimlerine gore, 2012 ile 2030 yillari arasinda, dunya ile bu tur bir kuyruklu yildiz (uzay tasi) arasinda bir carpisma kacinilmaz. Ama, butun dunya uzerindeki yasam'a son verebilecek bu tur bir gorkemli karabasan kacinilmaz degil. Cunku, insanlik, uzay'a bir ya da birkac yapma gerec gondererek bu olasi carpismayi onleyebilecek veri ve yetenekleri bugunden isbasina getirebilecek yetenekte. Pekiyi, neden yapilmiyor? Yukarida da ozetlendigi gibi, giderlerini kimlerin karsilayacagi; yapabilecek uluslarin, dunyayi kurtarma karsiliginda, dunya uzerinde yasayanlardan neler isteyecekleri. Dunya'yi kurtarmak islemi, kullanilmasi gerekli kaynaklar ve yetenekler, bir tek toplumun (oz ic yonetim dengesini 44 bozmadan) tek basina kaldirabileceginden yuksek olabilir mi? Olabilir de, olmayabilir de. Ama isin icinde, daha onceden dusunulmus bir dizi istek ve dusunce var ise, bu istek ve dusunceler, gun isigina cikmak icin sirada bekliyor ise, verilecek yanitlar degisik olabilir. Ornegin, dunyayi 'kurtarabilecek' toplumlarin yoneticileri arasinda, isin icine (degisik nedenler ile) Birlesmis Milletlerin karismasini isteyenler var ise, 'cozum' atiliminin basina Birlesmis Milletler neden getirilmesin? Ne de olsa, dunya'yi bekleyen kotu sonucu ortadan kaldirabilmek icin butun dunya bir araya gelip, ortak cozum uretmiyor mu? Birlesmis Milletler, cok uluslu olarak cozum atilimini gerceklestirecek yapilanmayi yonetebilir. Boylelikle 'insanlik' gelecegini saglama almayi, hem de 'isbirligi icinde' gerceklestirmeyi basarabilir. Dogal olarak, bu cozum, giderleri gerektireceginden, butun dunya kucuk bir 'vergi'yi Birlesmis Milletlerden esirgemeyeceklerdir. Degil mi? Boylelikle, uluslarustu bir vergi ilk olarak 'yasallastirilmis' olmayacak mi? Eger Dunya Alis-Veris Orgutu bu tur bir kuresel vergiyi gunumuze (kendi ic yonetimi disinda hicbir kurum'a bilgi vermeden) yururluge koymadi ise? Bu durumda, iki turlu gercek oldugu ileri surulebilir: 1. Acik: Ornek---Turkiye, Akdeniz ile Karadeniz arasinda konuslanmistir. Denizlerin adlari degistirilse bile, bu gercek degismez. 2.Turetilmis: Ornek---Dunya, bugunku ulusal yonetimlerin toplami olarak yasatilamaz, ille de belirli bir 'tek odak' yonetimine gerek vardir. Herseyden once, ikinci 'gercegin' butun toplumlarca olumlu gorulebilmesi icin, belirli ek 'gerceklere' de gerek vardir. Bu gerceklerin toplumlarca olumlu gorulebilmesi nasil saglanabilir? Cok sert bir dizi 'kurgusal olabilirliklerin' kamu oyuna sunulmasi ve cozum beklentilerinin yaratilmasi ile. Bir goktasinin dunyaya carpma olasiligi bu tur bir turetilmis bir gercek olabilir mi? Bu turetilmis gercegin ardinda bir kat daha gercek yatabilir mi? Ornegin, "Goktaslari ansizin karanliklar icinden cikip hiz ile 45 dunyaya yaklasmaya baslayabilir" gorusu ile konuya girilebilir. "Bu tur ansizin bos yakalanmak yerine, dunya cevresinde donecek yapma uydulara birkac yuksek patlayici yukleyip karsilik verme zamanini kisaltabiliriz" ek konusu ile ortam yaratilabilir. "Pek iyi, olsun" olur'u alindiktan sonra, bu Goktasi Savar Uydularin uzerine konulan yuksek patlayicilarin, uzaya degil de dunyaya bakacak (ornegin, vergi vermeyen bir ulus'a donuk olarak) bicimde uretilip-uretilmedigini vergi verenler nasil bilecek? Yalnizca bize guvenin-inanin diyenlerin sozu ile mi? Bu tur, uluslarustu bir verginin, butun toplumlarca istekli olarak 'uygun gorulmesi' ve uygulamaya konulmasi ne anlama gelebilir? Bundan sonra bu tur vergilerin, dunya uzerindeki toplumlarin ve uluslarin toplu gelirlerinin belirli bir yuzdesi olarak, bundan boyle duzenlice Birlesmis Milletlere aktarmasi mi? Es duzeyde, butun toplumlarin ulusal yargi ve geleceklerini yonlendirmekte, Birlesmis Milletlerin oncelikle ongordugu yonlerde atilimlara girmelerinin 'yaptirim' katina cikarilmasi gelismi mi? Butun bu yaptirimlar, butun Birlesmis Milletler uyelerine es duzeyde mi uygulanacak? Yoksa, Birlesmis Milletler icinde "yonetici ulkeler kesimi" mi olusacak; bu yonetici ulkeler kesiminin "yonetilen ulkeler" uzerinde bir konum ile, butun bu islemlerden cikarlari neler olabilecek? Baska bir deyis ile, Eger Birlesmis Milletler icinde bir yonetici kesim olusacak ise, bu yonetici kesim'in elde edebilecegi 'ek gelir' ya da 'yonetim onceligi' ne olabilir? Eger Birlesmis Milletler icinde Yoneten ve yonetilen ulkeler ayricaliklari olusabilecek ise, bu ayricaliklar ne gibi veriler uzerine kurulabilecek? Bir ulus ulkenin yillik toplu gelirinin toplumu olusturan bireylere bolunmesi sonucu, kisisel gelirin diger ulkelere olan oranda yuksek olmasi mi? Yoksa, uzay bilim ve uygulamalarinda yetenekleri, birikimi sinanmis kurumlari olmasi ile mi? 46 Eger yalniz gelir ele alinacak olursa, uzay bilimleri gelismemis ama kisi basina geliri yuksek ulkeler yoneticiler arasina girebilecek. Bu durumda iki ek soru'ya daha gerek gorulebilir: 1. "Dunya Kurtarildiktan" sonra, bu 'olasi (gunumuz icin 'kurgusal') vergiler kaldirilacak mi? Yoksa, ilerideki baska bir "sakincali duruma" da el koymak icin vergi gelirleri ozel bir bankada mi toplanacak? 2. Eger bu tur uluslarustu vergiler konulmaya (ve arttirilmaya) baslar ise, adi gecen vergi gelirleri bir uluslarustu ordu icin kullanilmaya baslanabilir mi? Boyle bir ordu, gunumuz mavi tolgali Birlesmis Milletler gorevlileri gibi catisan ulus ya da toplumlar arasinda baris gorevi yapmayi mi surdurecekler? Istikbal goklerdedir. Bilmek, Anlamak, Yapmak Hasan Bülent Paksoy 47 Bu baslik altinda toplanabilecek pekcok atasozu bulabiliriz. Bunlarin arasinda, Kazim Karabekir'in Turk Kurtulus Savasini anlatan bir kitabinin girisine koydugunu da unutmamak iyi olur: "Dogru gormek ve dogru yapabilmek icin daha once yapilanlari dogru bilmek sarttir."[i] "Neden gerektir?" sorusunu sorabiliriz. Bir yilan elimizi isirdi ise, zehirli olup-olmadigini bilmek istermiyiz? Bizi yatistirmak isteyen 'iyi niyetli" biri kalkip "yilan zehirli degil" dediginde, hemen inanip, yatak altta yorgan ustte dinlenmeye mi yatacagiz? Yilan gercekten zehirli ise, bunu bilmeden "dogru'yu nasil yapabilecegiz?" Yilani hemen oldurecekmiyiz, yoksa zehirini akitip, panzehir yapip kullanacakmiyiz? Bir Fransiz deyimi: "Gencler Bilse, Yaslilar Yapabilse!" Peki, genclerin bilmedigi nedir? Bilmemelerinin nedeni bulunabilir mi? Bir Amerikan deyimi de "Bilen, Yapar; Yapamayan, Ogretir" der. Bu deyimden ne anlayabiliriz? Deyimin ilk bolumu "Bilen, Yapar" Dogru mudur? Her bilen, yapar mi? Yapabilir mi? Ikinci bolumu ise, daha caprasiktir. Yapamayan, nasil olur da Ogretebilir? Aranir ise, ornekler burada is'e yarayabilir: Niccolò Machiavelli (1469 1527) "bildigini" ileri surup, Floransa'da birtakim isleri el'e almak istedi. Ancak, "bildikleri," Floransa sehir devletinin yoneticisi olan Medici ailesinin dusuncelerine ters dustugunden, "yapamadi." Bunun uzerine Machiavelli, bildiklerini "ogretmek" icin dusunce ve bilgisini kagida doktu. O gun bu gun'dur, Machiavelli, ogretmen olarak, Kutadgu Bilig (1069?) yazari Balasagunlu Yusuf ile yarismaktadir. Balasagunlu uzerine bilgimiz azdir; Anladigimiza gore, Bilip, Anlayip, Yapabilen az bulunur kisilerden biridir. 48 Ibn Khaldun (1332 – 1406) da, Kuzey Afrika uzerindeki birkac toplumu ("istegi disinda") gezerek, Bilmek-Anlamak-Yapmak ucgeni icinde Tarih biliminin bilinen ilk onemli yontem el kitabini (Mukaddime) yazdi. Tarihten ders cikarmanin temel taslarindan birini yerine koydu. Bilip-Anlayip-Yapmis olanlardan ogrenmenin bir ayricaligi olabilir; eger bilip yapmis olanlar, ogretmek isterler ise. Ogretmek, her kisinin yapabilecegi is degildir. Once, kisinin kisiliginin ogretmeye yatkin olmasi gereklidir. Babur (1483 1530), Bilip-Anlayip-Yapabilen bir Turk Iltutmus'u idi.[ii] Anilarini yazarak, ogretmek de istedi. Turkce'nin Cagatay agzindan en onemli ornegini de (Baburname) boylece ortaya koydu. Bagladigi Tug, Hindistan icinde birkac kusak yasadi. Babur'un buyuk dedesi Timur (O. 1405) de Asyanin en buyuk bolumunde Tug Bagladi. Bilip-Anlayip-Yaptigi su goturmez. Ancak, ogretmeye pek dusunce ayirrip-ayirmadigini bilemiyoruz. Kisisel olarak yazdigi, bize gelen yazisi-kitabi yoktur. Timur'un torunlarindan olan Sultan Huseyin Baykara (14691506) da gunumuz Afganistanindaki Herat sehiri ve cevresinde Iltutmus idi.[iii] En buyuk Turk yazarlarindan olan Ali Shir Navai (1441 1501) ile bir surecte yasadiklarindan, Baykaranin yeteneklerini hem Navai'den hem de Babur'un Hatiralarindan biliyoruz. Butun bu Bilen-Anlayan-Yapan Turk Iltutmuslar, herseyin tek dogrusunu mu yapti? Cogunun yasamlarinin tumunu bilmiyoruz; icinde yogrulduklari kosullari ancak cevrelerinde olup-bitenlerden cikarabiliriz. 13cu yuzyilda, Asya, bir ucundan digerine, Cengiz ve basinda oldugu Mogollarin etkisi ile tam anlami ile karmakarisik olmus idi. Dengeler bozuldugunda, diger, yeni dengelerin kurulmasi icin arayislarin baslamasi kacinilmaz. Timur'un 14cu yuzyilda yeniden Iltutmusluk arayisi, kusaklar sonrasi torunlari Babur ve Baykara'nin da yaptiklarindan ayricalikli degildi. Dengeler kurulmadikca, 49 komsuluk iliskileri de oturmaz, kazan gibi kaynar. Yukarida deginilen olaylar gunumuzdekilerden degisik midir? Onucuncu, Ondort ve Onbesinci yuzyillarda yasananlar, Ondokuzuncu, Yirminci yuzyillarda da yeniden oynanmadi mi? Ileride de gene oynanmayacak mi? Yonetimin temel yontemlerinin sayilari sinirlidir. Yonetim yontemleri yeniden, sifirdan yaratilamazlar. Yaratilabilecek, kurulabilecek yonetim yontemlerinin tum'u yaratilmis, kurulmus ve denenmistir. Eski tur yonetimlerin, yeni adlar ile ortaya atilmalari, bir halk ile iliskiler uygulamasindan baska birsey olamaz. Degisen, toplumlarin birbirlerini dunya yuzunden kaldirabilme yeteneginin her gun artmasidir. Durum boyle olunca, Bilmek-Anlamak-Yapmak yetenekleri daha da buyuk anlam ve onem kazanir. Ne de olsa, onumuzde oldukca yuklu bir birikim bulunmakta. Eger kullanmak isteyen olur ise. Kullanilmayan birikimler, bilinmediklerinden mi, yoksa bu birikimlerin bilinmesinin bir ise yaramayacagi dusuncelere yerlestigi icin mi kullanilmiyor sorusuna bir yanit aramak gerekebilir. Toplum Olarak Varilmak Istenen Sonuc Nedir? Toplumlar icinde, degisik dusunceler ve cozumleri destekleyen alt kumelesmeler olmasi dogaldir. Herseyden once, butun Toplum temel kural'i bilmelidir: Toplum olarak yasayabilmek icin, sorunlara cozum bulmak, bu cozumlerin butun Toplum uyelerinin yararina olmasi. Bu cerceve icinde, butun Bilip-Anlayip-Yapabilenlerin ugraslarinin Kutadgu Bilig anlamiyla kutlu olmasi dilegi ile. ________________________________ [i] General Kazim Karabekir, Cihan Harbine Neden Girdik, Nasil Girdik, Nasil Idare Ettik (Istanbul, 1937) [ii] En yeni yayinlardan biri: Gavin Hambly, Babur's Women: Elite Women in Late Medieval Central Asia and North India 50 (London: Palgrave MacMillan, 2005) [iii] http://aton.ttu.edu/Risale-i_Sultan_Huseyin_Baykara.asp http://vlib.iue.it/carrie/cec/Risalei_Sultan_Huseyin_Baykara.shtml Dusuncesel ve Bedensel Tutsakliklar Hasan Bülent Paksoy Bedensel Tutsakligin tanimi guc olmasa gerek. Ancak, Dusuncesel Tutsaklik ile olan iliskilerini anlamak ve anlatabilmek, o denli gelir-gecer turden degildir. 51 Tutsak almak, edinmek, aliskanlik ve otesinde bagimlilik yaratir. Ustelik, uyusturucu bagimliligindan da cok derin yikim yapar. Uyusturucu bilesim, kullanici kisileri tek olarak denetimi altina alir. Dusuncesel tutsaklik, dagitim yontemleri nedeni ile, cogunlukla kitlesel ve toptan toplumsaldir. Yasam kayitlarina gore, Bedensel tutsaklar, en once uretimde calistirilir idi. Boylelikle, kendi yiyecegi ekmegi tutsaklara ekip bictiren ve yaptiran tutsak alicinin eglenceye ayiracagi gunler ve yillar buyuk orantida artmis oluyordu. Ancak, tutsaklar yaslanip is'e yaramaz duruma geldiklerinde, yeni tutsak bulmak gerekiyordu. Tutsak almanin birinci basamagi, tutsak olmasi ongorulen toplum'a savas acmak idi. Savas'tan yenik cikan toplum'un tanrilarca tutsak edilmesi ongoruldugu ileri suruluyordu. Bu tutsaklar, tukettiklerinin uzerinde, tukettiklerinden cok uretim yapmak icin calistiriliyordu. Uretim'in bu yonden tuketimin uzerinde tutulmasi, tutsak almis olanlari calismadan besliyordu. Tutsak alanlar, tutsak alma bagimliliklarini surduruyorlardi. Tutsak alanlar, is yapmadan gecirdikleri yillar boyunca, kendilerini eglendirecek ya da yaraticiliklarini gosterecek gun gecirme oyunlarina daliyorlardi. Kisa surede, gundelik is yapmaktan uzaklasan tutsak alicilar arasinda, dusuncesel oyunlara girip bu tur eglenceleri gelistirenler cogalmaya basladi. Bu eglence ugraslari, bilgi'nin her dalinda kendini gostermeye basladi. Gundelik gecimini saglamak icin calismayanlar, guclerini degisik sorulara yanit bulmak icin kullanmaktaydilar. Yirminci yuzyilin baslarinda bile, tutsaklik duzeninin insanligin yararina bir gelisme oldugu ileri suren buyuk dusunurlerin varoldugunu da burada kaydedelim. Yasam'in baslangicindan bu yana, dis tutsakliga ek olarak, bir de ic tutsakligin gelismege basladigini goruyoruz. Bir ulke ya da topluluk icinde varligi olanlar, ozellikle toprak agalari, ekipbicecek topragi olmayanlari bogaz toklugunda tarlalarinda calistirmaya basladilar. Bu yonden, toprak agalari kendilerine soyluluk bictiler; ulkelerinin hakanlari da bu soyluluklari degisik nitelik ve kerteler ile onayladilar. Cikarilan ozel yasalar da bu bogaz tokluguna calisanlari topraga 'yasal' olarak bagladi. O 52 denli ki, seyrek te olsa, tarimsal topraklar bir aga'dan digerine satildiginda, topragi isleyenler de toptan satilmis oluyordu. Ustelik, bu topragi isleyen tutsaklar'in hicbir bagimsizligi yoktu ve topraktan ayrilamiyorlardi. Bu tur tarimsal tutsakliga, ulkesine ve konusulan dil'e gore, dunyanin dort bucaginda degisik adlar verildi. Bu tarimsal tutsaklarin sayisini belirli ve kisitli bir duzeyde tutmak, toprak agalarinin cikarina idi. Eger bu tarimsal tutsaklarin orani azalacak olursa, beklenen urun artisi gerceklesemeyecekti. Tersine, sayilari istenenin cok ustune ulastiginda, iki turlu sakinca ortaya cikiyordu: 1) uretim artigini yemeye basladiklarindan, yeterince tarimsal tuketim ustu yedek olusamiyordu; 2) yapacaklari belirli bir is olmadigindan, 'sakincali dusuncelere' kapilabiliyorlardi. Belirli bir duzeyde, Hacli Seferlerinin bu tur gerek ustu toplum bireylerinin 'azaltilmasi' icin de cikarilabilmis oldugu dusunulebilir. Toprak agaligi ve bu agaliga bagli soyluluk ise, oldukca yeni bir yonetim duzeninin gelismesine neden olmus idi. Topraktan elde ettikleri tarimsal urunlerin, kendi gerekleri disinda kalanlari diger bolgelere ya da toplumlara satmaya basladilar. Bu satislar, altin olarak gelir getiriyordu. Tutsak kullanarak elde edilen bu tur gelirlere alisanlar, toprak agaliklarini oz toplumlarinin topraklari disinda da kurmayi ve surdurmeyi dusunduler. Dusunce ve isteklerini gerceklestirebilmek icin, onbesinci yuzyil sonrasi, deniz otesi alanlara goz attilar; yerlesim alanlari ve yavru yurtlar kurdular. Gittikleri yeni topraklarda da degisik yontemler ile yeni tutsaklar aldilar. Bu acilim sonucu, oz yurtlari icinde 'alis-veriscilik' yonetim, yasam ve saplanti duzeni ortaya cikti. Dunyadaki uluslararasi iliskileri cok buyuk olcude etkiledi. Alis-veriscilik, uzun sureli bir duzen kurmak istegi ile gelistirilmis idi. Bir alis-veriscinin aylik ya da yillik geliri ----yasami boyunca53 --duzenli olarak eline gelmekte idi. Onemli olan, bir mal uzerine tekel tutturabilmis olmak, uretici ile tuketici arasinda uzun sureli tek alici-satici kalabilmek idi. Bu tur tekelci dengeyi surdurebilmek icin, alisverisciler her turlu yonetim duzeni ile dunyanin her yerinde anlasmalara giriyorlar, cikarlarina uygun, uzun sureli arkadas ediniyorlardi. Parasalcilik ise, cogunlukla 'hic' ten baslayarak, dogumda soyluluk aramayarak, kural tanimadan, buyuk tutarlarda para kazanmak idi. Onemli olan, kisa surede buyuk para kazanmak ve bu parayi katlayip daha cok para kazanmak olarak goruluyordu. Parasalcilar, kimseye karsi bir sorumluluk tasimak istemiyorlardi. Herhangi bir yerde surekli kalmalari da zorunlu degildi. Arkadaslarini gomlek cikarir gibi degistirebiliyorlardi. Bu para kazanma ugrasi icinde, uretici, tekelci ve tuketici denklemlerinin, uluslararasi sozlesmelerin bozulmasi soz konusu ise, parasalcilarca hicbir sakincasi yoktu. Ayrica, parasalcilar yeni aygit ve surum mallarinin uretilmesine de onem veriyorlar, eski pazarlara yeni mallar surerek pazarlari yenilemesini de biliyorlardi. Alisverisciler ile Parasalcilar arasinda cekismelerin yer almasi kacinilmaz idi. Yontemleri arasinda buyuk bir ayrilik yok idi. Ureticinin elinden urununu en dusuk karsilikla almak, karsiliginda en yuksek gider ile mal satmak vardi. 16ci yuzyil baslarinda Alisverisciler deniz yolu ile buyuk atilim yaptilar, Asya-Avrupa'nin alisverisini tum olarak elde ettiler. Yerli tutsakliklara ve ilgili yonetim ve saplantilara ise, ancak 'inanc' ve din basligi altinda karsi cikilabildi. Ozlerine "Puritan" (ari; arilik) tanimi veren bir kesim Hristiyan, onyedinci yuzyilda baska bir kitaya giderek ozlerine uygun yeni bir yonetim ve yasam duzeni kurmayi uygun gorduler. Cunku, inanclara gore, bir Hristiyan'in diger Hristiyanlari kardes gorerek uzmemesi gerekiyordu. Bu bir baskaldirma idi; Baska bir deyisle, alisveriscilik duzeni 54 ile, paracilik arasinda olesiye bir yaris baslatilmis oldu. Cunku, alis-veris duzeninde bir alisveriscinin duzen disinda is yapmamasi gerekiyordu. Bu bir ust duzey dernek idi. Bu dernege ancak dogustan uye olunabiliyordu. Dernek kurallarina ters dusebilecek bir is yapilmadikca, dernek uyesi kaliniyordu ve dernek olarak ulke, bolge ve toplum yonetiliyordu. Buna karsilik, para varligi uzerine kurulmus olan paracilik yonetim duzeni ise, cok daha az kurali iceren yeni bir dernek olusturmus idi: dernegin tek kural'i, en cok parasi olanin baskan olmasi idi. Genellikle, toplumun yuzde doksanindan ustun parasi olanlar bu dernege kendiliklerinden uye oluyorlardi. Alisverisciler gibi, paracilarin dernegi de yasal kurumlara kaydettirilmemisti. Ancak, toplum icinde yasayan butun bireyler bu dernegi ve uyelerini cok iyi taniyorlardi. Bu iki dernek arasindaki en buyuk ayirim, derneklerin saplantilarini da en iyi belirtisi olarak gorulebilir: Alis-verisciler, kurallara uyan uyelerini korumayi gorevleri saydilar. Bir alis-verisci butun varligini yitirse bile, dogustan bu dernegin uyesi oldugu icin, korunacaktir. Nasilsa, duzen icinde islerini ileride duzeltecektir. Parasalcilar ise, yapma kurallara basegmediler. Ne de olsa, parasalcilik alisveriscilige baskaldirma idi. Kim olursa olsun, parasi var oldukca ozel parasalci dernegin uyesi olabiliyordu. Ustelik, toplumun kurallarinin bu parayi elde etmek icin cignenmis olmasi da bir sakinca degildi. Dogal olarak, yasa ile aciktan bir catisma olmadikca bu kural kesinlikle yururlulukte idi. Bu iki dernegin arasindaki ayrilik ozellikle alis-veriscilerin agirina gidiyordu. Kusaklar boyu dogustan derneklerinin uyesi olarak toplumlarini, ulkelerini ve dunyayi yonetmekte idiler. Bu yeni bitmis paracilar da kim oluyordu da alis-veriscilere karsi geliyordu? Butun bu alinganlik ve catismalara karsin, ondokuzuncu yuzyilin ikinci yarisina kadar iki dernek arasindaki yarisma surup gitti. 55 Ondokuzuncu yuzyildan baslayarak yirminci yuzyilin nerede ise sonlarina dek parasalcilik one gecti. Hem de alis-veriscileri buyuk olcude geride birakarak, dunya duzenini para gucu ile derinden degistirerek. Bu sozu edilen yuzyil icinde, alis-veriscilik yenilmemis idi; yalnizca kendini yenilemeye baslamisti. Alis-veriscilik, tanim olarak bir tekelcilik idi. Her yer ve donemde oldugu gibi, tekelcilik kendi-kendine birakilmis bakimsiz maya gibi kendikendini yemeye baslar. Parasalcilik ise, durmadan her goz kirpmada kendini yeniledigi icin, ilerlemeyi basarmis idi. Ancak, yirminci yuzyilin sonlarina dogru parasalcilar da kendilerini paralarinin satin alabildigi tad ve goruntuler ugruna ozlerini yenilemekte yavas adimlar atmaya basladilar. Bu da alis-veriscilerin universitelerde ogrettiklerinin etkisi ile gerceklestirilmis idi. Her iki dernegin ve uyelerinin para'nin ve elde edilmis varliklarin tutsakligina girip girmedigi ise burada tartisma goturebilir. Onyedi-onsekizinci yuzyillarda basladigi one surulen Uretim Devrimi cercevesinde, bu tarimsal tutsaklarin bir bolumu, toprak agalarinca yeni uretim yontemlerine itildiler. Ornegin, balciktan el emegi ile yapilan yemek kaplarini, sicak suyun ucusmasi yordami ile calisan gerecler yardimi ile yapilmasi sirasinda, emekcilerin gorevleri ve gorev yerleri degisti. Tarladan uretimislev evine gitmeleri gerekti. Calisir iken daha cok dusunmeleri ve anlayislarini yonlendirmeleri gerekiyordu. Ustelik, kalabalik icinde, sinirli alan kapsaminda yasamaya baslamislardi. Bu da, dusuncelerin ve getirdigi sorularin nezle gibi kisiden digerine bulasmaya baslamasina yol acti. Ancak bagimliliklarindan dolayi, tutsaklik konumlari degismemisti. Uretim arttikca, ureticilerin gundelik calismalarini desteklemek icin eskiden beri bilinen yontemlere daha da genis olcude basvurulmasi gerekti. Para sandiklari yoneticileri yeni acilimlar bulduklari icin sevincli idiler. Yalniz buyuk ureticilere degil, bu buyuk kuruluslarca uretilmis bir urun'u almak isteyen toplum bireylerine de faiz ile borc para vermek olanagini bulmuslardi. 56 Bu durumda, olaylarin ve varliklarin akislari acisindan yeni gelismeler de yer almakta idi. Artik para sandiklari gelirlerini yalnizca ortagi da olduklari buyuk kuruluslardan saglamiyorlardi. Bir acidan, artik toplum'un butun olgun bireyleri para sandiklarinin calisanlari durumuna gelmislerdi. Hem de, uzun sureli olarak. Toplum bireylerinin bu durumu bilip-bilmemeleri, o toplum icindeki egitim duzeyinin bir gostergesi olmustu. Bu ayirimda, tutsakligin sonsuzluga kadar ulasip-ulasmayacagi sorusunu sormak gerekir. Goruldugu gibi, tutsaklik bedenselligin kati goruntulerinden uzaklasmis bulunuyor. Ancak Tutsakligin sonuclari degismeden. Bununla birlikte, Dusuncesel Tutsaklik nasil bir tanitim ile ele alinabilir? Pek cok inanc duzeni, insan bagimsizliginin hem sinirli hem de yanlis oldugunu vurgular. Bir gorus'e gore, kisi bagimsiz oldugunu bilecek olur ise, inanc duzenine olan baglantisini onemsiz olarak gormeye baslayacak, inanc duzenine para vermeyecek ya da verdigini buyuk olcude azaltacaktir. Bu da inanc duzeni yonetici ve bascilarinin gecimlerinin siglasmasina yol acabilecektir. Thomas Jefferson'un (ABD nin ucuncu Baskani ve 1776 ABD baskaldirma ve Bagimsizlik Bildirisinin basyazari) ABD Kongresine verdigi durum dokumunde soyledigi gibi: tarim, sinai uretim, ticaret ve kabotaj rahat yasamimizin dort diregidir. Bunlar ozel ellerde bulundugunda daha da basarili olurlar. Ancak, Jefferson, bu ozel ellerin alis-verisci mi, yoksa parasalci mi oldugunu kesin olarak belirtmedi. Bununla birlikte, Avrupanin Alis-verisci duzeninden sakinarak yeni cennet' e gidenlerin Parasalci olduklari biliniyordu. Bu egilimlerini de inancsal olarak, "Arilik" duzeninin ardina gizlemisler idi. Ancak, yukarida da belirtildigi gibi, tarim, sinai uretim, ticaret ve kabotaj bagimsiz olarak yapilabilir mi? Bu "bagimsizlik, bedensel mi dusuncesel midir" sorularini ele almak gerekiyor. Once, Baskan Jefferson un (1801-1809) bu sozleri neden soylemek geregini duydugunu dusunelim: ABD neden ve kim'e karsi baskaldirmis idi? Ne gibi nedenlerle? 57 Amerikali yurtsever Patrick Henry (1736-1799) Virginia kengesinde 1775 yilinda yaptigi unlu konusmasinda "Ya bagimsizlik, ya da olum verin" diyerek Tutsaklik olarak gordugu olay ve gelismelere karsi olan tutmunu gosteriyordu. Bu gorus, diger Amerikali yurtseverlerin katilimi ile, bir savas uran'I olmus idi. [Uran icin, bkz, H.B. Paksoy, Lectures on Central Asia (2005) Birlesik Krallik dusunurleri T. Macauley (1800-1859) ve J.S. Mill (1806-1873) (ve Babasi James Mill 1773-1836) arasinda, bagimsizligin ne olup-olmadigi uzerine bir yazili tartisma yer almis idi. Bu tartismaya gore, kayitlara gecmis olaylara bakarak Macauley bagimsizligin ne oldugunun tanimini yapmak istemisti. Karsiliginda, Mill de, tanimi soyutlastirarak kurallari ortaya koymak icin ugrasiyordu. Bu olaylarin yasandigi yillarin icindeki gelismeleri de gozden kacirmamak gerekir. Dogal olarak, bagimsizlik uzerine bu tur dusunceler ne ilk ne de son olarak yer aliyordu. Oncelikle belirtmek gerekir ki, Tutsakliklarin onune gecebilmek, bir dizi veri'yi gerektirir: Es sorumluluk; Yasalarin dengeli ve sureli oarak Toplum icinde uygulanmalari; Toplum'un oz varligini koruyabilecek kurumlarin varligi; Toplum koruyucu kurumlarin niteliklerinin bilinmesi, bu kurumlarin Toplum'a bagliligi. Butun bu nitelik ve verileri icinde toplayan bir cilt bulunmaktadir. 1071 yilinda Balasagunlu Yusuf'ca yazilimi bitirilmis olan Kutadgu Bilig. Bir kisi tam anlami ile bagimsiz olabilir mi? Yiyecek, barinma ve giyecek gereklerini karsilamak icin, belirli girisimlerde bulunmasi gereklidir. Bu gereklerin temel olarak karsilanmasi icin, kisinin toprak ile ugrastigini dusunelim. Topragi nasil elde edecek? Topragi elde etmis olsa bile, su, tohum ve ilgili tarimsal gereclerin kaynagi ne olacaktir? Hava durumu tarimsal verim'I dogrudan etkileyecegine gore, surekli ekin alabilecekmidir? Bir gun icin, butun bu sorunlarin cozuldugunu varsayalim. Komsunun birinin, ya da yoldan gecmekte olan birkac kisinin bu yiyecek, giyecegi sozunu ettigimiz 'tum basimsiz' kisinin elinden almayacagini nereden bilebiliriz? 58 Varligini koruyabilmek icin, bu kisi yaninda birkac kisi daha mi bulundurmalidir? Bu koruyuculara da as, is gerek oluduguna gore, tarimsal alanini genisletmesi gerekebilecek, gene doga'ya oldugunca, koruyucularina da dayanmak durumunda kalacaktir. Bu koruyucular kimdir? Ic (oz), dis (yabanci) dayanaklimidirlar? Bu tirmanis'I gunumuze kadar getirmekte gucluk cekilmeyecegi aciktir. Dolayisi ile, konu en kisa yoldan Toplumsal iliskilere donusmektedir. Kutadgu Bilig, yalniz toplumsal iliskileri degil, bu kapsamda yoneten ve yonetilenler arasindaki iliskileri de aciklamaya baslar. Gecmisteki pek cok ve basarili ornegi ozetler. Bu sorularin karsiligini ancak Toplum kendi verebilir; atilacak adimlari Isbirligi ve Imece ile Toplum belirler. ----------------------------------------------------- H.B. Paksoy Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi ve Uygarlik (Izmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997). Yazilis yili: 1991 American Exceptionalism Manifest Destiny H.B. Paksoy, "Maya, T.A.S. " Yazilis Yili: 1995 Ulusalcilik mi, Yurtseverlik mi? Hasan Bülent Paksoy 59 Ulusalcilik mi, Yurtseverlik mi? Aralarindaki ayricaliklar ya da ortak paydalar nelerdir? Birbirlerine esitmidirler? Bu sorularin uzerinde durulmasi gerekmidir? Her iki sozcuk uzerine cok soz soylenmistir. Ancak, burada tanim sozlerini yinelemek yerine, yapilan islere ve atilimlara bakmanin daha uygun olacagi ileri surulebilir. Yil 1774. Thomas Paine (1737 – 1809) adli bir Ingiltere Birlesik Krallik yurttasi, Amerika'ya goc eder. 1776 Amerikan Bagimsizlik Duyurusundan az once Common Sense (Ortak Duygular; "dengeli dusunme") adli kucuk kitabini yayinlar. Amerikan Baskaldirma Ordulari komutani George Washington (1732 1799), bu kitabi butun kitalara, en kucuk birliklere kadar yuksek ses ile, subaylar yolu ile okutturur. Amerikanciligin ve Amerikan Devrimcilerinin onde gelenlerinden olan Benjamin Franklin (1706 – 1790) de hem Thomas Paine'I hem de kitabini var gucu ile desteklemektedir. Bu destek, ve Paine'in kitabi, buyuk sonuclara yol acar; Amerikan Baskaldirisi bu tur ortak calismalar sonucu basari ile sonuclanir, 'Amerika' Bagimsizligini kazanir. Simdi: Bilindigi uzere, 1776 Amerikan Devrimi , "Amerikan yerlesim alanlarini" (1620 den baslayarak) kuran Ingiltere Birlesik Kralligina karsi bir atilimdir. "Amerikan yerlesim alanlari," Birlesik Krallik kokenlilerce kurulmustur. Bu kurulusun birkac nedeni vardir. Birincisi, bu yerlesim alanlarindan Ingilere Birlesik Kralligina her turlu hammadde saglamak, Fransa ile yasanmakta olan dunya cercevesindeki savasta Fransayi yenebilmek icin kaynak bulmak. Ustelik, Amerikan Yerlesim Alanlarinda oturanlarin tumu de, Amerikada dogmus olduklari bilinerek, Birlesik Kraliyet yurttasi. Bu Yerlesme alanlarinda yururlukte olan yasalar Birlesik Kraliyet yasasi; yururlukte olan para, Birlesik Kraliyet parasi; vergiler Birlesik Kraliyet kasalarina, Londra'ya gonderiliyor. Bu yerlesim alanlari da hep birlikte "Yeni Ingiltere" olarak biliniyor. 60 Peki, nasil oluyor da, Birlesik Krallik yurttaslari topluca ana ulkelerina karsi kazan kaldiriyorlar? Bu, Onalti ve Onyedinci yuzyildaki Turkmen boylarinin Osmanli'ya karsi baskaldirmasina (Celali Isyanlari adi verilmistir) benzer bir olaymidir? Gene bilindigi uzere, Osmali ve Safavi'ler arasinda inanc (Sunni-Sii) ayriliklari bu baskaldirmalara ortu gorevi yapmis idi. Birlesik Ingiliz Kralligindan Amerika'ya gocmen gidenler de, Ingiltere'nin devlet kilisesi olan Anglican degil, yeni "Puritan" mezhebi uyeleridir. Oyle ise, en onde sorulabilecek bir soru: bu Amerikan Baskaldirmasi, ulusalcilik uzerine mi kurulmustur, yoksa, yurttaslik uzerine mi? Bu soru'ya yanit verilebilir mi? Verilir ise, yanitin belgeleri, gostergeleri nelerdir; verilemez ise, sorulmasi gerekli sorular nedir? Bu sorular sorulmaz ise, dunya'nin sonu gelir mi? Yoksa, onemli olan, Toplum Olarak Varilmak Istenen Sonucun Ne Oldugu'mudur? Belki de soru, Toplumun var ya da yok olmasidir; dolayisi ile soru ve karsiliklari temelden ele alinmayacak olur ise, sonuc bir toplum icin dunyanin sonu olabilir. Deneyelim. Daha Amerika Birlesik Devletlerinin kurulmasina birkac yil vardir. 1776 oncesi, Yeni Ingilteredeki her Yerlesim Alani'nin, Londradaki 'anayurt' ile Yazisma Kalemleri var idi. Burada belirtilmesi de gerekir ki, bu ilk yerlesmeler Birlesik Krallik yasalarina gore birer "paylasmali alisveris ortakligi" olarak kurulmus idiler. Bu ortakliklarin paylari, Londra pay satis pazarinda el degistirebiliyordu. Ek olarak, Yeni Ingiltere'deki belirli Yerlesim Alanlarinin Londra'da, Yeni Ingilteredeki yerlesimden aylik alan "Inak"lari bulunuyordu. Edmund Burke (1729 1797), New York yerlesim alaninin Londradaki aylikli "Inak"i idi. Aylik aldigi isvereninin verdigi gorevlerini yerine getirir iken yazdiklari arasinda "American Taxation (Amerikan Vergileri)" (1774), "The speech on Conciliation with America (Amerika ile Barisma Uzerine bir Konusma)" (1775) gibi onemli cogulcu yonetimle ilgili bildirileri de bulunur. Bu surec icinde, New York Yerlesim Alaninin en buyuk istegi, bolgesinde yururlukte olan Ingiliz parasinin oran ve tutarinin arttirilmasidir; ek olarak, bankalardaki kagit para tutarlarini ve dongulerini 61 arttirmakdir. O surec icinde Massachusetts Yerlesim Alaninin istegi de, Ingiliz vergilerinin dusuk tutulmasi idi. Anayurt Londra, bu iki istege (ve digerlerine) de karsi cikti; Ustelik, bu istekleri cezalandirmak icin ek vergi de koymaya calisti. Amerikalilar baskaldirdilar. 1776 Amerikan Devrimi yer aldiktan sonra, Birlesik Kralliga karsi gelmek istemeyenler, Birlesik Kralliga bagli kalan Kanada'ya goctu. Onduzuncu yuzyilda, Avrupanin diger koselerinden gocmenler artik Amerika Birlesik Devletleri olan Amerika'ya buyuk sayilarda ulasmaya basladilar. Almanlar, Irlandalilar, Italyanlar, Dogu Avrupalilar (Osmanli'dan goc edenleri de icerir) ABD nin degisik yerlerinde yerlestiler. O kadar ki, ABD yi yonetenler, ya da ileride yonetmek icin istekli olanlar, bir "Amerikancilik Akiminin" baslamasinin gerekli oldugunu acikca ve gazetelerde savunmayi uzerlerine aldilar; bu geregin, yurt savunmasi icin bir temel tas olarak gorduklerini belirttiler. Bu goruslerini, ileri gelen Amerikan universitelerinin yillik bitirme torenlerinde de dile getirdiler. Dolayisi ile, Amerika icindeki yerli Amerikanciligin kurulmasinda onemli bir yeri olan bu durum'un iki yonune daha bakmak gerekir. Amerikada universiteler, ABD nin kurulmasindan once isbasi yapmislar idi. (Ilk basta, Ingiliz Birlesik Kralligindan izin alarak kuruldular). 1776 Amerikan Devriminin yapilmasina, egittikleri ogrenciler yolu ile buyuk olcude yordam verdiler. Ancak, bu universitelerin cogunlugu Amerika icindeki (gunumuzde var olan) 73 degisik Protestan Hristiyan mezhebine papaz yetistirmek icin kurulmus idi. (Sonradan, Katolik universiteler de kuruldu). Bu neden ile, gunluk yonetim islerinden, gunluk uretim islerine varincaya dek her turlu konuda doktora yapmak isteyenler oncelikle Almanya'ya gidiyordu. Bu turde Almanya'dan doktorali Amerikan universite ogretim uyelerinin sayisinin 20ci yuzyil baslarinda besbin'I astigi soylenir. Bu durumun, "Amerikanciligin" gelismesini engelleyecegi dusuncesinde olanlara karabasanlar indirdigi iyi bilinir. Is, yalniz bilgi ile kalmaz; Toplumun kimligi, benligi soz konusudur. Kimin bilgisi, kimin benligi yararina is yapilacaktir? 62 Bu benlik ve kimlik, maya olarak gorulen verilerden olusur. Kimin gelismesine katki yapilacagini belirler. ABD icindeki Amerikancilari en cok durtukleyen de, bu oz Amerikan mayasinin olusmasina engel olan diger mayalar idi. Ezgiler, oykuler, tuyuglar, cizimler bu kapsam icinde goruluyordu. Gunumuzde calismakta olan ABD "Ulusal Sanatlar Vakfi" nin kurulmasina da, Ikinci Dunya Savasi sonrasi, bu gibi dusunceler ve korkular yol acmis idi. ABD Baskan'i olmak icin dusuncelerini belirlemek isteyenler arasinda Theodore Roosevelt (1858 – 1919) de var idi. 19011909 arasi ABD nin 26ci Baskani olarak gorev yapti; 1905 yili Japon-Rus savasina arabuluculuk yaptigi ve baris'I sagladigi icin, 1910 yilinda Nobel Baris Odulunu aldi. Panama Kanalinin Amerikan olmasinda buyuk agirligi vardir. Bir duzine kadar da kitap yazdi ve yayinladi. Theodore Roosevelt 1894 yilinda (yakin gecmisteki gocmenlere de donuk olarak) "Gercek Amerikancilik" baslikli yazi ile ozetleme yapti. 1915 yilinda ise, ABD nin Birinci Dunya savasina katilmasi oncesi: "Bu ulkede cifte adli Amerikanciliga yer yoktur; Irlandali-Amerikali, AlmanAmerikali yoktur. Yalniz Amerikali vardir" gorusunu savundu. Bu arada, Ingiliz Dusunce Isvereni ve Ingilizce sozlugu ilk derleyen kisi olan Samuel Johnson (1709 – 1784) un 1775 yilinda soyledigine de ozen ile gondermede bulundu: "Yurtseverlik, bir alcagin en son siginagidir." Bu deyisi ile, Teddy Roosevel hem yurt sevgisini hem de bu bayrak altina siginabilecek ancak istenmeyen kisiler de bulunabilecegini ozetliyordu. Bu 'alcak' kisilerin istenmemesinin nedenlerinin arastirilmasi gereklidir. Ek olarak, Samuel Johnson'un dusuncesinin ardinda yatan etken'in, Isvicre dogumlu Fransiz Isvereni (ve Fransa'dan cikarilan) Jean-Jacques Rousseau (1712 – 1778) nun goruslerinin olup olmadigi da ayri konudur. Sonunda, Rousseau Ingiltere'ye yerlesmis idi. Teddy Roosevelt, Paristeki Sorbonne universitesinde 1910 yilinda yaptigi Bir Cumhuriyet Icindeki Yurttaslik baslikli konusmasinda ise, konusan degil, is yapan kisinin yurttaslik ile olan iliskileri uzerinde durdu. Bu is yapmanin da, Amerikanciligi ozdeslestirdigini vurguladi: "Bir elestiricinin degeri yoktur; ortaya 63 cikip kendi yaptigi is'leri tozlu, terli yuzu ile gostermedikce......". Bir yerde, Teddy Roosevelt, Ziya Pasa'nin (1825-1880) sozlerine gonderme yapmis gibi konusmamismiydi: "Ayinesi is'tir kisinin; laf'a bakilmaz?" Pek cok acidan, Theodore Roosevelt cok basarili bir kisidir. Ulusalcilik-Yurtseverlik tanimlarina hem dusuncesel hem de uygulamali olarak buyuk katkilarda bulundu. Ornegin, 1898 ABD-Ispanyol savasinda ABD kara ordusunda yarbay olarak (birliginin en onunde, ates altinda) buyuk un kazandi. Bu, gecmiste cok seyrek olarak gorulebilecek bir ozelliktir. (Aksak Timur Bey'den Ataturk'e kadar dokumlu ornekleri bilinir). Teddy Roosevelt, dunyanin gidisine ve gunune denk gelmis ve bundan yararlanarak bu gidise yon verebilmistir. Ancak, is'e basladiginda, bir gun bu denli etkili olacagini biliyor mu idi sorusu su kaldirir. Basarili olmak istegi ile ileri atilmis idi. Ama, basarili olacagini biliyormuydu? Yoksa, onun icin onemli olan, elinden geleni yapmayi bir gorev saymasimiydi? Mississippi suyunda gorev yapan gemi kaptanlari, bu sig suyun derinligini surekli bilmek, gemileri karaya oturtmaktan kacinmakla da yukumlu idiler. Bu derinligi olcmek icin bir sicim ucundaki agirlik suya atilir, agirlik dibe degince geri cekilip kulac ile olculur idi. Bu islem 'sicime dugum at ' anlamina gelen "Mark Twain!" deyimi ile gunumuze kadar gelmistir. Adi gecen unlemeyi kalem adi olarak alan Samuel Clemens (1835 – 1910), bir sure o gemilerde kaptanlik yapmis idi. O yillarda gorduklerini, yerel agiz ile yazdigi oykuler olarak yayinladi. Yayinlari, Amerikan toplumu icinde buyuk yanki yapti. Cunku, kullandigi agiz, Avrupadan ve ozelikle Ingiltereden gelen mayayi tasimiyordu. Tam anlami ile Amerikanciydi; Amerikan turu Baskaldirmacilik idi. Twain'in yayinlari ile gerceklestirdigi yurttaslik mi idi, ulusalcilik mi oldu? Konu uzerine dile getirdigi goruslerini kendi kaleminden kapsamli olarak okuyabiliyoruz. http://www.twainquotes.com/Patriotism.html Twain'in yazdiklarindan bir ornek verebiliriz: "(Bir Toplum'un) Yonetim Kesim'i yalnizca bir karabas'tir (hizmetkar). Hem de yalnizca gecici bir karabas. Bir Yonetim Kesimi dogru ya da 64 yanlis'In (yasal) tanimini yapamayacagi gibi, kimin yurtsever, kimin olmadigini da bu acidan saptayamaz. Yonetim Kesiminin islevi, kendine verilen buyrugu yerine getirmektir; buyruk vermek degil." Liberté, égalité, fraternité Fransiz Devriminin simgesi uclu sacayagi gibi bir deyimdir. Bu devrim sonrasi Avrupalilarin dusuncesine giren, yurttaslik mi yoksa ulusalcilik mi oldu? Sozu edilen "Bagimsizlik, Esitlik ve Birliktelik" kimin icin gecerli idi? Dunyanin herhangi bir yerindeki Fransiz icin mi, yoksa yalniz Fransada yasayan Fransizlar icin mi? Bu Fransizlarin tum'u de Fransa dogumlumuydu? Hatta, Fransiz ana-babadan mi dogmuslardi? Adi gecen surec icinde butun Fransa Fransizca konusabiliyormuydu? Yoksa yerel diller mi daha gecerli idi? (Bu arada, Fransizlarin Alman---Cermen---Gothlarin bir kolundan geldigi unutulmamali). Neden Avrupanin geri kalan "ulkeleri" Fransiz Devrimine karsi ciktilar; bu Devrimi durdurmak icin kendi aralarinda birlikler kurdular? Fransiz Devriminin, Amerikan Devriminden esinlendigini bildiklerinden mi? Eger bu devrim durdurulmayacak olursa, ilerde baska devrimlerin de yer alabileceginden mi? Fransiz Devrimine karsi gelenler, gelmekte olan Rus Devrimini gorebiliyorlarmiydi? Fransizlarin birbilerini tanimak icin kullandiklari "Yurttas' deyimi, Fransiz olmayanlarin yureklerine o denli korku mu indiriyordu? Ya "Fransiz Ulusu" deyimi? Ataturk, Lenin ve Marx, degisik sureclerde, birbirlerinden uzak ulkelerde dogmus, birbirleri ile baglantili olmayan ana-dilleri konusmus, degisik kisisel ozvarlik kayitlari (DNA) gostererek, birbirlerinden ayricalikli egitimler almislardir. Bununla birlikte, her uc'u de yasamlarini koklu devrimcilige adamislardir. Belirli bir yerde, her uc'u de mayasal-toplumsal Baskaldiricidir. Ataturk, bu ugraslar icinde onemli konularda unutulmayacak deyimler yaratmistir. Bunlarin en onde gelenlerinden biri de: "Milletin Efendisi Koyludur" gorusudur. Atarturk'den once Marx ve Lenin "Koylunun Diktatorlugu" nu kurmak icin calistiklarini aciklamis idiler. Bunlar yurttaslik atilimlarimidir, yoksa ulusalcilik mi? Onemli olan, bu deyimlerin yalniz kagit 65 uzerindeki tanimlarimidir, yoksa bir toprak uzerinde belirli toplumlara yapilan uygulamalari mi? Bu uygulamalarin, toplumun kokenlerine ve maya'sina olan yakinligi mi? Bu uygulamalarin sonuclari neler olmustur? Her ulke neden kendine ozgu uygulamalarda bulunmak yetkisinde oldugunu vurgular? Birbirlerine ters dusen konumlar en verimli sonuclara gebedirler. Hem dusunceler bakimindan, hem de insancil, hayvancil yasam bakimindan. Ters dusunceler birbirlerini igneler yeni goruslerin ortaya cikmasini saglar. Deniz ile kara birbilerine ulastiklarinda hem karada yasayanlar hem de denizde yasam gecirenler bu birlesimden gundelik ve soysal 'gecimlerini' saglarlar. Bu uygulamayi 'cogulcu yonetim' olarak tanimlayabiliriz. Yavas yurudugu, ve giderinin yuksek oldugu gercektir. Ancak, bir de tersini dusunelim: Insanlik acisindan, Tek Kisilik yonetim daha mi az giderlidir? Mark Twain'in bir deyisi buraya uygun dusebilir: "Tarih kendini yinelemez; ama, ses uyumludur." ------------------------------------------------------------- http://www.ushistory.org/Paine/commonsense/index.htm http://aton.ttu.edu/pdf/Age_Of_Reason_Part_1.pdf http://www.pbs.org/ktca/liberty/ Ingiltere, Iskocya, Galler ve Irlanda. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3846.htm http://www.british-history.ac.uk/ 1781 yilinda: http://www.usconstitution.net/articles.html Forum Magazine Philip Davis, Ed. Immigration and Americanizm (Boston: Ginn&Co, 1920) "Patriotism is the last refuge of a scoundrel" Bak Boswell's Life Of Johnson. (London, 1791) The Man in the Arena: Citizenship in a Republic 66 67 Alis-Veris Kuruluslarinin Yonetimi Hasan Bülent Paksoy Bir Toplum yonetimsiz var olamaz. Ancak, "hakettigi" ya da "kazandigi" yonetimi nasil bulabilir? Turk Toplumu buyudukce, ari kovanlarinin ogul vermesi gibi yavru topluluklari Asya ve Avrupa'ya salmistir. Bu degisik yeni kovanlar da kendilerine oz bicimde ogul verisi surduruyorlar. Bu irili-ufakli Turk toplumlari, icinde yasadiklari kosullar geregi, pekcok yonetim duzeni ile tanismislardir. Yonetimin degisik turleri oldugu bilinir. Alisveris Kuruluslari yordami ile ile yonetim ve Alisveris Kuruluslari yordami ile bir topragin yonetimi de bu seceneklerden biridir. Düyun-u Umumiye (1881-1928) ve Societe de la Regie cointerese des de I'empire ottoman Memalik-i Sahane Duhanlari müsterekü'l Menfaa Reji Sirketi (asagi-yukari Duyun-u Umumiye yillarina denk gelir) ornekleri uzerine yeterince belge bulunur. Burada iki tur 'yonetim' den soz ediliyor: A) adi gecen kuruluslarin islerini ne yontemlerle yonettikleri, B) kuruluslarin ic yonetiminin turu. Birlesik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurulusu, British East India Company 1600 yilinda, Ingiliz Kralicesi 1. Elizabeth'in buyrugu ve tugrasi ile kuruldu. Ortaklari, Londradaki tuccarlar idi. Ilk ortak payli alis-verici kuruluslardandir. Iki yil sonra, Hollandali Vereenigde Oostindische Compagnie, Ingiliz kurulusunu ornek alarak alis-veris calismalarina basladi. La Compagnie française des Indes orientales or Compagnie française pour le commerce des Indes orientales da, Ingiliz ve Hollanda kuruluslari ile yarismak icin 1664 yilinda 68 Fransizlarca kuruldu. Her ucunun amaci, yeni acilan deniz yolu ile, "baharat adalari" ve Hindistan ile alis-veris gerceklestirmek idi. Unutmamak gerekir ki: o surece kadar, Ipek Yolu, Cinden Avrupa'ya, Orta Asya uzerinden, karadan alisveris yapilmasini sagliyordu. Bu yol uzerinde calisan alisveriscilerin buyuk gelirlerine ek olarak, yolun gectigi yerlerde tug baglamis toplumlar da bu alisveriscilerden vergi geliri saglamakta idiler. Portekizlilerin gemilerini Afrikanin guneyinden dolastirilabilecegini bulmalari sonucu, bu kara alisverisi deniz'e kaymaya basladi. Kara yolu uzerindeki toplumlarin gelirleri, denizden alisveris yapmaya baslayan toplumlarin kurumlarina gecmis oldu. Sozu edilen, uc degisik ulke kokenli Dogu Hindistan Alisveris Kuruluslari, alisveriscilerin toplu ve anayurt cikarlarina calismalarini duzenlemek icin olusturulmuslar idi. Genelikle, Hindistan ile yapilacak alis-verisler icin 21 yillik tekelciligi de ellerinde tutmakta idiler. Gelirleri cok buyuk oldugu gibi, birbirleri ile de kiyasiya yaris etmekte idiler. Bu surec, buyuk tug baglamis Avrupa toplumlarinin, dunya cevresinde yavru yerlesim alanlari edinmesi ile de olculebilir. Bu yavru yerlesim alanlari genellikle Asya ve Afrika kara parcalarinda yer aliyordu. Avrupali ulkeler, kendi aralarinda, Avrupa-ici gecimsizlikleri nedeni ile yaptiklari savaslarin giderlerinin cok yuksek oldugunu gormekte ve yasamakta idiler. Bu giderleri karsilayabilmek icin hem urettikleri urunlere pazar hem de uretim yapabilmek icin kaynak bulmaya calisiyorlardi. Bunun bir yolu da, dunya uzerindeki diger yerlesim bolgelerine yayilmak idi. [Bkz: H.B. Paksoy, "U.S. and Bolshevik Relations with the TBMM Government: The First Contacts, 1919-1921" The Journal of Sophia Asian Studies No. 12 (1994). Pp. 211251. Ikinci baski: H.B. Paksoy, Essays on Central Asia (Lawrence: Carrie, 1999) http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/index.html ] Ingiliz, Hollanda ve Fransiz kokenli Dogu Hindistan Alisveriscileri kollari sivayip, onluklerini baglayip, alisverise basladilar. Kristof Colomb da, 1492 yilinda Avrupadan yola 69 ciktiginda, tek amaci Hindistan'a deniz yolu ile varmak idi. Hindistan yerine, once Karayip denizindeki adalari, sonra buyuk Amerikan kara parcasini bulup, yerlilerine 'Hintli' adini vermis idi. Dolayisi ile, Hindistan'in "Dogu Hintli" olmasi, Avrupada deyim bakimindan gerekli goruldu. Avrupadan yola cikan gemilerin Afrikanin guneyinden dolasarak Hindistana varmalari alti ay bir sure gerektirebiliyordu. Bu gemiler Hindistandaki siginaklarina yanastiklarinda, her turlu yordam ve destek verecek bir duzen kacinilmaz olmustu. Bu yordam da, Hindistan icindeki "fabrikalardan" alinacak idi. Turkiye'de sarraflarin yalniz altin alip-satmadigi bilinir. Bir 'factor,' sarraf gibi, "para" isleri ile de ugrasan kisidir. Alipsatilacak baharat ve diger degerlileri on-odeme ile indirimli olarak satin aldiklari icin, parasal bakimdan yuzdelikcilik de yapmakta idiler. Bu factor'un is yaptigi yer de 'factory' (yuzdelikcinin bulundugu yer) olarak bilinir. Deyim olarak, uretim islevleri icin kullanilan 'fabrika' ile, kok olarak, uzaktan ilintilidir. Bugun de bilinen 'bayi' ve 'acenta' bu 'factor' ve 'factory' kavramlarina daha yakindir. Ancak, Hindistandaki bu "fabrika," anayurttan (Ingiltere, Hollanda, Fransa) gonderilen sorumlu kisilerin yonetimi ve denetimi altinda calisiyordu. Bu alisveris kuruluslari cok basarili olduklarindan, buyuk birikimler elde etmekte gecikmediler. O denli ki, bagli olduklari toplum yonetimlerine, gunun gerekleri icin cok buyuk sayilacak tutarlarda para yardimi yapabiliyorlardi. Denebilir ki, bu tutarlar, savaslarin giderlerini karsilayabilecek kadar yuksek idi. Bu arada, bu uc alisveris kurulus birbirleri ile kiran-kirana yarismaya girmisler idi. Bu yaris sirasinda, uc buyuk alisverici kurulus, Hindistan icindeki cok sayida (115 den artik) kucuk tuglu toplumlarin yonetenleri ile dogrudan iliskilere girmeye basladilar. Bu kucuk toplumlarin basindaki yonetenlere Sultan, Maharaja, Raja, Maharao, Nawab, gibi (degisik orun kertelerinde) adlar veriliyordu. Alisveris kuruluslari, bu yuksek kisiliklerin oturduklari yerlesim yerlerine, buyukelci niteliginde ancak alisveris kurulusunun aylik alan calisani kisiler atamaya basladilar. Dogal olarak, bu buyukelci niteligindeki bu kisiler, 70 diger buyukelci niteligindeki kisilere karsi tutum gosterip, yerel yarismalara giristiler. Bu da, alisveris kuruluslari arasindaki yarisi derinlestirdigi gibi, Kuruluslar arasindaki surtusmelerin artmasina ve kizginliklarin daha sicak yanmasina neden oldu. Bu surtusmelerde basarili sonuc almak icin, Birlesik Krallik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurulusu, hem 200,000 kisilik kara ordusu, hem de (genellikle Portekiz donanmasina karsi) deniz kuvvetleri kurdu. Bu gucler, Alisveris Kurulusunun oz bayragini Hindistan in eninde-boyunda dalgalandirmaya basladi. Bu 200,000 kisilik ordu'ya ve ek olarak deniz kuvvetlerine alinan yerli askerlere, gene anayturttan gonderilen subaylar komuta ediyordu. Ustelik, anayurttan gonderilen 40,000 asker, yerli askerleri destekliyordu. Bu gucler ile, Fransiz alisveris kurulusunun gucleri ile vurusmalar yer aldi, yukarida sozu edilen 115 in uzerindeki Hindistan toplumlarina girildi. Yil 1757. Clive adli (Birlesik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurulusu aylikcisi) bir basci'nin topladigi 800 kisilik bir Ingiliz serdencecti toplulugu Hindistanin Polashir (ya da Palasi; Ingilizce'de Plassey) bolgesinde elli bin kisiden olusan Bengal gucleri ile saganak yagmur altinda vurusur, ve dogusu kazanir. Sonucunda Hindistan'in Bengal bolumu, Ingiliz Dogu Hindistan Sirketinin eline gecer. Clive da Ingiliz Dogu Hindistan Sirketinin yonetimince bu bolgenin Iltutmusluguna atanir, Polashir hazinesinden cok buyuk savas kazanci elde eder. Bu catismanin nedeninin, Fransiz alis-veriscilerinin adi gecen bolge icinde onem kazanmaya baslamasi oldugu ileri surulur. (H.B. Paksoy, Maya Iliskileri. Nisan, 2007) Bu uc alisveris kurulusunun bagli olduklari toplumlar da, ozellikle Ingiltere ve Fransa birbirleri ile savasa girdiklerinde, alisveris kuruluslarina daha da buyuk gorevler dusmeye ve verilmeye baslandi. Ingiltere ve Fransa 18ci yuzyilin ortalarindan baslayarak dunyanin her yerinde sicak vuruslara kadar giden buyuk ugras icinde idiler. Bu durum dunyanin gecmisinde olmayan bir gelisme idi, belki de ilk dunya savasi olarak gosterilebilir. Timur Bey'in torunu Babur soyundan 71 gelen, Hindistanda tug baglamis "Mughal" yonetiminin tek yoneticisi Cihangir'den de 'destek' (alisveris tekeli belgesi anlaminda) alan Birlesik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurulusu, Fransiz kurulusuna buyuk oran ile kazancli cikmaya basladi. Uzman arastirmacilara gore, Birlesik Krallik Alisveris Kurulusu gucleri yilda ortalama 26,000 km karelik topragi Alisveris Kurulusunun yonetimine aliyor, varligini bu yoldan da arttiriyordu. Ordu ve donanmanin giderlerinin yuksek oldugunu goz onunde tutarak, Birlesik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurulusu, yonetimi altina aldigi Hindistan topluluklarindan vergi almaya basladi. Odemeyenlerin varliklarina el koyuldu. Giderler cikarildiktan sonra, geri kalan tutar, Kurulusun ortaklarina gelir pay'i olarak dagitildi. Bu gelismeler yer alir iken, Birlesik Krallik yonetim cevreleri (Dis Yerlesme Alanlari Bakanligi, Vergi Bakanligi, Savas Bakanligi vb), Birlesik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurulusunu yakindan izlemekte idiler. Alisveris Kurulusunun ic yonetiminde gordukleri aksakliklar nedeni ile, yavas-yavas, Alisveris Kurulusunun yetkileri kisitlanmaya, bu yetkiler Birlesik Krallik yonetiminin eline aktarilmaya baslandi. Buyuk Hindistan Imparatorlugu, Birlesik Krallik tahtina baglandi. Bu iliskinin gosterilmesi ve dunyaya duyurulmasi icin ozel bir tac yapildi. 1857 yilinda yer alan (yerli askerlerin de katildigi) Buyuk Hindistan Baskaldirmasi, ilk baskaldirma olmamakla birlikte, daha once kisitlanmaya baslayan Alisveris Kurulusunun bagimsizlina da bir anlamda son vermis oldu. Bu noktadan, Hindistan'in bagimsizligini kazandigi 1947 yilina kadar, Birlesik Krallik yonetimi Hindistan'I degisik bakanliklari ve alt kuruluslari ile yonetti. Bu Alisveris Kurulusun cokmesinin basinda gelen nedenlerin, aylik ile kurulusta calisanlarin yasalar disinda isler yapmalari, yoneticiler arasindaki ic cekismeler ve bagli olduklari anayurt ile olan iliskilerde kendi gorus ve isteklerini onde tutmak gibi davranislar gosterilmektedir. 72 Gucunun en ust duzeyinde oldugu surecte, Birlesik Krallik Dogu Hindistan Alisveris Kurumunun ilgi cekici bir alt yapisi gorev yapmakta idi. Universitesi, gemi yapim islevleri, uzmanlik okullari, Hindistan icinde gorev yapacak yerlileri egitme okullari, arastirma birimleri, vergi toplama kolluk gucu, kara ordusu, donanmasi, bilgi toplama aglari, Disisleri Bakanligi, ve ticari isler altbolumleri ilk goze carpan ozelikleri arasinda idi. Yukarida sozu edilen her uc Alisveris Kurulusu gunumuzde dogrudan var olmamakla birlikte, her ucunun de temelini attigi diger Alisveris Kuruluslari, calismalarini ve alisverislerini dunyanin degisik yerlerinde yuksek guc ile surdurmektedirler. Bu arada belirtilebilir ki, bu tur Alisveris Kuruluslari'nin kardesleri, Dogu Hindistan Alisveris Kuruluslarindan daha once gerceklestirilmis ve daha uzun sure ile yasamislardi. Ornegin, "Dogu Akdeniz Alisveris Kurulusu (Levant Company) 1581 de kurulmus idi. Turkiye Alsiveris Kurulusu olarak da bilinir. Russia Company ('marchants adventurers of England, for the discovery of lands, territories, iles, dominions, and seigniories unknowen, and not before that late adventure or enterprise by sea or navigation, commonly frequented') de 1553 yilinda calismalarina baslamis idi. Konu uzerinde yazilmis cok kitap ve inceleme bulunmaktadir. Her yil, bunlara yenileri de eklenmektedir. Kurelesmenin oncusu bir ornek oldugu icin, bu kuruluslarin gecmislerinin gunumuzde daha da yakindan izlenmekte oldugu, yeni yayinlanan kitaplarda ayrica vurgulanmaktadir. 73 Top çali'nin Kimligi Hasan Bülent Paksoy Binlerce donumluk bir hava alaninda, ucaga binis kapisina yakin oturuyorum. Ucagin kalkmasina az bir sure var. Buyuk boyutlu camdan disariya, ucaklarin inis-kalkis yollarina bakiyorum. Degisik renkli, irili-ufakli ucaklar bir yonden digerine gidip-geliyor. Birden, bir top cali sag'dan sol'a dogru, durmadan-dinlenmeden yuvarlanarak geciyor. Ne yerdeki ucaklar top cali'yi durdurabiliyor, ne de hava alaninda gorevli calisan yer araclari. Ustelik, kimse bu cali'ya aldirmiyor; varligindan soz bile etmiyor. Top cali da yuvarlanarak gozden iraklasiyor. Bilindigi uzere, 'top cali' koken olarak Asya'lidir. Asya'dan dunyanin diger kitalarina goturulmustur; filimlere girmistir, goruntuleri belleklere yerlesmistir. Bu top cali, yuvarlanarak tohumlarini sacan bir bitki. Bu yontem ile, gelecek top cali kusaklarinin, soyunun, yasamlarini surdurmesini saglayan bir varlik. Burada, bir soru kisinin dusuncesine takiliyor: Ama, bu ot ne ise yarar? Hayvanlar arasinda bu ot'u yiyen gorulmemis. Insanlar arasinda top cali'nin bir ara tadina bakan oldu ise, bu bilgi bizlere ulasmamis. Toprak asinmasini onleyecek bir yapisi da yok, cunku, olgunlasmaya basladiginda, top cali'yi kokune baglayan, gobek bagi turundeki tek dalcik kuruyup kiriliyor. Top cali da yel onune dusup, savrulup gidiyor. Butun bu ozellikler cercevesinde, "top cali'nin kimligi nedir?" 74 sorusu ister-istemez dusuncelere giriyor. Bugun'e dek, yalnizca birkac ev'de sus olmasi icin, yel onunden kacar iken yakalanip kose'ye konulan dikenli bir bitki. Bunun disinda ne gibi bir kimligi olabilir? Doga, insanlarla eglenmek icin, bir "saka olsun"diye mi top cali'yi yaratti? Yoksa, doga, daha derinden bir dusunceyi gormemizi bu top cali yordami ile anlamamizi saglamaya mi calisiyor? Bu top cali, belirli bir insan turu niteliklerini mi tasiyor? Yillarca once, cok kucuk bir sehirde bir dukkanda alis-veris yapar iken, aldiklarinin parasini odemek icin benim gibi sirada bekleyen iki kisinin konusmasina ister-istemez kulak misafiri olmustum. Orta yasli bir bey, kizi'na piyano dersi aldirmak icin ogretmen ariyordu. Yanindaki arkadasi da, her halde, "neden" sorusunu sormus olmali ki, kizina piyano dersi aldirma "gerekcesini," inandirici olmak icin, dil doken turde uzatiyordu. Ozet olarak soyledigi su idi: "Piyano calmak bir ziynettir; altin bilezik gibidir. Kizim ister ise bu ziyneti takar. Goren de, 'ama ne guzelmis' der." Simdi: "Muzik ne icin yazilir, calinir, dinlenir" sorusunu da biz burada soralim. Bu soru'yu, konusmasini ve dusuncelerini duydugum bey'e o gun yoneltmedim. Tanismiyorduk, sozune karismak istemedim. Ama, bu sorunun, dusuncesel dunya icinde derinlemesine incelenmis bir konu oldugu bilinen gerceklerdendir. Bu konumda, dunyanin unlu muzik yazarlari ve ezgi derlemelerini inceleyebiliriz. Toplumlarin adsiz kisilerince, ya da imece turunde ortakca birkac kisice yazilmis olan toplumsal ezgileri de arastirabiliriz. Burada belirtilmesi de gereklidir ki, bu tur arastirmalar pekcok ulke ve toplum icinde yapilmis bulunmaktadir. Ustelik, dunyanin degisik yerlerindeki arastirma kurumlari, diger toplumlarin ezgilerini de arastirmaktadir. Amaclari, diger toplumlarin oz ezgileri ile olan iliskileri anlamak, bu ezgilerin toplumlarin yapisini ne olcude etkiledigini belgelemektir. Ezgilerin, sozu edilen ezgileri yaratan toplumlarin kimligini gostermesi cok dogaldir. Kendilerinden baska birinin kimligini de gosterebilir mi? Ozellikle, bu ezgiler icin sokulmus dis 75 etkenler de goz onune alinbilir mi? Her toplum oz kimligini belirlemekte ozgurdur. Komsularinca yapilacak "oneriler" ile bir toplum oz kimligini degistirmek isteyebilir mi? Kimlik degistirmenin yontemleri nelerdir? Kimligin degismekte oldugunun belirtileri olculebilir mi? Eger, kucuk sehirdeki bey'in kizi piyanoda Harmandali calmayi bilmiyor ise, bunun anlami ne olabilir? Harmandali yerine Uganda ezgileri calmayi ogrenmis ise, Toplumu ilgilendiren bir sonuc mudur? Bu bey'in hanim kizi, hem Harmandali, hem de Uganda ezgilerini calabiliyor ise, kazanc kimindir? Ezgiler toplumun duygu ve dusuncelerini yansitmak ile Toplumca gorevlendirilmis iseler, bu verilerin piyano calmak ile birlikte ogrenilmesi gerekir mi? Bu durumda, Toplumun ezgilerinin kayitlara gecirilerek mayalarinin bozulmasinin onune gecmek gerekecekmidir? Yoksa, oz mayasini bilmeyen, bu maya'yi belirleyen yapitlarla tanismayan kile ve Toplumlar ne gibi sonuclar icin calismakta olur? Top cali, ne yapmakta oldugunu bilir mi? 76 Yorgunluk Hasan Bülent Paksoy Kisi nasil ve nerede uyanir? Uyanis yalnizca yataktan kalkista mi olur, yoksa, Kutadgu Bilig'deki Gundogmus gibi aydinliga ermek anlamindamidir? Balasagunlu Kutadgu Bilig'I yazarken, neden okuyucusunun uyanmasini istemistir? Hem de gunumuzden bin otuzbes yil once? Bir de, Balasagunlu neden ve nasil bu tur bir girisime baslamayi goz'e almistir? Doga, hep yatakta kalmamiza karsidir. Yasamak, yalniz kisinin oz'u icin gundelik gerecekleri yerine getirmek degildir. Yasamak icin, gundelik gereklerin yaninda, Toplum icinde yasamanin gereklerini de yerine getirmek kacinilmaz. Bu, toplum icinde yasayabilmek icin, toplum yararina yapilmasi gerekli isler nelerdir? Bu ancak "Toplum'un Varmak Istedigi Sonuc Nedir?" sorusuna yanit vermek ile belirlenebilir. [i] Hic dinlenmeden gundelik is, yemek, yatmak uzerine yogunlasmak bir cozum degildir. Gunluk islerden yorgun dusen kisi, uzun sureli kisisel ve Toplumsal cikarlarinin ne gibi onemli olacagini bile anlayamayacak bir duruma dusebilir. Yorgunluk yalnizca bedensel olmaz. Dusuncesel yorgunluk, 77 bedensel yorgunluk ve dinlenme dongecinden cok daha uzun surede birikir. Ancak, dusuncesel yorgunlugun asilmasi cok daha guctur; kisinin ozunun icinde bulundugu durumu denetlemeyi bile onleyebilir. Ustelik, her dusuncesel yorgunluk asilmayabilir, kisinin yasamini tez elden kisaltabilir. Dolayisi ile, bu tur etkenleri cok iyi bildigi anlasilan Balasagunlu, Kutadgu Bilig icinde bir bey'in, ulke yoneticisinin nasil yasamasi gerektigi uzerine de ayrintili gozlemlerde bulunmustur. Ne de olsa, buyuk isler basarabilmek icin, dengeli ve duzenli yasam gereklidir. Hem isler acisindan, hem de ozel yasam temelleri uzerine kurulmayan atilimlarin uzun yasamli olmasi beklenemez. Bir alis-veris kurulusu yoneticisi ile Toplum'un ileri gelen yonetim kisiliklerinin gorev ve islevleri arasinda esitlikler gibi, ayricaliklar bulunmasi da kacinilmaz. Yoneticilik, kaynaklari kullanarak sonuc alma calismasidir. Alis-veris kurumlarinda amac, giderleri odedikten sonra calisma karsiliginda oz varligi arttirmaktir. Toplum yoneticiligindeki amac, Toplumun var olarak yeryuzunde kalabilmesi icin gerekli kaynaklari uzun sureli olarak saglayabilmektir. Bu arada unumutmamak gerkir: Alis-veris kuruluslari, Toplum olmadan varolamazlar; Toplum ise, gereklerini karsilayabilmek icin Alis-veriscilere gerek duyar. Yonetim duzeninin adi ne olursa olsun, bu degismez kuraldir. Dolayisi ile, temel olarak, yoneticilik "bilinmeyen" lerle ugrasmayi gerektirir. Bu bilinmeyenlerin cogunlugu da, insanlarin ne yapacagi acisindan gorulup incelenmelidir. Muhendisler de bu tur bir gozlemde bulunmak isteyebilir, her bir atilimda bilinmeyen denklemleri kurmak ve cozmek ile ugrastiklarini ileri surebilirler. Ancak, muhendislik bilinen dogal kurallar icinde yapilir. Ornegin, yercekiminin denklemlerinin islevsel sinirlari bilinir. Buna karsilik, insanlik ara sira kendini Tanri olarak gormek isteyecek yoneticiler uretir. Bu mutemehdi kisiler, dogal insanlik kurallarinin kendileri icin gecerli olmadigini varsayarlar. Sonucunda, hem toplumlar, hem de kislerin kayiplari ve acilari buyuk olur. Bu durumlarin yinelenmeleri, cozumlerin bilinmeyenleri bilinenleden cok oldugu icin, bugun'e 78 dek onlenememistir. Toplum yoneticiligi yapabilmek icin, bu tur yoneticilige soyunabilecek kisilerin en basta: kendilerinden once yasamis Toplumlarin yaptiklarini, dusuncelerini, yontemlerini ve bu duzenlerin verdikleri sonuclari cok iyi bilmeleri gerekir. Sonra da, ileride karsilasacaklari "bilinmeyenler" ile basa cikabilmek icin gerekli ozellik ve nitelikli olmalari en kucuk ortak bolendir. Bu asamada, politikaci ile devlet adami arasinda da alis-veris yonetimcisi ile Toplum yonetimcisi aralarindaki kadar ayricaliklar oldugunu da vurgulayalim. Ama, her iki kume de kacinilmaz olarak yorulacaklardir. Bir Toplum, Tug baglayarak varligini belirler. Tug yere dustugunde, Toplum'un dagildigi, yok oldugu anlasilir. Bu Tug, toplum'un gostergesi olduguna gore, ayakta kalmasi ya da yerlere serilmesi, Toplumun bilecegi, Toplum'un elinde olan bir is'tir. Butun bu ozellikleri kisiliklerinde toplayabilen kisilerin, bu ozelliklerini egitmek ve yontemlerini inceden-inceye ogrenmek icin ne denli guc ve ozvarlik kullandiklarini da animsamak gerekir. Bu egitim ve ogrenim cizelgesi icinde calisarak buyuk oranda yorulmus kisinin, Yonetici oldugunda ne denli basarili ya da basarisiz olacagi gozden kacirilmamalidir. Ustelik, Toplum'a yonetici olunurken, Toplumun uzerine dusen, Toplumca ucuncu kisiliklere aktarilamayacak bir gorev ve sorumluluk da burada yinelenmelidir: Toplum'un yonetimi Toplum'un elindedir. Toplum icinden cikaracagi Yoneticilerin yalnizca Toplum'a karsi sorumlu oldugu hicbirgun unutulmamalidir. Yeni bir yonetim duzeninin onculugunu yapmis olan Mustafa Kemal bu sorumlulugu kisaca cok iyi ozetlemistir: "Hakimiyet Kayitsiz Sartsiz Milletindir." Eger Toplum, icinden cikardigi ve kisa sureli olarak yonetimi yurutmesi icin gorevlendirdigi yoneticileri denetlemez ise, hakimiyet milletin elinde kalamaz. Her insan yorulur. Yoneticiler bu kuralin disinda degildir. Yonetimde yorgunluk iki koldan gorulur, bilinir: a) yonetici kisilerin bedensel yorgunlugu b) yonetici takiminin toplu dusuncesel yorgunlugu. 79 Her iki durumda da, yorgunluk eldeki cozum bekleyen sorun ve denklemlerin etkili bicimde cozulmelerini onleyecek, kurulus ve Toplumun uzun sureli varolus ve yasam savasindan basarili cikmasini onleyecektir. Balasagunlunun gozlem ve onerileri bu gibi sorunlarin dinc cozumlerinin ne olacagi uzerine de yorumlar getirir. ________________________________________ [i] H.B. Paksoy, "Toplum Olarak Varilmak Istenen Sonuc nedir?" Dusuncelerin Kokenleri (Florence: Carrie/European University Institute, 2006) http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy10/paksoy_dusuncelerin-kokenleri.pdf ilk yayinlandigi yer http://www.flwi.ugent.be/cie/paksoy2.htm 80 Efes Hasan Bülent Paksoy Ileri gelen kentlerin dunya cevresindeki yerlesim konumlarina bakilacak olursa, ortaya ilgi cekici bir gorunum cikar. Bu kentlerin cogunlugu, ya deniz kenarindadir, ya da bir akarsuyun uzerinde. Bu durum, ozellikle baskentler icin daha da onemlidir. Ancak, dogal kosullar kentlerin bir su'ya olan yakinligini degistirebilir. Ornegin: Efes, ilk kayitlara gectiginde tam deniz uzerinde bir liman idi. M.O. 600lu yillarda kuruldugu varsayilir. Gunumuzde karaya vurmus bir balik gibi deniz kiysisindan kilometrelerce icerde bulunuyor. Gemilerin yanastigi kordon'unun eski deniz yan'inda "yilan yastigi" adi ile bilinen gorkemli ve gizemli otlar bitmekte; gemilerin baglandigi buyuk dovme demir halkalarin kimi, topraga gomulu duruyor. Ortalama iki bin yil once, Roma egemenligine girdiginde, Efes'in liman'inin iyice doldugu soylenir. Gunumuzde, Izmir'in dolmakta oldugu gibi. Efes, gununde, neden onemli ve canli bir sehir idi? Deniz kiyisinda oldugu icin, alis-veris en onemli bir nedendir. Ayrica Artemis (Diana) Tapinagi da buyuk bir gelir kaynagi idi. Baska bir deyis ile, Efes inanc kokenli alis-verise cok onem vermekte 81 ve Artemis goruntulu satislarindan kazanc saglamaktaydi. Konumu dolayisi ile, Atina ve Pers imparatorluklari arasinda kaldigi icin de, uzerinde Tug Baglayanlar cok kez degismis, diger Bati Anadolu sehirleri ile teke-tek alisveris yarismalarina girmis. Bu yarismalar ara-sira savaslara neden oldugundan, Efes bu savaslardan da payina duseni almis, varligi eksildigi gibi, yasamindan da odun vermek durumunda kalmis. Bu surec icinde, Atina ve Ispartalilar birbirleri ile savasirken, Atina bir savas ve yonetim birlikteligi ve yandasligi kurmak uzere atilima gecmisti. Atinalilarin amaci, yerlesim alanlari Atina'nin kuzeyinde olan Ispartalilara karsi savas acarak, Atina'nin yandaslari gibi, Ispartalilari da Atina egemenligi altina almak idi. Bu anlasmalara gore, Ege denizindeki butun bagimsiz kentler (ozerk tugluklar) bu birliktelige her yil gemi, denizci ve para ile, buyuklukleri oraninda katkida bulunacaklar idi. M.O. 5 yuzyilda gerceklesen bu olay sonucunda, Atina kucuk tugluklara baski yaparak gemi ve denizci yerine yalniz para ile katkida bulunmalarini istedi. Elli yil kadar suren bu yandasliklar sonucunda Atinalilarin baslattigi Peloponez savasini Ispartalilarin kazanmalari, beklenmedik bir yan sonuc da verdi. Olup bitenleri kayit altina almak ve yer alan olaylarin altinda yatan gercekleri ogrenmek; yanlislari ilerde yenilememek icin, Kutluk Bilgisi kitaplari yazilmaya baslandi. Gecmis boyunca da, ordu ve donanmalar, savaslar icin tek gerek degil idi. Gunumuzde oldugu gibi, dusunce carpismalari cok daha onemli olarak, sicak vurusmalardan once basliyordu. Bilmek dusuncesini yitiren, anlama ve yapma yeteneklerini bulamayacak durumda kaliyor; kendini koruyamayip, varliklarini da elden cikariyorlardi. Bu neden ile, gunumuzde de, gecmisten gelecege dogru her tur inanclar birbirleri ile carpisir. Hem de surekli olarak. Ancak, bu tur dusunce vuruslarini "Kazananlarin," "onlar ermis muradina, biz cikalim kerevetine" gibi deyim ile sonsuzluga kadar basarilarinin golgesinde yasayabilecekleri anlamina gelmez. Cunku, gorunuste vurusu yitirmis dusunce, bu sirada topraga, diger dusuncelerin icine, tohum atmis olabilir. 82 Kazananlarin bakmadigi bir yerde, dusunceler arasindaki catlaklarda, bu tohumlar buyuyerek gene yeserebilir. Boylelikle, ilk agizda kazanmis olan dusuncelerin buyuk bir bolumu, bir sure sonra yenik dusup, yok olup gitmis. Efes, bu tur onemli bir carpismanin yer aldigi kent olarak da kayitlara gecmistir. Paul (M.O 10 M.S. 67) (Pavlus vb olarak da bilinir), Ataturk'un cizdigi "Misak-I Milli" icindeki Tarsus'da, Israil koklu Bunyamin boyundan Saul olarak dogmus. Bir Hristiyan olarak, Yahudi olmayanlara Hristiyanligi (genellikle Yunanca konusarak) tanitmakla unludur. Isa ile kisisel olarak tanismamis olmasina karsilik, Isa'nin sozlerinin ve ogretilerinin yayicisi olarak bilinir. Ondort onemli 'inanc yazisi' yazdigi soylenir. Bu ondordunu de yazip-yazmadigi kesinlikle bilinmiyor. Ama, yazdigi varsayilanlar, Hristiyanlik kutsal kitabi Incil'in belirli bolumlerini olusturur. Incil'in "Efesliler" kesimini olusturanlar da bu kapsama girer. Bu mektuplarin, Efesliler ve otesindeki yerlesim alanlari icinde oturanlar uzerindeki etkilerinin buyuk oldugu su goturmez. Pavlus'un bir Mektubunun içeriği: "Bu mektup, Tanrı'nın Mesih İsa aracılığıyla gerçekleştirdiği yüce tasarıyı gözler önüne seriyor (Ef.3:11). Tanrı'nın bu tasarısı, inanlıları, inanlılar topluluğunu ve Mesih'i kapsıyor. Pavlus'a göre, biz inanlılar bir zamanlar günah içinde ölüydük, «ama merhameti bol olan Tanrı...bizi Mesih'le birlikte yaşama kavuşturdu» (Ef.2:1-10). Bizleri kendi «kutsal ve kusursuz» oğulları olmak ve «yüceliğinin övülmesi için» yaşamak üzere önceden seçmiştir (Ef.1:4,5,12). Tanrı'nın öngördügü iyi işleri yapmamız için «Mesih İsa'da yaratılmış olarak Tanrı'nın eseriyiz» (Ef.2:10). İnanlılar yalnız Tanrı'ya değil, birbirlerine de yakın olmalıdırlar. Mesih, Yahudilerle diğer uluslar arasındaki düşmanlık duvarını yıkmıştır. Buna göre her iki topluluktan inananlar da Tanrı'nın ev halkındandır (Ef.2:11-22). 3:1-10 ayetleri, Pavlus'un Müjde'yi diğer uluslara ulaştırmakla görevlendirildiğini anlatır." Kisacasi, Pavlus daha sonralari adi gecen topraklara gelen "cerr'e cikmis dervis" turunun onculerindendir. Pavlus, Isa'nin ogretilerini yaymak icin Efes'e vardiginda, 83 Efes'in durumu ne idi? Deniz kiyisinda varlikli bir alis-veris sehiri; buyuk (gun'u icin cok bilgiyi saklayan) kitapligi ve Tanrica Artemis'e (Diana olarak da bilinir) adanmis buyuk bir tapinagi var. Bu tapinaga gelen 'haci'lar, buyuk yogunlukta alisveriste bulunuyorlar. Bu alisveriscilik, Efeslilere buyuk kazanc sagliyor. Paul, Efes'te Hristiyanlik ogretilerini yaymaya basliyor. Bu ogretiler Efes'in temelindeki varlik yaratici Artemis ilkeleriyle dogrudan catistigindan, sehirin alisveriscilerine ve saticilarina de ters dusuyor. Incilde yazili olduguna gore M.S. 57 cercevesinde Paul hapise aliniyor, sehirde Hristiyanliga karsi ayaklanma oluyor. Incil'in Yuhanna ve Olaylar bolumlerinde de bu konulara yer veriliyor. Paul'un, Efes'den ayrildiktan sonra Goreme'ye gittigi, yeralti sehrinde ve kiliselerinde ogretilerini surdurdugu soylenir. Daha sonra, Romalilarca, "kargasa cikarmaktan" suclandigi, ve yargilanmak uzere goturuldugu Roma'da, Nero'nun (M.S. 1568) imparatorlugu sirasinda, kafasi'nin kesilerek olduruldugu varsayilir. Boylelikle, Efes, Hristiyanligin ilk ve en kutsal "Yedi Kilise'sinin" basinda gelir. (Kilise adindan sonra belirtilen, Incil'de adi gecen bolumler): Ephesus (Efes): Revelation 1:11, 2:1-7, Acts 18:19-28, 19:1-41, Ephesians; Laodicea (Pamukkale): Revelation 3:14-22, Colossions 2:1, 4:13-16; Pergamum (Bergama): Revelation 2:12-17; Philadelphia (Alasehir): Revelation 3:7-13; Sardis (Salihli): Revelation 3:1-6; Smyrna (Izmir): Revelation 2:8-11; Thyatira (Akhisar): Revelation 2:18-29, Acts 16:14. Bu adi gecen yedi kilise birer tas-toprak yapi olmayip, Tanri'nin isteklerini insanlara acikladigi, yerlesim alanlari olarak tanimlarir. Yedisi de Anadolu'nun batisindadir. Kilisenin buyuk "kural koyucu" toplantilarindan birinin M.S. 431 de Efeste yer aldigi, Meryem Ana'nin "kilise kurallari" ve "inanci duzenleyici temelleri" icindeki yerinin belirlenmesinde yordam 84 verdigi soylenir. Ayrica M.S. 3cu Yuzyilda yaratilan "Yedi Uyuyanlar" kurgu oykusu, Efes cevresinde yer almis, daha sonra Avrupada, 1776 Amerikan Devrimi oncesi bir Amerikali yazar'ca el'e alinan "Rip Van Winkle" ad'li oykunun yazilmasina esin vermis. Daha once, Asya icinde de ayrica yayilmis. Bu kurgu bilim oykusune gore Hristiyanligi yaymak icin ugrasirken olmus olan yedi kisi, olaganustu guc nedeni ile olumden donmus. Bu oyku, gunumuz Afganistan'inda bulunan, Herat Tuglugunu kuran (Timur Bey'in Torunlarindan) Sultan Huseyin Baykara (Tuglugu 1469-1506) ile es surecte yasamis olan Navai'nin (1441-1501) "Ashab-I Kehfimiz " siirlerine kadar girmis. Omer Seyfettin 'in (1884-1920) yazdigi ve 1918 de basilan "Ashab-I Kehfimiz" baslikli kisa oykusu ile Anadolu'ya geri donen bu anlatim ( Bkz: H.B. Paksoy, "Nationality and Religion: Three Observations from Omer Seyfettin" Central Asian Survey (Oxford) Volume 3, No. 3; 1984. Pp. 109-115), M.S. Yedinci Yuzyilda ortaya cikan Islamiyetin kutsal kitabi Kuran'da (Yasar Ozturk Meali) da yer alir: Kehf 9 suresi. M.S. 6ci yuzyilda Bizans imparatoru Justinian sirasinda onemini kaybeden Efes, 1090 da kucuk bir yerlesim alani olarak Selcuklular eline gecmis. 14cu yuzyilda ise unutulmus bir sehir olmus. Bu kuculme ve unutulmanin, ve sonunda toprak altinda kalarak yok olmanin, depremlerle ilgisi olup-olmadigi cozum bekleyen sorulardan biri. Ustu toprak ile ortulmus Efes'in yeri, 19cu yuzyilda, Londra'daki Buyuk Britanya toprakalti sergisinde calisan J.T. Wood tarafindan bulunmus. Yirminci yuzyilda gene adi gecen toprakalti sergisinden gelen D.G Hogart, yeni kazilar yaparak ek temellere ve eski Efes paralarina ulasmis. Daha sonra Avusturyalilar kazilarini surdurmusler. Gunumuzde, diger uluslararasi kuruluslar ve yuksek ogrenim kurumlari da (yukarida adi gecen diger Yedi Kilise sehirlerinde oldugu gibi) kazilarini surdurmekte, bu yoldan da Hristiyanligin en onemli dogus ve yayilma sehirlerinden olan eski Efes'in anisi canli tutulmaktadir. 85 "Aradim-Bulamadim" Hasan Bülent Paksoy Belirli bir bilim dalinda derinlemesine bilgi edinmis olan bir kisi dusunelim. Bu kisi, bildigi konulari, hic bilip-tanimadigi toplumlar icinde aramaya calisiyor. Basariya ulasabilir mi? Neden? Cunku, Toplumlarin gecmisleri birbirlerini andirsalar da, yiyecekten giyecege, yerel doga kosullarina bagimlidirlar. Komsu olsalar da, bu gercek degismez. Dunyanin catisindaki toplum ile, dunyanin gobegindeki topluluklar birbirinden cok ayricalikli: gunes, su, yiyecek-icecek deneyimlidir. Bu deneyimler, yonetimi ve kisisel varlik kayitlarini etkileyecek derinlikte sureclerden gecmis, dolayisi ile Toplumlari toptan, koklerinden etkileyen verilerdir; Toplumlar arasi ozellikleri belirleyecek turden bilinmeleri gerekli olan ayrintilardir. Bu degisik kosullarin toplami, Dusunce Isverenlerinin turlerini de etkiliyecektir. Isteseler de, Istemeseler de. Bu ornek'ten sonra, dusunce'yi derinlestirelim: A bilim dalinda bilgili bir kisi, B bilim dal'ina "gezmege" gider ise, ne arayacak, ne bulacaktir? Bu soru'ya yanit verilebilmesi icin, iki 86 sinirlamanin goz onunde tutulmasi gerekir. Bu sinirlamalar, A bilim dalindan gelip B bilim dalinda gezmeye gidecek olan kisinin: 1. "tutumuna;" 2. yeteneklerine baglidir. Eger bu kisi 'istiyor' ise ve 'yapabilecek dusuncesel yapisi var ise,' B bilim dalindan da cok sey ogrenip, o dal'a katkida da bulunabilir. Simdi bu ornegi toplumlara uygulayalim. Eger degisik toplumlardan bir-iki kisi, Tanrinin dilegi ile, yeterince dunya bilgisi edinebilir ise, diger toplumlarin icinden yetismis Dusunce Isverenlerinin varligini da arayabilir; diger toplumlarin dusunce isverenleri ile dusunce alis-verisine girmek isteyebilir. Ne de olsa, dusunceler doguslarindan birbirleri ile yarisa girmek egilimindedir. Bu yaris, bir toplumun digerlerine ustun gelmek icin giristigi bir ugrastir; gostermelik degil, olum-kalim yarisidir. Ek olarak, kisiler de yasamlarina ic gudu ile baslarlar. Dusunce Isverenleri, bilgi edindikce, bu icgudulerini, az da olsa, gem altina almayi ogrenirler. En alt basamak temel'in daha da otesinde, ustun bilgi edinen Dusunce Isverenleri, yeni edindikleri bilgileri ile birlikte, gene icgudulerine donmek geregini duyarlar. Icguduler, Tanrinin verdigi yasamin geregini saglayici yontemlerdir. Bu icguduyu anlayamiyan, kutlug kisi olamaz. Kutlug olamayan Dusunce Isvereni, Toplum'u uyaramaz. Uykuda kalan Toplum, savrulup, yok olur gider. Belirli bir yerde bu icguduyu, duygular ile birlikte ortaya dokmek de gerekebilir. Bu dokumun en uygun yontemi 'kurgubilim' a bas vurmaktir. Bir Dusunce Isveren'i , Kurgubilim'i anlayabilir ve toplum'a anlatabilir mi? Ya, bir yonetici? Kurgubilim tam anlami ile yaratilmis bir goruntudur. Bilinen verilere dayanmasi hic gerekmez. Bu verilerin gunun birinde degisecegi inanci ile kagida aktarilmistir. Turkce anlami ile 'kurgubilim' Ingilizcedeki 'science fiction' dan cok daha kapsamli bir deyimdir; gercekleri daha derinden ve koklu olarak ele alir. Dusuncesel gelisimi ve ilerletilmesine butun bilim dallarini kullanarak yordam verir. 87 Kurgubilim'in gercekleri aramakta en onemli yontem oldugu ileri surulebilir; cok ornekleri toplumlarin cevrelerini sarmistir. Yalniz gecmis ile ugrasmak, baglamli olarak pek cok agirlik gerektirir. Kurgubilim, ileriye, gelecege uyumlu olabilmeyi saglar. Dusuncelerin bacagina agirlik asilmayacagi icin, olabilirlilik cok daha gercekci olarak dusuncelere sunulabilir. Toplum Olarak Varilmak Istenen Sonuc, sisler ardindan daha keskin olarak gorulup-secilebilir. Bu sonuca ulasabilmek icin yurunecek yol da guvenli olarak gorunebilir. Dusunce Isverenlerinin bu yoldan yuruyerek Toplumun dusunce ve goruslerinin onculugunu yapmalari boyunlarina asili tuz kesesi olarak gorulur. Gucluklere gogus gererek gercek is yapmalari kacinilmaz. Eger bu isten bilerek kacinirlar ise, Dusunce Isverenlikleri Toplumca ellerinden alinir. Eger, ne Toplum, ne de diger Dusunce Isverenleri bu inceligi goremez ise. o Toplum'un gelecegi artik yoktur. Gunumuzde "iletisim" adi ile bilinen yeni bir ogrenim dal'i var. Toplum iletisimi, alis-veris kuruluslari iletisimi gibi alt basamak ozellikleri de gostermekte. Bu tur yeni "bilim dali" nin yaratilmasina ne gibi etkenler katkida bulunmustur sorusunun dile getirilmesi kacinilmaz. Oncelikle belirtilmesi gerekir ki, "iletisim" in birinci kertede, yalnizca iletisimi yapmak isteyen'in yararina calistigidir. Toplum icinden gelen bir deprem degildir. Toplum'un bir konuda dusuncelerini yogunlastirmadan, o konu uzerinde soru sormadan, bilincli tartisma yapmadan atilima gecmesi saglam sonuc getirebilir mi? Toplum, dusunmeden atilis'a gecer, olaylari topluca eline alir ise, nereye nasil suruklenecegi onceden kolaylikla bilinemez. Bu asamada, ortaya bir sorun cikar: Dusunce Isverenleri'nin bu 'iletisim' cercevesi icindeki gorevleri nelerdir? Ilitisim iceriginin, Kurgu Bilim uzerine oturtulup-oturtulmadigini bulup gostermek mi? Unutmayalim ki, iletisim, bir kurulusun duslerini de kolaylikla icerebilir. Ama, bu dusleri, kokenlerine dogru, geriye giderek belgeleri ile bulmak da gerekebilir. Iletisim yapmakta olan kurulus, son cikarlarini bir elde gostermeyebilir. Tek bir 'iletisimde' sonuc aramaya calisanlar, aradiklarini bulamayabilirler. 88 Dusunce Isverenleri arasinda, dusuncesel acidan yanlis yollara sapmalarina neden olabilecek iki belirli tutum vardir. Bu tutumlari kisaca ozetliyebiliriz : 1. cok guc 2. biliyorum "Cok Guc" diyerek 'dusunceye baslamak,' hic var olmayan sinirlari cizip yaratmaktir; dusuncelere boyunduruk takmaktir; basarisizliga dolu dizgin gitmektir. "Biliyorum" ise, kisilerin ve toplumlarin butun algilarina kilit vurup, ogrenmeyi durdurmaktir. Ictihad kapilarinin kapatilmasidir. Bu iki tutum, bir toplumun egitim duzeninin en buyuk ic engelleridir. Daha bir is'e cozum bulup isbasina getirmeye baslamadan butun cikar yollari tikamak egilimidir; sorunlara yeni yaklasimlari, dolayisi ile cozumleri onler. Ustunkoru is yapmaktir; "Aradim-Bulamadim" tur'u 'sonuc' lara yol acar. Kisilerin; bildikleri konulari, bilmedikleri alan ve toplumlar icinde aramalari ne is'e yarayabilir? Eger, bir kisi daha genis dunya gorusune yaklasmayi bu yontem ile becerebilirse, bilinmeyenleri ortaya cikarip, sorunlara cozum uretebilir ise, cok ise yarayabilir. Ama, yalnizca bildigini bulmak icin ugrasirsa, yarari olmayabilir. Bu bakimdan, yeni bir atilima kalkisir iken, kisinin 'baslangic dusuncesi' cok onemlidir. Yeni cozumler mi aranacaktir, yoksa, eski bilinenler mi bulunmaya calisilacaktir? "Kurgu ve kuramlarin" onemi bu asamada cok daha buyuk onem kazanir. 'Kurgu,' 'temelsiz cati' degildir. Derin kok'lu dusuncelere dayali olarak uretilmistir. Tek adimda alinamayacak (ulasilamayacak gorunen) sonuclarin uzun surec icinde alinabilmelerini saglayacak bir duzendir. Bu uzun surec icinde, alinmasi ongorulen sonuc icin varliklarini kullanacak olanlara yol gostermeyi yorulmadan surdurur. Baslangic ile, ileride alinacak sonuclarin arasindaki kopru'dur. 89 Belirli bir maya icinde yogrulmus toplumlarin varligi da belirli bir topraga baglidir. Bu yazili belgelere gecmistir. Diyelim ki, ikinci bir toplumun arastirmacilari gelip, ilk toplumun topraklarinda kazi yapip, bulduklarina kendi damgalarini basarlar ise, sonuc ne olur? O topraktan gelmis kisilerin o toprak uzerindeki yurt konuslanmalari gucsuzlesecektir. Bu atilim, bir Kurgubilim uygulamasi olabilir mi? Bu ilk adimdan sonra gelebilecek ek atilimlara yon verecek bir girisim midir? O topraklarin ozerkligine el koymak isteyen ikinci toplumun bireyleri de bu isteklerinin tadini agizlarinda bulacak, bu tadi gelecek kusaklarina aktaracaklardir. Boylece ileride yer alacak soguk-sicak savaslarin temeli atilacaktir. Bu tur olaylar, gunumuzde, dunyanin cok yerinde yer almaktadir. Ustelik yeraltinda bulunanlar, gunumuze kadar hic bilinmeyen bir maya kokenli de olabilir. Binlerce yil once gelismis olan bu yeniden yer yuzune cikarilan maya, ikinci toplumun olmayabilir de. Ama, ikinci toplumca, birinci toplumun o yurt uzerinde oturmamasi gerektigini ileri surmekte kulanilabilir. Yeryuzune yeni cikarilan mayanin niteliklerini ogrenebilmek, gizlerini anlayabilmek tek kisinin yapabilecegi is degildir. Cok degisik konularda derinlemesine bilgi birikimli kisilerin birbirleri ile imeceli olarak calismalarini gerektirir. Baska bir deyis ile, anlam olarak 'ulku' de bir 'kurgu' dur. Kurgular gerceklesebilir; Ancak, kurgu'ya inananlari etkileyebildikleri surece. Temellerinde yatan dusuncelerin koklerinin gucu, yasamlarinin surecini de belirler. Sig koklu olan kurgu, tan agartan yel'i onunde dagilip gider. Bir Kurgu'nun niteliklerini, yasayan bir varlik ile goz onune getirmeye calisirsak, agac simgesi uygun bir araci olabilir. Ama. butun yasayan varliklar gibi, agaclarin da olme geregi kacinilmaz. Kurgu'nun simgesi 'yasam ustu' 'olay' lar arasindan secilir ise, kurgu'nun gunubirlik ortadan kalkmasi onlenebilir. Kutlug Bilim uzerine yazilmis yorumlarda bu gercek acikca gozlenebilir. Kurgular, ozlemlere yol acar; ozlemlere ulasabilmek icin asilmasi gerekli yollara isik tutar. Kurgular ogreticidir; gunluk yasamda denk gelinmeyen, ancak uzun sureli yasam icin gerekli gercekleri de dusuncelere katar. 90 Kurgu, eglendiricidir, gulumsenecek bir yapi icinde yapilabilecekleri de gosterir. Butun bunlari, Turklerin gecmisinde var olan kurgu ustalarina soralim. Bkz; H.B. Paksoy "Keloglan ve Kurgu Bilim" Dusuncelerin Kokenleri (Florence: Carrie/European University Institute, 2006) http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy10/paksoy_dusuncelerin-kokenleri.pdf ATALAR YURDU KIMLIGI Hasan Bülent Paksoy Bir toplumun kimligini belirleyen ogelerin basinda, o toplumun gecmisine ne denli bagli oldugu gelir. Bu bag'in var olabilmesi icin, toplumun kokenini bilmesi kacinilmaz. Bu bilgi, belirli birkac yonden canli tutulur. Tas, tugla yapilar, uzun gecmiste yasamis atalarin gelecege gonderdigi bir ses'tir. Ama, aradan gecen sure icinde, bu yapilar degisik nedenlerle (deprem, savas, hava kirliligi) cokup yok olabilir. Geriye kalan da, toplumun ortak katini olusturan sozlu ve yazili belgelerdir. Yazili belgeler cogaltilmis olabileceginden, bir bolumu yanginda kul olup sellere kapilmis olsa da, geriye kalani olabilir. Sozlu belgeler ise, toplumun yasam istegine bagli olarak sonsuzluga kadar yasayabilir; yinelendikce, yaratan toplumun yasamini da saglar. Ama, gene de, yozlastirilmalarinin onune gecmek icin, kayit altina alinmalari gereklidir. Bireyler gibi, Toplumlar, tek baslarina yasam surduremezler. 91 Komsusuz olamazlar. Komsuluk iliskileri de tek basamakta kalamaz. Karsilikli gidip gelmeler, birbirlerinin yemekleri tadmalar, eglenceler ve acilar paylasilir, ya da birbirlerine naz yapilir. Butun bu tur iliskilerin yer alabilmesi icin, arada bir dizi ayricaliklarin bulunmasi gerekir. Kimligini kokunden unutan ve kimliksiz yasayan, nasil oz yemeginin nereden geldigini bilebilir, yeniden yapabilir, komsulari ile paylasabilir? Daha da otesinde, toplum olarak kalabilir mi yoksa, eriyip gidecekmidir? Dogal kimliklerden kacinilamaz. Bir kisi anne'dir, babadir; ogul'dur, kizdir. Icine dogdugu ailenin ve yasam kosullarinin geregi, amca, hala, dayi, yenge, agabey, kucuk kardes kimligi de olacaktir. Toplumun kendine verdigi gorevler icinde, kisi ogrenci olacaktir, askerlik yapacak, gelin-damat, eli bir is-ekmek tutan olarak karsimiza cikacaktir. Bunlerin her biri de birer kimliktir. Ama tek kimlik degildir. Kimlikler baklava gibi kat-kat ustune olusur. Bu basmaktan sonra olusacak kimliklerde, toplum ici bireylere az da olsa bir secim yapma secenegi vardir. Top oynayan takim tutmak bir secenektir. Herhangi parasal bir gideri de gerektirmez. Ama bir kisinin nerede oturacagi Muglali mi, Mersin'li mi olacagi tam olarak kisinin secenegi degildir, cunku isin icine gelir ve gecim sorulari girmektedir. Bu gelir ve gecim isleri de tam anlami ile kisinin degil, buyuk olcude toplumun, bireylerin bir araya gelerek ortaya koyduklari secimdir. Bireylerin bu secim'e katilmalari kacinilmaz; bireylerin ortak degerlerinin ele alinmalari ve bu degerlerin islenip aritilmasi toplumun gelir ve yasam duzenini belirleyecektir. Butun oz varligini, oz coluk-cocugunu dusunmeden, bir dilencinin eline verip giden bir kisi bilinir mi? Komsu topluluklar da bu tur sorun ve kimliklerle ugrasmak durumundadir. Kimlikten kacinilamaz. Kimlik, ne toplumun ne de bireyin geride birakabilecegi bir varliktir. Toplum ya da birey oz kimligini birakip kacmaya kalksa da. Demek ki, oz kisilik ve kimlik, bireyler ve Toplum var oldukca var 92 olacaktir. Toplumun varligi da, oz kimligin bilinmesine baglidir; kimlik ve toplum, birbirinden ayrilamayacak et ve tirnaktir. Dolayisi ile, ucuncu katman kimlikler de, Toplum ve bireylerin secimine baglidir. Bireylerin oldugu gibi, Toplumlarin da komsulari olmasi kacinilmaz. Bu komsuluk iliskilerinin de ozel kurallari bulunur. En ozlenen, komsularin birbirleri ile iyi gecinmeleridir ki, saglik ve mutluluk icinde yasanabilsin. Birlikte karin doyurulacaktir; torun muruvveti gorulecektir. Bu Toplumlararasi iliskileri de, atalardan gelme ogutler ve anlatimlar ile ele alabiliriz. Nasreddin Hoca, Toplumca bu iliskilerin nasil gelistigini anlatan bir simgedir. Unutulmamasi gerekir ki, Toplum yaraticidir. Hem de, imeceli yaratici. Nasreddin Hoca ve Keloglan oykuleri bu yaraticiligin en oz gostergesidir. Toplum sorunlari gorur ve yerine gore cozum uretir. Bu cozumler, atalardan gelme bilgeligin deney ve yapimciligin ozudur. Keloglan ile Nasreddin Hoca'nin oykuleri, yakindan bakildiginda, birbirlerini butunlestiricidir. Sorunlari cozum yollari birbirlerine zit olsa da, gene varmak istedikleri sonucun Toplum yararina oldugu kolayca anlasilir. Ara sira esruk olan komsular da bulunabilir. Oyle anlarda, mahalleli tolga ve savut giyerek bu gibi aklini gecici de olsa yitirmis olan bireyi yola getirmeyi bilir. Eski mahalle gelenegidir. Gunu geldiginde, Alpamis da toplumu icin bunu yapmistir. Toplum icinde yapilan secimler, inanca dayalidir. Inanclarin kokeninde yatan da, atalarin gelecek kusaklara bagisladigi deney sonuclaridir. Bu deneylerin baslangici, Toplumun var olusunun baslangicina gider. Bektasi de Toplumun uyesidir, Tapduk Emre de. Her bir mahallenin, Toplumun yararina yapacaklari vardir. Onemli olan, atalardan gelme kimlikleri ile birlikte, bir toplum icinde yasamak istekleridir. Bilinir ki, bir beden ciban cikarir ise, o ciban yardirilir, iyilesmeye yonlendirilir. Bu ciban, bedenin icinden de kaynaklanabilir, isirgan otu turunde bir dis surtusmeden de. Ama, gene de, yasam soz konusu ise, ciba iyilestirilir. 93 Toplumu aldatmak, ozellikle, surekli olarak saptirmak, ne kolaydir, ne de uygundur. Nasreddin Hoca, bir aksam evine uc okka et goturur, haniminin bu et'den yemek yapmasini bekler. Bir sure sonra sorar: "Hanim, yemek nerede?" Hanimi da: "Kedi et'I yedi" deyiverir. Hoca da, teraziyi kaptigi gibi mutfaga ucar; kediyi kefe'ye koyup tartar. Kedi uc okka cekmistir. Hoca kendi kendine soylenir: " Eger kedi burada ise, et'e ne oldu? Et burada ise, kedi nerede?" Keloglan'in, Toplumu aldatmaya ya da kucuk dusurmeye calisanlarla sonsuz cekismesi vardir. Toplum ile kendince alay etmeye kalkisan bir aklievvel, dusunur tasinir, bir oyun bulur. Keloglan'a: "Al sana bir kase yogurt; kaymagini bozmadan yiyebilirsen, sana bir tarla verecegim" der. Keloglan da kasenin dibini deler, yogurdu afiyet ile midesine indirir. Keloglan ve Nasreddin Hoca gercek bir kisi midirler, yoksa, Keloglan ve Hoca'nin dusunce duzenini seven toplumun kendi icinden yarattigi birer simge kisilikmidirler? Bu, hicbir gun icin onemli bir soru degildir. Keloglan ve Nasreddin Hoca, Toplumun oz kimligidir. Bir karis altinda da, Toplumun sabri tukendiginde, tolgali-savutlu Alpamis kimligi vardir. 94 MAYA, T.A.S. Hasan Bülent Paksoy Asagidaki yazi (Turkiye Rotary Kuluplerinin cikardigi ve TRde butun Rotaryenlere dagitilan) ROTARY DERGISI 'nin Eylul-Ekim 1995 sayisinda basilmistir. 1995-1998 doneminde dort kez daha ---baski, bilgisayar agi sayfalari ve elektronik dergiler yoluyla--yeniden yayinlanarak, yaklasik yetmis (70) ulkede yerlesik yirmibin'in (20,000) uzerinde okuyucuya ulasmistir. Bu dagitimin sonuclarindan biri olarak, bu yazi TR ve ABD de oturan kisilerce ---yazinin yazarina duyurulmadan--olusturulan "MAYA" adli bir kurulusun ortaya cikmasina neden olmustur. Adi gecen MAYA kurulusu da 1996 yilinda Dayton, Ohio'da; 1997 yilinda da Detroit, Michigan'da MAYA baslik ve konulu toplantilari duzenlemistir. MAYA kurulusu, bu toplantilarda bildiri verecek kisilerin bildiri basliklarini iceren toplanti genel duyurularini bilgisayar aglari ile de toplum'a sunmustur. Elinizdeki bu cogaltim, 1998 yilinin Mayis ayinda, TAACO ortakligi ile Ohio da yerlesik toplum uyelerine sunulmaktadir. MAYA, T. A. S. Bir toplum'un "maya"si ne gibi etken atilimlarla korunabilir? Neden korunmalidir? Ne gibi yontemlerle "maya"nin yozlasmasinin, kaybolmasinin onune gecilebilir? Bu tur ugraslarin giderlerini kim ustlenir? Ingiltere'de, "ciftci ogle yemegi" (ploughman's lunch) adi ile bilinen ve sevilerek yenilen bir "cikin" vardir. Genellikle, sarilmis bir tereyag topagi, kutulanmis peynir, ekmek, yil'in icinde 95 bulunulan gunlerinde yetisen meyva'dan ve bir de icecekten olusur. Bu yemek, orta caglarda Ingiliz ciftliklerinde calisanlarca yenir idi. 18ci yuzyilda Ingiltere'de baslayan Sanayi Devrimi sonrasi, bireyler is bulmak icin koyleden kentlere akin etmeye basladiginda, unutulur oldu. Yirminci yuzyil'in baslarinda, peynir, tereyag, icecek vb ureticileri, birlikte calisarak, bu ogle yemegini gunun kosullarina uygun bir bicimde yeniden toplum'a sundular. Boylelikle, hem tarihsel Ingiliz maya ve geleneginin onemli bir bolum'unun korunmasini sagladilar; hem de, Ingiliz ureticileri, isveren niteliklerini surdurmek yolunda atilimda bulundular. Cin adli icki de, Ingiliz kokenlidir. Cin yaratilmadan once Ingilizler, Fransa'dan sarap satin alip icmekte idiler. Bu durum da, Ingiltere'den Fransa'ya altin --gunumuz anlami ile "doviz"-akmasina , Ingiliz hazinesinin gucunu yitirmesine neden oldugu gorusunun guc kazanmasina neden oldu. Bu "doviz akimi"ni onlemek icin, Birlesik Krallik adalarinda yetisen bugday'dan uretilen alkol, cin'e oz koku ve tadini veren otlar, cilekler, vb, gibi bitkileri kullanan ozel atilimcilar, cin'i yarattilar. Fransa'ya gitmekte olan altin nitelikli "sermaye" akisi buyuk olcude durduruldu. Bu sure icinde de, Birlesik-Krallik Imparatorlugu (British Empire) yoneticileri, Hindistan, Afrika gibi bolgelerde gorev yapmakta idiler. Birlesik Krallik Tropik Hastaliklar Uzmanlari, bu gibi Imparatorluk gorevlilerinin sitma hastaligina yakalanmadan yasayabilmeleri ve gorevlerini aksatmadan surdurebilmeleri icin, Imparatorluk gorevlilerinin yeni olusturulan "kinin" ilacini her gun icmelerini salik verdi. Hindistan'da gorevli bir Birlesik-Krallik Imparatorluk Yoneticisi, "kinin"i, her gece icmekte oldugu cin icine katti. Boylelikle, "cin-tonik" yaratildi. Yirminci yuzyil ortalarinda ise, Ingilterede cevrilen ve dunya'nn degisik ulkelerinde cok tutulan -alp'i 007 olan, "casusluk;" "karsi casusluk;" "ajanlik" turunde un yapan-bir dizi film, bu "cin-tonik" ickisinin dunyaya yayilmasina neden oldu. Sonucunda, Birlesik Krallik ekonomisine ek ve olaganustu bir gelir saglandi. Ikinci Dunya Savasi sonrasi, Fransiz giyimevleri ve sus kokusu ureticileri, buyuk bir tanitma atilimina gecerek, Fransiz kokenli kaynak kullanarak, Fransiz ekonomisini canlandirmakta buyuk gorev yaptilar. Fransa'da da cin satildigi gibi, bu tur Fransiz urunleri, Birlesik Krallik'ta da buyuk begeni ile surum yapti. 96 Adlari gecen her iki ulke'nin Avrupa Birligine girmelerinden sonra da, bu tutumlari degismedi. Kazancli cikan, Birlesik Krallik ve Fransiz toplumlari oldu. Bu kazanc da, en az uc basamakli idi: 1) doviz geliri; 2) Birlesik Krallik ve Fransiz mayalarinin dunyada tanitilmasina yardimci olmak; 3) oz ulusal ekonomilerine gercek katki'da bulunmak. Birinci basamakta ele alinan "doviz geliri"nin cogunlugunun kolaylikla olculebilecegi su goturmez. Ancak, ikinci basamaktaki "'maya'nin dunyada tanitilmasi" en az ilk basamak kadar onemlidir. Bir uretici, urettigi gerec, aygit, mal uzerine "kayitli tanitici" koyar. Amaci, uretici kurulus'un guvenilir bir kaynak oldugunu gostermek, alicilarinca unutulmamak, kolay bulunabilmektir. Bir toplum'un mayasi da bu kapsamdadir. Belirtilmesi gerekir ki, butun bu atilimlar ozel kisi ve kuruluslarca ele alinmis ve gerceklestirilmistir. Ancak, ekonomilerine ve dolayisi ile toplumlarina olan yararlari goren Birlesik Kralik ve Fransiz hukumet yetkilileri, bu tur "doviz kazandirir" "dis satis" atilimlarini desteklemek icin, Disisleri Bakanliklarina yetki verdi. Butun buyukelciliklere ve konsolosluklara: is yapacak, pazar acacak, oz ulkelerinden satis yapmak icin gelecek is adamlarina gercek ve kapsamli destek verecek "ticaret ateseleri" atandi; buyukelci ve konsoloslarin da oz ulkelerinin ekonomilerine "gelir getirecek" islere buyuk agirlik vermeleri onerildi. Diger ulkelere donuk dis politikalari da, bu gibi ticari iliskilerin "iyi" olup olmadigi sorusu uzerine de oturtuldu. Bu gibi orneklerin cogaltilabilecegini belirterek, uzatmadan, bir soru taslagini ele alalim: Gunumuzde TC kokenli uretim ve satis kuruluslari, Turk mayasini dunyaya tanitmak icin ne yapmaktadirlar? Bu gibi tanitimlara girismekle elde edebilecekleri ek gelirler ne olabilir? Bu gibi tanitimlara girebilmek icin ne gibi bilgisel ve uygulama kaynaklarina gerek duyacaklardir? Bu kaynaklar nereden bulunacaktir? Bu gibi atilimlarin yapilmasinin onemi uzerinde kimler durmaktadir? Amac, "maya" yi "satmak" degildir. Maya'yi bir kez satin alan, o maya yolu ile uretilebilecek maddeyi oz bunyesinde yapip kullanabilecektir. Onemli olan, "maya" yi elden cikarmadan, o maya ile uretilecek maddeleri pazarlayabilmektir. Boylelikle, "maya"nin kokeni elde tutulabilecegi gibi, o "maya"nin yordami ile uretilebilecek maddeler surekli gelir saglayabilecektir. 97 "Maya" yalnizca hamur, yogurt, peynir, bira, vb "maya"si degildir. Universite arastirmacilarinin urettigi yeni buluslar, yontemler de "maya" dir. Bir uretici, urettigi mal'in oz yeteneklerini yukseltmek ve ayni zamanda giderini dusurmek icin yeni yontemler aramak zorundadir. Ureticiler ve ulkeler arasindaki sonsuz yarisma, bu tur arastirmalari kacinilmaz duruma getirmistir. Yasam'i surdurebilmek, uretiminin duzeyini yuksek giderlerini de dusuk tutmaya baglidir. Bu sonuclari gerceklestirmek icin, bir uretici oz kurulus'u disinda uzman ve arastirmacilar arayip bulabilir; bu tur kisi ve kisilerden olusan kuruluslarla isbirligi yapabilir. Ancak, bu tur danisman ve kuruluslarda arayacaklari nitelikler arasinda "maya" sorusunun da sorulmasi, incelenip arastirilmasi gereklidir. Her is ve atilim, "devlet baba" dan beklenemez. Ozel kisi ve kuruluslarin da, geleceklerini oz ellerine almalari gereklidir. Gelecegine bilincli yaklasim ile bakip yordam aramayanlar, bu gelecege ulasmaktan da uzaklasmis olurlar. Omer Seyfettin, "Pembe Inci'li Kaftan" yazisinda, oz varligini kullanarak ulusu icin calisan, varligini yitiren bir kisinin basindan gecenleri anlatir. (Seyfettin bu yazi'yi Birinci Dunya Savasi cercevesinde yazmistir). Ancak, kisiler yasamakla da yukumludur. Gerektiginde, kisiler Seyfettin'in yazasinda ele alindigi gibi, varliklarini toplumlari icin kullanmak ve sikinti'ya girmekle de yukumludurler. Buna karsilik, bir toplum'un yasayabilmesi ve dunya icindeki yerini koruyabilmesi icin, toplum'un bireylerinin de yasamlarini surdurmekte, teker-teker saglikli ve varlikli olmalari gerekir. Bireyler de biraraya gelip, birlikte yordamlasarak calisacak, geleceklerini dusunerek isbirligi yapacaklardir. Bu tur ortak amaca ulasmanin en uygun yollarindan biri de, kurulmus ve yurumekte olan uretici kurumlarin, kamu ya da ozel olmalarina bakmadan, isbirligi yapmalaridir. Bu isbirligi sirasinda da, "maya" konusu en onde yer alan bir niteliktedir. Bu tur isbirliginin en onemli orneklerinden biri de Japonya'dir. "Ilerleme" nin, en once, atilim yapan kisilerin yaptiklarina dayali oldugu hicbir gun unutulmamalidir. Kisiler, mutlu olmak icin calisirlar. Kisilerin bu "arayislari," toplum'un ilerlemesine, yasam duzeyinin toplu olarak yukselmesine neden olur. Bu arada, eger kisiler, ve kisilerden olusan toplum, "maya" sini unutacak ya da 98 bu "maya" ya onem vermeyecek olursa, toplum "kisilik degistirebilecek" kimligini yitirip yozlasabilecektir. Dolayisi ile, "mutluluk aramakta" olan kisiler, toplumlarinin cikarlarini da goz onunde tutmak durumundadirlar. Toplum ortadan kalkacak olursa, kisiler de "su'dan cikmis baligin" basina gelenleri cok iyi anlayacaklardir. Ornegin, "maya"si bozuldugu icin, peynir tadi olmayan bir peynir'in "peynir" olarak begeni kazanmayacagini dusunmek yeterlidir. Bu tur, "'maya'si bozuk" peynir'i satis'a suren ureticinin gelecegi ne olabilir? Toplum'un isteklerine kulak veren diger bir peynir uretici, begeni kazanan bir peynir satisina basladiginda, ilk peynir ureticinin yasaminin son bulmasi anlamina gelir. Bu ornegi, bir ulke icindeki kuruluslara --ve toplum'a-uluslararasi duzen icinde toplu olarak uzatmak uygundur. Eger, bu ornekte adi gecen ilk peynir uretici, kullandigi "maya" yi arilastirmis ve bozulmasini onleyerek kullanmis olsa idi, sonuc daha degisik olur mu idi? Soz konusu, yalnizca peynir ureticinin kapanmasi, peynir tuketicinin sevdigi bir yiyeceginden olmasi degildir. Peynir uretim ev'inde calisan isciler; peynir'in yapildigi sut'u veren koyun ve inekleri yetistirenler; bu buyukbas hayvanlarin yemlerini ureten kuruluslar; yem uretici kuruluslarda calisan isciler, vb. de yasam gelirlerinin ortadan kalktigini goreceklerdir. Bu noktada, ornek alinan ilk peynir uretici, universiteler icinde gorev yapmakta olan bir arastirmaci'dan, karsiligini vererek, yordam istemis olsa idi, ureticinin gelecegi degisik olabilir mi? Bu tur "gelir paylasma" ve "cikarlari birlestirme" yordamlari ile birlikte calisma ortami saglamis olsa idi, toplum daha kazancli olamaz mi? Bunun karsisinda, eger universiteler icinde calismakta olan arastirmacilar, ureticilerin cagirisini beklemeden, yeni maya aritma yontemleri gelistirerek ureticilere urunlerini yenilestirmek, arilastirmak onerilerinde bulunsalar, bu atilimlar da yararli olmaz mi? Bu peynir ureticiler, yerli toplum'un gereklerini karsiladiktan sonra, uluslararasi pazarlara acilmak yollari da arayabilirler. Ek ve dis gelir saglayabilecekleri gibi, "maya" nin uluslararasi duzeyde taninmasina, sevilmesine de katkida bulunabilirler. Bu tur ornekleri, diger uretim kollari ve dallarina uzatmak olagandir. Konu, Omer Seyfettin'in "Diyet" baslikli yazisinda ele aldigi gibi bir kisinin diger bir kisi'ye "omur boyu borclu kalmasi" 99 degildir. Bu atilimlar karsilikli yararli oldugu gibi, toplum da kazancli cikacaktir. Universite bunyelerinde calismakta olan arastirmacilar, yalniz kapsamlar ardinda kuramsal olarak kosarlar ise, toplum'a yararlari ne denli kalacaktir? Bir yerde, yeni kuram ve kapsamlari "pazar'a aktarmak" gereklidir. Arastirmacilarin gelistirdigi yontemleri, gene arastirmacilar "toplum'ca kullanilir" duzeye getirmekle sorumludurlar. Ureticiler de, bu kullanilabilir yontemleri "cogunluk uretimi" yolu ile toplum'a ve dunya'ya sunacaklardir. Cikarlarini iyi bilen ureticiler, arastirmacilarca kapilarina kadar getirilen onerileri benimseyecektir. Eger yapilacak onerileri bir uretici benimsemez, kullanmaz ise, arastirmacilar diger ureticilerle isbirligine girebilirler. Bunun ustune, aydin ureticiler, arastirmacilarin kendilerine gelmesini bile beklemeden, arastirmacilarla ilk iliskiyi de kurabilirler. Arastirmacilar tek kisi olabilecegi gibi, universite disinda olusturulmus ozel arastirma kuruluslari da olabilir; diger kuruluslarla isbirligi yapmak uzere kurulmus olan "ortak uretim topluluklari" (kooperatifler) bu tur yaklasimlari ustlenebilirler. Birlikte calismakta buyuk yararlar olacagi aciktir. "Arastirmalar"in yalnizca uretim icin onemli ve gerekli olmadigi da bu basamakta anlasilmis bulunur. Bir toplum'un "maya"si, o toplum'un tarihinde, gelenek ve torelerinde yatar. Bir toplum'u diger toplumlardan ayirdeden ozellikleridir. Bu veriler arastirmacilarca toplu olarak kayit altina alinmistir, belirlenmistir; surekli kullanilmaktadir; toplum'un icgudusunde en ondedir; Dusunce Isverenlerince durmadan, ayrintilari ile derindenderine islenir. Dunya'daki diger toplumlarla, bu konularda acikca bilgilesilir. Maya'larin toplami, dunya genel yasam duzeyinin ilerlemesine ve gelismesine katkida bulunur. Ayrintilar, "Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik" basligi ile Yeni Forum dergisinin Haziran 1992 (Cilt 13, No. 277) sayisinda verilmistir. [Ek olarak, bak: Annals of Japan Association for Middle East Studies (Tokyo) No. 7, 1992. "Maya," adindan da anlasilacagi gibi, bir is'in basindan onemlidir. Kisilerin baslangici da cocukluk olduguna gore, dusuncelerin "mayalanmasi" da cok kucuk yasta ogrendiklerinden, gorup-yasadiklarindan etkilenecektir. Bak: "Insan Inciyi Denizden Cikarmadikca, O Ister Inci Olsun -Ister 100 Cakiltasi, Farketmez," Yeni Forum Eylul 1993 (Cilt 14, No. 292). [Ek olarak, bak: Rotary Dergisi (Izmir) Aralik, 1993]. Bilinmeyen bir varlik, kimin yararinadir? Uretilen gerec ve urunlerin "satilmasi" gereklidir. "Satis" yapmak icin, "satis ve dagitim aglari" kurulmasi kacinilmazdir. Bu "satis aglari" da, tuketicilerin istek ve secimlerine kulak asmak yolu ile: urunlerin nitelik ve nicelikleri uzerine tuketicilerce ileri surulen gorusleri, uretici ve arastirmacilara ileterek, uretici ve arastirmacilara yordam verirler. Dolayisi ile, "satis aglari" da "urun uretme yaklasiminin" bolunmez bir koludur. Ozellikle, yurt disinda yapilacak satislar icin cok onemli ve temel acilimlarin basinda gelir. Bu gibi "maya tanitim" ve uluslararasi satis aglari olusturulmasina yordam verecek kisi ve kuruluslarin varligi ve calismalari da gozden uzak bulunmuyor. Ornegin, yillardir calismakta olan Danismanlik Kuruluslari, calisma konularini genisleterek yeni konularda da girisimlerde bulunabilirler. Uluslararasi pazarlarda yeni satis ve dagitim aglarinin kurulmasindan once de, ilk agizda yapilmasi gerekli "iliski kurmak" atilimlari vardir. Bir dag'in tepesine, bir adimda cikilamayacagi aciktir. "Borc, odemekle; yol, yurumekle biter." Buna karsilik, maya da, ancak aritilmakla ve surekli olarak canli tutulmakla yasayacaktir. Maya'nin elden cikmamasini, kok salarak gelismesini saglayacak tek yontem, maya'nin en genis duzeyde yayilmasini ve sevilmesini saglamakla elde edilebilir. 19cu yuzyilda yapildigi gibi, yalnizca "ilan vererek" alici aramak, kaynaklari cop yiginina atmaktan ileri gidemez. Satis yapmak, maya tanitmakla esit bir duruma gelmistir. "Alici aramak" yontemleri de, ozellikle Ikinci Dunya Savasi sonrasi, kokunden degismis, gelismis bulunuyor. Yeni yontemler, cok ince uygulamalarla: "alicilarin" kimlikleri, adlari, oturduklari yerler, egitim duzeylerinin nitelik ve nicelikleri, gelirlerini bilmek gibi ayrintilara kadar iniyor. Bu gibi uygulamalarla, alicilarin "dusuncelerini okumak," alici kisilerle dogrudan baglanti kurmak yolu ile "alicilarin "isteklerini yerine getirmek" ve bu alicilara "yeni dusunceler 'salik vermek'" de gunumuz ve gelecekteki satis ve maya tanitim yontemlerinin temellerini olusturuyor. Mayalarini korumaktan ve kullanmaktan kacinanlar, mayalarindan yeterince yararlanmayan (ya da 101 yararlanamayanlar) gunun kosullarina ayak uyduramayacak; dunyanin gidisine ayak uyduramayanlar da, Omer Seyfettin'in "Diyet" baslikli yazisinda sozu edildigi gibi, yalniz buyuk odunler vermekle kalmayacaklar; bagimsizliklarini da, yasama kaynak ve yeteneklerini de elden cikaracaklardir. Butun maya aritici, denetleyici, kullanici girisimci ve atilimcilara basarilar diliyoruz. 102 Dunya Degistiren mi, deger yargisinda bulunan mi? Hasan Bülent Paksoy "Ingilizce Konusan Dunya'nin gelmis-gecmis en ileri gelen hukukcusu" olarak bilinen ABD Anayasa Mahkemesi Yargici (1902-1932) Oliver Wendell Holmes (1841-1935), oz yorum ve dusuncelerine odaklik gorevi yapan gorusunu belirtir: "Saygi ile anmak istedigim kisiler, dunya degistiren dusunceleri yaratanlardir. Cogunlukla yari unutulmuslardir, cunku toplum: yepyeni dusunceler uretenler yerine, deger yargisinda bulunanlari yegler ." ["The men I should be tempted to commemorate would be the originators of transforming thought. They often are half obscure, because what the world pays for is judgment, not the original mind") The Essential Holmes, Richard A. Posner, Ed. (Chicago: University of Chicago Press, 1997) s 208] 'Para Kazanan' kisiler de dunyayi degistirir. Bu, kacinilmaz bir gercektir; ama, para kazanan ile, dunya degistiren dusunce ureten kisi arasindaki ayrilik ve ayricaliklarin yok oldugu anlamina gelmez. Her neden ise, para kazanan, 'yargiclik' yapmak 'yetenegini' de kendinde bulur. Bu yargiclik, yalniz 'yasal' konularda da kalmaz; butun toplumun yasaminin ayrintilarina da uzatilir. Bu gorus'un 'cagdaslik' bir gelisme olmadigini gormek de guc degildir; belgeleri cok gerilere gider. Ilk kazili ornegi (ATON) eski Misir'da gorulebilecegi gibi, Kutadgu Bilig icinde de gozden kacmaz. Ardindan gecen yuzyillar icinde Cinden Italya'ya, Guney Afrikadan Amerika'ya varincaya kadar birbirlerinden uzak maya'lar icinde bu gercek durmadan yenilenir. Sun Tzu (M.O 6 yy), Galileo, (1564-1642), Hezarfen (1609-1640), Divaoglu (1855-1933), Mitchell'e (1879-1936) varincaya kadar sayisiz ornek gosterilebilir. 103 Holmes, dusuncesinin aciklamasini yapmaktan da geri durmamistir: "Bir kisi, parasini genellikle kisisel degerlerinin uzerinde tutar " ("A man is usually more careful of his money than of his principles" Blackwater Tactical Weekly July 16, 2007) Bu arada, Holmes'in (ABD deki zenci koleliginin kaldirilmasi nedeni ile baslayan) ABD Ic Savasinda (1860-1865), savas alaninda da aldigi rutbeler ile Albayliga yukseltildigini, vuruslar sirasinda uc kez yaralandigini unutmadan ekleyelim. Anlasilan, Holmes bu turde dusunen tek Amerikali ileri gelen degildi. ABD nin 31ci Baskani (1929-1933) Herbert Hoover (1874-1964) de, kayitlara gectigi gibi bir gozlemde bulunmustur: "Bu ulus'un her an gerek duydugu en onemli varlik, olaganustu Erkek ve Kadinlarin onderligidir." ("The imperative need of this nation at all times is the leadership of Uncommon Men or Women." TIME Magazine, August 10, 1954). Simdi: "dunya degistiren" tanimi yapilsin-mi, yapilmasin mi? Yapilsa ne olur, yapilmaz ise dunyanin degismesi durdurulabilir mi? Bu soru, "Tartismali Kisi" kavramini gundeme getirir. Ozellikle, "Iyi-kotu olmaz, 'karmasik ve derin kisi' olur" soylenmelerini baslatabilir. Bu tur sorular, 'ortaligi bulandirmak' icin mi soylenmistir? Neden? Bu, bir 'dusuncesel savas' midir? Bir kisinin yazilarini ya da kisiligini 'kucultmek' icin kullanilan yontem, o yazilara karsi "tartismali yazi" ya da "tartismali kisi" deyimini yoneltmektir. Genellikle bu tur damgalama uygulamalari, son dortbin yildir, degisik kaynakli gorevli yazarlarca ortaya atilir. Bu gorevli yazarlar, kendilerine gorev veren kurum ya da kuruluslarin cikarlarini gozlemekle yukumludurler. Gonullu, ya da aylikci olabilirler. Bu gorevi yerine getirebilmek icin de, isverenlerinin gundemindeki girdiciktilari yakindan bilip bu cikarlari destekleyici ve karsitlarini yerici yazilar yazmalari gerekir. Eger, gundemlerindeki yonlere 104 ve cikarlara ters dusen bir yazi olur ise, en kisa yoldan o yazi ve yazarinin "tartismali" oldugunun ileri surulmesi gerekir ki, 'begenilmeyen' yazinin icerigi cok destek gormesin. Butun bu ugraslara karsilik, Dunya Degistirici ile yargilayan arasindaki ayricaliklar, bir yerde, yavas da olsa anlasilmaya baslar. "Amerikan güldürü yazarı Mark Twain (Samuel Clemens; 1835-1910) bir gözlemde bulunmuştur: "[Atılımları] başarılı oluncaya kadar, bir kişinin düşünceleri [ve yöntemleri] delilik olarak görülür" (A man is a crank, until his ideas succeed). İngiltere'nin Cambridge Üniversitesi muhendislik bölümü ögrenci derneği de, 1980'lerde Mark Twain'in bu görüşünü ödünç alıp, kendilerini tanıtıcı bir deyim türetti: "Bir devrim, bir deli'nin atılımı ile başlar" (A revolution starts with a crank). Bu iki deyimde de kullanılan, "crank" Türkçe'de "kolçak" anlamındadır: bir "aygıt"ın "dönmeye başlamasını" sağlamak için kullanılır; kullanım amacı, "çevirerek bir aygıt'ın 'devrim' ('devrilmek') yolu ile dönmeye başlamasını" gerçekleştirmektir. Kahve değirmeninin kol'u da bu kolçak (crank) türündedir. Eskiden, içten yanma motorlu araçların "çalistirilmaya" başlanması da "kolçak" kullanılarak, insan gücü ile sağlanırdı. Ek olarak, "crank," deli, sinirli, ya da "huysuz" kişi anlamına da gelir. Kolaylıkla görülebileceği gibi, İngiliz ögrenciler, bir söz oyunu yolu ile hem doğal bilimleri düşünce bilimleri ile birleştirmekteler; hem de, düşüncelerin bir tabanda, ortak-bölen düzeyinde, ortak değerleri paylaştığını ortaya koymak istemişlerdir. Konu ile ilgili gösterilecek örnekler diğer açılardan da sürdürülebilir. Türk Düşünce İşvereni Ömer Seyfettin (18841920), Osmanlı İmparatorluğunun 19111912 savaşi sırasında yazdığı bir yazısında, pirelerin önem ve gereğinden söz eder. Seyfettin, bu yazısı ile "pireler olmaz ise, köpekler uyuşuk kalırlar. Pire ısırdıkça, köpek ayağa kalkıp pireleri üzerinden atmağa uğraşir," "böylelikle uyuşukluk gaflet ve dalaletine düşmekten kurtulur" görüşünü öne sürer. Seyfettin'in güldürü yolu ile ile yazısında anlatmaya çalistigi gerçek de kısaca: bir toplum, "baş'ına gelen ağrıları" iyi etmek yoluyla "arılaşir." Önce varlığını, sonra da bölünmezliğini korumak yolunda adım atar. 105 Çünkü, bir toplumun bölünmesi, o toplumun ortadan kalkmasının ilk basamağıdır." (Hasan Bülent Paksoy, "Dusunce Isvereni." Turk Tarihi, Toplumlarin Mayasi, Uygarlik (İzmir: Mazhar Zorlu Holding, 1997) kitabından) Dunya'yi degistiren kisiler, dusuncesel ya da eylemsel olarak "Atilgan," "girisimci," gozu'nu budaktan sakinmayan," "basarici" nitelikleri paylasirlar. Bunlar kisa ama cok guclu deyimler. "Basari" deyimin kimligi nedir? Ornek almak istenir ise, Timur Bey (O. 1405), atilgan idi. Gun sirasi ile, Ataturk de. Bu iki kisilik, birer gosterge olarak da ele alinir. Cunku, her atilim, bir de sakinca'yi ardinda getirir. Bu sakinca, basari ile, basarisizlik arasindaki ayricaliktir. Her kisi her konuda basarili olamaz. Gecmis boyunca, sakincalari gerekli inceleme ve bilgi ile goz onune alan atilimcilar, karsi cozumler yordami ile guclukleri yenebileceklerini gorduler, ogrendiler. Kendilerinden once yasamis olanlarin basarilarinin kokenlerini de, konumlari icinde, anladilar. Bu cozumler, ara-sira olaganustu olabilecegi gibi (Fatih Sultan Mehmed'in kadirgalarini karadan yurutmesi gibi), genellikle eldeki verilerin iyi degerlendirilmesi sonucu elde edilmis basarilar olmalari bakimindan cok daha onemlidirler. Bu tur incelemeler, Tutucu ve Baskaldirici Kisiler ve Kurumlar arasindaki uclu Cekisme'yi ozetler. Bu tur cekismeler, Inaclar icinde de yer alir. Isa Inanclilar arasinda oldugu kadar (Katolik –Ortodoks--Protestan), Muslumanlar (Sunni-Sii) arasinda da gorulurler. Islamiyette, "Si'i" lik, Peygamber Muhammed (S.A.V.) yasamda oldugu gunlerinde baslamis idi. Hz. Ali'nin hem Hz. Muhammed'in damadi, hem de daha once kan bagi akrabaligi olmasi nedeni ile, Hz. Ali yandaslari, Hz. Ali'nin ilk Halife olmasini istiyorlardi. Bu gerceklesmeyince, Hz. Ali yandaslari, Si'i (ayri bir toplum olarak ayrilmak anlaminda) oldular. Bu ayrilik, yalniz "inanc' olarak kalmadi. Toplumsal yonlerin degismesine yol acti. Bu 'toplumsal yon degistirme,' belirli toplumlarin oz kokenlerini korumak icin sectikleri bir cozum idi. Iran kokenliler, Araplara savasta yenilmis bile olsalar, oz veri ve varliklarini bu ayricalik (Si'I lik) yolu ile korumayi sectiler. 106 Basarmis olsuklari soz goturmez. Bu da, Dunya Degistiren bir dusuncenin uygulanmasi idi. Isa inancli Hristiyanlik ise, Hz. Isa'nin Musevilik icinde bir yenilik ve temizlik yapmak istemesi ile basladi. Isa, bir Yahudi idi. Tanrinin yolunda olmadigi gerekcesi ile, en onemli Yahudi Tapinaginin icinde is yapan "para bozucularin" (belki de ilk bankacilar) tezgahlarini devirdi, Roma tug'u altinda yasamakta olan Yahudilerin duzenini bu acidan altust etti. Bu duzen bozmaciligi (Dunya Degistiren dusuncesi) yuzunden hem Yahudi Toplumunca, hem de ust Duzey Roma yoneticilerince yargilandi ve carmiha gerilerek olduruldu. Sonucunda, baslattigi akim'a Yahudi olmayanlarin katilmasi ile, ortaya yepyeni bir inanc duzeni cikti. Eger Dunya Degistiren Dusunceler (ve Dusunceyi ortaya atan) ilgi cekmekte ise, degisim'e karsi cikanlar, degisim'I durdurmak icin baska yontemlere de basvurabilir. Bu yontemler, deyimlerin ve kavramlarin kimligini degistirmek gibi uygulamalari da icerebilir. Toplum ve kisilerin sagduyulari uzerinde bir bulut dilimi ortmek soz konusudur. Mark Twain bu tur yaptirimlara, bilerek uydurdugu gulduru bicimli abartma ile "Merhem-i Çesmi Humayun " (Imperial Optical Linement) adini vermis idi. (Twain, guldurulu deyimini Ingilizcedeki "Pulling the wool over eyes" deyisinden turetmistir) Kisacasi, 'goz boyamak' denebilir. Kennedy'ler, ABD nin "ileri gelen" ailelerinden biridir. Gunumuzde ailenin bas'i olan, ABD Massachusetts Sanatoru Teddy Kennedy, ABD icinde 'sol goruslu' olarak bilinir; ABD Demokrat Parti uyesidir. Massachusetts eyaletinde yasayan ve Demokrat Partiye oy verenlerce, onyillardir aksamadan yeniden Senatorluge secilir. Dedesi ABD nin buyuk kentlerinden birinin belediye baskani; babasi ABD nin Ingiltere Buyukelcisi ve isadami; Agabeyi Bobby, ABD nin Adalet Bakani; diger bir buyuk agabeyi de ABD baskanligi yapan John F Kennedy idi. Her birinin, dede'den kalma buyuk gelirleri ve varliklari var. Degisik iller'de saray yavrusu konaklari, takim-takim gorevlileri, yasamlarini kolaylastiriyor. Bu durumda, 'solcu' ve 'sol' nasil tanimlanabilir? 107 Bilindigi gibi 'sag' ve sol' 'deyimleri,' 1789 Fransiz devrimi surecinde Paris yerleskesinin iki karsilikli yakasinda toplanip, "Fransiz toplumunun sorunlarini cozucu" dusunceler ureten kisilerin biraraya geldikleri "yon" lerden alinarak sozluge yerlestirildiler. Bu yerleskelerden gelen cozumlerin Fransadan ve Fransizcadan gelmesine karsilik, Fransizlar gene de 'deyimlerin uzerinde' Fransiz sorunlari icin Fransiz cozumlerini uretip, kullandilar. Sag ve Sol deyimlerine ve bu deyimlere disaridan bicilen 'degerlere' koru-korune bagli kalmadilar. Bu deyimleri de, islerine geldiginde kullandilar. Bu bakimdan, bu tur 'yon' verici dusuncelerin yalnizca adlari nedeni ile elde tutulmalari ne denli dogru olur? Ornekler cogaltilabilir: Gunumuz ABD deki Cumhuriyetci Parti (Cogulcu Yonetim'e Katilim Birimi), bir fil; Demokrat da bir esek ile simgelidir. Secim sureci calismalarinda, bu simgelerin cogaltimi butun ulkeye yayilir. ABD Ic Savasi (1860-1865) surecinde, Abraham Lincoln Cumhuriyetci Parti uyesi olarak Baskanlik yapmis idi. Ic Savasin cikmasina neden, kara derililerin tutsak kalip-kalmama tartismasi idi. Lincoln, tutsakligi kaldiran Ozgurluk Bildirgesini imzalamis idi. Ic Savas sona erdiginde, kara derililere ozgurluk ve esitlik verilmesine karsi cikanlar da Demokrat Parti bayragi altinda toplandilar. Aradan kirk yil gectikten sonra, Cumhuriyetci ve Demokrat Partilerin, toplum sorunlarina karsi olan tutumlari incelendiginde, birbirlerinin yerini aldiklari gorulur. Demokratlar Yirminci Yuzyilin sonlarindan bu yana bireysel ozgurlugu ve ozellikle kara derililerin esitligini savunurken, Cumhuriyetciler de parayi ve paralilari savunma yolunu sectiler. Baska bir deyis ile, sag sol oldu; sol sag oldu. Sagduyu'ya ne oldu? Yoksa, 'sagduyu,' bu tur tartismalar sonucu mu toplumca secilmelidir? Komunism ve Solculuk genelde birbirleri ile es tutulur. Ama, kisa bir arastirma sonucu, ornegin Lenin'in (1870-1924), basinda bulundugu Bolsevikler (Yirminci Yuzyil baslari) icinde bile "Solculara" ates puskurdugu, toplanti tutanaklarinda ve 108 gazete yazilarinda gorulebilir. Her olay ve deneyde oldugu gibi, Cogulcu Yonetime Katilim Birimlerinin (Ulusal Tufek Dernegi; Isci Yardimlasma Kurumlari, Bankacilar Dernegi, vb gibi) baslangiclari, eskiden gelme ornekleri var. Kokenleri de ikibin-iki bin besyuz yil'I askin bir surec icinde gelismistir: M.S. 476 da sona erdigi varsayilan Roma Imparatorlugu, Roma Cumhuriyetinin (M.O. 509 M.S. 49) temellerinin uzerine bir 'emr-I vaki' olarak kuruldu. Bu gercegi de, Julius Caesar (M.O 44 de olduruldu) tek Yonetici olarak gerceklestirdi. Ancak, Roma Senatosu kaldirilmadi, Cumhuriyetten Imparatorluga devsirildi. Julius bir general olarak buyuk un'e kavustugu icin (buyuk alanlari, alaylarinin basinda doguserek aldigindan), gorunuse gore, karsi gelen olmadi. Ustelik, Roma yurttasi olanlara dusuk giderli ya da gidersiz bugday dagitildigindan, gunumuzde havuc-ve-sopa adi ile bilinen "aba altindan degnek gostermek" yontemi toplumun ses cikarmasini onledi. Senato uyeleri de genellikle hem ailelerinin gosterisini azaltmamak, hem de Senator olmanin getirdigi 'yonetim' etkenligini surdurebilmek icin, yutkunarak Julius'un basa gecmesine goz yumdular. Cumhuriyet oncesi ve sonrasi, Romali senatorler kendi aralarinda iki degisik kume icinde yer aliyorlar, kendi kumeleri icinde, karsi kumenin etkisini kirmaya calisiyorlardi. Bu kumelerin adlari Optimates (Erkeklerin en yahsisi) ve Populares (Toplumsever) idi. Yahsilar, 'soylu ailelerden' geliyorlardi, cok varlikli idiler; Senato'ya secilebilmek icin Roma yurttasi secmenlere, buyuk giderli kisisel ozel armaganlar verebiliyorladi. Nasil olsa, secildikten sonra, kullandiklari, dagittiklari para'yi geri alabilecek isler yapabiliyorlardi. Toplumseverler ise, Yahsilarin Roma'da var olan butun parayi ele gecirmelerini onlemeye cabaliyorlardi. Her iki kumenin ugraslari, soz'de ve sozlerde kalmadi. Her iki kumenin onde gelenleri, oz varliklarini kullanarak, ozel ordular kurdular. Roma'nin oz imparatorluk ordusunun gorevi, 109 imparatorlugu genisletmek idi. Yahsilarin ve Toplumseverlerin ozel ordularinin gorevi ise, birbirleri ile vurusmak; yonetimi ellerine gecirmek ve karsi tarafi yonetimden uzak tutmak. Iki tur ordunun var olusu, ozel ordularin birbirleri ile sokaklarda vuruslari, once cumhuriyetin, sonra da imparatorlugun gucunu yitirmesine buyuk olcude katkida bulundu. Sonucunda, Roma Toplumu toptan ortadan kalkti. Dogal olarak, bu tur olaylara yol acacak olan dusuncelerin varligi daha onemli bir gercektir. Pek iyi, bu tur dusuncelerin kokenleri nelerdir? Dunyayi Degistiren Dusuncenin varligi mi, yoksa deger yargisinda bulunanlarin coklugu mu? Dunya Degistiren dusunceyi ortaya atan kisinin "Sagduyu-Solduyu" gostergesimidir? Yoksa, bagimsiz ve varlikli toplumun yasamini surdurmek istemesi mi; Dunya Degistiren Dusunceyi orta'ya atan kisi'yi yetistirmesi mi? Bir toplum'un yok olmadan, bagimsiz ve tutsak kalmadan yasayabilmesi icin, oncelikle: yasama isteginin olmasi gerekir. Bu istegin dile getirilmesi gerektir. Yalniz 'istiyorum,' 'istiyoruz' sozu ile degil; yapilmasi gerekli islerin, atilimlarin acikca ortaya konulmasi ve ayrintilarinin tartisilarak isleme konulmasi ile yapilabilir. Toplumun ve kisinin "'Oz" unu savunmasi nerede baslar ya da biter?" Burada da 'Deyimlerin Kimligi' ve sagduyu-solduyu kavramlari'na dayanan islevler var. Uygulamali olarak dusunulecek olursa: Bir kume toplum, elerindeki varlik ile 'var' oluyor. Bu 'varlik' olmasa, toplum da olamayacak. Bu varligi korumak icin de, bu varligin bir bolumunu gozden cikararak girisimlerde bulunmasindan kacinamayacak durum var. Toplum'un gozden cikarmasi gerekli olan, toplumun elindeki para ya da toplumu olusturan bireylerden bir bolumunun canidir. Genellikle her ikisidir. 110 Yukaridaki Roma ve ABD orneklerinde de goruldugu gibi, ilk kume karsisindaki ikinci kume bu tur degisikliklere karsi koymak istiyor. Hangi kumenin oz varligini koruma icgudsu daha guclu? Ikinci kume'ler de, ellerinden gelen butun gucleri ile toplu bir ataga ya da savunmaya gecmek durumundalar. Bu "varlikli guc" degismezmidir, yoksa, gunden gune boyut ve kokleri dalagalanabilir mi? Bir de, orta yerde, ucuncu bir kume toplum seyirci durumunda: onlarin nereye donecekleri belirli degil. Neden? Diger iki kumeye inanmadiklarindan mi, yoksa, ucuncu kume olarak, ilk iki kumenin birbirini 'yiyip-bitirmesini' beklediklerinden mi? Bu bekleme sonucu, ucuncu kume uyelerinin istedikleri gerceklesebilecekmidir? Ucuncu kume'ye soz mu verilmistir? Kimden? Ellerinde varlik olan toplumlar ise, yalnizca eldeki varligin bu tur bir yarismada kesin basarili olamayacagini yavastan anlamaya basladilar mi? Ya da, kendilerini saglama alabilmek icin Ulusculugu ileri surup kalkan olarak kullanmak isteyebilirler mi? Ulusculuk mu, Yurtseverlik mi? Neden dusunmek gerekli? Hangisi Dunyayi Degistirecek Dusunce; Hangisi deger yargisinda bulunan? Toplum Olarak Varilmak istenen Sonuc Nedir? 111 Kitabin Yazari Hasan Bülent Paksoy. 1948 yilinda Odemis'te dogdu. Gunumuz'e dek, kitaplarinin onikisi yayinlandi. Ohio State; Franklin; Massachusetts-Amherst; Central Connecticut State Universitelerinde Ogretim Uyeligi, Harvard Universitesi Orta Dogu Arastirmalari Merkezinde Arastirmaci olarak calisti. Doktorasini, Ingiltere'nin Oxford Universitesinde, Birlesik Krallik (United Kingdom) Universiteleri Rektorler Kurulu bursu ile bitirdi. Altmis'i askin arastirma yazisi son yirmi bes yil icinde dunyanin butun oturulan kitalarinda cikarilan kirk'i askin bilimsel dergilerde basildi. Bostwick bursu ile ABD'nin Trinity Universitesinden lisans; ikinci askerlik sonrasi da, ABD National Science Foundation arastirma programi destegi ile University of Texas at Dallas'tan Yuksek Lisans diplomalarini aldi.