Krzysztof TRZCIÑSKI Warszawa Czym jest stabilnooeae polityczna pañstwa? Streszczenie: Artyku3 traktuje o problemie definiowania pojêcia „stabilnooeae polityczna" pañstwa. G3ównym jego celem jest odpowiedŸ na pytanie, co znaczy stwierdzenie, ¿e dane pañstwo jest stabilne politycznie. Artyku3 sk3ada siê z czterech czêoeci. W pierwszej wyjaoeniany jest leksykalny sens s3ów: „stabilny", „stabilnooeae" i „stabilizacja". W drugiej czêoeci analizowane jest rozumienie znaczenia terminu „stabilnooeae polityczna" w pioemiennictwie politologicznym. Trzecia czêoeae artyku3u pooewiêcona jest omówieniu kwantytatywnych prób ujmowania sensu pojêcia stabilnooeci politycznej. W zakoñczeniu podjêta zosta3a próba zdefiniowania przedmiotowego terminu polegaj1ca na syntezie elementów najczêoeciej spotykanych w propozycjach wyjaoeniania istoty stabilnooeci politycznej; oceniono zwi1zek miêdzy istnieniem stabilnooeci politycznej a podstawowymi typami re¿imu politycznego: demokracj1 i autorytaryzmem; oraz zidentyfikowano g3ówne podejoecia konceptualne w pojmowaniu przedmiotowego terminu. S3owa kluczowe: stabilnooeae polityczna, stabilny politycznie, niestabilnooeae polityczna, niestabilny politycznie, pañstwo C hoae termin „stabilnooeae polityczna" jest bardzo czêsto stosowany dla oddania kondycji pañstw, zarówno przez badaczy polityki, jak i rozmaitych analityków, to wci1¿ brakuje jego jednoznacznej definicji. Istniej1 ró¿ne opinie na temat elementów, które pojêcie to konstytuuj1. G3ównym celem niniejszego artyku3u jest odpowiedŸ na pytanie, co oznacza stwierdzenie, ¿e jakieoe pañstwo jest stabilne politycznie. Drog1 do realizacji tego celu jest analiza rozumienia znaczenia terminu „stabilnooeae polityczna" w pioemiennictwie naukowym. Analizie tej pooewiêcona jest zasadnicza czêoeae artyku3u. Rozwa¿aniom teoretycznym towarzysz1 w niektórych jego czêoeciach odwo3ania do zagadnienia istnienia stabilnooeci politycznej w Libii, w okresie autorytarnych rz1dów Mu'ammara al-Kadafiego (w latach 1969–2011) i obecnie. Powodem wyboru kazusu Libii jest fakt, ¿e pañstwo to, po ugruntowaniu siê w3adzy al-Kadafiego, uznawane by3o w literaturze przedmiotu za stabilne politycznie, zaoe po obaleniu dyktatora okreoelane jest mianem politycznie niestabilnego. Posi3kowanie siê przypadkiem Libii jest pomocne dla sformu3owania opinii, czy pojêcie stabilnooeci politycznej powinno byae 31czone z jakimoe konkretnym rodzajem re¿imu politycznego. Jest to dodatkowy cel tego artyku3u. W jego zakoñczeniu zosta3a dokonana synteza elementów najczêoeciej spotykanych w propozycjach wyjaoeniania istoty stabilnooeci politycznej, co mo¿na uznaae za próbê definicyjn1; oceniono korelacjê miêdzy istnieniem stabilnooeci politycznej a dwoma g3ównymi rodzajami re¿imu politycznego: demokracj1 i autorytaryzmem; oraz zidentyfikowano dwa podstawowe podejoecia konceptualne w pojmowaniu przedmiotowego terminu. DOI : 10.14746/pp.2015.20.2.3 Preliminaria Namys3 nad znaczeniem pojêcia stabilnooeci politycznej warto rozpocz1ae od zwrócenia uwagi na sens s3ów: „stabilny", „stabilnooeae" i „stabilizacja". Pochodz1 one z 3aciny. Janusz Sondel (2006, s. 897) wskazuje, ¿e przymiotnik stabilis znaczy m.in.: „trwa3y", „sta3y" i „niezmienny". Z kolei rzeczownik stabilitas konsekwentnie oznacza: „trwa3ooeae", „sta3ooeae", „niezmiennooeae", a tak¿e „sta3y porz1dek". W3adys3aw Kopaliñski (2000, s. 470) t3umaczy znaczenie rzeczownika „stabilnooeae" jako „sta3ooeae (zdolnooeae powracania do stanu) równowagi"; zaoe rzeczownika „stabilizacja" – jako „ustalenie, utrwalenie, ustatecznienie jakiegooe stanu, po3o¿enia albo przebiegu zjawiska" b1dŸ „ograniczenie wahañ, chwiejnooeci". Inny s3ownik jêzyka polskiego (2000, s. 671–672) t3umaczy, ¿e „cooe, co jest stabilne, nie ulega zmianom przez d3u¿szy czas", a stabilne konstrukcje to takie, które „zachowuj1 swoj1 pozycjê". Wed3ug tego samego Ÿród3a, „stabilizacja stanu lub po3o¿enia czegooe albo przebiegu jakiegooe zjawiska to ich utrzymanie (siê) lub utrzymywanie (siê) na sta3ym poziomie". S3ownik jêzyka polskiego SJP dodaje, ¿e, gdy mowa np. o jakichoe uk3adach, s3owo „stabilny" nale¿y interpretowaae jako „3atwo powracaj1cy do równowagi" po jakimoe zaburzeniu. W s3owniku tym odnotowano równie¿ istnienie s3owa „quasi-stabilny". Mówienie o czymoe, ¿e jest quasi-stabilne oznacza zwykle tyle co wyra- ¿enie „pozornie stabilne". Za podstawowy antonim pojêcia „stabilny" nale¿y uznaae termin „niestabilny", którego synonimami s1 z kolei pojêcia „zmienny", „nietrwa3y" b1dŸ „chwiejny". Zgodnie z objaoenieniem zawartym w S3owniku jêzyka polskiego PWN, s3owo „niestabilny" oznacza „charakteryzuj1cy siê brakiem stabilizacji, zmieniaj1cy siê". Wskazane t3umaczenia pozwalaj1 sformu3owaae co najmniej dwa wnioski istotne dla rozwa¿añ nad znaczeniem pojêcia stabilnooeci politycznej. Po pierwsze, sens s3owa „stabilnooeae" 31czony jest najczêoeciej z trwa3ooeci1, czy te¿ niezmiennooeci1 jakiegooe stanu. Oznacza to, ¿e zmianê mo¿na rozumieae jako brak stabilnooeci. Po drugie jednak, stabilnooeae bywa równie¿ wi1zana ze zdolnooeci1 powrotu czegooe do równowagi po okresie jakiejoe zmiany. W tym sensie zmiana mo¿e oznaczaae czasowy brak stanu równowagi. Wnioski te mo¿na odnieoeae do konkretnego przyk3adu empirycznego i zadaae nastêpuj1ce pytanie: czy po utrwaleniu siê w3adzy al-Kadafiego w Libii, pañstwo to by3o stabilne politycznie, a obecnie nie jest? Bior1c pod uwagê jedynie przytoczone s3ownikowe eksplikacje pojêcia stabilnooeci i odnosz1c je do oewiata polityki mo¿na by uznaae, ¿e konsolidacja pe3ni w3adzy w Libii przez al-Kadafiego da3a temu pañstwu stabilnooeae polityczn1, której zosta3o ono pozbawione w 2011 r. w wyniku tzw. Arabskiej Wiosny, a konkretnie w nastêpstwie wybuchu wojny domowej, która doprowadzi3a m.in. do oemierci dyktatora i destabilizacji rozumianej w sensie procesu tracenia stabilnooeci politycznej b1dŸ koñca tego procesu w postaci nastania stanu chaosu. Z kolei, jak mo¿na domniemywaae, zakoñczenie stanu d3ugotrwa3ej rywalizacji zbrojnej miêdzy rozmaitymi frakcjami o charakterze plemiennym i politycznym oraz ukszta3towanie siê nowej, efektywnej w3adzy zapewniaj1cej Libijczykom pokój, bêdzie oznaczaae stabilizacjê i powrót stanu stabilnooeci. Jak siê bowiem wydaje, ró¿nica miêdzy pojêciami „stabilizacja" i „stabilnooeae" wi1¿e siê w3aoenie z tym, ¿e to pierwsze odnosi siê do procesu stabilizowania jakiegooe zjawiska lub te¿ do jego dopiero co osi1gniêtego zwieñczenia, podczas gdy stan stabilnooeci ma charakter bardziej ugruntowany. Jest to jednak tylko pewna intuicja, bowiem s3owniki jêzykowe nie przeprowadzaj1 tak wyraŸnego rozró¿nienia. Kazus libijski 38 Krzysztof TRZCIÑSKI PP 2 '15 mo¿e siê jednak wydawaae prosty w ocenie jedynie na pierwszy rzut oka, bowiem, jak nale¿y wnioskowaae ze sposobów definiowania stabilnooeci politycznej przez teoretyków polityki, stan ów bywa zwykle rozumiany w sposób znacznie bardziej z3o¿ony. Próby definiowania stabilnooeci politycznej Jak s3usznie stwierdza Allison McCulloch (2013, s. 115), pojêcie „stabilnooeae polityczna" (political stability) jest bardzo trudne do zdefiniowania. Badaczka ta wskazuje jednak, ¿e o stabilnooeci politycznej pañstwa zwykle mówi siê w sytuacji braku wybuchów przemocy i zarazem istnienia porz1dku publicznego (civil order), co 31czone jest z kwesti1 trwa3ooeci rz1dów, ich legitymacji oraz skutecznooeci dzia3ania, a nadto z brakiem strukturalnych zmian (McCulloch, 2013, s. 115–116). Zauwa¿a te¿, ¿e nawet w skonsolidowanej demokracji pojêcie stabilnooeci politycznej wi1¿e siê z istnieniem pewnego ograniczonego stopnia niepewnooeci odnooenie sta3ooeci wskazanych elementów, choae zarazem powinno ono zak3adaae przynajmniej trwa3e przestrzeganie regu3 konstytucyjnych. Arend Lijphart (1977, s. 4) stwierdza z kolei, ¿e w demokracji o stabilnooeci politycznej mo¿na mówiae wówczas, gdy istnieje du¿e prawdopodobieñstwo, i¿ pozostanie ona demokracj1 i gdy zarazem przypadki wybuchu przemocy politycznej s1 rzadkie lub poziom zagro¿enia wyst1pieniem tego zjawiska jest niewielki. Powracaj1c do pogl1dów A. McCulloch, zapewne najwiêcej w1tpliwooeci budzi jej stwierdzenie o braku strukturalnych zmian jako elemencie konstytuuj1cym pojêcie stabilnooeci politycznej. Zasadnicze przekszta3cenia polityczne w pañstwie, na przyk3ad polegaj1ce na zmianie rodzaju re¿imu politycznego zdaj1 siê bowiem zaprzeczeniem istnienia stanu stabilnooeci, czy te¿ po prostu jej brakiem, zw3aszcza ¿e niejednokrotnie towarzyszy im przemoc. Mo¿na by z tego wnioskowaae, ¿e na przyk3ad procesy demokratyzacyjne w autorytarnie rz1dzonym pañstwie nale¿y uznaae za objaw braku stabilnooeci politycznej. W sukurs mog3oby jednak przyjoeae w tym miejscu pojêcie „pokojowych przemian demokratycznych" (peaceful transitions to democracy), które upowszechniane jest przez grupê badaczy problemów politycznej niestabilnooeci, w sk3ad której wchodz1: Jack A. Goldstone, Robert H. Bates, David L. Epstein, Ted Robert Gurr, Michael B. Lustik, Monty G. Marshall, Jay Ulfelder i Mark Woodward (2010, s. 192). W ich opinii, pokojowe przemiany demokratyczne to takie, które powoduj1 mniej ni¿ jeden tysi1c ofiar oemiertelnych. Przemiany takie mo¿na by zatem uznaae za niepodwa¿aj1ce stabilnooeci politycznej. Podejoecie to ma jednak bardzo kruche podstawy. Po pierwsze, liczba ofiar przemocy sama w sobie nie powinna oewiadczyae o braku stabilnooeci politycznej lub jej istnieniu bez brania pod uwagê przynajmniej nastêpuj1cych kwestii: czy w trakcie przemian demokratycznych istnieje rz1d skutecznie dzia3aj1cy poprzez swoje instytucje; i czy ma on jak1oe legitymacjê? Po drugie, wskazana liczba mniej ni¿ jednego tysi1ca ofiar oemiertelnych oznacza zupe3nie co innego w pañstwie, które ma np. 100 milionów obywateli (jak choaeby w przypadku Filipin), a co innego w takim, którego populacja jest np. dziesiêciotysiêczna (niech za przyk3ad pos3u¿y Tuvalu). Uwagi te nie maj1 za zadanie dezawuowaae prób dookreoelenia pojêcia stabilizacji politycznej, ale raczej podkreoeliae, jak trudno jest osi1gn1ae konsens w kwestii uniwersalnego PP 2 '15 Czym jest stabilnooeae polityczna pañstwa? 39 rozumienia przedmiotowego terminu. Byae mo¿e dzieje siê tak m.in. dlatego, ¿e stabilnooeae polityczna mo¿e wystêpowaae zarówno w re¿imach demokratycznych, jak i autorytarnych. Upadek re¿imu autorytarnego mo¿e zaoe niejednokrotnie oznaczaae koniec stabilnooeci politycznej. £1czenie tego terminu g3ównie z demokracj1 mog3oby zaoe zak3adaae, ¿e ma ono charakter stricte normatywny. Tymczasem, wychodz1c poza wymiar normatywny, Claude Ake (1975, s. 273) zauwa¿a3, ¿e pojêcie stabilnooeci politycznej odnosi siê przede wszystkim do ludzkiego zachowania, i w konsekwencji by3 przekonany, ¿e stabilnooeae polityczna w danym pañstwie istnieje tak d3ugo, jak cz3onkowie jego spo3eczeñstwa ograniczaj1 swoje zachowanie do wzorców, które mieszcz1 siê w granicach oczekiwañ dyktowanych przyjêtymi w nim rolami politycznymi. Zatem ka¿de dzia3anie, które odbiega od tych granic mo¿na uznaae za prowadz1ce do nastania politycznej niestabilnooeci. C. Ake wskazywa3 nadto, ¿e poziom stabilnooeci politycznej w danym pañstwie mo¿na mierzyae za pomoc1 systematycznego identyfikowania zachowañ, które w kontekoecie owych wzorców mo¿na uznaae za prawid3owe (regularities) lub nieprawid3owe (irregularities). W jego mniemaniu, zachowanie, czy te¿ dzia3anie polityczne jest prawid3owe, gdy nie narusza istniej1cych wzorców zachowañ odnosz1cych siê do ról politycznych; z kolei zaoe nieprawid3owooeae wi1¿e siê z przekroczeniem tych¿e. C. Ake by3 jednak oewiadom faktu, ¿e wspomniany pomiar by3by niezwykle trudny do przeprowadzenia. Prostszym do zdefiniowania ni¿ pojêcie stabilnooeci politycznej wydaje siê pokrewny termin „stabilnooeae ekonomiczna" pañstwa, na który, jak wskazuje Jim Tomlinson (2004, s. 670–671), sk3adaj1 siê najwa¿niejsze cele polityki makroekonomicznej: stabilny wzrost (rozumiany jako tempo powiêkszania siê PKB), niska stopa bezrobocia, niski poziom inflacji oraz zadowalaj1cy bilans p3atniczy. Badacz ten zauwa¿a jednak, ¿e przytoczone komponenty pojêcia stabilnooeci ekonomicznej bywaj1 rozmaicie rozumiane. Przywo3anie zagadnienia stabilnooeci ekonomicznej jest jednak o tyle istotne, ¿e pojêcie stabilnooeci odnoszone do pañstwa bardzo czêsto 31czy w sobie zarówno elementy ekonomiczne, jak i polityczne. I tak na przyk3ad Ben Shepherd (2010, s. 8), zauwa¿aj1c, ¿e pojêcie stabilnooeci politycznej ma istotny wydŸwiêk ekonomiczny, analizuje mo¿liwe korelacje miêdzy uwarunkowaniami natury politycznej a wzrostem gospodarczym, zw3aszcza w pañstwach Afryki Subsaharyjskiej. Badacz ten konstatuje, ¿e stabilnooeae oznacza w tym kontekoecie przewidywalne oerodowisko polityczne, które przyci1ga inwestycje. Wskazuje jednak zarazem kazusy pañstw afrykañskich, których pozorna stabilnooeae bynajmniej nie poci1ga za sob1 wzrostu gospodarczego. I tak na przyk3ad rz1dzona autorytarnie Erytrea, w której rzadko wystêpuj1 niepokoje wewnêtrzne, jak to ujmuje, dogorywa ekonomicznie. W konsekwencji B. Shepherd dodaje, ¿e zwykle stabilnooeae polityczna jakiegooe pañstwa kojarzona bywa z istnieniem w nim rz1dów prawa, raczej silnych instytucji ni¿ wp3ywowych jednostek, oraz otwartej na potrzeby obywateli (responsywnej, responsive) i wydajnej biurokracji. Dodatkowo, za elementy stabilnooeci politycznej uznawane s1 czêsto: niski poziom korupcji oraz klimat biznesowy sprzyjaj1cy inwestowaniu. Szukaj1c odpowiedzi na pytanie, czym jest stabilnooeae polityczna, niekiedy dokonuje siê odwrócenia perspektywy poprzez postawienie pytania, co oznacza termin „niestabilnooeae polityczna". Alberto Alesina, Sule Özler, Nouriel Roubini i Phillip Swagel (1996, s. 191), równie¿ badaj1c zale¿nooeci miêdzy uwarunkowaniami politycznymi a wzrostem gospodarczym, definiuj1 niestabilnooeae polityczn1 jako tendencjê (propensity) do czêstych 40 Krzysztof TRZCIÑSKI PP 2 '15 zmian, czy te¿ za3amywania siê (collapse), w3adzy wykonawczej w pañstwie, zarówno w sposób konstytucyjny, jak i metodami pozakonstytucyjnymi. Takie ujêcie ma jednak charakter bardzo ogólny i nie nawi1zuje do kwestii tego, czy zmiany egzekutywy 31cz1 siê z wybuchem przemocy oraz brakiem skutecznego dzia3ania instytucji pañstwowych. Powracaj1c do pogl1dów B. Shepherda, nale¿y powiedzieae, ¿e z pozoru mog1 one komplikowaae próbê udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy o stabilnooeci politycznej mo¿na mówiae zarówno w warunkach istnienia demokracji, jak i w sytuacji funkcjonowania re¿imu autorytarnego. Jest tak dlatego, ¿e przedmiotowe pojêcie kojarzone bywa z rz1dami prawa oraz z ugruntowanymi, wydajnymi i realnie s3u¿1cymi zaspokajaniu potrzeb obywateli instytucjami pañstwowymi. Ostatecznie B. Shepherd (2010, s. 9–11) sugeruje jednak, ¿e termin „stabilnooeae polityczna" wcale nie musi wi1zaae siê z konkretnym rodzajem re¿imu politycznego, a raczej ze sposobem sprawowania w3adzy i pozytywnymi dla obywateli efektami jej dzia3añ1. Badacz ten proponuje, by stabilnooeae polityczna by3a raczej 31czona z dobrym rz1dzeniem (good governance), zwanym te¿ niekiedy dobr1 administracj1. Choae pojêcie „dobre rz1dzenie" tak¿e bywa ró¿nie definiowane (Gisselquist 2012a; Gisselquist 2012b), mo¿e byae rozumiane jako podejmowanie i implementowanie decyzji przez instytucje publiczne na ró¿nych poziomach w3adzy, czêsto we wspó3pracy z innymi aktorami (zw3aszcza z organizacjami spo3eczeñstwa obywatelskiego). Proces ten charakteryzuje siê: 1) konsensualnym braniem pod uwagê interesów stron, których decyzje te bêd1 dotyczyae; 2) nieprzekraczaniem granic prawa; 3) transparentnooeci1; 4) efektywnooeci1 oraz 5) rozliczalnooeci1 (accountability) (What, 2009). Oczywioecie w3aoeciwooeci te pozostaj1 w wiêkszej korelacji z demokracj1, w tym zw3aszcza tak1, do której wprowadzane s1 elementy demokracji deliberacyjnej2, ni¿ z autorytaryzmem, ale – jak uczy dooewiadczenie historyczne i wspó3czesne – mog1 byae one kojarzone na przyk3ad z absolutyzmem ooewieconym w Europie, systemem deliberacji i konsensusu typowym dla czêoeci w3adztwa tradycyjnego w Afryce Subsaharyjskiej, b1dŸ z niektórymi re¿imami hybrydowymi, a nawet autorytarnymi np. na Dalekim Wschodzie i w Azji Po3udniowo-Wschodniej. Rachel M. Gisselquist (2012a, s. 5–18) dziêki porównaniu rozmaitych definicji terminu „dobre rz1dzenie" stosowanych przez organizacje miêdzynarodowe o charakterze ogólnooewiatowym i regionalnym, a tak¿e w pioemiennictwie dotycz1cym zw3aszcza problematyki rozwojowej, dosz3a do wniosku, ¿e ekonomioeci i organizacje o charakterze stricte gospodarczym (w tym zw3aszcza miêdzynarodowe instytucje bankowe), u¿ywaj1c tego terminu wydaj1 siê rozumieae go g3ównie przez pryzmat wydajnego gospodarowania oerodkami publicznymi, wyeliminowania korupcji, promowania rozwoju gospodarczego i likwidowania ubóstwa. Podmioty te podkreoelaj1 przy tym znaczenie takich elementów dobrego rz1dzenia jak transparentne dzia3anie instytucji publicznych, ich rozliczalnooeae oraz istnienie profesjonalnej biurokracji. Niektóre agendy ONZ-u, instytucje UE oraz badacze rozwoju cywilizacyjnego w wiêkszym zaoe stopniu zdaj1 siê interesowaae „wolnooeciowymi" komponentami tego pojêcia, w tym zw3aszcza takimi jak: funkcjonowanie demokracji lub postêp w demokratyzacji, przestrzeganie praw cz3owieka, swoboda PP 2 '15 Czym jest stabilnooeae polityczna pañstwa? 41 1 Woeród pañstw Afryki Subsaharyjskiej w XXI wieku B. Shepherd (2010, s. 9) wymienia w tym kontekoecie: Ugandê, Etiopiê i Rwandê. 2 Zob. w tym wzglêdzie zw3aszcza pogl1dy Johna S. Dryzeka (2005, s. 212–242). dzia3ania organizacji spo3eczeñstwa obywatelskiego i mo¿liwooeae ich wspó3pracy z instytucjami publicznymi w procesie podejmowania i implementacji decyzji oraz rozwój niezale¿nego s1downictwa stoj1cego na stra¿y rz1dów prawa. Choae propozycja B. Shepherda, by pojêcie stabilnooeci politycznej powi1zaae raczej z dobrym rz1dzeniem ni¿ z konkretnym rodzajem re¿imu politycznego, ma w sobie – jak ka¿da inna – pierwiastek uznaniowooeci i w konsekwencji mo¿na siê z ni1 zgadzaae lub nie, to wydaje siê powa¿na. Pozwala na stwierdzenie, ¿e stabilne lub niestabilne politycznie mog1 byae zarówno demokracje, jak i re¿imy autorytarne, a pojêcie stabilnooeci politycznej powinno byae kojarzone przede wszystkim z jakooeci1 rz1dzenia i owocami tego¿ w postaci korzyoeci dla obywateli. Kwantytatywne próby ujmowania stabilnooeci politycznej Istnienie stanu stabilnooeci politycznej, czy te¿ jego ewentualny brak, próbuje siê mierzyae kwantytatywnie w ramach szerszych badañ nad kondycj1 wspó3czesnych pañstw lub sytuacji politycznej w oewiecie. Na przyk3ad Bank OEwiatowy (BOE) od 1996 r. realizuje projekt pt. WskaŸniki Rz1dzenia na OEwiecie (Worldwide Governance Indicators, WGI), w ramach którego od 2002 r. corocznie oceniany jest poziom jakooeci rz1dzenia (governance) w wiêkszooeci pañstw oraz terytoriów zale¿nych oewiata. W opinii autorów WGI, na rz1dzenie sk3adaj1 siê tradycje i instytucje tworz1ce fundament sprawowania w danym pañstwie w3adzy. Dotycz1 one: procesu wyboru, kontroli i wymiany rz1dz1cych; zdolnooeci rz1du do efektywnego formu3owania i wdra¿ania rozs1dnych polityk; oraz szacunku obywateli i w3adzy dla instytucji, które kieruj1 wzajemnymi ekonomicznymi i spo3ecznymi oddzia3ywaniami miêdzy nimi (Worldwide). Jednym z szeoeciu wymiarów i zarazem mierników rz1dzenia, zidentyfikowanych i stosowanych przez autorów projektu jest „polityczna stabilnooeae i brak przemocy/terroryzmu" (Political Stability and Absence of Violence/Terrorism)3. WskaŸnik ten mierzy g3ównie eksperck1 percepcjê prawdopodobieñstwa wyst1pienia w danej jednostce politycznej przemocy motywowanej politycznie, w tym terroryzmu, a tym samym istnienia lub braku zagro¿enia dla stabilnooeci politycznej4. Stopieñ politycznej stabilnooeci i braku przemocy/terroryzmu dla konkretnego pañstwa albo terytorium zale¿nego ustala siê na podstawie wielu ró¿nych zmiennych. Informacje o nich pozyskiwane s1 z uznanych regionalnych i oewiatowych indeksów oraz raportów politycznych i ekonomicznych5. Najwa¿niejsze zmienne mo¿na podzieliae na 42 Krzysztof TRZCIÑSKI PP 2 '15 3 Pozosta3e piêae wymiarów i mierników rz1dzenia to: przestrzeganie praw cz3owieka i rozliczalnooeae (Voice and Accountability), efektywnooeae rz1dów (Government Effectiveness), zdolnooeae rz1dz1cych do zapewnienia wolnooeci gospodarczej (Regulatory Quality), rz1dy prawa (Rule of Law) oraz poziom korupcji/zaw3aszczania pañstwa przez elity i grupy interesów (Control of Corruption). Zob. szerzej Introduction. 4 Na temat metodologii WGI zob. Aggregation Methodology. 5 Woeród których najwa¿niejsze to: Economist Intelligence Unit Riskwire & Democracy Index, World Economic Forum Global Competitiveness Report, Cingranelli Richards Human Rights Database and Political Terror Scale, iJet Country Security Risk Ratings, Institutional Profiles Database, Political Risk Services International Country Risk Guide, Global Insight Business Conditions and Risk Indicators. Pe3n1 listê indeksów i raportów zob. Introduction, po rozwiniêciu zak3adki: Political Stability and Absence of Violence. nastêpuj1ce grupy: 1) dotycz1ce konfliktów/wojen (wystêpowanie konfliktów zbrojnych wewnêtrznych i zewnêtrznych; intensywnooeae wystêpowania konfliktów wewnêtrznych: etnicznych, religijnych lub regionalnych; istnienie innych napiêae miêdzy segmentami spo3eczeñstw sfragmentaryzowanych; istnienie konfliktów lub napiêae w otoczeniu miêdzynarodowym); 2) dotycz1ce terroryzmu (zagro¿enie dzia3alnooeci1 terrorystyczn1; wielkooeae kosztów ponoszonych przez pañstwo, a generowanych przez terroryzm; intensywnooeae wystêpowania aktów przemocy dokonywanych przez nielegalne organizacje polityczne); 3) dotycz1ce wolnooeci dzia3ania opozycji politycznej (stopieñ stosowania terroru politycznego; czêstotliwooeae wystêpowania zabójstw politycznych; czêstotliwooeae zaginiêae oponentów politycznych; czêstotliwooeae stosowania tortur); 4) dotycz1ce sprawowania w3adzy (trwa3ooeae rz1dów; bezkonfliktowa alternacja w3adzy (orderly transfers) oraz 5) dotycz1ce problemów spo3ecznych (wystêpowanie niepokojów i konfliktów spo3ecznych i ich intensywnooeae; wystêpowanie demonstracji, w trakcie których mia3o miejsce u¿ycie przemocy). Podczas, gdy Bank OEwiatowy uznaje wskaŸnik politycznej stabilnooeci za miernik pozwalaj1cy ustaliae jakooeae poziomu rz1dzenia w poszczególnych jednostkach politycznych oewiata, australijski Institute for Economics and Peace (IEP) u¿ywa wskaŸnika politycznej niestabilnooeci (Political Instability) do okreoelania poziomu stanu pokoju w pañstwach lub na innych terytoriach o ludnooeci przekraczaj1cej 1 milion b1dŸ o powierzchni wiêkszej ni¿ 20 tys. km2. Publikowany przez IEP i przygotowywany przez ekspertów The Economist Intelligence Unit6 rokrocznie od 2007 r. Indeks OEwiatowego Pokoju (Global Peace Index, GPI) uznawany jest za miarodajne Ÿród3o pomiaru stanu pokoju przez czo3owe instytuty badaj1ce pokój i konflikty na oewiecie (w tym Sztokholmski Miêdzynarodowy Instytut Badañ nad Pokojem, SIPRI). Autorzy GPI definiuj1 pokój jako stan „braku przemocy i lêku przed przemoc1" i badaj1 charakteryzuj1cy jednostki polityczne poziom stanu pokoju wewnêtrznego i zewnêtrznego (tj. wskazuj1cy, jak dalece zachowuj1 siê one pokojowo poza swoimi granicami) w okresie jednego roku. WskaŸnik politycznej niestabilnooeci jest jednym z 22 kryteriów niezbêdnych dla opracowania GPI7. Kryterium to ma pomóc w uzyskaniu odpowiedzi na pytanie, czy instytucje polityczne danego pañstwa s1 na tyle stabilne, by wspieraae potrzeby jego obywateli, firm oraz inwestorów zagranicznych. WskaŸnik politycznej niestabilnooeci jest opracowywany w oparciu o piêae sub-wskaŸników, które mierz1: 1) prawdopodobieñstwo wyst1pienia niepokojów spo3ecznych; 2) si3ê dzia3ania mechanizmów konstytucyjnych; 3) rozliczalnooeae w3adzy; 4) wystêpowanie sporów miêdzynarodowych oraz 5) prawdopodobieñstwo istnienia antagonistycznej opozycji8. PP 2 '15 Czym jest stabilnooeae polityczna pañstwa? 43 6 Na temat metodologii zob. Global Peace Index Methodology. 7 Na temat pozosta3ych 21 wskaŸników pozwalaj1cych mierzyae poziom pokoju w danym spo3eczeñstwie zob. Global Peace Index. Czêoeae z tych wskaŸników odpowiada zmiennym zastosowanym w celu okreoelania stopnia politycznej stabilnooeci i braku przemocy/terroryzmu, który jest jednym z szeoeciu wymiarów i mierników poziomu jakooeci rz1dzenia ocenianego w ramach omówionego wczeoeniej projektu Banku OEwiatowego pt. WskaŸniki Rz1dzenia na OEwiecie. 8 W znaczeniu opozycji permanentnie wrogo nastawionej wobec rz1du i nieskorej do jakiejkolwiek z nim wspó3pracy. Jak siê wydaje, poniewa¿ jednak nie istnieje sub-wskaŸnik prawdopodobieñstwa istnienia antagonistycznego rz1du, tj. takiego, który trwale lekcewa¿y i wyklucza opozycjê, do wskaŸnika prawdopodobieñstwa istnienia antagonistycznej opozycji nale¿y podchodziae z dystansem. W kwestii stabilnooeci politycznej Libii, oba wskazane indeksy – ze wzglêdu na krótki okres prowadzenia badañ – odnosz1 siê jedynie do niedawnej przesz3ooeci: WGI do lat 1996–2013, a GPI do lat 2007–2014. I tak, opracowane na potrzeby WGI studium (Libya, 1996–2013) dowodzi, ¿e w latach 2011–2013 nast1pi3o bardzo wyraŸne za3amanie stabilnooeci politycznej tego pañstwa w stosunku do lat poprzednich, co nie mo¿e dziwiae, gdy¿ w tym czasie toczy3y siê w nim dzia3ania zbrojne. Interesuj1ce s1 natomiast dwa inne wskazania: po pierwsze, stabilnooeae polityczna Libii zaczê3a ulegaae gwa3townemu za3amaniu ju¿ w latach 2009–2010, a zatem w latach poprzedzaj1cych wybuch wojny domowej w tym pañstwie (2011 r.); i po drugie, w latach 1996–2000, a zatem gdy w3adza al-Kadafiego wydawa3a siê niezachwiana, poziom stabilnooeci politycznej by3 dooeae niski i przypomina3 okres tu¿ sprzed 2011 r., co wskazuje, ¿e Libia nawet przed Arabsk1 Wiosn1 miewa3a stany za3amania stabilnooeci politycznej, a nastêpnie powrotu do równowagi. Indeks GPI jest z kolei zbyt krótko prowadzony, by ukazaae jak1oe inn1, powa¿niejsz1 tendencjê poza istotnym za3amaniem poziomu stabilnooeci politycznej w Libii, zw3aszcza w wyniku wybuchu i trwania obecnej wojny domowej. W Global Peace Index 2013 wskazuje siê jednak na postêpuj1c1 od 2013 r. poprawê poziomu stabilnooeci politycznej tego pañstwa. Celem niniejszego artyku3u nie jest jednak omawianie stanu stabilnooeci politycznej Libii w poszczególnych okresach jej wspó3czesnej historii b1dŸ dowodzenie, ¿e kwantytatywne ujêcia maj1 w tym wzglêdzie jak1oe wartooeae, lecz próba odpowiedzi na pytanie, czym jest stabilnooeae polityczna. W tym kontekoecie kryteria u¿ywane przez BOE b1dŸ IEP s1 o tyle wa¿ne, ¿e wskazuj1c obszary tematyczne, na które zwracaj1 uwagê badacze usi3uj1cy mierzyae stabilnooeae polityczn1 ilooeciowo, okreoelaj1 zarazem, jakie elementy, w ich opinii, definiuj1 ten termin. Wa¿ne wydaj1 siê zw3aszcza nastêpuj1ce elementy wykorzystywane w indeksach WGI i GPI, a rzadziej wskazywane przez badaczy próbuj1cych okreoelaae znaczenie przedmiotowego pojêcia bez stosowania metod ilooeciowych: napiêcia spo3eczne, problemy istniej1ce w otoczeniu miêdzynarodowym, a tak¿e silne mechanizmy konstytucyjne i rozliczalnooeae w3adzy. Zakoñczenie Bior1c pod uwagê ró¿ne propozycje badaczy lub ooerodków podejmuj1cych próby definiowania lub analizuj1cych pojêcie stabilnooeci politycznej pañstwa mo¿na stwierdziae, ¿e 31czy ono w sobie zarówno elementy polityczne, jak i ekonomiczne, w tym zw3aszcza: trwa3e (tj. niepodlegaj1ce zbyt czêstym zmianom) i posiadaj1ce jakioe rodzaj legitymacji rz1dy9; stan 44 Krzysztof TRZCIÑSKI PP 2 '15 Na temat opartego na wykluczaniu i wrogooeci antagonistycznego modelu polityki zob. Fritsch (2008, s. 174–197). 9 Na temat rodzajów legitymacji w3adzy, w tym niedemokratycznej pisze syntetycznie np. Seymour Martin Lipset (1995, s. 81), który wskazuje, ¿e legitymacjê „mo¿na wi1zaae z wieloma formami organizacji politycznej, w tym organizacji uciskaj1cych" i dodaje, ¿e ju¿ przecie¿ „spo3eczeñstwa feudalne przed nadejoeciem industrializacji niew1tpliwie cieszy3y siê elementarn1 lojalnooeci1 wiêkszooeci cz3onków". Por. te¿ pogl1dy Davida Beethama (2001, s. 111), który pisze m.in. o legitymacji w3adzy tradycyjnej i teokratycznej, ale tak¿e faszystowskiej, komunistycznej oraz dyktatury wojskowej. braku przemocy wewnêtrznej10, niski stopieñ napiêae spo3ecznych i istnienie porz1dku publicznego; rz1dy prawa, silne mechanizmy konstytucyjne i rozliczalnooeae w3adzy11; kompetentn1, efektywnie dzia3aj1c1 i otwart1 na potrzeby obywateli biurokracjê oraz inne instytucje pañstwowe; brak strukturalnych zmian, które wi1¿1 siê z przemoc1 i za3amaniem dzia3ania instytucji pañstwowych oraz rz1dów prawa; niski poziom korupcji; oraz klimat biznesowy sprzyjaj1cy rozwojowi przedsiêbiorczooeci i inwestowaniu. Dwa ostatnie elementy mo¿na by po prostu uznaae za szczególnie istotne dla utrzymywania wzrostu gospodarczego, a nie wi1¿1ce siê bezpooerednio z zagadnieniem stabilnooeci politycznej, gdyby nie fakt, ¿e wzrost gospodarczy podtrzymuj1cy miejsca pracy i generuj1cy nowe oraz lepsze warunki ¿ycia obywateli mo¿e mieae zasadniczy wp3yw na stan stabilnooeci politycznej danego pañstwa. Przyjmuj1c szerok1 perspektywê definicyjn1 mo¿na na podstawie przeprowadzonej analizy za3o¿yae, ¿e ogó3 wskazanych elementów konstytuuje pañstwo stabilne pod wzglêdem politycznym. Z pewnooeci1 nie wszystkie z nich odnosz1 siê do Libii pod rz1dami al-Kadafiego, w tym zw3aszcza takie jak: rz1dy prawa, rozliczalnooeae w3adzy, kompetentne i efektywnie dzia3aj1ce instytucje pañstwowe b1dŸ niski poziom korupcji (St John, 2012, s. 197–198). Libiê za czasów w3adzy al-Kadafiego zapewne mo¿na by zatem trafniej okreoeliae mianem pañstwa quasi-stabilnego. Stwierdzenie takie mo¿e byae oczywioecie uznane za nieobiektywne, gdy¿ z pewnooeci1 trudno by3oby uzyskaae powszechn1 zgodê badaczy polityki w kwestii tego, brak ilu i których ze zidentyfikowanych elementów decyduje o tym, ¿e pañstwo jest niestabilne. Przyk3ad rz1dzonej autorytarnie Libii zdaje siê jednak dowodziae, ¿e nie powinien dziwiae fakt, i¿ pojêcie stabilnooeci politycznej tak czêsto 31czone bywa z istnieniem demokracji. Jest bowiem bardziej prawdopodobne, ¿e to w3aoenie w tym rodzaju re¿imu politycznego ukszta3towane zostan1 na trwa3e elementy, które zdaniem rozmaitych badaczy lub ooerodków analizuj1cych problem stabilnooeci politycznej pañstw konstytuuj1 ten termin. Nie znaczy to, ¿e w autorytaryzmie charakteryzuj1cym siê dobrym rz1dzeniem nie mo¿e zaistnieae wiêkszooeae zidentyfikowanych komponentów stabilnooeci politycznej, lecz przyk3adem egzemplifikuj1cym to stwierdzenie nie jest raczej Libia doby dyktatury Mu'ammara al-Kadafiego. Niemniej jednak, podsumowuj1c rozwa¿ania nad znaczeniem pojêcia stabilnooeci politycznej, nale¿y jasno wyró¿niae dwie podstawowe p3aszczyzny jego rozumienia: normatywn1 i neutraln1. Choae p3aszczyzna neutralna obecna jest w analizie politycznej – o czym oewiadcz1 zw3aszcza przywo3ane pogl1dy Claude'a Akego oraz po czêoeci wyniki badañ kwantytatywnych dotycz1ce Libii – i z pewnooeci1 bli¿sza jest kolokwialnemu, czy te¿ intuicyjnemu postrzeganiu istoty przedmiotowego pojêcia, to wspó3czeoenie stabilnooeae poliPP 2 '15 Czym jest stabilnooeae polityczna pañstwa? 45 10 I w otoczeniu miêdzynarodowym, jeoeli ma to wp3yw na bezpieczeñstwo wewnêtrzne. 11 Rozliczalnooeae w3adzy mo¿e istnieae równie¿ w re¿imach autorytarnych. Np. wed3ug studium Banku OEwiatowego pt. The East Asian Miracle: Economic Growth and Public Policy (1993), autorytaryzm funkcjonuj1cy do niedawna w pañstwach (lub terytoriach) zwanych Azjatyckimi Tygrysami – takich zw3aszcza jak Korea Po3udniowa, Tajwan, Singapur czy Hong Kong – posiada3 pewne cechy, które rekompensowa3y ich obywatelom brak demokracji, a mianowicie: legalizm prawny, rozliczalnooeae rz1dz1cych we w3asnym oerodowisku politycznym, przewidywalnooeae dzia3añ w3adzy, przejrzystooeae procedur w ¿yciu gospodarczym, ekonomiczn1 konkurencyjnooeae, zdolnooeae klasy politycznej do porozumiewania siê w imiê dobra wspólnego oraz negocjowany konsensus spo3eczny zauwa¿alny choaeby w inwestowaniu przez w3adzê oerodków publicznych w edukacjê i opiekê zdrowotn1. tyczna zwykle 31czona jest albo z nastaniem rz1dów demokratycznych jako istotnego wymiaru modernizacji politycznej12, albo z dobrym rz1dzeniem, szczególnie w kontekoecie autorytaryzmu rywalizacyjnego13, w ramach którego mo¿e dzia3aae opozycja polityczna. Takie podejoecie ma zaoe charakter normatywny. Bibliografia Aggregation Methodology: Worldwide Governance Indicators, World Bank, http://info.worldbank.org/ governance/wgi/index.aspx#doc, 29.04.2015. Ake C. (1975), A Definition of Political Stability, „Comparative Politics", vol. 7, nr 2. Alesina A., Özler S., Roubini N., Swagel P. (1996), Political Instability and Economic Growth, „Journal of Economic Growth", vol. 1, nr 2. Beetham D. (2001), Political Legitimacy, w: The Blackwell Companion to Political Sociology, red. K. Nash, A. Scott, Blackwell, Malden MA–Oxford. Dryzek J. S. (2005), Deliberative Democracy in Divided Societies: Alternatives to Agonism and Analgesia, „Political Theory", vol. 33, nr 2. The East Asian Miracle: Economic Growth and Public Policy (1993), World Bank, Oxford University Press, New York. Fritsch M. (2008), Antagonism and Democratic Citizenship (Schmitt, Mouffe, Derrida), „Research in Phenomenology", vol. 38, nr 2. Gisselquist R. M. (2012a), Good Governance as a Concept, and Why This Matters for Development Policy, „Wider Working Paper", nr 30, http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/2012/en_GB/wp2012-030/, 26.04.2015. Gisselquist R. M. (2012b), What does Good Governance Mean?, „Wider Angle Newsletter", January 2012, http://www.wider.unu.edu/publications/newsletter/articles-2012/en_GB/01-2012- -Gisselquist/, 26.04.2015. Global Peace Index, Institute for Economics and Peace, http://www.visionofhumanity.org/#/page/indexes/global-peace-index, 29.04.2015. Global Peace Index 2013, Institute for Economics and Peace, http://www.visionofhumanity.org/ pdf/gpi/2013_Global_Peace_Index_Report.pdf, 29.04.2015. Global Peace Index Methodology, Institute for Economics and Peace, http://www.visionofhumanity.org/#/page/news/920, 29.04.2015. Goldstone J. A., Bates R. H., Epstein D. L., Gurr T. R., Lustik M. B., Marshall M. G., Ulfelder J., Woodward M. (2010), A Global Model for Forecasting Political Instability, „American Journal of Political Science", vol. 54, nr 1. Huntington S. (1966), Political Modernization: America vs. Europe, „World Politics", vol. 18, nr 3. Inny s3ownik jêzyka polskiego (2000), red. M. Bañko, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. Introduction: Worldwide Governance Indicators, World Bank, http://info.worldbank.org/governance/ wgi/index.aspx#doc, 29.04.2015. Kopaliñski W. (2000), S3ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojêzycznych z almanachem, OEwiat Ksi1¿ki, Warszawa. 46 Krzysztof TRZCIÑSKI PP 2 '15 12 Zw3aszcza obok: racjonalizacji w3adzy (tj. zast1pienia rozproszonej w3adzy politycznej typu tradycyjnego jedn1, sekularn1, pañstwow1 w3adz1 polityczn1); wyró¿nienia, czy te¿ zidentyfikowania nowych funkcji politycznych oraz rozwoju wyspecjalizowanych struktur dla ich wype3niania; oraz masowej partycypacji w polityce. Zob. szerzej S. Huntington (1966, s. 378–414). 13 Zob. np. S. Levitsky, L. A. Way (2010). Levitsky S., Way L. A. (2010), Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War, Cambridge University Press, Cambridge. Libya, 1996–2013: Aggregate Indicator: Political Stability and Absence of Violence, Worldwide Governance Indicators, World Bank, http://info.worldbank.org/governance/wgi/pdf/c126.pdf, 29.04.2015. Lijphart A. (1977), Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration, Yale University Press, New Haven CT. Lipset S. M. (1995), Homo Politicus. Spo3eczne podstawy polityki, prze3. G. Dziurdzik-Kraoeniewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. McCulloch A. (2013), Does Moderation Pay? Centripetalism in Deeply Divided Societies, „Ethnopolitics: Formerly Global Review of Ethnopolitics", vol. 12, nr 2. Shepherd B. (2010), Political Stability: Crucial for Growth?, „LSE Ideas Strategic Brief", March 2010, London School of Economics and Political Science, http://www.lse.ac.uk/IDEAS/publications/reports/pdf/SU004/shepherd.pdf, 20.04.2015. S3ownik jêzyka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl/sjp/niestabilny;2489852.html, 24.04.2015. S3ownik jêzyka polskiego SJP, http://sjp.pl/stabilny, http://sjp.pl/slownik/lp.phtml?f_st= stab&f_en=&f_fl=-&f_msfl=-&f_mn=0&f_vl=0, 24.04.2015. Sondel J. (2006), S3ownik 3aciñsko-polski dla prawników i historyków, TAiWPN Universitas, Kraków. St John R. B. (2012), Libya: From Colony to Revolution, Oneworld, Oxford. Tomlinson J. (2004), Economic Policy, w: Encyclopedia of Government and Politics, vol. 2, red. M. Hawkesworth, M. Kogan, Routledge, London. What is Good Governance? (2009), United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, http://www.unescap.org/sites/default/files/good-governance.pdf, 27.04.2015. Worldwide Governance Indicators, World Bank, http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.aspx#home, 29.04.2015. What is the political stability of a state? Summary This paper deals with the problem of defining the concept of the political stability of a state. Its aim is to answer the following question: What does the statement that 'a given state is politically stable' mean? The paper is composed of four parts. In the first one the meanings of the words: 'stable,' 'stability' and 'stabilisation' are explained. In the second part, the meaning of the term 'political stability' in political science literature is analysed. In the third part of the paper, quantitative attempts at formulating the sense of the concept of political stability are discussed. In conclusion, an attempt to arrive at a definition of the concept is made via a synthesis of the elements most frequently used in academic literature devoted to explaining the essence of political stability; the possible correlation between the existence of political stability and the principal types of political regime (democracy and authoritarianism) is evaluated; and the major conceptual approaches in understanding the term under consideration are identified. Key words: political stability, politically stable, political instability, politically unstable, state PP 2 '15 Czym jest stabilnooeae polityczna pañstwa? 47 Data przekazania tekstu: 29.04.2014; data akceptacji testu: 10.06.