A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FOLIA G ERM ANICA 3, 2002 Krzysztof A. Kuczyński OD AUTOBIOGRAFII DO TEATRU O NIEKTÓRYCH UTWORACH PROZATORSKICH GERHARTA HAUPTMANNA G erhart Hauptmann należy do tych pisarzy, którzy w swej twórczości szczególnie chętnie sięgali do własnych przeżyć, portretując je następnie w licznych utworach. To czerpanie z autobiografii, czasem aż przesadne, miało nie zawsze pozytywny skutek, gdyż pisarz zaabsorbowany swoimi prywatnymi, wewnętrznymi przeżyciami zbytnio zagłębiał się we własne sprawy, nie potrafiąc czasem zaproponować czytelnikowi interesującego, zobiektywizowanego obrazu. Tak też się miała rzecz i z silnie autobiograficzną Księgą namiętności, odzwierciedlającą rozterki własne niemieckiego autora. Ta obszerna powieść napisana w formie pamiętnika ukazuje dziesięcioletnie dzieje szamotania się Gerharta Hauptmanna pomiędzy jego żoną M arią a kochanką z czasem drugą żoną Margarete Marschalk. Jakkolwiek utwór ten nie może całkowicie pełnić roli zobiektywizowanej, autentycznej autobiografii, jako że Hauptmann nierzadko dawał upust swojej fantazji, to jednak w książce odnajdujemy wiele materiału naświetlającego „od wewnątrz" duchowy krajobraz niemieckiego pisarza lat 1894-1904, mających duże znaczenie dla jego twórczej kariery. Swoją pierwszą żonę Marie (z domu Thienemann) poślubił Hauptmann w roku 1885. Był to krok bardzo szczęśliwy dla młodego Gerharta, gdyż dzięki ożenkowi z bogatą panną pozbywał się wieloletnich kłopotów finansowych i mógł teraz spokojnie oddać się sztuce, jakkolwiek nie wiedział jeszcze, czy będzie to rzeźba, czy pisarstwo. Powoli przychodzą sukcesy literackie, utwory Hauptmanna zaczynają zdobywać sobie popularność, a jego nazwisko jest coraz bardziej cenione na berlińskim rynku sztuki. Jego dramaty, jak np. Przed wschodem słońca (1889) czy Samotni (1891) stały się wydarzeniami kulturalnymi, i chociaż nierzadko dochodziło do publicznych protestów wobec jego artystycznej wizji, młody autor stał się ogólnie znanym, coraz lepiej zarabiającym twórcą. W roku 1893 odbyła się w Berlinie na deskach Königliches Schauspielhaus uroczysta premiera Wniebowzięcia Hanusi. Wśród wielu gości przybył także z Paryża dyrektor Theatre libre Andre Antoine, mający zamiar wystawić sztukę w swoim teatrze. Po zakończonej sukcesem premierze zorganizowany został w hotelu Friedrichshof uroczysty bankiet, tam też opromieniony kolejnym powodzeniem Gerhart Hauptmann miał okazję bliżej poznać Margarete, młodszą siostrę autora muzyki do Wniebowzięcia Hanusi Маха Marschalka. Spotkanie młodej dziewczyny, tak różnej od jego żony Marii, było dla Gerharta Hauptm anna silnym przeżyciem. Małgorzata (1875-1957) była dobrze się zapowiadającą aktorką i skrzypaczką, z czasem stała się muzą Hauptmanna, który niewątpliwie wiele jej zawdzięczał w przyszłych latach pełnych sukcesów literackich. Księga namiętności ukazała się w formie książkowej w 1930 r. Jest to bardzo osobisty zapis „dziesięcioletnich, gorzkich zapasów" , jakimi były dla niego lata niepewności wynikłych z kryzysu małżeńskiego, kiedy pełen rozterek, tak typowych dla jego charakteru, nic mógł się zdecydować na wybór między dwiema kobietami: Marią i Małgorzatą, żoną i kochanką. Pisarz starał się poprzez wprowadzenie fikcyjnych postaci, zbyt przejrzyście przecież zakamuflowanych, stworzyć pozory, iż jest to jakoby przypadkowo odnaleziony pamiętnik pewnego zmarłego, znajomego szlachcica, a on sam występuje jedynie jako wydawca. Wiadomo, że pisarz ukazując w utworze swoje przeżycia, sportretował w nim cały szereg swoich bliskich i znajomych, i tak Tytus to sam Gerhart Hauptmann, Julius jego brat Karol, podobnie jak Mark to brat Georg, dalej Melitta pierwsza żona Maria, zaś Anja to Margarete Marschalk. Podobnie dla zmylenia odbiorcy autor zaszyfrował niektóre miejscowości, i tak Grünthal to Szklarska Poręba (Schreiberhau), w której mieszkał Gerhart Hauptmann wraz z rodziną: pierwszą żoną M arią i trzema synami Ivo, Eckartem oraz Klausem. Gerhart Hauptmann stracił, wydaje się, okazję do stworzenia dzieła mogącego poruszyć czytelnika. Chcąc jak powiedziano ukryć swoją tożsamość, użycza Tytusowi wprawdzie nieco splendoru osobistości znanej poza granicami kraju, ale podczas lektury książki nie wiadomo właściwie, kim z zawodu jest bohater utworu. Odnajdujemy wiele poczynać i sytuacji życiowych Tytusa, które są analogiczne do dziejów samego G erharta Hauptmanna, jak np. jego podróże do Włoch i Ameryki (warto zaznaczyć, że ukazana na łanach Księgi... podróż w ślad za M arią i dziećmi do Ameryki, odbyta jakoby w lutym 1895 r. na pokładzie statku „M öve" , w rzeczywistości miała miejsce w styczniu 1894 r. statkiem o nazwie „Elbe") czy dzieje niektórych sukcesów literackich i teatralnych. Także sprawa budowy dwóch domów, dla pierwszej żony z synami oraz dla drugiej żony, Anji i mającego się wkrótce urodzić syna z drugiego małżeństwa, nawiązuje bezpośrednio do autentycznych wydarzeń w otoczeniu Gerharta Hauptmanna. Główny bohater Tytus nosi więc wszelkie znamiona cech charakteru G erharta Hauptmanna. Po długich wahaniach między żoną i kochanką decyduje się na opuszczenie Marii, ale ten wybór poprzedzony jest przesadnie rozwlekłymi rozważaniami, niemal nudnymi analizami własnych stanów psychicznych. Pisarz nigdy nie był zbyt wielkim stylistą, wiele mogliby o tym powiedzieć redaktorzy w wydawnictwie Samuela Fischera, którzy musieli włożyć dużo wysiłku, aby teksty Gerharta Hauptmanna nabrały należytej giętkości i barwy. 1 akże i Księga namiętności nie błyszczy takimi barwami, do jakiej tekst znakomicie się nadawał. Oczywiście nie brak sporadycznych momentów, gdy proza Hauptm anna świadczy w całej pełni o mistrzostwie jej autora, jak np. scena, gdy Tytus i Melitta w ogrodowym ognisku palą swoje miłosne listy, zamieniając w symboliczny popiół wspomnienia o swoich wielkich uczuciach. Albo przekonujący obraz z początku powieści, gdy Tytus ze wzruszeniem otwiera listy od Anji, które kochanka podpisuje jakże silnie oddziałująco na adresata „twoja własność" . Takich scen i sytuacji nie brakuje w książce, ale w sumie nadmiar subiektywizmu i kurczowego trzymania się wspomnień doprowadza do zaniżenia wartości utworu. Wiemy z życiorysu G erharta Hauptmanna, że w swym długim życiu wielokrotnie nie potrafił podjąć decyzji, nie tylko w sytuacjach jego życia intymnego, ale także okolicznościach politycznych czy dnia codziennego. Nie dziwi więc, że te stany zostały tak wiernie, z pewnością nieświadomie, ukazane w powieści. A że są one nużące dla czytelnika, tego ich autor nie wiedział, względnie nie chciał przyjąć do wiadomości. Inna rzecz, że w niektórych wypadkach działała sprawnie „domowa cenzura" w postaci żony Margarete, która nie wyrażała zgody na publikowanie niektórych fragmentów, jak to miało na przykład miejsce w sprawie Idy Orloff, młodej aktorki występującej w sztukach dramatopisarza. Jednak książka mimo wielu zastrzeżeń natury artystycznej zdaje się jednak niespodziewanie stwarzać klimat bardzo autentycznego spotkania z Gerhartem Hauptmannem. Gdyby Księga namiętności zachwycała fajerwerkami ironii czy intelektu, przyznać by należało, że nie byłaby ona wiernym, typowym płodem Ilauptmannowskiego pióra. A tak jego proza to autoanaliza pozbawiona może poezji, ale także i retuszu, poprzez co działa autentycznie, gdyż mamy do czynienia z człowiekiem, który nie kryje swoich załamań i porażek, kompleksów i niepowodzeń. Tak więc Księga namiętności to z jednej strony dzieło nic w pełni wykorzystanych możliwości artystycznych, z drugiej utwór jakże szczery i prawdziwy. Swojego rodzaju współczucie Tytusa dla opuszczonej żony to zapis nietypowy, gdyż spod pióra wyłania się obraz bardziej pozytywny w odbiorze Melitty niż kochanki Anji. Ale ten pozorny paradoks to ukazanie prawdziwych odczuć samego Mauptmanna, który przez wiele lat, także po śmierci Marii, miał wyrzuty sumienia i mimo trwania przy Margarecie, w ciepłych, niemal serdecznych wspomnieniach pisał i mówił o pierwszej żonie. Warto przy okazji nadmienić, że zajęcie się własnymi problemami zajęło autorowi większość utworu, jakkolwiek poświęca on uwagę np. nieporozumieniom z bratem Juliusem. Wiemy, że problem ten także w rzeczywistości zaprzątał uwagę Gerharta, który przez wiele lat nic mógł znaleźć wspólnego języka z Karolem, zwłaszcza gdy literackie sukcesy odsunęły od niego zazdroszczącego mu starszego brata, także parającego się po rezygnacji z kariery naukowej pisarstwem. Niewiele dowiemy się także z powieści o zagadnieniach politycznych czy społecznych tamtego okresu, a przecież przełom XIX i XX w. obfitował w wiele znaczących wydarzeń. Powieść G erharta H auptm anna należy więc przyjąć jako klucz do zrozumienia jego osobowości, zwłaszcza z okresu, gdy nic potrafił podjąć decyzji o wyborze kobiety, i męczył się w rozterce i niezdecydowaniu. Jest to więc świadectwo jego namiętności, ale także i jakże ludzkiego błądzenia w poszukiwaniu celu i przeznaczenia. Nic jest tajemnicą, że Gerhart Hauptmann pragnął dorównać największym światowym pisarzom, toteż w sferze jego zainteresowań była twórczość Johanna Wolfganga Goethego i Williama Szekspira. Ze wspomnień samego Gerharta Hauptmanna wiemy, że jego fascynacja Hamletem datuje się od lat dziecięcych, wówczas to bowiem podczas jednej z chorób brat i siostra pragnąc umilić mu przykry przymus leżenia w łóżku, urządzali mu w domu przedstawienia kukiełkowe o dziejach księcia Hamleta. Przez długie lata był Gerhart Hauptmann urzeczony geniuszem angielskiego twórcy. Jego studia nad postacią Hamleta trwały wiele lat, podczas których wypracował on sobie własną wizję szekspirowskiego bohatera, który w jego interpretacji był człowiekiem czynu. Wśród przykładów zainteresowania G erharta H auptm anna postacią duńskiego księcia warto przede wszystkim przytoczyć fakt, iż we własnym opracowaniu i częściowo tłumaczeniu wydał on w roku 1928 dram at angielskiego twórcy, opierając się w dużym stopniu na przekładzie Augusta W. Schlegla. Gerhart Hauptmann dokonał odtworzenia pierwotnej według niego wersji utworu, innej od tradycyjnego układu materiału. Należy także przypomnieć, że rok wcześniej, w grudniu 1927 r. spowodował wystawienie Hamleta według swojej interpretacji w Dreźnie, jednak mimo pewnego rezonansu zrozumiałego ze względu na osobę autora, jak i samego Hauptmanna, inscenizacja ta wywołała falę negatywnych głosów krytyki, która nie chciała zaaprobować rekonstrukcji zaproponowanej przez niemieckiego pisarza. Kolejne lata przyniosły dalsze dowody trwającego zainteresowania Gerharta Hauptm anna Hamletem, świadczy o tym dram at pisany od końca lat dwudziestych, w całości poświęcony młodemu księciu Hamlet w Wittenberdze. Sztuka ukończona w 1935 r., została w tymże kroku zaprezentowana na deskach lipskiego Altes Theater. Jest to wydarzenie o tyle ważne w całokształcie rozważań o hauptmannowskiej recepcji Hamleta, gdyż w sztuce tej dał niemiecki autor wizję swojej interpretacji tej fascynującej postaci. Swoją najpełniejszą koncepcję Hamleta, zarówno w odniesieniu do teorii dram atu, jak do własnych przekonań uzyskanych przed laty, iż tekst Szekspira został przed laty okaleczony i zdeformowany, zaprezentował Gerhart Hauptmann w powieści W wirze powołania, ukończonej latem 1935 r., a nad którą pracował przez lat bez mała dziesięć, bo od roku 1926. Głównym bohaterem utworu jest doktor filozofii Erazm Gotter, będący bez wątpienia porte-parole samego Gerharta Hauptmanna, jako że relacjonuje dokładnie takie treści odnośnie do Hamleta, jakie reprezentował sam pisarz. Powieść W wirze powołania jest jakby obszernym komentarzem do szekspirowskiego Hamleta wystawionego przed laty w opracowaniu H auptm anna w Dreźnie, jak i do własnego dramatu Hamlet w Wittenbardze, gdzie w obszernych wywodach, wplecionych w tok utworu, raz jeszcze zaprezentował swoje koncepcje i wizje odnośnie do głównej postaci dram atu angielskiego pisarza. Powieść ta to kolejne nawiązanie do dzieła Goethego Lata nauki Wilhelma Meistra, gdzie weimarski Olimpijczyk ukazał przedstawienie Hamleta w reżyserii młodego reżysera, zafascynowanego postacią głównego bohatera, jak i twórczością Szekspira. Wydaje się oczywistym, że pomysł zaczerpnął więc Gerhart Hauptmann wprost od Goethego. Iakże powołaniem i marzeniem Erazma G ottera jest teatr; w czasie pobytu w książęcej rezydencji G ranitz na Rugii (można przypuszczać, że jest tu ukazane księstwo Mecklenburg-Strelitz) ma możliwość kontaktu z aktorami miejscowego teatru i dyskutowania z nimi o sztuce. Jego fascynacja sztuką dramatyczną i teatrem może nareszcie w pełni zakwitnąć, tym bardziej że znajduje tutaj zrozumienie dla swoich idei i spokój od melancholijnej żony czyżby wspomnienie nastrojów pierwszej żony Marii? nie mającej zbytniego uznania dla zainteresowań męża. Także w tej powieści odnajdujemy wiele motywów autobiograficznych, jak m. in. fakt tłumaczenia dramatu Szekspira przez Erazma Gottera czy również opracowanie własnej koncepcji wystawienia sztuki na książęcym dworze. Erazm Gotter przytacza w powieści niemal autentyczne argumenty Gerharta Hauptmanna odnośnie do koncepcji Hamleta, które ten wydrukował swojego czasu w dodatku teatralnym dla widzów podczas pamiętnego wystawienia sztuki angielskiego dramaturga w Dreźnie w 1927 r. Nawiązania do utworu Johanna Wolfganga Goethego są stale widoczne w powieści, głównie co nie jest paradoksem w postaci innego widzenia roli Hamleta, który u autora Fausta jest o dziwo człowiekiem biernym o słabej woli, niezdolnym do podjęcia decyzji. Także inaczej widzi Gerhart Hauptmann znaczenie Wittenbergii, o czym zaznaczył już przed laty w swoim własnym dramacie Hamlet w Wittenberdze. Koncepcja Hamleta lansowana przez Gerharta Hauptmanna i szczegółowo omówiona w powieści W wirze powołania charakteryzuje się m. in. przestawieniem kolejności szeregu wydarzeń i scen w utworze, a także odmiennym ukazaniem charakterów poszczególnych postaci sztuki. 1 tak np. Gerhart Hauptmann ukazuje Hamleta po stracie ojca jako aktywnego bohatera utworu, dążącego do zemsty, stojącego na czele powstania przeciw stryjowi Klaudiuszowi. Do tego czynu wzywa go duch zamordowanego. Hamlet w wersji G erharta H auptm anna jest dramatem ukazującym zmagania o władzę. Reprezentuje on pogląd, że wszelki sentymentalizm należy zastąpić tw ardą i zdecydowaną walką o panowanie. W takiej koncepcji utworu także Klaudiusz uzyskuje inny wymiar, staje się on bohaterem o cechach demonicznych. Innym scenicznym posunięciem Gerharta Hauptmanna, reprezentowanym w powieści przez Erazma Gottera, który dzięki interesującej prelekcji wygłoszonej przed księciem uzyskuje jego zgodę na przygotowanie przedstawienia w miejskim teatrze z okazji zbliżających się urodzin władcy, jest przesunięcie sławnego monologu „Być albo nie być" z 1 sceny III aktu do 2 sceny V aktu, co według pisarza lepiej pasuje do akcji utworu. Erazm Gotter wyjaśnia motywy kierujące nim odnośnie do tej i innych zmian w tradycyjnym układzie utworu okolicznością, że w przeszłości kolejne wydania tekstu dram atu były samowolnie zniekształcane przez wydawców, co doprowadziło w rezultacie do nielogicznie wynikających z siebie scen w poszczególnych aktach. Także niektóre postacie w powieści wskazują na autobiograficzne wątki utworu, i tak np. o względy Erazma Gottera zabiegają trzy atrakcyjne kobiety: żona Kitty, księżniczka D itta oraz aktorka Irina. Nie popełni się błędu, jeśli się przyjmie, że Kitty nosi wiele cech jego pierwszej żony Marii, zaś Irina może przywodzić na myśl aktorkę Idę Orloff, odgrywającą przez pewien okres ważną rolę w życiu G erharta H auptm anna. W powieści Erazm Gotter nie może się zdecydować co do znaczenia dla niego tej a nie innej kobiety, a więc jest to stan aż nazbyt dobrze znany w przypadku pisarza. Niepewność i niezdecydowanie Erazma Gottera można także zaobserwować podczas prób w teatrze w Granitz, kiedy zmienia swoje poglądy i koncepcje odnośnie do inscenizacji. Powieść jest z pewnością ważnym przyczynkiem dla upowszechnienia poglądów Gerharta Hauptmanna co do hamletowskiej wizji, jednak w sferze czysto artystycznej nie jest to pozycja zbyt udana w kontekście całego dorobku pisarskiego niemieckiego twórcy. Razi tutaj pewien schematyzm, a także niepełne wykorzystanie ciekawie się prezentujących na początku powieści możliwości tematycznych. Nawet w scenach miłosnych Hauptmann popada w banał, chociaż zdawać by się mogło, że potrafi tutaj zaproponować nietuzinkowe rozwiązania. Ważne jest jednak, że autor napisał utwór, który może stanowić pomost porozumienia między pisarzem, reżyserem i aktorem. Ukazane są trudności piętrzące się przed ludźmi teatru, a więc różne możliwości interpretacji dzieła. Także sama sceneria teatru w małej miejscowości (przypomnijmy, że w 1886 r. przebywał Hauptmann w Putbus i zaprzyjaźnił się z aktorami tamtejszego taatru) została oddana realistycznie, jednak niewątpliwa szablonowość dzieła i przydługie, nużące wywody Gottera na temat koncepcji wystawienia Hamleta czynią powieść pretensjonalną i jakby niedopracowaną, do czego przyczyniają się słabo zarysowane niektóre postacie, zwłaszcza drugiego planu. Utwór może mieć znaczenie jako powieść o teatrze, propaguje konieczność współpracy całego zespołu, a także zwraca uwagę na niektóre elementy gry aktorskiej, jak np. pantomima. Jest to więc pozycja, która przy pewnej tolerancji czytelnika wnosi sporo materiału do przemyślenia na temat teatru i dramatu. BIBLIOGRAFIA Publikacje w języku polskim (wybór) Czarnecka M ., Szafarz J., Gerhart Hauptmann. Ż ycie i twórczość tv latach 1914-1946, Wrocław 1992. Dobijanka-W itczakowa O., Hamlet" Gerharta Hauptmanna, „Zeszyty Naukowe UJ" 1971, Prace historyczno-literackie, t. 21. Gerhart Hauptmann tv krytyce polskiej 1945-1990, red. N. Honsza, K. A. Kuczyński, A. Stroka, Wrocław 1992. Knapik P., Gerhart Hauptmann. Życie i twórczość do 1914 roku, Wrocław 1994. K oczy K., Hauptmanniana, Katowice 1971. Żygulski Z., Gerhart Hauptmann. Człowiek i twórca, Łódź 1968. Krzysztof A. Kuczyński ZW ISCHEN AUTOBIOGRAPHIE UNI) THEATER ZU AUSGEW ÄHLTEN l'ROSAW ERKEN VON GERHART H AUPTM ANN Der Aufsatz analysiert zwei Prosawerke von Gerhart Hauptmann (Buch der Leidenschaft und In W irbel der Berufung), die in seinem gesamten Schaffen eine wichtige Position einnehmen und ein Schlüssel zugleich für seine Biographie sind. In der ausgewählten Bibliographie werden wichtigste polnische einschlägige Bücher und Studien angegeben.