Andrzej Klimczuk KAPITAŁ SPOŁECZNY LUDZI STARYCH NA PRZYKŁADZIE MIESZKAŃCÓW MIASTA BIAŁYSTOK Wiedza i Edukacja ISBN 978-83-61546-97-9 Lublin 2012 Kapitał społeczny ludzi starych na przykładzie mieszkańców miasta Białystok Social Capital of Old People on the Example of Bialystok Residents Redakcja naukowa prof. dr hab. Andrzej Sadowski Korekta Piotr Niewęgłowski (język polski) Marta Talarczyk (język angielski) Okładka, skład i łamanie Piotr Niewęgłowski Na okładce wg pomysłu autora wykorzystano zdjęcie Jonathana Wilsona >jawsnap.photo< na licencji Creative Commons Attribution 2.0 Generic >more info< Niniejsza publikacja jest dostępna na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska. Pewne prawa zastrzeżone na rzecz autora. Zezwala się na wykorzystywanie publikacji pod warunkiem zachowania niniejszej informacji licencyjnej i wskazania autora jako właściciela praw do tekstu. Treść licencji jest dostępna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/pl/ ISBN 978-83-61546-97-9 SPIS TREŚCI WSTĘP.............................................................................................................................................................9 Rozdział I OD WYKLUCZENIA DO MOBILIZACJI LUDZI STARYCH........................................................14 1.1. Starość i ludzie starzy w ujęciu socjologicznym..................................................................15 1.1.1. Etap starości w życiu jednostki.................................................................................................15 1.1.2. Ludzie starzy jako kategoria społeczna...................................................................................19 1.1.3. Społeczne teorie starzenia się...................................................................................................23 1.1.4. Społeczeństwo wobec starości i ludzi starych.......................................................................28 1.1.5. Przyszłość demokracji i kapitalizmu w obliczu wydłużania życia....................................34 1.1.6. Ludzie starzy w Polsce w warunkach transformacji i na początku XXI wieku..............44 1.1.7. Starzenie się ludności Białegostoku jako miasta pogranicza.............................................50 1.2. Kapitał społeczny w literaturze i badaniach.......................................................................58 1.2.1. Formy kapitału...........................................................................................................................58 1.2.1.1. Pojęcie zasobów i kapitału ludzkiego..................................................................................59 1.2.1.2. Kapitał społeczny i kapitał kulturowy według Pierre'a Bourdieu...............................63 1.2.1.3. Różnorodność koncepcji kapitału społecznego.................................................................67 1.2.2. Kapitał społeczny w rozwoju społeczno-gospodarczym....................................................77 1.2.3. Zaufanie jako wyraz kapitału społecznego Polaków..........................................................81 1.2.4. Budowa kapitału społecznego jako zadanie strategiczne..................................................84 1.3. Istota kapitału społecznego ludzi starych.............................................................................94 1.3.1. Aktywność ekonomiczna w ostatnim etapie życia.............................................................94 1.3.2. Uczestnictwo seniorów w życiu publicznym i społecznym............................................101 1.3.3. Mobilizacja kapitału społecznego seniorów......................................................................107 Rozdział II METODOLOGIA BADAŃ....................................................................................................................112 2.1. Przedmiot i cel pracy...................................................................................................................113 2.2. Problemy i hipotezy badawcze...............................................................................................113 2.3. Metodologiczno-metodyczne założenia realizacji badania...........................................115 2.3.1. Metoda i techniki badawcze..................................................................................................115 2.3.2. Założenia badawcze.................................................................................................................118 2.3.3. Zasady doboru próby..............................................................................................................118 2.3.4. Charakterystyka badanych osób..........................................................................................120 2.4. Sposób realizacji badań.............................................................................................................123 2.4.1. Organizacja badań....................................................................................................................123 2.4.2. Przebieg badań..........................................................................................................................125 2.4.3. Wątek drażliwy........................................................................................................................129 2.4.4. Wnioski z obserwacji...............................................................................................................131 Rozdział III LUDZIE STARZY W ŚWIADOMOŚCI BADANYCH...................................................................134 3.1. Pamięć o ludziach starych w rodzinie pochodzenia i społeczności lokalnej...........135 3.2. Pozycja ludzi starych w strukturze społecznej miasta....................................................146 3.3. Główne problemy społeczne starszych mieszkańców Białegostoku........................154 3.4. Czas wolny oraz szanse i bariery aktywności ekonomicznej ludzi starych ...........163 3.5. Zróżnicowanie wewnętrzne seniorów ................................................................................170 3.5.1. Pochodzenie i zainteresowania..............................................................................................171 3.5.2. Wiek............................................................................................................................................174 3.5.3. Płeć..............................................................................................................................................178 3.5.4. Wykształcenie i role zawodowe..........................................................................................180 3.5.5. Aktywność społeczna..............................................................................................................183 3.5.6. „Narzekanie" i „zachwalanie"...............................................................................................188 3.5.7. Zachowania dewiacyjne.........................................................................................................193 3.5.8. Religia i polityka.....................................................................................................................196 3.6. Seniorzy o swoim wizerunku w mediach masowych .................................................206 ZAPOTRZEBOWANIE NA KAPITAŁ SPOŁECZNY LUDZI STARYCH – ZAMIAST ZAKOŃCZENIA...............................................................................................................212 SUMMARY...............................................................................................................................................218 BIBLIOGRAFIA......................................................................................................................................220 1. Książki i artykuły...........................................................................................................................220 2. Akty prawne i dokumenty urzędowe.....................................................................................239 3. Badania opinii publicznej............................................................................................................241 4. Materiały (źródła) statystyczne.................................................................................................242 5. Netografia.........................................................................................................................................243 ANEKS.........................................................................................................................................................244 1. Tabele i wykresy.............................................................................................................................244 2. Kwestionariusz dyspozycji do wywiadu jakościowego....................................................251 3. Oddolne techniki budowania kapitału społecznego.........................................................257 4. Lista kontrolna podstawowych cech Miast Przyjaznych Starszemu Wiekowi........263 CONTENTS INTRODUCTION.......................................................................................................................................9 Chapter I FROM EXCLUSION TO MOBILIZATION OF OLD PEOPLE......................................................14 1.1. Old age and old people in sociological approach.................................................................15 1.1.1. Old age phase in the life of individuals...........................................................................15 1.1.2. Old people as a social category...........................................................................................19 1.1.3. Social theories of ageing.....................................................................................................23 1.1.4. Society towards old age and old people.......................................................................28 1.1.5. The future of democracy and capitalism in the face of life extension................34 1.1.6. Old people in Poland during transformation and at the beginning of XXI century...................................................................................................................................44 1.1.7. Ageing of the Bialystok population as a borderland city.......................................50 1.2. Social capital in the literature and research............................................................................58 1.2.1. Forms of capital.....................................................................................................................58 1.2.1.1. The concept of resources and human capital............................................................59 1.2.1.2. Social capital and cultural capital according to Pierre Bourdieu.......................63 1.2.1.3. The diversity of social capital concepts......................................................................67 1.2.2. Social capital in socio-economic development............................................................77 1.2.3. Trust as a expression of Poles social capital....................................................................81 1.2.4. Social capital building as a strategic task...................................................................84 1.3. The essence of old people social capital..............................................................................94 1.3.1. Economic activity in the last stage of life.....................................................................94 1.3.2. Senior citizens participation in public and social life.............................................101 1.3.3. The mobilization of seniors social capital..................................................................107 Chapter II RESEARCH METHODOLOGY...........................................................................................................112 2.1. Subject and aim of study..........................................................................................................113 2.2. Research problems and hypotheses.....................................................................................113 2.3. Methodological and methodical approach to fieldwork...............................................115 2.3.1. Method and research techniques...................................................................................115 2.3.2. Research assumptions.......................................................................................................118 2.3.3. Principles of sample selection.........................................................................................118 2.3.4. Respondents characteristics............................................................................................120 2.4. Conducting of research.............................................................................................................123 2.4.1. Organization of research.....................................................................................................123 2.4.2. Course of study....................................................................................................................125 2.4.3. Sensitive topic......................................................................................................................129 2.4.4. Conclusions from the observation.................................................................................131 Chapter III OLD PEOPLE IN RESPONDENTS CONSCIOUSNESS..............................................................134 3.1. Memory of the elderly in family of origin and local community.............................135 3.2. Position of old people in social structure of the city.....................................................146 3.3. Main social problems of Bialystok older residents........................................................154 3.4. Free time, opportunities and barriers to economic activity of old people.............163 3.5. Internal diversity of seniors...................................................................................................170 3.5.1. Origin and interests............................................................................................................171 3.5.2. Age...........................................................................................................................................174 3.5.3. Gender....................................................................................................................................178 3.5.4. Education and professional roles.................................................................................180 3.5.5. Social activity......................................................................................................................183 3.5.6. "Complaining" and "glorifying".....................................................................................188 3.5.7. Deviant behavior................................................................................................................193 3.5.8. Religion and politics.........................................................................................................196 3.6. Seniors about their image in the media...........................................................................206 DEMAND FOR SOCIAL CAPITAL OF OLD PEOPLE INSTEAD OF ENDING...............212 SUMMARY.................................................................................................................................................218 BIBLIOGRAPHY....................................................................................................................................220 1. Books and articles.........................................................................................................................220 2. Legal acts and official documents...........................................................................................239 3. Public opinion research.................................................................................................................241 4. Statistic materials (sources)........................................................................................................242 5. Netography.....................................................................................................................................243 ANNEX.......................................................................................................................................................244 1. Tables and charts..............................................................................................................................244 2. Questionnaire of instructions for the qualitative interview...........................................251 3. Bottom-up techniques of social capital building..................................................................257 4. Checklist of essential features of Age-friendly Cities........................................................263 K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 9 WSTĘP Liczba ludzi starych wzrasta. Na początku XXI wieku proces starzenia się spo- łeczeństwa może być traktowany zarówno jako zagrożenie, jak i wyzwanie. Z jednej strony obawiamy się osamotnienia, zniedołężnienia i ubóstwa, z drugiej – marzymy o odpoczynku w towarzystwie, zachowaniu kondycji i korzystaniu z nagromadzo- nego bogactwa. Od 2010 roku społeczeństwo polskie starzeje się coraz szybciej, a zatem coraz częściej będzie stawać przed dylematem, który z tych wariantów jest mu bliższy. W niniejszej publikacji przyjęto założenie, że możliwość dłuższego cie- szenia się życiem to osiągnięcie, które nie zwalnia nas z obowiązków, lecz wprost przeciwnie – wymaga od nas większej odpowiedzialności za życie swoje i innych. Bez tego nie zdołamy podjąć działań prewencyjnych mających na celu zapobiega- nie poważnym problemom gospodarczym, społecznym, politycznym i kulturowym. Życie w okresie starości nie dotyczy tylko tych, którzy już są starzy, ale też tych, którzy nimi będą. Ludzie starzy w tym opracowaniu są postrzegani jako kategoria społeczna, czyli zbiór osób podobnych do siebie pod względem społecznie istotnych cech (ta- kich jak wiek, posiadane role społeczne i świadomość korzystania ze świadczeń spo- łecznych), którzy są świadomi tego podobieństwa i swojej odrębności od innych. Przyjmuje się ponadto, iż osoby takie przekroczyły 60. rok życia. Zakłada się też, że w zasobach ludzkich skumulowany jest kapitał ludzki, społeczny i kulturowy. Kapi- tał społeczny jest tu ujmowany szeroko jako potencjał współdziałania osadzony w powiązaniach międzyludzkich i normach społecznych, który może przynosić ko- rzyści osobom, grupom i społeczeństwom. Skala problemów związanych ze wzrostem ilościowego udziału ludzi starych w populacji kraju i miasta zdaje się stale narastać. Wystarczy wspomnieć chociażby o trudnościach z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych, upowszech- nianiem się aktów dyskryminacji ze względu na wiek, znikomej edukacji ustawicz- nej i edukacji do starości, traktowaniem ludzi starych jako licznego elektoratu i bier- nych klientów opieki społecznej, jak też o ograniczonym dostępie osób w pode- szłym wieku do cyfrowych technologii informatycznych i telekomunikacyjnych oraz ich niewielkim uczestnictwie w życiu społecznym. Faktem jest też, iż w Polsce występuje najniższy spośród wszystkich krajów Unii Europejskiej wiek osób wy- chodzących z rynku pracy – Polacy powszechnie kończą pracę zawodową przed przekroczeniem wieku emerytalnego. Do tego przypuszcza się, że starzenie się spo- łeczeństw europejskich pociągnie za sobą napływ emigrantów z młodszych regio- nów świata, jak Azja i Afryka, przy czym różnice kulturowe staną się źródłem kon- fliktów społecznych. Dalszy rozwój społeczno-gospodarczy wymaga zatem poszuki- 10 | A n d r z e j K l i m c z u k wania sposobów na wydłużanie aktywności zawodowej ludzi starych oraz wzrost ich uczestnictwa społecznego, by obniżyć koszty ich utrzymania oraz kształtować pozytywne postawy wobec starości i otwartości kulturowej całych społeczeństw. Dostrzeżenie wskazanych zjawisk skłania do podjęcia nie tylko rozważań teoretycz- nych, ale i poszukiwania rozwiązań praktycznych. Podjęciu w niniejszej publikacji tematu kapitału społecznego ludzi starych towarzyszyły trzy okoliczności. Pierwszą stanowiła obserwacja przez autora konse- kwencji procesu umierania i śmierci pewnego starego człowieka – najpierw było można dostrzec niespotykane dotychczas wśród jego bliskich zabiegi o podtrzyma- nie go przy życiu, po jego śmierci zaś burzliwe spory i rozpad rodziny. Niedostrzega- na na co dzień osoba okazała się istotna dopiero w ostatnich dniach jej życia. Drugą przesłanką było dostrzeżenie przez autora podczas pracy w charakterze redaktora i publicysty piszącego o grach komputerowych i wideo, zainteresowania promocją i wykorzystaniem technologii cyfrowych wśród seniorów w krajach rozwiniętych, takich jak Japonia i Stany Zjednoczone. Trzecią okoliczność stanowiło uczestnictwo w latach 2005-2008 w projektach badawczych „Demokracja lokalna w działaniu" i „Demokracja lokalna: relacje między lokalną władzą i społecznością jako czynnik rozwoju małych zbiorowości terytorialnych" realizowanych przez Wydział Histo- ryczno-Socjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku1. Zdarzenia te skłoniły autora do zainteresowania się procesem starzenia się społeczeństwa polskiego. Zmiany demograficzne są o tyle interesujące, że nie przerywają niespodziewanie ciągłości życia codziennego tak jak wybuch wojny czy rewolucji, lecz raczej powoli wślizgują się w nie poprzez zdarzenia o mniejszej skali, przez co wydają się na tyle odległe, iż ich pozytywne i negatywne aspekty są często pomijane i ignorowane. Poza tym wzrost długości życia ludzkiego oznacza szanse na przeżycie wielu zdarzeń oraz zmian organizacyjnych i systemowych, a więc także czerpania korzyści z wiedzy o działaniu w różnych warunkach. Niniejsza książka stanowi znacznie poszerzoną i zaktualizowaną wersję pracy magisterskiej pod tym samym tytułem, która została obroniona w 2008 roku na Wydziale Historyczno-Socjologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Rok później zdobyła nagrodę w V edycji konkursu naukowego im. prof. Jerzego Piotrowskiego 1 Rezultaty wspomnianych projektów zostały opisane w pracy I. Sadowski, Społeczna konstrukcja demokracji lokalnej. Rola kapitału społecznego w działaniu instytucji przedstawicielskich, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2011. Wśród pozostałych istotnych publikacji pracowników Wydziału Historyczno-Socjologicznego Uniwersytetu w Białymstoku związanych z badaniami nad kapitałem społecznym wskazać należy: A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, WSE, Białystok 2006; B. Borawska, Ja siebie nie widziałam na wsi. O awansie edukacyj- nym młodzieży wiejskiej w okresie zmiany systemowej, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Biały- stok 2006; U. Abłażewicz-Górnicka, K. Krzysztofek, R. Oryszczyszyn, A. Sadowski (red.), Kapitały społeczne i kulturowe miast. Środkowoeuropejskich i wschodnioeuropejskich pograniczy, Wyd. Uni- wersytetu w Białymstoku, Białystok 2009. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 11 organizowanego przez Polskie Towarzystwo Gerontologiczne. Na potrzeby publika- cji została uzupełniona w niezbędnym zakresie o dodatkowe informacje, komenta- rze oraz dane demograficzne i wyniki badań opinii publicznej. Dodano również do- datkowe podrozdziały z uwagi na fakt, iż w czasie, jaki minął od przygotowania oryginalnej pracy, tematyka kapitału społecznego ludzi starych spotkała się z zain- teresowaniem przynajmniej kilku gerontologów2 oraz w pewnym stopniu została uwzględniona w rządowych dokumentach strategicznych3. Opracowanie stanowi próbę sformułowania odpowiedzi na pytania: jaki jest stan kapitału społecznego ludzi starych mieszkających w Białymstoku, jakim ulega przemianom i jakie jest jego zróżnicowanie? W części teoretycznej przedstawiono informacje o starości jako etapie w życiu jednostki, wyjaśniono pojęcie ludzi starych, omówiono społeczne teorie starzenia się, historyczne czynniki oddziaływające na położenie kategorii społecznej ludzi sta- rych, zmiany ich miejsca w społeczeństwie polskim w trakcie transformacji ustrojo- wej i na początku XXI wieku, możliwe konsekwencje wzrostu długości życia w wa- runkach demokracji i kapitalizmu oraz charakterystykę problemu starzenia się lud- ności Białegostoku jako miasta pogranicza. Zaprezentowano też różnorodne koncep- cje kapitału społecznego, sfery jego oddziaływania na rozwój społeczno-gospodar- czy, jego stan w Polsce oraz wytyczne do strategicznego budowania jego zasobów. Przybliżono również wybrane informacje o aktywności ludzi starych w życiu pu- blicznym, społecznym i gospodarczym jako kluczowych cechach ich kapitału spo- łecznego. Porządkując różne stanowiska teoretyczne, wyniki badań i dane staty- styczne, dążono do powiązania wielu rozproszonych źródeł w przekonaniu, iż jest to istotne w celu określenia i zagospodarowania zasobów kapitału społecznego senio- rów, jak również niwelacji opóźnienia polskiej socjologii w zakresie badań nad 2 E. Trafiałek, Ludzie starzy jako kapitał społeczny, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004, s. 159-167; M. Niezabitowski, Ludzie star- si w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, Śląsk, Katowice 2007, s. 178180; M. Niezabitowski, Obszary wykluczenia i odmienności społecznej ludzi starszych w teorii, prak- tyce i badaniach socjologicznych, [w:] L. Gołdyka, I. Machaj (red.), Enklawy życia społecznego, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2007, s. 277-293; M. Cisek, Kapitał społeczny jako szczególny zasób osób starszych. Próba pomiaru, [w:] M. Makuch, D. Moroń (red.), Osoby starsze w społeczeństwie – społeczeństwo wobec osób starszych, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011, s. 89-98; P. Kubicki, Ubóstwo i wykluczenie społeczne osób starszych, [w:] R. Szarfenberg (red.), Polski raport Social Watch 2010. Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce, Kampania Przeciw Homofobii, War- szawa 2011, s. 71-81; S. Grotowska, Seniorzy w przestrzeni publicznej. Kapitał społeczny uczestników wspólnot, ruchów i stowarzyszeń katolickich, Nomos, Kraków 2011; M. Rymsza (red.), Seniorzy w organizacjach pozarządowych, „Trzeci Sektor" nr 3(25)/2011. 3 M. Boni (red.), Raport o kapitale intelektualnym Polski, KPRM, Warszawa 2008; M. Boni (red.), Ra- port Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, KPRM, Warszawa 2009; M. Boni (red.), Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030. Projekt , KPRM, Warszawa 2011; M. Boni (red.), Strategia Rozwoju Ka- pitału Ludzkiego. Projekt , KPRM, Warszawa 2011, http://zds.kprm.gov.pl/sites/default/files/pliki/srkl__wersja_z_15_listopada.pdf [17.05.2012]; M. Smoleń (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego. Projekt dokumentu po konsultacjach społecznych, MKIDN, Warszawa 2011. 12 | A n d r z e j K l i m c z u k ludźmi starymi4. Pomimo, iż za podstawową perspektywę teoretyczną publikacji uznana została koncepcja kapitału P. Bourdieu, autor bierze również pod uwagę propozycje badawcze J.S. Colemana, R.D. Putnama, F. Fukuyamy, A. Giddensa, P. Sztompki i A. Sadowskiego. Drugi rozdział zawiera określenie ram metodologicznych badań przeprowa- dzonych na potrzeby tej publikacji. Omówiono przyjęte założenia badawcze oraz przybliżono sposób i przebieg realizacji badań. Przede wszystkim zdecydowano się na korzystanie z metody jakościowej i zastosowanie techniki wywiadu swobodne- go ukierunkowanego. Uznano, iż podmiotowy kontakt z ludźmi starymi umożliwi dokładniejsze rozpoznanie kontekstu, w którym znajdują się zasoby ich kapitału społecznego. Jest to ważne, gdyż przenoszenie na rodzimy grunt opracowanych za granicą interpretacji działań ludzi starych i rozwiązań aktywizujących, może okazać się nieskuteczne lub wywołać negatywne efekty zewnętrzne. Ponadto w literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na niedostatek badań gerontologicznych zgodnych z paradygmatem interpretatywnym5. Badaniu poddano 26 respondentów w wieku od 60 do 89 lat żyjących w mieście Białystok związanych z jedną z dwóch różnych instytucji: Domem Pomocy Społecznej i Uniwersytetem Trzeciego Wieku. Poprzez porównywanie osób znajdujących się na dwóch biegunach aktywności społecznej możliwe było dostrzeżenie podobieństw i różnic w ich wyposażeniu kapitałowym, a zarazem w osiągniętych w ciągu życia pozycjach w strukturze klasowej i zasobach służących pomyślnej starości6. W trzecim rozdziale przedstawiona została część wyników analiz empirycz- nych. Przybliżono tu sposób, w jaki ludzie starzy myślą o podobnych sobie przod- kach i osobach współczesnych, a także czynniki, w zależności od których zmienia się ich pozycja społeczna w mieście oraz problemy społeczne, jakie uznają za najważ- niejsze dla ludzi starych. Analizie poddano opinie o ich czasie wolnym, szansach i barierach aktywności ekonomicznej. Wyróżniono typy kapitału społecznego ludzi starych w zależności od instytucji, z którymi są związani oraz podejścia do postrze- 4 B. Synak, Ludzie starzy, [w:] W. Kwaśniewicz (red.), Encyklopedia socjologii. Tom 2, Oficyna Na- ukowa, Warszawa 1999, s. 146-147; M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 79-92; P. Czekanowski, Społeczne aspekty starzenia się ludności w Polsce. Perspektywa socjologii starości, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2012. 5 M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 89-92; M. Halicka, Satysfakcja życiowa ludzi starych. Studium teoretyczno-empiryczne, Akademia Medyczna w Białymstoku, Białystok 2004; J. Wawrzyniak, Oblicza starości. Biografia jako źródło czynników adaptacyjnych, Wyd. Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej, Łódź 2009; J. Halicki, Obrazy starości. Rysowane przeżyciami seniorów, Wyd. Uniwersytetu w Białym- stoku, Białystok 2010. 6 Zasadność stosowania procedur porównywania przypadków różnych pól np. instytucji i etapów ich rozwoju wskazywał sam autor strukturalnego ujęcia kapitału społecznego P. Bourdieu. Zob. P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 222-234. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 13 gania i wykorzystywania zróżnicowania wewnętrznego seniorów. Omówiono wize- runek seniorów w środkach masowego przekazu. Publikacja nie zawiera ścisłego zakończenia. W ostatnim rozdziale wskazano jedynie na główne wnioski płynące z badań oraz na potencjalne dalsze kierunki analiz. Uzupełnienie tego podejścia stanowią zamieszczone w aneksie zestawienia oddolnych technik budowania kapitału społecznego oraz podstawowych cech Miast Przyjaznych Starszemu Wiekowi. Z opracowania tego z pewnością będą mo- gli skorzystać nie tylko naukowcy zajmujący się tematyką ludzi starych, ale i pra- cownicy socjalni, politycy, pracodawcy, przedstawiciele mediów i organizacji poza- rządowych oraz obywatele Białegostoku i innych miast. W tym miejscu autor chciałby podziękować osobom, bez których publikacja ta z pewnością by nie powstała. Wdzięczność należy się przede wszystkim promoto- rowi Panu prof. zw. dr hab. Andrzejowi Sadowskiemu za inwestycję w kapitał ludz- ki autora, jak też za pewnego rodzaju przyzwolenie na nieposłuszeństwo wobec ru- tyny. Podziękowania za uwagi i sugestie należą się również recenzentce oryginalnej pracy magisterskiej Pani dr Katarzynie Sztop-Rutkowskiej, uczestnikom seminarium magisterskiego, rodzinie, przyjaciołom, autorom przywoływanych w różnym stop- niu publikacji oraz wszystkim respondentom. Wydawnictwu Portalu Wiedza i Edu- kacja autor dziękuje za zaangażowanie w opracowanie książki w formie elektronicz- nej. Wyraża przy tym przekonanie, że wybrana forma dystrybucji publikacji może przyczynić się do szerokiego upowszechniania wiedzy z zakresu gerontologii spo- łecznej oraz popularyzacji diagnozowania i wykorzystywania kapitału społecznego ludzi starych w procesach rozwoju lokalnego i regionalnego. 1 4 | A n d r z e j K l i m c z u k Rozdział I OD WYKLUCZENIA DO MOBILIZACJI LUDZI STARYCH „Tworzymy świat samotności, w którym sąsiedztwo jest dżunglą, obcy człowiek bestią, przed którą trzeba się chować, a własny dom sprywatyzowanym więzieniem". 7 – Charles Handy „Zaufanie staje się podstawową strategią radzenia sobie z niepewnością i niemożnością kontrolowania przyszłości. (...) Różni się od nadziei i przekonania tym, że przynależy do dyskursu podmiotowości: polega na aktywnym przewidywaniu i stawianiu czoła nieznanej przyszłości". 8 – Piotr Sztompka 7 C . Handy, Głód ducha. Poza kapitalizm – poszukiwanie sensu w nowoczesnym świecie, Wyd. Dol- nośląskie, Wrocław 1999, s. 64-65. 8 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, Znak, Kraków 2007, s. 69. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 15 1.1. Starość i ludzie starzy w ujęciu socjologicznym 1.1.1. Etap starości w życiu jednostki W literaturze przedmiotu zakłada się, że w badaniach nad ludźmi starymi przede wszystkim powinno się pamiętać o pluralizmie teoretycznym, definicyjnym i metodologicznym9. Choć nie istnieje jedna powszechnie przyjęta definicja starości, to teoretycy na ogół zgadzają się co do tego, iż starość to pojęcie statyczne, zaś sta- rzenie się jednostek i zbiorowości to zjawisko dynamiczne, które należy rozpatry- wać przy uwzględnieniu biologicznego, psychicznego i społecznego wymiaru życia ludzkiego. E. Trafiałek podaje następującą definicję starości: „jest naturalną fazą ży- cia, następującą po młodości i dojrzałości, wieńczącą dynamiczny proces starzenia się. Określana mianem »końcowej tercji życia«, utożsamiana jest ze spadkiem wy- dolności organizmu, utratą mobilności, osłabieniem sił immunologicznych (starość biologiczna, fizjologiczna), ograniczeniem zdolności przystosowania się do wszelkich zmian, a w kontekście socjoekonomicznym – nierzadko też z pauperyzacją, samot- nością (starość psychiczna), koniecznością korzystania z pomocy innych (starość ekonomiczna) i funkcjonowaniem na marginesie życia społecznego (starość społecz- na)"10. Zakłada się przy tym, że starość psychospołeczna jest zjawiskiem wtórnym wobec zmian biologicznych, jakich doświadczają poszczególne jednostki. Inną definicję proponuje B. Szatur-Jaworska, która stwierdza, iż starość to „końcowy etap w życiu człowieka rozpoczynający się wraz z osiągnięciem określa- nego konwencjonalnie »progu starości«. Jest dynamicznym i synergicznym związ- kiem procesów biologicznych i psychicznych oraz zmian w sferze społecznej aktyw- ności jednostki"11. W ujęciu tym podkreśla się, że starość to przeżycie osobiste zależ- ne od doświadczeń poszczególnych osób w poprzednich fazach ich życia. „Progi sta- rości" są tu rozumiane jako wydarzenia rozpoczynające ostatni etap życia człowie- ka12. Ze względu na złożoność procesu starzenia się i zainteresowanie się nim wielu dyscyplin naukowych wyróżnia się przynajmniej sześć „progów starości" za kryte- rium przyjmując wiek: 9 Ludzie starzy są przedmiotem badań m.in. gerontologii społecznej, socjologii, demografii, geronto- logii klinicznej, biologii, filozofii, psychologii, pedagogiki społecznej, ekonomii, medycyny, historii, antropologii społecznej i nauki o polityce społecznej. Zob. B. Szatur-Jaworska, Gerontologia spo- łeczna – charakterystyka dyscypliny, schematy badań, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 16-25. 10 E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej , Wszechnica Święto- krzyska, Kielce 2006, s. 69. 11 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2000, s. 33-34. 12 Na podst.: B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 34-37; B. SzaturJaworska, Społeczna kwestia ludzi starszych, [w:] B. Rysz-Kowalczyk (red.), Społeczne kwestie sta- rości, IPS UW, Warszawa 1991, s. 7-9. 16 | A n d r z e j K l i m c z u k • biologiczny (odnoszący się do oceny sprawności i żywotności organizmu13); • demograficzny (kalendarzowy, chronologiczny; jest to liczba przeżytych lat); • psychiczny (psychologiczny; określany na podstawie sprawności funkcji inte- lektualnych, zmysłów i zdolności przystosowawczych jednostki14); • społeczny (odzwierciedla społeczną sytuację człowieka; określany np. na pod- stawie tego, czy jednostka wypełnia role społeczne babci, dziadka, etc.); • ekonomiczny (odnosi się do miejsca jednostki w podziale pracy); • socjalny (prawny; określany terminem otrzymania przez obywatela prawa do świadczeń socjalnych takich jak renty i emerytury). Za najłatwiejsze do zoperacjonalizowania uznaje się kryterium demograficzne. Jego przykładem jest obecna w polskiej statystyce miara „wieku poprodukcyjnego" wy- nosząca 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Ta sama reguła obowiązuje w pol- skim systemie prawnym w odniesieniu do świadczeń emerytalnych, które mają słu- żyć zagwarantowaniu zabezpieczenia społecznego przed ryzykiem starości i związa- nych z nią ograniczeń samodzielnego zapewnienia sobie środków utrzymania. Nale- ży zaznaczyć, iż od końca 2011 roku do połowy 2012 roku trwały prace nad przygo- towaniem reformy polegającej na stopniowym podwyższaniu i wyrównywaniu wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn do 67 roku życia od 2013 roku15. Stosun- kowo łatwo wyznaczyć też kryterium wieku psychicznego, określanego niekiedy jako „intersubiektywny wiek psychiczny"16 lub jako „społeczne kryterium starości"17, gdyż jego określeniu służą badania opinii społecznej. W 2007 roku Polacy wskazy- wali koniec młodości na 35. rok życia, a koniec dorosłości i początek starości na 61. rok życia18. Wyniki tych badań są zależne od uwarunkowań społecznych i postaw 13 Cechy wieku biologicznego stanowią m.in. zmiany wyglądu zewnętrznego, zmienione przejawy seksualności, kłopoty zdrowotne. Zob. B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecz- nej, op. cit., s. 43-45. 14 Wśród psychologów nie ma zgody co do zmian w osobowości i inteligencji człowieka w okresie starości. Zakłada się jednak pogorszenie pamięci, możliwości zapamiętywania nowych wyrazów i sytuacji niezwiązanych z codziennym doświadczeniem, zmniejszenie przerzutności uwagi, szybko- ści psychomotorycznej, zdolności kombinacyjnych i myślenia logicznego oraz abstrakcyjnego. Zmia- ny nie dotyczą zdolności rozwiązywania problemów codziennych, umiejętności praktycznego wnio- skowania, zmian w zasobie słów, koncentracji w czasie rozwiązywania zadań oraz zdolności do roz- różniania między tym, co ważne i tym, co nieistotne. W okresie starości zwiększa się potrzeba bez - pieczeństwa, przynależności, niezależności i jednocześnie uzależnienia od innych (opieki), użyteczno- ści i prestiżu. Zob. B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 43-45. 15 Expose premiera Donalda Tuska, 18.11.2011, Sejm, Warszawa, www.premier.gov.pl/download/fd/1b/9d5129bac2add20f780685fd08220a8e2d84.pdf [17.05.2012], s. 14; Reforma emerytalna przyjęta przez Sejm, KPRM, 11.05.2012, www.premier.gov.pl/centrum_prasowe/wydarzenia/reforma_emerytalna_przyjeta_pr,9956/ [17.05.2012]. 16 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 36. 17 J. Halik, Starzenie się społeczeństw jako proces demograficzny i społeczny, [w:] J. Halik (red.), Starzy ludzie w Polsce, ISP, Warszawa 2002, s. 20-22. 18 B. Wciórka, Między młodością a starością, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2007. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 17 całych pokoleń (młodsi zaniżają granice etapów życia, starsi je zawyżają). Do tego określane przez respondentów progi różnią się od ich autoidentyfikacji z wiekiem (42% Polaków uznaje się za osoby młode, 36% za dorosłe, a 21% za starsze). Wobec braku powszechnie przyjętego kryterium starości w niniejszej pracy przyjmuje się normy proponowane przez ekspertów Światowej Organizacji Zdro- wia19. Zgodnie z nimi należy posługiwać się przynajmniej trzema podokresami sta- rości: wczesnej, późnej i długowieczności. Analiza literatury przedmiotu pozwala na uzupełnienie tej typologii o dodatkowe określenia: • wiek przedstarczy, wiek średni (dojrzały), środkowa dorosłość, średnia doro- słość20, przedpole starości21, niemobilny wiek produkcyjny22, starszy wiek produkcyjny (45-59 lat); są to osoby w wieku średnim (ang. pre-old; middleage; immobile age; non-mobility age); 19 Na podst.: S. Golinowska (red.), Raport o Rozwoju Społecznym. Polska 1999. Ku godnej aktywnej starości, UNDP, Warszawa 1999, s. 7; Starość, [w:] A.A. Zych, Słownik gerontologii społecznej, Żak, Warszawa 2001, s. 202; Starość, [w:] A.A. Zych, Leksykon gerontologii, Impuls, Kraków 2007, s. 163; E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, op. cit., s. 72-73; G. An- drews, D. Faulkner, M. Andrews, A Glossary of Terms for Community Health Care and Services for Older Persons. Ageing and Health Technical Report. Volume 5, WHO Centre for Health Develop- ment, Kobe 2004, http://whqlibdoc.who.int/wkc/2004/WHO_WKC_Tech.Ser._04.2.pdf [17.05.2012], s. 42; A. Leszczyńska-Rejchert, Człowiek starszy i jego wspomaganie. W stronę pedagogiki starości, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2007, s. 40-42; I. Stuart-Hamilton, Psycholo- gia starzenia się. Wprowadzenie, Zysk, Poznań 2006, s. 19-20. 20 W ujęciu rozwoju psychospołecznego według E. Eriksona średnia dorosłość to okres od 30-35. do 60-65. roku życia, zaś późna dorosłość to etap po 60-65. roku życia. W alternatywnej koncepcji po- działu na ery rozwojowe według D.J. Levinsona są to okresy odpowiednio między 40. a 65. rokiem życia i powyżej 65. roku życia, przy czym między 60. a 65. rokiem życia następuje okres przejściowy między tymi etapami. W koncepcji rozwoju zadań i osiągnięć życiowych człowieka autorstwa R.J. Havighursta wiek średni to 30-60. rok życia, zaś powyżej 60. roku życia następuje późna dorosłość. Zob. A. Brzezińska, Społeczna psychologia rozwoju, Scholar, Warszawa 2000, s. 154-156, 217-221, 231236; D. Becelewska, Repetytorium z rozwoju człowieka, Kolegium Karkonoskie Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Jelenia Góra 2006, s. 316-318, 338-340, 356-358. 21 Zob. B. Szatur-Jaworska, Starość – opis fazy, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielew- ska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 47; P. Błędowski, Starzenie się ludności – analiza de- mograficzna, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii spo- łecznej, op. cit., s. 226; K. Sygit, M. Sygit, Przedpole starości: profilaktyka geriatryczna, [w:] K. Sygit (red.), Zarys gerontologii, Szczecin 2008, s. 76-80; P. Szukalski, Wprowadzenie, [w:] P. Szukalski (red.), Przygotowanie do starości. Polacy wobec starzenia się, ISP, Warszawa 2009, s. 11. 22 Pojęcie „niemobilny wiek produkcyjny" jest stosowane w polskiej statystyce publicznej w odnie- sieniu do ekonomicznej grupy wieku starszych osób zdolnych do pracy (45-59 lat w przypadku ko- biet i 45-64 lat w przypadku mężczyzn) obok osób w wieku mobilnym (18-44 lata mężczyźni i kobie- ty) w ramach kategorii wieku produkcyjnego (18-64 lat dla mężczyzn i 18-59 lat dla kobiet). Wiąże się z tym przekonanie, że po 45. roku życia ludzie wykazują mniejszą mobilność przestrzenną (skłon- ność do zmiany miejsca zamieszkania), zawodową (zmiany wykonywanego zawodu) i profesjonal- ną (dążenia do podnoszenia kwalifikacji zawodowych). Ponadto według tego podziału w wieku przedprodukcyjnym (mężczyźni i kobiety w wieku 0-17 lat) znajdują się osoby, które nie osiągnęły jeszcze zdolności do pracy. Tymczasem wiek poprodukcyjny to taki, w którym ludzie zazwyczaj koń- czą pracę zawodową (mężczyźni powyżej 65. roku życia i kobiety powyżej 60. roku życia). Por. Poję- cia stosowane w statystyce publicznej, www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm [17.05.2012]; P. Szukalski, Przygotowanie do starości jako zadanie dla jednostek i zbiorowości, [w:] P. Szukalski (red.), Przygotowanie do starości..., op. cit., s. 50. 18 | A n d r z e j K l i m c z u k • wiek starzenia się, wiek podeszły, wczesna starość, „trzeci wiek" (60-74 lat); osoby w tym wieku to „młodsi-starzy" (ang. young-old); • wiek starczy, późna starość, starość właściwa, „czwarty wiek" (75-89 lat); w tym wieku znajdują się „starsi-starzy" (ang. old-old); • długowieczność (90 lat i więcej); tego wieku dożywają „długowieczni" (ang. oldest-old; longlife). Zakłada się przy tym, że etap wieku przedstarczego jest ostatnim, w którym możli- we jest zintensyfikowanie indywidualnych i zbiorowych działań przygotowaw- czych do życia w okresie starości. Istotne jest tu chociażby podjęcie dodatkowych kursów i szkoleń zawodowych, zdrowego stylu życia, porzucenie nałogów, troska o aktywność fizyczną, badania profilaktyczne, gimnastykowanie umysłu, ale też prowadzenie życia towarzyskiego oraz znalezienie i rozwijanie własnego hobby. W okresie wczesnej starości większość ludzi zachowuje sprawność fizyczną i umy- słową, a w krajach rozwiniętych także samodzielność ekonomiczną. Natomiast w okresie późnej starości ludzie mają już problemy z utrzymaniem niezależności, wymagają pomocy i opieki innych. Przebieg wczesnej starości zależy głównie od czynników społeczno-ekonomicznych, osobistej kondycji, aktywności, wykształcenia i dostępu do opieki zdrowotnej. Przebieg późnej starości warunkuje natomiast głównie zapis genomu ludzkiego wyznaczający tempo starzenia się jednostki, wzra- sta tu zagrożenie niepełnosprawnością, miażdżycą, chorobą Parkinsona i chorobą Alzheimera. Ponadto przyjmuje się, iż starość psychospołeczna zależy od tego, jak poszcze- gólne osoby same oceniają poprzednie fazy swojego życia, czy i w jaki sposób przy - gotowywały się do starości oraz jakie postawy przyjmują wobec odejścia od pracy zawodowej i rezygnacji z pełnionych wcześniej ról społecznych23. Inne czynniki wa- runkujące jakość i długość życia stanowią m.in. płeć, wykształcenie, świadomość negatywnych stereotypów24 starości, utrata najbliższych, odejście dzieci lub złe z nimi kontakty, sytuacja materialna, poczucie osamotnienia, posiadanie chorób przewlekłych, lęk przed chorobami i zniedołężnieniem, uczestnictwo w życiu spo- łecznym, status społeczny, zaradność życiowa, świadomość wpływu na kierowanie swym życiem oraz styl życia25. 23 E. Trafiałek, Życie na emeryturze w warunkach polskich przemian systemowych, WSP, Kielce 1998, s. 29. 24 Stereotypy są tu rozumiane jako wartościujące, sprzeczne z rzeczywistością i trwałe schematy po- zwalające na porządkowanie informacji związanych ze zjawiskami oraz ludźmi. Zob. Z. Bokszański, Stereotypy, a kultura, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1997, s. 32. 25 Na podst.: E. Trafiałek, Życie na emeryturze w warunkach polskich przemian systemowych, op. cit., s. 30; E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, op. cit., s. 73. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 19 1.1.2. Ludzie starzy jako kategoria społeczna Z perspektywy socjologicznej ważniejsze od poznania uwarunkowań zacho- wań poszczególnych jednostek przeżywających etap starości jest rozpoznanie pro- blemów ludzi starych w związku z ich udziałem w życiu społecznym. Socjologia bada społeczne kryteria starzenia się i starości jako doświadczenia i wartości kultu- rowe, poprzez które jednostki są określane jako osoby o określonym wieku. Ponadto analizuje: oddziaływanie wieku na zmiany ról społecznych i pozycji w grupach spo- łecznych, społeczne konsekwencje wzrostu długości życia ludzkiego, uwarstwienie wiekowe, starzenie się społeczeństwa w relacji do rynku pracy oraz miejsce i status ludzi starych w procesach modernizacji współczesnych społeczeństw26. Niezbędne jest bliższe wyjaśnienie zwrotu „ludzie starzy". Według badaczy zjawiska dyskryminacji ze względu na wiek już samo powszechne używanie słów „stary" i „starzy" sprzyja podziałom – przywołują skojarzenia z ubóstwem, niemocą i zależnością od innych. Przeciwdziałaniu uprzedzeniom i stereotypom mogą sprzy- jać zmiany językowe. Specjaliści, jak chociażby B. Bytheway uznają, że rzeczywi- stość lepiej oddają zwroty „starszy" i „starsi", które wskazują na relatywizm wieku27. Określenia te są jednak mniej użyteczne jako jednostki analityczne. W niniejszej pu- blikacji zamiennie z określeniem „ludzie starzy" stosowane są zwroty: „osoby star- sze", „ludzie starsi" i „seniorzy". W części omawianych publikacji i dokumentów urzędowych pojęcia te dotyczą też osób w wieku 45-59 lat, przez co ich autorzy zwracają uwagę na potrzebę mniej lub bardziej samodzielnego przygotowania do aktywności jednostek i grup w ostatnim etapie życia28. Ludzie starzy mogą być określani mianem grupy wieku, kategorii społecznej i pokolenia29. Poprzez grupę wieku rozumie się zbiór ludzi w jednakowym lub zbli- żonym wieku, czyli inaczej zbiór kohort urodzonych w jednym roku lub określonym 26 Nurt badań w socjologii i gerontologii społecznej zajmujący się zagadnieniami starości i starzenia się ludzi określany jest „socjologią starzenia się", „socjologią starości", „gerontosocjologią" i „geroso- cjologią". Zob. B. Szatur-Jaworska, Gerontologia społeczna – charakterystyka dyscypliny, schematy badań, op. cit., s. 14; Gerontosocjologia, [w:] A.A. Zych, Słownik gerontologii społecznej, op. cit., s. 8081; Gerontosocjologia, [w:] A.A. Zych, Leksykon gerontologii, op. cit., s. 68; B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 144; M. Mitręga, Starzenie się społeczeństwa jako problem badań naukowych, [w:] L. Frąc- kiewicz (red.), Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku. Nr 8, Wyd. Akademii Eko- nomicznej, Katowice 2002, s. 22-25; Socjologia starzenia się, [w:] G. Marshall (red.), Słownik socjolo- gii i nauk społecznych, PWN, Warszawa 2005, s. 334-335. 27 P. Szukalski, Uprzedzenia i dyskryminacja ze względu na wiek (ageism) – przyczyny, przejawy, kon- sekwencje, „Polityka Społeczna" 2/2004, s. 13-14. 28 Np. P. Szukalski (red.), Przygotowanie do starości, op. cit.; S. Golinowska (red.), Wyzwania Mało- polski w kontekście starzenia się społeczeństwa. Podejście strategiczne, „Małopolskie Studia Regio- nalne" 2-3/2010. 29 Por. B. Szatur-Jaworska, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 197-201; B. SzaturJaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 62-65. 20 | A n d r z e j K l i m c z u k przedziale czasu30. Takimi grupami są np. „młodsi-starzy" i „starsi-starzy". Niekiedy w literaturze określenie to przyjmuje inne znaczenia, które wydają się niewystarcza- jąco klarowne31. W niniejszej pracy zakłada się, że „grupa wieku" to kategoria staty- styczna (zbiór ludzi, którzy są podobni pod względem wieku i różnią się pod tym względem od innych) i socjologiczna (badacz dostrzega, iż cecha wspólna dla tego zbioru ludzi może oznaczać, że posiadają podobną sytuację społeczną)32. Kategorię społeczną za P. Sztompką określa się jako „zbiór ludzi podobnych pod względem jakiejś istotnej społecznie cechy, którzy są świadomi tego podobień- stwa i swojej odrębności od innych"33. Ludzie tworzący kategorię społeczną nieko- niecznie muszą utrzymywać bezpośrednie kontakty i interakcje z podobnymi do sie- bie, gdyż zachodzą one dopiero w grupach społecznych. Przykładowo: nie wszyscy ludzie starzy są członkami grup spotykających się w klubach seniora, co wcale nie musi stać na przeszkodzie, aby subiektywnie czuli się związani z osobami należący- mi do takich grup. Poczucie wspólnoty w kategorii społecznej ludzi starych może wynikać ze świadomości podobnego wieku i korzystania ze świadczeń społecznych, jak też z posiadania podobnych ról społecznych, zadań rozwojowych, zdarzeń życio- wych, postaw wobec własnej starości i stylów życia34. Zadania rozwojowe, to np. akceptacja zależności od innych, dokończenie pracy naukowej i artystycznej, akcep- tacja śmierci. Krytyczne zdarzenia życiowe, to np. przejście na emeryturę, opuszcze- nie domu przez ostatnie dziecko, wdowieństwo, choroba, zmiana miejsca zamieszka- nia (np. przeprowadzenie się do domu dorosłych dzieci lub domu pomocy społecz- nej). Typowe role społeczne seniorów, to np. role rodzinne (babci, dziadka), obywa- tela, członka wspólnoty lokalnej, członka wspólnoty religijnej, użytkownika czasu wolnego. Dominujące przeżycia i postawy, to m.in. odczucie samotności, odczucie cierpienia, dobrowolna izolacja od otoczenia lub wymuszanie pomocy, dążenie do 30 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 63; B. Szatur-Jaworska, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, op. cit., s. 199-200. 31 Zakłada się np. używane pojęcia „grupa wieku" zamiennie z pojęciami „kategoria wieku" i „klasa wieku" lub ustala się między nimi niejasne relacje. Zob. Grupy wieku, [w:] A.A. Zych, Słownik ge- rontologii społecznej, op. cit., s. 84; Grupy wieku (grupy wiekowe), [w:] A.A. Zych, Leksykon geron- tologii, op. cit., s. 70; Klasy wieku, [w:] A.A. Zych, Słownik gerontologii społecznej, op. cit., s. 95; Kla- sy wieku (osoby z tego samego rocznika), [w:] A.A. Zych, Leksykon gerontologii, op. cit., s. 81; Grupy wiekowe, [w:] G. Marshall (red.), Słownik socjologii i nauk społecznych, op. cit., s. 111; B. SzaturJaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 63; B. Szatur-Jaworska, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, op. cit., s. 199-200. 32 P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków 2002, s. 182-184, 193, 197. 33 Ibidem, s. 197. 34 Zob. B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 46-60; B. SzaturJaworska, Starość – opis fazy, op. cit., s. 54-58; B. Szatur-Jaworska, Problemy przystosowania do sta- rości, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 59-61; M. Dzięgielewska, Style życia seniorów, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 61-64. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 21 zainteresowania sobą innych. Style życia, to np. styl wynikający z posiadania rodzi- ny, posiadania ogródka działkowego, uczestnictwa w życiu stowarzyszeniowym. Kategoria społeczna ludzi starych jest zróżnicowana wewnętrznie ze względu na przynajmniej pięć zmiennych: płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania i źródło dochodów35. W Polsce starsze kobiety z reguły gorzej oceniają swój stan zdrowia, częściej też cierpią z powodu osamotnienia i samotności36. Wzrost wieku sprzyja pogarszaniu się stanu zdrowia ludzi starych i zagrożeniu ubóstwem oraz zmniejszeniu się ilości kontaktów z bliskimi i przyjaciółmi. Niższe wykształcenie czę- ściej charakteryzuje starsze kobiety, jest powiązane z gorszym stanem zdrowia, po- siadaniem niższych emerytur i rent oraz życiem w ubóstwie. Ludzie starzy mieszka- jący w miastach mają mniej intensywne kontakty z rodziną i częściej żyją samotnie, częściej też posiadają lepiej wyposażone mieszkania, mogą liczyć na pomoc instytu- cji opiekuńczych, zazwyczaj są bardziej zadowoleni niż ich rówieśnicy mieszkający na wsi. Ludzie starzy w mieście rzadziej też pracują zawodowo. Osoby posiadające emerytury pracownicze są zazwyczaj w lepszej sytuacji niż te, które otrzymują eme- rytury rolnicze lub renty. Najniższe źródło dochodu posiadają osoby korzystające wyłącznie z zasiłków pomocy społecznej. Poza tym kategorie społeczne można traktować jako warstwy społeczne, w których ludzie są powiązani ze sobą więzią subiektywną i obiektywną. Przy czym warstwy te różnią się między sobą szansami osiągania społecznie cenionych dóbr (np. bogactwa, władzy, prestiżu, wykształcenia, zdrowia) oraz wynikającym z tego stylem życia, typową ideologią i obyczajami37. Przykładowo: ludzie starzy mogą róż- nić się między sobą wysokością pobieranych świadczeń i przynależnością do grup społecznych, ale może ich łączyć fakt, iż posiadają niższe szanse na zdobycie wy- kształcenia i prestiżu niż osoby młode. Możliwe jest zatem przedstawienie stratyfi- kacji społecznej według wieku38. W Polsce ludzie starzy zajmują niejednoznaczne miejsce w takich hierarchiach stratyfikacyjnych. W przekroju uwarstwienia ze 35 Zob. B. Szatur-Jaworska, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, op. cit., s. 213-216. 36 Osamotnienie odnosi się do subiektywnego psychicznego stanu odczuwania faktu bycia samym, podczas gdy samotność to obiektywny fakt bycia samym bądź życia w izolacji od innych osób z po- wodu np. śmierci współmałżonka, opuszczenia przez bliskich, krewnych i sąsiadów. Zob. M. Susu- łowska, Psychologiczne problemy człowieka starego, [w:] I. Borsowa, W. Pędich, J. Piotrowski, T. Roźniatowski, S. Rudnicki (red.) Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 79; Osamotnienie, [w:] A.A. Zych, Leksykon gerontologii, op. cit., s. 113; Samotność, [w:] A.A. Zych, Lek- sykon gerontologii, op. cit., s. 155. 37 P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 336-339, 354-355. 38 Zob. B. Szatur-Jaworska, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, op. cit., s. 205-213; E. Tarkowska, Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:] H. Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Jak żyją Polacy, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2000, s. 259-280; E. Tarkowska, Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Koncepcje i polskie problemy, [w:] J. Wasilewski (red.), Współczesne społeczeństwo pol- skie, Scholar, Warszawa 2006, s. 354-356; P. Kubicki, Ubóstwo i wykluczenie społeczne osób star- szych, op. cit., s. 71-81. 22 | A n d r z e j K l i m c z u k względu na sytuację ekonomiczną osoby w podeszłym wieku posiadają wysoką po- zycję tylko jeśli posiadają emerytury. Gospodarstwa domowe starszych rencistów i osób korzystających z zasiłków pomocy społecznej są częściej zagrożone ubó- stwem. W hierarchii wykształcenia ludzie starsi plasują się niżej w porównaniu z osobami młodszymi. W hierarchii zawodów zajmują niskie pozycje, gdyż przeważ- nie w ciągu życia wykonywali prace związane z niskim prestiżem – byli głównie rolnikami i robotnikami. Ludzie starzy mają też niską pozycję w hierarchii władzy – nie posiadają do niej dostępu w miejscu pracy i przy podejmowaniu decyzji istot- nych dla gospodarki oraz są słabo reprezentowani w Sejmie i w samorządzie teryto- rialnym. Również ich zaangażowanie w działalność organizacji społecznych i poli- tycznych ludzi starych znajduje się na niskim poziomie. Zakłada się także, że kategorie społeczne mogą przekształcać się w klasy spo- łeczne pod warunkiem, że między osobami tworzącymi taki rodzaj zbiorowości po- jawi się wspólnota interesów gospodarczych, sieć komunikacji i kontaktów, świado- mość klasowa oparta na przekonaniu istnienia sprzecznych interesów klasy przeciw- nej oraz formy organizacyjne pozwalające na prowadzenie walki klasowej39. Teore- tycznie można sobie wyobrazić ludzi starych podejmujących zbiorowe działania na dużą skalę, by realizować wspólne cele np. poprawić swoje warunki życiowe lub utrzymać bądź podwyższyć świadczenia społeczne. Za M. Ossowską pojęcie „pokolenie" można rozumieć na pięć sposobów40, jako: • ogniwo w ciągu genealogicznym (generacja jest determinowana przez biolo- giczną zależność między rodzicami a dziećmi oraz przez miejsce w schemacie pokrewieństwa, który wywodzi się od wspólnych przodków); • ogniwo w ciągu kulturowym (pokolenie wyróżnia podział ról społecznych ana- logiczny do relacji rodzice-dzieci, np. nauczyciel-uczeń); • zbiór osób w zbliżonym wieku, określonym w przedziale trzeciej części stulecia (zwane też pokoleniem metrykalnym; ujęcie to zakłada, że ojciec jest prze- ciętnie o trzydzieści trzy lata starszy od dzieci; M. Ossowska krytykuje to podejście, uznając je za sztuczne i nieużyteczne); • zbiór osób znajdujących się w poszczególnych fazach życia (np. dzieci, mło- dzież, dorośli, ludzie starzy; to ujęcie ahistoryczne, które pozwala na porów- nywanie analogicznych grup wieku w różnych społeczeństwach i epokach; przepływ pokoleń jest tu rozumiany jako przechodzenie tych samych osób przez różne fazy ich życia); 39 P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 186, 194, 345-348. 40 M. Ossowska, Koncepcja pokolenia, „Studia socjologiczne" 2/1963, s. 47-51; cyt. za: B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 62. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 23 • wspólnotę reprezentującą określone postawy i hierarchię wartości (zwane też pokoleniem kulturowym; cechy te przypisuje się wspólnym doniosłym przeżyciom i doświadczeniom, jak np. wojna, przełom ustrojowy, kryzys go- spodarczy41; to ujęcie historyczne związane z określonymi datami procesu dziejowego; w Polsce ludzie starzy reprezentują różne pokolenia kulturo- we42). Pierwsze podejście pozwala na opis pokolenia w strukturze życia rodzinnego, drugie w ramach kręgu kulturowego, a pozostałe trzy w ramach społeczeństwa jako cało- ści. W niniejszej pracy przy rozpatrywaniu więzi społecznych ludzi starych pojęcie „pokolenie" będzie rozumiane w czwartym i piątym znaczeniu. 1.1.3. Społeczne teorie starzenia się Według B. Synaka w socjologicznych analizach starości i starzenia się można wyróżnić kilka orientacji teoretycznych43. Za pierwszą uznaje się nurt strukturali- styczny, w którym starość analizuje się w kategoriach makrospołecznych i mikro- społecznych. Mieszczą się tu teorie: wyłączania, aktywności, stratyfikacji wieku i politycznej ekonomii starości. Drugim nurtem jest interakcjonistyczny, w którym problematykę ludzi starych rozpatruje się w kategoriach zjawisk mikrostruktural- nych, interpersonalnych i świadomościowych. Zawiera on teorię wymiany i nazna- czania społecznego. W dalszej kolejności autor wyróżnia inne orientacje: koncepcję biegu i cyklu życia oraz teorię modernizacji. B. Synak zaznacza, że wraz z rozwojem badań nad starością pojawiają się nie tylko bardziej zróżnicowane ujęcia teoretycz- ne, ale też tendencje do komplementarnego traktowania wszystkich tych podejść. W tym miejscu, w oparciu o analizę literatury przedmiotu, przybliżone zostaną ko- lejno główne założenia wymienionych powyżej teorii wraz ze wskazaniem ich alter- natywnych nazw i uzupełnień. W teorii wyłączania (określanej też teorią wycofania lub nieangażowania się)44 E. Cumminga i W. Henry'ego zakłada się, że starzenie to nieunikniony proces ograniczania interakcji między starszym człowiekiem a innymi członkami społeczeń- 41 Ujęcie to jest zbieżne z pojęciem pokolenia proponowanym przez P. Sztompkę, który zakłada, że po- kolenie należy określać mianem nie kategorii społecznej, lecz zachowania zbiorowego. Takie zacho- wanie zbiorowe może sprzyjać utożsamianiu się poszczególnych jednostek z innymi w ramach kate- gorii społecznej. Zob. P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 154-155, 175. 42 Przykładowo B. Szatur-Jaworska wyróżnia pokolenia ludzi starych: „marcowo-grudniowe", „odwilży", „Związku Młodzieży Polskiej", „okupacyjne", „II Rzeczpospolitej" i „wielkiego kryzysu". Zob. B. Szatur -Jaworska, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, op. cit., s. 202-205. 43 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 145-146. 44 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 145; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, [w:] M. Halicka, J. Halicki (red.), Zostawić ślad na ziemi, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006, s. 258259; J. Halik, Starzenie się społeczeństw jako proces demograficzny i społeczny, op. cit., s. 17-18; N. Goodman, Wstęp do socjologii, Zysk, Poznań 1997, s. 178-179. 24 | A n d r z e j K l i m c z u k stwa. Zmiana ta jest funkcjonalna dla obydwu stron, naturalna i powszechnie ak- ceptowana. Wycofanie się z życia społecznego jest efektem pełnej socjalizacji jed- nostki. Starsi, wyłączając się, „robią miejsce dla młodszych i bardziej wydajnych" i przygotowują się do śmierci. To stanowisko teoretyczne po krytyce wielu badaczy nie jest już przyjmowane w całości. Zakłada się, że wyłączanie jest selektywne i za- leży od otoczenia społecznego oraz od pełnionych wcześniej ról społecznych. Teoria aktywności45 R. Havighursta, R. Albrechta i R. Cavana natomiast za- kłada, iż ludzie aktywnie przystosowują się do starości oraz podtrzymują wzorce i wartości z etapu dorosłości. Negatywne skutki utraty jednych ról można zastąpić wykonywaniem nowych ról oraz realizacją zadań rozwojowych (np. zaakceptowa- niem własnego życia i śmierci). Teoria ta spotkała się z krytyką, gdyż za sprawą zmian biologicznych ludzie starzy nie posiadają pełnej sprawności, więc podtrzymy- wanie ich aktywności ma ograniczony zakres. Zmodyfikowana postać tej teorii to teoria kontynuacji W. Petersona, w której uwzględnia się zmiany ról społecznych w zależności od przeżywanych podokresów starości. M.W. Riley, M. Johnson i A. Fonner stworzyły model stratyfikacji wieku46, w którym społeczeństwo dzieli się na grupy wieku. Zakłada się tu, iż różnią się one dostępem do bogactwa, władzy i prestiżu oraz rolami społecznymi, normami, war- tościami, tożsamością społeczną i wspólnymi przeżyciami. Podejście to podkreśla zróżnicowanie ludzi starych zależne od okresów ich urodzenia. Pomija jednak su- biektywny wymiar postrzegania wieku przez jednostkę. Do orientacji tej nawiązuje utrzymana w nurcie interakcjonistycznym teoria subkultury starości (określana też teorią podkultury starości)47 A.M. Rose'a. Tu z kolei zakłada się, że ludzie starzy two- rzą zbiorowość o odrębnym sposobie życia w wyniku wykluczenia z interakcji z in- nymi grupami wieku, wzrostu kontaktów z rówieśnikami oraz poczucia wspólnoty poglądów i zainteresowań. W ramach subkultur ludzie starzy tworzą własne normy i wartości. Subkultury powstają np. przy okazji zamieszkiwania w domach pomocy społecznej i wspólnotach emerytalnych – przestrzeniach tworzonych celem zapew- nienia całodobowej opieki osobom z różnych powodów niezdolnym do prowadze- nia samodzielnego życia w indywidualnym gospodarstwie domowym, w klubach seniora, stowarzyszeniach hobbystycznych i rekreacyjnych. Zakłada się tu, że kreacji 45 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 145; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 261-262; J. Halik, Starzenie się społeczeństw jako proces demograficzny i społeczny, op. cit., Warszawa 2002, s. 18-19; N. Goodman, Wstęp do socjologii, op. cit., s. 179-180. 46 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 145; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 260. 47 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 145; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 263-264; M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 121-148; M. Niezabitowski, Obszary wykluczenia i odmienności społecznej ludzi starszych w teorii, praktyce i badaniach socjologicznych, op. cit., s. 277-293. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 25 subkultury sprzyja ubóstwo, niski poziom wykształcenia oraz zamieszkiwanie w centrum metropolii lub na wsi. W miejscach tych może wystąpić zjawisko domi- nacji subkultury starości poprzez rozbudowę specjalnej infrastruktury usługowej, handlowej, mass mediów48 i innych instytucji. Uczestnictwo w tworzeniu subkultu- ry hamuje zaś kontynuacja pracy zawodowej w okresie starości, podtrzymywanie regularnych kontaktów z rodziną, działalność mass mediów z homogeniczną ofertą kulturalną i rozrywkową skierowaną do wszystkich odbiorców, utrzymywanie kon- taktów z pracownikami socjalnymi oraz brak identyfikacji z okresem starości. Pozy- tywnym efektem funkcjonowania subkultury starości może być podejmowanie przez ludzi starych wspólnych działań dla przyjemności i rekreacji. Negatywnym natomiast mogą być działania wynikające z poczucia wykluczenia społecznego lub wyrazy sprzeciwu wobec kultury dominującej – wówczas wzrasta prawdopodobień- stwo, że grupy zainteresowań przekształcą się stopniowo w grupy nacisku, a z cza- sem ich interesy będą reprezentować partie polityczne. W polskich warunkach czę- ściowe zaprzeczenie tej teorii stanowi niska popularność Krajowej Partii Emerytów i Rencistów49. Teoria politycznej ekonomii starości50 reprezentowana m.in. przez C. Estes, A. Walkera i A. Guillemard opiera się na teorii konfliktu i marksistowskiej ekonomii politycznej. Zakłada się tu, że starość to efekt polityki socjalnej, podziału pracy, róż- nic ekonomicznych i społecznych. Problemy ludzi starych należy zatem rozpatrywać w kontekście gospodarki światowej, funkcji państwa, rynku pracy i podziałów na płeć, wiek, grupy etniczne i klasy. Teoria ta wskazuje na istnienie zjawiska dyskry- minacji ze względu na wiek (ang. ageism; ageizm, wiekizm51). W nurcie politycznej 48 Mianem mediów masowych lub środków komunikowania masowego za D. McQuailem określa się „instytucjonalne środki publicznego komunikowania na odległość, do wielu odbiorców, w krót- kim czasie". Upowszechniające się głównie od początku XX wieku prasa, radio i telewizja, są insty- tucjami tworzącymi niewiele przekazów, ale ich potencjalny zasięg i skala oddziaływania jest ogól- nospołeczna. Media pełnią pięć funkcji: informują, korelują (wyjaśniają, socjalizują, koordynują działania), zapewniają ciągłość (wyrażają dominującą kulturę), zapewniają rozrywkę i mobilizują. Działalność instytucji medialnych ma charakter gospodarczy – pełnionym przez nie funkcjom odpo- wiadają kreowane w nich dobra niematerialne i usługi. Zob. D. McQuail, Teoria komunikowania masowego, PWN, Warszawa 2007, s. 23, 111-112. 49 Przypuszcza się, iż niska popularność Krajowej Partii Emerytów i Rencistów jest efektem silnego zróżnicowania kategorii społecznej ludzi starych w Polsce. Bardziej prawdopodobne jest, iż na tere- nie kraju będą powstawać lokalne grupy reprezentujące interesy ludzi starych. Oznaki tego procesu może stanowić ich rosnąca aktywność w parafialnych klubach seniora, grupach samopomocowych i innych grupach. Zob. M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 173-174. 50 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 145; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 264; B. SzaturJaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 112-114. 51 Ageizm, według R. Butlera – twórcy tego określenia, odnosi się do „procesu systematycznego two- rzenia stereotypów i dyskryminowania ludzi z powodu tego, iż są starzy" (cyt. za P. Szukalski, Uprzedzenia i dyskryminacja ze względu na wiek (ageism) – przyczyny, przejawy, konsekwencje , op. cit., s. 11). Podejście to pomija jednak inne grupy wieku. Szerszą definicję proponuje E. Thorpe: 26 | A n d r z e j K l i m c z u k ekonomii starości przyjmuje się, że społeczeństwo przyznaje ludziom starym status osób zależnych, np. ogranicza ich dochody, dostęp do dóbr i pozycję społeczną. Przy- puszcza się, iż efekty polityki społecznej i programów socjalnych są korzystniejsze dla elit politycznych lub przedsiębiorców, niż dla ludzi starych jako grupy społecznej in general. Uwidacznia się to w sytuacjach, gdy np. wspiera się powstawanie no- wych służb socjalnych, zapewnia warunki do skrócenia czasu pracy i wcześniejszego przejścia na emeryturę, co wcale nie musi prowadzić do poprawy jakości życia ludzi starych. Na potrzeby badań nad ludźmi starymi teorię wymiany52 zmodyfikował J. Dowd, który sądzi, iż wraz z upływem lat ludzie stopniowo tracą władzę w wy- mianie z otoczeniem, nie są w stanie spełnić wymogu wzajemności, gdyż zmniejsza- ją się zasoby, jakimi dysponują (np. kondycja, dochody, wykształcenie). Kontynu- owanie interakcji bez otrzymywania odwzajemnienia jest coraz bardziej kosztowne dla młodych. Starzy dostrzegając to, zmniejszają swój udział w życiu społecznym. Jeśli sytuacja taka powtarza się przez długi czas, to może zostać zinstytucjonalizowa- na i przyczynić się do nierówności społecznej ludzi starych. Ograniczeniem tej teorii jest fakt, iż podkreśla głównie ilość interakcji między jednostkami, a pomija przy tym jakość relacji wymiany. Teoria naznaczania społecznego (określana też jako teoria społecznych kom- petencji i załamania lub jako teoria kompetencyjna)53 została zaproponowana do „Dyskryminacja ze względu na wiek jest doświadczeniem odmiennego traktowania i nieposzano- wania osobistych praw i możliwości. Opiera się na stereotypowych przeświadczeniach o naturze jednostki, jej możliwościach i umiejętnościach formułowanych w odniesieniu do wieku. Dochodzi do niej wtedy, gdy uprzedzenia związane z wiekiem zostają zinstytucjonalizowane, czy to wprost poprzez przepisy i uregulowania prawne, czy też w sposób mniej czytelny, przejawiający się w zwy- czajach i praktyce życia społecznego. Dyskryminacja ze względu na wiek dotyka ludzi w różnym wieku, choć w sposób szczególny doświadczana jest przez osoby starsze, przez co przyczynia się do wykluczania ich ze społeczeństwa" (Dyskryminacja ze względu na wiek w Unii Europejskiej, [w:] B. Tokarz (red.), My też! Seniorzy w Unii Europejskiej, ARFP, Warszawa 2004, s. 51). Ujęcie to wska- zuje na formalne i nieformalne bariery aktywności w różnych obszarach życia społecznego, politycz- nego i gospodarczego. Ponadto E. Thorpe wyróżnia trzy formy ageizmu: bezpośrednią, pośrednią i zwielokrotnioną. Pierwsza dotyczy mniej przychylnego traktowania jednych osób w określonej sytuacji niż pozostałych w porównywalnych warunkach. Druga stosowania wobec wszystkich po- zornie neutralnych warunków, kryteriów lub praktyk, które konkretną grupę wiekową dotykają w sposób szczególny i nie mogą zostać obiektywnie uzasadnione. Do dyskryminacji zwielokrotnio- nej dochodzi zaś gdy jednocześnie nakładają się na siebie różne przyczyny dyskryminacji jak np. wiek, płeć, orientacja seksualna, niepełnosprawność, rasa, pochodzenie etniczne. Zob. również A. Klimczuk, Wiekizm jako przeszkoda w budowie społeczeństwa mądrości, [w:] A. Kobylarek (red.), Wspólnota i różnica. Interdyscyplinarne studia, analizy i rozprawy, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 344-360; A. Klimczuk, Bariery i perspektywy integracji międzypokoleniowej we współcze- snej Polsce, [w:] D. Kałuża, P. Szukalski (red.), Jakość życia seniorów w XXI wieku z perspektywy poli- tyki społecznej, Wyd. Biblioteka, Łódź 2010, s. 92-107. 52 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 146; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 261. 53 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 146; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 262-263; J. Halicki, Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej, Trans Humana, Białystok 2000, s. 9-13. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 27 badań nad starością przez J. Kuypersa i V. Bengtsona. Autorzy ci twierdzą, że ludzie starzy wraz z utratą ról społecznych i brakiem grup odniesienia tracą sprzężenie zwrotne w interakcjach. W konsekwencji czują się przez to zależni od zewnętrznego naznaczania negatywnego, a to sprzyja funkcjonowaniu w społeczeństwie negatyw- nych stereotypów starości. Przyjmując naznaczanie, ludzie starzy uznają się za osoby zależne. W rezultacie powstaje „spirala załamania", dochodzi do utraty kompetencji społecznych, czyli wszystkich zasobów, jakie posiadają osoby w podeszłym wieku, a które pozwalają im na przejęcie odpowiedzialności za swoje życie i jego kształto- wanie. Odwrócenie tego procesu jest możliwe poprzez „syndrom rekonstrukcji spo- łecznej", czyli uruchomienie zasobów jednostki, które może wykorzystać, by popra- wić kontakty z innymi. Może temu służyć np. wprowadzanie zmian w interakcjach między starszą osobą, a jej rodziną tak, by jej kompetencje były przydatne i funk- cjonalne, jak również zwiększanie niezależności ludzi starych i edukacja ustawiczna w ramach szkół wyższych, uniwersytetów otwartych, ludowych, form kształcenia na odległość i poprzez e-learning. Znaczną rolę odgrywają tu Uniwersytety Trzecie- go Wieku – interdyscyplinarne ośrodki edukacji nieformalnej oddziałujące na po- prawę wizerunku seniorów jako osób aktywnych i skłonnych do wolontariatu na rzecz innych oraz wizerunku uczelni wyższych jako placówek zaangażowanych w rozwiązywanie problemów społeczności lokalnych. W koncepcji biegu życia (linii życia, kursu życia)54 reprezentowanej m.in. przez G. Hagestad i M. Kohli, przyjmuje się założenie, że to, w jaki sposób człowiek odbiera własną starość, zależy od przebiegu poprzednich faz jego życia. Jednostka stopniowo realizuje kulturowo określaną sekwencję ról społecznych (np. dąży do zrealizowania kariery). W odróżnieniu od pozostałych ujęć przyjmuje się tu, że sta- rzenie trwa przez całe życie, łączy w sobie zmiany biologiczne, psychiczne i społecz- ne, a życie w okresie starości zależy od przynależności do grupy wieku i wspólnych, pokoleniowych doświadczeń jej przedstawicieli. Perspektywa ta jest uznawana wy- łącznie za koncepcję służącą do prowadzenia badań i interpretacji danych. Jej zmo- dyfikowana wersja to koncepcja cyklu życia55, w której model linearnego przebiegu czasu zastępuje się czasem cyklicznym. Zakłada się tu, iż proces starzenia się poszcze- gólnych ludzi jest podobny, gdyż przebiega według schematu właściwego gatunko- wi ludzkiemu. Jego realizacja jest jednak zindywidualizowana i zależna od czaso- przestrzeni. Przedstawiciele kolejnych pokoleń tworzących dane społeczeństwo po- 54 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 146; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 260. 55 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 19-21; B. Szatur-Jaworska, Czynniki kształtujące fazy życia i grupy wieku, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgie- lewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 36-38; B. Szatur-Jaworska, Założenia teoretycz- ne dotyczące cyklu życia, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy geron- tologii społecznej, op. cit., s. 38-41. 28 | A n d r z e j K l i m c z u k wtarzają podobny rytm życia, zatem można projektować działania i interwencje pu- bliczne usprawniające ich rozwój poprzez udzielanie im wsparcia i określanie zbioro- wych zadań. Ostatnią ze wskazanych jest teoria modernizacji56, w ramach której badacze tacy jak: D.O. Cowgill i L.D. Holmes, starają się wyjaśnić historyczne i społeczne makrostrukturalne czynniki warunkujące postawy wobec starości. Przyjmuje się tu, że proces przejścia od społeczeństw zacofanych do nowoczesnych zmienił role spo- łeczne i obniżył status ludzi starych. Zaistnienie tego stanu zależało m.in. od: popra- wy stanu zdrowia ludności i wzrostu udziału ludzi starych w populacji, pojawienia się nowych zawodów, rozwoju powszechnej oświaty, mass mediów, rozwoju insty- tucji państwa dobrobytu. Przyjmuje się też, iż w społeczeństwach przedindustrial- nych ludzie starzy mieli większy prestiż, kontrolowali zasoby i wiedzę. Podobne za- łożenia znajdują się w teorii dystansu międzypokoleniowego M. Mead57 głoszącej, że dla społeczeństw przedindustrialnych właściwa była kultura postfiguratywna, w której starsze pokolenia przekazywały młodszym dorobek przodków. W społe- czeństwach industrialnych zaś wraz z pojawianiem się nowych technologii i rozwią- zań organizacyjnych upowszechnia się kultura kofiguratywna, w której podstawę transmisji kultury stanowi uczenie się rówieśników od siebie. Społeczeństwa postin- dustrialne mają zaś charakteryzować się kulturą prefiguratywną, w której starsze pokolenie uczy się od młodszego, wobec czego następuje spadek autorytetu starszych. 1.1.4. Społeczeństwo wobec starości i ludzi starych Na przestrzeni dziejów społeczeństwa przejawiały zmienny stosunek wobec ludzi starych. Ich pozycja zależała od wielu czynników. B. Szatur-Jaworska w opar- ciu o analizę prac m.in. G. Minoisa i J-P. Boisa58, wyróżnia dziesięć historycznie zmiennych cech, które oddziaływały i wciąż oddziałują na położenie kategorii spo- łecznej ludzi starych59. Są to: uwarstwienie społeczne, sytuacja materialna ludzi sta- rych, zamożność społeczności, kondycja fizyczna ludzi starych, struktura rodziny, „dwoistość starości", typ kultury, normy estetyczne, sytuacja demograficzna oraz czynnik polityczny. Dostrzeżenie starości zależy od warstwy społecznej. Przykładowo we Francji w okresie wczesnego średniowiecza osoby starsze na ogół były uznawane za równe 56 B. Synak, Ludzie starzy, op. cit., s. 146; J. Halicki, Społeczne teorie starzenia się, op. cit., s. 263. 57 M. Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, PWN, Warszawa 2000. Por. M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecz- nego, op. cit., s. 19-77. 58 Zob. G. Minois, Historia starości: od antyku do renesansu, Marabut, Warszawa 1995; J-P. Bois, Historia starości: od Montaigne'a do pierwszych emerytur, Marabut, Warszawa 1996. 59 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 29-33. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 29 pozostałym dorosłym. Ich pozycja była jednak inna, jeśli nie mieli rodzin lub żyli w ubóstwie – wówczas stawali się włóczęgami i żebrakami. Wśród elit natomiast starsi sami wycofywali się z życia rodzinnego, udając się do klasztoru, przy czym zwyczaj ten stał się specyficzny dla europejskiego kręgu kulturowego. Świadomość wieku i tworzenie podziałów według tej cechy warunkowała też sytuacja materialna. W wielu epokach tylko bogaci byli oceniani na podstawie wieku. W okresie starości zamożni mogli korzystać ze zgromadzonego majątku lub pomnażać go. Wyżej sytuowano osoby posiadające nie tylko majątek ziemski, ale też ruchomy, gdyż ziemią i nieruchomościami gospodarowała najczęściej cała rodzina. Pozycja ludzi starych zależała też od zamożności zbiorowości. W społeczeń- stwach ubogich, gdzie często zachodziła konieczność podziału zasobów, np. żywności, z reguły gorzej traktowano ludzi starych, uznając ich za jednostki mniej przydatne grupie. Niekiedy starsi byli zabijani, skazywani na śmierć głodową lub skłaniani do samobójstwa. Zwyczaje takie ograniczano w społecznościach osiadłych, jeśli dostęp do zasobów był stały. Kondycja fizyczna stanowiła kolejny czynnik warunkujący miejsce ludzi sta- rych w społeczeństwie. Starsi nie byli w stanie walczyć o zachowanie swojej pozycji w zbiorowościach, w których funkcjonowało prawo silniejszego jako osoby sprawu- jącej władzę. Zmniejszenie oddziaływania osobistej kondycji na posiadaną pozycję następowało wraz ze wzrostem sformalizowania prawa i zasięgu władzy państwowej. Osoby w podeszłym wieku traktowano inaczej także w zależności od rozpo- wszechnionej w danej społeczności struktury rodziny. Z reguły w rodzinach wielo- pokoleniowych ludzie starzy mieli zabezpieczenie ekonomicznie oraz otrzymywali nowe role (babci, dziadka). Nadmierna dominacja ludzi starych w takich rodzinach sprzyjała ujawnianiu się zjawiska „konfliktu pokoleń". Rodziny dwupokoleniowe zaś sprzyjały wykluczeniu ludzi starych. Poprzez pojęcie „dwoistość starości" B. Szatur-Jaworska tłumaczy fakt, iż we wszystkich epokach ludziom uznawanym za starych przypisywano zarówno pozy- tywne, jak i negatywne cechy. Tym samym tworzone były (i nadal są) stereotypy starości. Z jednej strony sędziwy wiek był postrzegany jako oznaka doświadczenia, wiedzy, mądrości, kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi, błogosławieństwa, autory- tetu, władzy, prestiżu, a także jako czas na zebranie owoców życia, odpoczynek, wolność od pokus i obowiązków. Z drugiej zaś starość unaoczniała: osłabienie fizyczne i umysłowe, choroby, nieufność, małoduszność, trwożliwość, biedę, otępienie, cier- pienie, osamotnienie, lęk przed śmiercią i utratą bliskich. W kulturze europejskiej przez wieki przeważał negatywny stereotyp starości z uwagi na uznanie idei rozwoju 30 | A n d r z e j K l i m c z u k jako celu życia człowieka i ludzkości. W pozostałych kręgach kulturowych starość była raczej traktowana jako faza życia równoznaczna pozostałym etapom życia. Ludzie starzy zajmowali różne pozycje również ze względu na typ kultury dominującej w danym społeczeństwie. Wyższe znaczenie przypisywano ludziom starym w kulturach opartych na tradycji mówionej – przyznawano im bowiem po- zycję nauczycieli. Wzrost znaczenia przekazów kulturowych w formie pisanej i dru- kowanej obniżał pozycje ludzi starych. W każdej epoce obowiązują też pewne normy estetyczne. Społeczeństwa, w których powszechnie przyjmowany ideał piękna opiera się na sile i młodości (swoisty „kult młodości"), przyznają ludziom starym niższe pozycje. Wyższe pozycje zajmują natomiast, gdy powszechne rozumienie piękna nie wiąże się z kondycją fizyczną lub gdy istnieje wiele kanonów piękna. Także sytuacja demograficzna społeczności oddziałuje na ocenę ludzi starych przez innych. Gdy przedstawicieli tej kategorii społecznej jest niewielu, są traktowa- ni z szacunkiem i otaczani szczególną opieką. Liczebny przyrost ludzi starych sprzyja odwrotnym postawom. Zakłada się, że współczesne społeczeństwa z rozwiniętymi instytucjami wykazują zainteresowanie zaspokajaniem potrzeb seniorów. Ludzie starzy posiadali też różne pozycje w zależności od systemów politycz- nych, w których żyli. Wyższą pozycję zajmowali w systemach hierarchicznych i au- tokratycznych, w których zdobyta władza była często dożywotnia. Nowoczesne demokracje tworzyli głównie ludzie młodzi i w średnim wieku, przeciwni dziedzi- czeniu przywilejów. Współcześnie ludzie starzy rzadziej wchodzą w skład elit poli- tycznych, częściej zaś są postrzegani i traktowani jako ważny i liczny elektorat. E. Rosset w swojej analizie historycznych zmian postaw społecznych wobec ludzi starych stwierdza, iż w zasadzie ich znaczenie malało wraz z rozwojem techno- logicznym60. W XIX wieku wraz z postępem industrializacji praca starych rzemieślni- ków została wyparta przez produkcję przemysłową. W warunkach kryzysu gospo- darczego w pierwszej kolejności zwalniano starszych robotników, którzy pod wzglę- dem siły nie mogli się równać z młodszymi. Za moment przełomowy uznaje się wprowadzenie w 1889 roku przez kanclerza Niemiec Otto von Bismarcka zabezpie- czenia starości w formie rent i emerytur. Rozwiązanie to miało służyć łagodnemu usunięciu z rynku pracy tych, którzy nie spełniali już stawianych przed nimi wyma- gań. Rozwiązanie to stopniowo było upowszechniane w innych państwach. E. Ros- set podkreśla, że wówczas odsetek ludzi dożywających wieku emerytalnego był jed- nak niewielki, a przywilej ten nie dotyczył wszystkich, lecz tylko wybranych grup 60 E. Rosset, Miejsce człowieka starego w społeczeństwie, [w:] I. Borsowa, W. Pędich, J. Piotrowski, T. Roźniatowski, S. Rudnicki (red.), Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 20-34. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 31 zawodowych61. W kolejnych latach progi wieku emerytalnego w poszczególnych krajach raczej nie były zmieniane, choć za sprawą m.in. poprawy opieki zdrowotnej i warunków materialnych wzrastała długość życia. Rosła zatem ilość osób korzysta- jących ze świadczeń. Według E. Rosseta w drugiej połowie XX wieku dostrzeżono nowy wymiar negatywnych skutków starzenia się społeczeństw i funkcjonowania systemów eme- rytalnych62. Okazało się bowiem, że przejście na emeryturę jest nie tylko równo- znaczne z zakończeniem pracy zawodowej, ale przy niskiej wartości świadczeń po- ciąga za sobą też obniżenie poziomu życia („bankructwo emerytalne"), a w skraj- nych przypadkach staje się przyczyną popełniania samobójstw („śmierć emerytalna"). W tym samym okresie wprowadzono pierwsze wskaźniki statystycz- ne do analizy procesu starzenia się społeczeństw i pojęcie starości demograficznej63. E. Rosset zakłada, że starość demograficzna to zjawisko społeczne, które występuje, gdy ponad 12% członków populacji przekroczy wiek 60 lat64. Ludność Polski ten po- ziom osiągnęła w 1967 roku. Za główne przyczyny starości demograficznej uznaje się spadek płodności i spadek umieralności dzieci, co powoduje wzrost liczby osób do- żywających wieku podeszłego oraz migracje ludzi młodych, np. ze wsi do miast65. Rozwój zjawiska starości demograficznej ilustruje się wskaźnikiem „obciążenia"66 ludności w wieku produkcyjnym (18-59 lat dla kobiet/64 lat dla mężczyzn) ludnością w wieku poprodukcyjnym (60 lat i więcej/65 lat i więcej), przy czym zakłada się, iż wraz ze wzrostem wartości wskaźnika dostrzega się negatywne i konfliktogenne zmiany w relacjach społecznych związane m.in. z utratą stabilności finansów pu- blicznych, wzrostem obciążeń osób młodych podatkami i składkami na ubezpiecze- nia zdrowotne oraz różnicami pokoleniowymi w hierarchiach wartości i preferen- cjach politycznych67. 61 Szacuje się, że w latach 80. XIX wieku w Cesarstwie Niemieckim osoby, które miały 65 lat i speł - niały kryteria otrzymania zabezpieczenia emerytalnego, stanowiły blisko 4% populacji. Dla porów- nania w 1988 roku w Polsce osoby w wieku emerytalnym stanowiły 12,5% populacji, w 2002 roku 15,1% populacji kraju, zaś w 2010 roku już 16,9%. Zob. E. Rosset, Miejsce człowieka starego w społe- czeństwie, op. cit., s. 27-29; Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002, GUS, Warszawa 2003, s. 17; Bank Danych Lokalnych, GUS, www.stat.gov.pl/bdl [17.05.2012]. 62 E. Rosset, Miejsce człowieka starego w społeczeństwie, op. cit., s. 25-27. 63 M. Okólski, Demografia, Scholar, Warszawa 2004, s. 155. 64 Ibidem, s. 154-155. 65 Na podst.: M. Okólski, Demografia, op. cit., s. 154; P. Błędowski, Starzenie się ludności – analiza demo- graficzna, op. cit., s. 222-227; B. Szatur-Jaworska, Społeczne skutki starzenia się ludności, [w:] B. SzaturJaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 243. 66 Posługiwanie się pojęciem „obciążenia" wywołuje kontrowersje wśród badaczy. S. Klonowicz za- kłada, że określenie to przyczynia się do negatywnych postaw wobec ludzi starych i negatywnego wartościowania starości. Zob. S. Klonowicz, Starzenie się ludności, [w:] I. Borsowa, W. Pędich, J. Pio- trowski, T. Roźniatowski, S. Rudnicki (red.) Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 53. 67 Zob. A. Klimczuk, Bariery i perspektywy integracji międzypokoleniowej we współczesnej Polsce, op. cit. 32 | A n d r z e j K l i m c z u k Powyższe kryteria są współcześnie krytykowane, gdyż coraz mniej przystają do realiów społeczeństw postindustrialnych, w których miejsce pracy fizycznej zaj- muje coraz częściej praca umysłowa, niematerialna, związana z wiedzą i usługami, podczas gdy różnorodne czynności fizyczne wykonują automaty i roboty. Podejmo- wane są próby tworzenia nowych miar i pojęć, które w większym stopniu będą uwzględniać krajowe uwarunkowania instytucjonalno-prawne, migracje, stan zdro- wia ludności oraz możliwości funkcjonalne i poznawcze seniorów. Współcześnie do opisu procesu starzenia się populacji wykorzystuje się również takie miary jak: współczynniki zależności, skale analfabetyzmu, poziom aktywności zawodowej, średnia wieku populacji, oczekiwana dalsza długość życia, potencjał wsparcia, usta- wowy wiek emerytalny, przeżywalność oraz współczynnik płodności kobiet68. Skutki starzenia się społeczeństw są złożone69. Za dziesięć głównych uznać należy: • feminizację populacji (kobiety żyją dłużej i częściej niż mężczyźni dożywają sta- rości70); • zmiany sposobu finansowania wydatków publicznych (próby przesuwania wieku emerytalnego, wzrost podatków lub spadek wartości wypłacanych emerytur); • wzrost zapotrzebowania na usługi opieki społecznej i sektora zdrowia (w tym na kształcenie wyspecjalizowanych kadr); • zmianę struktury rodziny (wzrost liczby bezdzietnych i samotnych ludzi starych wymagających opieki; mniejsza liczba dzieci; wzrost liczby rodzin czteropo- koleniowych, spadek znaczenia więzi poziomych w rodzinie, wzrost znacze- nia więzi pionowych, wzrost zapotrzebowania na zaangażowanie mężczyzn w prace domowe); 68 Zob. World Population Ageing: 1950-2050, United Nations, New York 2001; World Population Age- ing 2009, United Nations, New York 2010; J. Kurkiewicz, Struktura ludności według podstawowych cech demograficznych, [w:] J. Kurkiewicz (red.), Procesy demograficzne i metody ich analizy, Wyd. Uniwersytetu Ekonomicznego, Kraków 2010, s. 128-132. 69 Na podst.: M. Okólski, Demografia, op. cit., s. 158; B. Szatur-Jaworska, Społeczne skutki starzenia się ludności, op. cit., s. 242-256; E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecz- nej, op. cit., s. 64-65; E. Trafiałek, Życie na emeryturze w warunkach polskich przemian systemo- wych, op. cit., s. 33-44; B. Urbaniak, Społeczno-ekonomiczne skutki starzenia się społeczeństw, [w:] L. Frąckiewicz (red.), Przeobrażenia demograficzne kraju i ich konsekwencje dla polityki społecznej, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 1998, s. 89-99; S. Golinowska (red.), Raport o Rozwoju Spo- łecznym. Polska 1999. Ku godnej aktywnej starości, op. cit., s. 97-108. 70 Szacuje się, że kobiety urodzone w 1950 roku będą żyć średnio 61,6 lat a mężczyźni 56 lat. Kobiety uro- dzone w 2010 roku zaś 80,5 lat, a mężczyźni 72,1. Różnica między przeciętną długością życia wzrośnie z 5,6 lat do 8,4 lat. Jednocześnie wzrasta długość dalszego życia osób które mają 75 lat. Wśród urodzo- nych w 1950 roku kobiet szacuje się jeszcze 7,8 lat życia, a mężczyzn 6,9. Wśród urodzonych w 2010 będzie to odpowiednio 11,8 i 9,4 lat. Zob. Przeciętne dalsze trwanie życia w latach 1950-2010, Komuni- kat GUS z 26.07.2011, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/POZ_przecietne_dalsze_trwanie_zycia_2010.xls [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 33 • zmiany w społecznościach lokalnych (wzrost zapotrzebowania na utrwalanie wspólnot lokalnych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i trzeciego sektora71, struktur międzypokoleniowych, inwestycje w komunikację miej- ską, usługi społeczne, organizację przestrzeni bez zbędnych barier architekto- nicznych); • zmiany struktury konsumpcji (wzrost popytu na lekarstwa i kosmetyki; rozwój infrastruktury kulturalnej, oświatowej, rekreacyjnej i turystycznej; zmiana stylu życia seniorów); • zmiany struktury inwestycji (fundusze emerytalne finansują rozwój gospodar- czy; ludzie starzy zaś częściej podejmują inwestycje krótkoterminowe); • zmiany w innowacyjności i produktywności pracy ludzkiej (upowszechnianie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę; spowolnienie adaptacji do no- wej wiedzy i miejsc pracy; występowanie niedoborów siły roboczej; „starze- nie się wiedzy" – spowolnienie procesów odnawiania kapitału ludzkiego i prawdopodobieństwa pojawienia się geniuszy zdolnych do przełomowych odkryć; unikanie nowości i ryzyka); • spadek dynamizmu politycznego i zmiany preferencji politycznych (umieszcza- nie w programach politycznych kwestii popieranych przez ludzi starych; ryzyko wprowadzania cech niedemokratycznego porządku: centralizacji de- cyzji, kolektywizmu i monopartyjności oraz wzrostu przyzwolenia na całko- wite zniesienie funkcjonowania partii politycznych72); • zapotrzebowanie na edukację społeczną (edukację przez całe życie, edukację do starości, promocję oszczędzania przez całe życie i stopniowego przechodzenia na emeryturę, promocję aktywności społecznej i zdrowego stylu życia). 71 Poprzez organizacje społeczeństwa obywatelskiego w niniejszej pracy rozumiane są organizacje po- zarządowe, inaczej trzeciego sektora, wyróżniane obok pierwszego sektora systemu społecznego (władz publicznych; organizacji państwowych – głównie rządowych i samorządowych) oraz drugie- go sektora (rynku; przedsiębiorstw; organizacji biznesu). W literaturze przedmiotu stosuje się rów- nież takie pojęcia jak: sektor społeczny, sektor niekomercyjny, sektor dobrowolny, sektor ochotni- czy, sektor obywatelski i sektor pozarządowy. Podmioty społeczeństwa obywatelskiego określane są też z uwagi na odmienne cechy je charakteryzujące, jako organizacje charytatywne, dobroczynne, niedziałające dla zysku (ang. non-profit), społeczne, woluntarystyczne (ochotnicze), użyteczności pu- blicznej, pożytku publicznego, niezależne lub dobrowolne. W Polsce są to przede wszystkim stowa- rzyszenia, fundacje, instytucje starej i nowej gospodarki społecznej (spółdzielnie, przedsiębiorstwa społeczne) oraz grupy nieformalne (kluby osiedlowe, grupy wsparcia, samopomocowe, sąsiedzkie). Ponadto organizacje społeczeństwa obywatelskiego są analizowane jako elementy mezostruktur kształtujących sferę publiczną obok, z jednej strony publicznych instytucji państwa narodowego kształtujących makrostruktury oraz – z drugiej strony – gospodarstw domowych i małych grup nie- formalnych należących do sfery prywatnej, które kształtują mikrostruktury. Zob. M. Grewiński, S. Kamiński, Obywatelska polityka społeczna, PTPS, WSP TWP, Warszawa 2007, s. 49-53; E. WnukLipiński, Socjologia życia publicznego, Scholar, Warszawa 2005, s. 119-125. 72 Zob. K. Skarżyńska, Aktorzy polityczni, [w:] K. Skarżyńska (red.), Psychologia polityczna, Zysk, Poznań 1999, s. 41; K. Skarżyńska, Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Scholar, Warszawa 2005, s. 213-217; S.M. Lipset, Homo politicus. Społeczne podstawy polityki, PWN, Warszawa 1998, s. 196, 230. 34 | A n d r z e j K l i m c z u k Spośród wskazanych aspektów oddziaływania procesu starzenia się społeczeństw, warto zwrócić uwagę na feminizację populacji. Należy zaznaczyć, iż praca kobiet jest często niżej opłacana, kobiety są zatrudniane na niższych stanowiskach, częściej pra- cują w zawodach o niskim prestiżu, są pomijane na listach wyborczych, rzadko spra- wują władzę polityczną, w środkach przekazu są przedstawiane jako osoby o wą- skich zainteresowaniach sprowadzanych niekiedy do obowiązków domowych, jed- nocześnie częściej opowiadają się za rozwiązaniami chroniącymi grupy poszkodowa- ne i rzadziej popierają użycie siły jako sposobu na rozwiązywanie konfliktów73. Poza tym w Polsce kobiety mogą wcześniej przechodzić na emeryturę. Podobnie wyniki analiz statystycznych dowodzą, iż w Białymstoku w okresie starości rzadziej od mężczyzn są aktywne zawodowo (Tabela 5, Aneks). 1.1.5. Przyszłość demokracji i kapitalizmu w obliczu wydłużania życia Współczesne badania demograficzne wskazują, iż od końca XIX wieku, kiedy wprowadzono pierwsze emerytury, do końca XX wieku wzrosła nie tylko długość życia, ale też wydłużył się czas kształcenia i życia na emeryturze74. Jednocześnie opóźnił się moment podjęcia pracy i założenia rodziny. Przed wprowadzeniem eme- rytur praca trwała praktycznie do końca życia, współcześnie zaś od momentu osią- gnięcia wieku emerytalnego do śmierci okres bez pracy może wynosić nawet 25 lat. Rozbieżności te rodzą potencjał frustracji wynikający z „niedopasowania" ról biolo- gicznych oraz społeczno-ekonomicznych zarówno ludzi młodych, jak i starych75. Współcześnie fazy nauki, pracy i emerytury, które dawniej były przyporządkowane do młodości, wieku dojrzałego i starości, nie muszą już następować konsekwentnie i w nieodwracalnym porządku76. Przykładowo nauka trwa całe życie (ang. lifelong learning; kształcenie ustawiczne, permanentne), a brak pracy nie musi być już rów- noznaczny z brakiem możliwości jej ponownego uzyskania w przyszłości. C. Handy twierdzi, że wobec zmian w cyklu życia ludzie coraz rzadziej będą wykonywać pracę pełnoetatową, a wszelkie organizacje będą poszukiwać talentów ludzi, a nie całego czasu ich życia77. M. Castells zakłada, iż skrócenie czasu pracy w życiu człowieka jest już większym wyzwaniem współczesnych społeczeństw niż bezrobocie, będące efektem trwającego przejścia od społeczeństw industrialnych do postindustrialnych i związanego z tym zastępowania pracy fizycznej działalnością w sferze usług i symboli. Zdaniem uczonego starzenie się społeczeństw stwarza ry- 73 Zob. B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003, s. 350-357; F. Fukuy- ama, Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, Znak, Kraków 2004, s. 91-93. 74 M. Okólski, Demografia zmiany społecznej, Scholar, Warszawa 2004, s. 46-48. 75 Ibidem, s. 48. 76 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 27. 77 C . Handy, Wiek przezwyciężonego rozumu, Business Press, Warszawa 1998, s. 47-48. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 35 zyko „wojen wiekowych" (nie jest to pojęcie równoznaczne z „konfliktami pokoleń"), w których ludzie starzy mogą zajmować pozycje uprzywilejowane za sprawą nagromadzenia w trakcie życia różnych form kapitału78. Również inni myśli- ciele przypuszczają, iż w przyszłości narastać będą negatywne relacje między grupa- mi wiekowymi. Z jednej strony łączą ten fakt z odgrywaniem przez seniorów roli użytkownika czasu wolnego79, która w społeczeństwach przemysłowych stanowi o „marnotrawstwie" zasobów i możliwości, gdyż obejmuje aktywności niezoriento- wane na wytwarzanie usług czy produktów, przez co jest niżej wartościowana i przyczynia się do dyskryminacji i marginalizacji osób starszych. Podejście to odnaj- duje swoje miejsce chociażby w twierdzeniach E. Burgessa o roli emeryta jako „roli bez roli"80, A. Gorza – który twierdził, iż emeryci należą do „nieklasy niepracowni- ków"81 i L. Thurowa – że tworzą „nową klasę próżniaczo-rewolucyjną"82. Z drugiej strony zaś łączą ten fakt z koniecznością przygotowania się społeczeństw zachodnich na napływ emigrantów z młodszych regionów świata – głównie z Azji i Afryki83. Dominują opinie, że różnice kulturowe będą źródłem zagrożenia dla utrzymania wolności i praw gwarantowanych przez systemy demokratyczne. Od końca XX wieku następuje jednak odchodzenie od określania procesu sta- rzenia się społeczeństw w kategoriach „demografii apokaliptycznej"84. Jej podstawo- wym wyrazem jest stosowanie w dyskursie publicznym takich określeń, jak np. „konflikt pokoleń", „bomba emerytalna", „zapaść demograficzna", „katastrofa demo- graficzna", „demograficzne tsunami", czy „kryzys demograficzny". Według E. Gee postrzeganie starzenia się populacji i wydłużania się trwania życia w okresie staro- ści jako procesów niepokojących i zagrażających społeczeństwom i gospodarkom, opiera się na pięciu założeniach: homogenizacji zbiorowości seniorów; „obwinianiu" 78 M. Castells, Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa 2007, s. 443-449. 79 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit ., s. 51-56. 80 M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 79-82. 81 A. Giddens, Socjologia, PWN, Warszawa 2004, s. 438-439. 82 J. Żakowski, Nowa rewolucja, nowe średniowiecze – rozmowa z Lesterem C. Thurowem, [w:] J. Ża- kowski, Trwoga i nadzieja, Sic!, Warszawa 2003, s. 47-50. 83 Zob. F. Fukuyama, Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, op. cit., s. 84-103; L. Thu- row, Przyszłość kapitalizmu. Jak dzisiejsze siły ekonomiczne kształtują świat jutra, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999, s. 133-156; J. Attali, Słownik XXI wieku, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2002, s. 210-211; M. Okólski, Demografia zmiany społecznej, op. cit., s. 49-51; P. Opala, K. Rybiński, Gordian Knots of the 21st Century, „SSRN Working Paper Series", October 2007, http://ssrn.com/abstract=1024826 [17.05.2012], s. 16-21; N. Ferguson, Zmierzch i upadek Europy, [w:] M. Nowicki (red.), Idee z pierwszej ręki, Axel Springer Polska, Warszawa 2008, s. 32-34; J.A. Goldstone, Nowa bomba demograficzna, „Europa – Magazyn Idei Newswe- eka", 01.03.2010, www.newsweek.pl/Europa/nowa-bomba-demograficzna,54519,1,1.html [17.05.2012]. 84 Na podst.: P. Szukalski, Zagrożenie czy wyzwanie – proces starzenia się ludności, „Polityka Społeczna" 9/2006, s. 7-9; P. Szukalski, Starzenie się ludności – wyzwanie XXI wieku, [w:] P. Szukalski (red.), Przygotowanie do starości..., op. cit., s. 26-34. 36 | A n d r z e j K l i m c z u k osób starszych; postrzeganiu procesu starzenia się w kategoriach problemu społecz- nego; rozbudzaniu konfliktów międzypokoleniowych na bazie dyskusji o międzypo- koleniowej (nie)sprawiedliwości i (nie)równości; oraz na bezwzględnym i stałym łą- czeniu procesu starzenia się z polityką społeczną. P. Szukalski dodaje jeszcze szóste założenie – o nieuniknionym pogarszaniu się wraz z wiekiem stanu zdrowia, zdolno- ści poznawczych, kognitywnych, kompetencji społecznych i zawodowych. Dopiero w ostatnich dekadach w krajach rozwiniętych dostrzeżono poprawę stanu zdrowia seniorów oraz wzrost ich świadomości społecznej, gdy zaczęli dążyć do zwalczania przejawów dyskryminacji ze względu na wiek. Za przykład może służyć pierwszy na świecie, założony w 1970 roku przez M. Kuhn, amerykański ruch Szarych Panter (właściwa początkowa nazwa organizacji to Consultation of Older and Younger Adults for Social Change, czyli „Konsylium starszych i młodszych dorosłych w proce- sie przemian społecznych")85. Ruch ten jednoczył ludzi młodych i starych w sprzeci- wie wobec dyskryminacji tych dwóch grup wiekowych przez osoby w średnim wieku. M. Young i T. Schuller twierdzą, że takie działania prowadzą do tworzenia „społeczeństwa ponad zróżnicowaniami wiekowymi" (ang. ageless society), które pozwoli przełamać konsumpcjonizm oraz będzie sprzyjać rozwijaniu przez jednostki i zbiorowości własnych zainteresowań i wyjątkowych zdolności86. Zaczęto też zauważać, iż ludzie starzy podejmują próby możliwie najdłuższego zachowania młodości, coraz częściej spotykają się z rówieśnikami, prowadzą działal- ność woluntarystyczną, opiekują się wnukami i pomagają finansowo swoim rodzi- nom. Większość z tych działań nie jest uwzględniana w żadnych statystykach. Wśród innych dostrzeganych zmian wskazuje się m.in. na: „odmładzanie" starości poprzez zmiany stylów życia seniorów; feminizację starości; singularyzację starości; ewolucję stereotypów starości – od negatywnych do pozytywnych87. Więcej uwagi w tym miejscu należy poświęcić nowym stylom życia seniorów. Według A. Giddensa w społeczeństwach postindustrialnych styl życia odnosi się nie tylko do konsumpcji, ale też do „nawyków i kierunków, w których jednostki podążają w ich życiu co- dziennym oraz tego, w jaki sposób łączą się one z posiadanym przez nie obrazem samych siebie, ich celami i aspiracjami"88. Zdaniem brytyjskiego socjologa wybory stylów życia stanowią współcześnie wyraz „codziennego pogłębiania demokracji" – podejmowania decyzji istotnych nie tylko dla jednostek, ale też dla szerszych spo- łeczności. Autor zwraca w szczególności uwagę, że na początku XXI wieku zmiany 85 J. Halicki, Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej, op. cit., s. 34-37. 86 A. Giddens, Socjologia, op. cit., s. 188-189. 87 P. Błędowski, Lokalna polityka społeczna wobec ludzi starych, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2002, s. 105-110. 88 A. Giddens, Europa w epoce globalnej, PWN, Warszawa 2009, s. 169. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 37 stylów życia wiążą się z procesami starzenia się społeczeństw, ochrony zdrowia i środowiska naturalnego89. Wśród istotnych zmian zwraca uwagę m.in. na: kształto- wanie się „społeczeństw młodniejących" – to jest takich, w których „zwyczaje osób starszych są zbieżne ze zwyczajami młodszego pokolenia"90; podejmowanie przez osoby przechodzące na emeryturę nowych karier, elastycznych form zatrudnienia, zabiegów ukrywających starszy wiek; możliwe zanikanie pojęcia wieku emerytalne- go i związanych z nim stereotypów; popularyzację uczenia się przez całe życie, w tym ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku i wolontariatu osób starszych; wzrost znaczenia usług opiekuńczych; upowszechnianie postaw akceptacji wzrastającej dłu- gości życia, osób chorych i niepełnosprawnych; zapotrzebowanie na prowadzenie zdrowego i aktywnego stylu życia; eliminowanie i ograniczanie szkodliwych dla zdrowia nawyków, np. niezapinania pasów bezpieczeństwa w samochodzie, diety prowadzącej do cukrzycy, nadwagi i chorób serca, palenia tytoniu; promocję aktyw- ności fizycznej; prowadzenie działań ekologicznych oraz zarządzanie ryzykiem wo- bec zagrożeń spowodowanych zmianą klimatu i utratą dostaw energii. Kolejnym wymiarem przemian są koncepcje polityki społecznej wobec ludzi starych i starości91. W przeszłości skupiano się na zaspokajaniu ich podstawowych potrzeb, współcześnie zaś dąży się do tworzenia sieci instytucji mobilizujących se- niorów do wykorzystywania w działaniach wszystkich swoich umiejętności i skłon- ności, które mogą przyczynić się do poprawy własnych warunków życia. W przy- padku zmian postaw wobec starości całych społeczeństw, niezbędne staje się zmniejszanie znaczenia wieku kalendarzowego jako cechy kształtującej życie jed- nostki, szerzenie przyzwolenia na odrębność i różnorodność zachowań ludzi starych oraz poszukiwanie nowych ról społecznych dla seniorów. Współcześnie podstawo- wym dokumentem strategicznym w tym zakresie jest „Międzynarodowy Plan Dzia- łania nt. Aktywnego Starzenia się" prowadzony od 2002 przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ)92. Dokument skierowany jest do rządów krajowych i zawiera szereg szczegółowych rekomendacji dotyczących rozwiązywania 18 kwestii społecz- nych, przyporządkowanych do trzech priorytetowych kierunków działań: „osoby starsze i rozwój", „postęp zdrowia i dobrego samopoczucia w starszym wieku" oraz „zapewnienie włączających i wspierających środowisk". Plan ten jest powiązany 89 Ibidem, s. 90-92, 170-197. 90 Ibidem, s. 13. 91 Na podst.: B. Synak, Pozycja społeczna ludzi starych w warunkach zmian ustrojowych i cywilizacyjno- kulturowych, [w:] B. Synak (red.), Ludzie starzy w warunkach transformacji ustrojowej, Wyd. Uni- wersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2000, s. 10-11; B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 140-144. 92 Report of the Second World Assembly on Ageing Madrid. Madrid International Plan of Action on Ageing, United Nations, New York 2002. 38 | A n d r z e j K l i m c z u k z rozwijaną przez ONZ od lat 90. XX wieku koncepcją „budowy społeczeństwa dla ludzi w każdym wieku" (ang. society for all ages). Nadmienić należy, że – jak twier- dzi S. Inayatullah – jest to najbardziej optymistyczny scenariusz rozwoju w warun- kach starzenia się ludności, w odróżnieniu od najbardziej pesymistycznego scenariu- sza „społeczeństwa podzielonego wiekiem" oraz dwóch pośrednich: „wirtualnych światów" (podziału cyfrowego) i „urządowienia" (biurokratyzacji starości)93. Kon- cepcja ONZ wymaga, zdaniem tego badacza, wsparcia i zaangażowania przedstawi- cieli kategorii społecznej określanej za P. Ray'em i S. Anderson mianem „kulturowo kreatywnych", której cechy są zbliżone do „klasy kreatywnej" w ujęciu R. Floridy. Upraszczając – są to osoby, które wykonują prace twórcze, umysłowe, oparte na uczeniu się i wykorzystywaniu wiedzy. Cechuje je idealizm, wolontariat na rzecz in- nych, aktywizm społeczny, kosmopolityzm, podejście proekologiczne i wsparcie ru- chów społecznych. Zauważa się również wzrastające zapotrzebowanie na dostosowanie miast do starzejących się populacji94. Istotną inicjatywę stanowi w tym kontekście Globalna Sieć Miast Przyjaznych Starszemu Wiekowi (ang. Global Network of Age-friendly Ci- ties) powołana w 2010 roku z inicjatywy Światowej Organizacji Zdrowia w następ- stwie prowadzonego od 2005 roku programu kształtowania standardów dostosowa- nia miast do potrzeb osób starszych95. Ośrodki, które kandydują do członkostwa w sieci, zobowiązują się do opracowania i wdrożenia programów reform w ośmiu wymiarach: (1) przestrzeni zewnętrznych i budynków; (2) transportu; (3) mieszkal- nictwa; (4) uczestnictwa społecznego; (5) szacunku i integracji społecznej; (6) aktyw- ności obywatelskiej i zatrudnienia; (7) komunikacji i informacji oraz (8) usług spo- łecznych i zdrowotnych. Programy są oceniane i wspierane przez Światową Organi- zację Zdrowia, a główne kryterium stanowi zaangażowanie seniorów we wszystkie etapy działań – nie tylko np. jako członków rad opiniujących, ale też jako animato- rów projektów oraz osoby monitorujące ich przebieg, uczestniczące w ich ewaluacji oraz usprawnianiu przyszłych działań. 93 S. Inayatullah, Ageing: Alternative Futures and Policy Choices, "foresight" 5/2003, s. 8-17. 94 Scenariusze rozwoju miast, w których większość mieszkańców stanowią ludzie starzy, przedstawia urbanista P. Daffara. Badacz dowodzi, że przestrzeń budynków i miejsc publicznych projektowana z myślą o osobach w podeszłym wieku sprzyja zaspokojeniu potrzeb przedstawicieli wszystkich grup wiekowych. Miasta takie są ekologiczne, zmniejszają zapotrzebowanie na transport samocho- dowy i sprzyjają tworzeniu więzi sąsiedzkich. Zdaniem specjalisty dotychczasowe podejścia do za- gospodarowania przestrzeni miejskiej sprzyjają tworzeniu osiedli zamkniętych i domów opieki, a przez to oddzielaniu od siebie przedstawicieli poszczególnych grup wiekowych. W konsekwencji narasta przestępczość oraz syndromu lęku przed innymi i przed życiem na emeryturze. Zob. P. Daffara, City of the aged versus City of all ages, „Foresight" 5/2003, s. 43-52; A. Klimczuk, Wiekizm jako prze- szkoda w budowie społeczeństwa mądrości, op. cit., s. 344-360. 95 Global Network of Age-friendly Cities, www.who.int/ageing/age_friendly_cities_network/en/index.html [17.05.2012]; Global Age-friendly Cities: A Guide, WHO, Geneva 2007. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 39 W odniesieniu do krajów Unii Europejskiej formalny wyraz dylematów związanych ze starzeniem się społeczeństw przybliża w szczególności, opracowana przez Komisję Europejską w 2005 roku, Zielona Księga „Wobec zmian demograficz- nych"96. Wskazano w niej, iż niezbędne jest poszukiwanie rozwiązań sprzyjających przywróceniu przyrostu naturalnego, utrzymaniu równowagi w relacjach międzypo- koleniowych oraz nowych etapów przejściowych w cyklu życia, np. związanych z bezrobociem osób młodych, przechodzeniem na emeryturę, wychowywaniem dzieci przez osoby pracujące. Działania w tych wymiarach należą do kompetencji wyłącznych rządów i samorządów państw członkowskich. W sprawozdaniu na te- mat starzenia się społeczeństwa z 2009 roku, podtrzymano pięć celów – „konstruk- tywnych odpowiedzi na wyzwania demograficzne" – określonych w 2006 roku, do których powinny dążyć wspomniane podmioty97. Są to: 1. Wspieranie odnowy demograficznej przez stworzenie lepszych warunków dla rodzin; 2. Wspieranie zatrudnienia poprzez tworzenie nowych i lepszych miejsc pracy oraz przedłużenie i jakościową poprawę okresu aktywności zawodowej; 3. Stworzenie bardziej produktywnej i konkurencyjnej Europy; 4. Zorganizowanie Europy w taki sposób, aby przyjąć imigrantów i zapewnić im integrację; 5. Zapewnienie stabilnych finansów publicznych, a tym samym zagwarantowa- nie ochrony socjalnej i sprawiedliwości międzypokoleniowej. Dodatkowo w raporcie „Starsi, liczniejsi i zróżnicowani Europejczycy" z 2011 roku określono trzy obszary, w których powinny być prowadzone dalsze działania i ba- dania. Są to: promocja aktywnego starzenia się; integracja imigrantów i ich rodzin oraz tworzenie warunków godzenia obowiązków rodzinnych i zawodowych98. Po- nadto celem podkreślenia wagi zagadnień związanych ze starzeniem się społe- czeństw oraz stymulowania dyskusji i działań zbiorowych, 2012 rok ogłoszono Euro- pejskim Rokiem Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (ang. European Year for Active Ageing and Solidarity between Generations)99. Należy 96 Zielona Księga „Wobec zmian demograficznych: nowa solidarność między pokoleniami" , Komisja Wspólnot Europejskich, Bruksela, 16.03.2005. 97 Sprostanie wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się społeczeństwa w UE (Sprawozdanie na temat starzenia się społeczeństwa, 2009), Komisja Wspólnot Europejskich, Bruksela, 29.04.2009. 98 Demography report 2010. Older, more numerous and diverse Europeans, European Commission, Luxembourg 2011. 99 Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r. w sprawie Eu - ropejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (2012) , „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej" L 246, 23/09/2011, s. 5-10; Krajowy Plan Działania na rzecz Europej- skiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej 2012 w Polsce , MPiPS, Warszawa 2012. 40 | A n d r z e j K l i m c z u k przy tym zaznaczyć, że w Polsce popierając inicjatywę Ogólnopolskiego Porozumienia UTW, Senat ustanowił rok 2012 również Rokiem Uniwersytetów Trzeciego Wieku100. Na początku XXI wieku poszczególne państwa rozwinięte podwyższają również wiek emerytalny. Według stanu zapowiedzi reform na 2010 rok najwyższy wiek emerytalny spośród krajów zrzeszonych w Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju w 2050 roku będą posiadać: Wielka Brytania (68 lat dla kobiet i męż- czyzn) oraz Dania, Norwegia, Australia i Stany Zjednoczone (67 lat dla kobiet i męż- czyzn)101. Na potrzebę wprowadzenia zmiany wieku emerytalnego wskazano rów- nież w polskich rządowych dokumentach strategicznych102. W listopadzie 2011 roku rząd zapowiedział zaś stopniowe podwyższanie i wyrównanie wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn z odpowiednio 60 i 65 do 67 roku życia od 2013 roku103. W maju 2012 Sejm i Senat przyjęły projekt ustawy o wydłużeniu wieku emerytal- nego, który z początkiem czerwca został również zaakceptowany przez prezydenta104. Większy optymizm w podejściu do zmian związanych z procesami starzenia się społeczeństw wiąże się również z koncepcjami posthumanizmu oraz badaniami nad potencjalnymi zastosowaniami innowacji technologicznych do „usprawniania czło- wieka", wydłużania życia i medykalizacji starości105. Bliższe omówienie tych wąt- ków wykracza jednak poza ramy niniejszej pracy. W tym miejscu istotne jest zwró- 100 Rok 2012 – Rokiem Uniwersytetów Trzeciego Wieku, www.utw.pl/index.php?id=5&news=305 [17.05.2012]. 101 Pensions at a Glance 2011: Retirement-income Systems in OECD and G20 Countries , OECD, Paris 2011, s. 25-26. 102 Program Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+, MPiPS, Warszawa 2008. 103 Expose premiera Donalda Tuska, op. cit., s. 14. 104 W dniu 14.02.2012 rząd skierował projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw do trwających miesiąc konsultacji społecznych. W dniu 30.03.2012 Sejm odrzucił wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie podwyższenia wieku emerytalnego. Kampania informacyjna rządu dotycząca reformy emerytalnej została rozpoczęta 11.04.2012. Dokładnie 11.05.2012 Sejm i 24.05.2011 Senat przyjęły projekt ustawy o wydłużeniu wieku emerytalnego. Dnia 1.06.2012 ustawa została podpisania przez prezydenta Bro- nisława Komorowskiego. Zgodnie z ustawą od 2013 roku wiek przejścia na emeryturę będzie wzra- stał o trzy miesiące każdego roku. Mężczyźni osiągną wiek emerytalny 67 lat w 2020 roku, a kobiety w 2040 roku. Ustawa przewiduje możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę częściową stano- wiącą 50% kwoty emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prawo do emerytury częściowej przysługuje kobietom w wieku 62 lat o 35 latach stażu ubezpieczeniowego oraz mężczyznom w wie- ku 65 lat i 40 latach stażu ubezpieczeniowego. Ustawa zakłada również modyfikację programu „Soli- darność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+" oraz przygo- towanie odrębnego programu działań prozatrudnieniowych dla osób po 60. roku życia. Zob. Rozpo- czynamy konsultacje reformy emerytalnej, KPRM, 14.02.2012, www.premier.gov.pl/centrum_ prasowe/wydarzenia/rozpoczynamy_konsultacje_refor,9068 [17.05.2012]; Reforma emerytalna 2012, MPiPS, http://emerytura.gov.pl [17.05.2012]; Reforma emerytalna przyjęta przez Sejm, KPRM, 11.05.2012, op. cit.; Przebieg procesu legislacyjnego. Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Kance- laria Sejmu, www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/PrzebiegProc.xsp?id=94D41933438C81FEC12579E900341A87 [04.06.2012]; Prezydent podpisał ustawę emerytalną, KPRP, 01.06.2012, www.prezydent.pl/ aktualnosci/wydarzenia/art,2220,prezydent-podpisal-ustawe-emerytalna.html [04.06.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 41 cenie uwagi na kontekst tych zmian, jakim jest upowszechnianie systemów „srebr- nej gospodarki" polegających na produkcji i dystrybucji dóbr i usług skierowanych głównie do osób starszych, jak również umożliwiających przygotowywanie się do starości dzieciom i młodzieży oraz osobom dorosłym. Komisja Europejska zaleca pań- stwom Unii Europejskiej budowę takich systemów gospodarczych w przekonaniu, iż koncepcja ta odnosi się do „kombinacji dobrych warunków dostaw (wysoki poziom edukacji, badań i rozwoju, wrażliwe i elastyczne rynki) z rosnącą siłą nabywczą star- szych konsumentów, która oferuje nowe, ogromne możliwości wzrostu gospodarcze- go"106. Stwierdza się przy tym, że nie jest to jeden nowy sektor, a zbiór produktów i usług z wielu istniejących już sektorów, w tym: informatyki, telekomunikacji, sek- tora finansowego, mieszkalnictwa, transportu, energii, turystyki, kultury, infrastruktu- ry i usług lokalnych oraz opieki długoterminowej. Podobnie P. Enste, G. Naegele i V. Leve zakładają, że: „srebrna gospodarka nie powinna być traktowana jako samodzielny sektor gospodarki, lecz raczej jako prze- krój rynku, w który zaangażowanych jest wiele sektorów przemysłu"107. Tym sa- mym pojęcie to niekiedy jest zamiennie stosowane ze zwrotem „srebrny rynek", który został ukuty na początku lat 70. XX wieku w Japonii wraz ze stopniowym wzrostem dostępnych udogodnień dla osób starszych108. Rynek ten to nie tylko do- bra, wartości i usługi dla zamożnych osób starszych, ale też specjalne rozwiązania w handlu między podmiotami gospodarczymi, umożliwiające dostosowania do sta- rzejących się zasobów pracy oraz idee „projektowania uniwersalnego" i „międzypo- koleniowego", których celem jest adaptacja dóbr i usług do osób o różnym wieku, kondycji fizycznej i możliwościach poznawczych, co może wpłynąć na poprawę integracji społecznej109. 105 Zob. A. Toffler, Szok przyszłości, PIW, Warszawa 1974, s. 260-275; M. Kaku, Wizje, czyli jak nauka zmieni świat w XXI wieku, Prószyński i S-ka, Warszawa 2000, s. 288-316; G. Basile (i wsp.), 2000 TenYear Forecast , Institute for the Future, Palo Alto 2000, s. 77-83; F. Baitman (i wsp.), 2003 Ten-Year Forecast , Institute for the Future, Palo Alto 2003, s. 75-95; K. Vian, P. Saffo (eds.), 2004 Ten-Year Fo- recast: Perspectives, Institute for the Future, Palo Alto 2004, s. 15-21; F. Fukuyama, Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, op. cit., s. 84-103; P. Miller, J. Wilsdon (eds.), Better Hu- mans? The Politics of Human Enhancement and Life Extension, Demos, London 2006; J.A. Vincent, Anti-ageing Science and the Future of Old Age, [w:] J.A. Vincent, C. Phillipson, M. Downs (eds.), The Futures of Old Age, Sage, London 2006, s. 192-200; P.J.H. Schoemaker, J.A. Schoemaker, Czipy, klony i przekroczenie progu stu lat życia, Sonia Draga, Katowice 2010. 106 Europe's demographic future. Facts and figures on challenges and opportunities , European Com- mission, Luxembourg 2007, s. 96. 107 P. Enste, G. Naegele, V. Leve, The Discovery and Development of the Silver Market in Germany , [w:] F. Kohlbacher, C . Herstatt (eds.), The Silver Market Phenomenon. Business Opportunities in an Era of Demographic Change, Springer, Heidelberg 2008, s. 330. 108 F. Coulmas, Looking at the Bright Side of Things, [w:] F. Kohlbacher, C . Herstatt (eds.), The Silver Market Phenomenon..., op. cit., s. V-VI. 109 F. Kohlbacher, C. Herstatt, Preface and Introduction, [w:] F. Kohlbacher, C . Herstatt (eds.), The Sil- ver Market Phenomenon..., op. cit., s. XI-XXV. 42 | A n d r z e j K l i m c z u k P. Enste, G. Naegele i V. Leve wyróżniają czternaście segmentów srebrnego rynku110: 1. Zastosowanie technologii informacyjnych (IT) w lecznictwie zamkniętym i ambu- latoryjnym; 2. Eleganckie życie, adaptacja mieszkań i usług ułatwiających życie, w coraz więk- szym stopniu opartych na IT; 3. Promocja samodzielnego życia, również z coraz większym wykorzystaniem IT; 4. Dziedziny gerontologicznie istotne dla ekonomii zdrowia, w tym technologie medyczne i e-zdrowie, technologie wspierające słuch i wzrok, protetyka i or- topedia; 5. Edukacja i kultura jako odpowiedź na chęć zdobycia wyższych stopni edukacji i zagospodarowania czasu wolnego; 6. IT i media w połączeniu z medycyną, promowaniem niezależności i bezpieczeń- stwa; 7. Robotyka usług połączona z promocją samodzielnego życia w przypadku star- szych osób z ciężkimi schorzeniami zdrowotnymi; 8. Mobilność i promowanie jej elementów, np. bezpieczeństwa ruchu samochodo- wego; 9. Wypoczynek, podróże, kultura, komunikacja i rozrywka; 10. Fitness i wellness jako odpowiedź na zwiększanie świadomości zdrowego stylu życia; 11. Odzież i moda jako przejaw dążenia do integracji społecznej; 12. Usługi ułatwiające codzienne życie i inne prace domowe; 13. Ubezpieczenia odnoszące się głównie do form ryzyka właściwych starszemu wiekowi; 14. Usługi finansowe – zwłaszcza w dziedzinie ochrony kapitału, utrzymania bo- gactwa i zapobiegania utracie oszczędności. Badania i strategie rozwoju sprzyjające budowie srebrnej gospodarki powinny uwzględniać wskazane segmenty, jak również istniejące różnice w kontynentalnych, krajowych i regionalnych modelach jej instytucjonalizacji, które w odmiennym stopniu uwzględniają zróżnicowanie społeczne i kulturalne społeczeństw, w tym kategorii ludzi starych oraz współdziałania podmiotów publicznych, komercyjnych i pozarządowych111. 110 P. Enste, G. Naegele, V. Leve, The Discovery and Development of the Silver Market in Germany, op. cit., s. 330-331. 111 Ibidem, s. 337-338. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 43 Z koncepcją srebrnej gospodarki wiąże się pojęcie gerontechnologii, które można uznać za mało znane w polskiej literaturze naukowej112. Za jego autora uzna- wany jest J. Graafmans – holenderski badacz inżynierii mechanicznej, ergonomiki i technologii zdrowia. Jego współpracownik, H. Bouma doprecyzował twierdzenie, iż jest to „nauka o technologii i starzeniu się celem poprawy życia codziennego ludzi starych"113. Podstawowe jest tu interdyscyplinarne podejście zgodne z koncepcją zrównoważonego rozwoju oraz łączenie badań z projektowaniem, produkcją i mar- ketingiem. Historia zinstytucjonalizowanej gerontechnologii sięga lat 70. XX wieku, kiedy to wchodzące w jej zakres zagadnienia stawały się przedmiotem zaintereso- wań towarzystw naukowych związanych m.in. z ergonomią, gerontologią, geriatrią i urbanistyką114. Współcześnie wiąże się także z takimi dyscyplinami jak: psycholo- gia środowiskowa i rozwojowa, pielęgniarstwo, medycyna, rehabilitacja, architektu- ra oraz informatyka i telekomunikacja. Na pierwszym międzynarodowym kongresie gerontechnologii na Uniwersy- tecie Technologicznym w Eindhoven w 1991 roku przyjęto pięć jej głównych dyrek- tyw wobec planowania badań, projektowania technologii i wprowadzania ich na rynek: (1) zapobieganie problemom; (2) zwiększanie możliwości samodzielnego po- konywania problemów bez zmiany umiejętności i otoczenia; (3) rekompensowanie utraty opcji, jeśli udogodnienie nie jest w stanie ich dostarczyć; (4) świadczenie opieki tylko jeśli jest potrzebna oraz (5) badanie i usprawnianie istniejących już pro- jektów115. Badacze i projektanci zajmują się głównie pięcioma obszarami: (1) zdrowie i poczucie godności; (2) mieszkalnictwo i życie codzienne; (3) mobilność i transport; (4) komunikacja i zarządzanie; (5) praca i wypoczynek116. Prace badawczo-rozwojowe dalej różnicują się i łączą z takimi koncepcjami jak: „technologie asystujące", „starze- nie w miejscu zamieszkania" (ang. ageing in place), „projektowanie uniwersalne", „międzypokoleniowe" i „partycypacyjne" – z zaangażowaniem seniorów do genero- wania pomysłów i testowania różnych produktów, usług i technologii celem lepsze- 112 Pojęcie gerontechnologii (inaczej: gerotechnologii) pojawia się głównie w pracach B. Rzeczyńskiego z zakresu urbanistyki. Zob. B. Rzeczyński, Gerontechnologia w perspektywie urbanistycznej, [w:] J.T. Kowaleski, A. Rossa (red.), Przyszłość demograficzna Polski. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica" 231, Wyd. UŁ, Łódź 2009, s. 287-304; B. Rzeczyński, Gerontechnologia w przestrzeni komunalnej, „Przegląd Komunalny" 3/2009, s. 86-87; B. Rzeczyński, Techniczne wspieranie starszych, „Przegląd Techniczny" 2-3/2010, s. 18-19. 113 J.A.M. Graafmans, V. Taipale, Gerontechnology. A sustainable investment in the future, [w:] J.A.M. Graafmans, V. Taipale, N. Charness (eds.), Gerontechnology. A sustainable investment in the future, IOS Press, Amsterdam 1998, s. 3. 114 D.C. Burdick, Gerontechnology, [w:] J.E. Birren (ed.), Encyclopedia of Gerontology: Age, aging, and the aged, Academic Press, Oxford 2007, s. 629. 115 J.A.M. Graafmans, V. Taipale, Gerontechnology. A sustainable investment in the future, op. cit., s. 5-6. 116 D.C. Burdick, Gerontechnology, op. cit., s. 627-629. 44 | A n d r z e j K l i m c z u k go zrozumienia ich wymagań117. Istnieje już wiele produktów i usług stworzonych zgodnie z paradygmatem gerontechnologii118. Są to m.in. strony internetowe, roz- wiązania pozwalające na wykonywanie telepracy i zdalne nauczanie, telemedycy- na, detektory, alarmy i czujniki, zestawy medyczne, dietetyczne i kosmetyczne, ubrania, okulary i kamery, przyrządy poprawiające słuch i węch, systemy łazienkowe i kuchenne, włączniki świateł, okna i drzwi, podłogi antypoślizgowe, poręcze, podno- śniki schodowe, inteligentne domy, przyrządy sportowe, rozwiązania zwiększające bezpieczeństwo jazdy samochodem, znaki drogowe, windy przy dużych węzłach komunikacyjnych oraz obniżone poręcze, klamki, krawężniki i ławki. 1.1.6. Ludzie starzy w Polsce w warunkach transformacji i na początku XXI wieku Przebieg transformacji politycznej i gospodarczej zmienia miejsce ludzi sta- rych w społeczeństwie polskim. W okresie tym dochodzi do subiektywnego i obiek- tywnego przewartościowania obowiązujących postaw i zachowań wobec seniorów. Według danych ze spisów powszechnych w latach 1988-2002 nastąpił wzrost liczeb- ności osób po 60 roku życia wśród mieszkańców Polski z 5,5 milionów (15% ogółu ludności) do 6,4 milionów (17%)119. Bieżące dane Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) pokazują, że w 2008 roku było to już 7 milionów (18,5%), a w 2010 nieco ponad 7,5 milionów (19,6%)120. Szczególnie zwiększyła się liczebność ludzi starych w miastach – z 3 milionów (13% ludności miast) w 1988 roku do prawie 4 milionów (16,6%) w 2002, a następnie 4,4 milionów (19,1%) w 2008 i do 4,8 milionów (20,6%) w 2010 roku121. Eksperci ONZ już na przełomie XX i XXI wieku twierdzili, że proces starzenia się społeczeństwa w Polsce i sąsiednich krajach transformacji ustrojowej będzie przebiegać kilkakrotnie szybciej niż to ma miejsce w krajach zachodnich122. Specjali- ści bez odpowiedzi pozostawili pytanie o to, czy Polacy zdołają przygotować się do związanych z tym zmian. W odpowiedzi na apel ONZ, związany z obchodami w 1999 roku Międzynarodowego Roku Seniorów, powstało wiele opracowań z re- komendacjami dla władz publicznych różnego szczebla, jak też organizacji pozarządo- 117 K. Schmidt-Ruhland, M. Knigge, Integration of the Elderly in the Design Process, [w:] F. Kohlbacher, C . Herstatt (eds.), The Silver Market Phenomenon..., op. cit., s. 103-124. 118 Zob. Transgenerational Product Examples, www.transgenerational.org/resources/products.htm [17.05.2012]; Komfort & Qualität 2011/2012, www.komfort-und-qualitaet.de/2011/ [17.05.2012]. 119 Narodowy spis powszechny 2002. Ludność – Polska. Stan i struktura demograficzno-społeczna , Komunikat GUS z 01.09.2003, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_ludnosc_stan_i_struktura_ demograficzno_spoleczna.xls [17.05.2012]. 120 Bank Danych Lokalnych, GUS, www.stat.gov.pl/bdl [17.05.2012]. 121 Rocznik Demograficzny 2009, GUS, Warszawa 2009, s. 133; Rocznik Demograficzny 2011, GUS, Warszawa 2011, s. 129. 122 S. Golinowska (red.), Raport o Rozwoju Społecznym. Polska 1999. Ku godnej aktywnej starości, op. cit., s. 10, 24-25. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 45 wych i komercyjnych123. Zasadniczo wszystkim zaleceniom towarzyszy przekonanie, że nie wystarczą same decyzje i reformy – do rozwiązania pojawiających się proble- mów niezbędna jest akceptacja i zaangażowanie obywateli, tymczasem Polacy prze- jawiają niską świadomość procesu starzenia się społeczeństwa124. Według prognozy demograficznej z 2003 roku, do 2030 roku liczba osób po 60 roku życia może wzrosnąć do 10 milionów (29% ogółu ludności), przy czym w miastach do 6,6 milionów (32,5% ludności miast)125. Według prognozy demogra- ficznej na lata 2008-2035, może wzrosnąć w tym okresie do 10,8 milionów (30% ogółu ludności), a w miastach do 6,5 milionów (31% ogółu ludności miast) 126. Proce- som tym towarzyszyć będzie tzw. podwójne starzenie się, czyli szybki wzrost w po- pulacji seniorów udziału grup „starszych-starych" i „długowiecznych", co nie tylko będzie prowadzić do większego zróżnicowania kategorii społecznej ludzi starych, ale też potrzeb i metod rozwiązywania ich problemów127. Ponadto zgodnie z wynikami nowszej prognozy w 2020 roku ludność Polski będzie wynosić 37,8 milionów osób, a w 2035 – około 35,9. Zmniejszanie się populacji ma w 90% dotyczyć miast, których populacja spadnie z 23,3 do 21,2 milionów osób. Największe ubytki ludności nastą- pią w województwach świętokrzyskim, łódzkim, lubelskim, opolskim i śląskim. Na- tomiast procesy dezurbanizacji wystąpią głównie w regionie świętokrzyskim, wiel- kopolskim, kujawsko-pomorskim i pomorskim. Jednocześnie zmniejszać się będzie liczba osób w wieku produkcyjnym z poziomu 24,5 milionów w 2007 roku do 20,7 milionów w 2035. Starzenie się zasobów pracy będzie odzwierciedlać wzrost udzia- łu osób w wieku poprodukcyjnym z 16% w 2007 roku do 26,7% w 2035. Należy przy tym podkreślić, że starzejące się, a zarazem „kurczące się" miasta i regiony mają ograniczone szanse na wykorzystanie kreatywności, stworzenie atrakcyjnych 123 Zob. E. Trafiałek, Polska starość w dobie przemian, Śląsk, Katowice 2003; M. Chawla, G. Betcher- man, A. Banerji (eds.), From Red to Gray: The „Third Transition" of Aging Populations in Eastern Europe and the Former Soviet Union, The World Bank, Washington 2007; A. Karpiński, A. Rajkie- wicz (red.), Polska w obliczu starzenia się społeczeństwa, PAN Komitet Prognoz Polska 2000 Plus, Warszawa 2008. 124 Według reprezentatywnych badań Instytutu Statystyki i Demografii Szkoły Głównej Handlowej z 2001 roku 65% Polaków negatywnie ocenia proces starzenia się społeczeństwa. Jednocześnie ist- nieje akceptacja dla praw i problemów ludzi starych oraz przyzwolenie na komercjalizację usług opiekuńczych. Zob. I. Kotowska, Proces starzenia się ludności Polski do 2030r. – opis i jego percepcja społeczna, [w:] I. Wóycicka (red.), Później na emeryturę?, IBnGR, Gdańsk 2004, s. 28-34. 125 Prognoza ludności Polski na lata 2003-2030 – Polska , Komunikat GUS z 22.03.2004, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_prognoza_ludnosci_1_polska.xls [17.05.2012]. 126 Prognoza ludności na lata 2008-2035, GUS, Warszawa 2009, s. 209, 156-158, 173-175. 127 Według prognozy GUS z 2008 roku dla Polski liczba osób w wieku 60-74 lat wzrośnie w latach 2008-2030 o 40%, 75-84 lat o 65,6%, 85 lat i więcej o 90%, przy czym liczba stulatków wzrośnie o 253%. Zob. P. Szukalski, Starzenie się ludności – wyzwanie XXI wieku, op. cit., s. 23. 46 | A n d r z e j K l i m c z u k obszarów gospodarczych oraz są zagrożone rozkładem struktury części usług i do- stępu do nich128. Podobnie według prognozy demograficznej Eurostatu z 2010 roku dla 27 krajów europejskich, w której przyjęto założenie o konwergencji procesów demograficznych w krajach Unii Europejskiej wraz z niwelowaniem istniejących między nimi różnic spo- łeczno-ekonomicznych i kulturowych129, udział osób w wieku powyżej 60. lat będzie wynosił średnio 30,4% w 2030 roku, a w 2060 roku 35,2%. W Polsce natomiast odpo- wiednio 27,9% i 40,3%. Średni wiek mieszkańców krajów UE27 wzrośnie w tych okre- sach do 44,4, a następnie 47,2 lat. W Polsce zaś odpowiednio do 45,3 i 51,2 lat. Wskaźnik obciążenia osób w wieku 15-64 lat osobami powyżej 65 roku życia będzie wzrastał w UE27 do 36,4% i 52,4%. W Polsce będzie to kolejno 35,2% i 64,6%. Według tej progno- zy ludność Polski zmniejszy się z 38,1 milionów osób w 2010 roku do 37,5 w 2030 roku i 32,7 w 2060. Opóźniony i szybszy proces starzenia się populacji Polski sprawi, że jej sytuacja demograficzna będzie kształtować się relatywnie gorzej niż większości państw Unii Europejskiej. Według B. Synaka ludzi starych, w odróżnieniu od grup pracowniczych na początku lat 90. XX wieku, dotknęła stosunkowo niewielka deprywacja ekonomiczno- -socjalna, gdyż spadek wartości rent i emerytur nie był tak dotkliwy, jak spadek za- robków i wzrost bezrobocia130. Zdaniem autora ludzie starzy w okresie transformacji odczuwają przeważnie deprywację społeczną z czterech powodów131: • w okresie transformacji dokonuje się zachwianie pamięcią zbiorową ludzi sta- rych, co stwarza problemy tożsamościowe132. Wobec negacji poprzedniego systemu przedstawiciele starszych pokoleń utracili potwierdzenie wniesienia wkładu do dorobku ogółu. Odczuwają winę za stworzenie rzeczywistości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która została odrzucona przez młodych. 128 I. Katsarova (red.), Regiony wyludniające się: nowy paradygmat demograficzny i terytorialny. Studium, IP/B/REGI/IC/2007-044 11/07/2008, Parlament Europejski, Bruksela 2008. 129 EUROPOP2010 – Convergence scenario, national level (proj_10c2150p) , http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=proj_10c2150p&lang=en [17.05.2012]; Eurostat: Projected old-age dependency ratio , http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do? tab=table&init=1&language=en&pcode=tsdde511&plugin=1 [17.05.2012]. 130 B. Synak, Pozycja społeczna ludzi starych w warunkach zmian ustrojowych i cywilizacyjnokulturowych, op. cit., s. 11. 131 Ibidem, s. 12-13. 132 Za B. Misztalem sytuację tą można też interpretować, jako przykład „konfuzji poznawczej" – anomijnego zjawiska w świadomości społecznej stanowiącego jedną z konsekwencji przyśpieszenia życia społecznego np. operacji gospodarczych, które zmieniają pamięć historyczną, tożsamość spo- łeczną i odpowiedzialność za własne działania. Konfuzja ta polega na braku możliwości wprowa- dzenia do indywidualnych bądź grupowych praktyk eksplanacyjnych znaczących odnośników czasowych, zwłaszcza czasu teraźniejszego, co powoduje nieporadność i agresję oraz jest niekiedy błędnie diagnozowane, jako „wyuczona bezradność". Por. B. Misztal, Teoria socjologiczna a praktyka społeczna, Universitas, Kraków 2000, s. 135-136. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 47 W rezultacie unikają uczestnictwa w życiu politycznym i społecznym. Wyją- tek stanowi jedynie ich udział w głosowaniach wyborczych; • nowe zjawiska kulturowe, zmiany obyczajowe i wzrost różnego rodzaju zagro- żeń powodują u ludzi starych poczucie wyobcowania z otaczającego ich świata i niepewności wobec przyszłości oraz obniżają poczucie bezpieczeń- stwa osobistego. Ważne są tu m.in. przekazy mass mediów i pojawienie się nowych ruchów religijnych133; • po 1989 roku nastąpił wzrost tendencji technokratycznych i dyskryminacji ze względu na wiek. Ludzie starzy są oceniani jako bezużyteczni i mniej sprawni w pracy niż młodzi. Powszechny przykład stanowią ograniczenia i wymogi wobec wieku formułowane w ogłoszeniach o pracę; • doszło do systematycznego obniżania wieku przechodzenia na emeryturę przy jednoczesnym wydłużaniu dalszego trwania życia i braku wzorów aktywne- go spędzania czasu wolnego. W takich warunkach emerytura zaczyna być niekiedy traktowana jako życie „na cudzy koszt". Promowanie odejść z pracy, by zmniejszać bezrobocie wśród młodych, może okazać się z czasem utratą doświadczonych pracowników. E. Trafiałek analizując wyniki badań opinii publicznej, „Diagnozy Społecznej 2005" oraz „Raportu Społecznego 2005" stwierdza, iż emeryci i renciści są częściowo traktowani jako zwycięzcy przemian, częściowo zaś jako przegrani134. Ludzie starzy, choć okazali się odporni na „zakupoholizm", to zaczęli zamykać się w przestrzeni własnych domów, stając się największą częścią odbiorców telewizji. Swoistą niszą ich uczestnictwa społecznego stało się też życie religijne i rodzinne. W niektórych rodzinach uzyskali wysokie pozycje, partycypując w kosztach utrzymania dzieci i wnuków. Z drugiej strony zauważa się negatywne dla ludzi starych efekty prze- mian, które dotyczą głównie osób słabiej wykształconych, mieszkających na wsi i wykonujących w poprzednich latach prace o charakterze fizycznym135. Te osoby mają trudne warunki mieszkaniowe oraz nie mogą znaleźć dodatkowych źródeł utrzymania. Poza tym dostrzega się, iż w Polsce nie ma stabilnej polityki społecznej, pogarszający się stan zdrowia ludzi starych nie został wystarczająco uwzględniony w reformie służby zdrowia, a organizacje pozarządowe wykazują małe zaintereso- wanie sprawami ludzi starych136. Sytuacja osób w podeszłym wieku uległa pogor- szeniu po 1997 roku, kiedy to wprowadzono niekorzystne zasady waloryzacji świad- 133 Zob. B. Łaciak, Obyczajowość polska czasu transformacji. Czyli wojna postu z karnawałem , Trio, Warszawa 2005. 134 E. Trafiałek, Skutki zmian systemowych w Polsce dla ludzi w starszym wieku, [w:] M. Halicka, J. Halicki (red.), Zostawić ślad na ziemi, op. cit., s. 330-332. 135 Ibidem, s. 333-334. 48 | A n d r z e j K l i m c z u k czeń137. W okresie do 2006 roku wzrastała też komercjalizacja usług opiekuńczych, pojawiły się utrudnienia w dostępie do profilaktyki i opieki zdrowotnej, ogranicze- niu uległ dostęp do leków (brak zniżek, refundacji, wzrost cen). Zmniejszył się też dostęp ludzi starych do usług publicznych, placówek kultury, rekreacji i oświaty, m.in. odebrane zostały prawa do zniżkowych przejazdów pociągowych i – w niektó- rych miastach – do ulg komunikacji miejskiej, jak też ulg w opłatach abonamento- wych za rozmowy telefoniczne; instytucje ubezpieczeniowe zaczęły podwyższać stawki ubezpieczeń na życie i zdrowie, banki przestały udzielać kredytów ludziom starym138. E. Trafiałek zakłada również obecność praktyk dyskryminujących osoby w starszym wieku w rządowych programach rozwoju zasobów ludzkich, w których są sprowadzani do „roli klientów pomocy społecznej" oraz w prowadzeniu nierzetel- nych analiz (np. podawanie danych o bezrobociu, które nie uwzględniają osób po 55 roku życia)139. Sytuacja ta ulega stopniowym zmianom w związku z realizacją od 2008 roku programu „Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+". Pewnych informacji na temat innych przejawów zjawiska dyskryminacji ze względu na wiek dostarczają badania CBOS z 2000, 2007 i 2009 roku140. Należy dodać, że jeśli szanse dostępu do dóbr określają przesądy lub stereotypy dotyczące cech takich jak wiek, mamy do czynienia z dyskryminacją, która z kolei ma związek z marginalizacją społeczną, czyli usytuowaniem ludzi na peryferiach istotnych nurtów życia społecznego w taki sposób, iż dyskryminowani niekiedy uczestniczą w życiu społecznym, a niekiedy nie – zasadniczo jednak ich 136 B. Synak, Pozycja społeczna ludzi starych w warunkach zmian ustrojowych i cywilizacyjnokulturowych, op. cit., s. 14. 137 Przy czym w latach 1994-2005 odnotowano wzrost pogorszenia nastrojów społecznych ludzi starych w badaniach CBOS z 49% do 76%. Zob. Nastroje społeczne 1994-2004, Komunikat z badań, CBOS, cyt. za: E. Trafiałek, Skutki zmian systemowych w Polsce dla ludzi w starszym wieku, op. cit., s. 330, 333-334. 138 Zob. B. Szatur-Jaworska (red.), Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i reko- mendacje działań, Biuletyn RPO, Warszawa 2008. 139 E. Trafiałek, Ludzie starzy jako kapitał społeczny, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004, s. 162-164; E. Trafiałek, Starzenie się i sta- rość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, op. cit., s. 211-213 140 Życzliwość wobec ludzi starych (traktowanych w badaniu CBOS jako osoby powyżej 65 rokużycia) ma miejsce przede wszystkim w rodzinie (69% w 2000 roku, 79% w 2007 i 82% w 2009), w środowi- sku sąsiedzkim (odpowiednio 64%, 68% i 71% postaw życzliwych) i w parafii (58%, 64% i 69%). Umiarkowanie w życzliwości ma miejsce w sklepach (44%, 46% i 48%) oraz w byłym miejscu pracy (36%, 41% i 45%). Obojętność i niechęć przeważa w placówkach służby zdrowia (39%, 39% i 38% po- staw życzliwych), urzędach (27%, 32% i 35%), na ulicy (21%, 25% i 28%) oraz w środkach komunikacji (22%, 20% i 26%). W latach 2000 i 2007 tylko jedna czwarta i w 2009 już 30% Polaków uznawało, że młodzież jest życzliwa wobec osób starszych. Zob. B. Wciórka, Czy zmienia się stosunek Polaków do starości?, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2007; K. Wądołowska, Polacy wobec ludzi starszych i własnej starości, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2009. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 49 dorywcze uczestnictwo bez pomocy z zewnątrz nie przekształca się w uczestnictwo trwałe141. Polscy badacze zgodnie twierdzą, że poprawa warunków życia ludzi starych, ustępowanie problemów tożsamościowych i wzrost ich uczestnictwa społecznego, powinny nastąpić dopiero w kolejnych pokoleniach ludzi starych142. Przypuszcza się, iż dopiero osoby urodzone w latach 50. XX wieku będą lepiej wykształcone, pozba- wione wielu sentymentów związanych z życiem w poprzednim systemie, w Polsce Rzeczypospolitej Ludowej, lepiej przygotowane do samodzielnego kierowania swo- im życiem w okresie starości, jak też do aktywności pozarodzinnej, samoorganizo- wania się i podejmowania działań zbiorowych. Poza tym gerontolodzy społeczni twierdzą, że należy zdiagnozować i zagospodarować kapitał ludzki i społeczny osób w podeszłym wieku w szczególności w odniesieniu do poprawy wykorzystania ich zasobów niematerialnych i możliwości zaspokajania ich potrzeb w społecznościach lokalnych143. E. Trafiałek wyróżniła siedem potencjałów stanowiących kapitał ludzki seniorów, przy czym jest on tu postrzegany jako element kapitału ekonomicznego i społecznego144: • ekonomiczny (wypełniają deficyty finansowe swoich rodzin); • konsumencki (zapotrzebowanie na specyficzne towary i usługi); • opiekuńczy i samopomocowy (ich aktywność stanowi alternatywę dla instytucji publicznych); • kulturowy (przywiązanie do tradycji oraz wartości uniwersalnych i narodo- wych utrwalających tożsamość); • integracyjny i emocjonalny (bezinteresowna aktywność w środowisku rodzin- nym i lokalnym, np. we wspólnotach wyznaniowych i organizacjach poza- rządowych); • edukacyjny (przekaz pokoleniowy, doradztwo w relacjach zawodowych i śro- dowiskowych); • polityczny (zdyscyplinowany elektorat). 141 Przy czym marginalizacja społeczna nie jest równoznaczna z wykluczeniem społecznym, czyli sta- nem, w którym ludzie w ogóle nie uczestniczą w głównym nurcie życia publicznego oraz są pozba- wieni kontroli nad czynnikami wyznaczającymi ich pozycję w społeczeństwie i nad swoimi warun- kami bytu. Zob. E. Wnuk-Lipiński, Socjologia życia publicznego, op. cit., s. 271-272, 346, 348. 142 Na podst.: B. Synak, Pozycja społeczna ludzi starych w warunkach zmian ustrojowych i cywilizacyjnokulturowych, op. cit., s. 14; E. Trafiałek, Skutki zmian systemowych w Polsce dla ludzi w starszym wieku, op. cit., s. 335-336; B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 185. 143 Zob. B. Szatur-Jaworska, Społeczne skutki starzenia się ludności, op. cit., s. 250; M. Niezabitowski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 178-180. 144 E. Trafiałek, Ludzie starzy jako kapitał społeczny, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, op. cit., s. 165-166; E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii spo- łecznej, op. cit., s. 214-216. 50 | A n d r z e j K l i m c z u k Zestawienie to wskazuje na główne obszary analiz nad zasobami społecznymi ludzi starych. Niemniej badania powinny też służyć rozpoznaniu barier w ich wykorzy- staniu oraz sposobów ich mobilizowania w różnych sferach życia. 1.1.7. Starzenie się ludności Białegostoku jako miasta pogranicza Problem starzenia się populacji dotyczy też Białegostoku, dużego miasta na wschodnim pograniczu145 Polski, stolicy województwa podlaskiego. Jest to ośrodek charakteryzujący się m.in. przygranicznym i peryferyjnym położeniem, lokalizacją w wiejskim otoczeniu, realizacją rozwoju zależnego, poczuciem wśród mieszkańców kompleksu prowincji, niewiary we własne siły, uciekaniem od mniejszościowego wyposażenia kulturowego, mniejszościowych tożsamości społecznych oraz tradycja- mi migracyjnymi146. Wskazane cechy często są traktowane nie jako czynniki rozwoju lokalnego i regionalnego, lecz jako jego bariery. Ponadto za A. Sadowskim można przyjąć, iż Białystok podlega procesom przekształceń w kierunku miasta pogranicza, to jest takiego, w którym w rozwoju społeczno-gospodarczym powszechne będzie wykorzystywanie przygranicznego położenia i zróżnicowania społeczno-kulturowe- go147. Świadczy o tym stopniowe wykorzystywanie kapitału przygranicznego poło- żenia, czyli zlokalizowanie instytucji i organizacji pogranicza, rozwijanie współpracy transgranicznej oraz powstawanie regionów funkcjonalnych, inaczej: euroregio- nów148. Struktura zinstytucjonalizowanego – utrwalonego występowania form ak- tywności, norm i wartości – zróżnicowania kulturowego mieszkańców Białegostoku na początku XXI wieku obejmuje przedstawicieli149: • mniejszości narodowych (Białorusini, Ukraińcy, Litwini, Rosjanie, Żydzi); • etnicznych (Tatarzy, Romowie); • religijno-wyznaniowych (prawosławni, muzułmanie, protestanci, staroobrzę- dowcy); • zbiorowości regionalnych (Białostocczyzny, ziemi łomżyńskiej, Suwalszczyzny); • zbiorowości wyróżnionych według kultury pochodzenia, przynależności histo- rycznej (chłopska, postszlachecka, małomiasteczkowa); 145 Za A. Sadowskim poprzez pogranicze można rozumieć trzy przedmioty badań. W aspekcie prze- strzennym jest to obszar, terytorium znajdujące się przy granicy lub daleko od centrum większej ca- łości np. państwa lub regionu, jest to strefa przejściowa między dwoma lub więcej narodami. Z per- spektywy społeczno-kulturowej jest to usytuowany w przestrzeni kontakt między dwoma lub wię- cej narodami lub grupami etnicznymi. Przy czym kontakty te mogą przybierać formy kooperacji, opozycji, akomodacji, asymilacji lub konfrontacji oraz dotyczyć wzajemnego przenikania systemów wartości, postaw życiowych, poziomu życia i wzorów kulturowych. Wymiar osobowościowo-kultu- rowy stanowi miejsce kształtowania się nowego człowieka i jego kultury. Człowiek pogranicza po- siada specyficzną świadomość społeczną i tożsamość – podziela życie kulturalne i tradycje dwóch lub więcej społeczności, potrafi zmieniać swoją przynależność narodową i odczuwa peryferyjność swojego położenia. Zob. A. Sadowski, Socjologia pogranicza, [w:] A. Sułek, J. Styk (red.), Ludzie i in- stytucje. Stawanie się ładu społecznego, Tom 2, PTS, UMCS, Lublin, 1995, s. 134-139. 146 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 10. 147 Ibidem, s. 139. 148 Ibidem, s. 139-140. 149 Ibidem, s. 170. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 51 • migrantów, jako nowej kategorii kulturowej. Należy przy tym zaznaczyć, że zbiorowości te nie zawsze są wewnętrznie zintegro- wane i poszczególne wymiary przynależności religijno-wyznaniowych oraz etnicznonarodowych zazwyczaj się ze sobą nie pokrywają. Zbiorowości te są wewnętrznie podzielone, lecz w wyniku procesów instytucjonalizacji stają się lepiej zorganizowa- ne i mniej rozproszone. Poza tym miasto zróżnicowane kulturowo nie jest jeszcze miastem wielokulturowym, czyli takim, które: osiągnęło wysoki stopień instytucjo- nalizacji zróżnicowana kulturowego mieszkańców, jest przygotowane do spożytko- wania płynących z niego korzyści „nie mając z tego tytułu jakichś specjalnych pro- blemów" oraz w którym dominuje przekonanie o przewadze pozytywnych efektów prowadzenia zadań organizacyjnych na rzecz powtarzalności i odtwarzalności współdziałania różnych grup150. Ponadto, jak twierdzi R.B. Woźniak, na obszarach pogranicza można analizo- wać procesy konwergencji i dywergencji w zakresie: przestrzenno-ekologicznym, infrastruktury gospodarczej i technologicznej, społeczno-demograficznej, edukacji, kultury i nauki, samorządności, władzy i polityki oraz zasobów bytu materialnego, zdrowia i rozwoju151. Na wschodnim pograniczu można wskazać na szereg takich procesów, m.in. przenikanie wielu wartości i wzorów; pielęgnowanie kultur i trady- cji lokalnych, regionalnych, etnicznych i narodowych; zwiększoną skalę migracji ludności; akulturację przybyszów ze wschodu; nasilenie postaw o charakterze funda- mentalistycznym oraz kumulację wielu form marginalizacji152. Cechy te sprawiają, że jest to przestrzeń kształtowania się nowych działań, ruchów społecznych, form sa- moorganizacji oraz rozwiązań o wymiarach ponadlokalnych. Pogranicze może być istotnym obszarem badań nad relacjami procesu starze- nia się populacji z konstruowaniem społeczeństw wielokulturowych i „srebrnych gospodarek". Istotne są tu chociażby: poszukiwania sposobów na zwiększenie samo- dzielności ludzi starych w zaspokajaniu własnych pragnień i aspiracji, zjawisko „ucieczki w emeryturę", tworzenie z myślą o seniorach nowych, dostosowanych do posiadanych możliwości miejsc pracy oraz kształtowanie i zacieśnianie współpracy między istniejącymi już instytucjami tworzącymi sieci wsparcia seniorów153. Lud- ność Białegostoku przekroczyła próg starości demograficznej w 1989 roku. Od tamtej pory udział ludzi starych w populacji mieszkańców rośnie przy jednoczesnym zmniejszaniu się liczby osób w wieku przedprodukcyjnym. W 1988 roku osoby po 60. roku życia stanowiły blisko 12% mieszkańców miasta, w 2008 zaś 17,8%, a w 2010 dokładnie 18,8% (Tabela 1, Aneks). W prognozie demograficznej GUS dla miasta na lata 2003-2030 przewiduje się dalsze pogłębienie procesu starzenia się ludności 150 Ibidem, s. 176-177. 151 R.B. Woźniak, Socjologia pogranicza wobec problemów i wyzwań społecznych, [w:] R.B. Woźniak, Ż. Stasieniuk, Społeczeństwo pogranicza polsko-niemieckiego, Economicus, Szczecin 2007, s. 28-31. 152 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 19. 153 Ibidem, op. cit., s. 129, 199. 52 | A n d r z e j K l i m c z u k w najbliższych latach, czemu będzie towarzyszyć zmniejszenie się liczby ludności (Tabela 2, Aneks). W 2030 roku osoby po 60. roku życia mogą stanowić już 31,9% mieszkańców Białegostoku. Po 2010 roku liczba ludności w wieku poprodukcyjnym będzie już większa niż w wieku przedprodukcyjnym (Wykres 1, Aneks). Łączne ob- ciążenie ekonomiczne osobami w wieku nieprodukcyjnym do 2030 roku wzrośnie o jedną piątą. Natomiast według prognozy sporządzonej na lata 2011-2035 liczeb- ność osób po 60. roku życia wzrośnie minimalnie mniej – z 19,3% do 29,9% (Tabela 3, Aneks). Obciążenie ekonomiczne osobami w wieku nieprodukcyjnym w tym okresie wzrośnie z 49,7 do 72,4 osób przypadających na 100 osób w wieku produkcyjnym (Wykres 2, Aneks). Przy czym obciążenie osobami w wieku przedprodukcyjnym bę- dzie utrzymywać się na zbliżonym poziomie, natomiast w przypadku osób w wieku poprodukcyjnym wzrośnie dwukrotnie. Należy zaznaczyć, że Białystok należy do nielicznych dużych miast Polski, w których liczba mieszkańców rosła stale od 1950 roku154. Populacja miasta nie prze- szła jeszcze przez fazy demograficznej stabilizacji i regresu – są one znacznie opóźnio- ne w stosunku do pozostałych ośrodków miejskich kraju. Dalszy rozwój społeczno- -gospodarczy miasta może zależeć nie tylko od wykorzystania aktualnych sił miesz- kańców, ale też od ich aktywnego starzenia się. Niemniej Białystok nie posiada kompleksowego programu polityki społecznej na rzecz starości i osób starszych. Odrębną politykę w tym zakresie wypracowano dopiero w ostatnich latach jedynie w kilku miastach kraju. Kolejno w: Warszawie155, Sochaczewie156, Poznaniu157, Elblą- gu158, Tomaszowie Mazowieckim159, Olsztynie160, Katowicach161, Częstochowie162, No- wym Mieście Lubawskim163, Działdowie164, Gnieźnie165 i Lublinie166. Ich szczegółowa analiza z odniesieniem do modeli, kryteriów oceny i rekomendacji dla lokalnej poli- 154 Zob. J. Petryszyn, Rozwój demograficzny dużych miast w Polsce, [w:] J. Słodczyk (red.), Demogra- ficzne i społeczne aspekty rozwoju miast , Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2002, s. 17-18. 155 Cele strategiczne i cele operacyjne miejskiej polityki społecznej wobec seniorów, Urząd Miasta Sto- łecznego Warszawy, Warszawa 2008; Program Warszawa Przyjazna Seniorom na lata 2012-2020. Projekt (06.04.2012), Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, Warszawa 2012. 156 Gminny system wspierania aktywności i zapobiegania wykluczeniu społecznemu seniorów na lata 2008-2013, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Sochaczewie, Sochaczew 2008. 157 Polityka społeczna miasta Poznania wobec seniorów, Urząd Miasta Poznania, Poznań 2008. 158 Elbląski program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013, Urząd Miejski w Elblągu, Elbląg 2008. 159 Miejski System Wspierania Aktywności Seniorów na lata 2009-2015, Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego, Tomaszów Mazowiecki 2009. 160 Program dla osób starszych miasta Olsztyna na lata 2010-2015, Urząd Miasta Olsztyna, Olsztyn 2010. 161 „Siedemdziesiąt Plus". Miejski Program Pomocy dla Osób Starszych i Niepełnosprawnych , Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach, Katowice 2010. 162 Częstochowski Program Wsparcia Seniorów na lata 2010-2013 , Urząd Miasta Częstochowy, Często- chowa 2010. 163 Program działań na rzecz osób starszych na lata 2010-2015 , Urząd Miejski w Nowym Mieście Lu- bawskim, Nowe Miasto Lubawskie 2010. 164 Program wspierania aktywności i zapobiegania wykluczeniu społecznemu seniorów na lata 20102015, Urząd Miasta Działdowo, Działdowo 2010. 165 Miejski Program Aktywizacji Seniorów i Integracji Międzypokoleniowej na lata 2011-2021, Urząd Miejski w Gnieźnie, Gniezno 2011. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 53 tyki społecznej wobec osób starych i starości, wykracza poza ramy tej pracy i po- winna być przedmiotem odrębnej publikacji167. W tym miejscu wystarczy wskazać jedynie na główne odniesienia do omawianej tematyki w wybranych dokumen- tach strategicznych dotyczących miasta Białystok. W „Strategii rozwoju Białegostoku" z 1996 roku zwrócono uwagę na duży po- tencjał ludzki, korzystną sytuację demograficzną oraz wzrost liczby osób w wieku produkcyjnym168. Podkreślono, że problematyka starzenia społeczeństwa będzie istotna dopiero w latach 2006-2010169. Wśród zaplanowanych zadań jedynie kilka odnosiło się do problematyki osób starszych. Bezpośredni zapis umieszczono w za- daniu A.3.2 „Udostępnienie bazy lokalowej w szkołach dla dzieci, młodzieży i doro- słych w celu organizacji imprez i zajęć pozalekcyjnych", gdzie podkreślono, że senio- rzy mogliby korzystać ze szkół, klubów osiedlowych i świetlic do realizacji różnych form spędzania czasu wolnego170. Pośrednie odwołania znalazły się w zadaniach A.2.2 „Osłona rodzin o najniższych dochodach przez pomoc społeczną i organizacje pozarządowe" i A.3.1 „Popieranie inicjatyw podejmowanych przez mieszkańców w ramach Rad Osiedli", w których zwrócono uwagę na wsparcie prawne, finansowe i doradcze grup samopomocowych171 oraz w zadaniu A.3.3 „Dalsza likwidacja barier architektonicznych w mieście dla osób niepełnosprawnych"172. Przyjęta do realizacji w 2001 roku „Aktualizacja strategii rozwoju Białegostoku" utrzymywała zasadność dalszej realizacji wszystkich wymienionych działań173. Wprowadzono również przy- najmniej cztery nowe zadania związane z osobami starszymi. Mianowicie: A.2.3 „Utworzenie Centrum Pomocy Osobie Niepełnosprawnej" (kompleksowe poradnic- two, terapia i przyznawanie świadczeń), A.2.5 „Utworzenie Centrum Seniora" (ośro- dek spotkań i imprez dla osób starszych), A.2.6 „Upowszechnienie aktywnego uczestnictwa młodzieży szkolnej w działaniach na rzecz osób starszych i niepełno- sprawnych" (celem poprawy postaw wobec seniorów i poprawy ich pozycji społecz- nej) oraz A.2.7 „Podjęcie współpracy organizacji samopomocowych Białegostoku 166 Program Wsparcia i Aktywizacji Seniorów na terenie Miasta Lublin w 2012 roku , Urząd Miasta Lublin, Lublin 2012. 167 Zob. B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, op. cit., s. 119-177; P. Błędow- ski, Lokalna polityka społeczna wobec ludzi starych, op. cit.; B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, Poli- tyka społeczna wobec ludzi starych i starości, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielew- ska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 291-318; P. Błędowski, Ludzie starzy a polityka spo- łeczna, [w:] B. Synak (red.), Polska starość, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002, s. 286-311; E. Trafiałek, Polska starość w dobie przemian, op. cit., s. 250-316; E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, op. cit., s. 252-260; S. Golinowska (red.), Raport o Rozwoju Społecznym. Polska 1999. Ku godnej aktywnej starości, op. cit., s. 115-116; J. Halik, T. Borkowska-Kalwas, M. Pączkowska, Starzenie się społeczeństw jako proces demograficzny i społeczny, [w:] J. Halik (red.), Starzy ludzie w Polsce, op. cit., s. 163-173. 168 Strategia rozwoju Białegostoku, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 1996, s. 25. 169 Ibidem, s. 20. 170 Ibidem, s. 179. 171 Ibidem, s. 12. 172 Ibidem, s. 180. 173 Aktualizacja strategii rozwoju Białegostoku, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2001, s. 12-13. 54 | A n d r z e j K l i m c z u k z podobnymi organizacjami w kraju i za granicą"174. Wspomniane Centrum Seniora nie zostało utworzone, o czym świadczy postulat zgłoszony podczas badań organiza- cji pozarządowych przeprowadzonych na potrzeby kolejnej strategii175. Ponadto z re- prezentatywnych badań opinii mieszkańców z 2009 roku wynika, iż respondenci za- pytani o poziom pomocy udzielanej „grupom ludzi wymagających szczególnej tro- ski" najgorzej oceniali wsparcie dla osób starszych (55% ocen negatywnych), w tym stan usprawnień architektonicznych ułatwiających poruszanie się osobom niepełno- sprawnym176. W uchwalonej w 2010 roku „Strategii Rozwoju Miasta Białegostoku na lata 2011-2020 plus" ponownie podkreślono, że proces starzenia się ludności miasta jest wolniejszy niż w przypadku stolic innych województw kraju, co jednocześnie stano- wi o jego szansie rozwoju gospodarczego177. Tematyka ta pojawia się też w wymia- rach analizy SWOT, głównie związanych z infrastrukturą społeczną i kształtowa- niem kapitału ludzkiego. Do słabych stron zaliczono: niski poziom opieki nad oso- bami starszymi, brak ośrodków opieki długoterminowej, nieadekwatną do potrzeb bazę kształcenia specjalnego i zawodowego (w tym ustawicznego). Do zagrożeń: niekorzystne zmiany w strukturze demograficznej i niewykorzystanie na rynku pra- cy potencjału osób po 45 roku życia, zaś do szans: „wzrost świadomości i lobbingu [...] na rzecz [przeciwdziałania – przyp. A.K.] problemom osób niepełnosprawnych i starszych"178. Jednocześnie starzenie się ludności zostało zdiagnozowane w najbar- dziej prawdopodobnym scenariuszu stanu otoczenia miasta jako jeden z głównych trendów negatywnie oddziałujących na jego rozwój, obok: wzrostu zagrożenia uza- leżnieniem dzieci i młodzieży, osłabienia roli rodziny w życiu społecznym, wzrostu emigracji i wzrostu liczby osób niepełnosprawnych179. Odwołania do prognozowa- nej sytuacji demograficznej i potrzeb osób starszych znalazły się w kilku wyróżnio- nych kierunkach działań. W ramach priorytetu B.6. „Wspomaganie postaw prozdro- wotnych i zdrowego trybu życia mieszkańców", w B.6.2. „Inicjowanie rozwiązań adekwatnych do zmian demograficznych" krótko i ogólnie stwierdzono, iż „miasto powinno inicjować działania mające na celu zaspokojenie potrzeb społecznych po- szczególnych grup wiekowych mieszkańców"180. W opisie priorytetu D.5. „Promo- wanie aktywnych stylów życia i rozwój infrastruktury rekreacyjnej" zauważono, że realizacja tych aspiracji pozwoli na ograniczenie niekorzystnych trendów demogra- 174 Ibidem, s. 12. 175 Raport z badania opinii organizacji pozarządowych, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2010, s. 41. 176 Raport z badań opinii mieszkańców, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2009, s. 49, 85-86. 177 Strategia Rozwoju Miasta Białegostoku na lata 2011-2020 plus, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2010, s. 22-24, 172. 178 Ibidem, s. 53-54, 64, 169-171. 179 Ibidem, s. 48-51. 180 Ibidem, s. 111. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 55 ficznych181. Podporządkowano mu następujące kierunki działań: D.5.1. „Budowa, rozbudowa i modernizacja bazy rekreacyjnej, ze szczególnym uwzględnieniem osie- dli mieszkaniowych", D.5.2. „Rozwój funkcji wypoczynkowej Miasta", D.5.3. „Pro- mocja zdrowych stylów życia" i D.5.4. „Rozwój infrastruktury oraz imprez rekreacyj- nych dla turystyki rowerowej oraz innych form aktywnego spędzania czasu wolne- go". Do wpierania seniorów pośrednio przyczynić się może działanie związane z kształceniem ustawicznym B.2.2. „Doskonalenie warunków dla kształcenia zawo- dowego, ustawicznego i specjalnego, dostosowanego do rynku pracy"182 oraz szereg inicjatyw na rzecz osób niepełnosprawnych183: A.1.7. „Systemowe działania w kie- runku kreowania integracyjnej, dostępnej przestrzeni miejskiej, m.in. poprzez elimi- nowanie tzw. barier architektonicznych", B.7.2. „Stworzenie systemu wczesnej inter- wencji w zakresie rehabilitacji zdrowotnej, społecznej, zawodowej i edukacji", D.1.1. „Stwarzanie warunków do aktywizacji społeczności miasta w sferze kultury i wzro- stu jej uczestnictwa w kulturze" i D.6.2. „Promocja i rozwój sportu wyczynowego, sportu masowego oraz aktywności sportowej osób niepełnosprawnych". Bardziej szczegółowe zapisy dotyczące działań instytucji publicznych wobec osób starszych, zawierała obowiązująca w latach 2005-2010 „Miejska Strategia Roz- wiązywania Problemów Społecznych Białegostoku"184. W analizie SWOT starzenie się ludności miasta określono jako zagrożenie, zaś system opieki dla ludzi starszych jako jego słabą stronę185. Ponadto zdiagnozowano: zlecanie usług opiekuńczych kil- ku organizacjom pozarządowym (Polski Czerwony Krzyż, Polski Komitet Pomocy Społecznej, Caritas Archidiecezji Białostockiej), skrócenie czasu oczekiwania na przy- jęcie do domu pomocy społecznej oraz aktywność stowarzyszeń samopomocowych seniorów i Uniwersytetu Trzeciego Wieku186. Do realizacji przyjęto trzy cele opera- cyjne związane z osobami starszymi. Pierwszy – „Zapewnienie bezpieczeństwa so- cjalnego mieszkańców miasta" – obejmował przyznanie dostępu do posiłku osobom starszym, ubogim187. Drugi – „Ochrona osób starszych przed skutkami patologicz- nych zachowań i zdarzeń, których są ofiarami" – zadania takie, jak: przygotowanie i wpieranie programów edukacyjnych i profilaktyki uzależnień wśród seniorów, po- moc ofiarom przemocy i przestępstw oraz rozwój oferty domów dziennego poby- tu)188. Trzeci – „Autokreacja i samorealizacja najstarszego pokolenia" – wyraźnie na- woływał do kształtowania wśród seniorów nowych form spędzania wolnego czasu 181 Ibidem, s. 122, 129-130. 182 Ibidem, s. 107. 183 Ibidem, s. 97, 112, 123, 130. 184 Miejska Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Białegostoku na lata 2005-2010 , Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2005. 185 Ibidem, s. 39-41. 186 Ibidem, s. 34-35. 187 Ibidem, s. 44. 188 Ibidem, s. 52. 56 | A n d r z e j K l i m c z u k i stylów życia poprzez „wspieranie różnorodnych form twórczości"189. Wymieniono tu: dofinansowanie czasopism „Uśmiech seniora", rozwój oferty i bazy istniejących stowarzyszeń i klubów seniora, tworzenie warunków wymiany międzypokolenio- wej, otwarcie placówek całodobowego pobytu na potrzeby lokalne, oddziaływanie na politykę medialną celem zmian stereotypów starości, wspieranie wypoczynku i sportu seniorów, promocję rozwoju osobistego poprzez uczestnictwo w Uniwersy- tecie Trzeciego Wieku oraz rozwijanie wolontariatu seniorów. Aktualna „Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Białe- gostoku na lata 2011-2020", podobnie jak poprzednie dokumenty, podkreśla wol- niejsze tempo starzenia się ludności miasta w stosunku do innych ośrodków woje- wódzkich190. Jednocześnie problem ten został wyróżniony jako wymagający szcze- gólnej interwencji z uwagi na wzrost ilości osób starszych wśród świadczeniobior- ców pomocy społecznej191. W analizie SWOT jest zaś obecny w trzech wymiarach: lokalnego rynku pracy jako jego zagrożenie oraz słaba strona (wysoki odsetek bez- robotnych powyżej 50 roku życia oraz bez kwalifikacji zawodowych)192; ochrony zdrowia i rozwiązywania problemów uzależnień – obecność i działalność środowisk samopomocowych uznanych za mocną stronę miasta193 oraz edukacji społecznej po- przez podkreślenie szansy rozwoju edukacji „w każdym wieku"194. Ponadto poza wskazanymi w poprzednim dokumencie podmiotami, dostrzeżono jeszcze następu- jące podmioty działające na rzecz aktywizacji seniorów: Stowarzyszenie Akademia Plus 50, Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów, Parafię Rzymskokatolic- ką pw. Matki Bożej Różańcowej oraz stowarzyszenia samopomocowe Orchidea, Radość i Rada Seniorów195. Zaangażowanie instytucji publicznych przewidziano w siedmiu priorytetach strategii, które zostaną tu pokrótce przybliżone. Mianowicie: C.4. „Wspieranie osób będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy" (programy wobec osób po 50 roku życia, niepełnosprawnych, długotrwale bezrobotnych oraz pozyskiwanie dodatko- wych środków na ich realizację)196; G.2. „Umożliwienie osobom przewlekle chorym jak najlepszego funkcjonowania w środowisku rodzinnym i społecznym" (pomoc w zapewnieniu opieki); G.3. „Poprawa jakości życia osób niepełnosprawnych po- przez wyrównywanie szans" (diagnoza i monitoring sytuacji, przeciwdziałanie mar- ginalizacji i wykluczeniu, aktywizacja społeczna i zawodowa, integracja społeczna 189 Ibidem, s. 57-58. 190 Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Białegostoku na lata 2011-2020 , Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2011, s. 11. 191 Ibidem, s. 30-31. 192 Ibidem, s. 63. 193 Ibidem, s. 44. 194 Ibidem, s. 46. 195 Ibidem, s. 35, 40. 196 Ibidem, s. 46. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 57 osób niepełnosprawnych)197 oraz G.7. „Rozwój ekonomii społecznej" (wsparcie roz- woju samopomocy)198. Wartą podkreślenia nazwę nosi cel strategiczny F. „Wysoki poziom świadomości i aktywności społecznej mieszkańców w każdym wieku" zawie- rający związane z seniorami priorytety: F.2. „Wspieranie rozwoju kształcenia doro- słych" (promowanie i poszerzanie oferty kształcenia, finansowanie rozwoju kształce- nia ustawicznego, rozwój współpracy osób i instytucji na rzecz edukacji społecznej i aktywności lokalnej)199 i F.3. „Wspomaganie środowisk społecznych w procesie ich rozwoju" (kształtowanie odpowiedzialności społecznej wobec niepełnosprawnych i starszych, wsparcie działań integracji międzypokoleniowej w tym samopomocy, intermentoringu i wolontariatu)200. Do tego priorytet G.5. „Przeciwdziałanie wyklu- czeniu społecznemu osób starszych oraz umożliwienie im jak najlepszego funkcjono- wania w środowisku społecznym"201, zawiera trzy ściśle zorientowane na osoby starsze kierunki działań. Są to: G.5.1. „Wspieranie różnych form aktywności senio- rów" (zajęcia edukacyjne, językowe, muzyczne, kulinarne, plastyczne, nauka obsługi komputera i korzystania z Internetu, wyjazdy, wycieczki, spacery, itp., organizacja Miejskiego Dnia Seniora, letni wypoczynek seniorów); G.5.2. „Rozwijanie i promo- wanie oferty kulturalnej, oświatowej i rozrywkowej dla osób starszych" (promocja wśród seniorów oferty kulturalnej, oświatowej i rozrywkowej) oraz G.5.3. „Działa- nia zmierzające do poprawy bezpieczeństwa osobistego i socjalnego osób starszych" (poradnictwo psychologiczne, prawne, socjalne, działania edukacyjne, promowanie pozytywnego wizerunku osób starszych). Podsumowując analizę tych dokumentów, stwierdza się, że występująca w nich charakterystyka konsekwencji procesu starzenia się ludności i zróżnicowanej wewnętrznie kategorii społecznej ludzi starych jest ogólna. Dotyczy to również ana- lizy uwarunkowań zewnętrznych, prawno-administracyjnych i źródeł finansowania. Poszczególne strategie i programy posiadają nieprzejrzyste i nieokreślone w czasie zasady ewaluacji. Niejasne są też aspekty zaangażowania i współpracy z seniorami w diagnozie sytuacji, implementacji i ocenie działań. Podmioty realizujące działania na rzecz seniorów zostały zawężone do sektora publicznego i pozarządowego. Z wy- jątkiem mediów lokalnych w zasadzie pomija się zachęcanie do społecznej odpo- wiedzialności podmiotów sektora komercyjnego. Ponadto przeważają działania po- mocowe i osłonowe. Niewiele miejsca poświęca się innowacyjnym rozwiązaniom na rzecz jednostkowego i zbiorowego przygotowywania się do starości, aktywnego i kreatywnego starzenia się oraz powiązania procesu starzenia z kształtowaniem miasta wielokulturowego i „srebrnej gospodarki". 197 Ibidem, s. 73-75. 198 Ibidem, s. 78-79. 199 Ibidem, s. 69-70. 200 Ibidem, s. 70-71. 201 Ibidem, s. 77. 58 | A n d r z e j K l i m c z u k 1.2. Kapitał społeczny w literaturze i badaniach 1.2.1. Formy kapitału Celem prezentacji zagadnienia kapitału społecznego, w pierwszej kolejności omówione zostanie pojęcie zasobów i kapitału ludzkiego, następnie zaś podstawy teorii kapitału społecznego i kulturowego według P. Bourdieu. Koncepcja kapitału mieszcząca się w ramach strukturalizmu konstruktywistycznego P. Bourdieu zostaje uznana za podstawową perspektywę teoretyczną pracy202. Zakłada się, że projekt francuskiego myśliciela jest niemal najpełniejszym ze znanych ujęć kapitału spo- łecznego i w odróżnieniu od innych podejść pozwala na rozpoznanie kontekstu, w którym znajdują się zasoby tego kapitału. Jednocześnie wobec obecności konku- rencyjnych stanowisk nie można uznać tej teorii za wystarczającą203. Obok historyczno-instytucjonalnej perspektywy badań nad kapitałem spo- łecznym autorstwa P. Bourdieu (kapitał jako rezultat procesu historycznego zależne- go od wielu czynników; ujęcie strukturalne), za klasyczne uznaje się jeszcze podej- ście J.S. Colemana w ramach teorii racjonalnego wyboru (kapitał jako spontaniczny, nieplanowany produkt wielu działań jednostkowych; ujęcie funkcjonalne) i neodur- kheimowskie podejście R.D. Putnama (kapitał jako efekt oddziaływania kultury, podzielane normy i wzory działania kooperacyjnego; paradygmat działania zbioro- wego, kooperacji i sieci powiązań)204. W niniejszym opracowaniu wykorzystywane są również propozycje F. Fukuyamy, A. Giddensa, P. Sztompki i A. Sadowskiego205. 202 Koncepcja P. Bourdieu mieści się w nurcie teorii podmiotowości (inaczej: „agencji", „aktora", „wol- nej woli", „sprawstwa podmiotowego", „działania podmiotowego"; ang. theory of agency). E. WnukLipiński do ujęcia tego zalicza prace m.in. M. Archer, U. Becka, P. Sztompki, E. Kisera, S. Fuchsa, M. Emirbayer, A. Mische i S. Hays. Natomiast A. Kołodziej-Durnaś traktuje teorię P. Bourdieu – podobnie jak koncepcje A. Giddensa, A. Touraine'a, M. Archer, P. Sztompki i N. Eliasa – za przykład przezwyciężania we współczesnych teoriach socjologicznych takich dualizmów jak: mikroi makro- socjologia, obiektywizm i subiektywizm (przedmiotowość i podmiotowość), realizm i nominalizm społeczny, struktura i działanie, woluntaryzm i determinizm oraz metody ilościowe i jakościowe. W. Morawski zaś teorie powyższych autorów i M. Castellsa umieszcza w ramach perspektywy kon- figuracjonistycznej – obejmującej relacje między agencjami (podmiotami, aktorami) społecznymi, instytucjami i strukturami (systemami). Zob. E. Wnuk-Lipiński, Socjologia życia publicznego, op. cit., s. 79-100; M. Ziółkowski, Teoria strukturalistycznego konstruktywizmu i teoria strukturacji. Wstęp, [w:] A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjolo- giczne. Tom 2, Scholar, Warszawa 2006, s. 631-633; A. Kołodziej-Durnaś, O teorii strukturacji Antho- ny'ego Giddensa jako poszukiwaniu trzeciej drogi w naukach społecznych, Wyd. Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2004, s. 99-130; W. Morawski, Konfiguracje globalne. Struktury, agencje, in- stytucje, PWN, Warszawa 2010, s. 70-86. 203 Zob. A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 89-90; J. Bartkowski, Kapitał społeczny i jego oddziaływanie na rozwój w ujęciu socjologicznym , [w:] M. Herbst (red.), Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, Scholar, Warszawa 2007, s. 72; C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, Scholar, Warszawa 2005, s. 54, 76-80. 204 Zob. C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 47-48; J. Bartkowski, Kapitał społeczny i jego oddziaływanie na rozwój w ujęciu socjologicznym, op. cit., s. 69. 205 Wśród innych istotnych autorów teorii kapitału społecznego wskazać należy A. Portesa, S. Woolcoc- ka, N. Lin, R.S. Burt i E. Ostrom. Zob. K. Growiec, Kapitał społeczny. Geneza i społeczne konsekwencje, K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 59 Dalsza część pracy zawiera przybliżenie typów kapitału społecznego, a następnie głównych różnic między kapitałem ludzkim, społecznym i kulturowym. Celowo po- minięte zostanie omówienie trudności ze zrozumieniem koncepcji kapitału społecz- nego, gdyż nie stanowią one tu głównego tematu rozważań206. Najogólniej można przyjąć, iż poprzez kapitał społeczny rozumie się potencjał współdziałania osadzony w powiązaniach międzyludzkich i normach społecznych, który może przynosić ko- rzyści osobom, grupom i społeczeństwom. 1.2.1.1. Pojęcie zasobów i kapitału ludzkiego We współczesnej ekonomii przyjmuje się, że kapitał jest pojęciem węższym niż zasób207. Kapitał jest jednym z trzech typów zasobów, wyróżnianym obok zaso- bów ludzkich i naturalnych. Zasoby służą do zaspokajania potrzeb człowieka, są czynnikami produkcji dóbr i usług. Zasoby ludzkie, to ludzie wraz z ich umiejętno- ściami i doświadczeniami; naturalne, to dobra przyrodnicze dane przez naturę, nie- wytworzone przez człowieka; natomiast kapitałowe, to kapitał rzeczowy (fizyczny) i kapitał finansowy. Można też zakładać, że zasoby znajdują się w dyspozycji ludzi i są przekształcane w kapitał, tylko jeśli istnieje na nie popyt na rynku (w ujęciu so- cjologicznym odnosi się to do różnych sfer życia społecznego)208. Kapitał może zo- stać uruchomiony, by przynieść zysk, powiększyć szanse lub osiągnąć cele i korzyści. Koncepcja zarządzania zasobami ludzkimi, stanowiąca podejście do sprawo- wania funkcji personalnej (kadrowej) w podmiotach gospodarczych, ukształtowała Wyd. SWPS Academica, Warszawa 2011, s. 18-31; J. Gandziarowska-Ziołecka, J. Średnicka, Kapitał spo- łeczny w ujęciu Elinor Ostrom: triumf interdyscyplinarności, „Polityka Społeczna" 5-6/2011, s. 7-12. 206 Trudności ze zrozumieniem koncepcji kapitału społecznego mogą wynikać z faktu, iż jest to katego- ria interdyscyplinarna – poza socjologią jest wykorzystywana m.in. w ekonomii, psychologii społecz- nej, antropologii i naukach politycznych. Niemniej pojęcie to wskazuje na powiązania zachowań jed- nostkowych ze zjawiskami zbiorowymi oraz wymusza myślenie nie tylko nad teraźniejszością, ale też nad przeszłością i przyszłością – kapitał bowiem może być akumulowany, dziedziczony, zdepono- wany i pomnażany. Zob. M. Kwiatkowski, Kapitał społeczny, [w:] W. Kwaśniewicz (red.), Encyklope- dia socjologii. Suplement , Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, s. 105-111; C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 65-80; J. Bartkowski, Kapitał społeczny i jego od- działywanie na rozwój w ujęciu socjologicznym, op. cit., s. 90-91; M. Theiss, Czy kapitał społeczny może być kategorią polityki społecznej?, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, op. cit.; A. Przymeński, Kapitał społeczny, pojęcie czy teoria?, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, op. cit.; M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna po- lityka społeczna, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 12-13; B. Czepil, M. Filipowicz, Płynąc pod prąd, czyli krytyka kapitału społecznego, [w:] M.S. Szczepański, A. Śliz (red.), Kapitały. Ludzie i insty- tucje. Studia i szkice socjologiczne, Śląskie Wydawnictwa Naukowe, Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Tychy-Opole 2006, s. 67-79; A. Rymsza, Klasyczne koncepcje kapitału społecznego, [w:] T. Kaźmier- czak, M. Rymsza (red.), Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna, ISP, Warszawa 2007, s. 37-39; K.W. Frieske, K. Pawłowska, Kapitał społeczny – lek na całe zło?, „Polityka Społeczna" 5-6/2011, s. 21-26. 207 M. Rekowski, Wprowadzenie do mikroekonomii, Polsoft, Poznań 2002, s. 12-13. 208 A. Giza-Poleszczuk, M. Marody, A. Rychard, Od mikrostrategii do makrosystemu: założenia teore- tyczne i problem badawczy, [w:] A. Giza-Poleszczuk, M. Marody, A. Rychard, Strategie i system. Po- lacy w obliczu zmiany społecznej, IFiS PAN, Warszawa 2000, s. 27-28. 60 | A n d r z e j K l i m c z u k się na gruncie amerykańskiej literatury naukowej w latach 80. XX wieku209. W ten sposób akcentowano, iż zmiany zachodzące w otoczeniu i wewnątrz organizacji wy- magają tworzenia dynamicznych powiązań między sferą zasobów ludzkich przedsię- biorstw i ich strategii rozwoju, poprzez postrzeganie zatrudnionych pracowników jako nie tylko kosztów działalności, lecz przede wszystkim jako część aktywów fir- my i źródło jej konkurencyjności. Na początku XXI wieku z uwagi m.in. na globali- zację, upowszechnianie się cyfrowych technologii informacyjnych i telekomunika- cyjnych (ang. Information and Communication Technologies; np. Internet, telefon komórkowy) oraz konieczność szerokiego wykorzystywania nowej wiedzy i adapta- cji do ciągłych zmian, koncepcja zarządzania zasobami ludzkimi ewoluuje w kierun- ku zarządzania kapitałem ludzkim210. Zakłada się tu przede wszystkim, iż elementy tego kapitału są unikatowe i trudne do naśladowania przez konkurencję, a w konse- kwencji także do ewidencji i pomiaru z uwagi na rozproszenie i jakościowy charak- ter. Tym samym stopniowo będzie następować odchodzenie od sekwencyjnego pro- cesu rekrutacji, oceniania, wynagradzania, rozwoju i derekrutacji pracowników, na rzecz tworzenia interaktywnych i nieliniowych konfiguracji tych elementów. Pojęcie kapitału ludzkiego upowszechniło się w latach 80. i 90. XX wieku w miarę dostrzegania, że same inwestycje w kapitał fizyczny nie wyrównują różnic między krajami bogatymi i biednymi oraz ich regionami211. Ludzie są czymś więcej niż tylko siłą roboczą, samodzielnie rozwijają się przez praktykę i edukację teore- tyczną tworząc tym samym zasoby kapitału ludzkiego. Uzupełniając własną wiedzę stają się potencjalnymi innowatorami. By osiągać swoje cele, są w stanie skutecz- niej przekształcać zasoby i odkrywać nowe sposoby ich wykorzystywania. B. Hamm twierdzi, że kapitał ludzki to: „wszystkie cechy i zdolności, które można przypisać pojedynczemu człowiekowi. Jedna część kapitału ludzkiego jest zatem kapitałem przyrodniczym, a mianowicie wszystko to, co da się zaliczyć do fizycznej egzystencji i metabolizmu. Druga część jest kapitałem społecznym, a mianowicie wszystkie działania, które społeczeństwo podejmuje, aby »uszlachetnić« człowieczą naturę, a więc zmienić poprzez wychowanie i kształcenie"212. Definicja ta wskazuje, że zaso- by ludzkie można analizować indywidualnie lub zbiorowo, że są zależne od warun- ków bytowych (socjalnych), w których powstają i działają oraz że kumulują w sobie 209 A. Pocztowski, Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategie – procesy – metody, PWE, Warszawa 2007, s. 22, 34. 210 Ibidem, s. 41. 211 M. Herbst, Wprowadzenie. O czym jest ta książka?, [w:] M. Herbst (red.), Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, op. cit., s. 9-11; L.E. Harrison, S.P. Huntington (red.), Kultura ma zna- czenie. Jak wartości wpływają na rozwój społeczeństw, Zysk, Poznań 2003. 212 B. Hamm, Kapitał społeczny z punktu widzenia socjologicznego, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, op. cit., s. 52-53. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 61 wartości kulturowe213. Kapitał ludzki od innych form kapitału różni się tym, że nie stanowi samodzielnego przedmiotu obrotu na rynku, nie może zmienić właściciela i nie można go sprzedać wraz z całkowitym przeniesieniem prawa własności (wyją- tek stanowiłoby niewolnictwo). Tabela 1.1. zawiera uproszczone zestawienie głów- nych cech odróżniających zasoby jednostkowe i społeczne. Tabela 1.1. Różnice pomiędzy kapitałem ludzkim i społecznym Kryterium analizy Kapitał ludzki Kapitał społeczny Obiekt jednostka relacje między jednostkami Wskaźniki (długość życia), kwalifikacje, kompetencje poziom zaufania, członkostwo w stowarzyszeniach, zaangażo- wanie obywatelskie Skutki bezpośrednie: dochód, pro- duktywność pośrednie: zdrowie, aktyw- ność publiczna spójność społeczna, rozwój go- spodarczy Model linearny cyrkularny/relacjonalny Polityka (rekomendacje prak- tyczne) edukacja, zarządzanie zasoba- mi ludzkimi, efektywność pracy rozszerzanie uprawnień i kom- petencji obywatelskich, zwięk- szanie dostępu do sfery pu- blicznej, zwiększanie poczucia sprawstwa Źródło: J. Field, T. Schuller, S. Baron, Social Capital and Human Capital Revisited , [w:] J. Field, T. Schuller, S. Baron (eds.), Social Capital: Critical Perspectives, Oxford University Press, Oxford 2000, s. 250; cyt. za: C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, Scholar, Warszawa 2005, s. 69. Kategoria kapitału ludzkiego przede wszystkim odnosi się do faktu, iż ludzie samodzielnie inwestują we własny rozwój. Odbywa się to poprzez m.in. samo- kształcenie, dążenie do równowagi praca-życie, dbanie o kondycję fizyczną i psy- chiczną, udział w aktywnych formach wypoczynku oraz uczestnictwo w szkoleniach zakładowych i pozazakładowych214. Obok cech zależnych od czynników genetycz- nych takich, jak płeć i wiek, kapitał ludzki obejmuje wszystko, co może być ważne 213 Wartości kulturowe są tu rozumiane za P. Sztompką jako „reguły, których przedmiotem są pożądane, godne, słuszne cele działań", normy zaś jako „reguły, których przedmiotem są właściwe, oczekiwane, obarczone powinnością sposoby czy metody działania, a więc środki stosowane dla osiągnięcia celu". Innymi słowy: wartości wskazują kulturowo uzasadnione cele, a normy sposoby ich realizacji. Zob. P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 286-287. 214 H. Król, Istota rozwoju kapitału ludzkiego organizacji, [w:] H. Król, A. Ludwiczyński (red.), Zarzą- dzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, PWN, Warszawa 2006, s. 424. 62 | A n d r z e j K l i m c z u k do osiągania przez jednostkę celów w konkurencji na rynku pracy, jak też w innych przestrzeniach życia społecznego215. Za A. Sadowskim przyjmuje się, iż wskaźnikami kapitału ludzkiego są m.in.: wiedza216 (w tym wykształcenie; jest to podstawowa część tego kapitału), stan cy- wilny, zawód, miejsce zamieszkania, wyznanie, realizacja praktyk religijnych, zacho- wania kulturalne, umiejętności zawodowe, stan zdrowia wraz z umiejętnościami jego utrzymania, znajomość języków obcych, obsługi komputera, nabyte w wyniku osobistego wysiłku kompetencje kulturowe, gotowość do kontaktów z innymi, ob- cymi i związana z tym elastyczność względem różnych kultur i stylów życia, aspira- cje, ambicje i możliwości rozwojowe oraz stopień zadowolenia z zamieszkania w da- nej miejscowości, z posiadanego wykształcenia, z wykonywanej pracy zawodo- wej217. Należy zaznaczyć, iż kapitał ludzki może kształtować się w wyniku indywi- dualnych wysiłków jednostki nawet wbrew obowiązującym wzorom kulturowym i braku wsparcia ze strony otoczenia społecznego218. Poza tym część cech kapitału ludzkiego mogą stanowić inwestycje z zewnątrz, nie do końca zależne od woli jednostki. Z perspektywy indywidualistycznej, to np. starania rodziców, by zapewnić dziecku odpowiednią szkołę, właściwe środowisko dorastania, kształtować pozytywne postawy wobec nauki i pracy oraz zabezpieczyć na nie środki. Z perspektywy zbiorowej zaś, to: lokalne inwestycje w system szkol- nictwa ogólnego i zawodowego, szkolenia w czasie pracy, studia dla dorosłych, ochrona zdrowia, wyżywienie społeczeństwa i badania naukowe219. Należy przy tym zakładać, że z perspektywy zbiorowej migracje ludzi wykształconych do innych krajów stanowią utratę zainwestowanych funduszy i potencjalnej aktywności spo- łecznej tych osób220. 215 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 23. 216 Wiedza jest tu rozumiana jako uporządkowany zbiór informacji osadzonych w jakimś kontekście społeczno-kulturowym, który pozwala posiadaczowi odpowiadać na pytanie „dlaczego?", a w kon- sekwencji na podstawie informacji o stanach przeszłych mówić o stanach przyszłych. Wiedza nie tylko dostarcza wyjaśnienia wydarzeń, ale też jako wartość autoteliczna ukierunkowuje dalszy pro- ces postrzegania, a jako wartość instrumentalna pozwala na realizację celów praktycznych. Kształto- wanie wiedzy wykracza więc poza zinstytucjonalizowaną edukację, jest bowiem też wszystkim tym, co jednostka sama zapamiętuje i uznaje w swojej świadomości za własne. Zob. E. Chmielecka, Informacja, wiedza, mądrość – co społeczeństwo wiedzy cenić powinno?, [w:] K. Kloc, E. Chmielecka (red.), Dobre obyczaje w kształceniu akademickim, Fundacja Promocji i Akredytacji Kierunków Eko- nomicznych, Warszawa 2004, s. 56-58. 217 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 22-24. 218 Ibidem, s. 23. 219 Ibidem, s. 22-23, 53; H. Król, Istota rozwoju kapitału ludzkiego organizacji, op. cit., s. 424; H. Król, Kapitał ludzki organizacji, [w:] H. Król, A. Ludwiczyński (red.), Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, op. cit., s. 113. 220 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 24. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 63 1.2.1.2. Kapitał społeczny i kapitał kulturowy według Pierre'a Bourdieu Kapitał dla P. Bourdieu jest pojęciem otwartym, które nie może być definio- wane w oderwaniu od szerszego systemu teoretycznego221. Najogólniej w ujęciu tym jest on powiązany z pojęciami pola i habitusu. Kapitał to środki służące do gry, pole to miejsce gry, zaś habitus to dyspozycje graczy. Zgodnie z ujęciem autora spo- łeczeństwo nie jest całością, wyraża się w sumie więzi i relacji, w jakie są uwikłane jednostki222. Jest ono zróżnicowane w tym sensie, że „stanowi zespół względnie au- tonomicznych obszarów gry, niedających się podporządkować jednej logice społecz- nej, jakakolwiek by ona była – kapitalistyczna, modernistyczna czy postmoderni- styczna"223. Każdy obszar ma względną autonomię i właściwe sobie zasady (normy). Obszar gry jest tu zwany też polem lub przestrzenią społeczną, jest wycinkiem „wszechświata społecznego". Pole oznacza „sieć albo konfigurację obiektywnych re- lacji między pozycjami"224. Pozycje natomiast są „zdefiniowane obiektywnie ze względu na swoje istnienie i ze względu na uwarunkowania, jakie narzucają oso- bom czy instytucjom je zajmującym, określając ich aktualną i potencjalną sytuację w strukturze dystrybucji różnych rodzajów władzy (czy kapitału)"225. Polem może być np. gospodarka, polityka, sztuka, nauka, religia, oświata, przestrzeń miejska. W zasadzie nie istnieje żadne ograniczenie liczby istniejących pól, gdyż ludzie stale je konstruują. W każdym polu jednostki są ze sobą połączone siecią stosunków i za- leżności, które liczą się bardziej niż poszczególne osoby. Pole stanowi miejsce rywa- lizacji o zajęcie najkorzystniejszych pozycji – jednostki, grupy lub instytucje mogą wchodzić ze sobą w relacje dominacji, podporządkowania, równoważności i inne226. Aktorzy społeczni według P. Bourdieu są nierówno wyposażeni w cztery podstawowe rodzaje kapitału227: ekonomiczny (pieniądze i przedmioty materialne do wykorzystania w procesie wytwarzania towarów i usług), społeczny (pozycje i relacje w grupach i sieciach społecznych), kulturowy (umiejętności, zwyczaje, na- wyki, style językowe, rodzaj ukończonych szkół, gust, style życia) oraz symboliczny (symbole wykorzystywane do uprawomocnienia posiadania pozostałych kapita- łów). Formy te do pewnego stopnia dają się przekształcać, konwertować jedna w drugą. Ich użycie zależy od cech aktorów społecznych i warunków gry. W po- szczególnych polach ważne mogą być różne formy kapitału. Poza podstawowymi 221 P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Oficyna Naukowa, op. cit., s. 76. 222 Ibidem, s. 20. 223 Ibidem, s. 20-21. 224 Ibidem, s. 78. 225 Ibidem, s. 78. 226 Ibidem, s. 78. 227 J.H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, PWN, 2005, s. 597. 64 | A n d r z e j K l i m c z u k formami mogą występować też formy właściwe dla danego pola (np. kapitał mili- tarny, prawny, finansowy, przyrodniczy, intelektualny, organizacyjny, relacyjny, edukacyjny, infrastrukturalny, przygranicznego położenia)228. Poza tym wartość i hierarchia kapitałów może zmieniać się wraz z rozwojem pola229. P. Bourdieu twierdzi też, że kapitał społeczny to „suma zasobów, aktualnych i potencjalnych, które należą się jednostce lub grupie z tytułu posiadania trwałej, mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanej sieci relacji, znajomości, uznania wzajem- nego. To znaczy, jest sumą kapitałów i władzy, którą sieć taka może zmobilizować"230. Zatem sam dostęp do grup, stowarzyszeń czy instytucji może być źródłem korzyści, których wielkość zmienia się wraz ze zmianami w składzie uczest- ników pola, ich pozycji i istniejącymi między nimi relacjami. Autor podkreśla, iż wielkość kapitału społecznego zależy od rozmiarów sieci, którą jednostka potrafi skonstruować oraz od zakresu wszystkich form kapitału, z jakimi jest powiązana. Kapitał społeczny jest tu dobrem prywatnym, zasady zobowiązań wzajemnych, ich horyzontów czasowych i konsekwencje ich niewypełnienia nie są tu omawiane231. Kształtowanie norm zależy od aktorów społecznych, jest częścią rywalizacji o zasoby. Uzupełnienia wymaga również pojęcie kapitału kulturowego. Według autora przybiera on trzy formy: ucieleśnioną (indywidualna inwestycja czasu i wysiłku, praca nad sobą), uprzedmiotowioną (materialne wytwory kulturowe) oraz zinstytu- cjonalizowaną (nabyte i społecznie rozpoznawalne kompetencje edukacyjne, np. tytuły naukowe)232. Typy te nie są kapitałem, dopóki pozostali aktorzy społeczni w danym polu nie zostaną o nich poinformowani, dopóki nie zostaną im zaprezen- towane233. Według A. Sadowskiego tak rozumianą formę ucieleśnioną i zinstytucjo- nalizowaną można odnieść do kapitału ludzkiego234. Należałoby też sądzić, że inwe- stowanie w siebie zachodzi według reguł, które określają i zmieniają uczestnicy gry. Zinstytucjonalizowany kapitał kulturowy, poza kompetencjami edukacyjnymi, obej- muje też instytucje i organizacje, które funkcjonują w polach lub między nimi oraz są istotne dla osiągania władzy i innych form kapitału. W koncepcji P. Bourdieu kapitał jest rozumiany szeroko. Uproszczone zesta- wienie form kapitału i granic między nimi przedstawione zostało na rysunku 1. Au- tor nie skupia się nad rozważaniami, w jaki sposób posiadanie poszczególnych ro- 228 Por. P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, op. cit., s. 98-99, 105. 229 Ibidem, s. 79. 230 Ibidem, s. 104-105. 231 A. Rymsza, Klasyczne koncepcje kapitału społecznego, op. cit., s. 24-25. 232 C . Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 52. 233 P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, op. cit., s. 104. 234 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 33. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 65 dzajów zasobów decyduje o sukcesie w danym polu. Za najważniejszy kapitał jed- nostki uznaje bowiem jej habitus, czyli analitycznie określoną sumę zasobów czło- wieka, „łączny rezultat oddziaływań socjalizacyjnych, jakim podlega w ciągu życia jednostka, rezultat interioryzowania przez nią społecznych norm i wartości, tj. cało- kształt nabytych przez nią i utrwalonych dyspozycji do postrzegania, oceniania i re- agowania na świat zgodnie z ustalonymi w danym środowisku schematami"235. Rysunek 1. Formy kapitału według P. Bourdieu Źródło: Opracowanie własne na podstawie E. Puente Vilanova, R. Torrella Josa, Social capital as a managerial phenomenon, Tampere University of Technology, Tampere 2003, s. 3. Habitus jest wyrazem „kulturowej nieświadomości" i zależy głównie od prze- strzeni społecznej, w której jednostka nabywała swoje wyposażenie kulturowe w okresie dzieciństwa i młodości236. Zbiory ludzi o wspólnych habitusach, podob- nych pozycjach i dyspozycjach, tworzą klasy społeczne237. Klasy społeczne nie są tu bytami realnymi, lecz konstruktami teoretycznymi służącymi do opisu relacji mię- dzy aktorami społecznymi w poszczególnych polach. Według P. Bourdieu poziom kapitałów jednostki określa jej miejsce w strukturze klasowej. Im większa zasobność 235 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2004, s. 897. 236 Ibidem, s. 894-895. 237 Ibidem, s. 897. 66 | A n d r z e j K l i m c z u k w zróżnicowane formy kapitału, tym wyższa pozycja238. Kim innym będzie człowiek pochodzący z rodziny robotniczej, kim innym z inteligenckiej. Im lepsza pozycja po- czątkowa, tym większe szanse, że dana osoba zostanie wyposażona w różne zasoby i umiejętności posługiwania się nimi do realizacji swoich celów. Kapitał kulturowy może zwiększać lub zmniejszać szanse na awans społeczny. Członkowie klas wyż- szych pomagają podobnym sobie w większym stopniu, niż osoby z klas niższych – znajomość osób ubogich i niewykształconych może dawać różne korzyści, ale raczej nie zwiększa szans na powiększanie posiadanych zasobów, a jedynie na przetrwa- nie. Można przypuszczać, że część osób jest w stanie przekształcać posiadane zasoby tak, aby zamiast przedmiotu wstydu stanowiły czynniki prowadzące do sukcesu i przekroczenia granic klasowych. Poza tym klasy dominujące to przeważnie te, któ- re potrafią posługiwać się symbolami, dokonywać aktów przemocy symbolicznej, czyli przedstawiać innym swoje wartości i dobra jako społecznie pożądane239. Uczestnicy gry mogą reprodukować jej zasady lub je zmieniać, np. dyskredytując wartość podtypów kapitałów przeciwników240. Podejście strukturalne P. Bourdieu tym się różni od pozostałych, że pozwala dostrzec istnienie w życiu społecznym mechanizmów powstawania i reprodukcji nierówności. Wskazuje na efekty zagęszczenia zasobów społecznych w jednych gru- pach, przy jednoczesnym ich deficycie w innych. Nadmiar kapitału społecznego w niektórych polach może skutkować podtrzymywaniem przednowoczesnych struk- tur i dziedziczeniem pozycji. W teorii tej szczególnie ważny jest kapitał kulturowy – cele działań jednostek nie stanowią tu interesów gospodarczych, lecz są uzasadnia- nymi kulturowo interesami społecznymi241. Kapitał kulturowy określa, czego ludzie powinni pragnąć (wartości) i jak realizować swoje pragnienia (normy). Tocząca się w polach rywalizacja nie dotyczy tylko posiadania zasobów, lecz też określania, ja- kie pragnienia są istotne, jak je osiągać lub jak się do nich przystosować. Kapitał społeczny jest zatem tworzony przez mechanizmy kulturowe. Ujęcie to pozwala więc zwrócić uwagę na szanse i bariery nagromadzenia przez jednostki i zbiorowości w ciągu życia zasobów służących pomyślnemu starzeniu, to jest takiemu, kiedy wkraczanie w okres starości jest wolne od chorób, stymulowane pozytywnym wpływem środowiska i niewielkimi deficytami w sferze psychospołecznej242. 238 Przykład podziału na klasy społeczne w społeczeństwach przemysłowych zgodny z teorią P. Bourdieu przedstawia J.H. Turner. Zob. J.H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, op. cit., s. 599. 239 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, op. cit., s. 900. 240 P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, op. cit., s. 81. 241 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 35-36. 242 E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, op. cit ., s. 70-71. Por. J. Halicki, Obrazy starości. Rysowane przeżyciami seniorów, op. cit.. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 67 Ponadto według A. Sadowskiego kapitał kulturowy składa się m.in. z: zna- czeń, symboli, wartości, idei, ideologii, mitów, rytuałów, wzorów zachowań, kryte- riów prestiżu, które stają się wyposażeniem jednostek w wyniku uczestnictwa w procesach socjalizacyjnych rodziny, społeczności lokalnych, grup rówieśniczych, szkół, parafii, zbiorowości regionalnych, narodowych i cywilizacyjnych243. W zależ- ności od tego, jakie są to cechy i czy znajdują się w strukturach społecznych, ludzie inaczej odbierają wartości społeczeństwa demokratycznego, mechanizmu rynkowe- go (kapitalizmu) oraz poszczególnych instytucji i organizacji społecznych, oczekują określonych typów ładu społecznego. W społeczeństwie o ustroju demokratycznym za wskaźniki kapitału kulturowego mogą służyć wybierane i przedstawiane innym standardy kulturowe244. Są to np.: akceptacja praw człowieka, uznanie wolności i równości wobec prawa, szacunku wobec mniejszości kulturowych, akceptacja orientacji na zysk, wysoka ocena konkurencji, skłonności do ryzyka, karier indywi- dualnych, wykształcenia, orientacji na współdziałanie, uznanie cech proinnowacyj- nych struktur kulturowych245 oraz posiadanie ukształtowanej tożsamości246 i istnie- nie otwartych warunków do kształtowania tożsamości przez mieszkańców miasta. 1.2.1.3. Różnorodność koncepcji kapitału społecznego Inne ujęcia teoretyczne kapitału społecznego przedstawili m.in. J.S. Coleman, R.D. Putnam, F. Fukuyama, A. Giddens i P. Sztompka. W perspektywie teorii racjo- nalnego wyboru pierwszego z tych autorów, kapitał społeczny stanowi „grupę pod- miotów społecznych, które mają dwa wspólne elementy: są częścią jakiejś społecz- nej struktury i ułatwiają wspólne działania – zarówno jednostek, jak i całych insty- tucji w ramach tej struktury. Tak jak inne formy kapitału, również kapitał społeczny jest produktywny – umożliwia realizację pewnych celów, których osiągnięcie było- by niemożliwe w sytuacji jego braku"247 oraz jest „aspektem niesformalizowanej społecznej organizacji, który stanowi produktywny zasób dla jednego bądź więcej aktorów"248. Przy czym zasoby są tu rozumiane jako prawa do działania, które akto- 243 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 35. 244 Ibidem, s. 36-37, 154, 183, 186. 245 Właściwości proinnowacyjnych struktur kulturowych stanowią m.in. akceptacja przedsiębiorczości, sukcesu, nieposłuszeństwa wobec rutyny, zachowań tradycyjnych i powtarzalnych, poszukiwania zmian na lepsze oraz akceptacja lub przyzwolenie dla postaw ciągłego niepokoju. Zob. A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 183. 246 Tożsamość za A. Sadowskim rozumiana jest tu jako „dysponowanie uzasadnioną i trwałą odpo- wiedzią na pytanie, kim jestem poprzez utożsamianie się z wybranymi, otaczającymi wspólnotami (zrzeszeniami), jak i poprzez oddzielanie się od innych, a także dysponowanie indywidualnym wi- zerunkiem siebie". Zob. A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 37. 247 J.S. Coleman, Social Capital in the Creation of Human Capital, "American Journal of Sociology" 1988, t. 94, s. 109; cyt. za: A. Rymsza, Klasyczne koncepcje kapitału społecznego, op. cit., s. 26. 248 J.S. Coleman, Perspektywa racjonalnego wyboru w socjologii ekonomicznej, [w:] A. JasińskaKania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne. Tom 1, 68 | A n d r z e j K l i m c z u k rzy społeczni wymieniają między sobą na inne prawa do działania249. Jednostki są w stanie oddać swoje prawa do kontroli zasobów w zamian za oczekiwane korzyści. W oparciu o tę wolę powstają struktury społeczne i normy kulturowe250. Zatem ra- cjonalni aktorzy społeczni to ci, którzy pomnażają kapitał społeczny, a więc postę- pują zgodnie z normami i współpracują z innymi, by osiągać wspólne cele, uzyski- wać wyższe korzyści przy obniżonych kosztach oraz otrzymywać pozytywne sankcje takie jak akceptacja, szacunek i wsparcie. W koncepcji J.S. Colemana kapitał społeczny to też produkt uboczny wielu działań jednostkowych – zjawisko nieintencjonalne przejawiające się poprzez funk- cje, które pełni oraz efekty, jakie wywiera na życie ludzi251. Kapitał społeczny jest tu właściwością struktur społecznych, a nie jednostek i ich działań. Jest dobrem pu- blicznym, z którego mogą korzystać wszyscy, którzy należą do danej struktury. Ko- rzyści z kapitału nie rozkładają się jednak proporcjonalnie do wkładów poszczegól- nych jednostek, a sami aktorzy społeczni nie mają pewności, że pozostali będą wy- wiązywać się ze zobowiązań. Wielkość kapitału społecznego zmienia się w zależności od kształtu relacji ist- niejących między aktorami społecznymi. Pomnażanie kapitału jest możliwe dzięki trzem cechom: „domknięciu" sieci społecznych, utrzymaniu ciągłości relacji oraz za- pewnieniu ich wielostronności252. Małe i gęste sieci społeczne ograniczają zachowa- nia jednostki, ale też sprzyjają tworzeniu wzajemnego zaufania, dają gwarancję przestrzegania norm, dążenia do wspólnych celów. Ciągłość relacji odnosi się do faktu, iż kapitał społeczny wymaga pielęgnowania więzi społecznych, gdyż w prze- ciwnym wypadku „zużywa się" lub zanika. Wielostronność relacji natomiast ozna- cza, że partnerzy powinni współpracować ze sobą przy różnych okazjach i odgrywać przy tym wiele ról społecznych. Poza tym w ujęciu J.S. Colemana korzystanie z kapitału społecznego jest ograniczone, gdyż jego zasoby nie dają się łatwo przenieść i wykorzystać w wielu kontekstach społecznych253. Przykładowo korzystanie z pomocy znajomych i ich za- sobów w jednych okolicznościach ułatwi działania, podczas gdy w innych może okazać się utrudnieniem lub przynieść niepożądane efekty. W ramach perspektywy działania zbiorowego, kooperacji i sieci powiązań R.D. Putnam uznaje, iż na kapitał społeczny „składają się takie jakości życia stowa- rzyszeniowego w danym społeczeństwie, jak sieci, normy oraz zaufanie – jakości te Scholar, Warszawa 2006, s. 151. 249 J.H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, op. cit., s. 360. 250 Ibidem, s. 360-362. 251 C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 56-59. 252 J.S. Coleman, Perspektywa racjonalnego wyboru w socjologii ekonomicznej, op. cit., s. 152. 253 C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 58. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 69 umożliwiają członkom danego społeczeństwa zwiększenie efektywności zbiorowego działania i sprawniejsze osiąganie podzielanych przez nich celów"254. Autor zakłada, że kapitał społeczny jest nabywany pod postacią norm wzajemności i sieci obywa- telskiego zaangażowania255. Formy te stanowią zarazem główne źródła zaufania, najważniejszego składnika kapitału społecznego256. Kapitał społeczny według R.D. Putnama powstaje głównie w dobrowolnych stowarzyszeniach, w których jednostki uczą się jak współdziałać z innymi. Wzajemne zaufanie, jakie ludzie okazują sobie podczas kooperacji w stowarzyszeniach, wzrasta wraz z osiąganiem korzyści ze współpracy, a następnie wykracza poza te organizacje i przenosi się na inne sfery ży- cia, wzmacniając ogólną solidarność społeczności. Wysoki kapitał społeczny przyczy- nia się do poprawienia sprawności instytucji społecznych i rozwoju gospodarczego257. „Atmosferze zaufania" sprzyja podzielanie norm odwzajemniania uogólnione- go, czyli opartego na przekonaniu aktorów społecznych, że wyświadczane obecnie usługi wobec innych zostaną wynagrodzone w przyszłości, choć wartość zwrotów może okazać inna niż poniesionych nakładów258. Drugim źródłem zaufania są sieci obywatelskiego zaangażowania, które mają charakter poziomy, czyli łączą ze sobą osoby zajmujące podobne pozycje i posiadające zbliżony potencjał władzy259. Gęste sieci poziome zwiększają szanse na realizację wspólnych celów oraz koszty wycofa- nia się z kooperacji, generują normy wzajemności, ułatwiają komunikację oraz two- rzą i podtrzymują wzory współpracy260. Sieci te są skuteczniejsze niż pionowe, które łączą osoby zajmujące różne pozycje261. W sieciach pionowych trudniej o zaufanie i wzajemność, łatwiej zaś o oportunizm, klientelizm, uległość i wyzysk. R.D. Putnam początkowo twierdził, że kapitał społeczny jest dobrem publicz- nym, później uznał, iż może być też dobrem prywatnym262. Przykładowo – gdy są- siedzi pilnują domów w okolicy, korzyści czerpią też ci mieszkańcy, którzy nie biorą 254 R.D. Putnam, Bowling Alone: America's Declining Social Capital, „Journal of Democracy" 6/1995, s. 56; cyt. za: C. Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 61. W pol- skim przekładzie cytowanego artykułu definicja kapitału społecznego jest następująca: „odnosi się do cech szczególnego zorganizowania, takich jak sieci, normy i społeczne zaufanie, ułatwiających ku obopólnej korzyści koordynację i współpracę". Zob. R.D. Putnam, Bowling Alone: malejący społeczny kapitał Ameryki, „Res Publica Nowa" 6/1996, s. 17. Por. R.D. Putnam, Demokracja w działaniu, Znak, Kraków 1995, s. 258, gdzie autor opisuje kapitał społeczny, odwołując się do definicji J.S. Colemana; Por. R.D. Putnam, Bowling Alone: the Collapse and Revival of American Community, Simon & Schus- ter, New York 2000, s. 18-19, gdzie autor stwierdza, że „kluczową ideą teorii kapitału społecznego jest to, iż sieci znajomości posiadają wartość" oraz w definicji w miejsce zaufania wprowadza wiarygod- ność, czyli wywiązywanie się ze zobowiązań przez osoby, które zostały obdarzone zaufaniem. 255 R.D. Putnam, Demokracja w działaniu, op. cit., s. 258. 256 Ibidem, s. 263-265. 257 Ibidem, s. 275. 258 Ibidem, s. 267. 259 Ibidem, s. 269. 260 Ibidem, s. 270-271. 261 Ibidem, s. 269, 271-272. 70 | A n d r z e j K l i m c z u k udziału w takich inicjatywach. Z drugiej strony, gdy pojedyncze jednostki tworzą znajomości dla własnych celów, część z korzyści mogą z czasem uzyskać też pozosta- łe osoby. Kapitał społeczny w perspektywie działania zbiorowego, kooperacji i sieci powiązań może przyjmować różne formy. Za najważniejsze autor uznaje rozróżnie- nie między kapitałem wiążącym/spajającym/wykluczającym (ang. bonding) a po- mostowym/włączającym (ang. bridging). Pierwszy „tworzy się w grupach, które przez wybór czy konieczność są nakierowane do wewnątrz i mają tendencję do wzmacniania określonych tożsamości i własnej homogeniczności"263 (np. grupy bra- terskie, organizacje etniczne). Pomostowy zaś „tworzą grupy nakierowane na ze- wnątrz i obejmujące osoby z różnych warstw i grup społecznych"264 (np. ruchy praw obywatelskich, ekumeniczne organizacje religijne). Z pozostałych propozycji teoretycznych na wyróżnienie zasługują również prace o zaufaniu autorstwa F. Fukuyamy, A. Giddensa i P. Sztompki. F. Fukuyama zakłada, że poziom zaufania między mieszkańcami kraju warunkuje rozwój społeczno- -gospodarczy i zdolności do rywalizacji z innymi krajami. Kapitał społeczny zda- niem tego autora powstaje poprzez mechanizmy kulturowe, takie jak religia, trady- cja i historyczne nawyki265. Gromadzenie kapitału społecznego wymaga akceptacji norm danej społeczności, jej regulacji prawnych i zwyczajów, a więc nie może odby- wać się z inicjatywy jednostki, gdyż zawsze opiera się na cechach społecznych, a nie indywidualnych. Zmiana zachowań społecznych, a przez to jakości kapitału społecz- nego, jest procesem trwającym dłużej niż inwestycje w kapitał ludzki i wymaga wysiłku zbiorowego. Kapitał społeczny wiąże się tu z rozpowszechnieniem i realizo- waniem takich cnót społecznych jak: odpowiedzialność, lojalność, umiejętność współpracy, poczucie obowiązku, uczciwość, oszczędność, racjonalne rozwiązywanie problemów, pragmatyzm i umiejętność podejmowania ryzyka266. Zdaniem F. Fu- kuyamy istotę kapitału społecznego stanowi fakt, iż pozwala tworzyć nowe związki międzyludzkie, zakładać grupy, stowarzyszenia i instytucje społeczeństwa obywa- telskiego działające spontanicznie w przestrzeni znajdującej się między rodzinami i państwem, a przez to obniżać koszty ich działania i chronić obywateli przed centra- lizacją administracji i nieudolnością rządów lokalnych267. 262 Zob. A. Rymsza, Klasyczne koncepcje kapitału społecznego, op. cit., s. 31, 35; R.D. Putnam, Demo- kracja w działaniu, op. cit., s. 263; R.D. Putnam, Bowling Alone: the Collapse and Revival of American Community, op. cit., s. 20-21. 263 R.D. Putnam, Bowling Alone: the Collapse and Revival of American Community, op. cit., s. 22. 264 Ibidem. 265 F. Fukuyama, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, PWN, Warszawa-Wrocław 1997, s. 39. 266 Ibidem, s. 57-61. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 71 Zaufanie i ryzyko jako cechy związane z kapitałem społecznym są elementem koncepcji „późnej nowoczesności" rozwijanej przez A. Giddensa. Zakłada on, że ist- nieją trzy czynniki dynamizmu nowoczesnych instytucji: rozdzielenie czasu i prze- strzeni, mechanizmy wykorzeniające oraz refleksyjność instytucjonalna268. W skrócie odnoszą się one kolejno do: powstania formalnych metod odmierzania czasu i po- rządkowania przestrzeni, które umożliwiają utrzymywanie kontaktów społecznych w skali globalnej; oddzielenia interakcji od właściwości konkretnego miejsca oraz szerokiego wykorzystywania wiedzy przy prowadzeniu aktywności społecznych i przekształcaniu materialnego stosunku do przyrody. W kontekście podjętego tema- tu na szczególną uwagę zasługują mechanizmy wykorzeniające, prowadzące do „wysadzania relacji społecznych z kontekstów lokalnych i ich odtwarzania na nie- zmierzonych obszarach czasu i przestrzeni"269. Autor wskazuje na dwa rodzaje takich mechanizmów: środki symboliczne, czyli „środki wymiany o znormalizowanej war- tości, a więc takie, które są wymienialne między różnymi kontekstami. Naczelnym i najpowszechniejszym z nich jest pieniądz"270 oraz systemy eksperckie, czyli „syste- my wszelkiej wiedzy specjalistycznej oparte na regułach proceduralnych i przekazy- wane jednym jednostkom przez drugie"271. Oba mechanizmy łącznie określane są jako systemy abstrakcyjne, które wiążą czas i przestrzeń poprzez transakcje niespoty- kających się ze sobą fizycznie jednostek oraz rozwój wiedzy technicznej i społecznej. Kluczowe w funkcjonowaniu systemów abstrakcyjnych jest zaufanie. Należy przy tym zaznaczyć, że początkowo A. Giddens w swojej koncepcji analizował bez- pieczeństwo, które określał jako „zaufanie, wiarę, że świat materialny i społeczny, łącznie z podstawowymi parametrami jaźni i tożsamości społecznej, są takie, jakie się jawią"272. Później oddzielił od siebie pojęcia bezpieczeństwa i zaufania273. Pierw- sze określając jako „poczucie trwania i porządku zdarzeń, w tym wykraczających poza obszar bezpośredniego doświadczenia jednostki"274. Zaufanie zaś jako „oparte na zawierzeniu, które równoważy niewiedzę lub brak informacji, poleganie na oso- bach lub systemach abstrakcyjnych"275. A. Giddens zakłada, że choć wyrażanie za- 267 Ibidem, s. 40; F. Fukuyama, Kapitał społeczny, [w:] L.E. Harrison, S.P. Huntington (red.), Kultura ma znaczenie. Jak wartości wpływają na rozwój społeczeństw, Zysk, Poznań 2003, s. 171. 268 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności , PWN, Warszawa 2002, s. 23-30. 269 Ibidem, s. 26. 270 Ibidem, s. 26. 271 Ibidem, s. 317. 272 A. Giddens, Stanowienie społeczeństwa. Zarys teorii strukturacji, Zysk, Warszawa 2003, s. 424. 273 Por. A. Giddens, Konsekwencje nowoczesności, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008, s. 65-71. 274 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, op. cit., s. 314. 275 Ibidem, s. 318. 72 | A n d r z e j K l i m c z u k ufania może być efektem świadomie podejmowanych decyzji, to jednak w większo- ści sytuacji zależy od osobowości jednostek i bezrefleksyjnie przyjmowanego poczu- cia bezpieczeństwa276. Argumentację tą dodatkowo komplikuje fakt, iż z jednej stro- ny systemy abstrakcyjne poszerzają obszary bezpieczeństwa, z drugiej zaś niosą ze sobą ryzyko i stwarzają nowe zagrożenia w skali lokalnej i globalnej. Autor wy- różnił cztery typowe postawy przyjmowane przez ludzi wobec niepewności i ryzy- ka277. Są to: (1) pragmatyczna akceptacja polegająca na skupieniu się na rozwiązywa- niu codziennych zadań oraz wypieraniu zagrożeń i niepewności ze sfery świadomo- ści; (2) podtrzymywany optymizm, czyli wiara że zagrożenia i niepewność dadzą się uniknąć i pokonać dzięki opatrzności, dobremu losowi, nauce i technice lub ludzkiej racjonalności; (3) cyniczny pesymizm polegający na pogodzeniu się z nieuchronno- ścią zagrożeń, skróceniu horyzontu czasowego do teraźniejszości i hedonistycznego korzystania z przyjemności oraz (4) radykalne zaangażowanie, czyli przeciwstawianie się źródłom zagrożeń przez mobilizację opinii, organizowanie kampanii propagando- wych i tworzenie ruchów społecznych, wśród których za najważniejsze A. Giddens uznaje ruchy demokratyczne walczące o wolność słowa, robotnicze, pokojowe i eko- logiczne, w tym kontrkulturowe. W najnowszej pracy „Europa w epoce globalnej" A. Giddens, dodatkowo in- terpretując dane przedstawione przez R.D. Putnama, wprowadza pojęcia zaufania biernego i aktywnego. Pierwsze jest „oparte na akceptacji symboli władzy ustano- wionych zwyczajowo lub przez tradycję"278, drugie zaś „oparte na monitorowaniu uczciwości drugiej osoby w sposób otwarty i ciągły"279. Bierne zaufanie uznaje za ce- chę tradycyjnych społeczeństw i klasycznych państw280. Funkcjonowanie tego za- ufania zostało zawieszone wraz z postępem codziennego pogłębiania demokracji, odchodzeniem od reguł zachowań, uznania władzy i uległości opartych na zwycza- jach i obyczajach wraz ze zniechęceniem do zachowawczego charakteru instytucji demokratycznych np. długich okresów kadencji władzy. Zaufanie aktywne jest zaś mechanizmem solidarności społecznej w społeczeństwach postindustrialnych i sie- ciowych281. Zastępuje ono uległość dwustronnymi negocjacjami, musi być odnawia- ne, zakłada otwartość, możliwość wykorzystywania nowych informacji oraz pu- bliczną śmiałość. Jego poszerzanie jest istotne dla redukcji nierówności i ubóstwa. 276 Ibidem, s. 28. 277 A. Giddens, Konsekwencje nowoczesności, op. cit., s. 95-97, 112-115. 278 A. Giddens, Europa w epoce globalnej, op. cit., s. 13. 279 Ibidem, s. 13. 280 Ibidem, s. 144. 281 Ibidem, s. 143 -145. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 73 Istotną w kontekście niniejszej pracy koncepcję zaufania przedstawił również polski socjolog P. Sztompka282. Analizując to pojęcie, określa je „najcenniejszą od- mianą kapitału społecznego"283. Zaufanie w koncepcji tego autora to rodzaj zakładu (przekonania i opartego na nim działania) podejmowanego przez jednostkę na te- mat niepewnych przyszłych działań innych ludzi284. W zakładzie tym aktor społecz- ny szacuje, na ile działania pozostałych będą dla niego korzystne. Zaufanie daje po- czucie przewidywalności zachowań partnerów. Nieufność zaś polega na szacowaniu potencjalnych szkód. P. Sztompka określa też pojęcie braku zaufania, jako sytuacji neutralnej, kiedy aktorzy społeczni nie mają zdania na temat pozostałych – nie oka- zują ani zaufania, ani nieufności285. W koncepcji tej występuje wiele odmian zaufa- nia i rodzajów podejmowanych w oparciu o nie działań286. Każdy przejaw zaufania wiąże się z ryzykiem, czyli możliwością wystąpienia niekorzystnych skutków np. przykrości psychicznych, jeśli osoby obdarzone zaufaniem nie wywiążą się z pokła- danych w nich oczekiwań287. Poszczególne społeczeństwa można klasyfikować ze względu na poziom zaufania, jakim obdarzają się ich członkowie288. Jeśli jest wysoki, to umacnia się kultura zaufania, a ufność jest istotną normą regulującą zachowania. Jeśli zaś poziom ten jest niski, to społeczeństwo jest zdominowane przez kulturę cy- nizmu, w której przejawy nieufności ulegają racjonalizacji – oszukiwanie i podejrzli- wość służą „rozwiązaniu problemów". Wielkość kapitału społecznego zależy od tra- dycji historycznych społeczeństwa, jego możliwości strukturalnych oraz od wyposa- żenia jednostek i zbiorowości. Wskaźnikami są tu cechy289: • struktur społecznych i kulturowych (spójność norm, trwałość porządku spo- łecznego, przejrzystość organizacji społecznej, swojskość środowiska spo- łecznego, odpowiedzialność osób i instytucji); • osobowości jednostek (skłonność do bezinteresownego okazywania zaufania, aktywizmu, optymizmu, orientacja na przyszłość, wysokie aspiracje, orien- tacja na sukces); • zbiorowości (poziom zamożności, pewność zatrudnienia, pełnienie wielu ról społecznych przez poszczególne osoby, rodzaje uznawanej władzy, sposoby 282 Zob. P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 308-327; P. Sztompka, Zaufanie, nie- ufność i dwa paradoksy demokracji, [w:] P. Sztompka, M. Kucia (red.), Socjologia. Lektury, Znak, Kraków 2005, s. 397-408; P. Sztompka, Zaufanie, [w:] W. Kwaśniewicz (red.), Encyklopedia socjolo- gii. Suplement , op. cit., s. 427-433; P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit. 283 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 244. 284 Ibidem, s. 69-72. 285 Ibidem, s. 73. 286 Zob. Ibidem, s. 74-80, 104-149. 287 Ibidem, s. 84. 288 Ibidem, s. 243. 289 Por. Ibidem, s. 272-293. 74 | A n d r z e j K l i m c z u k edukacji, sieci kontaktów społecznych, jakość więzi rodzinnych, treści wie- rzeń religijnych). Poza tym w koncepcji P. Sztompki występuje założenie, iż możliwe jest podejmowanie działań przekształcających kulturę cynizmu w kulturę zaufania290. Ludzie są bowiem w stanie uczyć się nowych zachowań oraz usprawniać funkcjonowanie instytucji. Podsumowując, za cechę wspólną socjologicznych koncepcji kapitału społecz- nego uznaje się założenie, że w sieciach społecznych są ulokowane zasoby. Sieci uła- twiają komunikację i dają dostęp do informacji, pozwalają wywierać wpływ na de- cyzje dotyczące pozostałych członków sieci, stanowią dowód ich wiarygodności oraz wzmacniają tożsamość i uznanie poszczególnych osób291. Poza tym kapitał społeczny konstruuje i utrwala społeczeństwa obywatelskie oraz usprawnia funkcjonowanie i rozwój organizacji; ma zatem kluczowe znaczenie we współczesnych społeczeń- stwach i gospodarkach postindustrialnych, sieciowych i opartych na wiedzy. Sieci stają się bowiem podstawą komunikacji, wymiany i koordynacji zadań, stanowiąc alternatywę dla nastawionych na konkurencję rynków oraz hierarchii ukierunkowa- nych na biurokrację i reguły organizacyjne292. Są obecne nie tylko w sieciach kon- taktów rodzinnych, towarzyskich czy zawodowych, w wykorzystaniu cyfrowych technologii informacyjnych i telekomunikacyjnych, ale też w powiązaniach i kla- strach gospodarczych, sieciach miast, technopoliach, systemach innowacyjności i go- spodarek uczących się. Wskaźnikami kapitału społecznego mogą być też m.in. ak- tywność mieszkańców miasta w rozwiązywaniu problemów społecznych, ich zarad- ność społeczna293, posiadanie ugruntowanej tożsamości politycznej, trwałość rodzin wraz z określeniem zakresu ich współdziałania z instytucjami i organizacjami spo- łecznymi, siła więzi sąsiedzkich, poziom zaufania, poziom bezpieczeństwa, podejmo- wanie prywatnych inicjatyw gospodarczych, gotowość do zrzeszania się, zdolność do kompromisu, poczucie wolności wypowiedzi, stosunek do ustroju, prywatyzacji, pracy, firm zagranicznych i środków przekazu294. 290 Zob. Ibidem, s. 293-300. 291 C . Trutkowski, S. Mandes, Kapitał społeczny w małych miastach, op. cit., s. 66. 292 Zob. R. Domański, Geografia ekonomiczna. Ujęcie dynamiczne, PWN, Warszawa 2006, s. 241, 256281; R. Domański, Gospodarka przestrzenna. Podstawy teoretyczne, PWN, Warszawa 2006, s. 43-44, 84, 89-92; J. van Dijk, Społeczne aspekty nowych mediów. Analiza społeczeństwa sieci, PWN, War- szawa 2010, s. 106-117. 293 Zaradność społeczna jest tu rozumiana za A. Sadowskim jako „świadomość usytuowania jednostki lub grupy społecznej w sieci powiązań i zależności społecznych z innymi jednostkami lub grupami społecznymi, najczęściej opartymi na zaufaniu, w połączeniu z umiejętnością ich wykorzystania do realizacji różnych celów [...] lub do rozwiązywania sytuacji problemowych". Sytuacje takie mogą stanowić np. brak środków na przeżycie, bieda, bezrobocie, choroby, kolizje z prawem, problemy rodzinne. Zaradność wiąże się z ryzykiem – osoba zaradna łamiąc lub omijając normy, musi liczyć się z możliwością pojawienia się sankcji negatywnych. Poza tym przejawy bezradności np. korzysta- nie z zasiłków i opieki społecznej mogą być analizowane jako specyficzne formy zaradności. Zob. A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 102-104. 294 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 28, 32, 111. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 75 Tabela 1.2. Typy kapitału społecznego jako zasobu Kryterium podziału Typy kapitału społecznego Zakres pojęcia wyłącznie więzii normy społeczne więzi, normy spo- łeczne, instytucje i organizacje społeczne więzi, normy, in- stytucje społeczne, rozwiązania praw- ne i ekonomiczne (kraju) Poziom analizy socjo- logicznej i/lub ośrodek koncentracji kapitału społecznego jednostek lub gospodarstw domowych grup społecz- nych lub środo- wisk lokalnych instytucji krajów Ekonomiczny rodzaj dobra dobro prywatne dobro klubowe dobro publiczne Charakter efektów zewnętrznych przynoszący negatywne efekty zewnętrzne (anti-social, perverse social capital) przynoszący pozytywne efekty zewnętrzne Cele dysponenta kapitału społecznego zorientowany na realizację celów partykularnych (inward looking) zorientowany na realizację dobra wspólnego (outward looking) Rodzaj powiązań tworzących kapitał społeczny oparty na więzi zrzeszeniowej; łą- czący osoby o róż- nym statusie społ.ekonom (bridging) oparty na głównie więzi naturalnej; łączący osoby o podobnym statusie społ.-ekonom. (bonding) oparty na piono- wych zależnościach władzy i zwierzch- ności (linking) Siła, ekskluzywność i częstotliwość kontak- tów w istniejących powiązaniach oparty na silnych powiąza- niach i częstych kontaktach (thick social capital) oparty na słabych powiąza- niach i sporadycznych kontaktach (thin social capital) Promień zaufania między osobami zróżnicowany – od zaufania ograniczonego do najbliższej rodziny do zaufania zgeneralizowanego Stopień formalizacji kapitału społecznego nieformalny formalny Sfera, w której objawia się kapitał społeczny prywatny/rodzinny obywatelski/kapitał społeczny w sferze publicznej Źródło: M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007, s. 34-35. Kapitał społeczny jest kategorią wielowymiarową o charakterze ilościowojakościowym. Za M. Theiss można przyjąć, iż istnieje dziesięć kryteriów podziału kapitału społecznego295. Przedstawione w tabeli 1.2. rozgraniczenia są jednak umow- ne, gdyż poszczególne typy kapitału często pozostają ze sobą w ścisłym związku. Przykładowo kapitał społeczny jako dobro klubowe, a więc służące małym grupom 295 M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, op. cit., s. 33-39. 76 | A n d r z e j K l i m c z u k czy klikom, jest zarazem kapitałem nieformalnym, który służy realizacji celów par- tykularnych przynoszących niekiedy efekty sprzeczne z interesem ogółu. Tabela 1.3. Różnice pomiędzy formami kapitału według A. Sadowskiego Kapitał ludzki Kapitał społeczny Kapitał kulturowy • Tworzony na styku od- działywań przyrodni- czych i społecznych. • Reprezentuje kultury poszczególnych jedno- stek. • Świadome nabywanie nowej tożsamości. • Tworzony przez mecha- nizmy kulturowe: tra- dycję, religię i nawyki historyczne. • Właściwość struktury społecznej (zorganizo- wanego zespołu spo- łecznych zależności). • Podwyższa efektyw- ność funkcjonowania i rozwoju organizacji poprzez ułatwianie współdziałania pomię- dzy jej członkami. • Właściwość struktury kulturowej (zespołu wartości normatywnych wspólnych członkom grupy). • Reprezentuje kulturę grupy. • Posiadanie tożsamości przejętej z grup pierwot- nych (istotnych w pro- cesie socjalizacji pier- wotnej, niepodlegają- cych w dzieciństwie wy- borowi np. rodzina, ko- ledzy, sąsiedzi) Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, WSE, Białystok 2006, s. 20-38. Ponadto w celu odróżnienia kapitału społecznego od ludzkiego i kulturowe- go, można zastosować się do propozycji przedstawionych przez A. Sadowskiego. Ich najważniejsze cechy zawiera tabela 1.3. Badacz ten zakłada, że kapitał społeczny tym się różni od ludzkiego, że jest tworzony przez mechanizmy kulturowe296. Od kulturowego zaś może zostać oddzielony poprzez uznanie go za właściwość struktu- ry społecznej badanej zbiorowości297. Trudniejsze wydaje się analityczne oddzielenie kapitału kulturowego od ludzkiego. „Jest to różnica między kulturą grupy a kultura- mi poszczególnych jednostek, które na ogół przejmują w procesach socjalizacji i wy- chowania podstawowe wartości grupowe, ale też dokonują wyborów, przyswajają selektywnie oferty poszczególnych kultur stosownie do warunków, własnych po- staw i oczekiwań" – twierdzi A. Sadowski298. Cechy kapitału ludzkiego mogą być elementami kapitału kulturowego, jeśli są uznawane za część informacji zbiorowych o charakterze kulturowym299. Poza tym świadome nabywanie nowej tożsamości uznaje się tu za wskaźnik kapitału ludzkiego, podczas gdy posiadanie tożsamości przejętej z grup i wspólnot pierwotnych za wskaźnik kapitału kulturowego300. 296 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 27. 297 Ibidem, s. 35. 298 Ibidem, s. 36. 299 Ibidem, s. 23. 300 Ibidem, s. 37. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 77 1.2.2. Kapitał społeczny w rozwoju społeczno-gospodarczym Rozwój za P. Sztompką rozumiany będzie jako „proces kierunkowy napędza- ny czynnikami endogennymi, w którym poziom pewnych istotnych zmiennych jest stale rosnący"301. Zgodnie z tym ujęciem za rozwój społeczno-gospodarczy możemy uznać różnicowanie się struktur i funkcji, ich ekspansję oraz wzrastającą złożoność i zorganizowanie, przy czym zależą one od mechanizmów wewnątrzspołecznych, a nie czynników egzogennych, jak np. zmiany klimatyczne, czy epidemie chorób. Przykładem może tu być np. przekształcanie miast, gospodarstw domowych lub przedsiębiorstw pod względem ich wyposażenia w dobra materialne służące do wy- konywania pracy lub odpoczynku. W tym miejscu za zasadę rozwoju przyjmujemy koncepcję zrównoważonego rozwoju, która od 1997 roku ma w Polsce rangę konsty- tucyjną. Rozwój społeczno-gospodarczy w myśl tego podejścia powinien się cecho- wać zdolnością do samopodtrzymywania, trwałości i zrównoważenia. Wzrost go- spodarczy ma pozwalać na przeciwdziałanie marginalizacji i dyskryminacji społecz- nej oraz podnosić stan środowiska naturalnego. Zakłada się przy tym, że celem nad- rzędnym jest zrównoważona jakość życia, a do jej osiągnięcia niezbędne jest stałe tworzenie i wzbogacanie instrumentarium rozwoju społecznego, gospodarczego i środowiskowego. Poprzez jakość życia, za specjalistami Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, rozumieć można „kategorię wyrażającą stopień samorealizacji człowieka w ujęciu holistycznym (przy równowadze dobrobytu, dobrostanu i błogostanu) lub w ujęciu mniej czy bardziej zawężonym, np. z punktu widzenia konsumpcji dóbr materialnych zaspokajających jego potrzeby (przy dominacji dobrobytu nad dobro- stanem i błogostanem)"302. W tym kontekście ocena postaw i zachowań społecz- nych, w tym kapitału społecznego, jest traktowana jako przykład wskaźników su- biektywnej jakości życia, czyli zgłaszanego przez poszczególnych ludzi stopnia zaspo- kojenia ich indywidualnych potrzeb, obok takich cech jak np. ocena życia fizyczne- go, stanu posiadania, dobrostanu psychicznego, wsparcia społecznego, oceny swojej sytuacji na rynku pracy, stylu życia, czy skłonności do ryzyka. Dla porównania przy- kładami wskaźników obiektywnej jakości życia, czyli infrastrukturalnych warunków funkcjonowania zbiorowości społecznych, są: sytuacja dochodowa gospodarstwa domowego i sposób gospodarowania dochodami, wyżywienie, zasobność material- na, korzystanie z pomocy społecznej, kształcenie dzieci, uczestnictwo w kulturze 301 P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 440-441, 453. 302 T. Borys, Jakość życia jako przedmiot pomiaru wskaźnikowego, [w:] T. Borys, P. Rogala (red.), Jakość życia na poziomie lokalnym – ujęcie wskaźnikowe, UNDP, Warszawa 2008, s. 9. 78 | A n d r z e j K l i m c z u k i wypoczynku, korzystanie z usług systemu ochrony zdrowia, ubezpieczenia i zabez- pieczenia emerytalne, ubóstwo i bezrobocie. Zasadniczo korzyści z kapitału społecznego dla społeczności można rozpatry- wać w trzech sferach: ekonomicznej, społecznej i politycznej303. Do pozytywnych skutków oddziaływania kapitału społecznego w pierwszej sferze zalicza się m.in. pobudzanie wzrostu gospodarczego, ułatwienie decentralizacji zadań, tworzenie ela- stycznych zespołów produkcyjnych, redukcję kosztów transakcyjnych, ograniczenie syndromu „pasażera na gapę" (uchylania się od wysiłków i oczekiwania na efekty działań pozostałych), zmniejszenie kosztów kontroli, usprawnianie wykorzystania dostępnych zasobów, zwiększenie standardu życia gospodarstw domowych (o ile osoby, które je tworzą, należą do zróżnicowanych organizacji i mają dostęp do róż- nych informacji), sprzyjanie inwestycjom w dzieci i traktowaniu ich jako dodatko- wego zabezpieczenia na okres emerytalny, ułatwianie pożyczania środków finanso- wych od przyjaciół, sąsiadów i towarzystw pomocy wzajemnej. W sferze społecznej kapitał społeczny m.in. ułatwia poszukiwanie pracy, szczególnie osobom z niższych warstw społecznych i – w przypadku posad niewymagających wysokich kwalifikacji – ułatwia awans zawodowy, zmniejsza koszty rekrutacji pracowników, pozytywnie oddziałuje na jakość życia i zdrowie, jest źródłem wsparcia społecznego, nieformal- nej opieki, zmniejsza nierówności społeczno-ekonomiczne, ułatwia przekazywanie wiedzy, uczenie umiejętności i wzorów działania. Natomiast w sferze politycznej ka- pitał społeczny m.in. wspiera utrzymanie demokratycznego ładu społecznego, utrwala postawy obywatelskie, integruje z szerszą zbiorowością, ułatwia współdzia- łanie i zwiększa zaangażowanie w rozwiązywanie problemów społecznych, rozwija solidarność społeczną, pomocniczość, zwiększa kontrolę administracji publicznej, sprzyja inspirowaniu procesu legislacyjnego, zwiększa efektywność instytucji, po- zwala na lepszą diagnozę i zaspokojenie potrzeb społecznych. Tymczasem do negatywnych skutków oddziaływania kapitału społecznego zalicza się przede wszystkim tworzenie zamkniętych grup społecznych, gangów, grup nacisku, utrwalanie nierówności społecznych, wykluczanie ze wspólnot, utrud- nianie dostępu do zasobów osobom spoza specyficznych grup, wywoływanie kon- fliktów między grupami, jak też ograniczenie indywidualnej wolności, presję na sil- ną kontrolę społeczną, obciążenie zobowiązaniami, narzucanie zachowań przestęp- czych, szkodliwych dla zdrowia lub utrudniających edukację304. 303 M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna , op. cit., s. 76-101. 304 Ibidem, s. 101-103. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 79 Poza tym na korzyści z kapitału społecznego wyraźnie wskazują analizy za- ufania i nieufności305. Zaufanie pozwala ludziom lepiej skoncentrować swoje zasoby poznawcze i energetyczne na osiąganiu celów, a nie na szukaniu zabezpieczeń na wypadek porażek. Ludzie, którzy ufają innym, są szczęśliwsi, mają więcej przyjaciół i doświadczają wsparcia społecznego. Ponadto są zdrowsi, bardziej twórczy i koope- ratywni, skłonni do podejmowania wielu prób osiągania celów, wyrażają mniejszy lęk przed porażką, są też mniej zależni od autorytetów oraz mniej skłonni do popeł- niania przestępstw i oszukiwania. Zaufanie mobilizuje podmiotowość, spontanicz- ność, otwartość i nieskrępowane działania wobec innych ludzi. Zmniejsza też odczu- cie niepewności i ryzyka oraz ułatwia inicjowanie interakcji i utrzymywanie trwa- łych relacji z innymi. Odwzajemnienie zaufania pozwala na korzystanie z zasobów innych osób. Zaufanie łączy się z takimi postawami jak: optymizm, poczucie spraw- stwa, życzliwość i tolerancja. Ufanie innym sprzyja powiększaniu kapitału społecz- nego i kontaktom z osobami o wyższym statusie społecznym, daje poczucie uznania i akceptacji ze strony innych, otwiera szansę na dodatkowe korzyści, sprzyja otrzy- mywaniu dodatkowych informacji, dóbr czy innych wartości (np. otrzymywanie re- komendacji wobec osób trzecich). Sprzyja obdarzeniu przez innych „kredytem zaufa- nia", czyli możliwością działania niekonwencjonalnego bez negatywnych sankcji w przypadku porażki. Osoby nieufne zaś mają mniejsze poczucie wsparcia społecznego, ich działa- nia są obarczone wysokim poziomem stresu, który obniża wydajność. Nieufność zmniejsza tendencję do kooperacji i podejmowania ryzyka, częstość podejmowania prób innowacji i podwyższa koszty działań (np. wymusza kontrolę zewnętrzną). Nieufni są też częściej skłonni do oszukiwania i przestępstw, mają poczucie niespra- wiedliwego traktowania, obojętności lub niechęci do innych oraz gorzej oceniają in- stytucje społeczne i system polityczny. Nieufność utrudnia inicjowanie interakcji, wymusza uciekanie się do działań rutynowych i prowadzi do odwzajemnienia nie- ufności. Ponadto rozwija lub umacnia postawy pesymizmu, pasywizmu, poczucia bezsilności, wrogości wobec innych i ksenofobii. Utrudnia wywiązywanie się ze zo- bowiązań, prowadzi do utraty korzyści płynących ze znajomości innych osób, jak też do utraty reputacji. Obniża samoocenę, nadwyręża tożsamość, sprzyja otrzymywa- niu negatywnych sankcji zewnętrznych (np. utrata pracy, wyśmianie, oskarżenie przed sądem) i wewnętrznych (poczucie winy i wstydu, obawa przed kolejnymi sankcjami). 305 Na podst.: K. Skarżyńska, Czy jesteśmy prorozwojowi? Wartości i przekonania ludzi a dobrobyt i demokratyzacja kraju, [w:] M. Drogosz, (red.), Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają, GWP, Gdańsk 2005, s. 81-83; K. Skarżyńska, Pracowity jak Polak. Co to dzisiaj znaczy?, „Kultura współczesna" 1/2006, s. 105-106; P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 305308, 310-314. 80 | A n d r z e j K l i m c z u k Warto jeszcze zwrócić uwagę, iż w zbiorowościach, w których brakuje zaufa- nia, powstają jego funkcjonalne substytuty, czyli alternatywne rozwiązania umożli- wiające zaspokojenie potrzeb zwykle spełnianych przez zaufanie. Według P. Sztompki substytuty takie występują pod postacią praktyk indywidualnych, praktyk rozpowszechniających się oraz reguł kulturowych. Siedem takich mechani- zmów stanowią306: • wiara w opatrzność (uciekanie do losu, przeznaczenia, czy Boga może tłumić niepokój, wzmacniać zaufanie, ale na poziomie społeczeństwa prowadzi do pasywizmu i stagnacji307); • korupcja (daje złudzenie kontroli nad innymi i gwarancję ich przychylności); • nadmierna czujność, osobisty nadzór i kontrola nad innymi („branie spraw w swoje ręce", zatrudnianie agencji ochrony i strażników, zakładanie alar- mów, odzyskiwanie długów siłą); • uciekanie się do instytucji prawnych (sporządzanie kontraktów, powoływanie świadków, odwoływanie się do rozstrzygnięć sądowych); • gettoizacja (otaczanie się murami, tworzenie granic, zakładanie zamkniętych wspólnot); • paternalizm (poszukiwanie silnego przywódcy, zrzeszanie się w kultach i sek- tach); • eksternalizacja zaufania (pokładanie zaufania w przywódcach innych społe- czeństw, ich organizacjach i produktach, w instytucjach międzynarodowych oraz emigracja w poszukiwaniu zatrudnienia). Za ósmy mechanizm można uznać filtrowanie wiadomości przychodzących i wycho- dzących podczas korzystania z technologii cyfrowych – np. nieufność rodzi brak od- powiedzi jednostek, grup i instytucji na zapytania kierowane drogą elektroniczną308. Funkcjonalne substytuty zaufania można uznać za istotne czynniki modyfikujące rozwój społeczno-gospodarczy, które zmieniają dostrzegalne pozytywne i negatyw- ne skutki oddziaływania kapitału społecznego oraz sprzyjają okazywaniu zaufania lub nieufności. Konkludując, należy stwierdzić, iż kapitał społeczny może zarówno pozytyw- nie, jak i negatywnie oddziaływać na rozwój społeczno-gospodarczy. Zakres i sto- pień tych oddziaływań wiąże się ze współwystępowaniem różnych jego form i wy- 306 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 328-333. 307 Wiara religijna jest jednocześnie quasi-kapitałem, gdyż może dawać poczucie bezpieczeństwa, soli- darności i wzajemnego wsparcia. Zob. P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 290-291. 308 A. Klimczuk, Eksperci i narcyzm kulturowy – próba analizy wzajemnych relacji, [w:] J. Sieradzan (red.), Narcyzm: jednostka – społeczeństwo – kultura, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2011, s. 236. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 81 stępowaniem między nimi nierówności. Niemniej istotne jest też zwracanie uwagi na funkcjonalne substytuty zaufania jako głównego wskaźnika kapitału społeczne- go. Substytuty te jedynie pozornie, krótkoterminowo mogą prowadzić do sukcesów rozwojowych. 1.2.3. Zaufanie jako wyraz kapitału społecznego Polaków Z badań European Social Survey z 2004 roku wynika, że tylko 11,3% Polaków podziela opinię, iż „większości ludzi można ufać"309. Tym samym pod względem uogólnionego zaufania Polacy zajmowali ostatnią pozycję wśród 26 krajów obję- tych tym badaniem. W 2008 roku było to zaś 19% i choć odnotowany został wzrost, to wciąż było to ponad trzy razy mniej niż w znajdujących się w czołówce Danii, Norwegii i Finlandii310. W „Diagnozie Społecznej" na to samo pytanie w 2003 i 2005 roku odpowiedziało pozytywnie 10,5% respondentów, 11,5% w 2007 oraz 13,4% w 2009 i 2011 roku. Dopełnienie stanowią badania CBOS z lat 2002-2010, z których dowiadujemy się, że zaufanie do ludzi rośnie wraz z wykształceniem i dochodem311. Z analiz tych wynika, że osoby starsze, po 65 roku życia, są najbardziej ufnie nasta- wione do innych i rzadziej niż pozostali deklarują, że same zawiodły czyjeś zaufanie lub zawiodły się na kimś. Według tych badań w 2002 roku 79% Polaków sądziło, iż „w stosunkach z innymi trzeba być bardzo ostrożnym". W kolejnych latach było to 81% w 2004, 79% w 2006 oraz 72% w 2008 i 2010. W okresie 2002-2010 Polacy ufali najbliższej rodzinie (zmiana z 97% do 96%), dalszej rodzinie (86% do 87%), współpra- cownikom (82% do 84%) i sąsiadom (82% do 84%). Nie ufali zaś takim instytucjom publicznym jak: partie polityczne (zmiana z 65% do 76%), sejm i senat (54% do 68%), administracja publiczna (52% do 47%), sądy (49% do 45%). Ufali zaś: kościołowi (zmiana z 76% do 78%), wojsku (76%), Unii Europejskiej (49% do 60%), policji (62% do 63%), władzom lokalnym (43% do 55%). Według raportów CBOS w Polsce nie ma istotnego związku między uogólnionym zaufaniem a aktywnością społeczną. Podobnie kształtują się deklaracje o zaufaniu mieszkańców Białegostoku. Z badań A. Sadowskiego z 2003 roku wynika, iż najczęściej ufają rodzinie (86,3% osób wyraża zaufanie wysokie oraz bardzo wysokie), przyjaciołom i znajomym (72,2%) oraz osobom starszym (57,3%), w dalszej kolejności osobom wykształconym, 309 J. Czapiński, Kapitał społeczny, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007 – Warun- ki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2007, s. 258-259. 310 J. Czapiński, Kapitał społeczny, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011 – Warun- ki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 285. 311 B. Wciórka, Zaufanie w sferze prywatnej i publicznej, a społeczeństwo obywatelskie, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2006; B. Wciórka, Zaufanie społeczne w latach 2002-2008, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2008; R. Boguszewski, Zaufanie społeczne, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2010. 82 | A n d r z e j K l i m c z u k innym mieszkańcom Białegostoku, przedstawicielom grup narodowych i wyznanio- wych, sąsiadom i współpracownikom312. Poza tym warto dodać, iż Polacy powszechnie nie interesują się dobrem wspólnym. Kolejne edycje „Diagnozy Społecznej" dowodzą zobojętnienie na przy- padki nieuczciwych zachowań313. Na niskim poziomie utrzymuje się skłonność do reagowania, gdy inni uchylają się od płacenia podatków (48,9% respondentów w 2005 roku, 56% w 2007 i 51,8% w 2011, nie interesowało się w ogóle lub mało tym faktem), jeżdżą na gapę (odpowiednio 54%, 58,6% i 54,8%), pobierają bezprawnie zasiłki dla bezrobotnych (40%, 46% i 43%) lub nie płacą czynszu (42,8%, 47% i 45,4%). Należy sądzić, że obywatele, „przymykając oko" na przypadki łamania prawa i dba- jąc wyłącznie o własny interes, w rzeczywistości więcej tracą, niż zyskują w takim układzie. B. Lewenstein w oparciu o analizy badań socjologicznych stwierdza, odnosząc się tym samym do koncepcji F. Fukuyamy, że polskie społeczeństwo to „społeczeń- stwo familijne", w którym podstawową jednostką tworzącą więzi między ludźmi jest rodzina314. W takiej formacji uznaje się silną rodzinę i silne państwo, podczas gdy struktury pośrednie typu stowarzyszeniowego są mniej liczne i uznawane za mniej istotne. Ponadto upowszechnione są niedemokratyczne formy uczestnictwa społecznego, a przejawy działalności obywatelskiej kojarzą się z istnieniem instytu- cji, a nie z obecnością obywatelskich postaw czy wartości. Kapitał społeczny służy tu osiąganiu celów partykularnych, umożliwia tylko reprodukcję dóbr i nie daje grupom nowych możliwości rozwojowych. Szacuje się, że od 1994 roku w badaniach zaczęto dostrzegać, iż kapitał społeczny Polaków zależy od tradycji: lokalnej aktyw- ności, przedsiębiorczości i współpracy, sięgających do czasów zaborów315. Zaufanie do władz lokalnych jest niższe na byłych ziemiach zaboru rosyjskiego, do którego należał Białystok, niż pruskiego i austriackiego. Poza tym Polacy na obszarze byłego zaboru rosyjskiego wolą podejmować działania indywidualne, ustalać rozwiązania w nieformalnych układach lub czekać na inicjatywy władz lokalnych, niżeli podej- mować zorganizowane działania zbiorowe316. 312 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 89-90. 313 J. Grzelak, Postawy wobec dobra wspólnego, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007..., op. cit., s. 236; J. Czapiński, Postawy wobec dobra wspólnego, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011..., op. cit., s. 271. 314 B. Lewenstein, Społeczeństwo rodzin czy obywateli – kapitał społeczny Polaków okresu transfor- macji, „Societas/Communitas" 1/2006, s. 168-175. 315 Ibidem, s. 177. 316 Ibidem, s. 189-191. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 83 Brak zaufania między Polakami według K. Skarżyńskiej można tłumaczyć na kilka sposobów317. Po pierwsze, w społeczeństwie są rozpowszechnione symptomy osobowości autorytarnej i makiawelistycznej – większość Polaków cechuje tradycyj- ne wychowanie, słabe wykształcenie, wysoka religijność oraz pamięć o życiu w au- torytarnym systemie politycznym. Polacy nie starają się zrozumieć zachowań in- nych, wolą wybierać rozwiązania siłowe, bezpieczne i akceptowane przez autoryte- ty, a nie innowacyjne. Do tego widząc, że inni łamią prawo, sami postępują podob- nie. Po drugie, Polacy posiadają doświadczenia generujące nieufność takie, jak pa- mięć o: II wojnie światowej, realnym socjalizmie w Polskiej Rzeczypospolitej Ludo- wej, trudnościach z transformacją ustrojową i integracją europejską, czy aferach wśród elit politycznych. Poza tym rywalizacji w dążeniu do zdobycia społecznie ce- nionych dóbr nie traktuje się w społeczeństwie polskim w kategoriach mobilizacji, sposobu na maksymalizację wysiłków i osiąganie doskonałości w jakimś zakresie, lecz jako przejawy agresji, zawiści, łamania norm. Według J. Czapińskiego stan kapitału społecznego Polaków można opisywać poprzez model dwóch ścieżek rozwoju – molekularnego i wspólnotowego318. Rozwój molekularny bazuje na kapitale ludzkim, w szczególności na wykształceniu i zdro- wiu obywateli. Kluczowa jest tu umiejętność posługiwania się informacjami i wie- dzą, ich analizowania i komunikowania podczas interpretowania i rozwiązywania problemów, przy jednoczesnym zminimalizowaniu występowania stanów chorobo- wych i zaburzeń psychicznych, które miałyby to utrudnić lub uniemożliwić. Ta ścieżka rozwoju sprzyja zarówno różnicowaniu zamożności obywateli zgodnie z ich kompetencjami oraz motywacjami, jak i poprawie jakości życia poprzez wyposaże- nie gospodarstw domowych w dobra trwałe. Dobro wspólne powstaje tu jako efekt zbiórki obowiązkowych podatków; jakkolwiek inwestycje publiczne są mało efek- tywne. Przeciwieństwem jest rozwój wspólnotowy oparty na kapitale społecznym, a w szczególności na takich jego wskaźnikach jak: uogólnione zaufanie, przynależ- ność do organizacji pozarządowych, kontrola korupcji i pozytywny stosunek do de- mokracji. Kapitał ten jest niezbędny do powodzenia przedsięwzięć na wyższym po- ziomie złożoności, których podstawę stanowi współpraca władz centralnych i samo- rządowych, lokalnych społeczności, przedsiębiorców i poszczególnych obywateli. Rozwój ten jest bardziej wymagający niż przy wykorzystaniu wiedzy i zdrowia. 317 K. Skarżyńska, Czy jesteśmy prorozwojowi? Wartości i przekonania ludzi a dobrobyt i demokratyza- cja kraju, op. cit., s. 84-87. 318 Por. J. Czapiński, Kapitał ludzki i kapitał społeczny a dobrobyt materialny: polski paradoks , „Zarzą- dzanie Publiczne" 2/2008, s. 24-25; J. Czapiński, Kapitał społeczny w Polsce. Kiedy stanie się niezbęd- ną przesłanką naszego rozwoju?, [w:] J. Szomburg (red.), Jakie Razem Polaków w XXI wieku? Wspól- nota tożsamości, zasad czy działań?, IBnGR, Gdańsk 2009, s. 29-36; A. Klimczuk, Eksperci i narcyzm kulturowy – próba analizy wzajemnych relacji, op. cit., s. 244-249. 84 | A n d r z e j K l i m c z u k Jego efektem jest wzrost tempa rozwoju infrastruktury, efektywności inwestycji pu- blicznych, równomierny wzrost zamożności obywateli, wyrównywanie szans roz- wojowych obywateli, zapobieganie wykluczeniu społecznemu oraz uzupełnianie działań instytucji państwowych przez obywateli, wzrost ich kontroli i odpowiedzial- ności oraz budowa i ochrona kultury lokalnej przed komercjalizacją. Zdaniem badacza w Polsce po 1989 roku zachodzi paradoks dynamicznego rozwoju społeczno-gospodarczego pomimo słabego kapitału społecznego. Jest to efekt intensywnych inwestycji obywateli w samych siebie: w swoje kompetencje, zdrowie i dobrostan psychiczny oraz niwelowania trudności w zbiorowym podej- mowaniu inwestycji publicznych poprzez wykorzystanie dostępu do zewnętrznych środków finansowania pozyskiwanych z programów Unii Europejskiej. Co za tym idzie wyzwaniem jest dążenie do rozwoju wspólnotowego. Niemniej w koncepcji tej znajduje się założenie o opozycyjnej relacji obu wskazanych ścieżek rozwoju, choć mogą się one wzajemnie uzupełniać. W tym miejscu przykładem poszukiwania sposobów na podtrzymywanie ich równowagi może być koncepcja kapitału kreatywnego autorstwa R. Floridy319. Upraszczając, ka- pitał ten ma stanowić pochodną od kapitału ludzkiego w powiązaniu ze słabymi powiązaniami międzyludzkimi (ang. thin social capital), które nie hamowałyby ak- tywności twórczych jednostek, a jednocześnie byłyby otwarte na imigrantów oraz osoby o odmiennych cechach i poglądach320. W ten sposób możliwe byłoby niwelo- wanie negatywnych efektów kapitału ludzkiego i społecznego, czyli pogłębiania różnic, wykluczania i ograniczania przez tradycje. Istotą tego kapitału jest dualizm, podzielność uwagi, tolerowanie sprzeczności, poruszanie się między różnymi per- spektywami, obecnymi i przyszłymi możliwościami oraz między jednostkami i ze- społami. 1.2.4. Budowa kapitału społecznego jako zadanie strategiczne W literaturze przedmiotu wskazuje się na wiele podejść do tworzenia kapita- łu społecznego w różnych wymiarach i poziomach życia publicznego. Wyróżnić można przynajmniej sześć koncepcji: obywatelskiej polityki społecznej, upodmioto- wienia, aktywizacji, samoorganizacji, zarządzania zaufaniem i model formowania się ruchu społecznego poprzez mobilizację zasobów. W pierwszym przypadku zakłada się, że kapitał społeczny jest zarówno źró- dłem, jak i rezultatem oddolnych, obywatelskich inicjatyw kreowanych poza pań- 319 R. Florida, Narodziny klasy kreatywnej oraz jej wpływ na przeobrażenia w charakterze pracy, wypoczynku, społeczeństwa i życia codziennego, NCK, Warszawa 2010, s. 276-292. 320 Ibidem, s. 282-285. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 85 stwem i jego instytucjami oraz poza sektorem rynkowym321. Kapitał ten jest wyko- rzystywany przez organizacje pozarządowe, podmioty gospodarki społecznej i inne inicjatywy oddolne, służące zaspokajaniu potrzeb obywateli oraz łagodzeniu i/lub eliminowaniu kwestii społecznych w duchu współodpowiedzialności za spójność społeczną i bezpieczeństwo socjalne322. Mogą to być podmioty prowadzące działa- nia na rzecz seniorów, jak też przez same osoby starsze na rzecz innych i dobra wspólnego. Zbliżone podejście można odnaleźć w powiązanych z konstruktywizmem bada- niach i interwencjach z wykorzystaniem technik zwiększania upodmiotowienia323 (ang. empowerment), czyli mocnych stron i zdolności adaptacyjnych jednostek i grup, identyfikacji barier do samodzielnego pokonywania trudności oraz tworzenia warun- ków sprzyjających rozwiązywaniu problemów. Podobnie jest w przypadku aktywiza- cji seniorów poprzez pracę socjalną i edukację społeczną, np. metodą organizowania społeczności lokalnej i tworzenia środowiskowych form pomocy324. Samoorganizacja dotyczy tworzenia i prowadzenia przez osoby starsze m.in. grup samopomocowych, miejskich i dzielnicowych rad seniorów, centrów senioral- nych, klubów seniora, związków emerytów, banków czasu oraz różnorodnych sto- warzyszeń i organizacji pozarządowych325. Zarządzanie zaufaniem (inaczej: zarządzanie przez zaufanie, zarządzanie oparte na zaufaniu)326, to koncepcja odnosząca się do zmiany kultury organizacyjnej na 321 M. Grewiński, S. Kamiński, Obywatelska polityka społeczna, op. cit., s. 12, 33. 322 Por. Ibidem, s. 12. 323 D.M. Piekut-Brodzka, Kapitał ludzki i inwestycje w ludzkie istnienie oraz kapitał społeczny a praca socjalna, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, op. cit., s. 201-211; K. Frysztacki, Socjologia problemów społecznych, Scholar, Warszawa 2009, s. 225-230. 324 P. Czekanowski, Aktywizacja osób starych w społeczności lokalnej (z uwzględnieniem doświadczeń z realizacji polsko-holenderskiego Projektu MATRA COP), [w:] B. Synak (red.), Ludzie starzy w wa- runkach transformacji ustrojowej, op. cit., s. 32-42; E. Górnikowska-Zwołak, Aktywizacja, aktywność, [w:] D. Lalak, T. Pilch (red.), Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Żak, Warszawa 1999, s. 10; P. Błędowski, Środowiskowe formy pomocy i pracy socjalnej, [w:] B. SzaturJaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 189-196. 325 W. Pędich, Ludzie starzy w perspektywie XXI wieku, „Ethos" 3/1999, s. 129-137; M. Dzięgielewska, O. Czerniawska (red.), Aktywność ludzi starszych na przykładzie polskich i francuskich stowarzyszeń społecznych, Wyd. Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, Łódź 2000; W. Pędich (red.), Seniorzy w społeczeństwach Europy XXI wieku. Współtworzenie i współodpowiedzialność, Stowarzyszenie Wolontariatu Międzypokoleniowego, Białystok 2001; M. Halicka, E. Kramkowska, Aktywność osób starszych i przykłady samoorganizowania się seniorów w Polsce, „Trzeci Sektor" nr 3(25)/2011, s. 36-43. 326 J. Palka, R. Winkler, Bariery budowy kultury zaufania, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie", nr 715, 2006, s. 27-40; W.M. Grudzewski, I.K. Hejduk, A. Sankowska, M. Wańtucho- wicz, Zarządzanie zaufaniem w organizacjach wirtualnych, Difin, Warszawa 2007; W.M. Grudzew- ski, I.K. Hejduk, A. Sankowska, M. Wańtuchowicz, Zarządzanie zaufaniem w przedsiębiorstwie. Koncepcja, narzędzia, zastosowania, Wolters Kluwer Polska, Kraków 2009; W.M. Grudzewski, I.K. Hejduk, A. Sankowska, M. Wańtuchowicz, Sustainability w biznesie, czyli przedsiębiorstwo przy- szłości. Zmiany paradygmatów i koncepcji zarządzania, Poltext, Warszawa 2010, s. 66-94. 86 | A n d r z e j K l i m c z u k taką, która będzie sprzyjać występowaniu oczekiwanych wartości i norm postępo- wania członków organizacji, zdobywaniu zaufania innych oraz wzrostowi i repre- zentowaniu wiarygodności własnej i systemów wewnątrz organizacji. Model mobilizacji zasobów odnosi się zaś do wykorzystywania potencjal- nych zdolności, umiejętności, potrzeb, postaw, skłonności poprzez podejmowanie różnych działań. Jest to przekonanie, że ruchy społeczne są efektem zabiegów dzia- łaczy i ideologów propagujących określone idee oraz mobilizujących jednostki i gru- py do działań zbiorowych327. Wykorzystując to podejście można np. analizować roz- wój ruchu samopomocy i Uniwersytetów Trzeciego Wieku328. Jak zauważa M. Theiss, można wyróżnić dwa główne sposoby powstawania kapitału społecznego oraz możliwość oddziaływania polityki społecznej na kapitał społeczny329. Pierwszym sposobem jest jego samorzutne tworzenie. Wówczas stano- wi efekt uboczny istniejących struktur organizacyjnych, a w konsekwencji to bar- dziej pomnażanie niżeli poszerzanie jego zakresu i generowanie nowych jego form. W tym ujęciu jest on zależny od dotychczasowej ścieżki rozwoju danego kraju lub regionu (ang. path dependency), czy też zgodnie z koncepcją P. Bourdieu – od dzie- dziczenia pozycji i kontaktów danego środowiska społecznego. Drugim sposobem jest tworzenie kapitału społecznego w efekcie intencjonalnych decyzji jednostek i gospodarstw domowych, ich racjonalnych kalkulacji. Znaczenie mają tu oczekiwa- ne zyski, przewidywana długość czerpania z tego kapitału korzyści oraz zatrudnienie w zawodach wymagających kontaktów społecznych. Według tego ujęcia najwięk- sze prawdopodobieństwo świadomych działań na rzecz tworzenia kapitału społecz- nego wykazują pracujące osoby w średnim wieku (około 40 roku życia), mieszkają- ce w regionie o silnych tradycjach obywatelskich i angażujące się w działania lokal- nych organizacji społecznych; najmniejsze zaś – osoby do 20 roku życia i powyżej 60 roku życia z regionów objętych strukturalnym bezrobociem i skłonne lub zmu- szone do emigracji lub przeprowadzki. Zaangażowanie podmiotów polityki społecznej w działalność na rzecz budo- wy kapitału społecznego uzasadniają przynajmniej trzy przesłanki330: brak odwza- jemniania przysług i wyłamywanie się ze współpracy; nierówności w dystrybucji tego kapitału oraz zapobieganie powstawaniu jego form szkodliwych dla państwa 327 P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, op. cit., s. 168-174; P. Sztompka, Socjologia zmian społecznych, Znak, Kraków 2005, s. 268-270. 328 M. Halicka, P. Wojciech, Działania samopomocowe ludzi starszych, Akademia Medyczna w Bia- łymstoku, Białystok 1997; J. Halicki, Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej, op. cit.; R. Konieczna-Woźniak, Uniwersytety Trzeciego Wieku w Polsce, Eruditus, Poznań 2001. 329 M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, op. cit., s. 114-116. 330 Ibidem, s. 116-117. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 87 demokratycznego, np. gangów, grup przestępczych, partii faszystowskich. Oddziały- wania te mogą odbywać się w zakresie331: polityki zabezpieczenia społecznego wraz z regulacjami systemu podatkowego i zasadami dostarczania usług społecznych; regulacji dotyczących partycypacji obywatelskiej; polityki równego statusu kobiet i mężczyzn, polityki antydyskryminacyjnej i polityki wobec imigrantów; polityki rynku pracy; polityki zdrowia; polityki edukacyjnej i kulturalnej; polityki mieszka- niowej i zagospodarowania przestrzennego oraz transportu zbiorowego; dostępu do komunikacji, mediów i Internetu. Ważne jest tworzenie między tymi oddziaływa- niami spójnych powiązań. M. Theiss wskazuje również na ogólne ramy pożądanego modelu „polityki społecznej wobec kapitału społecznego"332. Składa się on z sześciu elementów: (1) tworzenia na poziomie krajowym instytucjonalnych ram powstawania kapitału społecznego określonego typu w ramach realizowanych programów; (2) diagnozo- wania form i przejawów kapitału społecznego w wymiarze krajowym, regionalnym i lokalnym z uwzględnieniem zjawiska nierównowagi kapitałów w podziale we- dług rodzaju tworzących je powiązań333 oraz jego przemian i dystrybucji; (3) promo- wania postaci kapitału społecznego zgodnego z zasadami państwa demokratyczne- go; (4) podejmowania działań wspierających kooperację grup i osób w przestrzeni publicznej; (5) uwzględniania potrzeb grup zagrożonych wykluczeniem społecznym; (6) zdecentralizowania działań, gwarantowania i wspierania oddziaływań na kapi- tał społecznych podmiotów aktywnych na poziomie krajowym, regionalnym i lo- kalnym. Podkreślenia wymaga fakt, iż osoby starsze są tu określone jako wymaga- jące szczególnego wsparcia wraz z osobami żyjącymi w ubóstwie, długotrwale bez- robotnymi, niepełnosprawnymi, imigrantami oraz opuszczającymi zakłady karne. Ponadto wyróżnia się oddolne i odgórne koncepcje budowania kapitału spo- łecznego334. W przypadku koncepcji oddolnego budowania kapitału społecznego mamy do czynienia ze spontanicznym wykorzystywaniem przez obywateli i ich grupy takich praktyk życia codziennego, jak np. udział w konsultacjach, unikanie plotek, aktywizowanie narzekających, wolontariat, działalność w grupach samopo- mocowych, zrzeszających ludzi z różnych kultur i religii335. Odgórne koncepcje to 331 Ibidem, s. 124-125. 332 Ibidem, s. 127-129. 333 Podział kapitału społecznego według tworzących go powiązań dotyczy trzech typów: opartego na więzi zrzeszeniowej (ang. bridging), na więzi naturalnej (ang. bonding) i na pionowych zależno- ściach władzy i zwierzchności (ang. linking). 334 Por. A. Klimczuk, Rozwój zrównoważony a kapitał społeczny i metody jego budowania, [w:] Wyzwania globalnego rozwoju, Wyższa Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2011, s. 56-59. 335 Zob. Aneks 3. „Oddolne techniki budowania kapitału społecznego" oraz następujące publikacje: J. Krzyszkowski, Determinants of Building Social Capital in Poland, [w:] Conference Working Papers Series. Vol. II, International Society for Third-Sector Research, Dublin 2000, www.istr.org/ 88 | A n d r z e j K l i m c z u k propozycje reform, zmian prawnych, regulaminowych, administracyjnych i działań politycznych, co wiąże się z ustalaniem strategii i programów rozwojowych na po- ziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Przykładem może być model powsta- wania kultury zaufania autorstwa P. Sztompki336, jak również sterowanie wielokul- turowością zaproponowane przez A. Sadowskiego, które dzięki ograniczaniu nieuf- ności przedstawicieli różnych grup kulturowych, ma prowadzić do przekształceń od społeczeństw zróżnicowanych kulturowo, poprzez pluralistyczne, do wielokulturo- wych – z właściwymi instytucjami działającymi według reguł demokratycznych i czerpiącymi bez specjalnych problemów korzyści z różnic kulturowych337. W tym miejscu przybliżone zostaną tylko koncepcje zawarte w rządowych dokumentach strategicznych. Należy tutaj zwrócić uwagę na szczególną rolę infra- struktury kapitału społecznego stanowiącą podstawę do oddziaływania na jego tworzenie. Nawiązując do podziału zaproponowanego przez J. Ruszałę można przy- jąć, iż infrastruktura jest pojęciem szerszym niż instytucje otoczenia, przy czym po- dział ten ma charakter umowny338. W tym drugim przypadku mówimy o organiza- cjach pozarządowych, niedziałających dla zysku, które posiadają bazę materialną, techniczną, zasoby ludzkie i kompetencyjne do świadczenia usług na rzecz przedsię- biorstw i administracji publicznej. W odniesieniu do budowy kapitału społecznego mogą to być podmioty kształtujące reguły i zasady postępowania w różnych obsza- rach życia publicznego, np. agencje rozwoju regionalnego i lokalnego, ośrodki szko- resource/resmgr/working_papers_dublin/krzyszkowski.pdf [17.05.2012]; B.J. Nelson, L. Kaboolian, K.A. Carver, The Concord Handbook: How to Build Social Capital Across Communities, UCLA School of Public Policy and Social Research, Los Angeles 2003, http://concord.sppsr.ucla.edu/concord.pdf [17.05.2012]; X. de Souza Briggs, The Community Problem-Solving Project , Massachusetts Institute of Technology, Massachusetts 2000-2005, www.community-problem-solving.net [17.05.2012]; T.H. Sander, K. Lowney, Social Capital. Building Toolkit , Saguaro Seminar: Civic Engagement in America at Harvard University's John F. Kennedy School of Government, October 2006, www.hks.harvard.edu/saguaro/pdfs/skbuildingtoolkitversion1.2.pdf [17.05.2012]; Community Builders Library, www.communitybuilders.ro/library [17.05.2012]; The Community Tool Box, University of Kansas, Kansas 1994-2011, http://ctb.ku.edu [17.05.2012]; M. Vuijlsteke, F. Vandamme (eds.), Building social capital for more inclusive societies. Partnerships for innovative approaches in Europe, „Collegium", Nr. 38, Spring 2009, www.coleurop.be/file/content/publications/pdf/Collegium38.pdf [17.05.2012]; W. Allen, Learning for Sustainability: Capacity building, social capital and empowerment , 20062011, http://learningforsustainability.net/social_learning/capacity.php [17.05.2012]; M. Klimowicz, W. Bokajło (red.), Kapitał społeczny – interpretacje, impresje, operacjonalizacja, CeDeWu, Warszawa 2010. 336 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 293-300. 337 Zob. A. Sadowski, Sterowanie wielokulturowością. Dotychczasowe doświadczenia i kierunki prze- mian, [w:] J. Nikitorowicz, M. Sobecki (red.), Edukacja międzykulturowa w wymiarze instytucjonal- nym, Trans Humana, Białystok 1999, s. 33-42; A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkań- ców miasta, op. cit., s. 133-140, 176-177; A. Sadowski, Procesy konstruowania społeczeństwa wielokul- turowego, [w:] B. Poskrobko, Zrównoważony rozwój gospodarki opartej na wiedzy, WSE, Białystok 2009, s. 70-81; A. Sadowski, Socjologia wielokulturowości jako nowa subdyscyplina socjologiczna, „Pogranicze. Studia społeczne", Tom XVIII, 2011, s. 5-25. 338 J. Ruszała, Lokalna przedsiębiorczość jako szansa na aktywizację społeczności lokalnych, [w:] B. Filipiak, J. Ruszała, Instytucje otoczenia biznesu. Rozwój, wsparcie, instrumenty, Difin, Warszawa 2009, s. 74-80. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 89 leniowo-doradcze, fundusze, instytucje promujące innowacyjność i kreatywność, podmioty określane jako „organizacje infrastrukturalne trzeciego sektora", które do- starczają informacji, poradnictwa i szkoleń pozostałym organizacjom pozarządowym oraz organizacje parasolowe, federacje, platformy, koalicje i porozumienia działające również w interesie publicznym339. Mówiąc o infrastrukturze kapitału społecznego poza instytucjami otoczenia, będziemy mieć zatem do czynienia nie tylko ze „wspólnotami mieszkańców domów lub osiedli, klubami społecznymi, grupami obywatelskimi, organizacjami kościelny- mi, czy zespołami artystycznymi"340. W takim podejściu pod uwagę brane mogą być także urządzenia i instytucje wspierające wzmacnianie kapitału społecznego, wraz z zasobami informacji, modelami, procedurami, środkami technicznymi i powiąza- niami z krajowymi, europejskimi i światowymi systemami informacyjnymi. W tym szerszym rozumieniu otoczenie budowy kapitału społecznego tworzyłyby również jednostki administracji rządowej i samorządowej, spółki, jednostki badawczo-ro- zwojowe, organizacje pracodawców i pracobiorców, izby i stowarzyszenia zawodo- we, sektor szkolnictwa wyższego, sektor kultury oraz sieci wpierania przedsiębior- czości i innowacyjności, w tym instytucje doradcze, konsultingowe i finansowe. Do infrastruktury kapitału społecznego zaliczane byłyby też np. instytucje dialogu spo- łecznego i obywatelskiego, klastry, partnerstwa lokalne, związki, organizacje wirtu- alne, konsorcja, podmioty ekonomii społecznej wraz z instytucjami ich wsparcia i otoczenia, kawiarenki obywatelskie, targi, grupy robocze, zespoły problemowe, różne formy zebrań, ośrodków konsultacyjnych i komitetów monitorujących341. 339 Por. J. Ruszała, Organizacje pozarządowe w świetle teorii i praktyki gospodarczej, [w:] B. Filipiak, J. Ruszała, Instytucje otoczenia biznesu..., op. cit., s. 117-118. 340 R. Domański, Geografia ekonomiczna. Ujęcie dynamiczne, op. cit., s. 241-242. Por. R. Domański, Go- spodarka przestrzenna. Podstawy teoretyczne, op. cit., s. 84. 341 Na podst.: K. Sadło (red.), Z nami łatwiej, czyli infrastruktura trzeciego sektora, FRSO, Warszawa 2005; P. Frączak, Rola infrastruktury III sektora w budowie ekonomii społecznej w Polsce, FISE, War- szawa 2006; R. Spear, Ramy instytucjonalne dla przedsiębiorstwa społecznego: wyzwania dla Polski i innych nowych krajów członkowskich, FISE, Warszawa 2006; D. Głażewska (red.), Wiedza i do- świadczenie. Moduł 3: Współpraca z otoczeniem, ARFP, Warszawa 2006; M. Małecka-Łyszczek, Z. Wesołowski, Modele współpracy podmiotów ekonomii społecznej z administracją publiczną, FISE, Warszawa 2008; J. Męcina, Dialog społeczny a polityka społeczna, [w:] G. Firlit-Fesnak, M. Szylko-Skoczny (red.), Polityka społeczna. Podręcznik akademicki, PWN, Warszawa 2008, s. 373387; J. Ruszała, Lokalna przedsiębiorczość jako szansa na aktywizację społeczności lokalnych, op. cit., s. 74-80; M. Klimowicz, W. Bokajło (red.), Kapitał społeczny – interpretacje, impresje, operacjonali- zacja, op. cit.; M. Leszczyńska, P. Stronkowski, A. Szczurek, J. Szut, Diagnoza organizacji infrastruktu- ralnych oraz identyfikacja zapotrzebowania organizacji pozarządowych na usługi świadczone przez organizacje infrastrukturalne. Raport końcowy, MPiPS, Warszawa 2010; P. Frączak, Dialog obywa- telski – między rzecznictwem a reprezentatywnością, „Animacja Życia Publicznego", 1-2/2010, s. 24-25; A. Matan, K. Kopińska, Szansa dla warszawskiego podwórka, czyli o budowaniu sąsiedzkich więzi w stolicy, „Animacja Życia Publicznego", 1-2/2010, s. 36-38; A. Matan, K. Kopińska, Wykorzystujmy zasoby, czyli kilka słów o lokalnej współpracy, „Animacja Życia Publicznego", 3/2010, s. 44-47; Oto- czenie podmiotów ekonomii społecznej, FISE, Warszawa 2011; A. Olech, T. Kaźmierczak, Modele par- 90 | A n d r z e j K l i m c z u k Za infrastrukturę kapitału społecznego ludzi starych uznać można natomiast w szczególności podmioty wskazane w typologii zaproponowanej przez A. Leszczyńską- Rejchert342. Są to: domy pomocy społecznej, dzienne domy pomocy, kluby seniora, Uniwersytety Trzeciego Wieku, hospicja, grupy samopomocowe oraz organizacje pozarządowe. Przy czym te ostatnie można podzielić na pięć typów: 1. Organizacje wspierające osoby starsze w sferze zdrowotnej (działające na rzecz niepełnosprawnych i przewlekle chorych np. Polskie Towarzystwo Walki z Ka- lectwem, Fundacja Ochrony Zdrowia Inwalidów, Fundacja Osób Niepełno- sprawnych; działające na rzecz niesłyszących np. Fundacja Pomocy Inwalidom Słuchu im. Ks. Jakuba Falkowskiego, Społeczne Stowarzyszenie Inwalidów Słuchu i ich Przyjaciół; działające na rzecz niewidomych np. Polski Związek Niewidomych; działające na rzecz dotkniętych chorobą Alzheimera i ich rodzin np. Polskie Stowarzyszenie Pomocy Osobom z Chorobą Alzheimera, Polska Fundacja Alzheimerowska); 2. Organizacje skupiające osoby starsze i działające na ich rzecz (organizacje „eme- ryckie" np. Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów, Fundacja „Eme- ryt"; organizacje kombatanckie np. Związek Legionistów, Światowy Związek Żołnierzy AK; UTW i kluby seniora; organizacje kościelne np. Akcja Katolicka; grupy o charakterze samopomocowym, w tym np. koła gospodyń wiejskich); 3. Organizacje wspomagające ludzi starszych jako osoby biedne i samotne (np. pa- rafialne zespoły charytatywne, punkty parafialne, zespoły „Caritas", Polski Ko- mitet Pomocy Społecznej, Polski Czerwony Krzyż); 4. Organizacje wspierające domy pomocy społecznej lub prowadzące placówki opieki dla ludzi starszych (np. Stowarzyszenie Budowy Domów Spokojnej Sta- rości „Nasz Dom" z Gdańska, Fundacja Domu Spokojnej Starości w Białogar- dzie, Fundacja Złota Jesień z Gorzowa Wielkopolskiego); 5. Organizacje popularyzujące zagadnienia z zakresu gerontologii (np. Polskie To- warzystwo Gerontologiczne, Stowarzyszenie Gerontologów Społecznych). Należy zaznaczyć, iż powyższa typologia odnosi się do rozwiązań wdrażanych i po- pularyzowanych w Polsce. Infrastruktura ta może być poszerzana o formy wspiera- nia osób starszych rozwijane w innych krajach. Są to np. centra seniora, miejskie tycypacji publicznej, [w:] A. Olech (red.), Partycypacja publiczna. O uczestnictwie obywateli w życiu wspólnoty lokalnej, ISP, Warszawa 2011, s. 100-111; M. Niedek, Infrastruktura instytucjonalna ekono- mii społecznej, „Polityka Społeczna" 4/2011, s. 12-16; D. Ilczuk, K. Krzysztofek, Znaczenie kompetencji kulturowych dla budowania kreatywności i kapitału intelektualnego Europy, MKIDN, Warszawa 2011, http://platformakultury.pl/files/2011-10-25/ekspertyza_znaczenie_kompetencji.pdf [17.05.2012]. 342 A. Leszczyńska-Rejchert, Człowiek starszy i jego wspomaganie. W stronę pedagogiki starości, op. cit., s. 157-184. Por. M. Cisek, Kapitał społeczny jako szczególny zasób osób starszych. Próba pomiaru, op. cit., s. 96-97. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 91 rady seniorów, wspólnoty mieszkaniowe seniorów, kluby i ogniska międzypokole- niowe, uniwersytety wszystkich pokoleń, grupy wolontariatu – pomocy ochotni- czej343. Zgodnie z „Raportem Polska 2030" kapitał społeczny to „potencjał zgroma- dzony w polskim społeczeństwie w postaci obowiązujących norm postępowania, zaufania i zaangażowania, które wspierając współpracę i wymianę wiedzy, przyczy- niają się do wzrostu dobrostanu Polski"344. W dokumencie stwierdza się, że niezbęd- ne jest uzupełnienie kapitału społecznego, umożliwiającego przetrwanie i adaptację, o jego formę rozwojową określaną jako „zdolność ludzi do ufania sobie we wszyst- kich wymiarach życia – począwszy od zaufania między jednostkami po zaufanie obywateli do infrastruktury instytucjonalnej państwa"345. Zespół Doradców Strate- gicznych Prezesa Rady Ministrów założył, że: „Silny kapitał społeczny wzmocni więzi i zdolność do kooperacji, wyzwoli kreatywność, ale przede wszystkim, powi- nien stworzyć świat, w którym ludzie będą sobie umieli wzajemnie wyjaśniać rze- czywistość i wspierać się wzajemnie w rozwiązywaniu problemów, w które pań- stwo i jego instytucje nie będą musiały się już angażować"346. Przyjęto przy tym, że kapitał rozwojowy powinien być oparty nie na wartościach materialistycznych – jak przywiązanie do dóbr materialnych, troska o bezpieczeństwo ekonomiczne i fizyczne – lecz na postmaterialistycznych, jak np. swobodna ekspresja i samorealizacja, dąże- nie do szczęścia, jakość życia, ochrona środowiska naturalnego, prawa kobiet, uczest- nictwo w życiu publicznym. W wymiarze gospodarczym przejście to ma cechować się wyborem takich wartości jak: merytokracja, ryzyko, innowacyjność, samoodpo- wiedzialność, sukces; w wymiarze politycznym – obywatelskim uczestnictwem, le- galizmem, lojalnością obywatelską; zaś w kulturowym – indywidualizmem, krytycy- zmem, otwartością i tolerancją347. Przeprowadzona dalej diagnoza kapitału – poza zaufaniem – obejmowała aktywność obywatelską, strukturę organizacji pozarządo- wych, potencjał kulturowy i kreatywny obywateli oraz postawy i wyznawane war- tości. Zwrócono uwagę, że kapitał społeczny powinien być budowany w takich ob- szarach, jak „świat lokalny (mała ojczyzna), rodzina, miejsce pracy" oraz w wymia- rze „więzi łączących obszary wiejskie z miejskimi"348. Określono 22 rekomendacje, wśród których znalazły się propozycje m.in.: kształtowania prawa ułatwiającego zrzeszanie się organizacji pozarządowych; powołania funduszy regionalnych na rzecz 343 Zob. A. Leszczyńska-Rejchert, Człowiek starszy i jego wspomaganie. W stronę pedagogiki starości , op. cit., s. 185-200. 344 M. Boni (red.), Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, op. cit., s. 207. 345 Ibidem, s. 339. 346 Ibidem, s. 340. 347 Ibidem, s. 343-345. 348 Ibidem, s. 340. 92 | A n d r z e j K l i m c z u k ich instytucjonalizacji; wieloletniej strategii wsparcia społeczeństwa obywatelskie- go, wsparcia dla samorządów lokalnych w zakresie przygotowywania programów współpracy z trzecim sektorem; pobudzania debaty publicznej angażującej wszyst- kich interesariuszy celem budowy zaufania między obywatelami i infrastruktury in- stytucjonalnej państwa; przedefiniowania roli mediów publicznych; tworzenia przy- jaznej przestrzeni publicznej; wspierania niezależnych instytucji typu think tank; rozwoju sektora kreatywnego oraz dostępności dziedzictwa gromadzonego przez in- stytucje pamięci i kultury349. Kapitał społeczny w projekcie „Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju", poza poświęconym mu rozdziałem stanowiącym część filaru efektywności, jest wskazywany jako element rozwoju regionalnego w filarze terytorialnego równowa- żenia rozwoju (dyfuzji) oraz jako podstawa filaru innowacyjności w powiązaniu z rozwojem kultury cyfrowej dla osiągnięcia prorozwojowego impetu cyfrowego, przez co ma sprzyjać „budowaniu nowych przewag konkurencyjnych i podstaw szybkiego rozwoju gospodarczego"350. W rozdziale dotyczącym kapitału społecznego wskazano 10 celów szczegółowych i 43 podporządkowane im cele operacyjne stano- wiące rekomendowane działania351. Wśród propozycji znajdują się m.in.: pełniejsze wykorzystanie istniejącej infrastruktury instytucji kultury; zmiana roli publicznych instytucji kultury wraz z ich restrukturyzacją, usprawnieniem, wprowadzeniem no- wych modeli zarządzania i finansowania; przedefiniowanie misji mediów publicz- nych. Wskazuje się również na dbanie o rozwój przestrzeni publicznej w miastach – miejsc spotkań, dyskusji i otwartości; zwiększenie wykorzystania instytucji samorzą- du szkolnego; wprowadzenie mechanizmów finansowych promocji samorządów efektywnie współpracujących z organizacjami pozarządowymi oraz nowoczesnych metod komunikowania się administracji publicznej z obywatelami. Zakłada się też ułatwienie procesu zrzeszania się obywateli i fundacji; powołanie regionalnych fun- duszy finansujących działalność organizacji pozarządowych; zmianę mechanizmu tzw. 1% podatku dochodowego na rzecz organizacji pożytku publicznego. Inne pro- pozycje to np. uproszczenie zasad rejestracyjnych i sprawozdawczości oraz ogranicze- nie wymogu ubiegania się o pozwolenie na przeprowadzenie zbiórki publicznej. W projekcie „Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju na lata 2011–2020" („Strategia Rozwoju Kraju 2020") rozwój kapitału społecznego wskazano jako jeden z priorytetowych kierunków interwencji publicznej w ramach celu I.3. „Wzmocnie- nie warunków sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb i aktywności oby- 349 Ibidem, s. 367-370. 350 M. Boni (red.), Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030. Projekt , op. cit., s. 57. 351 Ibidem, s. 282-299. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 93 watela" obszaru strategicznego I. „Sprawne i efektywne państwo" 352. Na lata 20112015 przewidziano zmiany w programie nauczania związane z wykorzystaniem pro- jektów i prac zespołowych oraz przedefiniowanie misji mediów publicznych. Na lata 2011-2020 zaś m.in. budowę platformy wymiany informacji i doświadczeń od- noszących się do kierunków działań państwa, obejmującą ośrodek koordynacyjny i konsultacyjny; zdefiniowanie i wdrożenie zasad prowadzenia konsultacji społecz- nych z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych; zwiększenie możliwości korzystania z obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej na poziomie lokalnym; wprowadzenie partnerstwa publiczno-społecznego; umożliwienie wykorzystania przez inicjatywy obywatelskie istniejącej infrastruktury oraz zmianę roli publicznych instytucji kultury celem integrowania społeczności lokalnej i pobudzania aktywności obywatelskiej. Kolejne propozycje działań zawiera projekt „Strategii Rozwoju Kapitału Spo- łecznego" (SRKS), przy czym w dokumencie tym wskazano, że odniesienia do kapi- tału społecznego znajdą się w innych strategiach horyzontalnych – poza przyjętą już „Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego", również w przygotowywanej „Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego", „Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodar- ki", „Strategii Sprawne Państwo" oraz „Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa"353. Należy zaznaczyć przy tym, że omawiany dokument zo- stanie zaktualizowany w 2013 roku ze względu na przyjmowanie nowej perspekty- wy finansowej Unii Europejskiej na lata 2014-2020354. Kapitał społeczny zdefinio- wany został tu jako: „wynikająca z zaufania oraz obowiązujących norm i wzorów postępowania, zdolność obywateli do mobilizacji i łączenia zasobów, która sprzyja kreatywności oraz wzmacnia wolę współpracy i porozumienia w osiąganiu wspól- nych celów"355. Założono, że wymaga oparcia w infrastrukturze społecznej „rozumia- nej szeroko jako instytucje, sieci i przestrzenie, w których relacje te mogą przebiegać. Ważnym elementem infrastruktury społecznej jest sprzyjająca przestrzeń publiczna, a więc urzędy, instytucje kultury, szkoły czy parki, ale też media publiczne"356. Eks- perci ze środowisk akademickich, obywatelskich, administracji centralnej i samorzą- dowej w SRKS zaproponowali 29 kierunków działań podporządkowanych 9 priory- tetom i 4 celom operacyjnym. Przynajmniej 13 z określonych w dokumencie kierun- ków działań zawiera odniesienia do infrastruktury i otoczenia instytucjonalnego budowy kapitału społecznego, m.in. słabo zarysowane w poprzednich dokumen- 352 Strategia Rozwoju Kraju 2020. Projekt , MRR, Warszawa, listopad 2011, s. 38-41. 353 M. Smoleń (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego. Projekt dokumentu po konsultacjach społecznych, op. cit., s. 20-21. 354 Ibidem, s. 92. 355 Ibidem, s. 26. 356 Ibidem, s. 27. 94 | A n d r z e j K l i m c z u k tach, jak np. „Wspieranie rozwoju przedsiębiorczości społecznej i innych form prze- ciwdziałania wykluczeniu społecznemu i zawodowemu, w tym różnorodnych form samopomocy" (pkt. 2.3.1.) i „Rozwijanie współpracy między instytucjami kultury, oświaty, nauki i organizacjami społecznymi oraz podmiotami prywatnymi" (pkt. 4.2.1.)357. Zapisów tych jest dużo, przy czym ich wprowadzenie w życie wymaga nie tylko zmian legislacyjnych, reorganizacji wielu instytucji i poprawy koordynacji ich działań, ale też przemian w aktywności i postawach ich kadr, poparcia silnych grup interesu oraz akceptacji obywateli. Zasadniczo wyróżnia się wiele metod i technik generowania kapitału społecz- nego, które – uogólniając – można podzielić na związane z jego samorzutnym po- wstawaniem oraz stanowiące efekt zamierzonych działań różnych podmiotów życia publicznego, związane z oddolną działalnością obywateli i odgórnymi reformami koordynowanymi przez władze publiczne. Systematyczna budowa zasobów kapitału społecznego dopiero w ostatnich latach zaczyna być traktowana jako istotne zada- nie strategiczne. Jego realizacja będzie wymagać szerokiego i wielowymiarowego wykorzystania istniejącej (lecz do tej pory nie postrzeganej przez pryzmat oddziały- wania na relacje międzyludzkie) lub stworzenia zupełnie nowej infrastruktury kapi- tału społecznego. 1.3. Istota kapitału społecznego ludzi starych 1.3.1. Aktywność ekonomiczna w ostatnim etapie życia Praca ludzka nie tylko służy zaspokajaniu potrzeb materialnych, ale stanowi też źródło samoidentyfikacji człowieka, daje poczucie własnej wartości i użyteczno- ści, organizuje czas i pozwala na podtrzymywanie kontaktów społecznych. Dolna granica zatrudnianych na rynku pracy w Polsce wynosi 16 lat. Górna zaś zależna jest od branż i zawodów. Niemniej powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla ko- biet i 65 lat dla mężczyzn. Osiągnięcie górnej granicy wieku nie oznacza zakazu pra- cy, ale może stanowić podstawę do rozwiązania umowy o pracę oraz daje pracow- 357 Za dalsze kierunki działań SRKS obejmujące nawiązania do infrastruktury i otoczenia instytucjo- nalnego budowy kapitału społecznego można uznać: 2.1.1. „Wzmocnienie i upowszechnienie mecha- nizmów dialogu obywatelskiego i dialogu społecznego"; 2.1.2. „Wspieranie rozwoju partnerstwa i innych form współpracy służących przekazywaniu realizacji zadań publicznych obywatelom"; 2.1.3. „Zwiększenie wykorzystania zasobów lokalnych instytucji publicznych dla rozwijania aktyw- ności obywatelskiej"; 2.2.1. „Ułatwianie działalności organizacjom obywatelskim"; 2.3.2. „Wspieranie poradnictwa prawnego i obywatelskiego"; 3.2.3. „Wspieranie społecznej partycypacji w tworzeniu i upowszechnianiu polskich treści w mediach społecznych i komercyjnych oraz w Internecie"; 3.2.4. „Wzmacnianie niezależności i pluralizmu mediów oraz wspieranie mediów lokalnych, regionalnych i obywatelskich"; 4.2.2. „Rozwój infrastruktury kultury i zwiększenie efektywności działania insty- tucji kultury i państwowych"; 4.2.3. „Rozwój systemu wsparcia dla sektora kreatywnego oraz wspieranie przedsiębiorczości w kulturze"; 4.2.4. „Rozwój kształcenia artystycznego i systemu wspie- rania talentów"; 4.2.5. „Wzmocnienie promocji kultury polskiej za granicą". K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 95 nikowi prawo do przejścia na emeryturę358. Należy zaznaczyć, iż zgodnie z zapowie- dzią sformułowaną w exposé premiera Donalda Tuska w listopadzie 2011 roku oraz decyzją Sejmu i Senatu z maja, a następnie prezydenta z czerwca 2012 roku, od 2013 roku wiek emerytalny w Polsce ma być stopniowo podnoszony i wyrównany dla kobiet i mężczyzn do 67 roku życia359. Analizy dotyczące pracy osób starszych pro- wadzone są głównie w odniesieniu do osób znajdujących się w niemobilnym wie- ku produkcyjnym (45-59 w przypadku kobiet i 45-64 lat w przypadku mężczyzn) lub powyżej 50 roku życia, uznawanych za kategorię osób będących w szczególnej sytu- acji na rynku pracy360. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej, w związku z realiza- cją programów operacyjnych i uruchomieniem środków funduszy strukturalnych, wzrosła liczba publikacji związanych z pracą zarobkową powyższych grup oraz za- rządzaniem wiekiem w organizacjach361. Jednocześnie jednak dalsza, wtórna aktyw- ność zawodowa emerytów nadal stanowi słabo rozpoznany temat362. Za Głównym Urzędem Statystycznym, aktywność ekonomiczną definiuje się jako „fakt wykonywania, posiadania bądź poszukiwania pracy"363. Przy czym wyka- zuje ją zbiorowość osób pracujących i bezrobotnych, a ich przeciwieństwo stanowi zbiorowość osób biernych zawodowo. Aktywni ekonomicznie są ci, którzy pracują zarobkowo, bądź są zatrudnieni i tymczasowo nie wykonują pracy np. z powodu choroby lub korzystania z urlopu, jak również bezrobotni określani jako ci, którzy poszukują pracy i są gotowi do jej podjęcia. Zatrudnienie dotyczy tu zarówno legalne- go wykonywania pracy, jak i pracy w „szarej strefie". Jako bierne zawodowo określa się natomiast osoby nieposiadające legalnej lub nielegalnej pracy i jej nieposzukują- ce. Są to głównie studenci, gospodynie domowe oraz niepracujący emeryci i renciści. Pojęciem węższym jest aktywność zawodowa, czyli sposoby porozumiewania się człowieka z innymi ludźmi i z otaczającym go światem poprzez zaspokajanie potrze- 358 B. Szatur-Jaworska, Aktywność ekonomiczna człowieka starego, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błę- dowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 145-146. 359 Exposé premiera Donalda Tuska, op. cit., s. 14; Reforma emerytalna przyjęta przez Sejm, KPRM, 11.05.2012, op. cit .; Prezydent podpisał ustawę emerytalną, KPRP, 01.06.2012, op. cit. 360 Grupa osób powyżej 50. roku życia stanowi pojęcie stosowane zgodnie z przepisami Ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2004r., Nr 99 poz. 1001). Zgodnie z nią ta grupa wieku zalicza się do kategorii osób będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy. W art. 49 ustawy do kategorii tej zakwalifikowano również bezrobotnych do 25. roku życia, długotrwale pozostających bez zatrudnienia, bez kwalifikacji zawodowych, samotnie wycho- wujących co najmniej jedno dziecko do 7. roku życia i niepełnosprawnych. 361 Zob. np. publikacje projektów „Dojrzałość wykorzystuje wiedzę", „Sojusz dla pracy" i „Mayday" realizowanych w latach 2005-2008 w ramach inicjatywy wspólnotowej EQUAL (Equal: Lista rezul- tatów, www.equal.org.pl/baza.php?M=3&lang=pl [17.05.2012]) oraz: J. Liwiński (i wsp.), Dezaktywi- zacja osób w wieku okołoemerytalnym, MPiPS, Warszawa 2008; Z. Wiśniewski (red.), Determinan- ty aktywności zawodowej ludzi starszych, TNOiK, Toruń 2009; Z. Wiśniewski (red.), Zarządzanie wiekiem w organizacjach wobec procesu starzenia się ludności, TNOiK, Toruń 2009; I.E. Kotowska, I. Wóycicka (red.), Sprawowanie opieki oraz inne uwarunkowania podnoszenia aktywności zawo- dowej osób w starszym wieku produkcyjnym, MPiPS, Warszawa 2008. 362 Zob. B. Urbaniak, Praca zawodowa po przejściu na emeryturę. Społeczno-ekonomiczne przesłanki powrotu emerytów do aktywnego życia zawodowego, Wyd. UŁ, Łódź 1998. 363 Aktywność ekonomiczna ludności Polski w latach 2003-2007, GUS, Warszawa 2009, s. 7. 96 | A n d r z e j K l i m c z u k by uznania, użyteczności i przydatności oraz zapobieganie utracie pozycji społecznej, sprzyjanie poprawie samopoczucia, samooceny zdrowia oraz ułatwianie określenia uznawanych zwyczajów i stylu życia. Aktywność tą odróżnia się od innych form jak: aktywność domowo-rodzinna, kulturalna, społeczna, edukacyjna, religijna i re- kreacyjna364. Zakłada się, że w społeczeństwach nowoczesnych praca ludzi starych w wymiarze ekonomicznym traci na znaczeniu, gdyż wiele z tych osób utrzymuje się z emerytur, rent i innych niezarobkowych źródeł dochodów. Istotny jest jednak pozaekonomiczny wymiar pracy obejmujący jej powiązanie z pozycją i statusem społecznym, zaspakajaniem potrzeb psychospołecznych, ograniczaniem osamotnie- nia, organizowaniem budżetu czasu i motywowaniem do regularnej aktywności365. Prowadzone przez Główny Urząd Statystyczny Badania Aktywności Ekono- micznej Ludności (BAEL) oraz narodowe spisy powszechne i rolne są głównymi źró- dłami informacji o aktywności ekonomicznej ludzi starych w Polsce366. Osoby w wieku poprodukcyjnym nie są uwzględniane w prowadzonych przez urzędy pra- cy statystykach bezrobocia rejestrowanego. Według danych z narodowych spisów powszechnych w okresie między 1988, a 2002 rokiem współczynnik aktywności za- wodowej dla populacji w wieku 55-64 lat zmniejszył się z 52,3% do 30,4%, zaś w przypadku populacji w wieku 65 lat i więcej – z 24,1% do 6,9%367. Poza tym, we- dług danych Eurostatu w latach 2004-2006, Polska miała najniższą stopę zatrudnie- nia osób w wieku 55-64 lat spośród wszystkich ówczesnych 25 krajów Unii Europej- skiej368. Według tego źródła w latach 1997-2010 wskaźnik ten zmniejszył się z 33,9% w 1997 roku do 27,2% w 2005, a następnie wzrastał do 34% w 2010. Jego wartość była niższa od średniej UE-27 odpowiednio o 2,3, 15,1 i 12,3 pkt. proc. Według Euro- statu przeciętny wiek wyjścia z rynku pracy w Polsce w latach 2001-2007 wzrósł w przypadku kobiet z 55,5 do 57,5 lat, a w przypadku mężczyzn z 57,8 do 61,4 lat. Średnia wartość tego wskaźnika dla krajów UE-27 wynosiła dla kobiet odpowiednio 59,4 i 60,5 lat, zaś dla mężczyzn 60,4 i 61,9 lat. Różnice te są związane z dynamicz- nym wzrostem zatrudnienia osób starszych w pozostałych krajach Unii Europejskiej, odmienną etyką pracy, ustawowym wiekiem emerytalnym i zaangażowaniem pod- miotów polityki rynku pracy w zatrzymanie seniorów na rynku pracy. Większość 364 M. Dzięgielewska, Aktywność społeczna i edukacyjna w fazie starości, [w:] B. Szatur-Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, op. cit., s. 161-163. 365 B. Szatur-Jaworska, Aktywność ekonomiczna człowieka starego, op. cit., s. 142-144; M. Halicka, J. Halicki, Praca zawodowa i jej znaczenie w życiu człowieka starego, [w:] B. Synak (red.), Polska sta- rość, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002, s. 178-186. 366 B. Szatur-Jaworska, Aktywność ekonomiczna człowieka starego, op. cit., s. 145-146. 367 Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002, op. cit., s. 53. Zob. również wyniki Badań Aktywności Ekonomicznej Ludności za lata 1995-2010 (Tabela 4, Aneks). 368 E. Kryńska, Zasoby pracy w Polsce – stan obecny i perspektywy, IPiSS, Łódź 2006, http://biblioteka. mwi.pl/index.php?option=com_k2&view=item&task=download&id=157&Itemid=3 [17.05.2012], s. 19-21. Por. Eurostat: Employment rate of older workers by sex, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do? tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tsiem020 [17.05.2012]; Eurostat: Average exit age from the labour force by sex, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do? tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tsiem030 [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 97 Polaków zatem kończy pracę jeszcze przed przekroczeniem wieku emerytalnego. Sza- cuje się, że w 2006 roku spośród 6 milionów osób, które pobierają emerytury i ren- ty, co czwarta mogłaby pracować369. Również w Białymstoku niewiele osób star- szych podejmuje pracę zarobkową. W 2002 roku pośród osób, które przekroczyły 55. rok życia większość (około 82%) była bierna zawodowo, czyli nie posiadała pracy le- galnej lub nielegalnej i jej nie poszukiwała370. Jednocześnie osoby te stanowiły 46% biernych zawodowo mieszkańców miasta. Współczynnik aktywności zawodowej wśród osób po 55 roku życia wynosił 16,1%, zaś wśród osób w wieku 65-69 lat – 7,3%, a powyżej 70 lat – 1,6%. Zatrudnianie ludzi starych jest zagadnieniem kontrowersyjnym. Przyjmuje się, iż spadek udziału ludzi starych na rynku pracy stanowi po części efekt propago- wania wcześniejszego przechodzenia na emeryturę w pierwszych latach transforma- cji systemowej rozpoczętej w 1989 roku, co nie przyniosło jednak zmniejszenia bez- robocia i okazało się kosztowne dla systemu finansów publicznych371. Długotrwa- łych efektów tych zmian dowodzi sondaż CBOS z 2009 roku372. Jedynie 9% Polaków pobierających emerytury deklarowało jednocześnie wykonywanie pracy zarobko- wej – głównie byli to mieszkańcy dużych miast i osoby z wyższym wykształceniem. Około 54% spośród niepracujących emerytów nie chce dłużej pracować, bo „dość się już w życiu napracowała", zaś 31% twierdzi, że chciałoby pracować, jednak nie po- zwala im na to stan zdrowia. Blisko 60% osób w wieku powyżej 45 roku życia nie zamierza pracować zarobkowo po osiągnięciu wieku emerytalnego. Mogłyby kon- tynuować pracę pod pewnymi warunkami: dla 47% musiałaby się wiązać z wyż- szym wynagrodzeniem, dla 38% – z niepełnym wymiarem czasu pracy, dla 29% – z pracą w domu, dla 11% – z pozytywnym stosunkiem kierownictwa do pracy star- szych pracowników, a dla 8% – z taką postawą ze strony współpracowników. Za inne czynniki zmniejszające aktywność ekonomiczną ludzi starych uznaje się373: • zmiany w organizacji pracy i technologii (konieczność zdobywania nowych umiejętności i kwalifikacji, brak szkoleń dla pracowników); • cechy ludzi starych (niski poziom wykształcenia, zły stan zdrowia, zmęczenie pracą, obawa przed konkurencją ze strony młodych, brak kompetencji do ob- sługi nowych technologii); • uwarunkowania ekonomiczne i społeczne (bezrobocie, dyskryminacja ze wzglę- du na wiek, zapotrzebowanie rodzin na opiekę nad wnukami). 369 M. Kabaj, Aktywność zawodowa i zatrudnienie ludzi starszych, [w:] A. Karpiński, A. Rajkiewicz (red.), Polska w obliczu starzenia się społeczeństwa, PAN Komitet Prognoz Polska 2000 Plus, War- szawa 2008, s. 123. 370 Podstawowe informacje ze spisów powszechnych 2002, op. cit., s. 48-49. Zob. również pozostałe wy- niki tego spisu powszechnego (Tabela 5, Aneks). 371 B. Szatur-Jaworska, Aktywność ekonomiczna człowieka starego, op. cit., s. 155-157. 372 A. Kolbowska, Sytuacja ludzi starszych w społeczeństwie – plany a rzeczywistość, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2009. 373 S. Golinowska (red.), W trosce o pracę. Raport o Rozwoju Społecznym. Polska 2004 , UNDP, CASE, Warszawa 2004, s. 205. 98 | A n d r z e j K l i m c z u k Z perspektywy przedsiębiorców są to zaś czynniki wewnętrzne i zewnętrzne374. Do pierwszych należą: postawy pracowników, stosunek do obowiązków zawodo- wych oraz stopień dopasowania wiedzy i umiejętności pracowników do potrzeb przedsiębiorstwa i ich wykorzystania w procesie pracy. Drugie obejmują: czynniki techniczne (mechanizacja i automatyzacja produkcji i usług), ekonomiczne (sytuacja gospodarcza kraju, pozycja firmy na rynku i jej sytuacja finansowa, stan rynku pra- cy, możliwości optymalizacji kosztów produkcji), prawne (np. ustawa o związkach zawodowych, o samorządzie), społeczno-kulturowe (dominujące wzory karier zawo- dowych, aspiracji i ocena wartości pracy) i ekologiczne (fizyczne środowisko pracy i warunków życia ludzi). Z badań „Diagnozy Społecznej" wynika, że w Polsce występuje zjawisko po- koleniowej luki kompetencyjnej375. Wśród Polaków stwierdza się, malejącą – wraz ze wzrostem wieku badanej grupy – znajomość głównych języków zachodnich – an- gielskiego, niemieckiego i francuskiego oraz umiejętność posługiwania się nowymi technologiami – komputerem i Internetem. Niemniej zakres tych przejawów wyklu- czenia cyfrowego zmniejsza się. Według edycji badania z 2011 roku, blisko 37% osób po 60 roku życia deklarowało umiejętność obsługi komputera, podczas gdy wśród osób w wieku 16-24 lat na umiejętności takie wskazywało 64% respondentów376. Wykorzystanie Internetu wśród osób między 60. a 64. rokiem życia deklarowało 29,2% respondentów (w 2003 roku jedynie 2,8%), zaś wśród osób po 65. roku życia – 10,6% (w 2003 roku 0,9%)377. Jednakże wśród osób w wieku 16-24 lat korzystanie z Internetu deklarowało 93,1% respondentów (56,1% w 2003 roku). Wszechstronność korzystania z Internetu wykazywało około 34% osób po 60. roku życia i aż 71,1% w wieku 16-24 lat378. Podobne wyniki wskazywały badania TNS OBOP z 2007 roku dotyczące różnic między dziadkami i wnukami379. Polacy w wieku od 60 do 80 lat mają problemy w dzwonieniu z telefonów komórkowych, obsługiwaniu automa- tów w urzędach i zrozumieniu instrukcji obsługi urządzeń (często z powodu obcoję- zycznych zwrotów) oraz – w przeważającej mierze – nigdy nie korzystali z kompute- ra, nie nagrywali filmów video/DVD i nie wysyłali SMS-ów. Nawet przy pominię- ciu kosztów finansowych, w dużej mierze nie są chętni do nauki języków obcych (75% odpowiedzi negatywnych), obsługi komputera (71%) i obsługi telefonu komór- kowego (58%). Dopiero w ostatnich latach powstały propozycje działań przeciwko wykluczeniu cyfrowemu i na rzecz e-inkluzji najstarszych Polaków380. Zauważa się 374 A. Kożuch, A. Dyhdalewicz, Ekonomika i organizacja przedsiębiorstwa, WSE, Białystok 2004, s. 144-145. 375 J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007..., op. cit., s. 17. 376 D. Batorski, Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011..., op. cit., s. 315. 377 Ibidem, s. 307. 378 Ibidem, s. 315. 379 Dziadkowie i wnuki o sobie, wzajemnych relacjach i ludziach starszych, Komunikat z badań, TNS OBOP, Warszawa 2007. 380 A. Kolesiński (red.), Srebrna Narodowa Strategia Spójności, Stowarzyszenie Społeczeństwa Wie- dzy, Warszawa 2008; E. Frąckiewicz, Wpływ Internetu na aktywność seniorów z punktu widzenia K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 99 w nich głównie możliwość podtrzymywania aktywności zawodowej starszych pra- cowników dzięki uzupełnianiu ich umiejętności i wiedzy w zakresie technologii cy- frowych, kształcenia ustawicznego w ramach Uniwersytetów Trzeciego Wieku oraz wykorzystania nowych technologii do poprawy jakości życia, przedłużania okresu samodzielności seniorów oraz rozwoju rynków produktów i usług technologicznych. Badania CBOS dowodzą, że w latach 2002-2007 zmieniły się postawy Pola- ków wobec pracy zarobkowej emerytów. Dokonało się przejście od zdecydowanie podzielonych do bardziej klarownych opinii381. Blisko 47% Polaków w 2002 roku i już 56% w 2007 sądziło, iż emeryci – jeśli chcą pracować – powinni mieć do tego prawo, ponieważ ograniczenie ich zatrudnienia nie zmniejsza bezrobocia. Zdaniem 43% respondentów w 2002 roku i 37% w 2007 emeryci nie powinni dodatkowo pra- cować, ponieważ w ten sposób odbierają miejsca pracy młodym i powiększają bez- robocie. Z 43% do 27% zmniejszyło się poparcie dla zmniejszania emerytur osób, któ- re nadal pracują mimo osiągnięcia wieku emerytalnego. Jednocześnie z 42% do 63% wzrosło uznanie Polaków dla prawa emerytów do łączenia świadczeń emerytalnych z wynagrodzeniem za pracę. Przemiany te przypuszczalnie są efektem wzrostu go- spodarczego, otwarcia rynków pracy w niektórych krajach europejskich, spadku bez- robocia w Polsce oraz zapotrzebowania na pracowników w niektórych branżach. Niemniej postawy te mogły się zmienić wraz z wystąpieniem – już po okresie tych badań – międzynarodowego kryzysu finansowego. Polacy przyjmują negatywne postawy wobec zmian wieku emerytalnego382. W 2007 i 2008 roku kolejno około 72% i 67% Polaków uważało, że kobiety powinny przechodzić na emeryturę w wieku 55 lat lub wcześniej. Tylko 4% akceptowało ewentualne podwyższenie wieku emerytalnego dla pań. Podobne dane w tych okresach (tj. 2007 i 2008 roku) odnotowano w przypadku mężczyzn: kolejno około 72% i 67% Polaków chciało, aby przechodzili na emeryturę w wieku 60 lat lub wcze- śniej. Zaledwie 1% respondentów podwyższyłaby wiek emerytalny dla mężczyzn. Postawy te utrzymały się również w 2011 już po zapowiedzi podwyższenia i zrów- nania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn do 67. roku życia383. Według reprezen- tatywnych badań TNS OBOP 80% Polaków jest przeciwnych temu działaniu rządu, przy czym 16% je popiera, a 4% nie ma jednoznacznej opinii. Jednocześnie około 25% uznaje, a 73% odrzuca pogląd, że podwyższanie wieku emerytalnego jest niezbędne z uwagi na dłuższe życie ludzi i dłuższe pobieranie emerytur. Według 80% respon- strategii budowania społeczeństwa informacyjnego i2010, Centrum Europejskie Natolin, Warszawa 2009; D. Batorski, J.M. Zając (red.), Między alienacją a adaptacją. Polacy w wieku 50+ wobec inter- netu, UPC Polska, ARFP, Warszawa 2010. 381 M. Falkowska, Praca zarobkowa emerytów i rencistów a problem bezrobocia, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2002; J. Szczepańska, Wcześniejsze emerytury i praca zarobkowa emerytów, Ko- munikat z badań, CBOS, Warszawa 2007. 382 J. Szczepańska, Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2007; B. Roguska, System emerytalny – oceny i postulaty, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2008. 383 R. Grochal, K. Pawłowska-Salińska, W pracy do 67. roku życia? Nie przejdzie, „Gazeta Wyborcza" 26.11.2011, http://wyborcza.pl/1,75478,10713271,W_pracy_do_67 roku_zycia_Nie_przejdzie.html [17.05.2012]. 100 | A n d r z e j K l i m c z u k dentów kobiety powinny pracować krócej od mężczyzn, bo rodzą dzieci i poza pracą zajmują się domem. Twierdzenia tego nie popiera 18% Polaków. Około 65% Pola- ków uznaje, a 32% sprzeciwia się twierdzeniu, że starsze kobiety zajmują się wnuka- mi, zatem powinny wcześniej iść na emeryturę. Do tego 64% respondentów uznaje, a 34% odrzuca pogląd, iż nie powinno się podnosić wieku emerytalnego, bo starsi pracownicy zabierają pracę młodym. W opracowaniach eksperckich znajdują się różne podejścia do zagadnienia pracy zawodowej ludzi starych. Niekiedy zwraca się uwagę, iż wraz z wiekiem spa- da wydajność pracy i wzrastają koszty zatrudnienia, ale jednocześnie rośnie jakość wykonywanej pracy (następuje przejście od czynności fizycznych do koncep- cyjnych), a starsi pracownicy są bardziej lojalni, punktualni, rzetelni, rzadziej zmie- niają miejsce pracy oraz są potrzebni, by odzwierciedlać strukturę klientów384. Kiedy indziej zakłada się, że właściwym miejscem pracy ludzi starych powinny być nie przedsiębiorstwa, czy instytucje publiczne, lecz fundacje i organizacje pozarządo- we385. W innych opracowaniach proponuje się jednak częściowe i stopniowe odsu- wanie ludzi starych z rynku pracy, jeśli nie odpowiadają jego wymogom386. Przyj- muje się wówczas, że inwestycje w szkolenia ludzi w wieku średnim i starych – choć unowocześniają posiadaną przez nich wiedzę – są kosztowne i mało efektywne. Jeśli osoby starsze otrzymują w ich następstwie zatrudnienie, to jest ono na ogół tymcza- sowe i po jego zakończeniu mają małe szanse na podjęcie kolejnej pracy oraz same są już zniechęcone do kontynuowania nisko płatnych zajęć. Zakłada się tu też, iż za- trudnienie ludzi starych wzrośnie w kolejnych pokoleniach, gdyż będą lepiej wy- kształcone i przygotowane do częstych zmian pracy. Wzrost udziału ludzi starych na rynku pracy wymaga skoordynowanych działań ze strony ludzi starych, przedsiębiorców, władz, organizacji pozarządowych i środków masowego przekazu387. Zaleca się chociażby rozwój kształcenia ustawicz- nego i umiejętności starszych osób, dostosowywanie przez pracodawców szkoleń i stanowisk do wieku pracowników, rozwój nietypowych form zatrudnienia388, zmianę stereotypów starości, wprowadzanie elastycznego wieku przechodzenia na 384 J. Healy, The benefits of an ageing population, The Australia Institute 2004, www.tai.org.au/ documents/dp_fulltext/DP63.pdf [17.05.2012], s. 35; V. Spiezia, The greying population: A wasted human capital or just a social liability?, „International Labour Review" 1-2/2002 (141), s. 99-111. 385 J. Perek-Białas, A. Ruzik, Aktywizacja starszych ludzi na rynku pracy: bariery i możliwości , [w:] J.T. Kowaleski, P. Szukalski (red.), Nasze starzejące się społeczeństwo – nadzieje i zagrożenia, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004, s. 436. 386 B. Urbaniak, Społeczno-ekonomiczne skutki starzenia się społeczeństw, op. cit., s. 98-99; B. Urba- niak, Aktywność zawodowa osób w zaawansowanym wieku [w:] B. Urbaniak, P. Bohdziewicz (red.), Gospodarowanie kapitałem ludzkim (wybrane problemy), Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 26-34. 387 B. Szatur-Jaworska, Aktywność ekonomiczna człowieka starego, op. cit., s. 159-160; S. Golinowska (red.), W trosce o pracę. Raport o Rozwoju Społecznym. Polska 2004, op. cit., s. 214. 388 Nietypowymi formami zatrudnienia są np. praca w niepełnym wymiarze czasu, praca na podsta- wie umów terminowych, praca na wezwanie, praca w domu, telepraca, tworzenie biur w wirtual- nych światach takich jak „Second Life". Zob. P. Opala, K. Rybiński, Gordian Knots of the 21st Century, op. cit., s. 21. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 101 emeryturę. Jedną z metod jest też wyrównywanie wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn oraz jego podwyższanie, inaczej: wydłużanie okresu pracy zawodowej w cyklu życia, jako element polityki produktywnego lub aktywnego starzenia. Roz- wiązanie to wzbudza wiele kontrowersji z uwagi na m.in.389: utrzymywanie się wy- sokiego poziomu bezrobocia osób młodych, szerokie stosowanie w przeszłości moż- liwości przechodzenia na wcześniejsze emerytury, zmiany w wykształceniu siły ro- boczej, jak również proces dematerializacji pracy ludzkiej, wymagania rynku pracy związane z wykorzystaniem nowych technologii oraz formowaniem się społe- czeństw i gospodarek sieciowych i opartych na wiedzy. Inne czynniki stanowią: po- garszanie się z wiekiem sprawności fizycznej, pamięci i zdolności do szybkiego ucze- nia oraz niepełnosprawność osób starszych. Wśród rekomendowanych działań na rzecz znoszenia tych barier wskazuje się dodatkowo390: zachęty finansowe dla pra- cowników (do pozostania na rynku pracy) oraz dla pracodawców (do kontynuowa- nia zatrudniania i rekrutacji starszych pracowników); zwiększanie ich dostępu do szkoleń; upowszechnianie zdrowego stylu życia oraz leczenie i rehabilitację w sytu- acji pogorszenia zdrowia i sprawności oraz dostosowanie warunków pracy, form za- trudnienia i organizacji czasu pracy do możliwości starszych pracowników. Ponadto zaleca się m.in.: zmniejszanie atrakcyjności wcześniejszych emerytur i ograniczanie dostępu do nich; doradztwo osobiste, staże i dotacje do miejsc pracy; tworzenie spe- cjalistycznych programów zatrudnienia dla osób niepełnosprawnych; zwiększanie wiedzy pracodawców o korzyściach z zatrudniania starszych pracowników; możli- wość kontynuowania pracy przy pobieraniu emerytury lub jej części. 1.3.2. Uczestnictwo seniorów w życiu publicznym i społecznym Niska aktywność społeczna seniorów często pociąga za sobą inne skutki, np. zmniejszenie akceptacji ze strony otoczenia dla ludzi starych, ich wycofanie i życie w samotności. Zakłada się, że rodzaj i charakter uczestnictwa społecznego osób w wieku starszym zależy od takich czynników jak391: płeć (kobiety częściej podejmują aktywność społeczną), wykształcenie (im wyższe, tym wyższy poziom aktywności), stan zdrowia (lepsza kondycja sprzyja aktywności), środowisko rodzinne (posiadanie dzieci i wnuków oraz pochodzenie na różne sposoby warunkują aktywność), warun- ki bytowe (im gorsze, tym mniejsza aktywność), miejsce zamieszkania (w miastach jest więcej ofert spędzania czasu wolnego) oraz działalność instytucji kulturalnych (ich obecność sprzyja aktywności ludzi starych). Ponadto zauważa się występowanie związku pomiędzy wiekiem a wskaźnikiem kapitału społecznego, jakim jest często- tliwość utrzymywania kontaktów społecznych. K. Growiec analizując dane „Polskie- go Generalnego Sondażu Społecznego 2002" i „Diagnozy Społecznej 2003-2007" 389 Z. Czajka, Kapitał zawodowy starszych pracowników – odwracanie tendencji do skracania okresu pracy jako element strategii aktywnego starzenia się w Unii Europejskiej, [w:] L. Frąckiewicz, A. Rą- czaszek (red.), Kapitał społeczny, op. cit., s. 268-270. 390 Ibidem, s. 270-274. 391 M. Dzięgielewska, Aktywność społeczna i edukacyjna w fazie starości, op. cit., s. 162. 102 | A n d r z e j K l i m c z u k stwierdza, że starzejący się Polacy stopniowo ograniczają swoje kontakty – przecho- dzą od kontaktów z rodziną i przyjaciółmi do rzadkich kontaktów z przedstawiciela- mi obu tych grup392. Przy czym kobiety zachowują zdolność do nawiązywania i podtrzymywania kontaktów, jeśli tylko mają dostatecznie dużo czasu wolnego, zaś mężczyźni bazują przez całe życie głównie na kontaktach zgromadzonych we wcze- snej dorosłości. Niemniej, według badań Ipsos-Demoskop z 2002 roku, w Polsce za- ufanie nie jest liniowo skorelowane z wiekiem, gdyż najbardziej ufne są osoby mło- de (15-19 lat) i najstarsze (po 60. roku życia)393. W pierwszym przypadku są to coraz lepiej wykształcone osoby, które nie posiadają doświadczeń formujących nieufność, jak chociażby życie w realnym socjalizmie. Najstarsi zaś przypuszczalnie deklarują zaufanie, jednocześnie doświadczając bezradności, poczucia niesprawiedliwości i krzywdy. Dodatkowych informacji dostarczają badania nad kapitałem społecznym CBOS z 2007 roku394. Wynika z nich, że struktura zasobów kapitału społecznego jest związana z fazami życia. W okresie od 18. do 24. roku życia Polacy skupiają się na gromadzeniu i utrzymywaniu kontaktów towarzyskich, między 25. a 34. rokiem życia – kontaktów rodzinnych, zaś między 35 a 64 są zaangażowani głównie w struktury stowarzyszeniowo-obywatelskie, przy czym: w wieku 35-44 lat najczęściej są aktyw- ni w organizacjach społecznych, 45-54 – pomagają organizacjom finansowo, a 55-64 – najczęściej głosują w wyborach. Po 65. roku życia Polacy ponownie zwracają się do kontaktów rodzinnych. Liniowa zależność zachodzi tylko w przypadku wzrastają- cego z wiekiem zaufania do władz lokalnych. Z wyników badań Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego przeprowadzo- nych w 2000 roku rysuje się mało optymistyczny obraz uczestnictwa ludzi starych w życiu społecznym395. Tylko 7,8% osób powyżej 65. roku życia stara się angażować w życie lokalnej społeczności, blisko 32% w ogóle nie interesuje się życiem środowi- ska lokalnego, zaś pozostali deklarują przeważnie, że nie angażują się, bo: nie są w stanie aktywnie działać, nie widzą potrzeby działania lub nie wierzą w to, że ich aktywność coś zmieni. Blisko 19% ludzi starych jest zrzeszonych w organizacjach lub stowarzyszeniach, a tylko 14% jest zaangażowanych w ich działalność. Seniorzy czas wolny spędzają przeważnie przed telewizorem (84%), słuchając radia (64%), czytając prasę (56%), spacerując (51%), pracując w ogrodzie (39%), spotykając się z przyjaciół- mi (35%), czytając książki (35%) i wykonując prace ręczne i rękodzieło (13%). Do zde- cydowanie rzadszych zajęć należą: podróże, sport, działalność społeczna, polityczna lub w parafii, spotkania w klubach seniora, spotkania w restauracjach, uczestnictwo w imprezach kulturalnych, uprawianie malarstwa lub muzyki. Do najrzadziej wska- 392 K. Growiec, Kapitał społeczny. Geneza i społeczne konsekwencje, op. cit., s. 73-76. 393 K. Skarżyńska, Czy jesteśmy prorozwojowi? Wartości i przekonania ludzi a dobrobyt i demokraty- zacja kraju, op. cit., s. 84-86. 394 T. Żukowski, M. Theiss, Stowarzyszeniowo-obywatelski kapitał społeczny, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2008. 395 M. Halicka, J. Halicki, Integracja społeczna i aktywność ludzi starszych, [w:] B. Synak (red.), Polska starość, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002, s. 191-218. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 103 zywanych należą spotkania w kołach gospodyń (0,4%), dokształcanie się w Uniwer- sytetach Trzeciego Wieku (0,3%) i działalność samopomocowa (0,2%). Odpowiedzi te pozwoliły na wyróżnienie czterech grup aktywności. Stwierdzono, że u blisko 53% ludzi starych przeważa aktywność receptywna (oglądanie telewizji, słuchanie radia w warunkach domowych), 34% przejawia aktywność integracyjną (wszelkie formy spotkań z innymi ludźmi), po około 2% podejmuje aktywność rekreacyjno-hobbi- styczną (spacery, sport, malarstwo, imprezy kulturalne) lub zorientowaną publicznie (społeczna, polityczna, w parafii). Warto dodać, iż przeważająca większość ludzi sta- rych przejawia aktywność religijną (96%). Niemniej niekoniecznie deklaruje jeszcze udział w działalności parafii (ta dotyczy tylko 3,3% respondentów i prace charyta- tywne (5,5%). Częściej występuje uczestnictwo w pielgrzymkach (9,8%), grupach mo- dlitewnych (12,4%) i procesjach (47,4%). Uzupełnienie stanowić mogą dane z badań CBOS z 2007 roku (opublikowane w 2010 roku) odnoszące się do osób po 60. roku życia396. Drogą analizy czynnikowej zaproponowano w nich cztery główne rodzaje aktywności osób starszych w czasie wolnym. Blisko 82% seniorów poświęca dowolną ilość czasu na czynności pasywne (oglądanie telewizji, rozmowy ze znajomymi, odpoczynek), a 46% – na czynności względnie pasywne (czytanie książek, słuchanie muzyki i audycji radiowych). Jed- nocześnie 64% osób starszych nie zajmuje się ze względu na brak zainteresowania, a 26% nie zajmuje się – choćby chciało – czynnościami aktywnymi pozadomowymi (komputer, kino, dyskoteka, działalność społeczna). Najbardziej podzielone są opinie odnośnie czynności aktywnych domowo (praca zarobkowa, naprawy domowe, zaj- mowanie się ogródkiem, dziećmi). Około 41% seniorów poświęca na nie mniej czasu, niżby chciało; 35% w ogóle się nimi nie zajmuje, choćbym chciało; 14% nie zajmuje się ze względu na brak zainteresowania, a 10% poświęca na nie tyle czasu, ile chce. O niskiej aktywności seniorów w życiu publicznym świadczą też wyniki „Diagnozy Społecznej". Z dostępnych danych za 2009 rok 16,6% respondentów z grupy wiekowej 60-64 i 10,8% po 65. roku życia wobec średniej 15,5% dla wszyst- kich Polaków deklarowało, że w ciągu ostatnich dwóch lat zaangażowało się w działania na rzecz społeczności lokalnej (gminy, osiedla, miejscowości, najbliższe- go sąsiedztwa)397. Osoby starsze rzadko uczestniczą w zebraniach publicznych poza miejscem pracy (21,5% wśród osób w wieku 60-64 lata i 15,2% po 65. roku życia wo- bec średniej 19,1% dla ogółu Polaków) oraz rzadko przygotowują lub prowadzą takie zebrania (odpowiednio 5,3%, 3,7% i 5,1%)398. Nieco lepiej kształtowało się samo członkostwo w organizacjach, stowarzyszeniach, partiach, komitetach, radach, gru- pach religijnych, związkach lub kołach. Do przynajmniej jednej organizacji należało 396 K. Wądołowska, Obraz typowego Polaka w starszym wieku, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2010. 397 J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2009 – Warunki i jakość życia Polaków, Załącznik 2. Rozkłady odpowiedzi na pytania w kwestionariuszu indywidualnym (część II) w całej próbie wa- żonej, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009, s. 61. 398 Ibidem, s. 65. 104 | A n d r z e j K l i m c z u k 12,8% respondentów w wieku 60-64 lat oraz 9,8% po 65. roku życia wobec średniej 10,1% dla wszystkich Polaków399. Na nieco inne aspekty uczestnictwa społecznego ludzi starych zwracają uwa- gę badania TNS OBOP z 2007 roku400. Osoby w wieku od 60 do 80 lat przeważnie wskazują, że ludzie starzy w Polsce pomagają w wychowaniu wnuków (38%), po- magają rodzinie finansowo (30%) lub są odsunięci na margines życia społecznego (13%). Bardzo rzadko dostrzegano, iż stanowią autorytety dla innych (6%), działają w różnych organizacjach (5%) lub zajmują się własnym hobby (3%). Poza tym po- proszeni o zrobienie czegoś dla innych byliby skłonni pomagać dzieciom, chorym i niepełnosprawnym (72%), ale raczej nie rozpoczęliby działalności gospodarczej na własny rachunek (89%) i nie podjęliby pracy (66%). Z mieszanymi opiniami, zbliżo- nymi ilościami pozytywnych i negatywnych odpowiedzi, spotkały się opinie na te- mat: udzielania porad z zakresu swojego wykształcenia i umiejętności zawodowych, włączania się w prace organizacji działających w środowisku ludzi starych oraz or- ganizacji działających na rzecz miejsca zamieszkania. Według badań CBOS odsetek osób pracujących społecznie w ramach organi- zacji obywatelskich w wieku 55-64 lat wzrósł z 23% w 2002 roku do 26% w 2010, zaś w przypadku osób po 65. roku życia odpowiednio z 18% do 20%401. Dodatkowych in- formacji dostarczają badania nad zaangażowaniem społecznym Polaków prowadzone na reprezentatywnej próbie przez Stowarzyszenie Klon/Jawor402. W latach 20012010 udział wolontariuszy wśród osób po 55. roku życia wahał się od 10% w 2001 roku do 20,7% w 2005 i do 10% w 2010. Przy uwzględnieniu statusu zawodowego odsetek wolontariuszy wśród emerytów i rencistów wynosił odpowiednio 13,5%, 20,7% i 7%. W obu przypadkach były to najniższe wyniki spośród wszystkich bada- nych grup. W 2010 roku stan ten osoby starsze tłumaczyły głównie brakiem zainte- resowania (30%), brakiem czasu (24%), koniecznością troszczenia się przede wszyst- kim sobą i swoją rodziną (19%), niską oceną fizycznych zdolności do zaangażowania w wolontariat (17%), brakiem prośby ze strony innych (16%) i brakiem czegoś do za- oferowania innym (9%). Emeryci nie są też raczej zainteresowani przekazywaniem 1% podatku dochodowego na rzecz organizacji pożytku publicznego. Działanie takie deklarowała w 2010 roku co piąta osoba starsza, przy czym zauważa się, że może wynikać to z faktu, iż zeznania podatkowe za emerytów przeważnie wypełnia Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Jednocześnie jednak z dostępnych danych za lata 399 Ibidem, s. 118. 400 Dziadkowie i wnuki o sobie, wzajemnych relacjach i ludziach starszych, Komunikat z badań, TNS OBOP, Warszawa 2007. 401 R. Boguszewski, Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich w latach 1998-2010, Komuni- kat z badań, CBOS, Warszawa 2010. 402 J. Przewłocka, Zaangażowanie społeczne Polaków w 2010 roku. Wolontariat, filantropia, członko- stwo, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2011, s. 15, 18-19, 35; A. Baczko, A. Ogrocka, Wolonta- riat, filantropia i 1% – raport z badań 2007, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2008, s. 36. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 105 2003-2007 wynika, że osoby po 55. roku życia stanowiły największą grupę darczyń- ców – w 2003 roku było to 34,5% (wobec średniej 34,4% dla wszystkich Polaków), a w 2007 roku 28,7% (wobec 25,5%). Można zatem przypuszczać, że osoby te wolą świadczyć pomoc doraźną i materialną. Interesy osób starszych nie są silnie reprezentowane w organach przedstawi- cielskich403. W Sejmie VI kadencji spośród 460 posłów 43 osoby były w wieku po- wyżej 60 lat (9,3%). W Senacie VI kadencji wśród 100 senatorów takich osób było zaś 22. Pośród radnych jednostek samorządu terytorialnego osoby starsze stanowiły 14,5%, w tym w radach miast na prawach powiatu – 17,8%, w radach powiatów – 16,7% i w sejmikach województw – 18,2%404. Przy czym dla porównania na koniec 2010 roku odsetek osób po 60. roku życia w populacji dorosłych (19 lat i więcej) wynosił 24,5% oraz wśród obywateli posiadających bierne prawo wyborcze do Sej- mu (powyżej 21 lat) – 25%405. Według danych „Diagnozy Społecznej 2009" osoby starsze stanowiły znaczną część elektoratu w wyborach w 2007 roku. Głosowało 75,2% w grupie osób w wieku 60-64 lat oraz 68,7% powyżej 65. roku życia – wobec średniej 65,9% dla ogółu Polaków406. Stosunkowo niewiele wiadomo o życiu seniorów w Białymstoku. Według badań Urzędu Miejskiego w Białymstoku z 1998 roku osoby, które przekroczyły 60. rok życia, najsilniej czują się związane z miastem (25%)407. Na tle pozostałych miesz- kańców starsze osoby wyrażają też większe zainteresowanie sprawami miasta, choć przeważnie tylko słuchają lokalnych serwisów radiowych i telewizyjnych (65,1%) i czytają lokalną prasę (40,1%)408. Bardzo rzadko, choć i tak częściej niż pozostali mie- szańcy, jednak uczestniczą w spotkaniach z władzami (7,1%) i próbują docierać do ludzi odpowiedzialnych za sprawy miasta (4,4%). Rzadziej biorą udział w pracach samorządu (3,5%) i aktywizują najbliższe otoczenie (2,6%). Ponadto najgorzej ocenia- ją bezpieczeństwo w mieście (około 55% odpowiedzi negatywnych)409. Pewnych informacji dostarczają też badania panelowe Uniwersytetu Me- dycznego w Białymstoku (dawniej: Akademia Medyczna) z lat 1994-1995 prowadzo- ne pośród mieszkańców dzielnicy Antoniuk, którzy ukończyli 60 lat (233 responden- 403 Por. B. Szatur-Jaworska, Uczestnictwo osób starszych w sferze publicznej, [w:] B. Szatur-Jaworska (red.), Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i rekomendacje działań , op. cit., s. 115-121. 404 Mały Rocznik Statystyczny Polski 2011, GUS, Warszawa 2011, s. 66-67, 72. 405 Rocznik Demograficzny 2011, op. cit., s. 130-131. 406 J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2009 – Warunki i jakość życia Polaków, Załącznik 2..., op. cit., s. 36. 407 M. Bieńkowska, Związek rodzin z miastem. Analiza przywiązania do miejsca zamieszkania oraz aktywności społeczno-kulturowej Białostoczan, [w:] J. Danowski (red.), Rodziny białostockie na przełomie wieków, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 1998, s. 48-49. 408 Ibidem, s. 52. 409 M. Kubajewska, Bezpieczeństwo w opinii mieszkańców Białegostoku, [w:] J. Danowski (red.), Ro- dziny białostockie na przełomie wieków, op. cit., s. 147. 106 | A n d r z e j K l i m c z u k tów)410. Okazało się, że największą grupę ludzi starych stanowią owdowiałe kobie- ty. Prawie połowa badanych miała wykształcenie podstawowe, 17,6% nie ukończy- ło szkoły podstawowej, 28,8% stanowiły osoby z wykształceniem średnim i tylko 3,4% z wyższym. Blisko 64% ludzi starych mieszka z dziećmi, a 30% samotnie. W ra- zie obłożnej choroby około 32% badanych liczyłoby na pomoc współmałżonka, 56% – rodziny, 4% – sąsiadów, a 8% nie mogłoby liczyć na niczyją pomoc. Przy okazji tych badań przeprowadzono eksperyment socjologiczny – zainicjowano Stowarzy- szenie Samopomocowe Rada Seniorów Dzielnicy Antoniuk. Po dwóch latach dzia- łalności wśród badanych odnotowano wzrost potrzeby pomagania innym (z 69,9% do 88,8%), uznania dla działalności samopomocowej (z 53,1% do 79,8%), brania udziału w pracy społecznej (z 3,5% do 10,3%) oraz spadek deklaracji o korzystaniu z Ośrodka Pomocy Społecznej (z 14,2% do 9%). Niemniej ilość osób zaangażowanych w inicjatywy Rady Seniorów i – powstałych później – podobnych grup, jest niewiel- ka. Szacuje się, że w 1998 roku w 7 takich grupach działało około 350 wolontariuszy opiekujących się około 100 rodzinami seniorów411. Według danych z miejskiej strate- gii rozwiązywania problemów społecznych w 2005 roku było to ponad 600 osób412. Według badań T. Kowalaka osoby w wieku poprodukcyjnym stanowią naj- bardziej narażoną na ubóstwo kategorię społeczną w Białymstoku – głównie ze względu na niskie wykształcenie, zły stan zdrowia i trudne warunki materialne413. W latach 1997-1999 liczba osób czekających na miejsce w domach opieki społecznej dla ludzi starych w Białymstoku wahała się od 200 do 250, a czas oczekiwania wy- nosił kilka miesięcy. Na każde 10 tys. mieszkańców miasta na jedno miejsce w domu pomocy oczekiwało około 2,5 osoby, przy czym średnia dla kraju wynosiła wówczas 4,27. Ponadto do powstałego w 1994 roku Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Bia- łymstoku, w ciągu dziesięciu lat jego działalności zapisały się 684 osoby, z czego 352 były członkami do 2004 roku414. Jest to zaledwie około 0,5% mieszkańców miasta po 60. roku życia. Pośród tych 352 osób przeważały kobiety, których było dokładnie 295 (blisko 83% słuchaczy). Warto zauważyć, że od 2000 roku do UTW przyjmowa- no coraz więcej osób na przedpolu starości, które niekiedy nie ukończyły 50. roku życia – w latach 2003-2004 osoby te stanowiły blisko 30% nowych członków415. 410 M. Halicka, W. Pędich, Działania samopomocowe ludzi starszych, Akademia Medyczna w Białym- stoku, Białystok 1997, s. 42-77. 411 Z. Sawicka, Rodzina białostocka w pomocy społecznej, [w:] J. Danowski (red.), Rodziny białostockie na przełomie wieków, op. cit., s. 169-170. 412 Miejska Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Białegostoku na lata 2005-2010, op. cit., s. 35. 413 T. Kowalak, Ubóstwo w Białymstoku, WSE, Białystok 2001, s. 10-11, 44. 414 I. Rząca, C . Kryszkiewicz, Dziesięć lat działalności Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Białymstoku, UTW, WOAK, Białystok 2004, s. 96. 415 Ibidem, s. 98. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 107 1.3.3. Mobilizacja kapitału społecznego seniorów W ostatnich latach w polskich rządowych dokumentach strategicznych wska- zana została potrzeba oddziaływania na zmiany pozycji i ról ludzi starych w odpo- wiedzi na współczesne trendy demograficzne, zmiany w kraju i jego otoczeniu oraz wymagania dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego. W tym miejscu uznaje się, że potrzeba interwencji została w pierwszej kolejności wskazana w przyjętym do re- alizacji w 2008 roku programie rządowym „Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+"416, którego celem jest wzrost do 2020 roku wskaźnika zatrudnienia ludności znajdującej się między 55. a 64. rokiem życia do poziomu 50%. Jego osiągnięcie ma oznaczać zarazem zmniejszenie transferów skierowanych do osób starszych, co pozwoli na większe wsparcie dzieci i młodzieży, które są najbardziej zagrożone ubóstwem. Założono też, że istotne jest prowadzenie – z udziałem przedsiębiorstw i indywidualnej odpowiedzialności oby- wateli – polityki aktywnego starzenia się np. poprzez promocję zdrowia i bezpie- czeństwa pracowników w każdym wieku, prewencję problemów związanych z wie- kiem, ograniczenie zachęt do wcześniejszego przechodzenia na emeryturę, podnie- sienie wieku emerytalnego i stopniowe jego wyrównywanie dla kobiet i mężczyzn. Rozwinięcie koncepcji solidarności pokoleń zawierają dokumenty opracowy- wane przez Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów: „Raport o ka- pitale intelektualnym Polski" (2008 rok), raport „Polska 2030" (2009 rok) i projekt „Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju" (2011 rok). W pierwszym opracowaniu przedstawiono indeks kapitału intelektualnego (którego elementy w tym ujęciu sta- nowią kapitał społeczny, ludzki, strukturalny i relacyjny) w porównaniu do 16 kra- jów europejskich. Uwzględniono przy tym podział na cztery pokolenia Polaków: dzieci i młodzieży, studentów, dorosłych i seniorów oraz wskazano na powiązane z nimi możliwości rozwoju – kolejno: polityki rodzinnej, podniesienia jakości na- uczania, ukierunkowania szkolnictwa na potrzeby rynku pracy oraz aktywizacji se- niorów417. Kapitał intelektualny polskich seniorów zajął tutaj ostatnie miejsce, głównie ze względu na ich niską aktywność zawodową, wysokie poczucie alienacji oraz niski poziom dostępności do usług medycznych. Uznano, że poprawie tego sta- nu powinny służyć m.in.: zmiana polityki państwa wobec seniorów, stworzenie paktu na rzecz aktywności osób starszych, działania na rzecz zmiany postaw społecz- nych wobec seniorów, zmiany oferty edukacyjnej, popularyzacja zarządzania wie- kiem i reforma systemu emerytalnego418. 416 Program Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+, MPiPS, Warszawa 2008. 417 M. Boni (red.), Raport o kapitale intelektualnym Polski, op. cit. 418 Ibidem, s. 137. 108 | A n d r z e j K l i m c z u k Solidarność pokoleń w raporcie „Polska 2030" jest zaś określana jako perspek- tywa, która ma pozwolić na odejście od „rządów przypadku" obejmujących hory- zont czasowy kalendarza wyborczego, na rzecz przywództwa strategicznego umożli- wiającego uniknięcie dryfu rozwojowego kraju i realizację projektu cywilizacyjnego, wykraczającego poza transformację systemową realizowaną od początku lat 90. XX wieku419. Ponadto solidarność pokoleń ma stać się elementem budowy opiekuńcze- go społeczeństwa (ang. welfare society), które ma uzupełniać tworzenie państwa wspierającego pracę (ang. workfare state). W projekcie „Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju" solidarność pokoleń jest wskazywana jako jedna z trzech głównych zasad rozwoju kraju, obok solidarno- ści terytorialnej (między regionami) i solidarności innowacyjnej (między wyrówny- waniem szans i konkurencyjnością)420. Wskazuje się tu na tworzenie warunków współpracy i uniknięcia konfliktu pokoleń między przedstawicielami pierwszego po- wojennego wyżu demograficznego („analogowego"), którzy będą zmniejszać swoje zaangażowanie publiczne i aktywność zawodową oraz drugiego powojennego wyżu demograficznego („cyfrowego"), którzy współcześnie wkraczają w życie zawodowe i publiczne. Rezultatem ma być budowa dostosowanej do potrzeb starzejącej się po- pulacji „srebrnej gospodarki" oraz „wielopokoleniowego społeczeństwa sieci"421. W tym miejscu należy wspomnieć jedynie, że do pierwszych w Polsce prób adaptacji koncepcji srebrnej gospodarki można zaliczyć stosowne strategie regionalne z woje- wództwa małopolskiego422 i warmińsko-mazurskiego423 oraz raport dotyczący możli- wości rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim424. W omawianym kontekście wspomnieć należy również o zapisach – odnoszą- cych się do osób starszych – obecnych w „Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego"425. Wyróżniono tu następujące etapy życia, którym przypisano odrębne narzędzia wsparcia: wczesne dzieciństwo, edukacja szkolna, edukacja wyższa, aktywność za- wodowa w powiązaniu z uczeniem się dorosłych i rodzicielstwem oraz starość. W odniesieniu do ostatniego etapu wskazano na pięć narzędzi realizacji strategii 419 M. Boni (red.), Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, op. cit., s. 2-6. 420 M. Boni (red.), Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030. Projekt , op. cit., s. 14-15. 421 Ibidem, s. 16-17, 119. 422 S. Golinowska (red.), Wyzwania Małopolski w kontekście starzenia się społeczeństwa. Podejście strategiczne, „Małopolskie Studia Regionalne" 2-3/2010. 423 Wojewódzki program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013 , Zarząd Województwa WarmińskoMazurskiego, Olsztyn 2008. 424 B. Plawgo, M. Klimczuk, M. Citkowski, M. Juchnicka, A. Klimczuk, Startery podlaskiej gospodarki. Analiza gospodarczych obszarów wzrostu i innowacji województwa podlaskiego: sektor rehabilitacji geriatrycznej, WUP, Białystok 2009. 425 M. Boni (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Projekt , KPRM, Warszawa 2011, http://zds.kprm.gov.pl/sites/default/files/pliki/srkl_-_wersja_z_15_listopada.pdf [17.05.2012] K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 109 i każdemu z nich przypisano działania w podziale na już realizowane, planowane i niezbędne do podjęcia w przyszłości. Są to426: 61. „Nowy model opieki nad osobami niesamodzielnymi oparty na systemie bu- dżetowo-ubezpieczeniowym" (prowadzący m.in. do możliwości wprowadzenia ubezpieczenia pielęgnacyjnego); 62. „Przesuwanie efektywnego wieku dezaktywizacji zawodowej" (osiągnięcie do 2028 roku wyrównanego wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn wynoszącego 67 lat oraz wzrost efektywnego wieku wyjścia z rynku pracy do 64. roku życia); 63. „Wprowadzenie zmian w systemie emerytalnym prowadzących do zwiększenia i wydłużenia aktywności zawodowej" (zmniejszenie znaczenia podsystemów, które nie prowadzą do automatycznych dostosowań świadczeń do sytuacji demo- graficznej np. branżowych dla służb mundurowych oraz podsystemów, w których wysokość emerytury nie zależy od kwoty zgromadzonych składek np. górnictwo, wymiar sprawiedliwości); 64. „Promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów – »srebrna gospodar- ka«" (m.in. wzrost liczby pracujących osób w wieku poprodukcyjnym, udziału osób starszych w organizacjach pozarządowych i aktywnych na polu sporu, kul- tury i działalności w społeczności lokalnej, upowszechnienie wyspecjalizowanych usług dla seniorów); 65. „Zwiększenie dostępności i jakości opieki zdrowotnej nad osobami starszymi" (m.in. rozbudowa bazy materialnej sektora zdrowia i zatrudnienie fachowego personelu). Bezpośrednie odwołanie do budowy kapitału społecznego seniorów wskazano w przypadku szerokiego narzędzia 64. Zwrócono tu uwagę na potrzebę promowania lokalnych, oddolnych działań wśród seniorów, ich wsparcia i zaangażowania w po- prawę jakości usług oraz na potrzebę promowania korzyści z dłuższej aktywności społecznej seniorów. Stymulowaniu potencjału osób znajdujących się na przedpolu starości i już ży- jących w okresie starości, poświęcono też uwagę w projekcie „Strategii Rozwoju Ka- pitału Społecznego na lata 2011-2020". Aktywizację osób starszych przewidziano w szczególności w czterech działaniach. Pierwszym jest 1.2.2. „Rozwój kompetencji medialnych w uczeniu się innym niż formalne, szczególnie wśród osób w wieku 50+ i na obszarach wiejskich"427. Jego realizacji ma służyć m.in. stworzenie rozwiązań prawno-organizacyjnych w zakresie rozwoju kompetencji medialnych; wzrost dostę- 426 Ibidem, s. 157-168. 427 M. Smoleń (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego. Projekt dokumentu po konsultacjach społecznych, op. cit., s. 49-50. 110 | A n d r z e j K l i m c z u k pu do nowych technologii; wsparcie edukacji medialnej (służącej zwiększaniu wie- dzy o tym jak media kształtują i selekcjonują komunikaty) o charakterze międzypo- koleniowym, zaadresowanej do osób wykluczonych cyfrowo; zmiana funkcji biblio- tek, domów kultury i archiwów; wspieranie projektów edukacji medialnej organizo- wanych przez media publiczne i koncesjonowane oraz kompetencji kadr w zakresie edukacji medialnej. Do cyfrowej inkluzji seniorów ma prowadzić chociażby zachęca- nie ich do edukacji na poziomie wyższym, do odnawiania umiejętności i wiedzy w ramach takich instytucji jak Uniwersytety Otwarte, e-learning, Uniwersytety Drugiego Wieku (dla osób 45-50+, przed emeryturą428) i Uniwersytety Trzeciego Wieku. Następne działanie to 2.2.1. „Ułatwianie działalności organizacjom obywatel- skim"429. Przewidziano tu m.in. prace nad zmianami dotychczasowych regulacji prawnych dotyczących stowarzyszeń i fundacji oraz nad nowymi – obejmującymi inne formy i narzędzia aktywności obywatelskiej; promowanie i wspieranie wolon- tariatu ze szczególnym uwzględnieniem osób po 50. roku życia; wsparcie grup nie- formalnych, ruchów społecznych i inicjatyw społecznościowych oraz projektów do- tyczących wzmacniania potencjału przedstawicieli organizacji obywatelskich. W od- niesieniu do wolontariatu podkreślono także potrzebę promowania jego nowocze- snych form jak wolontariat pracowniczy i e-wolontariat – świadczony za pośrednic- twem nowych mediów. W działaniu 4.1.1. „Tworzenie warunków dla wzmacniania tożsamości oraz upowszechniania dorobku kultury na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym" udział osób starszych został wskazany pośrednio poprzez propozycję wspierania działań na rzecz „kultywowania tradycji i przekazywania ich nowym pokoleniom" oraz działań dotyczących dialogu międzypokoleniowego, które to mają być prowa- dzone i osadzone w kontekście lokalnym430. Ostatnie działanie odnoszące się do seniorów to 4.2.4. „Rozwój kształcenia ar- tystycznego i systemu wspierania talentów"431. Zwrócono tu uwagę na potrzebę wspomagania rozwoju twórczych jednostek na różnych etapach życia, m.in. zapo- bieganiu ich marginalizacji np. ze względu na miejsce zamieszkania i wiek. Zwróco- no też uwagę na konieczność stworzenia programów stypendialnych dla twórców po 50. roku życia, które umożliwiłyby im przekwalifikowanie lub uzupełnienie kwalifikacji. 428 Koncepcja Uniwersytetu Drugiego Wieku jest wdrażana w Warszawie od 2010 roku w ramach pro- jektu pod taką samą nazwą. Zob. Uniwersytet Drugiego Wieku, www.uniwersytetdrugiegowieku.pl [17.05.2012]. 429 M. Smoleń (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego. Projekt dokumentu po konsultacjach społecznych, op. cit., s. 57-58. 430 Ibidem, s. 73-74. 431 Ibidem, s. 82-83. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 111 Ogólnie można uznać, że proponowane rozwiązania w zakresie kształtowania kapitału społecznego ludzi starych sprowadzają się do regulacji dotyczących polityki rynku pracy, zabezpieczenia społecznego, partycypacji obywatelskiej oraz polityki kulturalnej i edukacyjnej. Niewiele mają zaś powiązań z polityką: równego statusu kobiet i mężczyzn, antydyskryminacyjną, zdrowia, mieszkaniową, zagospodarowa- nia przestrzennego i transportu zbiorowego oraz z wykorzystaniem technologii in- formatycznych i telekomunikacyjnych. Trudno określić, czy wskazane rozwiązania pozwolą na uwzględnienie zróżnicowania seniorów i warunków ich życia oraz nie- równości związanych z dostępem do różnych form kapitału. Za zasadne należy uznać dalsze prace nad koncepcjami teoretycznymi i środkami praktycznymi, które godziłyby elementy lokalnej polityki społecznej wobec osób starych i starości z roz- wojem i wykorzystaniem infrastruktury oraz otoczenia instytucjonalnego budowy kapitału społecznego. 112 | A n d r z e j K l i m c z u k Rozdział II METODOLOGIA BADAŃ „To, co będziemy tutaj robić, może się Państwu wydać czasem śmieszne. Ale trzeba pamiętać, że konstrukcja przedmiotu (...) nie jest czymś, czego się dokonuje za jed- nym zamachem, jak swoisty teoretyczny akt inauguracyjny. Programu obserwacji czy analiz, dzięki którym przedmiot się wyłania, też nie szkicuje się z góry, tak jak inżynier szkicuje jakiś plan. To jest praca na długim oddechu, spełniająca się po trochu, poprzez drobne kolejne retusze, w całych seriach poprawek, sprostowań nasuwających się ze względu na coś, co się nazywa fachem czy rzemiosłem, czyli ze względu na zbiór praktycznych zasad kierujących wyborami mikroskopijnymi i decydującymi zarazem". 432 – Pierre Bourdieu 432 P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, op. cit., s. 20. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 113 2.1. Przedmiot i cel pracy Przegląd literatury i badań socjologicznych pozwala na twierdzenie, iż po- ziom aktywności społecznej i ekonomicznej ludzi starych w Polsce jest niski. Jedno- cześnie zauważa się konieczność poszukiwania rozwiązań pozwalających na popra- wę tego stanu rzeczy, głównie ze względu na dostrzeżenie negatywnych skutków postępującego procesu starzenia się społeczeństwa i wzrastającej długości życia ludzkiego. Niezbędne jest zatem podejmowanie prób wyjaśniania problemów uczestnictwa społecznego ludzi starych, poszukiwanie nowych ról społecznych, za- jęć i miejsc pracy dla starszych osób, jak też utrwalanie pozytywnych stereotypów starości. Według J. Sztumskiego przedmiotem badań socjologii są twory życia spo- łecznego o cechach materialnych (np. zbiorowości społeczne) i idealnych (np. prze- sądy, wierzenia ludzi) – w zasadzie wszystko, co składa się na rzeczywistość społecz- ną433. Przedmiotem niniejszych badań są starsi mieszkańcy Białegostoku w wieku od 60 do 89 lat wraz z ich wyposażeniem kapitałowym, przy uwzględnieniu prze- mian jego wielkości i wartości w trakcie życia. Uznając, iż cele badań w naukach społecznych mogą być podporządkowane zarówno naukowemu poznaniu rzeczywistości, jak też wskazywaniu na możliwości jej kształtowania i przeobrażania434, podjęte poszukiwania służą osiągnięciu nastę- pujących celów teoretycznych i praktycznych:  identyfikacji form kapitału starszych mieszkańców miasta;  oszacowaniu jego wielkości;  określeniu zakresu dostępu do kapitału ludzkiego, społecznego i kulturowego starszych mieszkańców miasta;  ustaleniu czynników wpływających na wykorzystywanie dostępnych form kapitału przez starszych mieszkańców we własnym interesie;  określeniu stopnia, w jakim poszczególne formy kapitału starszych mieszkań- ców są uwzględnianie w planach rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturo- wego miasta. 2.2. Problemy i hipotezy badawcze Główny problem badawczy, czyli przedmiot wysiłków badawczych orientu- jący przedsięwzięcia poznawcze435, sformułowano następująco: „Jaki jest stan kapi- 433 J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Śląsk, Katowice 1995, s. 19. 434 Ibidem, s. 21. 435 Ibidem, s. 38. 114 | A n d r z e j K l i m c z u k tału społecznego ludzi starych mieszkających w Białymstoku, jakim ulega przemia- nom i jakie jest jego zróżnicowanie?" W celu bliższego wyjaśnienia i uszczegółowie- nia problematyki badań postawiono następujące pytania dodatkowe:  Czy kapitał społeczny istnieje w świadomości starszych mieszkańców Białego- stoku?  Czy i w jakim zakresie zmieniała się wielkość poszczególnych form kapitału starszych mieszkańców miasta?  Czy badani dostrzegają czynniki warunkujące dostęp do lokalnego kapitału społecznego i kulturowego?  Czy starsi mieszkańcy korzystają z dostępnych form kapitału do realizacji wła- snych interesów?  Czy w opinii badanych kapitał ludzki, społeczny i kulturowy starszych miesz- kańców jest uwzględniany w planach rozwoju miasta Białystok? Podczas opracowania projektu badawczego sformułowano następujące hipotezy badawcze, czyli przypuszczenia lub domysły wysunięte prowizorycznie dla określe- nia lub wyjaśnienia wskazanego problemu badawczego, które wymagają sprawdze- nia podczas badań436:  Starsi mieszkańcy miasta rozporządzają kapitałem ludzkim, społecznym i kultu- rowym, który nie jest powszechnie uświadamiany i wykorzystywany.  Wśród starszych mieszkańców rzadko występuje zainteresowanie poprawą swo- jego wykształcenia, umiejętności zawodowych i kompetencji językowych.  Utrata zdrowia przyczynia się do ograniczenia uczestnictwa w życiu społecznym.  Warunki mieszkaniowe ludzi starych ulegają pogorszeniu. Seniorzy są przeko- nani o tym, że sami nie mają już wystarczających sił życiowych lub środków fi- nansowych, by poprawić warunki bytowe.  Aktywność starszych mieszkańców miasta w czasie wolnym ogranicza się głównie do aktywności receptywnej lub do działań w kontekście życia rodzin- nego.  Wśród starszych mieszkańców miasta narasta odczucie samotności i izolacji społecznej.  Nieufność i niechęć do współpracy z innymi pośród starszych mieszkańców jest efektem istnienia w mieście Białystok silnych więzi rodzinnych i środowi- skowych, utrwalonych uprzedzeń i wyobrażeń o cechach innych oraz osobi- stych niepowodzeń w relacjach z ludźmi w przeszłości.  Seniorzy są przekonani, iż wszystkie zmiany w mieście zależą głównie od decy- zji przedstawicieli władz. 436 Ibidem, s. 48. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 115 2.3. Metodologiczno-metodyczne założenia realizacji badania 2.3.1. Metoda i techniki badawcze Za J. Sztumskim przyjmuje się, iż metodę badań w socjologii rozumie się na ogół jako „system założeń i reguł pozwalających na takie uporządkowanie prak- tycznej lub teoretycznej działalności, aby można było osiągnąć cel, do jakiego się świadomie zmierza"437. W węższym znaczeniu, jakie podaje L. Sołoma, metodą badań jest „powtarzalny i skuteczny sposób rozwiązywania ogólnego problemu badawcze- go"438. Opracowując projekt badawczy, zdecydowano się przeprowadzić badanie metodą jakościową, a więc zgodnie z paradygmatem interpretatywnym („jakościo- wym", „humanistycznym", „miękkim")439, opierającym się na uznaniu podmiotowo- ści i kompetencji badanych osób oraz traktowaniu ich jako współuczestników pro- cesu badawczego, zdolnych do współtworzenia interpretacji rzeczywistości społecz- nej. Za podstawową dyrektywę badawczą przyjęto postępowanie zgodnie z zasadą współczynnika humanistycznego, czyli przy uwzględnieniu reguły F. Znanieckiego zakładającej, że rzeczywistość kulturową należy traktować jako świat wartości, a nie rzeczy, wobec czego fakty empiryczne należy ujmować tak, jak się jawią jednost- kom ludzkim, które ich doświadczają i używają440. Innymi słowy, przyjęto, iż roz- wiązanie rozpatrywanego problemu badawczego i rozpoznanie cech związanych z nim zjawisk społecznych jest możliwe poprzez dotarcie do znaczeń, które przypisu- ją im doświadczający ich ludzie. Uznano również, iż paradygmat interpretatywny pozwala na elastyczne podejście do badania i – poprzez ograniczenie prekonceptu- alizacji zamierzeń badawczych – umożliwia utrzymanie w trakcie dociekania tzw. kontekstu odkrycia441, czyli miejsca na poszukiwanie i odkrywanie nieprzewidzia- nych przed realizacją badania zjawisk, które wyłaniają się z obserwowanej rzeczy- wistości społecznej. W ramach określonych metod stosowane są techniki badawcze, którymi na- zywać będziemy „zespół czynności związanych z różnymi sposobami przygotowa- nia i przeprowadzania badań społecznych"442 oraz „sposób uzyskiwania (zbierania, zdobywania) danych (informacji, materiałów)"443. Na potrzeby prowadzonego ba- 437 Ibidem, s. 60. 438 L. Sołoma, Metody i techniki badań socjologicznych. Wybrane zagadnienia, Wyższa Szkoła Peda- gogiczna, Olsztyn 1999, s. 27. 439 H. Palska, Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce końca lat dziewięćdziesiątych , IFiS PAN, Warszawa 2002, s. 35. 440 J. Szacki, Znaniecki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 90-92. 441 K. Konecki, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, PWN, Warszawa 2000, s. 26-27. 442 J. Szczepański, Techniki badań społecznych, Łódź 1951, s. 51; cyt. za: J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, op. cit., s. 68. 443 L. Sołoma, Metody i techniki badań socjologicznych. Wybrane zagadnienia, op. cit., s. 44. 116 | A n d r z e j K l i m c z u k dania postanowiono skorzystać z techniki wywiadu swobodnego ukierunkowane- go444, czyli takiego sposobu prowadzenia rozmów z respondentami (badanymi), w którym prowadzący wywiad (badacz) ma swobodę w aranżowaniu sekwencji pytań, w sposobie ich formułowania w zależności od sytuacji wywiadu oraz dosto- sowaniu niesformalizowanego języka zadawania pytań do cech, możliwości i kom- petencji respondentów. Wywiady tego typu odznaczają się małym stopniem stan- daryzacji. Podstawowym instrumentem badawczym w prowadzeniu badań tego typu jest więc osoba prowadząca wywiad – w tym przypadku był nią wyłącznie autor pracy445. Kolejne narzędzie służące realizacji przyjętej techniki badawczej stanowią dyspozycje do wywiadu, czyli lista potrzeb informacyjnych badacza. W celu realiza- cji badania przygotowany został kwestionariusz dyspozycji zawierający wzory py- tań otwartych. Scenariusz wywiadu składał się z trzech głównych części opartych na ustrukturyzowaniu czasowym (przeszłość, teraźniejszość, przyszłość) i tematycz- nym (pamięć o domu rodzinnym, szkole, miejscu pracy; aktualne zajęcia, cele życio- we oraz aktywność społeczna w Domu Pomocy Społecznej lub Uniwersytecie Trze- ciego Wieku i poza tymi instytucjami oraz opinia o funkcjonowaniu miasta Biały- stok i uczestnictwie ludzi starych w życiu miasta). Przy tworzeniu kwestionariusza uwzględniono – obecne w literaturze przedmiotu – zalecenia co do zakresów pomia- ru i analizy kapitału społecznego446. 444 Na podst.: K. Konecki, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, op. cit., s. 169-170; K. Lutyńska, Bieda w rodzinie. Psychologiczny, społeczny i kulturowy kontekst wywia- dów z przedstawicielami trzech pokoleń, [w:] E. Tarkowska (red.), Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, Typografika, Warszawa 2000, s. 200-205. 445 Podczas sporządzania wywiadów badacz dążył do postępowania według dyrektyw proponowa- nych przez S. Kvalego zakładających: posiadanie biegłej znajomości tematu; nadawanie porządku wywiadowi; mówienie jasno i wyraźnie; bycie delikatnym wobec badanych; bycie wrażliwym; bycie otwartym na nowe aspekty wywiadu; kierowanie przebiegiem wywiadu; bycie krytycznym wobec rozmówcy; pamiętanie o tym, co zostało powiedziane; interpretowanie wypowiedzi w trak- cie wywiadu. Zob. S. Kvale, InterViews. Wprowadzenie do jakościowego wywiadu badawczego, Trans Humana, Białystok 2004, s. 153-154. 446 Zob. J. Bartkowski, Kapitał społeczny i jego oddziaływanie na rozwój w ujęciu socjologicznym, op. cit., s. 88-91; M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, op. cit., s. 130-139; W. Stone, Measuring Social Capital. Towards A Theoretically Informed Measure- ment Framework For Researching Social Capital in Family and Community Life, Australian Institute of Family Studies, Melbourne 2001, www.aifs.gov.au/institute/pubs/RP24.pdf [17.05.2012]; Measuring Social Capital. An Australian Framework and Indicators, Australian Bureau of Statistics, Canberra 2004, www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/1378.0Main+Features12004?OpenDocument [17.05.2012]; S. Franke, Measurement of Social Capital. Reference Document for Public Policy Research, Development, and Evaluation, Policy Horizons Canada, Ottawa 2005, www.horizons.gc.ca/doclib/Measurement_E.pdf [17.05.2012]; N. Dudwick, K. Kuehnast, V.N. Jones, M. Woolcock, Analyzing Social Capital In Con- text. A Guide to Using Qualitative Methods and Data, World Bank Institute, Washington 2006, http://siteresources.worldbank.org/WBI/Resources/Analyzing_Social_Capital_in_Context-FINAL.pdf [17.05.2012]; Measuring Social Capital, The World Bank Group, http://go.worldbank.org/A77F30UIX0 [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 117 Ponadto przyjęto, iż sporządzanie notatek z obserwacjami podczas przygoto- wywania i realizacji badań, pozwoli na dokładniejsze zrozumienie motywacji i po- staw osób wchodzących w skład badanej zbiorowości. Badacz zdecydował się pro- wadzić obserwację nieuczestniczącą (zewnętrzną)447, a więc taką, w której nie zataja się celu przebywania w badanej zbiorowości i gromadzenia informacji poprzez pro- ces postrzegania. Autor pracy starał się przyjąć tu rolę określaną przez R. Golda mia- nem „obserwatora jako uczestnika"448 – podczas jej realizacji badacz spotyka się z obserwowanymi raz bądź dwa, kontakt z badanymi jest krótki, nie ma też potrze- by ustanowienia bardziej rozbudowanych relacji. Jednocześnie prowadzone obser- wacje miały niski stopień standaryzacji – badacz miał przygotowaną jedynie listę potrzeb informacyjnych odnoszących się do sytuacji wywiadu, natomiast w odnie- sieniu do pozostałych sytuacji i wydarzeń – rejestrował wszystko to, co wydawało się godne zapisania lub wzbudzało zaciekawienie. Stopniowe notowanie pozwoliło na zbieranie wstępnych domysłów, dostrzeżenie wątków powtarzających się w roz- mowach oraz problemów, które należałoby poruszyć w kolejnych wywiadach. Do interpretacji znaczeń znajdujących się w przepisanych wywiadach użyto techniki jakościowej analizy treści, „w której wskaźnikiem w procesie wnioskowa- nia dotyczącego danej treści jest występowanie lub niewystępowanie pewnych charakterystycznych treści, a nie treści najczęściej występujących w danym przeka- zie"449. Tym samym podczas analizy wywiadów postanowiono wyodrębniać wątki, kategorie i zjawiska istotne z punktu widzenia problematyki badawczej. W trakcie analizy treści autor postanowił kierować się następującymi dyrektywami450: postę- powania zawsze „krok za tekstem"; wielokrotnego czytania; czytania tematycznego, czytania „w poprzek"; liczenia; wytyczania powtarzających się wątków, problemów, typów argumentacji; rozumienia i interpretacji oraz wykorzystania komputera w pracy interpretacyjnej. Ponadto przyjęto możliwość tworzenia pojęć uczulających, czyli takich, które nie tylko wyznaczają charakterystyki konkretnych istności i wyja- śniają rzeczywistość, ale też wywołują „znaczący" obraz – pobudzają rozumienie zja- wisk przez stosowne ilustracje. Konstruowanie takich pojęć uczulających odbywa się poprzez odniesienie danej idei do indywidualnych doświadczeń czytelnika451. Pojęcia takie są zbliżone do języka i kultury respondentów. 447 L. Sołoma, Metody i techniki badań socjologicznych. Wybrane zagadnienia, op. cit., s. 57. 448 K. Konecki, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, op. cit., s. 146. 449 E. Wnuk-Lipińska, Metoda analizy treści w socjologii amerykańskiej, OBOP, Warszawa 1967, s. 20; cyt. za: H. Palska, Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce końca lat dziewięćdziesiątych, op. cit., s. 39. 450 H. Palska, Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce końca lat dziewięćdziesiątych, op. cit., s. 40-42. 451 K. Konecki, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, op. cit., s. 36-38. 118 | A n d r z e j K l i m c z u k 2.3.2. Założenia badawcze Opracowując projekt badawczy, uwzględniono możliwość zaistnienia proble- mów związanych z jego realizacją. Uznano, iż mogą one wynikać kolejno z: trudno- ści ze zrozumieniem pytań przez respondentów, braku wiedzy badanych o aktywno- ści ludzi starych w mieście, nieszczerości odpowiedzi, niechęci do ujawnienia swoich przekonań oraz trudności w określeniu własnych opinii na postawione kwestie. Przegląd literatury pozwolił na dostrzeżenie kolejnych przeszkód, które brano pod uwagę podczas realizacji badania452. Mianowicie: starzy ludzie mniej chętnie uczestniczą w badaniach socjologicznych; szybciej męczą się pytaniami; są bardziej zainteresowani problemami dotyczącymi bliskich im problemów niż sprawami nie- związanymi bezpośrednio z ich własnym doświadczeniem; częściej traktują badaczy jako osoby związane z instytucjami opieki społecznej, od których można osiągnąć wymierne korzyści; wymagają zapewnień o tym, iż „dadzą sobie radę" a badanie nie będzie sprawiało trudności; mogą mieć potrzebę wyżalenia się, opowiedzenia o sprawach niekoniecznie związanych z właściwym tematem rozmowy; mogą po- trzebować towarzystwa, pocieszenia lub konkretnej pomocy; mogą starać się ukazać swoje życie od jak najlepszej strony, maskując bolesne wspomnienia lub wstydliwe fakty oraz mogą wymagać wsparcia osób trzecich przy udzielaniu odpowiedzi. Ponadto przyjęto, iż proces badawczy nie powinien szkodzić badanym. W związku z tym założeniem w trakcie przygotowań dyspozycji do wywiadów uznano, że podczas rozmów nie należy stosować zwrotu „ludzie starzy", który został przyjęty w tej pracy jako kategoria analityczna. Wynikało to z przekonania, iż bez- pieczniej będzie unikać sformułowań, które mogą być postrzegane przez część bada- nych za drażliwe lub obraźliwe. W trosce o porozumienie z rozmówcami korzystano z mniej precyzyjnych, powszechnych w języku potocznym zwrotów, np. „osoby starsze", „ludzie starsi", „emeryci" i „osoby po sześćdziesiątce". 2.3.3. Zasady doboru próby Przyjęto, że realizacją badania zostanie objęta próba celowa, czyli dobrana na podstawie własnej wiedzy o badanej populacji i celów badań453, licząca 22 ludzi sta- rych żyjących w mieście Białystok, (zarówno kobiet, jak i mężczyzn) którzy przekro- czyli 60. rok życia oraz są związani z jedną z dwóch wybranych instytucji: albo są mieszkańcami Domu Pomocy Społecznej (dalej: DPS) albo uczestniczą w działalno- ści Uniwersytetu Trzeciego Wieku (dalej: UTW). Tak określone kryteria miały po- 452 Na podst.: B. Szatur-Jaworska, Gerontologia społeczna – charakterystyka dyscypliny, schematy badań, op. cit., s. 24; K. Lutyńska, Bieda w rodzinie. Psychologiczny, społeczny i kulturowy kontekst wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń, op. cit., s. 210-212, 214, 216-217, 221 i 226. 453 E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, PWN, Warszawa 2007, s. 205. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 119 zwolić na dotarcie do możliwie najbardziej zróżnicowanych przypadków osób o róż- nych biografiach, posiadających odmienne pozycje i role społeczne, stopień przeja- wianej aktywności społecznej oraz zakres i częstotliwość kontaktów z innymi ludź- mi starymi. Przykładowo: do osób, które nie wychodzą z DPS i do osób utrzymują- cych kontakty z ludźmi o zbliżonym do swojego wieku, mieszkającymi poza tą pla- cówką; do osób zajmujących (obecnie lub dawniej) pozycje, pozwalające na podej- mowanie decyzji istotnych dla działania instytucji; do osób działających w UTW i jednocześnie aktywnych zawodowo; osób, które ograniczyły swoje uczestnictwo w UTW; osób udzielających się poza UTW w innych instytucjach i organizacjach społecznych. W trakcie realizacji badania przeprowadzono wywiady z 26 osobami. Kolejne rozmowy dawały podstawy wskazujące na konieczność podejmowania prób dotar- cia do specyficznych przypadków. Tym samym dążono do osiągnięcia punktu nasy- cenia454, czyli momentu, gdy dalsze wywiady nie dostarczają już nowej wiedzy o przedmiocie badań. Strukturę zrealizowanej próby przedstawia tabela 2.1. Tabela 2.1. Struktura próby badawczej Wyszczególnienie Dom Pomocy Społecznej (DPS) Uniwersytet Trzeciego Wieku (UTW) Kobiety Mężczyźni Kobiety Mężczyźni Młodsi-starzy: 60-74 lat 3 4 7 1 Starsi-starzy: 75-89 lat 4 2 1 4 Łącznie 7 6 8 5 Źródło: Badania własne. Łącznie w badaniu wzięło udział 15 kobiet i 11 mężczyzn. Najstarsi badani urodzili się kilkanaście lat przed wybuchem II wojny światowej (najstarsza osoba w 1925 roku), najmłodsi – tuż po jej zakończeniu (najmłodsza w 1947 roku). Pośród respondentów z DPS wystąpiła niewielka przewaga kobiet w grupie powyżej 75. roku życia, natomiast wśród słuchaczy UTW w młodszych rocznikach zdecydowa- nie przeważały kobiety, a w starszych mężczyźni. Brak równowagi między liczbą badanych związanych z UTW w poszczególnych grupach wieku w porównaniu do mieszkańców DPS, wynikał z konieczności innego podejścia do realizacji badania. W przypadku DPS badacz dysponował listą potencjalnych rozmówców, wyróżnio- nych ze względu na stan zdrowia przez lekarza pracującego w tej instytucji, a co za tym idzie – badani byli wybierani spośród osób wyselekcjonowanych według do- 454 S. Kvale, InterViews. Wprowadzenie do jakościowego wywiadu badawczego, op. cit., s. 109. 120 | A n d r z e j K l i m c z u k datkowego kryterium, nieprzewidzianego przed podjęciem badania. Tymczasem w przypadku UTW badacz nie uzyskał żadnego spisu pozwalającego na wybór przypadków do badania. Niezbędne okazało się zastosowanie metody kuli śnież- nej455, czyli dobór próby przez zebranie danych o kilku osobach z badanej zbiorowo- ści, a następnie proszenie ich o dostarczenie informacji potrzebnych do odszukania innych osób z tej zbiorowości. Ostatecznie zrealizowana próba badawcza ogranicza stopień porównań cech ludzi starych związanych z obiema instytucjami, ale z pew- nością oddaje specyfikę tych zbiorowości. Warto też podkreślić, iż – mimo wszystko niereprezentatywny dobór – zdołał uchwycić liczebną przewagę kobiet pośród star- szych mieszkańców miasta (Tabela 1, Aneks). 2.3.4. Charakterystyka badanych osób Przedstawiciele badanych zbiorowości różnili się pod względem kilku zasad- niczych cech. Spośród 13 badanych mieszkańców DPS, 8 osób urodziło się w róż- nych wsiach i mniejszych miastach województwa podlaskiego, zaś 3 osoby pocho- dziły z Białegostoku. Natomiast w przypadku słuchaczy UTW, 6 osób urodziło się w Białymstoku, a 5 we wsiach i miastach województwa podlaskiego. W obu zbio- rowościach znalazło się po 1 osobie urodzonej poza granicami kraju oraz po 1 osobie pochodzącej z jednego z dużych miast Polski znajdujących się poza województwem podlaskim. W próbie znalazło się 7 osób, które tłumaczyło swoją obecność w Bia- łymstoku nakazem pracy otrzymanym (w dalekiej przeszłości) osobiście lub przez współmałżonka; 6 osób twierdziło, że mieszka w Białymstoku dzięki własnym wy- borom lub staraniom od chwili zakończenia edukacji w szkole; 4 osoby deklarowa- ły, iż całe życie spędziły w Białymstoku; 4 – żyły w tym mieście z krótkimi prze- rwami (np. wynikającymi ze specyfiki wykonywanej pracy zarobkowej); 2 osoby – choć urodziły się w mieście – większość życia spędziły poza granicami wojewódz- twa podlaskiego, postanowiły jednak powrócić tu po uzyskaniu świadczeń emery- talnych; 2 badanych zamieszkało w Białymstoku wyłącznie z powodu choroby, na- tomiast 1 osoba deklarowała pomieszkiwanie w dwóch miejscach – w Białymstoku i w innym, mniejszym mieście województwa podlaskiego. Żaden z respondentów z DPS nie posiadał wyższego wykształcenia. Tylko 1 osoba miała wykształcenie średnie ogólnokształcące, 5 – średnie zawodowe, 2 – zasadnicze zawodowe, 4 – podstawowe i 1 – nigdy nie zdobyła wykształcenia na dowolnym etapie edukacji. Pośród słuchaczy UTW przeważały osoby z wyższym wykształceniem. Ukończenie jednego kierunku studiów wyższych deklarowało 5 osób, a dwóch kierunków – 3 osoby. Dokładnie 4 badanych twierdziło, iż nie zdo- 455 E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, op. cit., s. 205-206. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 121 łało ukończyć studiów wyższych, a 1 osoba posiadała wykształcenie średnie zawo- dowe. Pośród osób, które ukończyły studia wyższe, 3 osoby studiowały pedagogikę, 3 – ekonomię, 1 – psychologię, 1 – rolnictwo, 1 – budownictwo przemysłowe, 1 – chemię spożywczą i 1 – prawo. Badani, którzy nie ukończyli studiów wyższych, studiowali: inżynierię elektryczną, instrumentalistkę, górnictwo i administrację publiczną. Mieszkańcy DPS w trakcie życia częściej zmieniali pracę. Respondenci ci po- dejmowali się przeważnie prac fizycznych o charakterze tymczasowym – „okazyj- nych", „dorywczych". Kobiety określały swoje zawody jako m.in.: „pomoc na roli", „hodowca", „gospodyni domowa", „pomoc kuchenna", „ekspedientka", „magazy- nier", „palacz w kotłowni", „piekarz", „laborantka", „pokojówka", „szefowa kuchni", „księgowa", „sekretarka", „instruktorka". Po otrzymaniu renty lub emerytury wyko- nywały zaś różne prace chałupnicze lub udzielały korepetycji. Badani starsi męż- czyźni mieszkający w DPS, określali podejmowane zawody jako: „rolnik", „spawacz", „ślusarz", „szewc", „dozorca", „żołnierz", „górnik", „kierowca", „złota rącz- ka", „wypalacz cegieł", „sekwestrator (komornik)", „kupiec", „opiekun społeczny", „zaopatrzeniowiec". Słuchacze UTW wykonywali przeważnie pracę stałą w jednym miejscu zatrudnienia, zajmując niekiedy wyższe stanowiska związane z podejmo- waniem decyzji. Jeśli podejmowali prace tymczasowe, to tylko przed zakończeniem edukacji lub po uzyskaniu renty bądź emerytury. Badane kobiety uczestniczące w UTW, określały swoje zawody mianem: „nauczycielki", „projektanta instalacji elektrycznych", „kierownika działu usługowego", „specjalistki od rachunkowości i finansów", „księgowej", „kierownika biura projektów", „urzędnika", „dyrektora du- żego przedsiębiorstwa państwowego" lub „pracownika firmy prywatnej". Mężczyź- ni związani z UTW pracowali w życiu jako: „nauczyciel", „instruktor", „wizytator", „dyrektor zakładu", „przedsiębiorca", „kierownik związku", „projektant", „architekt", „żołnierz", „fotograf", „artysta", „tkacz", „górnik". Dostrzeżono też różnice między świadczeniami społecznymi, z jakich korzy- stają respondenci. Mieszkańcy DPS zdecydowanie częściej wspominali o zdobyciu zabezpieczeń społecznych w postaci rent i emerytur. Dokładnie 7 respondentów z DPS deklarowało posiadanie renty, 4 osoby – emerytur, a 2 osoby – najpierw otrzymanie renty, następnie emerytury. Należy zaznaczyć, iż w większości przypad- ków osoby te otrzymały renty po przekroczeniu przynajmniej 40. roku życia. Do- kładnie 7 badanych określało siebie nie tyle mianem „osób niepełnosprawnych", co wręcz „inwalidów" – przypuszczalnie jest to bardziej efekt posiadania nawyku lub niechęci do posługiwania się innymi zwrotami wobec osobistego poczucia depry- 122 | A n d r z e j K l i m c z u k wacji, niż nieznajomości znaczeń tych określeń456. Badani często nie byli w stanie określić, ile lat w życiu pracowali lub czy już otrzymali emeryturę, czy też posiadają tylko rentę chorobową. Spośród badanych w DPS, 3 osoby pracowały po otrzyma- niu świadczeń, ale jeszcze przed zamieszkaniem w DPS, natomiast 1 osoba deklaro- wała, iż wciąż pracuje mimo posiadania renty, ale „na czarno" (określa się jako „zło- ta rączka": kosi trawniki, sprząta podwórka, zbiera złom, naprawia urządzenia elek- tryczne). Można więc przypuszczać, iż pośród ludzi starych mieszkających w DPS za- nika potrzeba osobistego zajmowania się sprawami finansowymi, urzędowymi, czy czynnościami związanymi z aktywnością ekonomiczną. Spośród 13 wybranych uczestników UTW 10 osób twierdziło, iż posiada emeryturę, 2 – otrzymały najpierw rentę, a następnie emeryturę, a 1 osoba korzysta z renty. Ponadto 3 spośród tych osób kontynuuje pracę zawodową po otrzymaniu świadczeń, zaś 1 zdecydowała się zakończyć pracę kilka lat po otrzymaniu emerytury. Badani częściej wspominali o roku, w którym uzyskali świadczenia, co pozwoliło na ustalenie, iż tylko w jed- nym przypadku przejście na emeryturę miało miejsce zgodnie z ustawowym wie- kiem emerytalnym, a w pozostałych nastąpiło od 3 do 5 lat wcześniej. Tylko 1 oso- ba spośród uczestników UTW określała się mianem niepełnosprawnej. Kolejną istotną różnicą okazała się przynależność do organizacji i instytucji społecznych. Spośród badanych mieszkańców DPS, 4 z 13 osób uczestniczyły w działalności takich organizacji, jak: Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Zwią- zek Młodzieży Socjalistycznej, Służba Polsce oraz Polski Związek Emerytów, Renci- stów i Inwalidów. Obecnie tylko 1 z tych osób deklarowała przynależność do orga- nizacji, którą był Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów. Słuchacze UTW częściej uczestniczyli w działalności różnych organizacji i instytucji społecz- nych – 12 z 13 badanych należało niegdyś do takich, jak: Białostockie Towarzystwo Muzyczne im. Stefana Sobierajskiego, Krajowa Partia Emerytów i Rencistów, Liga Kobiet Polskich, NSZZ „Solidarność", Polski Związek Działkowców, Polski Związek Inżynierów i Techników Budownictwa, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Polskie Towarzystwo Numizmatyczne, Służba Polsce, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Ra- dzieckiej, Związek Młodzieży Polskiej, Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Na- uczycielstwa Polskiego. Wyliczając bardziej szczegółowo: 6 osób należało do jednej organizacji, 3 osoby – do dwóch, 2 – do trzech, a 1 osoba aż do czterech, przy czym należy także uwzględnić, że większość tych osób w młodości należała do organizacji harcerskich. Obecnie 8 osób z badanej grupy, poza UTW partycypuje w przynaj- 456 Podczas analizy treści ustalono, że w wywiadach z mieszkańcami DPS słowo „niepełnosprawny" wraz z jego odmianami, nie występuje w języku badanych, a jedynie w wypowiedziach badacza. Tymczasem zwrot „inwalida" rzadko pojawia się w wywiadach przeprowadzonych ze słuchaczami UTW. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 123 mniej jednej organizacji, z czego 2 osoby należy do czterech a 1 – do dwóch. Nazwy tych organizacji, w których aktualnie udzielają się badani, to: Białostockie Towarzy- stwo Esperantystów, Białostockie Towarzystwo Muzyczne im. Stefana Sobierajskie- go, Białostockie Towarzystwo Śpiewacze im. Stanisława Moniuszki, Chór Komba- tanta Wojska Polskiego i Armii Krajowej, Krajowa Partia Emerytów i Rencistów, Polski Związek Działkowców, Polski Związek Inżynierów i Techników Budownic- twa, Stowarzyszenie Wolontariatu Międzypokoleniowego, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, Związek Nauczycielstwa Polskiego. Żaden z respondentów z DPS nie pełnił funkcji publicznych, natomiast 1 z badanych słuchaczy UTW spra- wował taką funkcję w okresie Polski Rzeczpospolitej Ludowej (PRL), a 2 osoby kan- dydowały – już po przekroczeniu wieku emerytalnego, w okresie III Rzeczypospoli- tej Polski (III RP) – na stanowisko radnego miasta Białystok. 2.4. Sposób realizacji badań 2.4.1. Organizacja badań Badanie zrealizowano w okresie od początku grudnia 2007 roku, do końca stycznia 2008. Przed rozpoczęciem właściwych wywiadów z respondentami, badacz spotkał się z prezesem UTW i z dyrekcją DPS w celu uzyskania zgody na prowadze- nie badań. W obu przypadkach wyrażono przychylność i sformułowano zastrzeże- nia związane z bezpieczeństwem badanych, okazywano też zainteresowanie wyni- kami raportu końcowego. Dzięki kooperacji z przedstawicielami UTW i DPS badacz mógł zapoznać się z odpowiednimi dokumentami, zawierającymi informacje o zasa- dach funkcjonowania obu instytucji. W DPS lista przypadków do badania została przygotowana na drodze konsultacji z lekarzem pracującym w ośrodku, przy czym nie zabrakło wskazówek odnośnie tego, jakie tematy mogą okazać się drażliwe, ja- kie mogą być konsekwencje niektórych pytań czy sugestii oraz – że wywiad powi- nien przybierać charakter nieszkodzący badanym. W przypadku UTW początkowo zarząd instytucji zamierzał przygotować listę wybranych osób do badania, następ- nie z zamiaru tego wycofano się ze względu na dążenie do ochrony danych osobo- wych słuchaczy. Ostatecznie na drodze porozumienia ustalono, że lepszym rozwią- zaniem będzie bezpośrednie docieranie badacza do słuchaczy, kontaktując się z nimi w czasie ich planowych spotkań, m.in. podczas wykładów i zajęć w sekcjach tema- tycznych. Autor pracy samodzielnie przeprowadził wszystkie 26 wywiadów. W pierw- szej kolejności sporządzono wywiady z mieszkańcami DPS, następnie ze słuchaczami UTW. Tylko 2 wywiady z uczestnikami UTW udało się zrealizować w tym samym 124 | A n d r z e j K l i m c z u k okresie, co z osobami z DPS, bowiem wpływ na przebieg badania miały również takie okoliczności, jak okres świąteczny i miejsce zamieszkania respondentów. Mieszkający w rozproszeniu na obszarze całego miasta, słuchacze UTW tłumaczyli, iż z uwagi na przygotowania do świąt Bożego Narodzenia lub planowane wyjazdy, będą mieli czas na spotkanie dopiero po rozpoczęciu nowego roku. Badani mieszka- jący w DPS nie mieli nic przeciwko rozmowom w okresie świątecznym – często z wyraźnym smutkiem dodawali, że sami nie przygotowują już świąt i zostali cał- kowicie wyręczeni w tym przez personel placówki. Taki stan rzeczy wpłynął też czę- ściowo na kształt ich wspomnień z dzieciństwa i młodości – przypuszczalnie niektóre informacje nie zostałyby ujawnione podczas realizacji wywiadów przy innej okazji. Wywiady były rejestrowane za pomocą dyktafonu. Nieliczni rozmówcy oba- wiali się tej formy zapisu, ale zmieniali zdanie po zapewnieniu, że ich dane perso- nalne nie zostaną w żaden sposób ujawnione. W czasie trwania dwóch wywiadów ze słuchaczami UTW, badani prosili o wyłączenie nagrywania przy opisywaniu nie- zgodnych z prawem działań innych osób. Przykłady te miały najczęściej dowieść istnienia w mieście zjawiska nepotyzmu – faworyzowania przez starsze wiekiem osoby swoich bliskich przy obsadzaniu stanowisk. Wobec niewystarczającej ilości informacji na ten temat autor odstąpił od formułowania wniosków związanych z zagadnieniem. Dostrzeżono znaczne różnice między czasem trwania i długością przepisanych wywiadów przeprowadzonych z mieszkańcami DPS i słuchaczami UTW. Wszystkie zarejestrowane wywiady trwały łącznie nieco ponad 69 godzin, z czego rozmowy z mieszkańcami DPS zajęły mniejszą część wynoszącą około 20 godzin. Najkrótszy wywiad w DPS trwał 49 minut, najdłuższy zaś blisko 2,5 godziny. Najkrótsza roz- mowa z uczestnikiem UTW trwała blisko 2 godziny, a najdłuższa prawie 7 godzin. Wszystkie literalnie spisane wywiady stanowią 1113 stron maszynopisu, z czego roz- mowy z mieszkańcami DPS to 348 stron (31,3% ogółu), a UTW – 765 stron (68,7%) 457. Przypuszczalnie różnice te wynikały z odmiennego podejścia badanych do sytuacji wywiadu i posiadanej wiedzy o życiu w mieście. Istotnym czynnikiem mogła być też ocena badacza jako osoby, która jest nie tylko znacznie młodsza, ale i pochodzi z innego środowiska. Dłuższe wywiady niekiedy zdawały się być efektem złożono- ści losów życiowych rozmówców (zmiany miejsca zamieszkania, pracy, motywacji do działania, znajomości), ich wnikliwości, a niekiedy – potrzeby dokonania bilansu swojego życia lub pozostawienia po nim śladu; najdłuższych wywiadów, z których każdy trwał ponad 5 godzin, udzieliły osoby, które przekroczyły 75 lat i nie uskarżały 457 Nagrania i zapisy wywiadów znajdują się w archiwum domowym autora pracy. Redakcja i korek- ta transkrypcji ma na celu możliwie najwierniejsze zachowanie oryginalnej formy wypowiedzi. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 125 się na większe problemy ze zdrowiem. Ponadto w przypadku dwóch badanych z UTW, wywiady były przerywane po około 3 godzinach trwania i dokańczane kilka dni później w tym samym miejscu. Było to wynikiem innych, zaplanowanych na ten dzień przez badanych, czynności (spotkania z rodziną i uczestnictwo w impre- zach kulturalnych). Umieszczone w dalszej części publikacji cytaty wypowiedzi respondentów, zaznaczone są kursywą i sygnowane dodatkowymi informacjami: płeć (M – męż- czyzna; K – kobieta), podokres starości („60-74" – młodsi-starzy; „75-89" – starsi-sta- rzy), powiązanie z instytucją (DPS – Dom Pomocy Społecznej; UTW – Uniwersytet Trzeciego Wieku) i numer kolejności wywiadu w danej instytucji. W trosce o unie- możliwienie identyfikacji rozmówców, zakodowano wszystkie imiona i nazwiska znajdujące się w wypowiedziach oraz większość nazw miejscowości. Przytaczane poglądy nie są poglądami autora, zaś interpretacje, opisy i uwagi stanowią próbę przedstawienia, zrozumienia i wyjaśnienia rzeczywistości społecznej, w której żyją badani. 2.4.2. Przebieg badań Prowadząc badanie w DPS, badacz musiał w znacznej mierze podporządko- wać się trybowi życia mieszkańców. Już po pierwszych wywiadach okazało się, że osoby wchodzące w skład tej zbiorowości planują wiele swoich czynności, mając na uwadze wspólny dla mieszkańców placówki rozkład zajęć. Wszystkie wywiady były więc prowadzone po przerwie obiadowej, kiedy większość osób znajduje się w swoich pokojach. Zachęcenie do rozmowy mieszkańców DPS okazało się zada- niem trudnym. Uzyskanie zgody na wywiad wymagało zapewnienia o poufności, o niskim poziomie trudności pytań, a niekiedy też o istotności tematu dla warun- ków bytowych respondentów – argument ten wynikał z wyraźnego zainteresowa- nia części badanych potencjalnymi korzyściami, jakie mogliby uzyskać dzięki roz- mowie. Nie odnotowano żadnych odmów ze strony kobiet, jednakże zdarzyły się cztery odmowy ze strony mężczyzn – twierdzili, że „są zajęci", „nie mają czasu", „chcą świętego spokoju" (część była zajęta oglądaniem telewizji) lub – bez uzasad- nienia – emocjonalnie, a nawet agresywnie reagowali na propozycje rozmowy. Nie- kiedy mieszkańcy DPS wyraźnie czuli się „nachodzeni" – kilka z osób, które udzieliły wywiadów, wspomniało, iż „ludzie stale przychodzą do nich z jakimiś swoimi pro- blemami" lub że mają już „dość badań". Niekiedy rozmówcy opowiadali, przed lub po przeprowadzeniu wywiadu, iż często przychodzą do nich jedynie „szkolący się na nich" studenci i lekarze lub „pocieszające ich" zakonnice. Badani niekiedy doda- wali, że nikt już ich nie odwiedza, jeśli nie ma w tym jakiegoś interesu. Dokładnie 11 126 | A n d r z e j K l i m c z u k wywiadów przeprowadzono w pokojach mieszkalnych, 1 – na korytarzu DPS (bada- ny mieszkał z dwoma unieruchomionymi osobami w jednym pokoju), a 1 – w palar- ni. W 4 przypadkach wywiady były na krótko przerywane pojawieniem się osób trzecich – innych osób mieszkających w pokoju lub personelu roznoszącego posiłki. Mieszkańcy DPS generalnie wyrażali mniejsze niż uczestnicy UTW, zaintere- sowanie rozmową. Często podkreślano, że „gadanie nic nie pomoże" lub unikano wyrażania opinii, podając lakoniczne odpowiedzi (np. „czy ja wiem?", „ja tym się nie interesuję", „to mnie nie obchodzi", „nie pamiętam", „nic mi się nie przypomi- na", „nie wiem", „sam pan widzi"). Badani zatem powszechnie sięgali po „kłamstwa obronne", którymi – według A. Rostockiego – respondenci zasłaniają się przed na- tarczywością badacza, broniąc „własnej godności, jak i zagrożonej ludzkiej kultury"458. Zdarzały się też odmowy typu „nie powiem" – badani głównie obawiali się, że utracą obecne mieszkanie lub że ich opinie trafią do innych mieszkańców DPS. Być może wynikało to z potraktowania sytuacji wywiadu na wzór „spotkania z urzędnikiem". Brak odpowiedzi czasami argumentowano także niechęcią zamar- twiania badacza lub uczenia go „złych zachowań". Specyficzną cechą wypowiedzi badanych było też ich urywanie, co wyraźnie miało służyć przemilczeniu nieprzy- jemnych spraw i wspomnień. Pojawiały się też wypowiedzi niewyraźnie artykuło- wane na skutek wad wymowy badanych oraz takie, za pomocą których badani próbowali zmienić temat rozmowy lub upewnić się, czy badacz jest w stanie zrozu- mieć sens ich wypowiedzi. Często też gestykulowano, by zaakcentować pewne sło- wa lub pokazać czynności innych osób (np. nadużywanie alkoholu, kradzież, groże- nie, bicie). Tylko w jednym przypadku mieszkaniec DPS zaoferował poczęstunek. Wywiady z reguły kończyły się wzajemnymi życzeniami, niekiedy badani prosili, by dostrzec ich prośby lub odwiedzać ich czasami. Pojawiły się też specyficzne, pe- symistyczne lub przepełnione nadzieją stwierdzenia zamykające spotkanie, takie jak: „świat należy do młodych", „nie ma już patriotów", „proszę się modlić" lub „to była okazja do rozmowy jak za dawnych lat". Dotarcie do słuchaczy UTW wymagało obecności badacza na dwóch wykła- dach i podczas dwóch spotkań grup zainteresowań. Badacz zachęcał słuchaczy do udzielenia wywiadów, krótko opisując tematykę badań i zapewniając, iż ich opinie mogą być istotne dla rozwoju miasta. Po przeprowadzeniu rozmów z kilkoma zain- teresowanymi, docierano do kolejnych osób, poleconych przez byłych rozmówców, którzy najczęściej wskazywali po dwóch innych słuchaczy UTW – w trzech przypad- 458 A. Rostocki, Bezradny respondent. Trudność pytań w wywiadzie kwestionariuszowym, Instytut So- cjologii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1992, s. 48; cyt. za: K. Lutyńska, Bieda w rodzinie. Psycholo- giczny, społeczny i kulturowy kontekst wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń, op. cit., s. 215. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 127 kach polecono po około dziesięć różnych osób. Na wywiady umawiano się drogą telefoniczną – badani najczęściej prosili o kilkakrotne powtórzenie tematu badań (głównie w celu zanotowania) oraz opisanie, w jaki sposób dojdzie do spotkania i jak będzie przebiegać rozmowa. Uzyskanie przychylności kolejnych osób ułatwia- ło przede wszystkim powoływanie się na polecenie ich przez innych słuchaczy UTW – może to świadczyć o istnieniu silnych więzi w grupach przyjacielskich, two- rzących się jeszcze przed lub po przystąpieniu do UTW. Kilku z badanych zmieniało terminy wywiadu z uwagi na pojawienie się nieplanowanych obowiązków rodzin- nych (np. opieki nad wnukami, pilnowania domu). Szczególnie trudne okazało się dotarcie do jednej osoby działającej w kilku organizacjach i zajmującej się pracą za- wodową – badany ten trzykrotnie, drogą telefoniczną, informował o przełożeniu miejsca i daty spotkania na krótko przed ustalonym wcześniej terminem – ostatecz- nie wywiad z tą osobą udało się przeprowadzić ponad dwa tygodnie później, niż wynikało to z pierwotnie ustalonej daty. W przypadku jednej osoby, która również zmieniła termin spotkania, wywiadu nie udało się zrealizować – okazało się, że re- spondent trafił do szpitala na skutek problemów ze zdrowiem. Wywiady z osobami uczestniczącymi w działalności UTW były prowadzone przeważnie w ich mieszkaniach, tylko 2 z 13 wywiadów zrealizowano w innych miejscach – 1 w miejscu pracy badanego i 1 w restauracji. Rozmowy odbywały się o różnych porach dnia – najczęściej rano, a w przypadkach osób pracujących i szcze- gólnie aktywnych, głównie w porach popołudniowych i wieczornych. Przy czterech rozmowach obecne były przez chwilę lub dłużej osoby trzecie. W jednym przypad- ku był to syn starszej pani, który początkowo wykazywał zainteresowanie wywia- dem, później zajął się swoimi sprawami w innym pomieszczeniu i nie ingerował w przebieg rozmowy. W drugim przypadku, przez cały czas rozmówcy towarzyszyła jego żona, która niekiedy uzupełniała wypowiedzi o dodatkowe szczegóły, których sam badany wyraźnie nie zamierzał ujawniać. W trzecim przypadku wywiad prze- rwał na chwilę klient. W czwartym – osobami trzecimi byli ludzie przyglądający się rozmowie w restauracji – mimo ich obecności rozmówca nie obawiał się mówić o swoim życiu i dzielić się nawet kontrowersyjnymi przemyśleniami. Ponadto trzy wywiady przerwały na krótko telefony dzwoniące do badanych – można było się domyślić, że połączenia pochodziły od ich bliskich, znajomych lub innych słuchaczy UTW. Respondenci związani z UTW wykazywali większe – w porównaniu z miesz- kańcami DPS – zainteresowanie problematyką badania. Nie tylko budowali sta- nowcze, uporządkowane i rozbudowane wypowiedzi, ale też często starali się przy- gotować na okoliczność wywiadu, by wypaść jak najlepiej – zmieniali wystrój po- 128 | A n d r z e j K l i m c z u k mieszczenia lub układ mebli (np. chwalono się posprzątaniem domu lub dostawie- niem specjalnego stolika, by badacz miał miejsce do notowania odpowiedzi), wy- szukiwali zdjęcia i dokumenty świadczące o działalności w UTW, a także sporządza- li notatki z przemyśleniami na główny temat rozmowy. Podczas wywiadów lub po ich zakończeniu przekazywano badaczowi podarunki w postaci własnych prac pi- semnych, prac plastycznych lub wyrobów kulinarnych. Poczęstunek proponowało aż 10 spośród 13 osób. W przynajmniej dwóch przypadkach badacz mógł odnieść wrażenie, że ma ograniczony wpływ na przebieg rozmowy – badani przyjmowali postawy mówców o wyrobionej opinii na każdy podnoszony temat, czasem zupełnie nie dopuszczając odmiennych poglądów. Po zakończeniu wywiadu badani wspominali o swoich pla- nach na resztę dnia lub następne dni – głównie o spotkaniach z innymi słuchaczami UTW i własnych zajęciach, raz o konieczności przygotowania się do opieki nad wnukami. W jednym przypadku badacz został poproszony o przewiezienie samo- chodem rozmówcy na imprezę kulturalną – przy tej okazji badany podzielił się swo- imi obserwacjami o pogarszającym się stanie ulic i nieprzepuszczaniu przez kierow- ców pieszych na przejściach. Zdaniem badanego zjawiska te dowodzą, iż kierowcy czują się bezkarni i wywyższeni nad innych ludzi. Okazało się przy tym, że jako osoba starsza bałby się zasiąść za kierownicą samochodu, gdyż nie zdołałby już „uniknąć zagrożeń wywoływanych przez nieostrożnych kierowców". Osoba ta argu- mentowała też, iż starszym ludziom wygodniej, choć niekoniecznie bezpieczniej, jest jeździć autobusami. Badani słuchacze UTW często wyrażali podziękowania za roz- mowę, byli też zainteresowani tym z jakimi jeszcze osobami prowadzono wywiady (informacje te nie były jednak udostępniane), pytali o pozyskanie raportu z badań oraz prosili o pozostawienie numeru telefonu kontaktowego badacza. Rozmówcy przeważnie więcej mówili o swojej biografii niż o aktualnym ży- ciu i zainteresowaniu wydarzeniami w mieście. Za odpowiedzi służyły też niekiedy anegdoty, metafory, a nawet wiersze autorstwa badanych. Barierą, która utrudnia- ła udzielanie odpowiedzi, często okazywała się różnica wieku między badanymi a badaczem. Nie wprost sugerowano, że „młodsi nigdy nie zrozumieją pewnych spraw" – w tym celu formułowano wypowiedzi pouczające, zaczynające się od zwy- czajowych zwrotów: „wie pan", „proszę pana", „słucha pan" lub „ja panu powiem". Wyrazistymi przykładami podkreślania różnicy wieku między rozmówcami, były wypowiedzi jednej z badanych mieszkanek DPS: Wolę tego nie mówić. Dziecko ko- chane, ja by rada była powiedzieć, ale boję się. A skąd ja wiem, może i mnie stąd wyrzucą?; Trudno kochanie czekać pomocy i żyć z pomocy. (...) Wiesz dziecko, to wy- chodzi wszystko u każdego człowieka ze swojej rodziny. Jaka rodzina, tak i on wy- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 129 chodzi już taki. To zaczyna się od kołyski to wszystko – jego wychowanie, jemu za- kłada się, hoduje się wszystko w mózgu i on tak dalej idzie (K/75-89/DPS-10). Niekie- dy jednak różnica wieku między rozmówcami pozwalała badanym na wyrażanie własnych poglądów bez skrępowania: Przepraszam pana, ja to tylko z panem tak rozmawiam. Jak ja bym chciała tak rozmawiać z moimi rówieśnikami, to ja bym została okrzyczana jako heretyk (K/60-74/UTW-4). 2.4.3. Wątek drażliwy W trakcie rozmów pojawiły się tematy, które okazały się drażliwe – częściej zdarzało się to w przypadku mieszkańców DPS, natomiast zdecydowanie rzadziej podczas rozmów ze słuchaczami UTW. Przede wszystkim do trudnych dla respon- dentów spraw należały losy bliskich im osób z rodziny, praca zarobkowa, przyczyny pobytu w DPS oraz pytania dotyczące życia ludzi starych w mieście. W jednym wy- wiadzie słuchaczka UTW płakała, wspominając o swojej siostrze, która zmarła kilka miesięcy wcześniej. Podczas innej rozmowy w DPS badany stale prosił, by wyjaśnić mu zjawiska związane z jego życiem osobistym i rodzinnym, aby przemyśleć swoje dalsze plany życiowe po niedawnej stracie małżonki. Kolejny respondent z DPS za- proponował rozmowę w palarni, a inny robił w trakcie wywiadu kilkuminutowe przerwy „na papierosa" – początkowo palił w pomieszczeniu obok, później już bez wychodzenia. Osoba ta w zasadzie już na początku wywiadu, w skrótowy i pełen luk sposób, zarysowała ocenę swojego życia: No bo... 13 lat, wie pan, mieszkałem tam... A, z jakiego powodu się znalazłem w domu społecznym? Bom mieszkanie prze- pił, o, wie pan... (M/60-74/DPS-13). Rozmówca wyraźnie próbował uspokoić się i nie ujawniać zbyt wielu informacji o swoich losach życiowych. Dopiero po krótkiej zmianie tematu zaczął stopniowo formułować przemyślane i pełne wypowiedzi, wyrażając w nich specyficzne poczucie dumy – ze swojej przestępczej przeszłości i ogólnej zaradności życiowej – zmieszane ze wstydem wywoływanym przez wspo- mnienia o pobycie w więzieniu, utracie mieszkania i rozpadzie własnej rodziny. Na koniec wywiadu badany wyraził pewnego rodzaju skruchę i poprosił o poufność: Niech się pan na mnie nie gniewa. Co złego ja nie powiedział, to tam... Między nami żeby to... (M/60-74/DPS-13). W jednym przypadku słuchaczka UTW zataiła podczas wywiadu fakt, iż jej mąż pracuje, będąc na emeryturze – na wysnucie takiego wnio- sku pozwoliła wcześniejsza krótka rozmowa z jej mężem, który chwalił się „zabija- niem czasu" poprzez wykonywanie w domu zleconej pracy „na czarno", bez ko- nieczności załatwiania spraw urzędowych i płacenia podatków. Drażliwe okazały się też pytania związane z zakończeniem pracy zawodowej i otrzymaniem zabezpie- czenia społecznego. Dla niektórych badanych było to wydarzenie dość traumatycz- 130 | A n d r z e j K l i m c z u k ne i wywoływało zakłopotanie podczas odpowiedzi: To trudno powiedzieć „przej- ście na emeryturę", bo ja już... Ja mając 46 lat, przeszłam na rentę. Mając 46 lat! To był szok, to był w ogóle... Ja nie miałam miejsca, nie wiedziałam co ze sobą robić, bo to jest za młody wiek, żeby już rezygnować ze wszystkiego, ale bardzo długo docho- dziłam do siebie, bo ja... 5 lat, zanim zaczęłam chodzić... To cud, że ja chodzę, ruszam się, to jest jakiś tam cud ewentualnie (K/60-74/UTW-13). Pytania o życie ludzi starych w mieście okazały się szczególnie problematycz- ne dla mieszkańców DPS – niekiedy reagowano śmiechem, kiedy indziej tłumaczo- no się długim pobytem w placówce, np. Jak ja tu prawie dziesiąty rok, to co ja mogę wiedzieć!? (K/60-74/DPS-7) lub sięgano po przykłady z mass mediów: Przecież jak w telewizji i na to zbierają, i na to – to pewnie pomagają jedne drugim (K/6074/DPS-7). Wobec tego przyjęto, iż niektóre odpowiedzi formułowane zarówno przez mieszkańców DPS (zwłaszcza osoby długotrwale niewychodzące poza wnę- trza DPS mimo pełnej sprawności ruchowej), jak i słuchaczy UTW, stanowią raczej ich wyobrażenia o życiu społecznym niż ocenę faktycznego stanu – wyobrażenia te w znacznej mierze są konstruowane w oparciu o przekazy, głównie komunikacji masowej, które docierają do tych osób. Badani – popierając słuszność swoich opinii informacjami zaczerpniętymi z prasy, radia, czy telewizji – wyrażali zaufanie pomoc- nicze459, czyli przekonanie o wiarygodności innych ludzi i instytucji, które dostarcza- ją im pośrednich informacji o potencjalnych partnerach interakcji. Innymi słowy – treści przekazów medialnych mogą zmieniać opinie badanych o ludziach, z którymi na co dzień mają do czynienia lub którzy istnieją tylko w ich świadomości jako oso- by, z którymi mogą mieć coś wspólnego. O drażliwości sytuacji wywiadu świadczyły też nagłe wyznania badanych. Jeden mężczyzna z DPS kilkakrotnie w trakcie wywiadu stwierdził: Ja chciałbym już umrzeć (M/60-74/DPS-11). Inny rozmówca mieszkający w tej placówce opisał na- tomiast potencjalną próbę samobójczą, początkowo stwierdzając jedynie: Szykuje się do śmierci. Nie będę zdradzał tego jak (M/60-74/DPS-13). W obu przypadkach wypowiedzi te zostały sformułowane w oderwaniu od zadanych pytań – były więc szczególnie trudne dla badacza i znacznie wpłynęły na dalszy przebieg wywiadów z tymi osobami. Badacz spontanicznie starał się kierować rozmową tak, by zrozu- mieć postawy rozmówców i ich pocieszyć, np. Ja życzę Panu... żeby jak najlepiej, żeby się zdrowie poprawiło. (...) Żeby tu było kolorowiej, żywiej, żeby mógł Pan stąd wychodzić (M/60-74/DPS-11). Pewnym uzasadnieniem postaw obu wskazanych osób może być fakt, iż cierpią one na choroby, które znacznie ograniczają ich spraw- ność ruchową (np. wychodzenie z pokoju, podnoszenie i używanie przedmiotów). 459 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 112-114. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 131 W przypadku jednego z tych badanych dochodzą wywołane przeżytymi wypadka- mi problemy w wysławianiu się, które utrudniają nawiązanie kontaktu i porozu- miewanie się z innymi ludźmi. Znaczna utrata kapitału ludzkiego czyni te osoby w oczach innych „bankrutami" – podatnymi na zwielokrotnioną dyskryminację społeczną – co bezpośrednio przekłada się na sposób, w jaki sami oceniają swój po- tencjał. 2.4.4. Wnioski z obserwacji Nie bez znaczenia na przebieg badania pozostały spostrzeżenia badacza doty- czące wizerunku respondentów. Pominięcie tych obserwacji czyniłoby interpretację rzeczywistości społecznej, w której żyją badani zdecydowanie uboższą. Autor przyj- muje, że niektórych postaw, opinii i motywacji ludzi starych nie sposób zrozumieć jedynie poprzez przywoływanie fragmentów zapisów dokonanych wywiadów. Ba- dani niekiedy unikali opisywania siebie i warunków, w których żyją. W celu prze- kazania czytelnikowi pełniejszego obrazu wydarzeń i umożliwienia mu również „wczucia się" w tematykę pracy, niezbędne jest odwoływanie się do dodatkowych opisów i wyjaśnień460. Przede wszystkim osoby związane z UTW starały się o utrzymanie zadbane- go wyglądu. Pewnym wskaźnikiem może być tu malowanie włosów przez kobiety. Tylko 1 z 8 badanych słuchaczek UTW nie ukrywała siwizny, podczas gdy w przy- padku starszych pań z DPS – niemal odwrotnie – farbowane włosy posiadały tylko 2 z 7 badanych. Fakt ten świadczy o tym, iż być może słuchaczki UTW, nawet dość nieświadomie, starają się odmłodzić swój wygląd, by ułatwić sobie wchodzenie w relacje z osobami w innym wieku, podczas gdy mieszkanki DPS nie mają potrze- by pokazywania się w towarzystwie osób nieznajomych, a więc takich, dla których wygląd w czasie pierwszego kontaktu może być istotną cechą, pozwalającą na oce- nę ich wiarygodności i okazanie im zaufania. O różnicach między przedstawicielami obu zbiorowości wnioskowano też na podstawie wyposażenia ich wnętrz mieszkalnych. Kilku badanych związanych z UTW gorzej oceniało stan posiadanych dóbr, niż na to wskazywał spostrzegany przez badacza wygląd otoczenia, w którym żyją (przeważnie narzekano na starość mebli lub brak miejsca na rzeczy, choć często inne pokoje były zupełnie puste i po- zbawione śladu obecności pozostałych mieszkańców). Można przypuszczać, że takie oceny wynikały z jakiś wyższych aspiracji tych osób, braku czasu, sił i pomysłu na 460 W miejscu tym pominięte zostają opisy zaobserwowanych spotkań mieszkańców DPS i słuchaczy UTW w czasie zebrań, występów gościnnych, uczestnictwa w wykładach i zajęciach grup zaintere- sowań. Zagadnienia te są przedmiotem analizy w dalszej części pracy. 132 | A n d r z e j K l i m c z u k zagospodarowanie przestrzeni lub z pamięci o zmarłych bliskich, którzy zamieszki- wali puste obecnie pomieszczania. Ponadto w trzech przypadkach dostrzeżono, iż uczestnicy UTW posiadają przedmioty, do których własności przyznają się w ogra- niczonym stopniu – były nimi komputery, z których badani sami na ogół nie korzy- stają, a jedynie „trzymają" na wypadek odwiedzin bliskich. Możliwe, że takie „zain- stalowanie komputera w domu dziadków" jest nie tylko sposobem na podtrzymy- wanie relacji między pokoleniami w rodzinie, lecz też oznaką przygotowywania się ludzi starych do przekazania mieszkania bliskim lub jego stopniowego „zawłaszcza- nia" przez rodzinę. Tymczasem mieszkańcom DPS zdarzało się wspominać o utracie przedmio- tów, istot i miejsc, których nie mogli ze sobą zabrać do placówki (np. książek, zwie- rząt, ogrodu) lub o rzeczach, które udało im się na różne sposoby zdobyć już po zmianie miejsca zamieszkania (m.in. używane ubrania, wieża hi-fi, telewizor, tele- fon komórkowy). Warto odnotować, iż niekiedy obecność pewnych przedmiotów podczas wywiadów modyfikowała ich przebieg. Jeden badany z DPS opowiadał o zapełnianiu pustki we wnętrzu mieszkalnym poprzez zbieranie przedmiotów zna- lezionych na ulicach miasta i złomowiskach (m.in. narzędzi do majsterkowania, ze- garów, luster, naczyń i zepsutych urządzeń elektronicznych). Inny rozmówca z DPS, który deklarował, że od blisko 18 lat praktycznie nie wychodzi poza wnętrza DPS, tłumaczył, że wzbogaca wystrój pokoju poprzez zamawianie u pielęgniarek i poko- jówek głównie roślin, kwiatów i kaset z muzyką. Przedmioty okazały się też istotne dla kobiet mieszkających w DPS. Jedna z nich, opisując swój czas wolny, stwierdzi- ła nagle, wskazując na figurkę kota: Mój mąż jest w kapeluszu, już przygotowany do sylwestra, w muszce i już pójdzie na bal. Także proszę pana – tak to wygląda (K/60-74/DPS-5), inna natomiast przyznała szczególne miejsce dla pluszowego psa: Syn z Niemiec mi przyniósł, to go sadzam u siebie tutaj na pościeli tak (K/75-89/DPS10). Osoby te wyraźnie czuły się „odarte" z tożsamości posiadanej przed zamieszka- niem w DPS. Można sądzić, że poświęcanie szczególnej uwagi wyglądowi pomiesz- czenia mieszkalnego, stanowi wśród ludzi starych pewną indywidualną strategię radzenia sobie z czasem wolnym, samotnością i odczuciem degradacji społecznej. Praktyki takie stanowią też funkcjonalny substytut zaufania – w sytuacji jego braku wobec innych ludzi, najbliższe otoczenie ma zapewnić zaspokojenie potrzeb pewno- ści, ładu i przewidywalności. Wnętrza mieszkalne, w których prowadzono rozmowy były różne i można przypuszczać, że stanowiły pewien wyraz osobowości badanych. Z reguły osoby bardziej aktywne społeczne, zainteresowane pracą zarobkową i współpracą z inny- mi ludźmi, posiadały wnętrza wypełnione jakimiś specyficznymi przedmiotami K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 133 świadczącymi o ich zainteresowaniach (m.in. zdjęciami bliskich, symbolami religij- nymi, symbolami patriotycznymi, kwiatami, pracami plastycznymi, „gazetowymi" programami telewizyjnymi z wyraźnie zaznaczonymi pozycjami do obejrzenia, pra- są i książkami, kolekcjami waz, obrazów i innych przedmiotów, pamiątkami, itp.). Osoby mniej aktywne często posiadały jedynie przedmioty związane z ubiorem, hi- gieną, utrzymaniem zdrowia, spożywaniem żywności lub biernym odpoczynkiem (telewizor, radio) – może to wskazywać na zaspokajanie przeważnie podstawowych potrzeb, dążenie do zapobiegania utracie kapitału ludzkiego. Ponadto w pokojach dwóch badanych z DPS dostrzeżono dyplomy zaświadczające o ich wkładzie w działalność placówki i pomaganiu innym mieszkańcom. U jednej osoby zaś szcze- gólne miejsce zajmował dyplom mistrzowski – dowód posiadania uprawnień do pracy w zawodzie, którego badany z powodu choroby nie może jednak wykony- wać. Te „rekwizyty" zostały umieszczone tak, aby były łatwo dostrzegalne dla gości – można domyślać się, że stanowią dla badanych ważny „element dowartościowu- jący", być może pomagają również w zdobyciu zaufania innych mieszkańców i nie- oczekiwanych gości. Z reguły posiadacze tych świadectw wyróżniali się na tle pozo- stałych mieszkańców DPS poczuciem humoru w wypowiedziach i optymistycznym nastawieniem do świata. Przypuszczalnie, posiadanie pisemnych dowodów, czy za- świadczeń o posiadaniu jakieś specyficznej wartości, umiejętności czy cechy, może znacznie zmienić nastawienie ludzi starszych do rzeczywistości społecznej. Niemniej podczas spotkań ze słuchaczami UTW badacz zauważył inny sposób korzystania z dyplomów i nagród – przedmioty takie dostrzeżono u 8 z 11 rozmówców, z który- mi rozmawiano w ich mieszkaniach i u jednej osoby, z którą rozmawiano w jej miejscu pracy. Wyróżnienia często były „składowane" jedno przy drugim, tworząc zbiory „upchane" gdzieś na regale lub wymieszane z innymi dokumentami na stole lub biurku. Przypuszczalnie ich posiadacze, w związku z bogatym uczestnictwem w życiu społecznym, nie mają czasu na uprzątnięcie otrzymanych dyplomów i umieszczenie ich w innych, specjalnych miejscach. Otrzymywanie i wręczanie wy- różnień stanowiło też istotną część wypowiedzi tych badanych – była to oznaka dą- żenia do ukazania się z jak najlepszej strony. 134 | A n d r z e j K l i m c z u k Rozdział III LUDZIE STARZY W ŚWIADOMOŚCI BADANYCH „No wie pan: są różni ludzie. I wykształcenia różnego, i czy z domu przychodzi... Wie pan – wiadomo, jak to jest". – z wywiadu M/75-89/DPS-9 K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 135 3.1. Pamięć o ludziach starych w rodzinie pochodzenia i społeczności lokalnej Badani na pytania o życie osób starszych w rodzinie odpowiadali najczęściej, iż nie pamiętają swoich dziadków lub są w stanie przypomnieć sobie tylko jednego krewnego ze starszego pokolenia. Zdarzało się też, że zapewniali o zupełnej nieobec- ności dziadków w swoim życiu – najczęściej wynikało to z faktu, iż osoby te zmarły, gdy badani byli jeszcze dziećmi. Brak dziadków był tłumaczony także występowa- niem w przeszłości nagłych zagrożeń zdrowia i życia. Do wydarzeń takich należały głównie I i II wojna światowa oraz wojna polsko-bolszewicka w latach 1919-1920, jak też towarzyszące wojnom epidemie chorób zakaźnych, itp. Niekiedy zdarzenia te miały decydujący wpływ na dalsze losy całej rodziny. Przykładowo, jak wspo- mina jedna z respondentek: Nie, nie pamiętam dziadków, bo ojca mojego dziadko- wie poumierali od jakiejś zaraźliwej takiej choroby. Ojciec poszedł chować na cmen- tarz i wtedy matka mu zmarła. Ojciec miał 7 lat tylko i obce ludzie go trzymali (K/7589/DPS-6). W rezultacie zmian warunków społecznych, niekiedy cała rodzina przez lata musiała poszukiwać swojego miejsca w społeczeństwie, przykładać szczególną wagę zapewnieniu sobie materialnych podstaw egzystencji i starać się o zdobycie pożądanych kompetencji kulturowych. Należy zaznaczyć, iż badani mieszkańcy DPS traktują pamięć o dziadkach przeważnie jako zbiór własnych doświadczeń, tymcza- sem słuchacze UTW częściej odwołują się dodatkowo do przekazów rodzinnych. Niekiedy jednak informacje od bliskich okazywały się znacznie ograniczone – bada- ni jednak rzadko winią swoje rodziny za ten stan niewiedzy: Nie było tych dziad- ków. Nawet ja miałem rozmowę z rodzicami i jakoś rodzice nie widzieli. Znam tylko, kiedy dziadek umarł, że jak to rok tam 1919, ale już kiedy się urodził, to jakoś rodzice nie wiedzieli. Ojciec nie wiedział, więc nie wiem. Po prostu nie interesowali się, po- tem zapominali (M/75-89/UTW-5). Ponadto rozmówcy nie wskazywali na posiadanie pamiątek, dokumentów, fotografii lub innych śladów pamięci o starszych przedstawicielach rodziny. Wypo- wiedzi traktujące o dziadkach są przeważnie ogólne i przepełnione niepewnością. Nikt nawet nie wspomina o pradziadkach – można odnieść wrażenie, że historia mieszkańców miasta zaczyna się kształtować dopiero w okresie powojennym. Tylko jedna osoba ujawniła, że w związku ze swoimi zainteresowaniami naukowymi, sta- rała się na własną rękę ustalić pochodzenie swojej rodziny, co można traktować jako próbę uzupełnienia deficytu kapitału kulturowego, która zresztą nie zakończy- ła się większym sukcesem, choć pozwoliła na odkrycie części tradycji rodzinnych: Moi dziadkowie to się wywodzą z wioski, z Zaścianek wywodzi się mój ród, ród mego ojca. No to rolnicy byli, ale ja jak zacząłem rysować sobie drzewo genealogicz- 136 | A n d r z e j K l i m c z u k ne swojego rodu, no to niestety utknąłem tam, bo znalazłem tylko jedną książkę w bibliotece z początku XIX w., gdzie jest wzmianka o tej miejscowości, że było 16 ro- dów drobnoszlacheckich i szkoła. Ale to była tylko krótka notatka i nic więcej, nie znalazłem żadnych materiałów. Ale! W czasie I wojny ten dom, w którym mieszkał mój dziadek, został spalony. Jak ja się potem dowiedziałem to tam taka skrzynia była – okuta, na zamki. I w tej skrzyni były jakieś rulony, pergaminy z pieczęciami, dokumenty... to wszystko się spaliło. I dlatego ja nie mogłem dojść, nie mogłem dojść do czasów dziadków, czy pradziadków. No to takie, o tak ojciec mój miał... bo dziadka pamiętam, ale jeszcze mały chłopaczek ja był jak dziadek zmarł (...) A drugi dziadek to jest z rodu G. i to jak ten obszar był zasiedlany, to chyba lata 1600... To potem też ród ten został ściągnięty tu, mam zapisaną tam gdzieś tą wieś, skąd oni byli... i osiedleni tutaj. No to też taka dawna szlachta. (...) No i dziadek był Józef, a potem wujek był, bo to rodowe imię – od początku był w rodzie Józef. I w tej chwili dziadek był Józef, i wujek był Józef, i moja matka była Józefa, bo cztery córki się uro- dziło, a syna nie było no to córkę ostatnią Józefą, żeby imię utrzymać (M/7589/UTW-8). Niekiedy respondenci wspominają jedynie o wyglądzie swoich dziadków – opisy takie częściej podają mieszkańcy DPS. Świadczy to być może o – dosłownie – „powierzchownej" znajomości przodków. Wizerunek babci częściej zapadał w pa- mięci – starsi panowie żyli krócej, co zmniejszało prawdopodobieństwo wywierania bezpośredniego wpływu na życie wnuków. Typowa babcia była opisywana przez respondentów jako „mniejsza": Taka nieduża, czarna, przysadzista, taka krępa, jak- bym ją określała to takiej wysokości była. Ja ją przewyższałam... 16 lat miałam jak babcia zmarła. I takie włoski, tak była zawsze zrobiona... (K/60-74/DPS-5). Spora- dycznie odnajdywali w niej podobieństwo do siebie: No tam tego, wzrostu... może troszkę niższa ode mnie, może taka jak ja (M/60-74/DPS-3). Wyidealizowany obraz dziadka był już mniej spójny – często jawił się jako silny i przystojny mężczyzna, np. Mój dziadek był cudowny, cudowny. Wyglądał jak prawdziwy dziadek z tym wąsem takim tu ślicznym (K/60-74/UTW-3). Kiedy indziej we wspomnieniach nastę- pował proces „zmniejszania" dziadka wraz ze spadkiem jego znaczenia w rodzinie: Dziadek nic nie robił, to był taki nieduży człowiek, taki smyk. On jak był młody, to był normalny, wysoki, bo nasza rodzina to wysoka. Wysoki był, dobrze pracował. Też rolnikiem był (K/75-89/DPS-4). Starzejący się mężczyzna niekiedy okazywał się też osobą zepchniętą na margines życia rodzinnego: Jak czasem tam chodziłam do tych stryjów, to był już taki nieduży, cieniutki, siedział... no siedział przy piecu i cią- gle się modlił tylko (K/75-89/DPS-4). Dziadkowie respondentów zazwyczaj pochodzi- li ze wsi, więc różne opisy można tłumaczyć postępującymi wraz z wiekiem zmia- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 137 nami w wyglądzie i pogarszającym się stanem zdrowia. Pamięć o fizjonomii dziad- ków przejawiały głównie kobiety. Mężczyźni natomiast częściej koncentrowali się na wskazaniu ról i pozycji seniorów w rodzinie i społeczności. Babcia najczęściej była opisywana jako osoba, która opiekowała się wnuka- mi, sprawowała pomoc w utrzymaniu domu i prowadzeniu gospodarstwa. Fakt ten przede wszystkim tłumaczono pracą rodziców, którzy starali się zapewnić rodzinie podstawowe dobra i środki finansowe, aby utrzymać rodzinę, zapewnić jej przy- zwoity poziom życia. Przykładowo: Jak rodzice poszli do pracy, na majątek, to dzieć- mi się opiekowała, pilnowała domu i pomagała normalnie, tak jak młodsza była. Kiedyś były lny i krosna, i przędzenie to wiadomo jak to tego. I parę świnek się cho- wało... (M/75-89/DPS-1); Zajmowała już się ona przy synu i była staruszką jak ja uro- dziłam się. Tak pomagała w takiej domowej pracy – tam obrała ziemniaki, tam coś... (K/75-89/DPS-10); Dobra była, zawsze pomagała, starała się jakoś coś tam robić, pil- nowała nas, bo matka musiała pracować, iść do pracy, bo to ciężko było. To ona, babka, nami się zajmowała (M/60-74/DPS-12); Przede wszystkim była bardzo dobrą gospodynią. Smażyła różnego rodzaju naleśniki, placuszki, pyzy. Mama też potrafiła wszystko robić, tylko mama zajmowała się jeszcze trochę haftem, trochę szyciem... (K/60-74/UTW-6). Babcia rzadko jest opisywana jako ktoś, kto posiada własną hi- storię, kto był kimś więcej niż tylko „pomocą domową" – takie pełne luk i niewyjaśnionych wydarzeń wspomnienia posiadają tylko słuchacze UTW, np. Babcia była bardzo energiczna, taka szybka, wszystko robiła w domu, miała bardzo czysto w domu. Przygotowała różne rzeczy, pamiętała o naszych urodzinach czy imieninach, zawsze była taka. Ponieważ była obok, jak coś dobrego zrobiła, to przy- nosiła nam. Była półsierotą, miała macochę po śmierci matki, musiała z domu wyjść. Pochodziła z takiej drobnej szlachty i pracowała jako pomoc, służąca w domu hrabiny B., jako guwernantka... znaczy nie jako guwernantka a jako służba. Od trzy- nastego roku życia tak pracowała – taka młoda dziewczyna, stąd może takie podej- ście do życia było takie inne. No więc, no więc tam nauczyła się pracy, nauczyła się samodzielności i przetrwania. (...) No i mamę mamy wywieziono na Syberię, zupeł- nie nikt nic nie wiedział, co się stało, nie wróciła do domu, nikt nie wiedział, że jest na Syberii. To mamie babcia się przyśniła i powiedziała: „Jestem na Syberii w obo- zie" (K/60-74/UTW-11). Poza tym babcie rzadko opisywano jako osoby, z którymi liczyli się rodzice respondentów. Niekiedy były postrzegane jednak jako „obrońcy", do których dzieci mogły udać się po pomoc w obliczu groźby kary ze strony rodziców, stanowiły schronienie przed ich kłótniami. W niektórych przypadkach babcie również sankcjo- nowały zachowania dzieci, nie uciekając się jednak do przemocy: Myśmy chodzili 138 | A n d r z e j K l i m c z u k do niej, bo dbała. A jak nabrudziłam coś, jeszcze dzieckiem będąc, to rączki zasłoniła, udawała, że płacze. To ja przepraszałam (K/60-74/DPS-2). Babcie uczyły przede wszystkim wzorów zachowań, tradycji, obyczajów, modlitw i udziału w życiu reli- gijnym – wspominają o tym głównie kobiety. Przypuszczalnie babcie chciały je w ten sposób przygotować do prowadzenia gospodarstwa domowego oraz do roli matki i żony. Babcia miała pełne, jak to się mówi, pole do popisu, jeśli chodzi o wy- chowanie nas, ale babcia nam wpajała same dobre rzeczy. Od babci to się mogłam nauczyć tej gospodarności, tego porządku w domu, że uczyła nas, żebyśmy byli po prostu ułożeni, że wszystko ma być na miejscu, no tego... ale różnie to bywa, nie tak? (śmiech). Żeby tam było wszystko w porządku, tak w kostkę, jak u babci (śmiech)... Na przykład stoi kubeczek, ja przestawię, to moja siostra podejdzie i przestawi ina- czej. To jest już źle, już przesada (K/60-74/UTW-6) – opowiada jedna z badanych, któ- ra „została przeniesiona służbowo" do Białegostoku i na emeryturze zajmuje się wychowywaniem wnuczki. Tym samym można przypuszczać, że nawet mimo po- wątpiewania w zasady przodków, obecnie żyjące w Białymstoku babcie przekazują własnym wnukom – podobne do przednowoczesnych – normy i wartości. Ponadto respondentom z DPS zdarzało się zwracać uwagę, iż wiedza starszych kobiet była niewystarczająca wobec wyzwań, przed którymi stanęli w dorosłym życiu – babcie nie były w ich opinii ekspertami uczącymi umiejętności potrzebnych na rynku pra- cy, lecz na „rynku małżeńskim": Kiedyś właśnie taki okres był, że gospodyniami do- mowymi byli, małżonka słuchały i jeszcze opiekowały się dziećmi, bo nie było przedszkoli, no robiły, jak mogły, tak w każdej rodzinie pomagały. (...) Tylko uczyły tego, żeby czysto było, żebyśmy się starały utrzymać czystość i umieli się zachować. Babcie nie miały wykształcenia raczej, więc co mogły nauczyć... (K/60-74/DPS-2). Czystość przedmałżeńska miała zwiększyć szanse na „dobre zamążpójście", na zwią- zek z mężczyzną z „dobrej rodziny", a tym samym – ograniczyć szanse na „przypad- kowego męża" o wątpliwej reputacji. Niekiedy jednak respondenci z DPS odczuwa- li wstyd i zmieszanie, gdy wspominali o niewystarczającej obecności babć w ich ży- ciu (jako znaczących innych) – przypuszczalnie dostrzegali luki w wartościach, który- mi mogliby się kierować w swoich późniejszych działaniach. Dziadkowie respondentów z DPS przeważnie byli wspominani jako ciężko pracujący rolnicy, potomkowie biednych rodzin chłopskich lub dawnych robotni- ków folwarcznych, którzy musieli podporządkować się woli lokalnych właścicieli ziemskich, „chodzić na zarobki do pana", bądź z trudem walczyć o uzyskanie i utrzy- manie własnego gospodarstwa, które następnie – często dzieląc na części – przeka- zywali dzieciom. Seniorów tych opisywano jako osoby, które nie kończyły pracy wraz z osiągnięciem jakiegoś określonego wieku – bycie rolnikiem oznaczało pełnie- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 139 nie tej roli zawodowej przez całe życie, przy czym przeszkody w jej realizacji mogły stanowić głównie nieprzewidywalne zdarzenia: wojny, choroby, wypadki lub śmierć naturalna. Dziadkowie słuchaczy UTW częściej byli określani mianem „pana", „światłego rolnika" i „ziemianina" – nie tylko posiadali szacunek lokalnej społeczności, ale też „wzbudzali postrach", sprawnie zarządzali członkami rodziny, służbą i „małorolnymi", korzystali z nowszych maszyn i urządzeń rolniczych, kiero- wali losami dzieci i wysyłali je do szkół. Osoby te miały znaczny wpływ na funk- cjonowanie rodzin badanych, choć obecnie respondenci często mają trudności z określeniem powodów, dla których tak było. Zdarza się, że dawna władza star- szych jawi im się jako coś oczywistego i niepodważalnego: Babcia tak na uboczu zawsze była, a dziadek prym wiódł zawsze wszędzie (K/60-74/UTW-3); Jak w jednej rodzinie mieszkali, to mieli wpływ. Dziadek miał decydujący, powiedzmy, że duży. Całowało się w rękę tego dziadka (M/75-89/UTW-5); Liczono się z tymi starszymi. Po- mijając mojego ojca, dziadek to był zawsze dziadek. Kochany, spokojny, taki, taki zrównoważony taki. No dziadkowie to byli panami gospodarstwa całego. I on nie pracował, jeszcze był stary i nie pracował, ale taki... był nawet taki dworek, mieli dużo ziemi, bogaci byli. I to on chodził w kalesonach nie raz, chodził w bieliźnie i tam do koni, że: „Tego konia tak, tego konia tu" (M/75-89/UTW-10); No, ja teraz miałem, powiedzmy 12 lat, to tego dziadka pamiętam. Posłuszeństwo było, wszystkie córki... wszyscy! Słowo dziadka, to, to była świętość. Tam jedno słowo, tam nie było dysku- sji. Jak powiadał dziadek: „Tam posiejemy zboża, a tam kartofle" – to nie było dys- kusji, żeby wujek zmienił (M/75-89/UTW-8). Bogaci dziadkowie mogli pozwolić sobie na odpoczynek, ostentacyjną kon- sumpcję oraz niestosowanie się do zaleceń innych. Ich symbolicznym „tronem" czy „piedestałem", mogły być przydomowe ławki, które w latach powojennych, wraz z rozwojem infrastruktury miejskiej, stopniowo znikały z ulic Białegostoku: Wten- czas jeszcze prądu nie było i tego dziadka to ja pamiętam, bo on siedział... był jeszcze taki wiejski system, że przed domami ławeczki, a tam krowy, całe stado, 200 prze- szło sztuk i... przecież dziadek miał buhaja rozpłodowego, to dziadek pieniądze zara- biał. (...) Dziadek siedział na ławeczce i palił papierochy. Kopcił niesamowicie. Le- karz mówił: „Rzuć pan palenie, bo pan już długo nie pożyje". Nie rzucił i przez te pa- lenie zmarł. To dziadka pamiętam... taki sobie zasuszony staruszek (M/75-89/UTW-8). Dziadkowie o wyższym statusie społecznym, wyróżniali się też przez nietypowe za- chowania oraz częste spędzanie czasu z wnukami: A dziadka to bardzo dobrze pa- miętam. Miał takie swoje... na przykład uważał, że kot jest zły, bo nie łapie myszy – tam stodoła, tam były myszy – to on go uwiązał na sznurek i przy stodole, żeby on tą mysz złapał (śmiech). To miał takie swoje. A najlepiej, jak jeszcze z nim chodziłam 140 | A n d r z e j K l i m c z u k na spacery, to on mi pokazywał laską, że: „Te gospodarstwo – słuchaj! – to było ta- aakie!", a jak było uwłaszczenie po powstaniu styczniowym, to mówił, że to okrojo- ne zostało dla bezrolnych. To dziadek mnie – ja byłam najstarszą taką – to mnie oprowadzał i pokazywał. Jeszcze zapamiętałam, że miał scyzoryk, ale nie był zado- wolony, bo tam ostrzył ten scyzoryk, ale mu dobrze nie ciął, a ponieważ uprawiali ten tytoń, no więc on: „No tak, słuchaj, ja go nie chcę, wyrzucę". I wyrzucił go. Ale potem ja go obserwowałam, czy on pójdzie go szukać – i tak, poszedł go szukać, żeby go znaleźć (śmiech). Ja mówię: „Dziadku, a ty czasami tego scyzoryka nie znalazłeś?". „A znalazłem, ale go drugi raz wyrzucę!" – no wie pan, jak to jest z tymi starszymi. I jeszcze miał... był bardzo... moja mama wychowana była w mieście, miała takie trochę inne zasady, a on na wsi to ja zapamiętałam, że on siedział w kuchni i tu taki piecyk kaflowy. To on mówi do niej, że „za dużo kładzie drzewa, bo służąca już nie kładzie tyle, bo ja żem ją nauczył". No i potem mama mówi: „To zobacz, jaki jest ską- py, nawet tego drzewa za dużo". Ja mówię: „Mamo, może on chce tak oszczędnie to wszystko" (śmiech). Potem było trochę inaczej za okupacji, ale tak to już był bardzo dobry dla wnuków – też bajki opowiadał, spacerował, czytał. No może nie było tyle tych bajek, ile teraz jest możliwość zafundować dzieciom, czy wnukom, ale takie podstawowe bajeczki były. Takie „Płomyczki" były to on zawsze starał się. A jak już on jechał do miasta, to jak przyjeżdżał, to zawsze były słodycze, bułeczki maślane dla dzieci, inne... (K/75-89/UTW-9) – opowiada jedna z badanych. Moi dziadkowie mieszkali – no teraz tam już tego nie ma – na takiej kolonii pięknie położonej nad rzeką, bo to sam jeden domek był z całym zabudowaniem i taki lasek wkoło. Były pszczoły, były pasieki, był sad i dużo owoców było. I tam wszystkie wakacje i tak dalej. Dziadek przyjeżdżał furą taką, wozem, bo wtedy jesz- cze wiadomo jak to z komunikacją było. Wsadzał nas do tego i zabierał. I to były najszczęśliwsze dni, jakie mogły nas spotkać i to były właśnie tam, bo tam jeszcze były ciotki i jeszcze były pannami, i one się nami zajmowały. Także no super dziad- ków miałam, wspominam fantastycznie. (...) I potem jak ja już byłam mężatką, już tu mieszkaliśmy, to ja dziadków zapraszałam bardzo często na moje urodziny, na ja- kieś święta, jakieś imprezy różne i tak dalej. Dziadek zawsze przyjeżdżał, jak on opo- wiadał te wszystkie zdarzenia ze swojego życia i tak dalej. To w ogóle nikt nie chciał dyskutować na żaden temat, tylko wszyscy dziadka słuchali. To był taki cudowny gawędziarz, taki cudowny naprawdę. I wszyscy moi znajomi dziś nawet mówią: „No ty to dziadka miałaś cudownego" (K/60-74/UTW-3) – dodaje inna respondentka. Informacje o dziadkach, którzy umiejętnie inwestowali w wychowanie i wy- kształcenie wnuków, stanowią jednak rzadkie wyjątki. Najczęściej badani wspomi- nają jedynie, iż dziadkowie wpajali najmłodszym konieczność pracy, pomagania ro- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 141 dzicom oraz docenienia tego, co udało się osiągnąć im i ich przodkom. Nawet jeśli podczas pouczania byli równie surowi co rodzice, badani nie obwiniają ich w swo- ich wypowiedziach i niekiedy idealizują wspomnienia, potwierdzając w ten sposób lojalność wobec rodziny: Dziadek to był choleryk, dziadek uuu... jak dostałam... przypominam sobie (śmiech). Dziadek tak, to nerwus był (K/60-74/DPS-5); Kiedyś ta orkiestra grała, myśmy ćwiczyli na trąbach, to przy tych jego stajniach było święto konia. Konie nie lubili tej orkiestry naszej, to dziadek rozpędził nas. Ale nie śmiał nig- dy, nie śmiał kogoś z młodych... Tylko tak, że ja uszy tulił, jak on mówił (śmiech) (M/75-89/UTW-10). Ponadto dziadkowie najczęściej są opisywani jako osoby pochodzące z rodzin wielodzietnych, przywiązane do swojej ziemi, zamknięte w małej społeczności i nieznające szerszego świata. Niekiedy badani wspominają o tych cechach z rozcza- rowaniem, piętnując szczególnie brak planowania potomstwa, myślenia o przyszło- ści dzieci i przyzwolenia na wyróżnianie się: No po prostu, kim oni byli? Byli... też rodzina wielodzietna, ich tam w domu było siedmioro. To już takie trochę rodzinne było. Wychowani zostali wszyscy na gospodarstwie, nie wychodzili na zewnątrz. (...) Chyba generalnie tam była typowa ta ich rola. Typowa dla tej miejscowości. Nie miała jakiegoś wpływu wielkiego na kształtowanie jakichś cech odrębnych. W każdym razie taka, ta prawość i godność – to było przez nich podawane. Może żyli biednie, ale godnie. „Nie możesz być złodziejem, nie możesz być drwalem, musisz pracą rąk!" – więc jakiś taki szacunek do pracy i jakiegoś starania się, to wyszło z ro- dziny (M/75-89/UTW-2). Niekiedy zakłada się też, że liczne rodziny sprzyjały dobre- mu samopoczuciu ludzi starych, ich wyższej pozycji i godnej śmierci. Duża rodzina stanowiła zatem formę osobistego zabezpieczenia na okres emerytalny: Starsi... od- czuwali więcej takiego ciepła rodzinnego, na przykład przywiązania. (...) Uważam, że jak rodziny takie wielopokoleniowe były, to im było łatwiej i oni nie umierali sa- motnie (K/60-74/UTW-7). Niewielu respondentów wspomina swoich dziadków jako żołnierzy, tudzież osoby, które „były w armii" – przy czym często nie wiedziano, w jakich konfliktach brali udział, po której stronie stali, czy służyli w wojsku z własnej woli i jak długo trwała ich służba. Po powrocie jednak na ogół wyróżniali się w rodzinie – nawet je- śli nie orientowali się w jej bieżącej sytuacji: Oj mój dziadek to wrócił z 25-letniej służby u cara (śmiech). No to takie było wojsko nie zawodowe, tylko takie jak to był nabór robiony w tym wojsku. Dziadek, jak już wrócił, to już był taki ze starości bar- dzo... jak wrócił, to ja akurat przystępowałam do komunii – to on nawet nie wie- dział, czyjej ja córki córka jestem (K/60-74/UTW-1). Ewentualnie dziadkowie są opi- sywani jako osoby, które podróżowały po świecie, by zdobyć środki na podwyższe- 142 | A n d r z e j K l i m c z u k nie poziomu życia ich rodziny i szans życiowych jej członków: Co dzień przychodził do nas i gadał. Opowiadał i o Ameryce, i o tym jak w Rosji był. Gadał to samo – dzi- siaj to samo, jutro to samo. Siedzieliśmy sobie, on zaczyna mówić, a my śmiejemy się, bo wiemy, co on będzie mówił (K/75-89/DPS-4); Opowiadali, że takie życie mieli kiedyś, że jeszcze gorzej było niż, jak my byli... I jak tam kiedyś przed wojną to cał- kiem źle było (M/60-74/DPS-12). Znajomość opowieści o podróżach dziadków mogła kształtować późniejsze tradycje wojskowe i patriotyczne w rodzinie, jak też oddzia- ływać na decyzje o wyjazdach respondentów, ich dzieci lub wnuków do pracy za granicę. Zdecydowanie najrzadziej respondenci opowiadali o swoich dziadkach, któ- rzy byli białostockimi robotnikami i rzemieślnikami jeszcze w okresie poprzedzają- cym obie wojny światowe. Zdaje się, że osoby te były zamożniejsze niż ludność po- chodząca ze wsi, częściej zwracały uwagę na wykształcenie i przygotowanie do pra- cy zawodowej swoich dzieci i wnuków, jak też były skłonne do zmiany zawodów w ciągu życia. Dziadek z babcią z rodziny mojej mamy, mieszkali obok nas, więc ich bardzo dobrze pamiętam. Dziadek był człowiekiem spokojnym, pracowitym, był cie- ślą, budował domy i był taki, że się może w nic nie wtrącał. Robił swoje. (...) Brat tam przy dziadku zawsze coś tam majstrowali, to dla chłopca było potrzebne – opo- wiada jedna z badanych. Drugi dziadek pracował kiedyś w fabryce włókienniczej i potem tam pracował mój tata, podobnie jako tkacz. A gdy miał już przeszło 70 lat, to jeszcze pracował na portierni, już w szpitalu psychiatrycznym, utworzonym w tych budynkach. No, dochowany był przez swoją córkę tu w Białymstoku. Był człowiekiem, który znał niemiecki dobrze, co tam jeszcze... no był takim, był porząd- nym człowiekiem po prostu. Dobrze pracował i taki był wysoki (K/60-74/UTW-11). Według respondentów z DPS, przedstawiciele starszego pokolenia niekiedy odróżniali się na tle okolicznej społeczności swoją niewiedzą, analfabetyzmem. Nie- mniej pomimo, iż nie byli wyedukowani, wyróżniali się wielkodusznością przeja- wiającą się w pomaganiu nawet osobom spoza rodziny. Babcię pamiętam (...) była bardzo dobrą kobietą, ale ona nie umiała ni pisać, ni czytać, bo to w dawnych latach urodzona. Tylko podpisać się umiała. Bardzo sympatyczna była – do mnie to zwra- cała się, czy tam coś pomóc, czy coś. I sąsiadom pomagała nawet (K/75-89/DPS-8) – wspomina jedna z respondentek. Zdarza się, że badani nie ukrywają też swojego podziwu wobec aktywności religijnej dziadków lub ich dbałości o zdobywanie in- formacji o aktualnych wydarzeniach, a więc odczuwania wspólnoty z innymi mieszkańcami swojej miejscowości lub kraju: Jak pamiętam, to w domu była cały czas. (...) Nie każdy umiał nawet czytać, a jak pamiętam, to babcia jeszcze wzięła ga- zety i czytała czasami. Książki to nie przypominam, raczej nie czytała. Książeczkę K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 143 wzięła do nabożeństwa, modliła się, ale i gazety – pamiętam – czytała (M/6074/DPS-3). Tymczasem dziadkowie słuchaczy UTW częściej są opisywani jako osoby wykształcone, które doradzały sąsiadom, służyły w zakonach lub przygotowywały lokalne świeckie uroczystości i organizowały spotkania miejscowej ludności przy okazji świąt religijnych. Niekiedy w takich okolicznościach ujawniały się ich szcze- gólne zdolności, które sprzyjały wyższej pozycji rodziny: Dziadek pięknie śpiewał, bardzo pięknie śpiewał, miał piękny głos, chodził po pogrzebach, tzn. wtedy się cho- dziło po domach, trzeba było śpiewać, tzn. powinno się śpiewać, bo to tak uświetnia- ło, że tak powiem, uroczystość tę smutną. To dziadek był zapraszany w całej dzielni- cy (...) W domu odprawiał majowe nabożeństwo, bo do kościoła było daleko pie- chotą. I z ziemi, czy z miasta schodzili się ludzie na majowe nabożeństwo, dziadek je prowadził (K/60-74/UTW-11). Badani wspominają też o tym, że dawniej okazywano szacunek dorosłym i starszym ludziom pochodzących spoza ich rodziny – szczegól- nie sąsiadom traktującym „cudze wnuki jak swoje", którzy opiekowali się nimi, po- uczali, zachęcali do pomocy przy jakichś drobnych pracach, wspólnego spożywania posiłków lub spędzania czasu wolnego, np. Pani K., babci koleżanka, zawsze brała mnie na jagody, chciała ze mną iść. (...) Ale przede wszystkim to czystością się wyróż- niała. To, co widziałam u niej, to przyjmowałam sobie (K/60-74/DPS-2). W zebranych materiałach pojawiły się też przykłady negatywnych zacho- wań wobec ludzi starych. Znajdują się one głównie w wypowiedziach młodszy- ch-starych i osób urodzonych poza Białymstokiem, czyli przeważnie mieszkańców DPS. Powszechną przyczyną pomniejszania znaczenia ludzi starych w rodzinie i społeczności, zdaje się być ich stan zdrowia – chorobliwość i słaba kondycja: To była bardzo serdeczna kobieta, przede wszystkim bardzo dobry człowiek. Umiała wszystko zrobić po prostu. Bardzo kochała wnuków. Nawet mój najmłodszy brat się drażnił z babcią, bo mama zabraniała żeby babci nie dawać pokarmów mięsnych z uwagi... no żeby nie było tej miażdżycy. No to się drażnił: „Babciu dam ci troszkę kiełbaski". Ona wyciąga rękę, a on chowa (śmiech). Także naprawdę to była taka wspaniała babcia (K/60-74/UTW-6). Innym powodem wyłączania dziadków z życia społecznego mogły być ich osobiste niepowodzenia i niewłaściwe wybory życiowe. Na szacunek nie zasługiwał chociażby dziadek opisywany przez jedną z responden- tek: On miał trzy żony – jedna umarła, druga umarła, a trzecia od niego odeszła i wzięła pieniądze... (K/75-89/DPS-4). Wspomniany mężczyzna, który nie potrafił stworzyć i utrzymać silnej rodziny, był powszechnie wyśmiewany. Kiedy indziej powodem do „odsunięcia" dziadków było ich ubóstwo (brak środków finansowych i ziemi) lub „niepostępowość" (niechęć do wprowadzania zmian we wsi): W innych rodzinach – takich, z którymi się tam przyjaźniliśmy – to tacy byli dziadkowie apo- 144 | A n d r z e j K l i m c z u k dyktyczni, tacy co wszystko wolę narzucali tym swoim dzieciom, czy tam córce, czy synowi, czy zięciowi, że dochodziło do kłótni nieraz. To częściowo ja jako dziecko mo- głam zaobserwować, bo już potem to na zasadzie plotek. Jak już zaczęłam się uczyć, to już rzadko przyjeżdżałam, potem już pracowałam, to już na zasadzie plotek, że mówią: „O, gdyby nie ten stary dziad, to by było lepiej, ale że to taka kutwa nieraz..." i „to a tamto" – takie wyrażenia są na wsi. Także nie, nie we wszystkich [ro- dzinach – przyp. A.K.] szanowano (K/75-89/UTW-9). Niekiedy rodzice respondentów (lub dopiero oni sami) podejmowali decyzję o migracji ze wsi do miasta. Zmiana miejsca zamieszkania pociągała za sobą zazwyczaj zmniejszenie częstotliwości kon- taktów rodzinnych, a więc kapitał społeczno-kulturowy ulegał postępującej erozji. Zdarzało się, że wiejskie pochodzenie traktowano jako balast, którego trzeba się wy- zbyć, by odnieść sukces w nowym, miejskim życiu. Fakt ten dostarczał dodatko- wych powodów do negatywnego oceniania ludzi starych. Oni nie mieli żadnego wpływu na nas, nie – zapewnia jedna badanych. Babcia u nas, jak ja pamiętam to ona chyba jeden raz była albo dwa. Dziadek, pamiętam, że był też chyba z dwa razy. Ale rodzice moi częściej i my częściej byliśmy u nich, jak oni u nas ze względu na to, że no nie było z kim chałupy zostawić tam. Trzymali tak i no nie było. (...) Pilno- wali domu swojego a tam 2 hektary piachu były. Daj pan spokój! Pamiętam, jak od wojny to dziadek konia nie mógł sobie kupić. Taki był biedny. Zawsze konia sąsiad pożyczał – miał taką kobyłkę, kobyłkę co sztorcowała. Ale co tam było – ja mówię – dwa hektary piachu! To tam nie było nawet roboty dla tej kobyłki. (...) W mieście jest inne życie jak na wsi. Dziadkowie żyli spokojnie, a rodzice w mieście, czworo nas było, musieli wszystkiemu zaradzić, także nie było porozumienia, mało było porozu- mienia w tym (K/60-74/DPS-5). W takich warunkach najczęściej osobom starszym przypisywano postawy sporne, wynikające m.in. z ich konserwatyzmu lub przeko- ry, jednak często również starsi byli bardziej skłonni do ustępowania. Niejednokrotnie badani z DPS wspominali o tym, że w ich rodzinach ważne było, aby dziadkowie nie zabierali głosu w kłótniach między rodzicami lub w spo- rach z dalszą rodziną, bądź sąsiadami. Babcia nic nie miała, nic do gadki (M/7589/DPS-1) – komentuje krótko jeden z respondentów. Interpretacje, jakie mieli do przedstawienia starsi odnośnie zdarzeń i zachowań poszczególnych członków rodzi- ny, nie były uznawane za opinie znaczące, a niekiedy nawet stawały się powodem występowania przemocy w rodzinie (co stanowiło jeden z tematów drażliwych, unikanych przez badanych): Babcia starała się być potrzebna każdemu, ale moja mama, to charakter miała taki, że potrafiła ją... Bo babcia nie potrafiła tolerować jej zachowania, sposobu bycia (K/60-74/DPS-2). Zdaniem badanych z DPS, taki sposób traktowania starszych ludzi był powszechny i nasilał się w sytuacjach, kiedy w ro- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 145 dzinie występowały inne problemy, np. mieszkaniowe, alkoholowe. Niekiedy na- wet uznawano wypowiedzi dziadków za potencjalny powód nasilenia się sporów: Już synowa to wszystko prowadziła. Ona [babcia – przyp. A.K.] już nie miała wła- sności krzyczeć, prędzej na nią krzyczeli. (...) W innych domach podobnie było tak. Żeby w sumie rodzice jakiś głos podjęli to ich, tych dziadków by... (K/75-89/DPS-10). Przedstawiciele starszego pokolenia byli często traktowani jako osoby „wyposażo- ne" w „przestarzałą" wiedzę i nawyki nieadekwatne do świata podlegającego pro- cesom modernizacji. Dlatego zdanie dziadków często ignorowano w dyskusjach czy sporach – zdarzało się także, że byli zupełnie pomijani w sprawach powszednich i odświętnych. Jak wspomina jeden z badanych: To były chyba święta, ja już nie pamiętam, święta wielkanocne, czy bożonarodzeniowe. Czasem mama piekła ciasto z siostrą, ja się nie pchałem. Ale, babci nikt nie mówił, to położyła się wcześniej, ob- rażona (M/60-74/DPS-3). Z jednej strony członkowie rodziny pozwalali starszym na zasłużony odpoczynek, z drugiej jednak – nie brali pod uwagę ich umiejętności, a nawet fizycznej obecności przy wydarzeniach istotnych dla podtrzymywania po- czucia wspólnoty. Spadek znaczenia starszych ludzi w rodzinach pociągał za sobą konsekwencje dla całej społeczności. Negatywne zachowania wobec ludzi starych ujawniały się też niekiedy w życiu publicznym miasta. Dla kolejnego pokolenia przybyszów ze wsi starsi ludzie w mieście wydawali się bezosobowi, niekiedy wręcz jawili się jako wrośnięci w powojenne ruiny z całym bagażem zniszczonych przedmiotów i nieco dziwnych cech osobowych: Tutaj (...) też taka chatka rozpada- jąca się była i tam mieszkała Mańka, ale pan nie może sobie tej Mańki wyobrazić. Mańka garbata z tyłu i z przodu, krótkie nogi i kulawa, i ona chodziła w kozaczkach, i jeszcze dzieciaki biegały za nią i krzyczały: „Mańka kocha Adriana". A ona z laską na nich: „Ja wam, tego, tego!". To pamiętam, jak myśmy wyszli ze szkoły, to tutaj część dzieci szła, a część tam, ale czasami chcieliśmy iść trochę na Mańkę popatrzeć. No i ta Mańka widziała i krzyczała (K/60-74/DPS-5). Starsi mieszkańcy miasta w oczach przybyszów byli osobami obcymi, które poznawano raczej tylko poprzez pryzmat ich wyglądu i zachowań, a nie na drodze dialogu. Z drugiej strony zdaje się, iż sami starsi ludzie nie posiadali umiejętności gościnnego witania przybyszów, a być może nawet odnosili się do nich z niechęcią i wrogością. Przypuszczalnie wraz z przebiegiem procesów modernizacyjnych, wobec napływu młodych ludzi z oko- licznych miast i wsi oraz wysokiego przyrostu naturalnego, starsi mieszkańcy Białe- gostoku zdawali się „znikać" – przestawali być dostrzegalni dla osób spoza własnej rodziny. Jednego dnia znikły te domki drewniane, te baraki, Mańka znikła i wszyst- ko znikło (K/60-74/DPS-5) – stwierdza jedna z badanych. 146 | A n d r z e j K l i m c z u k 3.2. Pozycja ludzi starych w strukturze społecznej miasta Badani pytani o to, czy ludzie starzy czują się potrzebni innym mieszkańcom Białegostoku, w głównej mierze odpowiadali przecząco. Jakby byli potrzebni, to nie byliby tutaj (K/75-89/DPS-10) – zapewnia jedna z badanych. Może są tacy, co się czu- ją się potrzebni. Ja tam takich nie znam (K/75-89/DPS-8) – dodaje inna respondentka. Niekiedy rozmówcy przypuszczają, że przyczyny dostrzeganej przez nich marginali- zacji społecznej ludzi starych, leżą w zmianie klimatu i ładu życia społecznego w mieście, ale sami nie potrafią właściwie zrozumieć, czym to jest spowodowane: Znieczulica jest. Nie wiem, skąd to się bierze (M/60-74/DPS-13). Czasami też zauważa- ją, iż pozycja ludzi starych zależy właściwie od ich miejsca zamieszkania – gdyby żyli na wsi, mogliby przynajmniej częściowo „dyktować zasady gry": Jak im [innym mieszkańcom miasta – przyp. A.K.] nie stoją na drodze (śmiech), to może oceniają ich na plus. Znaczy, w mieście mniej chyba doceniają tego istnienia starszych niż na wsi. Znaczy... nie wiem, jak to jest tam, ale jak dziadek z babcią są daleko, to dobrze tam czasami wpaść. A tak to oni nie są za bardzo potrzebni do życia młodym. Tu w blo- kach... to te babcie, to mogą tylko przeszkadzać (K/60-74/UTW-11). Podejmując próby określenia pozycji ludzi starych w strukturze społecznej miasta, respondenci przede wszystkim wskazywali, iż zależy ona od sytuacji rodzin, z których się wywodzą, rza- dziej zaś od podejmowania decyzji w innych sferach życia: Masz jeszcze rodzinę, to jeszcze żyją trochę tako siako, a jak takie, że nie mają nikogo, no to bieda (K/6074/DPS-7); Jak jest jakaś rodzina – córka, czy brat, czy syn, to jak ich przygarną, to oni się normalnie czują, ale nieraz to odtrącają (K/60-74/DPS-2); Nie powiem, że wszyscy, ale ludzie mówią: „O już starsi, to niepotrzebni, oni powinni poumierać, bo tylko miejsce zajmują i przeszkadzają w domu" (K/60-74/UTW-7); Cieszyć się, że są starsi, to na pewno się nie cieszą (śmiech). Ale nie narzekają też chyba, nie.... nie wiem czy narzekają. Nie słyszałem gdzieś tam tego, „że przez tych starców", czy coś takiego „to nie można coś zrobić"... Ale dzisiaj czytałem Angorkę. Tam jest wywiad z byłą dzien- nikarką jak ona... Miroszowa? Zaraz zobaczę... I tam jest jedno zdanie powiedziane: „co jest najgorsze w starości?" – bo ona jest już na emeryturze – to to, że „młodzi nas chcą z miłości izolować i do kąta wstawić"... (M/75-89/UTW-5); Słyszy się takie zda- nie, że jedni drugim pomagają. Tylko trudno podzielić, trudno określić ile jest takich, którzy no nie uważają, że to są zbędni ludzie w mieście, że żeby sobie gdzieś indziej szli. No, ale gdzie? (M/75-89/UTW-10). W świadomości znacznej części badanych istnieje przekonanie, że należy mieć ograniczone zaufanie do własnej rodziny – jeśli jej członkowie uznają starsze- go człowieka za osobę potrzebną, to żyją wraz z nim w tym samym mieszkaniu lub K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 147 przynajmniej często go odwiedzają w jego domu. Jeśli zaś przestaje przynosić rodzi- nie korzyści, nie ma ona warunków i środków do opieki nad nim, gdy pogorszy się jego stan zdrowia – wówczas zaczyna być określany jako „zbędny" i „niepotrzebny", a z czasem faktycznie zostaje „odtrącony", „odsunięty", „odepchnięty", „oddany" lub „umieszczony" w DPS lub w innych placówkach opiekuńczych, gdzie przypuszczal- nie jego życie przestaje być istotne i dla bliskich, i dla większości mieszkańców mia- sta. Należy zaznaczyć, iż respondenci rzadko biorą pod uwagę fakt, że w instytu- cjach takich jak DPS, znajdują się też osoby cierpiące z powodu rzadkich chorób oraz osoby, które utraciły bliskich w wypadkach losowych lub nie założyły rodziny. Zebrane materiały pozwalają na wskazanie trzech czynników sprzyjających pozostaniu starych ludzi przy rodzinie. Pierwszym i najczęściej wskazywanym, jest udostępnianie jej członkom środków finansowych – pochodzących z renty lub eme- rytury, rzadziej z własnej pracy. Wnoszenie przez dziadków wkładu do budżetu ro- dzinnego jest postrzegane jako zjawisko korzystne dla rodziny, nawet jeśli może być dysfunkcjonalne dla społeczeństwa jako ogółu. Zdaniem rozmówców wprowadze- nie świadczeń społecznych uchroniło wielu ludzi starych przed utratą szacunku ze strony innych – rozwiązanie to było gwałtowną zmianą, dzięki której otrzymali do rąk swoistą „kartę przetargową" pozwalającą na utrzymanie względnej niezależno- ści i ochronę zagrożonego miejsca w rodzinie. Co oni mieli do powiedzenia jak na ła- sce byli zięcia albo synowej? Dzisiaj to chociaż tą rentę mają to gadają: „Co ty mi zro- bisz? Ja mam swoje pieniądze!". A kiedyś co mogli powiedzieć? Musieli siedzieć cicho (M/75-89/DPS-1); Zasługą jest to przyznanie emerytur także dla rolników, którzy w wielu wypadkach obecnie stali się pożądanymi źródłami dochodu (M/75-89/UTW2); W tej chwili to raczej starsi ludzie nie są już chowani do komórek, bo mają swoje pieniądze. Może to było, kiedy to nie było rent, to na wsiach było. W tej chwili każ- dy starszy człowiek ma swoją rentę, emeryturę. Ale mniej się słucha ludzi starszych. Mnie się wydaje, że to na pewno wynika z nawyków kulturowych (K/60-74/UTW-4); Teraz jak się słyszy, to tylko mówią, żeby płacić wnukowi, żeby jakiś pieniądz mu dawać. Nie ma tak, tak z uczucia, tak żeby z serca coś robić, tylko za pieniądze... (M/60-74/UTW-12) – wspominają badani. Niekiedy być może posiadanie zabezpie- czenia społecznego pozwala ludziom starym na swobodne wyrażanie swoich opinii, jak też na określanie ról i warunków działań podejmowanych przez pozostałych członków rodziny: Ta młodzież, przeważnie na portfeliku rodziców czy dziadków, na kieszonce siedzą. Pracy nie ma, a jeść trzeba. To jest problem. Dziecku się nie odmówi tego kawałka chleba (M/75-89/DPS-9). W skrajnych sytuacjach, wyposażeni w stałe źródło dochodu starsi ludzie mogą być postrzegani jako osoby, o które rodzina powinna się szczególnie troszczyć. 148 | A n d r z e j K l i m c z u k Wówczas to mimowolnie stają się „nauczycielami" oszczędności i zaradności: Ja mu- szę powiedzieć, że ci dziadkowie i babcie to coraz bardziej dożywają do setki. Mojej koleżanki tata to ma już 103 lat. Co prawda głuchy jest, ale ona napisze mu tam, to on przeczyta jeszcze, ale pieniądze to „tak" trzyma w garści, bo jak się 100 lat prze- kracza, to się dostaje podwójną emeryturę. Dziadek tam jest finansowym hersztem rodziny. No to oni pochodzą ze wsi i tam mieli gospodarstwo, konie i krówki, i tak dalej – to on przypomina to sobie i mówi do niej, że: „Ty musisz kupić wiaderko nowe, bo dla konia trzeba wody dać pić w nowym wiadrze!". I te pieniądze trzyma, nie daje im, tylko ile trzeba tam im odlicza, żeby się nie rozpanoszyli za przeprosze- niem (K/60-74/UTW-1). Im dłużej emeryci będą żyć, tym dłużej będą udostępniać swoje zasoby rodzinie – sugeruje jedna z mieszkanek DPS, nie kryjąc specyficznego zadowolenia z takiego stanu rzeczy: Dla takich starych to chyba nie ma takiego pro- blemu. Dla młodych jest problem, bo nie chcą puścić tych starych na odpoczynek, bo bezrobocie jest duże, a oni wszyscy mają renty i emerytury, więc trzymają te babki, bo gdyby puścili, to my byśmy tutaj mieli komplet. Tu nie ma kompletu, nie ma kompletu! (K/60-74/DPS-5). W wyniku tego, iż posiadają własne dochody, starsi lu- dzie traktowani są często jako potencjalni żywiciele rodziny, jeśli tylko ta zostanie zagrożona ubóstwem. Sporadycznie badani zauważają, że może to prowadzić do niekonsekwentnych i niekiedy wątpliwych moralnie działań. Przykładowo: starszy człowiek po umieszczeniu w DPS przez rodzinę, może zostać z tego miejsca zabrany, jeśli tylko zajdzie taka potrzeba. Była tu taka kobieta niewidoma od dziecka, a że miała dużą emeryturę, to zabrali do domu (M/60-74/DPS-3) – wspomina jeden z ba- danych. Okazuje się zatem, że w szczególnych warunkach życie starszego człowieka może zostać potraktowane przez jego bliskich w sposób instrumentalny i nagle zy- skać na znaczeniu, przynosząc rodzinie wymierne korzyści. Drugim czynnikiem, który zapobiega marginalizacji społecznej ludzi starych, jest szeroko rozumiane pomaganie rodzinie m.in. w wychowaniu wnuków i utrzy- maniu porządku w mieszkaniu. Fakt ten jednak sprzyja raczej pozostaniu w domu babci, jako że dziadek nie jest powszechnie kojarzony z osobą, która może być uży- teczna w opiece nad wnukami. Badani zauważają, że po pojawieniu się pierwszych publicznych przedszkoli, starsze kobiety mogły pełnić inne funkcje i zajmować się „własnymi zainteresowaniami" (czyli w znacznej mierze takimi, które były akcepto- wane w ich środowisku). Zamknięcie w Polsce w latach 90. XX wieku wielu takich placówek, mogło spowodować również „zamknięcie starych ludzi" w ich własnych domach lub w mieszkaniach ich dzieci – tym samym doszło do ponownego ograni- czenia ich aktywności do świadczenia usług na rzecz rodziny, wypierając ich w znacznej mierze z udziału w życiu publicznym. Przy trudnościach wychowaw- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 149 czych młodzieży, przy braku przedszkoli, część właśnie osób przechodząc na emerytu- rę, nie tylko pomagało wychowywać wnuków, na które dzieci nie mieli czasu, bo byli zajęci pracą, ale przekazywać również pewne wzorce korzystne dla tych osób. No ukuło się takie powodzenie, że „teściowa jest dobra, bo może spełniać wszystkie warunki". Mało tego, że pomagali w wychowaniu wnuków, ale także niektórzy ma- jąc tą emeryturę, wspomagali kształcenie się tych osób, dostanie się do szkoły i dal- szą pomoc. Odejmując nawet... rezygnując z własnych potrzeb... (M/75-89/UTW-2) – tłumaczy jeden ze słuchaczy UTW. Trzeci, rzadki i raczej nie formułowany explicite argument za pozostaniem se- niorów przy rodzinie, to świadomość norm, obyczajów i tradycji, w które wpisany jest szacunek dla starszych. A co z nimi zrobić? Muszą być. Za dużo, by usuwać (śmiech). Z przymusu godzą się na obecność starych (K/75-89/DPS-6) – mówi jedna z respondentek. Brak ścisłych odwołań do nakazów religijnych lub norm prawnych sprzyja zatem przykładaniu szczególnej uwagi środkom finansowym – możliwe, że świadczy to o „pragmatyzacji", „materializacji" lub „monetaryzacji" świadomości społecznej mieszkańców miasta i kierowaniu się w podejmowaniu decyzji regułami stosownymi do warunków461. Analizowane wywiady pozwalają ustalić kilka przyczyn, z powodu których starzejący się ludzie tracą swoje pozycje w hierarchiach bogactwa, władzy i prestiżu (w sferze prywatnej i publicznej) na rzecz dyskryminujących. W takim kontekście śmiało można mówić o dyskryminacji, bowiem stereotypy starości są tak mocno zakorzenione w świadomości społecznej, iż wręcz uniemożliwiają osobom starszym „bycie kimś więcej, niż tylko dziadkiem/babcią i emerytem/emerytką". Po pierwsze seniorzy są postrzegani jako „dysfunkcjonalni". Zakłada się, że wraz z utratą kondy- cji ludzie starzy tracą też pamięć, wobec czego nie są już w stanie wypełniać pod- stawowych zadań, co nawet może stanowić niebezpieczeństwo dla innych. Co wię- cej – przeświadczenie to podzielają nie tylko młodsze, ale także starsze osoby, na co wskazują poniższe wypowiedzi. Dzisiaj tak: ci idą do szkoły, ci idą do pracy, a jeśli jest człowiek, który zagraża bezpieczeństwu, bo nie zakręci gazu, czy coś odkręci, czy zaleje mieszkanie, to istnieje taka obawa o życie i jego, i swoje, bo jest starszy, słaby, to ta opieka taka jest potrzebna, to takich ludzi oddają do domu jakiego (K/6074/UTW-11); Tam to takiego starego człowieka to nie idzie w domu zostawić, bo gaz się otworzy, wodę puści – nie zakręci. No to on by zniszczył – cały blok wysadziłby w powietrze albo by zatopiłby. Przez to ich dają [do DPS – przyp. A.K.], bo jak jedno 461 Por. M. Ziółkowski, Pragmatyzacja świadomości społeczeństwa polskiego, „Kultura i Społeczeń- stwo" 4/1994, s. 11-28; E. Trafiałek, Ludzie starzy jako kapitał społeczny, op. cit., s. 161; E. Trafiałek, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, op. cit., s. 211; E. Trafiałek, Skutki zmian systemowych w Polsce dla ludzi w starszym wieku, op. cit., s. 329. 150 | A n d r z e j K l i m c z u k i drugie pracuje, to tego starego nie idzie zostawić w domu. Musi mieć opiekę. I tak tu przychodzą – mówi jeden z badanych. Nawet te dzieci starych nie chcą. Co tu dużo gadać! O! póki jeszcze tata tak chodzi, zdrowy i tego. Jeszcze mama upierze, jeszcze sama pójdzie do sklepu. Ale jak już trzeba okna umyć, bo matka nie sięgnie, bo stara jest – to już jest niezgoda. Bo już musi być: „Ty raz, ja raz". A jak jest: „Ja dwa razy umyła" – to już nie ma zgody (M/75-89/DPS-1). Starsi ludzie są traktowani jako przydatni, dopóki odgrywają swoje role (zwykle wyznaczone im przez członków ro- dziny) i nie mają wygórowanych oczekiwań wobec innych. Jeśli zaś próbują narzu- cać swoją wolę młodszym, wówczas mogą wywoływać spory. Ponadto w warun- kach choroby starzy ludzie wymagają nie tylko leczenia, ale również specjalistycz- nej opieki oraz dodatkowych czynności, które najczęściej pełnią inni członkowie ro- dziny: A jak już zalegnie jedno z rodziców, to dajcie spokój, to już w ten czas całkiem nieszczęście rodzinie (M/75-89/DPS-1). Obowiązkiem rodziny staje się również orga- nizacja uroczystości pogrzebowych w przypadku śmierci kogoś bliskiego. Mimo to- warzyszącego takim wydarzeniom smutku rodzina jest zobligowana do dodatkowe- go, niecodziennego wysiłku organizacyjnego. Fakt śmierci starszego członka rodziny w sposób szczególny wpływa na plany najbliższych, przynosząc różnego rodzaju krótkoi długofalowe konsekwencje – od przekazania obowiązków, aż po (nierzad- ko sporny) podział majątku po zmarłym. Drugą istotną przyczyną jest to, że wiedza, umiejętności, wartości, normy i postawy ludzi starych przestają być uznawane za wartościowe. Seniorzy są okre- ślani jako ci, którzy „wtrącają się w nie swoje sprawy", przejawiają „nadopiekuń- czość" i brak zaufania do młodzieży oraz nie znają współczesnych mód i zwyczajów. Ja lubię zwracać uwagę kobietom, że tak chodzić jest grzechem, bo to wszystko wi- doczne... Ja mówię, to niektórzy na to reagują, a niektórzy nie. Śmieją się tylko (M/75-89/DPS-9) – stwierdza jeden z rozmówców. Takie stare baby strasznie u nas na osiedlu miały, jak pamiętam, gdy jeszcze w domu byłam. Bo i też ganiały, jak chłopcy z piłką biegali, czy jak chcieli popalić tam sobie papiery w piaskownicy. Niech palą, co oni zrobią? I dołek wykopali, gazetę zapalili, patrzą – pali się. Już ta z parteru wyleciała, już krzyczy, już zasypała, zadeptała, no to nienawiść. Ale te baby są takie upierdliwe (K/60-74/DPS-5) – opowiada inna badana. Starsi ludzie – nawet jeśli zwracają uwagę na łamanie prawa w mieście, czy na niszczenie własno- ści publicznej – nie są traktowani jako osoby, z których głosem trzeba się liczyć. Za- uważa się przy tym, że przedstawiciele starszego pokolenia nie potrafią podejść w mniej emocjonalny sposób do takich incydentów. Nawet jeśli posługują się jaki- miś merytorycznymi argumentami przy dowodzeniu swoich racji, to w połączeniu K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 151 z krzykiem i groźbami mogą one nie mieć żadnego znaczenia a jedynie przyczyniać się do narastania konfliktów. Po trzecie – brakuje zrozumienia dla starych ludzi i zainteresowania ich spra- wami. Ani w rodzinie, ani w przestrzeni miejskiej seniorzy nie mogą liczyć na wyro- zumiałość i pomoc innych, co może świadczyć o niskim kapitale społeczno-kulturo- wym mieszkańców miasta. Badani przeważnie tłumaczą ten stan rzeczy w dwójna- sób. Z jednej strony zauważają, że zmieniła się diametralnie forma rodziny – dziś rzadkim zjawiskiem jest familia wielopokoleniowa, gdzie dziadkowie zamieszkują razem ze swoimi dziećmi i wnukami. W takich warunkach starość jest zjawiskiem codziennym, naturalnym i akceptowanym przez kolejne pokolenia od najmłod- szych lat. Drugą sprawą, związaną poniekąd z kwestią zmian pokoleniowych, jest dążenie młodych ludzi do sukcesu i osiągnięcie określonego poziomu życia. „Pogoń za pieniądzem" sprawia, że młodzi nie mają czasu lub po prostu unikają kontaktów z ludźmi starymi, co szczególnie wyraźnie widać w wypowiedziach respondentów z DPS. Nie dostrzegają ich i ich problemów przede wszystkim, no bo teraz ta mło- dzież ma swoje tam zainteresowania i sprawy (K/75-89/DPS-8) – stwierdza jedna z badanych. Nie są potrzebni. Są tacy synowie, że przynoszą [rodziców – przyp. A.K.] tutaj, a sam ma taki samochód w złocie. Przywieźli tak jedną kobietkę, bo ona już była niepotrzebna. Oni za granicą, a ona tutaj. Mnie zdawało się: „Jeżeli tobie tam dobrze, to zabierz ją tam do siebie, tak żeby tam nie najmować nikogo do matki, żeby za nią patrzył", a on zbył się tutaj (K/75-89/DPS-10) – zauważa inna osoba, wskazując jednocześnie, iż aspiracje młodych leżą poza obrębem ich rodziny i miej- scem zamieszkania. Boją się chyba kontaktu. Boją się ludzie młodzi kontaktu ze star- szymi, poznawać czego oni pragną (K/60-74/DPS-2) – dodaje kolejna badana, suge- rując, że seniorzy nie są traktowani jako atrakcyjni i wartościowi partnerzy interak- cji, lecz jako osoby, które więcej potrzebują, niż są w stanie zaoferować w zamian w procesie wymiany społecznej. Przyczyn takiego stanu rzeczy można się doszuki- wać w głęboko zinternalizowanym lęku przed starością, która powszechnie przyj- muje negatywne konotacje – jest określana jako „gorszy" okres życia. Tutaj takie staruszki i mężczyźni, oni już jak dzieci, do nich potrzeba podchodzić jak do dziecka, a u nich ręce nie te... No, do starego człowieka, bo on brzydki, żeby do niego bać się dotknąć, żeby ręce nie przylgnęły. Także, trudna ta młodzież (K/75-89/DPS-10) – za- uważa jedna z badanych, wskazując na lęk przed kontaktem cielesnym z osobami starszymi. Tymczasem potrzeba fizycznej bliskości innych osób jest bardzo istotna dla człowieka w każdym wieku – jej ograniczenie może potęgować osamotnienie ludzi starszych, aż do poczucia odrzucenia. 152 | A n d r z e j K l i m c z u k Powszechny brak zrozumienia niekiedy staje się powodem tego, iż seniorzy sami postanawiają się wycofać z życia społecznego, choć często stoi to w sprzeczno- ści z ich wartościami i chęcią bycia potrzebnym dla bliskich. Badani z DPS zazwy- czaj twierdzą, że stanowią jedynie obciążenie dla pozostałych, którzy i tak mają „ciężkie życie": No bo co ja zrobię? Nic. Darmozjadek jestem. Jeszcze ktoś kłopoty by miał. Jeszcze tu radzę koło siebie, ale przyjdzie moment, że może i trzeba będzie mnie przewracać (K/60-74/DPS-7). Respondenci z tej placówki powszechnie uznają, że równie dobrze starzy ludzie mogliby już umrzeć lub przynajmniej stracić w całości swoje świadczenia społeczne, których wartość można przeznaczyć na inne cele: Babcie potrzebne, bo żeby te dzieci popilnować dla młodych, no tak, to na to po- trzebne. A jak oni już nie dają produkcji, tylko jeszcze im trzeba płacić, a to im spe - cjalnie niepotrzebne. (...) Na co oni potrzebne jeszcze? To darmozjady, bo nie pracują, tylko siedzą i trzeba ich karmić, i wszystko trzeba pomagać. No i po co im potrzebni? Może na młodzież niech przerzuca się więcej, bo młodzi ludzie to pracują, zarabiają i wszystko. A tak to co? A stary nic, już do niczego. (...) Stary to wiadomo: niepotrzeb- ny i w domu niepotrzebny. Potrzebny, jak pomoże, jak parę groszy da, ale tak to... (M/60-74/DPS-12). Poczucie rezygnacji zdecydowanie rzadziej pojawia się wśród uczestników UTW. Niekiedy nawet zdarza się, że obwiniają podobnych sobie za brak starań o obronę swoich pozycji, za brak aspiracji i działań w takim kierunku, aby inni zrozumieli ich sytuację i zainteresowali się ich sprawami: Nie wszyscy czu- ją się potrzebni, ale tutaj trochę brakuje chyba tego... tu bym nie tylko na barki sa- mych mieszkańców, ale także samych emerytów. My musimy sami udowodnić, że jesteśmy społeczeństwu potrzebni, że zasłużyliśmy na to, że możemy coś jeszcze temu społeczeństwu dać, że możemy sami się sobą zaopiekować dopóty, dopóki jesteśmy w stanie to utrzymać, i że dopiero w tej ostatniej fazie trzeba zabezpieczyć tym lu- dziom dobrą opiekę. Gdyby nam się udało zabezpieczyć przede wszystkim opiekę po- wyżej 80 lat za pieniądze, jak to się mówi, te miejskie, a tu wspomagać ewentualnie organizacje pozarządowe, żeby oni pomagali sobie wzajemnie, to my możemy to wspólnie rozwiązać. Same oczekiwanie, „że powinni" nic nie da (M/75-89/UTW-2). Warto zauważyć, że w teoriach modernizacji i koncepcjach osobowości no- woczesnej wskazuje się, iż sam konsensus społeczny (co do takich wartości, jak: am- bicja, samorealizacja, nonkonformizm, itp.) nie jest czynnikiem wystarczającym do rozwoju społeczno-gospodarczego462. Niezbędny jest jeszcze wysoki poziom empatii, czyli umiejętności rozumienia uczuć innych i wczuwania się w ich role społeczne. Ogólny brak zainteresowania sprawami ludzi starych może zatem świadczyć o ni- 462 M.S. Szczepański, Pokusy nowoczesności, [w:] M. Malikowski, S. Marczuk (red.), Socjologia ogólna. Wybór tekstów. Tom III, WSSG, Tyczyn 1997, s. 48-51. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 153 skiej gotowości mieszkańców miasta do współpracy przy rozwiązywaniu proble- mów społecznych, skupieniu się na teraźniejszości własnego życia i nieprzygotowy- waniu się do aktywności w okresie starości. Rzadko zdarzają się wypowiedzi świadczące o tym, że seniorzy – nawet jeśli są zmarginalizowani i znajdują się w odosobnionych miejscach – mogą być uzna- wani za dysponentów kapitału społecznego wywołującego (niejako pośrednio) po- zytywne efekty dla innych. Tutaj starają się o nich nie zapominać (K/75-89/DPS-4) – twierdzi jedna z respondentek, sugerując tym samym, iż działalność instytucji pu- blicznych, zajmujących się sprawami ludzi starych, świadczy o tym, że „nie jest jesz- cze aż tak źle". Również w takiej sytuacji można dostrzegać pewne korzyści dla spo- łeczeństwa. Rzadziej wskazuje się na zainteresowanie potencjałem ludzi starych przez organizacje rynkowe – najczęściej są to małe sklepy, punkty sprzedaży towa- rów używanych i drobni handlarze. Przykładowo: Inaczej te ludzie by wyglądaliby, jakby nie byłoby ciucholandów tych. Obdarci chodziliby... Co będę gadał (śmiech), ja też z ciucholandu kupuję i chodzę. Tylko ratują te ciucholandy. Tam pójdzie i za 20 złoty to się ubierze, i już ma (M/75-89/DPS-1); Przeważnie w ciucholandach się ubie- rają, bo mówi się, że w ogóle ich nie stać, bo tam za grosze można nabyć, a nie stać ich, żeby coś tam modnego sobie, ale... większość ludzi starszych akceptuje już to, że w tym ciucholandzie się ubiera, bo wie pan – jest różnica ludzi młodych, kiedy na przykład ja wzrastałam, a na przykład, kiedy wezmę pod uwagę moje wnuki, tak? One mają inne wymogi, inne potrzeby, tak? No i ta babcia też chciałaby w miarę możliwości, jak jej coś tam za dużo, to im pomóc. Także ta sprawa materialna rzutuje na wszystko, tak? (K/75-89/UTW-9). Część seniorów, podobnie jak przedstawiciele innych zmarginalizowanych, czy z jakichś względów uznawanych za ubogie katego- rii i grup społecznych463, spełniają pośrednio inne funkcje w społeczeństwie, np. stanowią asumpt do podtrzymania dynamiki społeczno-ekonomicznej, rozumianej szeroko jako praca dla innych: dla personelu placówek opiekuńczych, przedstawicie- li organizacji religijnych, szkolących się studentów, naukowców prowadzących ba- dania oraz producentów i dostawców rozmaitych towarów i usług (od żywności, le- karstw i używanych ubrań, poprzez sprzęt rehabilitacyjny, po imprezy kulturalne i środki przekazu masowego). Również na płaszczyźnie kulturowej ludzie starzy mogą odgrywać rolę piewców tradycyjnych wartości, zaś w sytuacji utraty samo- wystarczalności, marginalizacji – być przykładem pielęgnowania godności osobistej, wrażliwości na potrzeby innych i poczucia bezpieczeństwa, np. w sytuacji, gdy lu- dzie starzy są wskazywani jako przykłady możliwego przebiegu ostatniego okresu życia dla dzieci w wieku szkolnym, które w ramach zajęć odwiedzają placówkę DPS. 463 Por. H.J. Gans, The Uses of Poverty: The Poor Pay All, „Social Policy" July/August 1971, s. 20-24, www.sociology.org.uk/as4p3.pdf [17.05.2012]. 154 | A n d r z e j K l i m c z u k W podsumowaniu należy stwierdzić, że pozycja ludzi starych w strukturze społecznej miasta jest niska i uzależniona od sytuacji ich rodzin. Cenione są dobre kontakty z bliskimi, w dużej mierze oparte na wzajemnym udzielaniu wsparcia fi- nansowego i emocjonalnego, jednak najczęściej to ludzie starsi są stroną potrzebu- jącą. Przywiązanie do tradycji i podzielanie norm społecznych są również istotnymi czynnikami podtrzymującymi relacje międzypokoleniowe i zapobiegającymi utracie pozycji seniorów. Niemniej utrata zdrowia, nadmierne (a zarazem nieodwzajemnio- ne) zainteresowanie życiem innych członków rodziny oraz ogólny brak zrozumienia i zainteresowania sprawami seniorów, sprzyja ich marginalizacji i automarginaliza- cji. Niska pozycja ludzi starych sprzyja czerpaniu korzyści z ich ubóstwa i podtrzy- mywaniu negatywnych stereotypów starości. 3.3. Główne problemy społeczne starszych mieszkańców Białegostoku Respondenci w przeważającej mierze twierdzą, iż starzy ludzie w mieście nie radzą sobie z rozwiązywaniem swoich problemów. W opinii badanych z DPS oso- by, które nie mają większych problemów w załatwianiu spraw życia codziennego, są rzadko spotykane i stanowią pewien „wyjątek od reguły". Może i są. Zawsze coś się znajdzie (M/60-74/DPS-3) – stwierdza ironicznie jeden z rozmówców. Według części respondentów, seniorzy mieszkający poza placówkami opiekuńczymi muszą prowadzić swoisty bój o przeżycie, pokonywać dziesiątki przeszkód – i nikt nie może zmienić tego stanu rzeczy: Ludzie się męczą, męczą się. Co zrobisz? Nic nie zro- bisz (M/60-74/DPS-12). Z kolei słuchacze UTW częściej zauważają, że starzy ludzie są zmuszeni brać sprawy w swoje ręce z uwagi na brak osób i instytucji, które intere- sowałyby się ich problemami: No, a któż im pomoże? Sami. Oczywiście, że sami (M/75-89/UTW-8); Uważam, że sami sobie radzą, bo kto im pomoże? (M/60-74/UTW12); No ja myślę, że jak ktoś ma emeryturę i jeszcze nie jest bardzo chory, bo już jak choroba to wiadomo jakaś opieka, jakieś coś, no to już się wali cały świat! Ale tak to ja myślę, że chyba nie powinniśmy narzekać. (...) Także ja nie widzę takiego proble- mu. No przecież nas nie będą nosić na rękach, bo po co? Nie ma takiej potrzeby (K/60-74/UTW-3). Pierwszym, podstawowym problemem dostrzeganym przez respondentów jest ubóstwo materialne, a ściślej posiadanie środków finansowych. W opinii bada- nych decydują one o tym, czy starzy ludzie żyją w miarę komfortowych warun- kach, czy też nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb. Ponadto we- dług pytanych, kapitał ekonomiczny pozwala wieść godne życie i w jakimś stopniu umożliwia oddalenie myśli o nieuchronnie zbliżającej się śmierci. To, czy starzy lu- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 155 dzie posiadają pieniądze, zależy – zdaniem badanych – przede wszystkim od wyso- kości świadczeń społecznych, z których korzystają; o możliwości posiadania w okre- sie starości innych źródeł dochodów (np. praca zarobkowa, działalność gospodarcza, najem lub dzierżawa nieruchomości, wygrane, zakłady bukmacherskie, inwestycje na giełdzie), prawie się nie wspomina. Ostatni etap życia jest kojarzony z rezygno- waniem z zaspokojenia wielu potrzeb i realizacji rozmaitych celów: Sklepów jest pełno, towarów pełno, a ludziom pieniędzy trzeba (M/75-89/DPS-1); Oni za mało, za mało emerytury dają (M/60-74/DPS-12); Zbyt małe emerytury. To jest największy problem większości ludzi (M/75-89/UTW-8); Nie chcę mówić o wynagrodzeniu, o emeryturach, bo to oczywiste (K/60-74/UTW-11); Starsze ludzie po prostu bardzo ni- skie świadczenia mają, wiecznie na emerytury narzekania się słyszy. No i te opłaty... dużo, ceny w górę... (M/60-74/DPS-3); Przede wszystkim niestety brak bazy material- nej. Bo w ogóle w całym naszym rejonie wschodnim te płace były niższe i te emery- tury ludzi naszego rejonu, naszego miasta, to są niestety niewielkie. A od tego się wszystko zaczyna (K/60-74/UTW-4); No chudo jest. Nieraz jest tak, że na chlebek nie mają (M/75-89/DPS-9); Za światło... weź pan, mieszkanie zapłać, czynsz, weź... jak on parę groszy tam ma tej renty... (M/60-74/DPS-13); No, emerytury, żeby trochę więk- sze były, bo jak ja mam 560 zł, to co to było, żeby nam w tym domu zostało, za co przeżyć? Ja za to teraz leki wszystkie muszę sobie wykupić (...) Dużo nie daję rady. Jak ja bym była teraz w domu to już ja musiałabym się za kieszeń trzymać (K/7589/DPS-6); Jak mówią: „Żyć, aby przeżyć", bo ceny żywności w sklepach są strasznie wysokie. Ubrania są... już tańsze niż jedzenie. No i zasięg opłat teraz... czynsz, świa- tło i gaz, a to są dość pokaźne rachunki (K/60-74/DPS-2). Zdaje się, iż starzy ludzie często muszą organizować swoje wydatki tak, aby wystarczyło im pieniędzy na podstawową żywność, lekarstwa i utrzymanie miesz- kania. Oszczędza się chociażby na samodzielnym wykonywaniu czynności, do któ- rych potrzebna jest podstawowa sprawność psychoruchowa (gotowanie, sprzątanie, pranie, itd.). Praktyki „samoograniczania się" są powiązane z odczuciem długotrwa- łego egzystencjalnego lęku przed nagłym zachwianiem obecnego stanu za sprawą „pojawienia się" niezależnych od nich wydarzeń, w tym podwyżek cen, chorób lub śmierci bliskich. No martwią się takie, które małe pobory mają, znaczy te emerytu- ry, no bo przecież wszystko w górę idzie i żywność, i mieszkanie, a jak mają te 500600 zł... To już jak dwie osoby, to jeszcze sobie radzą, ale jak jedna to ja myślę, że już ciężko ma w ogóle (K/60-74/DPS-7) – stwierdza jedna z respondentek. Własne stara- nia ludzi starych często nie wystarczają, by utrzymać swoje mieszkania w przyzwo- itym stanie, przeprowadzając konieczne remonty. Jak zauważa jedna z badanych: Problemy mieszkaniowe są. Mieszkają w jakiś ruderach, ale teraz to coraz rzadziej 156 | A n d r z e j K l i m c z u k się zdarza. Po prostu domy umierają łatwą śmiercią i ci ludzie, którzy tam mieszkają (K/60-74/DPS-5). Inny badany sugeruje, że dbałość o mieszkanie jest sposobem nie tylko na zapewnienie sobie schronienia i bezpieczeństwa, ale też – w przypadku braku pracy zarobkowej – dostarcza poczucia bycia użytecznym dla innych, zapobie- ga utracie nagromadzonych zasobów oraz pozwala na podtrzymanie kontaktów z bliskimi: Większość tych ludzi starszych ma jakieś lepsze czy gorsze zabezpieczenie mieszkania i jakoś tam są urządzone, a i wymogi – co do tych mieszkań – nie są tam jakieś największe, że i są osoby starsze, które opalają węglem i tak dalej, ale jak ma to mieszkanie skromne, to ma pewność, że to stanowi swoją wartość, że ktoś na to czeka – dzieci, czy wnuki, że będzie miał pogrzeb, bo to utrzymuje (M/75-89/UTW-2). Słuchacze UTW jednak często sugerują, iż życie nie powinno toczyć się w zamknię- tym miejscu określanym mianem mieszkania, lecz w otwartej przestrzeni miasta, pośród ludzi. Zdarza się też, że starsi czują się jako osoby szczególne poprzez po- mniejszanie znaczenia posiadania własnego domu, np. Ja nie lubię być w domu właśnie i to jest moje nieszczęście. Sąsiadki tam szorują w tych domach coś tam. A ja nie. W nosie to mam, mnie to nie interesuje. Ja lubię właśnie gdzieś wychodzić (K/60-74/UTW-3). Brak pieniędzy w opinii badanych jest równoznaczny z brakiem dostępu do aktywnego życia społecznego i uczestnictwa w kulturze. W takich warunkach bez- pośrednie kontakty z innymi ludźmi zdają się mieć rangę dobra luksusowego. Pie- niądze są wręcz uznawane za przepustkę do „innego świata". Jest więcej różnych rozrywek – jest teatr, i w kinie dużo jest. [w tym miejscu padło pytanie: A chodzi pani do teatru, do kina? – przyp. A.K.] A ja?! Ja jakoś nie chodzę, nie biorę się za to, bo mnie to nie stać... (K/75-89/DPS-8) – mówi badana, której ulubioną rozrywką są codzienne spacery po mieście. Nadmiar czasu wolnego w połączeniu z brakiem fi- nansów na zaspokojenie podstawowych potrzeb sprawia, że okres starości dla wie- lu może być po prostu nudny i monotonny. Brak pieniędzy może oznaczać rezygna- cję z podróży i wyjazdów oraz stałe przebywanie w tych samych miejscach, z tymi samymi ludźmi. Ubóstwo wzmaga zatem poczucie względnej deprywacji – można przypuszczać, że seniorzy w przeważającej mierze wiedzą, iż życie innych ludzi (za- równo młodszych, jak i starszych), często wygląda zupełnie inaczej: W Unii Euro- pejskiej, w tej szczególnie zachodniej Europie, tej tutaj bliższej, ale nie tylko, to tam emeryt w porównaniu do naszego emeryta... no nas nie stać nieraz na taką wyciecz- kę. To i by chciał pojechać, ale jak on choruje, to on przede wszystkim musi zabezpie- czyć sobie jeszcze część tych pieniędzy na leki... (K/75-89/UTW-9); Po prostu trzeba po- wiedzieć tak wyraźnie i zdecydowanie: ci emeryci są bardzo biedni. No, z tych, co ja nawet znam – te panie, to one dostają emerytury po 800-1000 zł. Takie są granice. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 157 I co taka baba, zaszaleje za te pieniądze? (...) W tym klubie emerytów nie można zor- ganizować wycieczki – i to chodzi o niewielkie pieniądze. Te 50 zł, czy tam 100 zł jak jakaś lepsza wycieczka. Nie ma mowy. Myśmy, jak jechali na wycieczkę, to żeby au- tokar zebrać ludzi, to trzeba było z całego Białegostoku zebrać, z różnych klubów, bo z jednego koła nie ma mowy (M/60-74/UTW-12). Drugim problemem, na jaki zwracają uwagę respondenci, są zjawiska samot- ności i izolacji społecznej ludzi starych. Badani najczęściej zakładają, że seniorzy sami doprowadzili do względnego lub absolutnego braku kontaktów społecznych. O ile mieszkańcy DPS godzą się z tym stanem rzeczy, słuchacze UTW są raczej kry- tycznie nastawieni wobec przyzwolenia na życie bez utrzymywania więzi z innymi ludźmi: Sami sobie radzą, bo nie mają przyjaciół. Ja sądzę, że ludzie się zamykają (K/60-74/DPS-2); Jest samotność, ale to już sprawa indywidualna. Tego nie można uogólniać, bo jedni chcą być samotni i nie muszą być samotni. Inni mają rodziny i też są samotni. A inni nie mają rodziny i nie są samotni, bo sobie jakoś organizują życie. To jest bardzo indywidualna sprawa i tego nie można uogólniać. Także samot- ność to... nie ma nic gorszego jak samotność. Samotność jest straszna. Ale są ludzie, którzy lubią samotność. On sobie siedzi cały dzień przed tym telewizorem i mu jest dobrze. Także, także... To nie można uogólniać. Ale ogólnie rzecz biorąc – samotność jest złą rzeczą, złą (M/75-89/UTW-8). Przyczyn samotności i izolacji osób w pode- szłym wieku, badani dopatrują się też w procesach migracji zarobkowych ludzi młodych, które nasiliły się po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku. Niekiedy sugerują, iż brak kontaktów społecznych stoi u podstaw innych pro- blemów: No trochę rozluźniają się więzy międzypokoleniowe, szczególnie w tych ro- dzinach, które kształcą dzieci, gdzie te dzieci mają możliwość poruszania się, wyjeż- dżania – powodują, że coraz więcej ludzi jest samotnych. Na przykład ten Uniwersy- tet, jak byśmy teraz dokonali takiej szczegółowej analizy, to okazuje się, że przynaj- mniej, no plus minus 20-15 procent to są ludzie samotni z konieczności. Samotni, po- nieważ zostali opuszczeni przez dzieci, przez wnuków, bo albo wyjechali za granicę, albo zapomnieli o nich i oni stali się niepotrze... nie ma kto się nimi zaopiekować. (...) Ludzie nie narzekają nawet tak bardzo na... nie boleją nad tym, że mają słabe miesz- kanie, że mają niską emeryturę, że zdrowie złe i nie są leczeni, jak potrzeba, tylko to na pierwszym miejscu bym postawił, że najbardziej boją się samotności i ona nam zagraża, jeżeli nie podejmiemy działań w zakresie wychowania młodego pokolenia, że każdy będzie stary (M/75-89/UTW-2). Zdaje się, iż za osoby samotne uznawane są te jednostki, które nie uczestni- czyły w sieciach powiązań i zależności społecznych, jak również nie tworzyły oraz nie wykorzystywały kapitału społecznego do osiągania własnych celów i rozwiązy- 158 | A n d r z e j K l i m c z u k wania sytuacji problemowych. Niektórzy ludzie nie posiedli umiejętności podtrzy- mywania kontaktów lub traktowali wszelkie znajomości w sposób instrumentalny, przelotny i krótkotrwały – sugerują badani. Osoby takie w okresie „jesieni" swego życia napotykają większe problemy w zapewnieniu sobie ze strony innych pomocy, kiedy już zaczynają jej potrzebować w prozaicznych sprawach: od wyżywienia, po- przez utrzymanie domu, po opiekę lekarską. No tu emeryt nie ma problemu, bo tu jest lekarz, nie? (...) Jak trzeba, to zawiezie go, nie? Zawiezie do lekarza specjalisty. Ale ten dziadek, co siedzi w domu, no to do lekarza nie dojdzie, bo nie da rady, jak zacho - ruje, nikt nie podwiezie – nie ma kto. Może telefon ma, zadzwoni, to przyjedzie (śmiech) za godzinę ci pogotowie albo ci wcale nie przyjedzie (M/75-89/DPS-1) – stwierdza jeden z respondentów. Poza tym niekiedy sama specyfika warunków mieszkalnych nie sprzyja ludziom starym w radzeniu sobie z codziennością: No, ja wiem, tu dla starych wszystko ciężkie jest, a jak w tych blokach mieszkają, to prze- cież muszą pokonać to wszystko, a to jest bardzo uciążliwe (K/75-89/DPS-6). Bloki jako budynki mieszkalne, nie tylko sprzyjają bezosobowości życia464, ale też prze- ważnie nie są dostosowane do sprawności ruchowej ludzi starych, chorych i niepeł- nosprawnych – tym samym przeszkody architektoniczne stają się dodatkowym utrudnieniem w kontaktach z innymi. W skrajnych przypadkach wyjście z domu może stanowić dla ludzi starszych bolesną i niebezpieczną wyprawę, a dla osób nie- pełnosprawnych – okazać się wręcz czymś niemożliwym bez pomocy drugiej osoby. Oni są nieporadni, żeby iść do MOPR-u chociaż po te obiady, przecież tam wydają, mogliby iść po te kartki, ale oni... po prostu już dojść nie mogą (M/60-74/DPS-13) – mówi jeden z badanych, który regularnie wynosi jedzenie z DPS, by wspomóc zna- jomych mieszkających w innych częściach miasta. Winą za obecność zjawisk samot- ności i izolacji społecznej, badani często przesadnie obarczają szersze kręgi społecz- ne, które nie są zainteresowane sytuacją ludzi starych: Oj, dużo jest, dużo samot- nych starszych ludzi jest, nikt do nich nie wyciąga pomocy (K/75-89/DPS-8). Respon- denci mają tu na myśli jednak w szczególności bliższą i dalszą rodzinę osób samot- nych, ich sąsiadów, dawnych współpracowników lub znajomych poznanych w in- nych miejscach zamieszkania, podczas wyjazdów, czy w grupach zainteresowań. W opinii respondentów również sami poszkodowani są poniekąd odpowie- dzialni za swoją sytuację i powinni czuć się zobligowani do jej poprawy – sugerują przeważnie, że zawsze można skorzystać z pomocy sąsiadów i instytucji opieki spo- łecznej. Rzadziej, ale zdarzają się również i takie propozycje, aby osoby pozbawione 464 Zob. B. Jałowiecki, M.S. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Scholar, Warszawa 2006, s. 299, 330, 382-383; P.A. Bell, T.C. Greene, J.D. Fisher, A. Baum, Psychologia środo- wiskowa, GWP, Gdańsk 2004, s. 418-433. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 159 kontaktów społecznych zachęcać do spotkań z innymi za wszelką cenę: Tego się nie da urzędowo załatwić. Wbrew temu, co mówią, trzeba dla nich tworzyć takie zespo- ły, grupy tych ludzi. Trzeba stwarzać takie sytuacje, żeby ta potrzeba zbliżenia się do innych była (M/75-89/UTW-2). Niemniej badani niekiedy podają przykłady świad- czące o tym, iż ludzie starzy niechętnie korzystają z jakichkolwiek form pomocy; są oporni na zmiany, przywiązani do miejsc zamieszkania, nieufni wobec innych – obawiają się, że pomoc może być podstępem, sposobem na oszukanie ich, itp. Oni nie chcą, by im poprawić te warunki. Człowiek już przyzwyczajony – mówi badana na podstawie własnych obserwacji, już po zamieszkaniu w DPS. Jak ja raz rozma- wiałam z taką starszą osobą, ja mówię: „Przyjdzie pani do nowego budynku, to bę- dzie pani miała opiekę lekarską, będzie pani miała łazienkę". Ona: „Pani, mnie tego nie trzeba, mnie tego nie trzeba. Ja przyzwyczajona tak o do wychodka". I tak tam na starym budynku jest ta wspólna ulica, korytarz, tam czasami w kolejce trzeba stać... (K/60-74/DPS-5). Trzecim problemem społecznym, który badani dostrzegają w mieście, jest bezdomność ludzi starych. Na tę kwestię zwracają uwagę przeważnie ci rozmówcy, którzy urodzili się w Białymstoku. Słuchacze UTW opisują to zjawisko jedynie po- bieżnie, podczas gdy niektórzy mieszkańcy DPS przyglądają mu się bliżej, mając do czynienia z osobami, których problem ten dotyczy bezpośrednio. Zjawisko bezdom- ności osób w podeszłym wieku, badani tłumaczą gwałtownymi zmianami, które nastąpiły w mieście po 1989 roku: Bezrobotnych i bezdomnych za tamtych czasów nie było. W tej chwili mamy setki bezdomnych. Przychodzi zima, to (...) jest zapcha- ne tymi bezdomnymi! Choć w tym domu opieki społecznej, to jest... dobudowane, to jest dobudowane, dobudowali w ubiegłym roku. Bezrobotni, bezdomni, nędza! Nę- dza... I w takiej nędzy są setki, setki. I... bo jak jest ciepło to, to ich nie widać. Ale te - raz... on gdzieś musi spać, to się nie prześpi w parku, tylko... bo mróz jest, więc tutaj zapchane, na podłogach, na materacach śpią ludzie. I wcześniej już jak te przymrozki były... To są ujemne cechy kapitalizmu, proszę pana (M/75-89/UTW-8); Część uważa, że wtedy było lepiej, bo każdy miał spokojne życie, pracę, wynagrodzenie i mieszka- nie – nie było bezdomnych, każdy musiał gdzieś tam mieszkać (K/60-74/UTW-11); Jak pracy nie ma, to bezdomni znaleźli się, bo nie ma za co zapłacić, na życie nie ma, a jest taki pewien procent ludzi. A jak na dworcach zamieszkali, to ich pognali i już ich tam nie ma (M/75-89/DPS-9). Respondenci nie wskazują konkretnych przyczyn bezdomności ludzi starych. Niemniej można zakładać, iż mogła ona dotknąć osoby, które np. utraciły rodzinę, zostały eksmitowane, straciły pokoje w hotelach robotniczych lub zostały pozba- wione mieszkania podczas długotrwałej nieobecności (np. wskutek pobytu w zakła- 160 | A n d r z e j K l i m c z u k dzie karnym lub szpitalu psychiatrycznym). Badani zakładają, że bezdomni starzy ludzie spotykają się z dyskryminacją ze strony innych mieszkańców miasta, gdyż nie dostosowują się do obowiązujących wartości i norm. Przypisuje im się skłon- ność do zachowań dewiacyjnych, w tym popełniania przestępstw i alkoholizmu. Wśród bezdomnych jest starszych dużo. Ale wie pan, to przeważnie pijaki jakieś, to nałogowcy i już! Alkoholicy z wyrokami – tłumaczy jedna z respondentek. I w dal- szej części wywiadu: Ja tak zauważyłam, że społeczeństwo nabrało sentymentów do tych bezdomnych i w ogóle nie uznają ich za ludzi. Jakoś to się stało tak, nie wiem dlaczego (K/60-74/DPS-5). Bezdomni seniorzy to osoby, które zostały wyklu- czone z życia rodzinnego i publicznego – ich pozycja w społeczeństwie i warunki bytowe zdają się znajdywać poza ich kontrolą. Jeden z respondentów podaje przy- kładowe strategie radzenia sobie z bezdomnością. Pierwszą opcją jest żebranie, któ- re nie zawsze jest zorganizowane w taki sposób, aby nie odstraszać potencjalnych jałmużników: Ja znam takich – woli iść pod sklep, rękę wyciągnąć... ja tam bym się wstydził. Rękę wyciąga, żeby mu tam dali po 50 groszy, a on jeszcze niekiedy butel- kę piwa trzyma i wyciąga... no da pan spokój. To jest niemożliwością (M/60-74/DPS13). Drugą strategię stanowi bierne oczekiwanie na pojawienie się pomocy z ze- wnątrz: W tamtym roku kolega nie miał gdzie spać, a u nas tu buda jest po psie. To do 17 października, wie pan, spał... ja mu tam nosił te zupy, wszystko... toż to mróz, normalnie. (...) Ja mówię: „Słuchaj" – i w oczy latarką mu poświecił – „Ty chłopie za- marzniesz. Dzwonię po milicję". On: „No to dzwoń, jak se chcesz". Ja poszedł, zadzwo- nił tutaj z automatu, po chwili przyjechali, zabrali jego. Ja od tej pory go nie widzę (M/60-74/DPS-13). Czwarte i ostatnie zagadnienie problemowe najczęściej wskazywane przez badanych, stanowią występujące w społeczeństwie praktyki dyskryminacji osób w podeszłym wieku. Przykłady takich działań najczęściej są opisywane przez słu- chaczy UTW – możliwe, iż osoby te zwykle samodzielnie załatwiają sprawy, mając bezpośredni kontakt z przedstawicielami różnych instytucji publicznych i innymi członkami społeczeństwa: Ciągle słyszę o skargach, że to ktoś źle był potraktowany w takim urzędzie, czy innym. (...) No na przykład sprawa tych pożyczek w banku, bo to noszą prawie każdego dnia, na wycieraczce, czy na klatce wisi. I często, wie pan, ludzie łatwowiernie jakoś podchodzą do tego, nie zwracając uwagi, że coś tam ma- łym druczkiem napisane, że tego, a potem przychodzi ta sytuacja, że trzeba płacić, a on nie ma i potem ma pretensje do tego banku. No ale, wie pan... z drugiej strony to jest taki ten chwyt psychologiczny banku, że napiszą takimi wołami... to znaczy drobnym drukiem, że nawet jak ktoś ma, wie pan, słabszy wzrok w starszym wieku, to trzeba brać szkło powiększające (K/75-89/UTW-9). Przypuszczalnie w mieście wy- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 161 stępują różne formy dyskryminacji ludzi starych, niemniej nie są one ujawniane, gdyż sami seniorzy posiadają niską znajomość norm prawnych i nie są zaintereso- wani dochodzeniem swoich praw. Można też zakładać, iż istnieje powszechne przy- zwolenie na omijanie reguł – na dyskryminację ze względu na wiek nie zwracają uwagi też osoby młodsze. Poczynając od tego, że są ogłoszenia „przyjmę do pracy do lat 30". Albo szereg takich niezamierzonych – gdzieś tam jest napisane, że można płacić tylko na poczcie, albo przez Internet, co jest dla części ludzi nierealne. Albo coś tam gdzieś napisane w uwagach w umowie, ale drobnymi literami, czy na przystan- ku nieraz. (...) Na przykład pójdziesz na pocztę – sam nawet nie wiedziałem, gdzie tam trzeba nacisnąć, do którego miejsca kolejki (M/75-89/UTW-2) – mówi jeden z ba- danych. Przejawy zjawiska dyskryminacji ze względu na wiek – ageizmu – są najczę- ściej wskazywane na przykładzie funkcjonowania służby zdrowia i nierównego do- stępu do opieki zdrowotnej. Poddawanie się leczeniu jest opisywane przez senio- rów jako konieczność. Etap starości zdaje się kojarzyć ze stałym balansowaniem na granicy życia i śmierci, bowiem leczenie nie zawsze przynosi pozytywne skutki, a zabiegi są obarczone ryzykiem niepowodzenia. Odmowa leczenia może być inter- pretowana jako zaprzestanie inwestycji w kapitał ludzki osób w podeszłym wieku: Służba zdrowia dla emerytów jest najważniejsza. Już w tym wieku jak nie to, to to wysiada. Środki w tym zegarze wychodziły się – w zegarze można zmienić, a w orga- nizmie już trudniej. No, ale dużo zmieniają (śmiech), wie pan – serce, płuca... Mnie oko jedno zmienili. Ja nie widziałem. Ja mam to jedno oko zoperowane. Zaćma była i ja nic nie widziałem (M/75-89/UTW-5); Z lekarzami to różnie to bywa. Ja na przy- kład byłem w szpitalu, no i było tak, że lekarz mówi: „Trzeba operację robić na za- stawki serca, ale serce jest słabe i nie można robić, bo może operacja udać się, a pa- cjent może umrzeć". Tak samo nawet na oczy – też to samo. Zaćmę prawdopodobnie mnie. To... też jest ryzyko robienia operacji... (M/75-89/DPS-9). Poza niepewnością związaną z przebiegiem operacji seniorzy zwracają uwagę na utrudnienia w dostę- pie do badań profilaktycznych, na wzrost cen leków oraz na długie oczekiwanie na badania: No, największe problemy starsi ludzie to mają ze zdrowiem zawsze. Jest ten lekarz rodzinny, ale nie jest tak dobrze, bo gdyby ci lekarze działali w sobotę, nie- dzielę, to może byłoby lepiej. No trzeba, żeby ta służba zdrowia była bardziej dostęp- na po prostu... Do specjalistów są długie kolejki, do zapisywania się są limity... (K/60-74/UTW-6); No ja na przykład nie mogę już pójść bezpłatnie na mammografię, która kilka lat wstecz jeszcze mi by się bezpłatnie należała – już nie mówiąc o tym, jak tam ludzie mieli przed 90. rokiem (K/60-74/UTW-7); Proszę pana – leki są drogie i coraz droższe. A no niestety ludzie starzy muszą, bo to i cukrzyca, i osteoporoza, i róż- 162 | A n d r z e j K l i m c z u k nie, i psychiczne takie zaburzenia też mają i muszą leki psychiczne brać. No i to kosz- tuje, niesamowicie kosztuje. No i jeść trzeba (K/60-74/DPS-5). Bardzo rzadko badani zauważają, iż służba zdrowia nie jest przygotowana do udzielania specjalistycznej pomocy ludziom starym, np. nie ma geriatrów, którzy dawkują leki tak, by pacjenci nie przyjmowali środków od różnych specjalistów, które mogą wywoływać efekty wykluczające się lub uboczne: Ze zdrowiem jest trudno, ponieważ jest co prawda za- kład geriatryczny, jest gerontologia i od strony teoretycznej jest to dobrze przygoto- wane, rozpracowane. Natomiast praktycznie jest już tego za mało (M/75-89/UTW-2). Badani często dostrzegają też nierówność w dostępie do informacji o funk- cjonujących w Białymstoku instytucjach świadczących różnego rodzaju usługi pu- bliczne. Ludzie starzy nie zawsze wiedzą o wydarzeniach, jakie mają miejsce w mie- ście, o zmianach przepisów, o dostępnych telefonach zaufania, o organizacjach udzielających pomocy materialnej, bądź wsparcia emocjonalnego lub informacyjne- go: Jeśli mogą, mają jakieś dojścia, to na pewno korzystają. A niejednokrotnie mają bardzo trudną sytuację życiową i brak takich kontaktów albo dojścia do jakichś wiadomości, żeby dowiedzieć się gdzie pójść, z kim się skontaktować, żeby o cośkol- wiek poprosić nawet. (...) Brakuje takiej informacji, co gdzie jest. No uważają na przykład, że gazeta i radio starczą... No, nie każdy słyszy w dosłownym tego słowa znaczeniu i nie każdemu starczy na tę codzienną gazetę, bo jak ma 400 zł, to albo masło kupi, albo gazetę. (...) Powinna być jakaś informacja, gdzie się ma zgłosić, jak mu się krzywda dzieje, bo niejednokrotnie się od rodziny krzywda dzieje. Gdzie ma się zgłosić, jak dojść, albo jak dojechać, z czego może skorzystać, gdzie się udać, żeby na przykład załatwić jakąś zapomogę czy coś. Chociaż czasami człowiek wie, ale sam nie jest w stanie nawet tego zrobić. Nawet takie sytuacje znam, że jemu się należy taka pomoc, ale on nie korzysta z tego, bo nie ma jak załatwić (K/60-74/UTW-7). Przypuszczalnie brak dostępu do porad szczególnie dotkliwie odczuwają osoby żyją- ce w ubóstwie i samotności, co dodatkowo ogranicza ich uczestnictwo w życiu spo- łecznym. Ludzie starzy często potrzebują porad prawnych, towarzyskich, hobby- stycznych i z zakresu poszukiwania pracy. Słuchacze UTW podkreślają, iż osoby w podeszłym wieku raczej nie znają swoich przywilejów – nie wiedzą, jakie ulgi im przysługują oraz nie znają miejsc, w których mogliby spędzać czas wolny z innymi ludźmi. Ich aktywność ogranicza brak poczucia bezpieczeństwa i przychylności ze strony innych mieszkańców miasta. Ja uważam, że tyle się rzeczy cudownych dzieje, że jak ktoś mówi, że nie ma pieniędzy i nie może pójść, to śmiech człowieka ogarnia, bo tyle imprez jest bezpłatnych. Ja naprawdę dużo tego propaguje i dużo osób uczestniczy, tych od nas – z Uniwersytetu. (...) No są cudowne spotkania, jest i dekla- macja, i śpiew, i jakieś poczęstunki z oryginalnymi potrawami i tak dalej. (K/60K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 163 74/UTW-3); Ci starsi ludzie, jak dadzą jeszcze radę chodzić, to może nawet nie wiedzą, gdzie mają się zgłosić – gdzie pójść do jakiegoś tam klubu emerytów, czy gdzieś tam poprosić o bilet ulgowy. Brakuje informacji – miejsca gdzie ci ludzie mogliby się zwrócić, żeby chociaż podpowiedzieć im coś (K/60-74/UTW-1); Mało jest tych miejsc, gdzie ci ludzie mogliby się spotkać i przebywać razem, nie jest tego dużo. I świado- mość jeszcze nie jest taka, że można wyjść, że można porozmawiać, że można zrobić, że można jakoś. I boją się ludzie wychodzić z domu (K/60-74/UTW-13) – opowiadają respondenci. Kluczowym problemem dla seniorów w Białymstoku jest niewystarczający dostęp do środków finansowych. Wiąże się to z ubóstwem materialnym i znacznie modyfikuje style życia osób starszych oraz oddziałuje na ograniczenie konsumpcji i inwestycji w ich gospodarstwach domowych. Za istotne uznaje się też występo- wanie zjawisk samotności i izolacji społecznej ludzi starych, co świadczy o niewy- starczającej sprawności mechanizmów integracji w środowiskach lokalnych – za- równo w wymiarze wewnętrznym, jak i międzypokoleniowym. Słabo rozpoznany- mi problemami są natomiast bezdomność seniorów oraz praktyki dyskryminacji ze względu na wiek. 3.4. Czas wolny oraz szanse i bariery aktywności ekonomicznej ludzi starych 465 Omówienie postaw seniorów wobec pracy zarobkowej wymaga w pierwszej kolejności przybliżenia ich opinii na temat kategorii czasu wolnego. Jak twierdził A. Schütz, ludzie doświadczają rzeczywistości i podejmują działania w ramach róż- nych mikroświatów. Powszechnie dostępnym jest mikroświat życia codziennego, który rzeczony badacz wyróżnił obok światów: nauki, fantazji i snu466. Życie co- dzienne to sfera, w której jednostki oceniają inne obiekty i działają zgodnie ze sty- lem poznawczym cechującym się: przytomnością, zawieszeniem wątpienia w real- ność świata, pracą jako panującą formą spontaniczności, doświadczaniem czyjejś jaźni jako pracującej, wspólnym intersubiektywnym światem komunikacji i działa- nia społecznego oraz czasem standardowym. A. Schütz sferę tą uznawał za główną domenę rzeczywistości społecznej, a związaną z nią wiedzę potoczną – za najważ- niejszą w analizach socjologicznych. Uzupełnieniem tego stanowiska – w tonie zbli- żonym do koncepcji kapitału społecznego według P. Bourdieu – może być definicja 465 W niniejszym podrozdziale wykorzystane zostały fragmenty opracowania: A. Klimczuk, Aktyw- ność ekonomiczna ludzi starych w kontekście badań nad kapitałem społecznym na przykładzie mieszkańców Białegostoku, [w:] M. Stefański (red.), Węzły gordyjskie rozwoju Polski Wschodniej, „Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii i Innowacji w Lublinie. Seria: Ekonomia", nr 3 (1/2011), Innovatio Press, Lublin 2011, s. 289-311. 466 A. Manterys, Wielość rzeczywistości w teoriach socjologicznych, PWN, Warszawa 1997, s. 24-25. 164 | A n d r z e j K l i m c z u k życia codziennego zaproponowana przez D. Watsona. Według niego w pojęciu życia codziennego zawierają się „nawykowe, rutynowe, samo-oczywiste i przyziem- ne aspekty życia, które przyjmujemy bezrefleksyjnie i nie czynimy tematem kry- tycznych pytań"467. Należy przypuszczać, że cechy te są odmienne u ludzi starych, a w szczególności u emerytów, którzy nie podejmują już aktywności ekonomicznej (legalnych, bądź nielegalnych czynności zarobkowych), która wypełniała znaczną część codzienności w poprzednich etapach życia. W okresie starości równowaga między czasem wolnym a czasem pracy zostaje zachwiana – ten ostatni przestaje dominować w cyklu codziennych aktywności. Jak twierdzi B. Sułkowski, czas wol- ny ma dwa oblicza468. Z jednej strony jest to kategoria kulturowo-obyczajowa, okre- ślająca zachowania rozpoznane w danej społeczności jako lokujące się poza sferą obowiązku – wówczas czas ten może być potraktowany jako obiektywny i wymier- ny. Z drugiej zaś – to swoisty obszar działań podlegający motywacjom człowieka; subiektywny, odmienny dla poszczególnych osób i niewymierny. Może służyć re- generacji sił, rozrywce, zabawie, twórczości, czy samorozwojowi – szerzej – może być traktowany jako zasób, być wykorzystywany, inwestowany, marnowany, sprzeda- wany, kupowany, itp. Jak jednak zauważa J. Attali, w odróżnieniu od innych zaso- bów, czasu nie można odnowić, wyprodukować, ani gromadzić469. Wszystkie te ce- chy pozwalają sądzić, że zagospodarowanie czasu wolnego seniorów jest przedmio- tem mniej lub bardziej świadomego zainteresowania i zaangażowania, zarówno sa- mych osób starszych, jak i ich bliższego oraz dalszego otoczenia. Jednocześnie inge- rencje w ten obszar mogą być przedmiotem nie tylko partykularnych konfliktów, ale też sporów ideologicznych o szerokim zakresie, włączywszy aktywny udział in- stytucji publicznych. Z jednej strony czas wolny może być postrzegany jako nagroda za uprzednią pracę, z drugiej zaś – jako przestrzeń dla rozwijania pasji, poszukiwania nowych form aktywności lub – wręcz – przymus bezczynności. W tym kontekście wydłużanie czasu aktywności zawodowej może być traktowane jako odbieranie za- służonego odpoczynku, ale też jako sposób na poprawę stanu materialnego i pozio- mu życia na emeryturze. Współczesne procesy dematerializacji pracy, związane z kształtowaniem się gospodarki opartej na wiedzy, sprzyjają zatrudnieniu lub wo- lontariatowi osób starszych oraz zaspokojeniu ich potrzeb pozaekonomicznych, od- noszących się do pozycji i statusu społecznego. 467 D. Watson, Home from home: the Pub and Everyday Life, [w:] T. Bennett, D. Watson (eds.), Under- standing Everyday Life, Blackwell, Oxford 2002, s. 189: cyt. za: P. Sztompka, Życie codzienne – temat najnowszej socjologii, [w:] P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Znak, Kraków 2008, s. 25. 468 B. Sułkowski, Czas wolny, [w:] W. Kwaśniewicz (red.), Encyklopedia socjologii. Tom 1, Oficyna Naukowa, Warszawa 1998, s. 111. 469 J. Attali, Krótka historia przyszłości, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008, s. 132-133. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 165 Przede wszystkim z wypowiedzi badanych można wnioskować, że ich per- cepcja czasu i wydarzeń jest odmienna w zależności od instytucji, z którą są związa- ni. Respondenci z DPS raczej przejawiają orientację retrospektywną, wskazując na większe znaczenie swojej przeszłej niż obecnej i przyszłej aktywności oraz na doko- nania, których już nie mogą powtórzyć. Przykładowo: To no inne jakieś czasy teraz są, to wszystko inaczej, kiedyś to było, a teraz to człowiek człowiekiem nie interesuje się tylko: „Ten niepotrzebny, to niepotrzebne, ta niepotrzebna" (K/75-89/DPS-8). Tym- czasem słuchacze UTW często deklarują, iż dążą do pełnego zagospodarowania swe- go czasu w ten sposób, aby „pozostawić po sobie ślad"; planując wydarzenia, wyka- zują orientację prospektywną. Jest nas dwoje z żoną w tej chwili i pieniędzy wystar- cza. Jesteśmy pogodni. Mnie brakuje tylko czasu, ale... wyznaję taką zasadę: „Czło- wiek tak długo żyje, jak długo się uczy" i Benjamina Franklina, który mówi: „Nie starzeje się ten, kto nie ma na to czasu". I czasami, jak ja mam wykłady, czy zajęcia, czy spotkania, czy inauguracje, to każą mi siadać, odpocząć, a ja nie potrafię nigdy, bo nigdy nie siedziałem. (M/75-89/UTW-2). Na marginesie warto zaznaczyć, iż przy- toczony cytat jest często wykorzystywany w materiałach promocyjnych UTW, co może świadczyć o tym, że wyraża pewne credo tożsamości grupowej starszych osób zrzeszonych w tej instytucji. Różnice między respondentami z DPS i UTW mają swoje odbicie także w wypowiedziach dotyczących przebiegu dnia codziennego. W przypadku pierwszej grupy więcej uwagi zwraca się na monotonię, nudę, nad- miar bezczynności; w drugiej grupie podkreśla się brak czasu wolnego, realizację niedokończonych zadań oraz stałe odkładanie czegoś na później. Pierwsza grupa osób deklaruje stałe „przywiązanie" do miejsca, druga zaś – przeciwnie – unikanie przesiadywania w domu/mieszkaniu oraz zainteresowanie wycieczkami i podróża- mi. Ponadto aktywności różnią się zależnie od pór roku i świąt (w tym niedziel), przy czym seniorzy z UTW mają zdecydowanie większą swobodę wyboru zajęć z uwagi na możliwość wykonywania prac domowych, spania o różnych porach dnia, posiadania ogródków działkowych oraz – niekiedy – własny środek transpor- tu do dyspozycji. Zajęcia wykonywane przez pensjonariuszy DPS w ich czasie wolnym, są ra- czej samotnicze i receptywne – najczęściej jest to oglądanie telewizji lub słuchanie radia. Wspólnotowy charakter mają głównie posiłki, co w pewnym sensie wymu- sza harmonogram pracy placówki. Słuchacze UTW częściej samodzielnie starają się o towarzystwo innych osób oraz podejmują aktywność publiczną i integracyjną. O ile mieszkańcy DPS traktują czas wolny jako odpoczynek od pracy fizycznej, to uczestnicy UTW – jako okazję do dalszej, ale mniej skrępowanej obowiązkami aktywności. Dodatkowo zauważalna jest różnica w doborze zajęć przez kobiety – 166 | A n d r z e j K l i m c z u k w pierwszej grupie wspominały o utracie roli gospodyni domowej, w drugiej zaś – świadomie ją odrzucały. Ponadto uczestnicy UTW krytycznie wypowiadają się o mniej aktywnych seniorach, uważając ich za osoby, które wykazują „oczekiwanie na śmierć przed telewizorem". Cechą wspólną większości respondentów z obu grup jest brak zainteresowania i chęci korzystania z nowych technologii (głównie kom- puter i Internet) oraz przykładanie dużej wagi do zajęć związanych z ochroną środo- wiska przyrodniczego. Mieszkańcy DPS niekiedy zupełnie rezygnują z zagospodarowania czasu wolnego, tłumacząc to stanem zdrowia, zmęczeniem lub brakiem zainteresowania ze strony innych: Tak się tłukę jakoś... Nudzę się po prostu. (...) Nie chce mi się na- wet, bo nie organizują. Tak się nudzi człowiek po całych dniach. No brak zajęcia. (...) Raczej bardzo mało czytam, bo w ogóle już myślę sobie, żeby szybciej odejść na dru- gą stronę (K/60-74/DPS-2). Inną postawą jest wykonywanie zajęć dorywczych lub spożywanie alkoholu (mimo zakazu): Pomodlę się, przeżegnam się... Gdy telewizor jest do reperacji, radio jakieś, to robię. Zawsze zajęcie mam jakieś. Większość nic nie robi. Im się nie chce. Ja wypiję, grzeczny jestem, nikomu nie ubliżam, a raporty non stop piszą na mnie (M/60-74/DPS-13). Bardzo rzadko badani deklarują spacery, które przynoszą korzyści nie tylko im, ale też niekiedy zupełnie obcym osobom: Najpierw idę na spacer po śniadaniu, to tak z godzina i piętnaście minut po lesie dreptam, to po targach na piechotę. Później przyjdę, przeczytam gazetę. Później to się drzemie, wieczorem to jeszcze książkę poczytam, telewizor obejrzymy – trochę wiadomości do ósmej, do dziesiątej, jeszcze poczytam i idę spać. (M/75-89/DPS-1); Idę do sklepu, py- tam się czy jest pieczywo przecenione i kupuję. No, jak jest, to kupię, no i później za- niosę na dworzec PKS – tam na przystanku, na ławce kładę albo nawet na rynku Kościuszki. Człowiek jakiś weźmie, a jak nie człowiek to gołąbki też, czy wróbelki tam są (M/75-89/DPS-9). Słuchacze UTW mogą uczestniczyć w szeregu zajęć organizowanych w tej in- stytucji. Do szczególnie cenionych należą zajęcia związane z turystyką. Przykłado- wo: My wyjeżdżamy do Warszawy, na teatr dosłownie. W poprzednim roku troszkę mniej, ale jeździmy na wszystkie spektakle najciekawsze, do teatru, do opery, do operetki, na muzykale, na różne. I tu w filharmonii to ja już od niepamiętnych cza- sów mam karnet i zawsze na wszystkie koncerty piątkowe chodzę. Także to już nor- malne. Na różne imprezy chodzę do teatru białostockiego też (K/60-74/UTW-3). Wy- jazdy mają przy tym duże znaczenie w procesie integracji i poszerzania zaintereso- wań: Zacznę od rzeczy najprzyjemniejszych: lubię podróże, jeżdżę po świecie, co mi też zajmuje trochę czasu, bo to są przygotowania, potem jednak jakieś opracowania i zdjęcia, i segregacja tego, zbieranie dokumentów, dokumentacji wyjazdów i czyta- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 167 nie książek, bo to trzeba się przygotować... To jeżdżę po świecie (K/60-74/UTW-11). Spotkania w filharmonii, teatrach, kinach, zwiedzanie muzeów, uczestnictwo w wy- kładach oraz korzystanie z bibliotek i czytanie książek – oto najczęściej wymieniane zajęcia w czasie wolnym. Rzadziej są to takie aktywności jak nauka języków, obsłu- ga komputera i Internetu oraz pisanie i wysyłanie listów. Zagospodarowanie czasu wolnego jest postrzegane jako sposób na utrzymanie dobrej kondycji fizycznej i psychicznej: Ja też lubię oglądać telewizor czasami – coś tam, jakiś serial obejrzę, ale to nie tylko to, bo po co? Koleżanki zawsze mówią: „Boże, ty nie możesz w domu usiedzieć?" No ja nie mogę, bo jak jestem w domu, to jestem chora, a jak wychodzę na zewnątrz, to jestem zdrowa, bo ja na spacery długie chodzę (K/60-74/UTW-3). Niemniej niekiedy zauważa się, że słuchacze UTW zamykają się jednak na swoje środowisko: Trochę jeszcze w takie różne miejsca za mało naszych ludzi chodzi, bo chodzą tam, gdzie są gotowe dla nich. Ale są takie ciekawe spotkania na różne te- maty właśnie... (M/75-89/UTW-2). Wypowiadając się na temat aktywności ekonomicznej, badani w pierwszej kolejności wskazują na brak zasadności wykonywania pracy przez ludzi starych. Za- uważa się głównie, iż ich umiejętności nie są już przydatne lub że są przekonani o konieczności ustąpienia miejsca na rynku pracy młodszym: Tam dziadek był do- zorcą, ale to nie zdaje egzaminu już dzisiaj. Złodziejstwo stanęło już na takiej wyso- kości, że taki dziadek 70-letni to już taki, że już takich nawet nie biorą. Nie wytrzy- małby po prostu. Z kałaszami trzeba by chodzić [śmiech] (K/60-74/DPS-5); Starsi po- winni sami odejść i zrobić miejsce młodszym. No czasem ktoś tam jest potrzebny – jakiś tam lekarz czy profesor, czy coś – to rozumiem, jeśli tam jest. Ale niektórzy to się na siłę trzymają, a niewiele tam dają z siebie. I jeszcze oni mają swoje zdanie, oni się trzymają, bo chcą być potrzebni. Ja mam zdanie, że nie powinni pracować, powinni jakieś koło organizować, jakieś zainteresowania stworzyć nawet swoje, wydobyć z siebie cokolwiek, ale pracować nie powinni, jeśli mają za co żyć (K/60-74/UTW-7) . Takie opinie mogą wynikać z faktu, iż większość z badanych karierę zawodową kończyło na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, kiedy to likwidowano ich zakłady pracy, redukowano zatrudnienie oraz przeprowadzano komputeryzację i informaty- zację. Z tego też powodu respondenci rzadko wspominają o przygotowaniu do przejścia na emeryturę, o pożegnaniach lub utrzymywaniu kontaktów z kolegami z pracy. Poza tym dostrzega się niedostosowanie do nowych standardów technolo- gicznych, lęk przed powrotem do pracy i obawy przed nierównym traktowaniem przez innych. Szczerze mówiąc, chciałabym pracować i nie chciałabym, bo teraz ta- kie są te stosunki międzyludzkie bardzo nieprzyjemne. My w biurze to byliśmy jedną 168 | A n d r z e j K l i m c z u k rodziną. Jeden drugiemu pomagał, jeden drugiego jakoś wyręczał. A teraz to już coś okropnego (K/60-74/UTW-1); My możemy robić takich „dobrych automatów": ludzi wydajnych, profesjonalnych, i tak dalej, tak jak obserwuję u tych doradców banko- wych. I tak często zatraca się rzeczywistość, że człowiek nie ma umiejętności adopto- wania się do nowych, zmieniających się warunków życia. On jest dobry na tym sta- nowisku, natomiast jeśli z niego wyjdzie... (...) Ta wąska specjalizacja zatraca osobo- wość człowieka. Nie pozwala mu się adoptować. Teraz warunki już zmuszają do tego... bo żaden zawód zdobyty w wąskim kierunku nie jest ci dany raz na stałość. Zachodzi potrzeba modyfikacji, dostosowania się do rynku i ty musisz się adaptować (M/75-89/UTW-2) – tłumaczą badani. Ubóstwo, dobra kondycja, przyjemność czer- pana z pracy oraz posiadanie unikalnej wiedzy i umiejętności – są to główne czyn- niki, które uzasadniałyby dalszą pracę seniorów. Zauważa się też, iż respondenci z DPS rzadziej posiadają informacje o starszych osobach wykonujących jakąś pracę – uzasadniają to brakiem kontaktu z innymi. Powątpiewają w istnienie takich osób w związku z częstymi chorobami ludzi starych, a niekiedy też ich statusem nie tyle osób „niepełnosprawnych", co „inwalidów", które uznano za osoby niezdolne do pracy lub zdolne do niej tylko w warunkach pracy chronionej. Słuchacze UTW ra- czej uważają, iż starsze osoby z własnej woli rzadko podejmują pracę zarobkową, a jeśli już to są to głównie czynności tymczasowe, związane z pracą umysłową, bądź wolontariatem. Opinie respondentów w poszczególnych grupach znacznie różnią się, jeśli chodzi o wskazanie potencjalnych czynności i miejsc pracy dla ludzi starych. Jednak co do jednego pomysłu panuje niemal powszechna zgoda – to opieka nad dziećmi pod nieobecność rodziców: W mieście oni na drutach robią, rękawiczki, skarpety tam, jak nie ma komu dać, to sprzeda. Dzieciom pomaga, wnuków chowa – po ile może, to coś robi (K/75-89/DPS-10); I teraz się ludzie... ludzie pracy szukają. Gdzieś, powiedzmy, dziecko popilnować u jakiś tam znajomych, parę godzin. Bo, bo ludzie, ludzie ci zmuszani są, bo z emerytury, powiedzmy, niższej to tu nie idzie wyżyć, to jest za małe (M/75-89/UTW-8). Mieszkańcy DPS częściej wskazują, iż starsze osoby mogłyby lub już wykonują prace jako: rolnicy, dozorcy, sprzątaczki, osoby segregu- jące odpady lub świadczące drobne prace chałupnicze i rzemieślnicze. Przykładowo: Musi sobie człowiek przemyśleć, co tam może sam wyrobić tam – coś z jakiś słomek, z jakich listków zebrać, z jakiś kwiatków wysuszyć, to teraz odpowiednio by sprze- dał. (...) Jeśli człowiek chce żyć, to on zawsze zrobi sobie coś. Nie będzie plątał się, chodził jak te bezdomne. No dobrze byłoby, gdyby oni tak wszyscy poszli coś robić na ulicy – sprzątać, czy podmiatać, czy coś (K/75-89/DPS-10). K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 169 Uczestnicy UTW częściej są przekonani o tym, że osoby starsze posiadają pewne unikalne zasoby, jak np. uregulowane życie rodzinne, przywiązanie do miej- sca zamieszkania, czas wolny, specyficzne słownictwo i znajomość języków naro- dów sąsiednich, pamięć o tradycjach społeczności lokalnej, skłonność do krytycznej oceny aktualnych wydarzeń i rozwiązań, znajomość potrzeb równolatków oraz zwracanie innym uwagi na cierpliwość, empatię, odpowiedzialność i uczenie się przez całe życie. Poza tym najczęściej dostrzega się szanse w: kontynuacji wykształ- conych i/lub wykonywanych w poprzednich latach zawodów, doradzaniu, kształce- niu i/lub nadzorowaniu młodszych pracowników, wykonywaniu prac związanych z obsługą starszych klientów oraz aktywnościach hobbystycznych (np. kolekcjoner- stwo, fotografia, modelarstwo, malarstwo, rysowanie, łowienie ryb, zbieranie grzy- bów, praca na działce, robótki ręczne, majsterkowanie, czytanie innym, opowiada- nie, odtwarzanie i utrwalanie historii). Dostrzeżono też, iż starsze osoby to często reprezentanci tzw. ginących zawo- dów, które w obecnych czasach mogą służyć celom pokazowym i rekreacyjnym, rozwojowi usług kulturalnych i turystycznych: No to wymierają tam chyba szewcy, zegarmistrze, krawcy, garbarze, co samogony pędzili, kowale... Kowale chyba też, kowale. Płoty, ogrodzenia takie ładne robili, później co oni tam... do rolnictwa jakieś tam rzeczy. Kowalstwo chyba miałoby jakieś... Może jeszcze wyrób naczyń glinia- nych – też chyba całkiem upada. A było... (M/75-89/UTW-5); Ja uważam, że nawet jakby ci starsi ludzie zajmowali się tą wymarłą kulturą, to chyba raczej by było po- trzebne – ja wiem... do jakichś muzeów, jakichś skansenów, bo nie czarujmy się: te zawody, to one już raczej, żeby osiągnąć jakiś prestiż w kraju... to one już nie wrócą, bo niestety życie idzie naprzód i teraz technika jest taka, a nie inna i na pewno bę- dzie szła do przodu. (...) Nawet w sobotę idę na rajd pieszy, proszę pana – widzieli- śmy tutaj właśnie niedaleko taki zupełnie zorganizowany przez człowieka prywat- ny, taki mini skansenik kowalstwa. Proszę sobie wyobrazić, jakie ten człowiek wy- konuje rzeczy, przepiękne! [w tym miejscu padło pytanie: A dużo ma lat? – przyp. A.K.] No, 70-parę na pewno, na pewno. Oj może i więcej! Jakie on wykonuje, wie pan! Ale on to zorganizował... to jest jego hobby i on to zorganizował i jakie cudow- ne rzeczy on robi! On niektóre tam rzeczy sprzedaje, piękne świeczniki różnego rodza- ju, jakieś obramowania do jakichś luster, czy coś. Ramki do fotografii. Przepiękne rzeczy! (K/60-74/UTW-4). Prezentowanie i szkolenie w ramach „ginących zawodów" może służyć podtrzymywaniu tradycji, zakładaniu i prowadzeniu muzeów oraz kre- owaniu marek lokalnych wyrobów kulinarnych i promocji turystycznej miejsc. Słuchacze UTW zauważają też potencjał starszych osób jako opiekunów dzieci w przedszkolach, osób chorych i umierających oraz innych osób starszych – jednak 170 | A n d r z e j K l i m c z u k pod warunkiem, iż działalność taka będzie organizowana i kierowana przez instytu- cje publiczne: Mogliby też z małym dzieckiem w jakichś przedszkolach, czy gdzieś też współdziałać, pomóc w działaniu, czy w organizowaniu czegoś, czy jakiejś opieki, czy w prowadzeniu jakichś tam zajęć, jeśliby te organizacje życzyły sobie tego, bo nieraz to w ogóle nie chcą, a ludzie starsi chętnie by może przyszli... (K/60-74/UTW-11). 3.5. Zróżnicowanie wewnętrzne seniorów 470 Kategoria społeczna ludzi starych jest wewnętrznie zróżnicowana. Jej przed- stawiciele – mimo świadomości, iż przekroczyli próg starości i doświadczają w związ- ku z tym pewnego poczucia wspólnoty – zauważają istnienie między sobą podzia- łów o różnym poziomie istotności. Podziały te są problemem społecznym, który za- sługuje na szczególną uwagę. Uświadamianie sobie różnic przez przedstawicieli obu badanych instytucji może prowadzić do konfliktów, nieufności, niezrozumienia i uprzedzeń oraz utrudniać określanie i osiąganie wspólnych celów. Z drugiej strony jednak zarządzanie różnorodnością może np. umożliwić obniżenie kosztów funkcjo- nowania instytucji, ułatwić pozyskiwanie rozmaitych zasobów i dostosowanie się do otoczenia, zwiększyć kreatywność i innowacyjność oraz zwiększyć dostęp do nie- powtarzalnych informacji użytecznych przy rozwiązywaniu problemów471. Podczas wywiadów badacz pytał przede wszystkim o zróżnicowanie ze względu na sytuację majątkową, wykształcenie, pochodzenie i tożsamość kulturo- wą oraz poglądy polityczne i przekonania religijne. W przeważającej mierze okazy- wało się, że czynniki dzielące seniorów są określane w sposób mniej oczywisty. Re- spondenci pytani o podziały wprost, często unikali wypowiedzi. Niejednokrotnie jednak cechy dzielące lub łączące ludzi starych, były ujawniane przy okazji formu- łowania poglądów na inne zagadnienia poruszane w wywiadach. Przypuszczalnie badani obawiali się, że ich opinie mogą przyczynić się do nasilenia faktycznych lub 470 Fragmenty niniejszego podrozdziału były uprzednio prezentowane w następujących opracowa- niach: A. Klimczuk, Zróżnicowanie społeczne ludzi starych (na przykładzie mieszkańców Białegosto- ku), [w:] XI Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego. Pomyślna i niepomyślna starość, poster i materiały konferencyjne na płycie CD, Polskie Towarzystwo Gerontologiczne, War- szawa 2009 oraz streszczenie w czasopiśmie „Gerontologia Polska" 2009, tom 17 nr 4, s. 154; A. Klim- czuk, Bezpieczeństwo ludzi starych w kontekście badań nad kapitałem społecznym na przykładzie mieszkańców Białegostoku, [w:] M. Halicka, J. Halicki, K. Czykier (red.), Zagrożenia w starości i na jej przedpolu, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2010, s. 75-90; A. Klimczuk, Nierów- ności społeczne w kontekście badania kapitału społecznego ludzi starych. Przykład Domu Pomocy Społecznej i Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Białymstoku, [w:] A. Fabiś, M. Muszyński (red.), Spo- łeczne wymiary starzenia się, Biblioteka Gerontologii Społecznej. Tom IV, Wyd. Wyższa Szkoła Ad- ministracji, Uniwersytet Łódzki, Bielsko-Biała 2011, s. 101-117. 471 R.W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, PWN, Warszawa 2005, s. 190-193. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 171 hipotetycznych sporów, bądź pogorszenia ich własnych lub cudzych warunków życia, a jednocześnie nie byli w stanie skrywać związanych z tym tematem niepokojów. 3.5.1. Pochodzenie i zainteresowania Wypowiedzi respondentów z DPS świadczą o tym, iż środowisko społeczne, w którym się znajdują, jest zdezintegrowane, przesycone nieufnością, podejrzliwo- ścią i rezygnacją z uczestnictwa w życiu społecznym. Przedstawiciele starszego po- kolenia są poróżnieni w wielu kwestiach – przypuszczalnie ze względu na fakt, iż nie posiadają wystarczającej wiedzy o pozostałych i nie łączą ich z nimi silne więzi. Z całego świata ludzie są (M/60-74/DPS-11); Niejednakowe wszyscy, u każdego coś swojego jest (K/75-89/DPS-10); Zupełnie nie są do siebie podobni (K/75-89/DPS-6) – stwierdzają badani, sugerując zarazem, że podstawową cechą determinującą stosun- ki między mieszkańcami DPS jest przekonanie o istnieniu różnic w ich pochodzeniu i związanych z nim nawykami. Badani dostrzegają, że kapitał kulturowy poszcze- gólnych osób jest niejednorodny. Jedni wywodzą się z „dobrych domów", inni z „gorszych" – podział ten wiąże się z przekonaniem o aksjologicznym uwarunko- waniu miejsca i otoczenia, w którym dana osoba się rodzi i wychowuje. Respon- denci powszechnie twierdzą, iż większość osób w ich bliskim otoczeniu, posiada „gorsze pochodzenie", które sprzyjało dziedziczeniu ubóstwa i poczucia marginaliza- cji społecznej. Na pewno przyszli tu takie, których już wszyscy w domu tam pijaki i synowie, i wszyscy. Tu takich nie ma, żeby u nich tak dobrze było, a oni przyszli tu- taj (K/75-89/DPS-10); To jest dom opieki, a nie dom dla starszych ludzi, bo tu się opie- kują nawet młodszymi, takimi po wypadkach, czy po jakiś takich strasznych choro- bach i to się wszystko tutaj gromadzi, także... (K/60-74/DPS-5). Wypowiedzi takie po- zwalają przypuszczać, iż DPS to instytucja, w której kapitał społeczny opiera się za- równo na więzi zrzeszeniowej (ang. bridging), jak i na pionowych zależnościach władzy (ang. linking). Innymi słowy – część mieszkańców to osoby, które znalazły się w placówce z własnej woli, części zaś stosunki z innymi zostały narzucone przez np. rodzinę, społeczność lokalną, czy instytucje państwowe, które podjęły niejako za nich decyzję o zamieszkaniu w ośrodku. Ponadto pochodzenie ze wsi kojarzy się tu z pozytywnymi cechami osobo- wymi, podczas gdy osoby z miasta jawią się jako ludzie samotni lub skłonni do za- chowań agresywnych. Jak on chodzi z ubiorem i z rozmową. To tak się rozróżnia lu- dzie między sobą. Jednie z wioski, drugie z miasta. Najwięcej jest z miasta, z wioski mniej tych ludzi. Z wioski ludzie są jakieś takie spokojniejsze (K/75-89/DPS-6) – opisu- je jedna z badanych. Niekiedy podobne pochodzenie staje się przyczyną do zawie- rania znajomości i podtrzymywania kontaktów z wybranymi osobami: Poznało się 172 | A n d r z e j K l i m c z u k tu kilka osób, co z tych samych stron pochodzi co ja. Podobni są i podobne co ja wy- kształcenie mają (K/75-89/DPS-8). Posiadanie wspólnych cech i podobnych do- świadczeń sprzyja zawiązywaniu się nielicznych małych grup koleżeńskich wśród mieszkańców DPS. Osoby ze wsi są uznawane za przyjaźnie nastawione do innych, mniej obojętne na ich nieszczęścia, skłonne do udzielania pomocy oraz do uczestnic- twa w kółkach zainteresowań. Tymczasem ci, którzy pochodzą z Białegostoku, są opisywani przeważnie jako osoby unikające kontaktów z pozostałymi, gdyż – jak można się domyślać – w ich mniemaniu pozostali pensjonariusze nie stanowią war- tościowych partnerów w interakcjach: Zaszywają się sami w sobie. Oni nie bardzo chcą towarzyszyć i koniec. (...) Myślą, że oni to takie, że co to nie oni, że to ja tam nie chcę z takim, że ja to jestem lepszy niż to wszystko (M/60-74/DPS-12); Tego człowieka to znam. Jak jeszcze na mieście mieszkaliśmy, to kiedyś wychodził z domu, jak przy- szedł, a wstawał o 6 godzinie, to o 2 w nocy potrafił przyjść, a teraz nawet nie chce z nikim rozmawiać. Tylko „Dzień dobry" mówi każdemu i koniec. (...) On wcześniej przychodził do mnie, a jak przyszedł, to były zabawy, to tańczył, przychodził. Cał- kiem inny był (M/60-74/DPS-3). Pochodzący z miasta są więc uznawani za ludzi, którzy izolują się z własnej woli, bądź koncentrują się na utrzymywaniu znajomości z osobami spoza placówki. Badani z UTW przeważnie nie wspominają o zróżnicowaniu ze względu na pochodzenie, czy miejsce urodzenia. Można przypuszczać, iż albo nie interesują się i nie posiadają wiedzy na temat przeszłości innych ludzi starych albo nie rozpamię- tują przeszłości z wielu innych względów. Najczęściej dostrzegają jedynie, że różnią się pod względem swoich zainteresowań: Podobni to nie są, bo nawet to, że każdy ma inne zainteresowania, że są kółka i pływackie, i taneczne, i artystyczne – no, każ- dy... każdy do tej grupy się przyłącza, do jakiej ma zainteresowanie (M/60-74/UTW12); No, tam może, że jedni chcą iść tańczyć, to tańczą, nauczyć się niemieckiego, czy ktoś – prawda – na komputer, to może tam tak się dzielą. No, ale tak, jeśli chodzi o co innego, to nie... No są grupy takie. Chodzisz, to chodzisz – nie, to nie. Według zainte- resowania (M/75-89/UTW-5); Tam mniej więcej są takie grupki, które się lepiej znają, bo są w sekcji razem. Ja tam nie widzę, żeby były jakieś tam podziały... Nikt się nie pyta, jakie masz wykształcenie i tak dalej (K/60-74/UTW-6). Działalność UTW jest prowadzona w sekcjach tematycznych, przy czym każ- dy słuchacz może dowolnie wybierać, w których z nich będzie uczestniczył. Taka or- ganizacja zajęć w czasie wolnym ułatwia poznanie innych osób – zaciekawienie po- dobnymi zagadnieniami jest bodźcem do zawierania i podtrzymywania kontaktów. W poszczególnych sekcjach zawiązują się mniejsze grupy koleżeńskie oraz tworzą się przyjaźnie między słuchaczami. Osoby znające się z zajęć często spotykają się K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 173 jeszcze przy innych okazjach, np. podczas spotkań towarzyskich, imprez kultural- nych i organizowanych przez UTW uroczystościach. Obręb poszczególnych grup nie- kiedy symbolicznie zdają się wyznaczać wspólne stoły i ławki, zaś kryteria doboru nowych towarzyszy w poszczególnych grupach są dalece nieformalne: To są po- szczególne stoły. Poszczególne stoły, obstawione krzesełkami, cztery krzesła. No i przy tych stołach my siadamy. Ja siedzę na tym samym krześle, przy tym samym stole od początku. Prawie od początku. No i przy tym stole jedne osoby też. No i jak się przez kilka lat razem siedzi, a czasami jeszcze ktoś tam jakąś przyniesie ćwiartkę i po kieliszku, coś tam jakiś pierniczek, gadu-gadu, gadu-gadu. I tak przy różnych stołach takie się grupki zbierają, przeważnie już te same osoby, no i się jakieś organi- zują takie towarzystwa małe, powiedzmy w ten sposób (M/75-89/UTW-8); Owszem, są – jak ja to nazywam – „klany", że „wolę tu siedzieć zawsze w tym miejscu i z tymi samymi ludźmi" i tak dalej, ale to nie ma znaczenia. Przynajmniej dla mnie to nie ma znaczenia (K/60-74/UTW-7). Przynależność do poszczególnych grup koleżeńskich zdaje się oznaczać także dostęp do wsparcia innych, skłaniać do uczestnictwa w ży- ciu społecznym miasta oraz udzielania wzajemnej pomocy w sytuacjach problemo- wych. Społeczeństwo starsze, to oczywiście pomaga, ale w swojej grupie. Jeśli – przypuśćmy – ja mam grupę pięciu osób taką, to w tej grupie owszem, będę poma- gać, ale w innych to nie bardzo (K/60-74/UTW-4) – zauważa jedna z badanych. Ludzie starzy związani z UTW różnią się ze względu na miejsce zamieszkania. Przypuszcza się, że osoby w podeszłym wieku żyją przeważnie w okolicach central- nej części miasta. W tych domach raczej starsi mieszkają niż młodzi. Młodzi się wy- prowadzają z bloków, a rodzice zostają (K/60-74/UTW-11) – mówi jedna z badanych. Należy zaznaczyć, iż nieliczni rozmówcy z UTW zamieszkiwali obrzeża miasta. Re- spondenci rzadko pozytywnie oceniają życie poza centrum. Niemniej jednak niekie- dy przypuszczają, iż ludzie starzy zamieszkujący na granicach Białegostoku mogą posiadać jakieś wyjątkowe zasoby, jak np. pamiątki świadczące o historii miasta i jego dawnych mieszkańcach: No szczególnie ci w domach jednorodzinnych to na pewno mają szczególnie dużo tego. Bo wie pan, w blokach, to... Na pewno jakieś plakaty, jakieś książki... przecież nawet ja mam książki, niewiele tego mam, ale mam tego trochę. Już chociażby to. Ale by się znalazło dużo, jakby tam gdzieś po- szperać i w jakichś urzędach miasta, czy gdzieś, przecież oni też to mają (K/6074/UTW-4). Przeważają wypowiedzi, w których badani zachwalają życie w domach wie- lorodzinnych i w centrum miasta. Przykładowo: respondentka, która na starość przeprowadziła się z obrzeży, wymienia szereg pozytywnych aspektów bloku mieszkalnego: Ja mam dom rodzinny, który w tej chwili stoi niezamieszkały i to jest 174 | A n d r z e j K l i m c z u k bardzo dobry dom, tylko ja... jestem, że tak powiem, za stara, żeby odśnieżać, palić w piecu i tam trzeba wynosić. No pilnować tego domu. Mam wygodniejsze życie tu- taj. (...) Ja się wyprowadziłam do bloku i poczułam smak tej wygody tutaj: prawie nic nie obchodzi, tylko że płacę za to wszystko. No jak się zestarzałam, to teraz nie chce mi się wracać. (...) Poza tym bym się jakoś tak bała, bo są różne włamania, czy napady w tych domkach. Myślę sobie „jestem bezsilna" i trochę bym się tam bała, i tam nie ma dobrej ulicy, jest piasek – znaczy: nie ma wybrukowanej ulicy, czy as- faltu, chodnika nie ma – jest straszne błoto i do sklepu jest dużo dalej (K/60-74/UTW11). Inna osoba wskazuje, iż zamieszkiwanie w centrum oddziałuje w sposób istotny na aktywność społeczną ludzi starych – na to, czy uczestniczą w życiu kulturalnym miasta i czy spotykają się z podobnymi sobie: Mam taką koleżankę, która jeździła też z nami na te wszystkie imprezy, a teraz już mówi: „Daj spokój – wieczorem ja będę wracała, jak my wracamy o 1-2 w nocy? Mowy nie ma". No i ja twierdzę, że gdybym ja mieszkała gdzieś daleko – poza, czy na peryferiach Białegostoku, to może mniej bym uczestniczyła i na te imprezy i tak dalej. Dlatego, że powrót jest kłopotli- wy prawda? A ja na przykład nie mam samochodu i tak to ja sobie przychodzę, i nie jest daleko. U nas to tak jakoś teatr, filharmonia, czy jakaś impreza – życie w centrum temu sprzyja po prostu, to ja nie mam problemów. Ja nie zastanawiam się, czy to się przedłuża, czy samochód mi ucieknie, czy ja nie zdążę czymś przyjechać. No ale te oso- by, które daleko mieszkają, na przykład poza – bo wiadomo, te dzielnice się rozbudo- wały i są daleko – to tam jeden autobus wieczorem przyjeżdża... (K/60-74/UTW-3). Jeśli faktycznie w Białymstoku zrzeszają się głównie seniorzy zamieszkujący centrum miasta, to stan ten może sprzyjać tworzeniu się subkultury starości – ludzie starzy mogą stanowić grupę wyróżniającą się na tle pozostałych mieszkańców zwy- czajami, tradycjami, wartościami i normami. Oznaczałoby to, iż osoby te czują się wykluczone z interakcji z innymi, co może prowadzić nie tylko do tworzenia się grup zainteresowań i grup samopomocowych, ale też grup nacisku przeciwstawiają- cych się kulturze dominującej. 3.5.2. Wiek Mnogość wypowiedzi uzasadniających istnienie odmiennych cech charakte- ryzujących młodszych i starszych seniorów, pozwala sądzić, iż jest to podział ważny i zarazem utrudniający współżycie mieszkańców DPS. Związani z tą instytucją re- spondenci mają skłonność do uproszczonego opisywania i oceniania innych, prze- ważnie na podstawie tego jak wyglądają, gdzie się znajdują, jakimi przedmiotami się otaczają i co robią. Niekiedy owych innych osób nie traktuje się nawet jako podmiotów skłonnych do rozmawiania i wyrażania opinii: No ze względu na wiek, K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 175 i na wiary, ale mniej. Ja wiem... no, to takie zebranie ciał z całego świata – można powiedzieć, tak że nie masz tu żadnej zażyłości (K/60-74/DPS-7). Przy opisywaniu cech i zachowań innych mieszkańców placówki, w wypowiedziach badanych często pojawia się informacja o ich przypuszczalnym wieku. Respondenci, wspominając o pozostałych, ustalają ich orientacyjny wiek przez porównanie do swojego i na tej podstawie ustala się swoista hierarchia oraz zawiązują się nieregularne grupy. Oso- by w wieku przedstarczym i „młodsi-starzy" kojarzą się z osobami, których stan zdrowia pozwala jeszcze na zachowania „bardziej frywolne", np. Takie względy mieli u siebie, że na balkonie romansowali, a ja wstydziłam się wyjść z łóżka. To tak zachowują się tu ci młodsi, sprawniejsi, no – po pięćdziesiątce... (K/60-74/DPS-2). Po- nadto ofiary wypadków lub osoby dotknięte rzadkimi chorobami, uchodzą tu za lu- dzi, którzy się przedwcześnie zestarzali. Obecność „młodszych-starych" jest nega- tywnie oceniana przez „starszych-starych" i odwrotnie. Mentalność takiej osoby 80letniej albo 90-letniej, to już nie jest taka, jak młodego człowieka... albo przynaj- mniej w średnim wieku. To już są osoby skrzywione psychicznie. Rozmowa z nimi to jest marna – rozmawiasz, a ona oczy gdzieś tam, myśli gdzieś tam daleko i widać, że ona tam albo ziewa, albo coś z tego ni z owego coś powie – stwierdza jedna z bada- nych. I w dalszej części tego samego wywiadu: Co bym zmieniła w swoim najbliż- szym otoczeniu? Zlikwidowałabym tych starych dziadów, proszę pana (śmiech). Nie- którzy są tacy upierdliwi, że cholera jasna bierze (śmiech). No nie no, żartuję oczywi- ście (K/60-74/DPS-5). „Starsi-starzy" są traktowani przez mieszkańców DPS nie tylko jako osoby mniej sprawne fizycznie i psychicznie, ale też postrzegani jako osoby „zdziecinniałe", „leniwe", zachowujące się w sposób nieprzewidywalny, noszące gorsze ubrania i niedbające o higienę osobistą. Słuchacze UTW inaczej opisują różnice wiekowe między ludźmi starymi. Osoby w latach przedstarczych i „młodsi-starzy" są postrzegani jako ci, którzy są zdrowsi, sprawniejsi fizycznie, lepiej wykształceni oraz zasobniejsi w środki finanso- we z uwagi na pobieranie wyższych świadczeń społecznych472. Wszystko to, zda- niem badanych, sprzyja uczestnictwu w czasie wolnym w zajęciach, które wymaga- ją wysiłku lub poniesienia dodatkowych kosztów: Są tacy emeryci, co przychodzą po sześćdziesiątce. No to oni bardziej udzielają się, znaczy no, biegają po tych wszyst- kich, i tańczą, i po basenach (M/75-89/UTW-5); Ta sekcja malarska to wie pan... pra- ce dydaktyczne dużo farby kosztują... pędzle – żeby oni przynajmniej w części, wie 472 „Starsi-starsi" są niekiedy określani jako posiadacze „starego portfela", czyli osoby, którym w la- tach 1993-1998 wypłacano obniżone świadczenia ze względu na brak środków budżetowych. Sytu- acja ta wywołała sprzeciw wielu emerytów, którzy na drodze sądowej domagali się szybszej likwi- dacji skutków tej decyzji. Wyrównywanie świadczeń do pełnej kwoty bazowej rozpoczęto w marcu 2008 roku. 176 | A n d r z e j K l i m c z u k pan, dotowali, no jakieś tam 50-100 złotych na takie tam ogólne sprawy, bo tam też część ludzi jest, których nie stać na to, wie pan, i dlatego te podniesienie tej składki było koniecznie, ale dla niektórych to jest... i tego, dużo wybywa, bo wie pan, ci co przychodzą, ci młodsi już, wie pan, mają te emerytury, czy tam renty wyższe i im ła- twiej... (K/75-89/UTW-9). „Młodsi-starzy" niekiedy są opisywani jako renciści i po- siadacze wcześniejszych emerytur, co przeważnie wiąże się ze zrozumieniem pozo- stałych i nie jest przez nich negatywnie wartościowane. Zdarza się jednak, iż wize- runek młodszych nie sprzyja uznawaniu ich za wiarygodnych ludzi starych: Ten wiek coraz jakoś młodszy jest tych wchodzących ludzi do Uniwersytetu, bo tam są już 50-latkowie nawet, którzy są na rentach. (...) Przede wszystkim samym wyglą- dem wskazują na to, że są – niestety – dużo, dużo młodsi. Bo jak jest, załóżmy, 55 lat pani i 90 lat pani na Uniwersytecie, no to już te różnice znacznie widać. A widać ubiorem, widać zachowaniem, widać takim pokazaniem się, chęcią zaimponowania komuś, to widać (K/60-74/UTW-13). Respondenci sugerują także, iż z jednej strony młodszy wiek może wskazywać na posiadanie odmiennych celów uczestnictwa w UTW, z drugiej zaś może umożliwiać dzielenie się z innymi jakimiś szczególnymi umiejętnościami. Są bliżej rozpoznani ze środkami przekazywania informacji w oparciu o komputeryzację, o te wszystkie inne rzeczy, na które już starsi ludzie, włącznie ze mną, no nawet dalej nie mogą zrozumieć tej koncepcji. Trzeba by coś z tym dalej kontynuować. (...) Przychodzą coraz młodsi, coraz lepiej wykształceni, nawet coraz bardziej zdrowsi i oni chcą działać, ale chcą działać na zasadzie: „Powin- ni nam to dać, powinni nam zorganizować". A tu trzeba społecznego zaangażowa- nia, a do tego przecież są warunki (M/75-89/UTW-2) – mówi jeden z badanych. Ponadto w odróżnieniu od badanych z DPS, uczestnicy UTW w sposób mniej jednoznaczny określają „starszych-starych". Niekiedy negatywnie ocenia się ich osłabioną pamięć, słuch i wzrok, jak też fakt, że nie zawsze orientują się w bieżą- cych wydarzeniach: Ci najstarsi ludzie, jak się podaje informacje różne, podaje się szybko, podaje się terminy, godziny, dnie... nie rejestrują tego. Nie są w stanie zapa- miętać wszystkiego i potem przychodzą, i pytają po kilka razy, ale to jest związane po prostu z wiekiem (K/60-74/UTW-11); Po prostu jest tak, że przed każdym wykła- dem są ogłoszenia, pani prezes podaje, i wszystkie wiadomości: gdzie, co będzie or- ganizowane, jaka impreza, czy po prostu coś się tworzy, jakaś sekcja i tak dalej. I część ludzi, wie pan, jak to jest, chodzą i ludzie bardzo starzy, nawet dziewięćdzie- sięcioletni chodzą, i po prostu on nie zapisze, nie pamięta i potem mówi: „A, ja nie wiedziałem"... (K/60-74/UTW-6). „Starsi-starzy" skłonni są też do pomniejszania lub niedostrzegania umiejętności młodszych oraz warunkowania wiekiem uczestnictwa w różnych obszarach życia społecznego i podejmowania związanych z nimi działań. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 177 Mówię: powinien być wskaźnik ilości ludzi „niestarych", no bo trzeba rozróżnić eme- ryta i człowieka starego, bo emeryt to nie jest stary człowiek – przekonuje jeden z badanych. Według europejskich określeń, to od 75 roku dopiero liczy się człowiek stary. A przecież mówi się: „O, emeryt to już stary". To są zupełnie dwie różne rzeczy i tego nie można mieszać, że „jak emeryt, to stary", bo jak masz 65 lat to... Czytałem w gazecie, to już chyba z 2 lata temu takie coś, że „staruszka w wieku 60 lat wpadła pod samochód, bo się zagapiła". No przepraszam... staruszka w wieku 60 lat? No to przecież ten, co to pisał, to musiał być jakiś młody, który pojęcia nie miał, co to jest starość. Także to nie jest takie proste (śmiech). W każdym bądź razie starość to się li- czy po 75. roku (M/75-89/UTW-8). Z drugiej strony dostrzega się pozytywne cechy „starszych-starych". Osoby te zdają się posiadać więcej doświadczeń i umiejętności, posługiwać się „otwartym spojrzeniem" przy rozwiązywaniu problemów oraz – co warte podkreślenia – nie obawiają się wyrażania własnych opinii: Im starsi ludzie, tym bardziej potrafią przekazać swoim kolegom, współkolegom, bo ci młodsi to nie bardzo... Mogą, a nie bardzo chcą, może się obawiają czegoś, ja sądzę, że każdy mówi na swoją miarę (K/60-74/UTW-13); Ci starsi, więcej jest chyba ich ze średnim wykształceniem, ale z ogromnym bogactwem i doświadczeniem życia w trudnych warunkach. I mają więcej tych elementów społecznikowskich. Są przyzwyczajeni do trudnych warun- ków. To w tej chwili mamy ksero, mamy komputer, można to wszystko zrobić. Nato- miast tamci ludzie nadrabiają koncepcją, doświadczeniem, pracowitością, a przede wszystkim – przywiązaniem do zawodu. „Jeżeli coś tworzymy, to to jest nasza rodzi- na, nasza społeczność i robimy wszystko, żeby budować nasz autorytet wiedzy, a nie władzy" – i to jest takie potrzebne (M/75-89/UTW-2). Ponadto osoby, które znajdują się na etapie późnej starości, częściej przewodzą sekcjom tematycznym w UTW oraz zdają się stanowić wzory ludzi prowadzących swoistą walkę z dolegliwościami i ograniczeniami własnego ciała (choć nie zawsze są przygotowani do rezygnacji z zajęć i pogodzeni ze zbliżającą się śmiercią): No, są starsi, są młodsi, to wiadomo. Tacy młodsi już, to po prostu jeszcze działają, no nie? Chociaż... kierownikami sekcji są ci starsi ludzie, na przykład jest taka pani, co ma 82 lata i ona tym żyje – jej zabrać tę działalność, to ona by nie żyła. Ona była w Zarządzie i jej już potem nie wybrali, to bardzo to przeżyła, bardzo (K/60-74/UTW-6). Wreszcie obecność w UTW „starszych-starych" i „długowiecznych", (o któ- rych istnieniu prawie nie wspominają mieszkańcy DPS) przyczynia się do genero- wania kapitału społeczno-kulturowego. Osoby te częściej wymagają pomocy i wsparcia „młodszych-starych", są wyróżniane przy specjalnych, niemal rytualnych okazjach oraz poprzez samo członkostwo zdają się skłaniać pozostałych do podej- 178 | A n d r z e j K l i m c z u k mowania dodatkowych wysiłków organizacyjnych – znaczenie tego faktu zdaje się być niekiedy pomniejszane przez respondentów: Tutaj my się szanujemy raczej. To już tam 80-latki to były już tam wyróżnione na tę Wigilię. No, robiąc wspólną Wigi- lię ostatnio, to ich tam przywieźli... więc, tu nie ma na pewno gorszego traktowania (K/60-74/UTW-7); Wiek to widoczny jest tylko po twarzach, że są ludzie starsi... zna- czy tak... ludzie, którzy skończyli na przykład 80. rok życia, to był Dzień Seniora i ci ludzie zostali uhonorowani dyplomami, kwiatkami... natomiast tak to nie ma. Każ- dy jest starszy (K/60-74/UTW-11). Zebrany materiał pozwala też sądzić, iż posiadanie kontaktów z najstarszymi uczestnikami UTW jest niekiedy traktowane jako rodzaj wyróżnienia – nawet jeśli znajomości te są powierzchowne i przelotne: W ogóle to u nas na Uniwersytecie jest spora garstka osób, które mają ukończone powyżej 90. lat, proszę pana. Z tym, że oni na Dnia Seniora to oni dostają jakieś książeczki, takie prezenciki małe. Także mamy nawet takich. Nawet ja znam dwie osoby, które mają ponad 90. lat (K/60-74/UTW-4). Innymi słowy: znajomością z „długowiecznymi" można się pochwalić innym, by podnieść swój status – wskazać, iż zasługuje się na szacunek, gdyż dbało się o kogoś, doceniło i zdobyło część z jego umiejętności, a być może nawet kontynuowało się jakieś dzieło tej osoby. 3.5.3. Płeć Respondenci z DPS inaczej traktują ludzi starych ze względu na ich płeć. W instytucji tej kobiety są postrzegane jako osoby, które w sposób szczególny po- winny „świecić przykładem" zachowań akceptowanych i pożądanych. Badani w pierwszej kolejności zauważają, że do kaplicy w placówce uczęszczają przeważnie starsze panie, podczas gdy mężczyźni raczej rezygnują ze wspólnotowych form ak- tywności religijnej, co nie spotyka się z żadnymi negatywnymi sankcjami. Kobiety, które odbiegają od tego wzoru, są natomiast krytykowane. Respondenci bardziej potępiają panie, które przejawiają zachowania dewiacyjne, np. kradną, nadmiernie spożywają alkohol, itp. Taka pani jedna – nie wiem, ile lat ma, 80 czy 90, i sama sobie do sklepu idzie. A co sobie kupuje? Piwo kupuje – opowiada jeden z responden- tów. Komunię ksiądz udziela po pokojach, to ta pani przyjmuje i od razu piwem za- pija przy księdzu (M/60-74/DPS-3). Staruszki, które piją, tych sobie mężczyzn podbie- rają tu – takich starych pijaków... prowadzą swoje życie tak niedostojnie po prostu (K/75-89/DPS-10) – dodaje inna osoba. Najczęściej zakłada się, że starsze kobiety po- winny być szczególnie aktywne religijnie, przy czym ich modlitwy czy spotkania w kaplicy nie powinny prowadzić do przesadnej egzaltacji. W przypadku UTW kobiety również są uznawane za wzór dla ludzi starych, ale zdaje się on wyglądać zupełnie inaczej niż ten, który istnieje w świadomości K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 179 mieszkańców DPS. Typową słuchaczkę UTW badani opisują jako samotną kobietę lub wdowę, która częściej uczestniczy w życiu społecznym miasta niż jej rówieśnicy. Niekiedy też zdaje się być osobą, która dąży do zachowania oznak młodości, co jest wartościowane pozytywnie w dwójnasób: jako oznaka nieutożsamiania się z przy- należnością do kategorii społecznej ludzi starych oraz – w pewnym sensie – jako strategia obronna wobec przejawów dyskryminacji ze względu na wiek: Przycho- dzą na wykład uczesane ładnie, zadbane ciuszki... Oczywiście niektóre trochę przesa- dzą, bo jak założą jakieś złociste, czy inne tam, no to wiadomo. Trzeba się ubierać w zależności od tego, gdzie się idzie, ale tak... A panów to na jednej ręce można poli- czyć. (...) No żeby dobrze wyglądać, dobrze się czuć. Czasami przerysują, ale to trud- no. W życiu też tak – idziemy ulicą i widzimy: „Boże, nie te czasy, nie ten wiek" – prawda? Bo to każdy ma swoje. Inaczej się patrzy, jak młoda dziewczyna idzie, na- wet jak taki brzuszek tego owego, nawet jak pasek złocisty, ale to inaczej się patrzy, bo w zależności od wieku. Inaczej mały, inaczej duży, inaczej dorosły, inaczej starszy – i czasami przerysują (K/60-74/UTW-3). Ponadto ta część badanych krytycznie, choć ze zrozumieniem, opisuje star- szych mężczyzn stanowiących niewielką część słuchaczy UTW. Tam jest mężczyzn bardzo malutko. Tam są kobiety głównie, samotne. Mężczyzn po prostu nie ma, bo no... wymierają (M/60-74/UTW-12); Mężczyźni szybciej umierają po prostu. Mój mąż miał 53 lata, jak zmarł. Bardzo młody był, zdrowy – nowotwór i koniec. Także bardzo dużo jest właśnie samotnych kobiet. Potem mężczyźni... (K/60-74/UTW-3) – mówią respondenci. Krócej żyjący od kobiet starsi panowie są określani bądź jako „leniwi" i „zasiedziali", bądź jako „rodzynki" – tak czy inaczej są postrzegani jako osoby, które mają większe trudności z „odnalezieniem się" w okresie starości: Na uniwersytecie to jest więcej chyba kobiet. Zdecydowanie więcej kobiet, ale to nie znaczy, że... chyba wszystkie są wdowy i chyba raczej mężczyźni są leniwi. Nie bar- dzo chcą tam chodzić, czy tego. Dlatego to czasem nam aż wstyd, że człowiek siedzi, bo wszędzie kobiety, kobiety, a tutaj i tam sam pan siedzi. Rodzynek. Męska chyba leniwość. Od dziecka więcej kobiety pracują i tak się wciągnęły (M/75-89/UTW-5) . Przypuszczalnie mężczyźni częściej nie godzą się z utratą dotychczasowych ról spo- łecznych i zawodowych, mają problemy ze zdrowiem oraz nie posiadają wzorów aktywnego spędzania czasu wolnego. Ponadto zdaje się, iż starsi panowie rzadziej są zachęcani do uczestnictwa w grupach zrzeszających ludzi starych, z nieufnością podchodzą do swoich rówieśników oraz nie uznają organizowanych im zajęć za wartościowe i praktyczne (dostrzega się np. niedostatek zajęć związanych z techni- ką, majsterkowaniem, militariami czy historią). Wreszcie możliwe, że mężczyźni obawiają się towarzystwa kobiet, którym często nie mogą już zaimponować siłą 180 | A n d r z e j K l i m c z u k i kondycją – są nieprzygotowani do aktywności w przestrzeni, w której liczy się bez- interesowne zdobywanie wiedzy, uczestnictwo w zabawach, rozmawianie o swoich problemach i wolontariat. Mężczyźni są chyba bardziej rozleniwieni: im się nie chce wstać, im się nie chce pójść, im się nie chce cokolwiek zrobić. Po prostu nie chce im się! (...) Jakoś ta chęć pójścia – załóżmy – sobie do parku, żeby w karty pograć, czy w szachy pograć... to się zdarza, widać panów często gęsto na tym, ale nie chcą pójść tutaj, gdzie można spędzić czas w jakiś sposób bardziej, bardziej pożyteczny (K/6074/UTW-13); Nie każdy lubi w takim babińcu się obracać. To też jest fakt, to jest fakt. On woli pójść gdzieś tam na mecz... chociaż tego mało teraz jest. Albo siedzi w domu i nie chce przychodzić. I są panie, co mają męża, a przychodzą same – są też tacy (K/60-74/UTW-3); Jak jesteśmy, wie pan, powiedzmy na takim wieczorku, szczegól- nie opłatkowym u nas mamy tego, to są kobiety. Kobiety sobie tańczą, sobie same tego. Mężczyźni sobie nie tańczą, no ale tak jest. No, ale jak siedzą, to jak tam pójść, tego, jak tam tańczyć? „Pójdziesz tańczyć?". „Nie pójdę"... (M/75-89/UTW-5) – opo- wiadają respondenci. 3.5.4. Wykształcenie i role zawodowe Badani pochodzący z DPS rzadko wspominają o wiedzy i umiejętnościach, jakie ich współmieszkańcy zdobyli w czasie pobierania nauki i pracy zarobkowej. Można przypuszczać, iż często nie wiedzą zbyt wiele o innych i nie interesują się ich dawnym życiem. Być może też nie potrzebują takich informacji i skłonni są po prostu uznawać innych za podobnych do siebie emerytów i rencistów, którzy nie mogą, nie muszą lub nie chcą aktywnie wykorzystywać swoich umiejętności. Jedynie nie- kiedy badani wspominają, iż posiadanie wykształcenia czy specyficznych zawodów, może sprzyjać odrzuceniu przez pozostałych mieszkańców DPS lub izolowaniu się od nich: Jest tu parę takich może, co trochę wyższe wykształcenie mają, ale to każdy z nich sobą sam żyje (M/75-89/DPS-1); Są tacy, co mają dwie klasy szkoły podstawo- wej. Z takimi to się nie dojdzie do porozumienia tu w niczym (K/60-74/DPS-5). Uczestnicy UTW częściej zwracają uwagę na odmienne lub podobne wy- kształcenie i role zawodowe ludzi starych. Można zatem przypuszczać, iż kapitał społeczny w tej instytucji oparty jest na więzi zrzeszeniowej i łączy osoby o różnym statusie społeczno-ekonomicznym (ang. bridging). Z jednej strony zdarza się, że i ta część badanych skłonna jest uznawać wykształcenie innych za mało istotne, skoro cecha ta nie prowadzi do wyłaniania się poważnych różnic i konfliktów. Można tu mówić o swoistej tolerancji lub obojętności: My nawet nie wiemy, kto kim jest. Przychodzimy, siadamy. „Dzień dobry, dzień dobry" i tego. Także nie, pod tym wzglę- dem to zupełnie wszyscy są równi na Uniwersytecie. Nie wiemy kto, co robił kiedyś, K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 181 tego (M/75-89/UTW-5); Ja wszystkich równo traktuję i nie znam tego, że ten na przy- kład fizycznie pracuje, czy umysłowo, to jest lepszy, czy gorszy. Ja uważam, że wszystkich trzeba szanować, tak jak chciałabym, żeby mnie szanowali. No, ja z tego założenia wychodzę. (...) Nie słyszałam, nie miałam takiego jakiegoś zdarzenia, czy nawet ze słyszenia, że ten ma wykształcenie wyższe, a ten... że na przykład „ja nie mam wyższego, to jestem gorzej traktowana" (K/60-74/UTW-7); Znaczy, jest taka równość. Tak jakby to wszystko, co było, te wszystkie zawodowe sprawy, to już ode- szły (M/60-74/UTW-12). Z drugiej strony respondenci dostrzegają różnice w wy- kształceniu i rolach zawodowych osób w podeszłym wieku. Badani przeważnie za- kładają, iż uczestnicy UTW to osoby z wyższym wykształceniem – opinie te formu- łują w oparciu o znajomości z innymi lub poprzez odwołanie się do wyników ba- dań, prowadzonych na potrzeby instytucji przez jej członków w poprzednich latach. Robiliśmy taką ankietę kiedyś: połowę to byli nauczyciele, jest trochę inżynierów, ekonomistów jest trochę, jest kilku lekarzy, po średnim wykształceniu jest część osób, to tak może z 30%, chyba więcej, bo z podstawowym było bardzo mało... pojedyncze osoby były. (...) Prawnicy są jeszcze. No i artyści, malarze, pisarze nawet – prowadzą sekcje i malarską, i tą muzyczną... (K/60-74/UTW-11); Przeważnie chyba... ja nie pa- miętam, ale były podane tego, że większość to jest z wyższym wykształceniem, ze średnim i wyższym. Tak powiedzmy, takie to mniej. Ale tego w ogóle się nie czuje, tylko w statystyce zarząd ma (M/75-89/UTW-5) – mówią badani. Gromadzenie informacji o zróżnicowaniu wykształcenia i ról zawodowych uznaje się za istotne dla sprawnej działalności instytucji. Uczestnictwo w UTW osób związanych z różnymi dziedzinami, zdaje się akumulować dodatkowe możliwości, związane np. z wykorzystywaniem ich znajomości reguł gry na różnych polach, przyglądaniem się otoczeniu przez pryzmat różnych doświadczeń i możliwością po- dejmowania wielokierunkowych działań. Respondenci dostrzegają w UTW obec- ność rozmaitych specjalistów, pośród których liczebnością i aktywnością wyróżniają się pedagodzy i nauczyciele: Ja muszę powiedzieć, że w tych grupach, co ja się obi- jam, to to wszystko ludzie z wyższym wykształceniem. Jest bardzo dużo nauczycieli. Jest jeszcze kolega budowlaniec-inżynier, a drugi inżynier-budowlaniec, jeden woj- skowy, a tak w większości to... to nauczyciele (M/60-74/UTW-12); Dużo jest nauczy- cieli, bardzo dużo jest. Jest właśnie cały przekrój. Wszystkie zawody są, jakie kto by chciał tam i tego. Także są takie osoby sympatyczne i fajne są (K/60-74/UTW-3); Tak- że... No na tej uczelni to, to było grono takich osób – powiedzmy – w naszym wieku, aktywnych. No, ale wie pan – nauczyciele to jest taka nietypowa grupa emerytów, bo to są ludzie, którzy trochę jednak, trochę gimnastykowali całe życie. Także takie jak my, to jakieś fizyczne, a emeryt nauczyciel to jest kolosalna różnica (M/75182 | A n d r z e j K l i m c z u k 89/UTW-8). Znaczne uczestnictwo nauczycieli w UTW można tłumaczyć na kilka sposobów: dalszą realizacją kształcenia ustawicznego, które jest wymagane w tym zawodzie; etosem nauczyciela jako osoby, która nie tylko wychowuje innych, ale też stanowi dla nich wzór, uczestniczy w kulturze oraz poszukuje rozwiązań proble- mów społecznych, spotykając się i współdziałając z ludźmi oraz znacznej inicjaty- wie środowisk nauczycielskich przy zakładaniu instytucji i w pierwszych etapach jej organizacji. Badani niekiedy twierdzą też, iż należy dążyć do poprawy zagospodaro- wania wiedzy i umiejętności reprezentantów poszczególnych zawodów w UTW, choć próby takie mogą wymagać pokonania pewnych barier: Może najwięcej to jest nauczycieli, ale są i lekarze... tylko powiem szczerze, że ogólnie, to ci ludzie bar- dziej się izolują – lekarze i prawnicy. Może na zasadzie takiej, że... finansowo to teraz oni starają się, żeby tak jak na Zachodzie było – tak gościnnie, bo to tam lekarz, inży- nier, prawnik, pielęgniarka – to są ludzie wysoko opłacani, a u nas nie – ale sam za- wód ma to do siebie. I tutaj też – oni się raczej więcej izolują i się nawet, wie pan, nie zdradzają ze swoim zawodem. Tylko się dowiesz przez piątego, czy dziesiątego. I za- leży jeszcze od człowieka – jeden jest taki otwarty przy spotkaniu, a drugi na dy- stans (K/75-89/UTW-9). Poza tym uczestnicy UTW wspominając o wykształceniu, niekiedy dostrzega- ją odmienność osób związanych z tą instytucją od jej otoczenia. Osoby znajdujące się w UTW są postrzegane jako ludzie starzy, ale inaczej niż pozostali. Te pokolenie powojenne... ci ludzie chcieli się uczyć, nie mieli warunków, bo bieda, bo trzeba było zostać w domu, bo trzeba było pomóc, bo trzeba było pracować dla domu – tłuma- czy jedna z respondentek. Ale jest grono ludzi, i to bardzo duże grono na Uniwersy- tecie, o wyższym wykształceniu – ludzi, którzy zajmowali wysokie stanowiska... No, w tej chwili nie robiliśmy jakiegoś, takiej statystyki, żeby zobaczyć, ale sprzed 2 czy 3 lat, to ludzi 70% na Uniwersytecie było z wyższym wykształceniem (K/60-74/UTW13). Przynależność oznacza zatem dostęp do specyficznych sieci społecznych i zaso- bów, z których można potencjalnie skorzystać, a do których nie mają dostępu osoby spoza instytucji. Ponadto UTW zdaje się gromadzić część elit intelektualnych miasta: To bar- dzo pożyteczna sprawa. Jak badaliśmy te sprawy dawno już temu, to było 53% ludzi z wyższym wykształceniem. To znaczy tak jakby, jakby ci ludzie chcieli sobie przy- jemność sprawić, chodząc na wykłady. A ci pozostali chcieliby być inteligencją bia- łostocką. Na pewno takich jest sporo. Bo kiedy wykład jest i między sobą rozmawia- ją, to znaczy to są ludzie, którzy przychodzą ot tak sobie: żeby ubrać się ładnie, żeby widzieć intelige... no to jest zupełnie niepotrzebne, no ale co uczyć ktoś ma tych ludzi? Oni są tacy i tak już przystało – trzeba ich traktować, jak normalnych ludzi, bo dla K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 183 nich to jest normalne (M/75-89/UTW-10). Już sama nazwa instytucji zdaje się przy- ciągać potencjalnych członków, „dając obietnicę" poprawy statusu społecznego – dorównania tym, którzy w ciągu życia byli sytuowani wyżej w hierarchiach straty- fikacyjnych oraz możliwości pokazania sobie i innym, że „jest się kimś więcej niż starszym człowiekiem". Słuchacz UTW, który nie posiada wyższego wykształcenia, ale w ramach instytucji utrzymuje stosunki z osobami takie wykształcenie posiada- jącymi, może być postrzegany przez otoczenie jako posiadacz innego kapitału społeczno-kulturowego. Ten fakt swoistej nobilitacji społecznej może zostać następ- nie wykorzystany np. w celu poprawy sytuacji życiowej (od zbierania rekomendacji od innych, poprzez zachęcanie towarzyszy do rozwiązywania sytuacji problemo- wych, po wykorzystywanie i chwalenie się kompetencjami zdobytymi w UTW). Sama przynależność do UTW może zatem sprzyjać poprawie jakości życia, wzajem- nemu dostrzeganiu zasobów oraz motywacji do ich wykorzystywania na rzecz sie- bie i innych. Przykładowo: jeden z badanych sugeruje, iż mogą powstawać jeszcze instytucje zrzeszające ludzi starych o niższym wykształceniu: Ludzie starsi mają niż- sze wykształcenie, więcej ludzi było niewykształconych. Niewielu jest, którzy studia skończyli. I myślę, że to nie jest takie łatwe, jak nawet doradzić coś, czy coś. Każdy jest mądry, nawet – to się nazywa – przemądrzały. Ale jakby... jakby jakaś instytu- cja powstała taka, gdzie by mogli... (M/75-89/UTW-10). Inny rozmówca zauważa na- tomiast potencjał tkwiący w ludziach starych posiadających średnie wykształcenie, przy czym też negatywnie ocenia „zauroczenie kapitałem kulturowym" przedstawi- cieli klas wyższych: Nie, raczej jeśli chodzi o wykształcenie, to na pewno nie [ma po- działów – przyp. A.K.]. Bo to takie wykształcenie... Generalnie u nas są ludzie z wyż- szym wykształceniem. Tutaj chyba większych takich różnic nie ma, jeśli chodzi o wy- kształcenie. No, ale muszę powiedzieć, że nieraz wiele tych osób ze średnim wykształ- ceniem jest o wiele taktowniejszych, bardziej kulturalnych, ma więcej inwencji, niż osoba, której wydaje się, że już wszystko ma, bo ona... zadzwonisz do niej, to powie, że „ma maila", albo „masz tu coś tam", tylko w języku angielskim i tak dalej (M/7589/UTW-2). 3.5.5. Aktywność społeczna Inny podział między ludźmi starymi dotyczy specyfiki i zakresu ich uczestnic- twa w życiu społecznym. Mieszkańcy DPS dzielą się na osoby, które są mniej lub bardziej aktywne w placówce i poza nią. Za podstawowe bariery utrudniające lub uniemożliwiające udziału w aktywnościach uchodzą problemy zdrowotne i ograni- czona sprawność ruchowa. Tu jest chyba 150 osób, a na stołówkę przychodzi tu może ze 40. Tu wszystko na wózkach albo leżą. Tu większość to nigdzie nie wychodzi tak 184 | A n d r z e j K l i m c z u k (K/75-89/DPS-8) – mówi respondentka, która jako jedyna z badanych mieszkańców DPS spotyka się z innymi ludźmi starymi w klubach seniora znajdujących się na te- renie Białegostoku. Niewychodzenie na zewnątrz niekiedy zdaje się wynikać też z braku znajomości miasta, jak też innych mieszkańców – respondenci z DPS często spędzili większość swojego życia w zupełnie innych miejscowościach, w związku z czym nie czują się specjalnie związani z obecnym miejscem zamieszkania. Za inny powód spędzania czasu wolnego tylko na obszarze DPS uchodzi brak środków fi- nansowych, umożliwiających korzystanie z dóbr i usług dostępnych w mieście oraz brak innych celów do podjęcia wędrówki (np. spraw urzędowych). Według respon- dentów długotrwałe niewychodzenie na zewnątrz najczęściej prowadzi do nega- tywnych efektów ubocznych: ogranicza sprawność ludzi starych, pogarsza ich ocenę rzeczywistości społecznej, prowadzi do apatii i stanów lękowych. Są takie panie znowu, które mogłyby chodzić, ale one zadowolone są, że trzy lata nie były na po- dwórku. (...) Taki pan tak samo, w tym roku jeszcze nie był, w tym roku kalendarzo- wym, a chodzi tu po korytarzach. Ja mówię: „Chodź na podwórko" to on nie wyjdzie, tylko: „A jak co się stanie?". Ja: „A co ma się stać? Cygan wyjdzie, zabierze?" (M/6074/DPS-3) – opowiada jeden z badanych. Działania większości osób z DPS, które nie uczęszczają do miejsc poza placówką, sprowadzają się do czynności związanych z re- habilitacją, spożywaniem posiłków, aktywnością receptywną (oglądanie telewizji, słuchanie radia, czytanie) lub aktywnością religijną (modlitwy, udział w mszach i uroczystościach pogrzebowych w kaplicy DPS). Praktyki te przeważnie mają cha- rakter osobisty, a nie wspólnotowy – zdarza się tak, że w tym samym pokoju jedna osoba słucha radia, inna ogląda telewizję, a jeszcze inna śpi. To już za wielka rozpu- sta u nas się dzieje tutaj – w każdym pokoju każdy ma telewizor. I na świetlicy trzy telewizory stoją. (...) Może z jednej strony to dobrze, bo jakby w te szyby się przyglą- dają i cicho siedzą (K/75-89/DPS-6) – mówi jedna z badanych. Ponadto rozmówcy często dostrzegają, że środki masowego przekazu dostarczają informacji, które są przedmiotem rozmów ludzi starych, jednakże dyskusje takie angażują tylko nielicz- nych. Czasami tam babki pogadają, ale kto ich tam słucha? Mądrzy nie będą gadać, jak pół durne to gadają (M/60-74/DPS-12) – stwierdza jeden z respondentów. Podział ze względu na poziom aktywności jest związany nie tylko z „wycho- dzeniem" z DPS, ale też z uczestnictwem w kółkach zainteresowań działających w placówce, które są w zasadzie prowadzone przez zatrudnionych instruktorów od- powiedzialnych za pracownie: plastyczną, muzykoterapii i gospodarstwa domowe- go. Rozwijanie niekiedy niedostrzeganych wcześniej u siebie umiejętności, sprzyja uczestnictwu w wycieczkach i wyjazdach na pokazy wykonanych prac w miejscach znajdujących się poza instytucją. Każda taka podróż oznacza możliwość kontaktu K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 185 z innymi ludźmi oraz przeżycia i dostrzeżenia czegoś niecodziennego. W tym roku to jeszcze nigdzie nie jeździłam, bo już zdrowie mi nie pozwala, ale niektórzy to jeszcze jeżdżą. Te takie sprawniejsze i zdolniejsze (K/60-74/DPS-7) – tłumaczy jedna z bada- nych sugerując, że w wyjazdach mogą brać udział przeważnie osoby w wieku przedstarczym i „młodsi-starzy". Choć osoby uczestniczące w organizowanych przez DPS formach spędzania czasu wolnego są niekiedy określane jako „zdolniejsze" i „sprawniejsze", to wypowiedzi pozostałych mieszkańców pozwalają przypuszczać, iż bywają nieakceptowane, ignorowane lub wyśmiewane: Wiadomo... są troszeczkę takie osoby, że to już się chwalą, jak to jest, no i chcą się wywyższyć, wtedy mu się tam troszkę... (śmiech) (M/60-74/DPS-12). Wyróżnianie się aktywnością może wywo- ływać zawiść ze strony pozostałych pensjonariuszy, co uwidacznia się w podejrze- niach o kumoterstwo i innych insynuacjach. Oni mają wycieczki. Nieraz nie można we wszystkich na wycieczki jechać. Jedne korzystają cały czas, inne w ogóle. Ale tak już jest. (...) Ja przepraszam, ale niektórzy podopieczni są bardzo wynoszeni nie wia- domo, z jakich powodów, a niektórzy – to wręcz cudowni. Specjalnie umieją się pod- lizać komu trzeba i są tak „uuu jak wysoko rosną". No, znają sposoby, oni mają spo- soby – mówi jedna z badanych. Takie mają lepsze ubranie, czy coś... Ale trzeba się z tym pogodzić. (...) No, nieraz poważnie to wygląda. Bo, mówię – są ludzie, którzy są wysoko wynoszeni i inni, których poniżają. Ja staram się właśnie, żeby tego nie było, ale no, ja nie mam możliwości. (...) To są osoby, przepraszam, no wredne. Skar- żą nie wiadomo za co. Patrzą tylko, jaką komuś łatkę przypiąć (K/60-74/DPS-2). Brak zrozumienia dla osobistych ambicji innych prowadzi do poczucia niesprawiedliwo- ści i nierówności. Podział na osoby mniej i bardziej aktywne wygląda inaczej w przypadku słuchaczy UTW. Respondenci dostrzegają obecność ludzi starych, którzy podejmują działalność na rzecz instytucji i osób z nią związanych oraz ludzi jedynie korzystają- cych z jej usług. Jednych określają mianem „dawców", drugich jako „biorców", „osoby bierne", „ludzi próżnych", „roszczeniowych". Część oczywiście się udziela jak najbardziej, a część jest tylko biernymi, że tak powiem, słuchaczami – już tylko ko- rzystają z pracy innych. (...) Tzn. więcej biorców jest niż dawców (śmiech). Chęci są takie, żeby więcej brać niż dawać, natomiast już realia są zupełnie inne, proszę pana; tak, bo ta mentalność – szczególnie właśnie w naszym wieku, w moim wieku – to wyrobiona jest przez te lata systemu komunistycznego, kiedy człowiek był biorcą – tłumaczy jedna z respondentek. Służba zdrowia i wszystko było bezpłatne, bo się człowiekowi należy. I ta mentalność w bardzo wielu ludziach jeszcze jest zakorzenio- na tak głęboko, że nie potrafią zrozumieć tego, że się ten czas już skończył i się nic nie należy, że jak się na przykład organizuje jakąś wycieczkę, czy jakąś imprezę, to za 186 | A n d r z e j K l i m c z u k wszystko trzeba samemu zapłacić. „Mam emeryturę, nie mam z czego", to nie powie: „Nie stać mnie, to nie jadę", tylko: „Mnie się należy! Organizują, to ja powinienem je- chać". I wiele rzeczy ocenia się tak, że „ludziom się wszystko należy". (...) Ludzie po- winni niektóre rzeczy zrozumieć, że jest taka sytuacja, jaka jest w kraju, a taka na świecie – że kraj nie jest za bogaty, żeby wszystkim wszystko dawać. Nasi tego nie rozumieją. Może jestem ekonomistką i bardziej... patrzę na to inaczej, rozumiem, ale wiele ludzi to jakoś tak... „Ten skorzysta z tego, to i ja chcę korzystać". (...) Po pięćdzie- siątce i więcej, to wychowani są w tamtym okresie, to widzę, że oni nie umieją się przestawić (K/60-74/UTW-11). Badani często wyjaśniają brak aktywności społecznej ludzi starych ich przy- zwyczajeniami z okresu PRL. „Biorcy" są opisywani jako osoby, które uległy „rozle- niwieniu" w warunkach bezpieczeństwa socjalnego i braku odpowiedniego moty- wowania do pracy i samorozwoju; osoby takie same także nie dostrzegały korzyści z podejmowania różnorakich form aktywności: Mój brat najstarszy odbudowywał Warszawę i wcale sobie nie wspomina źle; i do dzisiaj wspomina, jaki był zapał lu- dzi, jak ludzie chętnie na to szli. No może tam nie wszyscy, ale większość szła. A po - tem było to, co zabiło w tych ludziach aktywność. Bo na pewno pan kiedyś słyszał: „Czy się stoi, czy się leży, dwa patyki się należy" – to po co było pracować? Ludzie po- wiedzieli: „A po co, skoro i tak nic nie poprawię doli w kraju?" (K/60-74/UTW-4). Zda- rzają się też sugestie, iż obecność „pasażerów na gapę"473 jest uwarunkowana socja- lizacją, w procesie której otrzymywano kapitał kulturowy pozbawiony umiejętności uczestnictwa w wolontariacie. Tak, jak w normalnym domu: jeden jest chętny do wszystkiego i do pomocy, a drugi lubi korzystać z gotowych rzeczy. Tak samo w Uni- wersytecie. Są tacy, którzy zgłaszają się i chętnie pomagają, ale większość jest takich, którzy z gotowych rzeczy korzystają. Wszystko jak na talerzu podaj i jeszcze on czasa- mi ma taką, czy inną pretensję, bo nie zna dokładnie – a to jeszcze ma takie uwagi, czy inne, no i jest niezadowolony (K/75-89/UTW-9) – tłumaczy jedna z badanych. Kolejnym wyjaśnieniem postaw „biorców" jest nieumiejętność odgrywania wielu ról społecznych, a także ich aktywności w innych obszarach życia społeczne- go, jak praca i rodzina: Ja bym chciała, żeby te młodsze wiekiem pokazały się i we- szły do tej współpracy w tym samorządzie i tam pokazały swoją energię, i ten swój młodszy wiek, ale to tak się okazuje tylko, że... owszem, te panie są młodsze, bo pa- nów jest bardzo mało, są młodsze, ale one jeszcze chcą i z basenu korzystać, i z gim- nastyki, i z tego, i z tego, i z tego jeszcze korzystać. A jak się powie: „Słuchaj, zorgani- zuj coś tam swojego, pomóż zorganizować". To: „A nie, ja nie mam czasu, ja mam 473 Zob. M. Theiss, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, op. cit., s. 78-79. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 187 wnuki". (...) Wychodzi na to, że nawet ten wiek jest nastawiony w jakiś sposób na Uniwersytet tak troszkę jednak na branie. Żeby wyciągnąć jak najwięcej z tego, a z siebie nic (K/60-74/UTW-13). Niekiedy wskazuje się też, iż ludzie starzy nie podej- mują działalności na rzecz innych, gdyż nie wierzą w swoje siły oraz posiadają zaję- cia wypełniające czas wolny, takie jak oglądanie telewizji, czy opieka nad domem. Ponadto rzadko zdarzają się wypowiedzi, w których respondenci zakładają, iż zmia- na postaw „biorców" jest niemożliwa, gdyż osoby te nie są zainteresowane jakimi- kolwiek formami aktywności na rzecz innych, nie są skłonne do ustępstw, unikają obowiązków oraz ponoszenia odpowiedzialności: Po prostu to jest chyba lenistwo. Bo świadomość jest, że trzeba coś zrobić, ale jest po prostu wygodnictwo. „Są inni – robią, to niech sobie robią, a ja tak stanę z boku" – to jest chyba tylko ta przyczyna, tak jest po prostu. (...) Jak człowiek jest bierny, to będzie bierny, on nie przyzwyczai się do tego, żeby coś z siebie dać, on będzie... Prosty przykład – przychodzi ktoś zapi- sać się do Uniwersytetu i najpierw pyta: „Co u was jest, z czego ja bym mógł/mogła skorzystać?" Zasadnicze pytanie: „Słyszałem, że są takie sekcje, ja chcę i gimnastykę uprawiać, ja chcę i to, ja chcę i to". Ale jak jest na drugiej stronie deklaracji: „Co zro- bię, czym się mogę wyróżnić, czy mogę pomóc", to nie ma nigdzie nic – w każdej ru- bryczce jest kreseczka (K/60-74/UTW-13). Przypuszczalnie obecność „pasażerów na gapę" nie tylko może hamować rozwój instytucji, ale też sprzyjać zamykaniu się jej na otoczenie. Rozprzestrzenianie się bierności może prowadzić do rywalizacji o ograniczone ilościowo dobra i usługi, które wytwarza instytucja. Przykładowo: uczestnictwu w wycieczkach i imprezach kulturalnych może towarzyszyć konkuren- cja o zdobycie tańszych biletów. Rywalizacja ta może przybierać formy negatywne, dezintegrujące grupę, np. próby ograniczania innym dostępu do dóbr poprzez zata- jenie informacji czy aktywne zniechęcanie innych do uczestnictwa. Można zakładać, iż „biorcy" dążą do wytwarzania wiążącego/wykluczającego (ang. bonding) kapita- łu społecznego, który jest zorientowany na realizację celów partykularnych i przy- nosi negatywne efekty dla ogółu. Tymczasem „dawcy" zdają się dążyć do tworzenia pomostowego lub włącza- jącego (ang. bridging) kapitału społecznego, służącego realizacji dobra wspólnego i przynoszącego pozytywne efekty zewnętrzne. Osoby aktywne w UTW są postrzega- ne jako te, które potrafią i chcą bezinteresownie pracować na rzecz innych – nawet jeśli ponoszą przy tym różnego rodzaju dodatkowe koszty. Udzielający się na rzecz instytucji są opisywani jako jednostki szczególne, które powinny spełniać szereg kryteriów: Trzeba przede wszystkie lubić udzielać się społecznie, trzeba mieć jakieś cechy przywódcze, nie? Druga sprawa: trzeba umieć, mieć tam podejście do ludzi, kogoś tam zachęcić, zebrać wokół siebie, cały czas te cechy przywódcze trzeba mieć. 188 | A n d r z e j K l i m c z u k No i jakąś kulturę bycia, bo wiadomo, że jak się nie ma takiej kultury, to się ludzi do siebie nie zaskarbi też (K/60-74/UTW-4). Od „dawców" wymaga się, by potrafili mo- tywować i kierować pozostałymi, stanowili dla nich wzór (sympatyczności, skrom- ności, opanowania) oraz by byli przygotowani na krytykę, nierzadko także opór wynikający ze sceptycyzmu środowiska wobec zmian i podejmowania ryzyka z nimi związanego: O, to tak jest zawsze, jest wśród ludzi, że jest taka grupka takich próżnych – takich, że uważa się za coś tam. (...) Różnie jest, bo są niektórzy próżni a niektórzy, że jak coś tam wykonuje, to już jestem „Bóg wie czym". Nie jesteś „Bóg wie czym", bo dzisiaj jesteś tym, a jutro tamtym, prawda? No tak to jest (K/6074/UTW-3). Z wypowiedzi tych, którzy uchodzą za faktycznych lub potencjalnych li- derów można wnioskować, iż czują się odpowiedzialni za organizowanie życia in- nym, dostrzegają więcej nieprawidłowości w instytucji i poza nią, zwracają uwagę na nieodpowiednią alokację zasobów, myślą o ludziach, przedmiotach i ideach, jak o zasobach do wykorzystania, rozpatrują alternatywne działania. Nieraz jednak zdarza się, że czują się obciążeni zobowiązaniami wobec innych, przez co tracą opty- mizm i zaufanie do innych ludzi: Także jest sporo młodych ludzi na Uniwersytecie, tylko że tak patrzę i obserwuję to wszystko, to widzę, że każdy chciałby brać, ale żeby się zainteresować i tak pomóc, na przykład jak szukałam, żeby ktoś uczył, czy chciał po prostu w zastępstwie na te zajęcia prowadzić, to mało jest takich ludzi. Dwie panie przyszły tylko, popatrzyły i: „A, bo to obowiązek, dwa razy w tygodniu trzeba przyjść pierwszym i ostatnim wyjść" (K/60-74/UTW-7). 3.5.6. „Narzekanie" i „zachwalanie" Ludzie sami robią [podziały – przyp. A.K.], ja bym tak powiedział. Wymyślają – stwierdza jeden z badanych. Ja zauważyłem, że niektórym najlepiej narzekać jest... No nie wiem, chyba tak całe życie mają, to przyzwyczajenie (M/60-74/DPS-3). „Wymyślanie" w języku mieszkańców DPS zdaje się być równoznaczne z narzeka- niem jako specyficzną czynnością społeczną474. Zebrane materiały pozwalają przy- puszczać, iż ludzie starzy związani z tą instytucją dzielą się na „narzekających" i „nienarzekających". Podtrzymywaniu tej dychotomii przypuszczalnie sprzyja zróż- nicowanie warunków mieszkaniowych, gdyż budynek instytucji jest podzielony na tzw. starą i nową część. Mieszkańcy pierwszej są pozbawieni m.in. nowych mebli, urządzeń sanitarnych i oświetlenia – niekiedy są określani przez pozostałych jako „biedniejsi". Podział na „narzekających" i „nienarzekających" zdaje się być więc po 474 W przeprowadzonych wywiadach zwrot „wymyślać" (wraz z odmianami) w wypowiedziach mieszkańców DPS nigdy nie był równoznaczny z „wynajdywać" – takie znaczenie istniało tylko w deklaracjach słuchaczy UTW. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 189 części podziałem ze względu na zamożność. Respondenci jednak są świadomi faktu, że stawka świadczeń społecznych nie jest jawna, gdyż ich pieniądze są rozdzielane przez dyrekcję placówki: Bogatych to tutaj nie ma. Tutaj zabiorą i nikt nic nie wie ile zabierają, i jaką tam końcówkę dadzą na leki i to wszystko (M/60-74/DPS-12). Ozna- kami zamożności i zarazem powodami do uskarżania się na niedostatek, stają się za- tem dostrzegane różnice w mieszkaniach poszczególnych osób wraz z wyposaże- niem, jak też stan ich ubrań, wszelkie dodatkowe zakupy (na które niektórzy mogą sobie pozwolić) oraz wizerunek członków ich rodzin lub innych osób, które ich od- wiedzają (za najuboższych uchodzą tu ci, których nie odwiedza nikt poza persone- lem placówki). Przykładowo: Jak na lekarstwo trzeba, czy co się chce tym starym, bo oni czekoladki lubią – to patrzy jeden drugiego, bo oni nie mają za co kupić. (...) Są tacy synowie, że przynoszą [rodziców – przyp. A.K.] tutaj, a sam ma taki samochód w złocie (K/75-89/DPS-10). Narzekanie może służyć przynajmniej kilku celom. Przede wszystkim może być sposobem na wyrażanie niezadowolenia i zwracanie na siebie uwagi innych, by pozyskać wsparcie emocjonalne, informacyjne lub materialne – w takiej formie może być kierowane do personelu i dyrekcji placówki oraz niespodziewanych gości. „Narzekający" głównie zwracają uwagę na: warunki w mieszkaniach o niższym standardzie (np. konieczność dodatkowego dogrzewania pomieszczenia piecykiem elektrycznym, brak miejsca do położenia swoich rzeczy); brak prywatności (np. ko- nieczność korzystania ze wspólnej łazienki); niesmaczne jedzenie; niższy poziom własnej sprawności w wykonywaniu podstawowych czynności i brak wystarczają- cej opieki, która mogłaby temu zaradzić oraz niechęć do koegzystencji z osobami, z którymi brak odpowiednich cech wspólnych. Przykład takiego „narzekania pro- szalnego" przytacza jeden z rozmówców: Ona: „Szynka znowu? Nie będę jadła". A kucharka: „To co pani dać? Ja pani ugotuje zaraz. Co pani chce?". I zaczyna: „Może sera? Może jajko? Może baleron?". A ona: „Ja sama nie wiem..." (M/60-74/DPS-3). Można zaryzykować twierdzenie, iż narzekanie to pewna forma zaradności społecz- nej – rzec można: umiejętności, której sprawne używanie może pomóc w osiąganiu różnych celów. Pewien kierunek poszukiwań może wskazywać przykład powolnie wypowiadanej prośby o zrozumienie i zmianę sytuacji: Są i lepsi, są i gorsi... Pościel dają im lepszą i jedzenie... Widzę, gdy kto, jak traktuje. Jak siostra traktuje no... Tu źle... Sam dogrzewam się i na balkonie płytki powyłamywane... (M/60-74/DPS-11). Narzekanie może stanowić też zaproszenie do tworzenia wspólnoty łączącej ludzi żyjących w „raju utraconym", podzielających pewną negatywną ocenę obec- nego ładu oraz tych, którzy zazdroszczą innym wyższych standardów mieszkanio- wych, czy sukcesów osobistych. Takie wspólne rozpaczanie nie tylko tworzy więzi 190 | A n d r z e j K l i m c z u k między mieszkańcami DPS, ale jest również sposobem na „zabicie czasu", pozbycie się odczucia znudzenia i monotonii. Nie wszyscy jednak chcą przebywać w otocze- niu osób „narzekających". Tam wymyślają ludzie, jak tak słyszę na stołówce: „Ja by to, a ja by to". Ja i nie raz otwarłem przed nimi pysk: „Po co przyszła, po co ty przy- szła babo tu? – jak tobie się nie podoba, to siedź w domu. To mieszkania sami zosta- wiliście wnukom i teraz narzekacie?" (M/75-89/DPS-1) – opowiada jeden z respon- dentów. Narzekanie jest męczące, pogarsza samopoczucie i stan zdrowia „narzekają- cych" oraz naraża na sankcje negatywne (np. wyśmiewanie, lekceważenie, plotko- wanie) ze strony osób nienarzekających. W tym starym domu to mieszkałam na gó- rze sama. No, czy samej lepiej? No ta sąsiadka – ta tu, to tam stęka czegoś, że coś jej stuka, to tak źle jej, ale... ona dwa tygodnie już w tym szpitalu, to teraz ciszej mam (K/75-89/DPS-8) – mówi jedna z badanych, która stara się jak najwięcej czasu prze- bywać poza wnętrzami DPS. „Nienarzekający" starają się unikać „zrzędliwych" współmieszkańców bo- wiem obawiają się, że usłyszą informacje niepasujące do ich wyobrażenia o sobie i rzeczywistości społecznej – dla takich osób wysoką wartość stanowi mieszkanie w pokoju jednoosobowym, bez „marudzącego towarzystwa" bezpodstawnie wygła- szającego negatywne oceny i opinie. W tym miejscu należy również zaakcentować fakt, że pośród ludzi stale narzekających bardzo łatwo o narażenie się na zawiść, nieufność i społeczne odrzucenie: Oczywiście, podziałów nie ma, ale zazdrość jest. (...) Stało się tak po 8 miesiącach, że ten pokój się zwolnił przymusowo. Ta osoba, która tu mieszkała piła, za dużo sobie pozwalała, prowadziła takie rozrywkowe ży- cie i je opuściła. I mi dali ten pokój. To ja za ten pokój, to miałam parę razy „kurwa" tutaj. Takie są warunki, zazdrość jak cholera. Do dyrektora chodziły na skargę (K/6074/DPS-5). „Nienarzekający" zwracają uwagę, iż narzekanie jest czynnością mało produktywną, która raczej nie daje pożytku, a jedynie psuje relacje i wywołuje nie- miłą atmosferę: Tu i kultury mniej z tymi starymi, bo stary człowiek to sobie zrzędzi i innym suszy (K/75-89/DPS-6). Poza tym narzekanie może wytwarzać błędne koło nieufności i wywoływać przeświadczenie, że wszyscy są wrogami: Kłamią. Jeden drugiego obmawiają. Krytykują... To donikąd idzie wcale... (K/75-89/DPS-10). Narze- kanie wzbudza atmosferę podejrzliwości, która może podsycać konflikty między mieszkańcami. No zawsze któremuś coś nie pasuje, to zawsze coś wymyślają jedne na drugich, to kłócą się kobiety przeważnie – a to, a to, to... Narzekają: że wstała, że nie dała wyspać się, i na to, i to, i to... – mówi jeden z badanych. I mężczyźni czasami nie godzą się. No jak nie godzą się, to wezmą, rozdzielą: jednego tam, drugiego tam. O, i już! I potem znów, i tak to idzie (M/60-74/DPS-12). Badani niekiedy skłonność do narzekania tłumaczą specyfiką życia w wieku starczym. Tym samym sugerują, że K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 191 istnieje przyzwolenie na posiadanie poczucia niedoli w ostatnim okresie życia – typowy dziadek lub babcia „ma prawo zrzędzić". Nieliczni respondenci zakładają, iż narzekanie może wynikać z braku własnych zainteresowań oraz nieakceptowania zbliżającej się śmierci. Denerwuje się człowiek stary, chory, a to nadaremnie – jak już nie ma zdrowia, to trzeba pomyśleć, że czas przyszedł i trzeba się z tym pogodzić (K/75-89/DPS-6) – zapewnia jedna z badanych. Z wypowiedzi uczestników UTW można wnioskować, iż nie uznają narzeka- nia za umiejętność, która mogłaby być pomocna np. w dążeniu do poprawy sytu- acji materialnej, samopoczucia, zdobywania towarzystwa i nowych sposobów na spędzanie czasu wolnego. Podstaw do takiego twierdzenia dostarcza kilka poniż- szych opinii: Ja wiem... wad [instytucji UTW – przyp. A.K.] ja nie widzę. No, chyba że ktoś tam sobie chce... to zależy od kategorii ludzi według mnie. Są ludzie, którzy stale narzekają i na Uniwersytecie też są tacy. Teraz mieliśmy takie fantastyczne spotkanie (...) Oczywiście to w lokalu jest i mnóstwo ludzi, bo tam na 200-250 osób sala. No i niektórzy mówią, że fantastycznie było. Zapytasz inną osobę i mówi, że „nie było co jeść". I o to chodzi, prawda? Zależy, co kto widzi w tym. Ja jak idę, to jedzenie może być i nie być, no bo ostatecznie 10 złotych płacimy, to jakież to jedze- nie może być, prawda? Ale to nawet skargi były, że „nie starczyło mi tego, czy tego", bo niektórzy uważają, że jak stół jest zastawiony, to każdy musi wszystko zjeść, bo jak wszystkiego nie zjadł to koniec. A to nie musi wszystkiego zjeść – może spróbo- wać to, czy tamto – jak człowiek z takiego założenia wychodzi, że nie musi wszyst- kiego zjeść absolutnie, bo nie ma po co, to jest w porządku. A to przychodzą i znowu się denerwują. „Po co?" – pytam. To wszystko zależy od ludzi (K/60-74/UTW-3) . Oso- by związane z UTW zdają się zwracać uwagę, by w skład kapitału kulturowego ich partnerów wchodziły umiejętności: chwalenia siebie i innych, cieszenia się, podzi- wiania, doceniania, wyrażania zadowolenia. To od człowieka chyba zależy. Niektó- rzy to na wszystko będą psioczyć. No na wszystko – obojętne, co jest: „nie, nie, nie". Także trudno na takiej opinii się opierać, bo to obojętne co się zrobi, to zawsze bę - dzie na „nie". Także mi się zdaje, że to od ludzi zależy. (...) Widać różnicę w zachowa- niu. Zdecydowanie widać. Są tacy ludzie, którzy są tacy bardziej obyci, że tak po- wiem, i w pracy jakiś kontakt większy z ludźmi, i w otoczeniu swoim, i gdzieś tam bywali, i gdzieś tam coś widzieli – oprócz tego, co się w Białymstoku dzieje – to tak inaczej podchodzą do sprawy, inaczej. A to są raczej tacy: „A po co to, czy tamto, coś innego". Także to, to jest to, da się odczuć coś takiego (K/60-74/UTW-3) – mówi jed- na z badanych. Według tej części respondentów narzekanie może być równoznaczne z parali- żującym człowieka zamartwianiem się oraz stanowić wyraz lęków i obaw np. przed 192 | A n d r z e j K l i m c z u k samotnością, brakiem środków finansowych, brakiem mieszkania, nieszczęśliwych zdarzeń losowych, itp. „Narzekający" jawią się tu jako osoby, które nie potrafią do- strzec swoich zalet, powiedzieć o sobie i innych dobrego słowa, są skłonne niesłusz- nie krytykować otoczenie, są przesadnie pewne przy formułowaniu sądów w opar- ciu o niepełną wiedzę, udają osoby niezaradne oraz nie dostrzegają wsparcia in- nych lub odrzucają ich pomoc. Wszystkie te cechy sprawiają, że często nie spotykają się z uwagą otoczenia. No... w wielu przypadkach nie chcę się interesować tym [co robią pozostali – przyp. A.K.], nie staram się nawet mówić o tym. A raczej próbuję gasić sprawę jeżeli ktoś wybrzydza na coś, bo są tacy. Mamy w tym naszym towa- rzystwie takiego, z którym musimy przebywać, bo są i tacy, którzy zawsze muszą na coś, na jakiś temat mówić. Nie znają się na tym, nie znają tematu, w tej dziedzinie, a starają się powiedzieć. Ale tacy ludzie się nie liczą w moim pojęciu – tłumaczy je- den z badanych. Wiele ludzi jest przemądrzałych, bo jeżeli on sam nie wykształcił się w uczelniach jakichś, to dzieci ma mądre: „A mój syn to tak mówi, tak i to musi być prawda"... Ale to, to już sprawa ludzi starszych – nie mogą oceniać tego tak na trzeź- wo i dlatego nie biorę tego pod uwagę (M/75-89/UTW-10). Respondenci wspominają też, iż „narzekający" często stawiają wymagania wobec innych, nakazują im poszu- kiwanie rozwiązań problemów, podczas gdy sami nie mają do przedstawienia żad- nych konstruktywnych propozycji lub nawet nie wykazują chęci do współdziała- nia: Są i tacy starsi ludzie, tacy sobkowie. No na przykład niektórzy uważają, że im się wszystko należy i nad nimi trzeba skakać, i nie rozumieją młodych zupełnie. A młodzi mają naprawdę duże obowiązki (K/60-74/UTW-6). Niemniej można też za- ryzykować twierdzenie, iż narzekanie stanowi oznakę wyższych lub niesprecyzowa- nych aspiracji, bądź jest wyrazem braku zgody ludzi starych na istniejącą rzeczywi- stość – potencjałem frustracji, który może być wykorzystany przez nich samych lub przez innych: Myślę, że emeryci to dobrze się mają. Nawet nie strajkują – to jest do- wód najlepszy, że nie strajkują, nie wołają żeby tam im dołożyć, chociaż tam po ci- chu sobie marudzą. Chyba można żyć. I jak, jak widzę po tych ludziach starszych, co z nimi mam do czynienia, to widzę, że oni są zadowoleni – ci, którzy sobie umieją zor- ganizować życie w takim wieku, bo niektórzy to są takie niedorajdy życiowe... No specjalnie nie wnikam, bo nie bardzo wierzę w szczerość wypowiedzi ludzi na ten te- mat [problemów społecznych ludzi starych – przyp. A.K.]. Każdy chciałby mieć dużo. To jest najgorzej, że każdy chciałby mieć pod dostatkiem pieniędzy, mieć dom własny i tak dalej (M/75-89/UTW-10). K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 193 3.5.7. Zachowania dewiacyjne Kolejny podział między ludźmi starymi dotyczy percepcji zachowań uznawa- nych za sprzeczne z wartościami i normami społecznymi. Seniorzy traktują jednych jako osoby normalne, zwykłe i przeciętne, innych zaś jako dewiantów nadmiernie spożywających alkohol, dokonujących czynów przestępczych lub dotkniętych cho- robą psychiczną. Badani często zdają się odstępować od prób zrozumienia przyczyn, dlaczego niektórzy zachowują się w taki, a nie inny sposób – jedynie oceniają ich zachowania jako naganne, gdyż przeszkadzają pozostałym w ich codziennych zaję- ciach. Jeden pije, a drugi pije tak na umór, że i wrzeszczy (K/60-74/DPS-5) – wspomi- na jedna z respondentek, zauważając, iż np. alkoholicy są dzieleni na mniej i bar- dziej „szkodliwych", bądź agresywnych. Samo spożywanie alkoholu jest najczęściej opisywane jako aktywność podejmowana w samotności oraz jako sposób na pora- dzenie sobie z sytuacjami problemowymi lub nadmiarem czasu wolnego. Ja wypiję, grzeczny jestem, nikomu nie ubliżam, a raporty non stop piszą na mnie – tłumaczy badany, który nie stroni od alkoholu. Ja nie chodzę, nie szczuję, a niektórzy tu od kurw wyzywają personel. Ja tak się nie wożę (M/60-74/DPS-13). Alkoholicy wycofują się z życia społecznego, są zrezygnowani lub sfrustrowani ze względu na porażki ży- ciowe i konsekwencje błędnych decyzji w postaci efektów uzależnienia, popełnio- nych przestępstw, zadawnionych sporów. Niekiedy jednak ich automarginalizacja stanowi efekt zdarzeń losowych, np. przeżycie wypadku, wykrycie rzadkiej choroby, utrata bliskich, utrata pracy. Respondenci zauważają, iż piętnowani są też ci ludzie starzy, którzy oszukują, kradną lub dokonują aktów przemocy fizycznej wobec pozostałych mieszkańców DPS. Czyny takie zdecydowanie zmniejszają skłonność do udzielania zaufania in- nym. Ja miałem troszkę tu... kilka sikorek. Już ja pamiętam cały czas, że już taki czło- wiek – taki u mnie przegrywa (M/60-74/DPS-12) – mówi jeden z badanych. Roz- mówcy niekiedy określają osoby, z którymi dzielą pokój lub sąsiadują, jako „ludzi fałszywych", „kombinatorów" i „złodziei". Zdają się też z niepokojem obserwować zmiany warunków mieszkaniowych, za sprawą których w ich otoczeniu mogą poja- wić się nowi sąsiedzi reprezentujący „złe towarzystwo" – poczucie pewności i ładu społecznego jest tu przejściowe: Byłam z taką pensjonariuszką B., że potrafiła... kraść. Ona paliła papierosy, jak i ja palę, ale swoje pieniądze przepuściła i moje po prostu kradła. (...) Różni są ludzie w tym domu. Różni są. Ale ta pani, z którą jestem o tutaj, to jest dobra kobieta (K/60-74/DPS-2). Ponadto zdarza się, że przestępstwa są tłumaczone nawykami wyuczonymi w poprzednich latach życia, skłonnością do na- łogów, pobieraniem niskich świadczeń społecznych lub osłabieniem pamięci ludzi starych. Byle za co się kłócą, że ten temu skradnie. Już u tego człowieka głowa ta nie 194 | A n d r z e j K l i m c z u k pracuje na przykład – położysz i nie pamiętasz gdzie. I zaraz nie pomyśli poszukać, zaraz zacznie na swoje. I biją się... Tu jest tak, że tu przychodzi milicja (K/75-89/DPS10) – opowiada jedna z badanych, ujawniając, iż niekiedy do rozwiązania konfliktów nie wystarcza personel placówki i niezbędna jest interwencja służb porządkowych. Wreszcie zebrane materiały pozwalają przypuszczać, że mianem osoby chorej psychicznie może zostać określony w zasadzie każdy spośród starych pensjonariuszy DPS: Poza tym tutaj jest kilka osób, kilka... no wszyscy no! To są ludzie o skrzywionej psychice już, a kilka osób jest naprawdę psychicznych... (K/60-74/DPS-5). Respon- denci zauważają, że mieszkańcy placówki nie tworzą jakiejś konkretnej wspólnoty, lecz raczej stanowią zbiór osób unikających kontaktów ze sobą, gdyż nigdy nie są pewni, na kogo mogą się natknąć – nie wiedzą, czy druga osoba nie zacznie nagle zachowywać się w sposób nieprzewidywalny, a nawet zagrażający życiu swojemu i pozostałych. Osoby, które cierpią na zaburzenia psychiczne, są uznawane też za znacznie uboższe, gdyż „wydają" (za pośrednictwem pracowników instytucji) nie- kiedy większość posiadanych pieniędzy na lekarstwa, co nie pozwala im na żadne dodatkowe zakupy i może skłaniać do kradzieży pożądanych przedmiotów od in- nych. Dla osób, które uznają się za zdrowsze, przebywanie w otoczeniu takich ludzi jest dotkliwe, wymaga od nich przyzwyczajenia się do samotności i obserwowania bezradności pozostałych: Tu u nas calutkie to piętro, to nie ma nawet z kim poroz- mawiać, wszystko o... już w głowie namieszane. Teraz dwóch znów siedzi w psychia- tryku. Potem oni wrócą, pobędą i znów... (M/60-74/DPS-12). Obecność w otoczeniu osób z problemami psychicznymi może skłaniać do zmiany pokoju lub nawet ośrodka DPS – podjęcia poszukiwań lepszej przestrzeni życiowej, w której nie będzie dokuczliwych współmieszkańców lub przynajmniej nie będą znajdować się w tym samym pomieszczeniu. Z tymi starymi ludźmi to jeszcze da się żyć, bo tu nie ma jesz- cze takich dopiero chorych, takich bez pamięci, osowiałych, takich tego – przekonuje respondent, który przeprowadził się do badanej placówki z innego ośrodka. Tam są takie po tych Alschajmerach, czy jak ta choroba się nazywa, że zajdzie na stołówkę i nie wie, przy którym stole usiąść; nie wie, który pokój ma i idzie byle do pokoju – idzie, stanie i zdejmuje to wszystko z siebie... (M/75-89/DPS-1). Respondenci z UTW zdecydowanie rzadziej uznają zachowania ludzi starych za dewiacje. Zdaje się, iż o osobach „odbiegających od norm" wspominają tylko w dwóch przypadkach. Pierwszym jest przypisywanie dewiacji tym, którzy znajdu- ją się w specjalnych placówkach opiekuńczych. Uczestnicy UTW przeważnie traktu- ją takie osoby z wyrozumiałością: jako poszkodowane oraz wymagające wsparcia i pomocy. Zrozumienie to zdaje się być jednak w znacznej mierze tylko deklaracją pozbawioną odzwierciedlenia w działaniach. Sekcja opieki i samopomocy, odpo- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 195 wiedzialna za organizację spotkań między uczestnikami UTW a mieszkańcami pla- cówek opiekuńczych, nie cieszy się dużą popularnością. Wielu słuchaczy UTW przy- puszczalnie obawia się kontaktów z rówieśnikami znajdującymi się w odmiennej od nich sytuacji, gdyż są one bezinteresowne, przypominają o negatywnych aspek- tach starości i są obarczone ryzykiem „nadpsucia" ich wyobrażenia o sobie. Podam taki przykład. Ponieważ ja lubię poezję, to ona [prowadząca sekcję – przyp. A.K.] mówi: „Wiesz co, może byś ty powiedziała jakiś wierszyk, coś z poezji?". No to ja: „Owszem". I tak zrobiłam, że jak ja im powiedziałam wierszyk „Murzynek Bambo w Afryce mieszka, czarną ma skórę ten nasz koleżka..." i oni za mną powtarzali, bili brawo – wspomina jedna z badanych. Ale jeśli ja mówię wiersz profesjonalny, obec- nej poezji, gdzie jest dużo filozofii – to nie dla nich. I jeden ciągle przeszkadzał – bo tam różni są – to oni na korytarzu w fotelu przywiązali go pasami. W pewnym mo- mencie widzę, a on na kolanach, ten fotel na plecach, a on idzie do tego... I śpiewają, to przeważnie zespoły, to mają te piosenki z dawnych lat: „Od laseczka do laseczka", harcerskie, partyzanckie, bo to takie modne były – to są piosenki ich lat: to, co oni zakodowali wcześniej, to oni pamiętają, ale to, co teraz, to im trudno już kodować. Oni tańczą i śpiewają, i się cieszą, i mówią razem. Tam są... na palcach można poli- czyć jednej ręki – takich, którzy jako tako utrzymują kontakt na takim poziomie jesz- cze do zaakceptowania. A tak to już są o niskim poziomie intelektualnym z racji cho- roby Alzheimera albo Parkinsona – już tam on się cały trzęsie, jemu trudno powie- dzieć... (K/75-89/UTW-9). Drugim przypadkiem jest wspominanie o osobach niepeł- nosprawnych. Ta część ludzi starych również jest traktowana ze zrozumieniem – być może dlatego, iż utratę kondycji wraz z upływem lat odczuwają niemal wszyscy. Jest troszkę, ale niewiele [różnic – przyp. A.K.] jeśli chodzi o niepełnosprawność. To jest troszkę, ale głównie to oni mają niepełnosprawne nogi (K/60-74/UTW-4); No były u nas, były u nas takie staruszki z laską, na kulach. Powymierało już część. No, ale to my traktujemy jako normalne (M/75-89/UTW-8); No widać, że ktoś ledwie idzie, bo tak też bywa. (...) Dużo nie, ale są. I są traktowani zupełnie normalnie. Ta- kiemu człowiekowi zawsze pomagamy, jak coś trzeba gdzieś tego, to się jedzie, przy- wozi się, czy ktoś własnym samochodem, czy się bierze taxi, żeby pomóc (K/6074/UTW-11) – mówią badani. Poza tym respondenci niekiedy wspominają, iż osoby niepełnosprawne w UTW z czasem zdobyły (czyli wykorzystały swoją pozycję i za- soby) przywileje w postaci ulgowych opłat za zajęcia rekreacyjne, uczestnictwo w działalności kulturalno-turystycznej oraz korzystanie z terapii wodnej w ramach sekcji pływackiej. Dostęp do tych uprawnień nie jest łączony z rywalizacją czy kon- fliktami. 196 | A n d r z e j K l i m c z u k 3.5.8. Religia i polityka W opinii badanych podziały religijne uchodzą za zupełnie nieistotne. Ich ist- nieniu respondenci bądź zaprzeczają, bądź uznają je za marginalne. Jest to wyraźnie widoczne w wypowiedziach badanych pochodzących z obu instytucji: To nie ma, nie ma co religia. Religia prawosławna i katolicka to jest to samo (M/60-74/DPS-12); Co mnie obchodzi, że ktoś jest prawosławny, czy coś takiego? (M/60-74/DPS-3); Kato- licy z prawosławnymi się zgadzają, tylko w czym innym nie (M/60-74/DPS-13); Ze względu na pochodzenie i wyznanie, to nie ma absolutnie żadnych dysproporcji. Ab- solutnie (K/60-74/UTW-4); Są w grupie ludzie i prawosławni, i katolicy, ale żadnych jakichś, żadnych problemów przez to... (M/60-74/UTW-12); Nie potrafię na to odpo- wiedzieć, bo mówię tak: my się tym nie interesujemy. To są prywatne rzeczy każdego i to nikogo nie obchodzi (M/75-89/UTW-8); Nie, nie u nas. Wie pan, ponieważ... nie robiliśmy takiego badania, ale tak na wyczucie, prawie fifty-fifty, 50 procent katoli- ków i 50 procent prawosławnych, i tam jeszcze parę. Są, jest Tatarzy, ale to mniej, to jest mniejszość (K/75-89/UTW-9). Zebrane materiały pozwalają na przypuszczenie, iż z obiema instytucjami związani są wyznawcy katolicyzmu, prawosławia, islamu i kościołów protestanckich oraz osoby areligijne. Nawet jeśli przy różnych wypo- wiedziach pojawiają się opinie o wyznawcach poszczególnych religii, to raczej nie mają tonu wartościującego. Podobnie w odniesieniu do poglądów politycznych – najczęściej pojawiają się deklaracje, że nawet jeśli między ludźmi starymi są w tym względzie różnice, to nie są one akcentowane. Osoby dyskutujące o polityce przeważnie są uważane za naruszające spokój innych i „narzekające". Rzadkie formułowanie opinii o decyzjach rządzących, deklarowanie chęci oddziaływania na elity lub przejawiania innych form uczestnictwa w życiu politycznym, zdaniem respondentów może wynikać ze swoistego „zmęczenia" tą tematyką i pogodzenia się ze swoim położeniem. Oni już tyle lat tu są, że oni to tam już nie politykują, bo co to? To już wszystko przepolityko- wane, przewalcowane na różne sposoby, a to i tak nic nie da (M/75-89/DPS-1) – za- uważa jeden z rozmówców. Słuchacze UTW zaś zakładają, iż poruszanie zagadnień związanych z polityką może prowadzić jedynie do zbędnych sporów i konfliktów, gdyż ludzie starzy często zdają się udzielać poparcia różnym partiom politycznym, a więc nie posiadają ugruntowanej tożsamości politycznej: To się zawsze zdarza, na poglądy polityczne, bo to jest opcja taka, a to taka. Czasami słychać: oficjalnie tego nie ma, tylko tak się słyszy, że jedni są za tym, drudzy są za tym, a inni w ogóle nie są za nikim (K/60-74/UTW-13); O, to jest dużo. Ja to, wie pan, unikam tych dyskusji, ponieważ czasami mnie... wie pan, lubię politykę, bo mój mąż lubił politykę i on mu- siał mieć słuchaczkę, to ja się wciągnęłam. Ale teraz to unikam, dlatego że w końcu K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 197 nie wiem, jakiej kto jest zwolennikiem partii, jak on jest ustawiony i czasami w ta- kiej dyskusji to można się doprowadzić do wymiany, wie pan, słów niepotrzebnych (K/75-89/UTW-9). W trosce o utrzymanie atmosfery wspólnotowości unika się po- dejmowania na forum UTW tematów, dyskusji i debat związanych „ze światem po- lityki". Nie zawsze jednak to się udaje – niekiedy wykładowcy akademiccy, prele- genci i zaproszeni lub przypadkowi goście, którzy nie są słuchaczami UTW, narusza- ją tę zasadę: Bardzo mocno na to zwracamy uwagę, żeby ani wykładów politycz- nych nie było, ani religijnych, ani kulturowych. Czasem się niektóry wykładowca tam zapędzi, choćby jak ostatnio trochę o tym wprowadzeniu stanu wojennego... Natomiast jest taka tradycja przy ustalaniu tematów w radzie programowej, żeby tego nie było (M/75-89/UTW-2). Mimo wszystko trudno zakładać, iż w kategorii społecznej ludzi starych nie występują podziały ze względu na przekonania religijne oraz poglądy polityczne. Może świadczyć o tym mnogość wypowiedzi na temat Radia Maryja i związanych z nim instytucji oraz ruchu społecznego Rodzin Radia Maryja. Opinie w tej materii zdecydowanie częściej formułują słuchacze UTW niż mieszkańcy DPS. Niemniej ze względu na złożoność zagadnienia można sądzić, iż przedstawienie i zrozumienie ludzi starych związanych z ruchem Rodzin Radia Maryja powinno być przedmio- tem odrębnych badań. W tym miejscu przybliżone zostaną jedynie ogólne obser- wacje i wnioski, których z pewnością nie można odnosić do wszystkich wspólnot, ruchów i stowarzyszeń religijnych475. Chcemy, czy nie chcemy – jest społeczeństwo, które zostało wychowane w określonej kulturze, w określonym duchu, w określonej tradycji – i jedni potrzebują, żeby dalej się dokształcać, opanować języki, zdobywać wiedzę nowoczesną; inni zaspokoją się tym, żeby mieć kontakt, porozmawiać, wy- cieczkę zorganizować; a jeszcze inni no czują się najlepiej na modlitwie (M/7589/UTW-2) – opisuje jeden z respondentów. W przeważającej mierze badani zdają się akceptować powiązanie z Radiem Maryja praktyk religijnych, zrzeszanie się w grupach wyznaniowych i prace na rzecz parafii; krytycznie jednak odnoszą się do traktowania tego medium jako aparatu propagandowego partii politycznych. Po- nadto wybór tej oferty medialnej jest uznawany za sprawę prywatną, niekiedy jed- nak można odnieść wrażenie, iż słuchacze Radia Maryja muszą się ukrywać ze swo- ją aktywnością i zainteresowaniami: Nie, tego tam nawet nikt nie wie – kto słucha, kto nie słucha, nie. Tzn. ludzie... i nie interesują się tym, co kto robi, i nie afiszują się tym (K/60-74/UTW-6); Są i na Uniwersytecie tacy, co słuchają tego radia. Znaczy... w tej grupie, co ja z nimi jestem, to mamy bardzo negatywne zdanie na temat tego 475 Zob. S. Grotowska, Seniorzy w przestrzeni publicznej. Kapitał społeczny uczestników wspólnot, ruchów i stowarzyszeń katolickich, op. cit. 198 | A n d r z e j K l i m c z u k radia. Ale są takie „radiomaryjki" – to wiem, że są. Są, ale ja uważam, że ich za dużo nie ma. Ale są na pewno (M/60-74/UTW-12). Osoby związane z UTW często zakłada- ją, że słuchacze Radia Maryja stanowią radykalnie wyróżniającą się zbiorowość na tle ogółu ludzi starych. Rzadko są skłonni twierdzić, iż jej przedstawiciele mogą lub nawet powinni uczestniczyć też w działalności UTW – co, z socjologicznego punktu widzenia, mogłoby się przyczyniać do tworzenia pomostowego kapitału społeczne- go (ang. bridging): Ja myślę że ci, którzy chodzą na Uniwersytet, to mają te zaintere- sowania trochę inne, bo by siedzieli w domu i słuchali – a ci, którzy nie przychodzą, to właśnie... bo każdy coś musi sobie znaleźć. (...) Słuchają, to jest ich – że tak po- wiem – pogląd, ale myślę, że mogą... mogą uczestniczyć w innych zajęciach, czy w pomocy komuś, czy coś. Mogą... Nie myślę, żeby to zabierało tak ich czas i było po- nad wszystko. Nie przypuszczam. Może u niektórych... (K/60-74/UTW-11). Na podstawie licznych wypowiedzi badanych, można stwierdzić, że media o profilu religijnym (uwzględniając najpopularniejsze w tej grupie – Radio Maryja) spełniają istotną funkcję w życiu osób starszych. Rozmówcy, którzy często sami słu- chają rzeczonej rozgłośni, kontaktują się z innymi słuchaczami wśród swojej rodzi- ny, znajomych, czasem nawet wśród przypadkowo napotkanych osób, wymieniając poglądy i informacje. Zebrane materiały pozwalają przypuszczać, iż wśród słuchaczy tworzą się nieformalne grupy, w których można zaobserwować występowanie wią- żącego, ale i zarazem wykluczającego, kapitału społecznego (ang. bonding) – dzia- łalność tych grup jest nakierowana przeważnie na realizację partykularnych celów, przy czym może przynosić i pozytywne, i negatywne efekty zewnętrzne. Część roz- mówców zakłada, iż aktywność Radia Maryja i osób z nim związanych jest korzyst- na dla społeczeństwa, gdyż m.in. ułatwia ludziom radzenie sobie z sytuacjami kry- zysowymi, daje poczucie łączności z podobnymi sobie osobami, pozwala na pogłę- bienie wiary, służy zagospodarowaniu czasu wolnego: To całe nasze życie. Ja nawet nie rozumiem życia swojego bez Radia Maryja. Dlatego ja przyjechała [do Polski – przyp. A.K.], bo tam ja nie mogła. Tylko dlatego jestem tutaj. I jakby nie Radio Ma- ryja, to ja bym dużo się nie nauczyła. Ja poznałam wiele, czego ja wcale nie znałam w życiu, bo ja mało byłam w Polsce. Ja nie miałam nawet tego różańca. (...) Ludzie, młodzież nawet, było dużo niewierzących – oni byli wcale źli, tacy zgorszeni, a jak zaczęli słuchać tego, modlić się, to mówią, że odmieniło się ich całe życie (K/7589/DPS-10); Wiem tylko jedno: jestem przekonany, ponieważ Radio Maryja jest w całym świecie, istnieje i słyszalne jest, to tak... ci ludzie – ci, którzy są gdzieś w Ameryce lub Australii, na innych kontynentach świata, słuchają. Oni... nie wiedzą, nie znają naszych codziennych spraw. Nie znają naszego życia i w różnych sprawach bazują swoje poglądy inaczej. Ale teraz zlikwidować to... to przecież zabierze się K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 199 ogromnie dobre rzeczy narodowi – szczególnie temu, który jest gdzieś za granicą, a który słucha tego radia, bo oni nie znają naszych warunków, nie wiedzą, jakie one są (M/75-89/UTW-10). Niemniej w wypowiedziach uczestników UTW przeważają opinie krytyczne, zarówno wobec słuchaczy Radia Maryja, jak i osób prowadzących tę rozgłośnię. Natomiast mieszkańcy DPS głównie zwracają uwagę na jakość i treść przekazów. Można przypuszczać, iż osoby związane z Rodzinami Radia Maryja i UTW dysponują odmiennym kapitałem ludzkim, społecznym i kulturowym. Badani za- kładają, iż za słuchaczy Radia Maryja uchodzą przeważnie starsze kobiety, określa- ne niekiedy przez nich jako „radiomaryjki" lub „moherowe berety". Stereotypowy wizerunek tej części ludzi starych uzupełnia się przede wszystkim przekonaniem o tym, iż są oni wykorzystywani w grach politycznych i traktowani jako liczny elektorat. Rzadko można spotkać takie wypowiedzi: Tam jest 2-4 miliony ludzi, któ- rzy tego słuchają i czują, że oni realizują się w tym – nawet jak nie może pójść do ko- ścioła, ale słucha. Wydaje mi się, że gdyby... gdyby mniej tam polityków chodziło, gdyby mniej upolityczniano, to po prostu nie można by było powiedzieć, że te radio szkodzi. Dla społeczności – dla tej konkretnej społeczności – ono jest potrzebne. Kto nie chce, może nie słuchać. Natomiast publicznie wzajemnie, i to obustronnie – i ze strony ojca Rydzyka, i z drugiej – jest atak na jakieś tam jego sprawy, czy próba na- stawienia przeciwko ze strony mediów nieprzychylnych. Wyciąga się te najbrudniej- sze rzeczy albo że to „moherowe berety". To dla większości społeczeństwa jest obraza, bo jak ja pójdę teraz do kościoła i patrzę, to większość czuje się w tym dobrze, bo cie- pło się ubiera. To nie można z tego robić jakiegoś pośmiewiska (M/75-89/UTW-2). Ponadto słuchacze Radia Maryja przeważnie uchodzą za osoby z niższym wykształceniem, żyjące w zacofaniu, przywiązane do tradycji narodowych i otacza- jące się dewocjonaliami. Nierzadko też są opisywane jako osoby przejawiające za- chowania dewiacyjne: agresywne, zakłócające spokój, „fanatycznie religijne" i ze- wnątrzsterowne – posłuszne władzy innych i pozbawione kontroli nad własnym życiem. Przykładowo: Ci ludzie, co słuchają tego, to jest bardzo niski poziom, to już takie, takie dno, dosłownie. W ogóle to są ludzie na bardzo niskim poziomie (M/6074/UTW-12); No ja już mam 80 lat i też jestem stary. Moja żona też no już miała 76 jak umarła, też już nie była młoda. Ale, ale my Radia Maryja nie słuchamy (śmiech). Ani ona, ani ja. To jest, to jest raczej dla ludzi... no my mamy te wyższe wy- kształcenie (M/75-89/UTW-8); To są trochę, to są, mnie się wydaje, że to są ludzie z mniejszym wykształceniem i to są chyba wychowani już w takim, w takim kulcie dla jednej osoby, tak jak kiedyś złotego cielca, tak teraz tym złotym cielcem jest Ojciec Rydzyk... Jest tam sporo... fanatyków. To są fanatycy... Nic, klapki na oczach 200 | A n d r z e j K l i m c z u k i tylko to. Skądinąd nie jest prawdą, że on jest takim katolikiem prawdziwym (K/6074/UTW-13); Fanatyków tego radia jest masa i się przez to ludzie dzielą. Dzielą się – to różni ludzie są, diametralnie. Źle, że są takie podziały... (K/60-74/UTW-7); Jestem katoliczką, bardzo wierzącą, ale nie słucham Radia Maryja. Mi się wydaje, że tam po prostu jest za dużo takiego... po prostu przesadzają. Nadgorliwość zawsze jest nie- wskazana, jak ja mówię (K/60-74/UTW-6); To stare babuleńki bez wykształcenia – wychowana w religii i w dalszym ciągu wierząca. Bo młodzież to już na religię róż- nie patrzy, ale te stare babuleńki no są nabożne, bo tak było i tak zostało. Taka tra- dycja. I one tak są, i one różaniec tam klepią, Radio Maryja nastawione. Ja jak cho- dzę na swoją działkę, to latem tam taki po lewej stronie domek jest i tam otwarte okna, i na pełny regulator Radio Maryja zasuwa. To ja tak przechodząc, to tam usły- szę, usłyszę – powiedzmy – modlitwy, takie tam różne, no. No i to takiej starej babu- lince, jak ona przy tym tylko siedzi, tylko jej to radio bębni, no to ona słucha i wierzy w to wszystko, i realizuje te wytyczne Rydzyka (M/75-89/UTW-8). Respondenci zwracają też uwagę, iż słuchanie Radia Maryja może być przy- czyną ograniczania aktywności społecznej ludzi starych i ich twórczości, sprzyjać jednowymiarowemu postrzeganiu świata, przyswajaniu informacji bez ich krytycz- nej analizy oraz nietolerancji wobec poglądów innych: Ci ludzie się nawet nad tym nie zastanawiają czasami prawda? Bo są to jednak prości ludzie. Kiedy tak się pa- trzy, że tyle inteligentnych, mądrych i wykształconych tam jest, i jak zaczną głośno te swoje racje, to aż się nożyce otwierają. Także ja nie wiem, jak to określić... czy to faktycznie wykształcenie jest powodem? Ja myślę... małe jakieś to zainteresowanie, takie różnymi rzeczami raczej. Tylko jeden kierunek: „włączę te radio, tylko jednego słucham". To wtedy człowiek tylko widzi to, co jest i nic więcej, co się wokół dzieje. Może to jest powodem. Zamknięci są na spojrzenie, na inne rzeczy i to może być efekt frustracji. I one żyją w tym, one nie wiedzą w ogóle, że w ogóle świat inaczej wyglą- da. Także ja myślę, że żeby część tych osób zobaczyło, że świat jest poza Radiem Maryja, to może też inaczej by popatrzyły na to. To jest straszne, ale taka prawda (K/60-74/UTW-3). Ponadto niejednokrotnie badani porównują działalność rozgłośni redempto- rystów do „sekty" lub „mafii" – tym samym sugerują, iż zarówno sama działalność zakonu, jak i związane z nią grupy wyznaniowe, przypominają zamknięte wspólno- ty, w których wytwarza się kapitał społeczny generujący negatywne efekty ze- wnętrzne: ograniczanie zaufania i kooperacji przy rozwiązywaniu problemów spo- łecznych, wytwarzanie stereotypów oraz przyczynianie się do rozpadu więzi mię- dzyludzkich. Przykładowo: Miałam koleżankę, która zrobiła się moją koleżanką tro- chę na siłę – chodziłam na angielski, ona się do mnie przysiadła – i faktycznie, była K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 201 bardzo za mną! Miałam operację (...) to powiedziała: „Jak mi się coś zastanie, to ona ich tam z torbami puści". Potem pojechała do Ameryki na 5 lat. Jak przyjechała, to w ogóle odmieniła się i zrobiła się w ogóle nie-człowiek – weszła w te Radio Maryja. Dzwonię do niej, bo akurat zachorowała i chciałam się upewnić, czy jej przeszło, a ona mówi: „Wiesz co? Zadzwoń potem, bo teraz ja Radio Maryja słucham". Ja mó- wię: „Że co?!" (...) Mnie to tak dotknęło. I są, ja wiem, są tacy ludzie, że to samo się dzieje: ona w to wierzy i amen, co tam powiedziane, to jest święte (K/60-74/UTW-7); Tutaj, proszę pana, tutaj oni mają oddziały te Radia Maryja i tutaj mają chyba przy kościele (...), jest tam ten oddział, to wiem, że oni tam wycieczki organizują... Mówi kolega: „Chodź, taka fajna wycieczka". Ja mówię: „A kto organizuje? A, Radio Mary- ja? No to..." (śmiech). No to samo to już mi wystarczy. Ja mówię: „Nie, dziękuję". Bo musiałabym, proszę pana, gębę na kłódkę, tak jak mówi mój syn... To są wycieczki- -pielgrzymki, połączone ze zwiedzaniem i pielgrzymowaniem, ale – proszę pana – jak ja byłam na wycieczce kiedyś, byliśmy na takiej studyjnej wycieczce w Toruniu, to były różne miejsca i chcieliśmy, wie pan, tam zwiedzić to „Imperium Rydzyka" – nie wpuścili nas. No bo to nie jest „tak" – wycieczka zorganizowana... Nie wpuścili, także wszystko to jest mafia, mafia... (K/75-89/UTW-9). Z wypowiedzi badanych można wnioskować, iż część ludzi starszych stosuje strategię unikania oraz odrzucania kontaktów i prób porozumiewania się ze słucha- czami Radia Maryja. Bezpośrednie konfrontacje i próby znoszenia stereotypów zda- ją się być utrudnione, osoby te bowiem są postrzegane jako kłótliwe, wulgarne i niebezpieczne dla otoczenia: Można rozmawiać, dopóki się nie wejdzie na temat (śmiech). Na różne tematy to można rozmawiać (M/75-89/UTW-8); Jest dużo takich starszych pań, gdzie się wystrzegam. Coś tam słowo powiedzieć na temat Radia Ma- ryja, czy tam coś zapytać, czy broń Boże o ojcu Rydzyku... no to, to jest, one wszyst- kie... te moherowe berety, jak to nazwał Tusk (K/75-89/UTW-9); Nawet, jak czasami, w jakim dzienniku ruszają tego Tadeusza, to zaraz obrońcy występują, prawda? I to takie nachalne jakieś strasznie, już fotoreporterów tam walą w ich te urządzenia... To jest beznadzieja dla mnie, co się dzieje – ja się tylko dziwię, że ludzie mają aż takie klapki na oczach, no nie wiem, jak to się dzieje. Trzeba patrzeć, a nie potępiać w czambuł wszystko. Oczy mieć otwarte, no bo do diabła – to nie może tak być... (K/60-74/UTW-3); Nie można normalnie rozmawiać, bo oni w ogóle nie uznają tego, co inni mówią, tylko to, co mówi Radio Maryja i to tylko wyłącznie jest dobre. (...) Miałam taką okazję rozmawiać z nimi. Przeciwstawiałam się, udowadniałam, żeby się troszeczkę wsłuchali i poza Radio Maryja, i wypośrodkowali te rzeczy. To dysku- sja skończyła, skończyła się... „ty masz swoją rację, ja mam swoją rację". (...) Konsen- susu żadnego nie było, ponieważ to są ludzie... Natomiast ci ludzie, którzy słuchają 202 | A n d r z e j K l i m c z u k i tego, i tego, i są troszeczkę normalniejsi... bo tamci ludzie mają troszeczkę ograni- czony sposób myślenia, oni po prostu wsłuchani są w księdza, wsłuchani są w... (K/60-74/UTW-13). Zdarza się też, iż rozmówcy zalecają unikania spotkań ze słuchaczami Radia Maryja, uznając ich za niewiarygodnych partnerów: Ja kiedyś wracałam pociągiem od syna i w przedziale siedziała pani. Pytam: „Wolne?" „Wolne, proszę". Wsiadłam, wyjęłam książkę, bo ja w ogóle dużo czytam. Długa droga, wyjęłam i czytam. No i ta pani zaczęła ze mną rozmowę. Z początku tam niechętnie odpowiadałam, ale po- tem... No ta pani zaczęła kierować rozmowę na tory takie, zorientowałam się, że to jest radiomaryjna, patrzę, że trzyma różaniec w ręku, mnie to nie przeszkadza, niech trzyma, niech sobie odmawia ten różaniec, co to mnie przeszkadza? Dojechaliśmy do G., ja sobie myślę: „Boże Drogi, żeby ktoś w G. wsiadł, bo jak – nie daj Boże – nie wsiądzie, to chyba będzie trzeba przesiąść się, bo zamęczy". Nikt nie usiadł. Myślę so- bie: „Boże Drogi, co tu robić?". I na szczęście ona wysiadła w O., bo ja bym już nie wytrzymała. Ona potem to mi już wręcz dyktowała, a potem zaczęła mnie nawet wyzywać, bo ja z początku zaczęłam jej kontry stawiać, jak ona A o swoich poglą- dach takich, to ja B. No i jak ona zobaczyła, że ja tak, a nie inaczej wyrażam się o jej poglądach, to ja nie wiem – może pobić, to by mnie nie pobiła, ale krucho by było ze mną. No, ale wysiadła. I od tamtej pory jestem bardzo ostrożna. Jeśli z kimś gdzieś tam gadam tak i tylko się zorientuję, to od razu dyskusję przestawiam na inne tory, a najlepiej – przestaję od razu dyskutować. Z takimi ludźmi bardzo trudno dyskuto- wać. To są ludzie, którzy mają klapki na oczach. (...) Te osoby, nazwijmy to radioma- ryjne, to one nie dopuszczają do siebie myśli, że pan może myśleć inaczej. One w ogóle nie... one w ogóle nie rozumieją, że ktoś ma myśleć inaczej. Więc proszę uwa- żać. Ja mówię, ja kilka razy się zetknęłam z takimi ludźmi, z nimi nie idzie dyskuto- wać. Mógłby pan oberwać, może po głowie to nie, ale słówkami takimi... Bo te ra- diomaryjne to... potrafią. Także pamiętałby pan długo, więc raczej radzę, żeby tak nie korcić losu (K/60-74/UTW-4). W zebranych materiałach pojawiają się też opinie o osobach prowadzących Radio Maryja. Głównie są to wypowiedzi traktujące o założycielu i dyrektorze roz- głośni – ojcu Tadeuszu Rydzyku. Badani przeważnie uznają, iż jest to nie tylko lider ruchu społecznego, lecz też znaczący autorytet moralny i wzór osobowy, który może wywierać wpływ na codzienne decyzje wielu ludzi starych. Ojciec dyrektor jest opi- sywany jako osoba wykształcona i zaradna, ale także jako „zakonnik", „mędrzec", „autokrata", „manipulator", „człowiek medialny" i „biznesmen". Respondenci uzna- ją, iż w swoich audycjach upraszcza rzeczywistość, tworzy teorie spiskowe, rozsiewa nieufność, podejrzenia i niepewność, wzbudza konflikty, propagując stronnicze po- K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 203 glądy polityczne i krytykę władz państwowych. Przykładowo: Mimo że jestem pra- wosławny, słucham Radia Maryja, bo tam, to pouczenie jest. Nie lubię tylko, jak się z polityką tam niepotrzebnie wtrąca... No, trochę fanatyzmu tam jest. A to nie może być. W stosunku do innego wyznania, załóżmy, czy do narodowości innej. Polityka tam nie powinna być ta. A w szczególności do drugiej narodowości lub do drugiego wyznania. (...) No, mnie się nie podoba mowa ta... No, na Rosjanów, jak ja nieraz słyszę. To tam taka mowa, taka niesmaczna jest. (...) Krytykują Rosjan, a to nie po- winno być. Jak jest modlitwa, to nie powinna być krytyka, a w szczególności powin- ni łączyć. Nie dzielić, a łączyć tak to wszystko. Żeby nie było zła tyle, co jest. A to taki stosunek troszeczkę... I mówią, że chcą postawić nasi rakiety, na granicy... To już, wie pan, jest niedobrze. A Rosjanie, to co, będą na to obojętnie patrzeć? Nie (M/7589/DPS-9). Ponadto dyrektor Radia Maryja dla części respondentów zdaje się być osobą stojącą ponad prawem, której krytyka nieraz łączy się z podziwem: Muszę powiedzieć, że to jest zdolny człowiek, że porwał taką masę ludzi, że no... bo u nas wiara jest, Kościół – i z tym również takie wielkie zacofanie (M/60-74/UTW-12); Ten człowiek ma... w moim pojęciu on jest autokratą. On, to tak samo, jak ci ludzie – on wierzy tylko w to, co mówi i tak przekazuje wszystkie te wiadomości ludziom. Otu- mania – że tak powiem brzydko. (...) On ma to grono ludzi takich, no wpatrzonych w siebie, niedających nikomu nic do powiedzenia. Tylko ojciec Rydzyk... też ma tro- chę racji, też jest mądrym człowiekiem, przecież to jest człowiek w końcu, zwyczajny mnich, też ma trochę racji, ale on idzie pod publiczkę (K/60-74/UTW-13); Z jednej stro- ny ja przyznaję, że on ma w sobie tę charyzmę, bo to trzeba znaleźć człowieka, który by potrafił takie imperium robić, ale... kolejne rządy przez 20 lat brały za rozliczenie i nikt jego nie rozliczył. NIKT jego nie rozliczył, a on potrafi to wszystko zorganizo- wać, zrobić, jak on to wszystko rozbudował i dalej ma plany, to ja pod tym wzglę- dem uważam, że to jest... Niby tam papież ma wgląd, ale nikt go nie usidlił. I tyle skarg tam różnych wpłynęło, i wszystkie rządy go kolejne nie rozliczyły. No nie po- doba mi się ta jego polityka – w pewnym zakresie, bo nie wszystko. Niektóre tam te homilie i taka babcia – wie pan, na wsi, która tam nie była w teatrze, w kinie i ona tylko tego słucha i ma, prawda, takie pragnienie posłuchać, no więc ona, uważam, że rzeczywiście ona to akceptuje. Ale jak ja niektóre słuchałam... to rzeczywiście są... to jest, że zamiast tak jak Chrystus, jak „rzucicie kamieniem", a tu słowem – żeby łą- czyć tych katolików, niestety... W każdym bądź razie on nazwał prezydentową „żabą i czarownicą", i że to szambo ona zorganizowała, bo ona chyba zebrała panie na Dzień Kobiet rok temu, to on nazwał, że to szambo... No to, jak tak można pierw- szą damę w kraju ubliżyć? I prezydenta również? No, ale go nie rozliczyli, bo chcieli poparcia, te jego „moherowe berety", jak to nazwał Tusk. Bo wie pan, to też jest 204 | A n d r z e j K l i m c z u k polityka... I te partie nie realizują wszystkich zadań, no bo niektóre tylko... czyli ci politycy też nie spełniają swojego zadania i ten Rydzyk to wykorzystuje... (K/75-89/UTW-9). Dyrektor Radia Maryja jest też uznawany za osobę, która potrafi mobilizo- wać do działania rzesze słuchaczy i rozporządzać ich rozmaitymi zasobami. Najczę- ściej badani zwracają uwagę na wykorzystywanie zasobów czasu wolnego oraz ka- pitału ekonomicznego i kapitału społecznego, do których mają dostęp ludzie starzy. Dodatkowo korzysta z subwencji państwa i Unii Europejskiej. Badani często przy- puszczają, iż dochodzi do marnotrawienia środków finansowych, co prowadzi do utraty zaufania zarówno wobec Radia Maryja, jak i wielu innych instytucji publicz- nych: My mamy znajomych właśnie takich. Nasze dzieci żyją z dziećmi tej pani, któ- ra nawet wszystką swoją rentę wysyła na Radio Maryja. I córka nie ma nawet nic do powiedzenia. No, bo to jej renta. A jak Radio Maryja, to w ogóle w chacie nic nie ma (M/75-89/UTW-5); Matka mojego, dużo młodszego znajomego, która słucha Ra- dia Maryja – ona zamiast, bo oni mają czwórkę dzieci – to ona, zamiast pomóc wnu- kom, to ona wysyła na Radio Maryja – „bo Rydzyk apelował". Druga to chodzi na- wet do szpitala i ludzi ciężko chorych, i jak są wybory, to ona nosi ulotki, na przy- kład jak teraz były ulotki PiS-u, to nosi, żeby na PiS głosować, ponieważ ojciec Ry- dzyk akceptuje tę partię. I to ja znam dużo takich wypadków, to jest różnica. Tacy, którzy słuchają, po prostu to jest... ja bym nazwała to ubezwłasnowolnieniem (K/7589/UTW-9); To jest człowiek, o którym dobrego słowa powiedzieć nie można ani jed- nego, tylko same... No bo jeżeli on zmusił do ściągnięcia dziesiątków milionów zło- tych niby to na, na ratowanie stoczni, zna Pan tą historię, tak? (...) Rydzyk to... czy on jest wierzący, to tego nie wiem, ja w to bardzo wątpię. To jest biznesmen, który za pomocą kościoła robi biznes i walutę. Przecież to jest bogacz, to jest milioner... nie milioner, a miliarder już. No nie wiem, bo to... Ale jeżeli on buduje zespoły ogromne różne, te uczelnie, nie uczelnie, przecież to, to ciężkie miliony. Tam te 25 milionów jemu na, na badanie tego, geotermicznej, słyszał Pan? I ładuje rząd pieniądze w ten kościół. No niestety. (...) Płaciłem jakiś tam rachunek na poczcie i taka sobie babu- leńka ta, ten moherowy beret, wzięła przekaz no i, i wypisuje, a przekazy na poczcie już są od razu zaadresowane na Rydzyka. To już gotowy druczek. Tylko wpisała sumę i ona mówi: „To no ja 20 złotych tylko mogę, bo mam 460 złotych emerytury, no ale ksiądz Rydzyk kazał przesyłać na utrzymanie". A wtedy kazał przesyłać na stocznię. „Bo ksiądz kazał"... To jest autentyczne co ja widziałem, to nie jest z opowia- dania. Byłem przy tym świadkiem. Bo z opowiadań, to ja historii nie powtarzam... On wymuszał, wymuszał tymi swoimi audycjami w Radiu Maryja, że te babulki wszystkie musiały jemu płacić. A gdzie on te miliony wsadził? Czy Stocznia Gdańska K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 205 dostała chociaż złotówkę z tych milionów, co on ściągnął? No ani grosza (M/7589/UTW-8); I to rząd trochę w tym zaszkodził, bo on wywalczył właśnie dla Radia Maryja tę dotację z Unii, i nasze społeczeństwo, i ten kler, który uważa, że oni mają za mało, skoro coś chcą – to, tamto i jeszcze tę Świątynię Opatrzności... Ludzie nie ja- dają, a tam trzeba budować, ale to już na gwałt! (K/60-74/UTW-7). Niemiej działalność Radia Maryja i związanego z nim ruchu społecznego wygląda nieco inaczej z perspektywy mieszkańców DPS. Osoby te raczej nie opisu- ją i nie oceniają słuchaczy tej rozgłośni. Zdarza się jednak, że wypowiadają się na temat ojca Tadeusza Rydzyka. Może na niego ludzie... no dużo bardzo wymyślają, że on to mówi, że on to zrobił, że on tamto, takie pieniędzy ma. To nieprawda, to ra - dio jemu to my tam opłacamy, sami, bo to wszystko od ludzi, i te budowle, i to wszystko. I to na niego już najeżdżają za bardzo. No i on nie daje się trochę. Z każde- go człowieka jest trochę za i przeciw. (...) Bardzo cenię jego. Nie podoba mnie się, jak on się powtarza, kilka razy to samo mówi, to mi się nie podoba (K/75-89/DPS-10); Nie dodzwaniają się do niego (M/60-74/DPS-11); Różnie bywa. Nieraz dzwonią, opowia- dają, jak to im źle. Nieraz krytykują te radio. Bywa to też niesmacznie. W ogóle na duchowne osoby, ja uważam, że człowiek wiary nigdy nie powinien źle mówić (M/75-89/DPS-9) – stwierdzają respondenci. Zebrane materiały pozwalają przypusz- czać, że część słuchaczy Radia Maryja uznaje, iż rozgłośnia jedynie pośredniczy w ich własnej aktywności (tj. przekazywanie datków pieniężnych) na rzecz innych ludzi. W zamian otrzymuje się wsparcie duchowe i poczucie solidarności z podob- nymi sobie ludźmi oraz „obietnicę pozostawienia po sobie śladu" w rozmaitych in- westycjach o charakterze sakralnym (np. świątynie, pomniki, cmentarze). Ponadto część audycji pozwala na aktywne uczestnictwo słuchaczy, co sprzyja ich zaangażo- waniu i komunikacji. Czas antenowy zdaje się mocno ograniczony wobec „bogac- twa problemów życiowych", jakie słuchacze chcieliby poruszyć publicznie, a które przypuszczalnie spotykają się z „niedostatkiem uwagi" ze strony osób niezwiąza- nych z Radiem Maryja. W takich warunkach dodzwonienie się do rozgłośni może być traktowane jako duże osiągnięcie zarówno w wymiarze społecznym, jak i du- chowym. Poza tym możliwe, że w skrajnych sytuacjach zupełnej nieufności wobec bliskiego otoczenia, część ludzi starych przenosi resztki zaufania na kierownictwo ra- dia i liderów związanego z nim ruchu społecznego. Stąd już niebezpiecznie blisko do marzeń o silnym przywódcy o charyzmatycznej osobowości, który w ustroju pa- ternalistycznym mógłby przywrócić stabilny ład społeczno-gospodarczy. Radio Ma- ryja i liderzy ruchów religijno-społecznych, zdają się znakomicie odpowiadać na ta- kie potrzeby, bowiem prócz wpływowych przywódców i ich władzy medialnej, spełniają także rolę pośrednika-kapłana w porządku sakralnym. Podsumowując, 206 | A n d r z e j K l i m c z u k należy stwierdzić, iż możemy mieć do czynienia z powiązaniem dwóch uzupełnia- jących się strategii stanowiących funkcjonalne substytuty zaufania: paternalizmu i wiary w opatrzność. Praktyki te mogą ograniczać podmiotowość i aktywność spo- łeczną osób starszych. 3.6. Seniorzy o swoim wizerunku w mediach masowych 476 Komunikacja o globalnym zasięgu to jedna z głównych cech charakteryzują- cych społeczeństwa nowoczesne. Środki masowego przekazu znacznie oddziałują na dynamikę zmian, innowacje, wzory konsumpcji, nowe style życia oraz wiedzę o wydarzeniach w wymiarze lokalnym i globalnym. Nadmiar informacji sprawia jednak, iż odbiorcy obojętnieją na doniesienia, opierają się im, bądź też tracą orien- tację w rzeczywistości, odczuwając niepewność co do stałości i spójności świata. W społeczeństwach przedindustrialnych to nie mass media, a starsze pokolenia od- grywały istotną rolę w przekazywaniu młodszym dorobku przodków. Interesująca staje się zatem próba analizy, w jaki sposób ludzie starzy postrzegają docierające do nich treści medialne, uwzględniające ich wizerunek, problemy i interesy. W tym kontekście rodzą się także pytania, jakie ta kategoria społeczna ma oczekiwania wo- bec funkcji mediów oraz czy jest na tyle znacząca i zorganizowana, aby podejmo- wać próby kształtowania środków przekazu zgodnie z tymi oczekiwaniami. Pod pojęciem wizerunku, za P. Sztompką rozumie się „sumę wszystkich ze- wnętrznych cech, które dadzą się zaobserwować, a które mogą świadczyć o wiary- godności partnera"477. Bezpośrednio obserwowalne cechy poszczególnych osób to: ich wygląd, zachowanie i otoczenie. Tak rozumiany wizerunek – obok reputacji i ak- tualnych osiągnięć jednostki – stanowi kryterium, na podstawie którego ludzie de- cydują o obdarzeniu innych zaufaniem (zatem także o tworzeniu kapitału społecz- nego). Określenie „wizerunek" jest zbieżne z koncepcją fasad, którą sformułował E. Goffman w teorii dramaturgicznej służącej do analizy różnych sytuacji, spotkań i zgromadzeń w życiu codziennym478. Fasady świadczą o cechach grupy wiekowej 476 W niniejszym podrozdziale wykorzystane zostały fragmenty opracowania: A. Klimczuk, Ludzie starzy o swoim wizerunku w mediach, [w:] P. Gliński, I. Sadowski, A. Zawistowska (red.), Kulturowe aspekty struktury społecznej. Fundamenty. Konstrukcje. Fasady, Wyd. IFiS PAN, Wydział Histo- ryczno-Socjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Warszawa 2010, s. 383-395. Tematyce wizerun- ków i materiałów wizualnych, które oddziałują na tworzenie stereotypów starości, autor poświęcił odrębne badania: A. Klimczuk, W kreatywnym chaosie. O zróżnicowaniu starości na przykładzie prac społeczności deviantART.com, [w:] H. Jakubowska, A. Raciniewska, Ł. Rogowski (red.), Patrząc na starość, UAM, Poznań 2009, s. 165-211. Odmienne badania oparte na monitoringu mediów przedstawia Raport medialny. Wizerunek Osób Starszych w Mediach, Press-Service, Fundacja na rzecz kobiet „Ja Kobieta", Poznań-Warszawa 2007. 477 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 226. 478 E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, PIW, Warszawa 1981, s. 156-195. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 207 i klasy społecznej, do której należy ich posiadacz. Można także nimi manipulować, by wywołać na innych podmiotach określone wrażenie. Autentyczne cechy jed- nostki można poznać niejako podglądając ją za kulisami, gdzie odpoczywa i przygo- towuje się do dalszego odgrywania ról społecznych; w sferze prywatności i anoni- mowości ukrytej przed resztą świata. Nie wszyscy skutecznie manipulują fasadami, dlatego aby aktywnie kształtować swój los, powinni uruchomić zasoby kulturowe, których być może nie są świadomi, nie potrafią lub nie chcą używać. Dopiero zako- munikowanie innym posiadanych cech, umiejętności i kompetencji sprawia, że za- soby te stają się kapitałem kulturowym otwierającym dostęp do określania i reali- zacji pragnień oraz konwersji tych zasobów na inne, jak np. znajomości, władza, pieniądze, style życia479. Upraszczając: mass media zajmują się zdobywaniem uwagi odbiorców po- przez poszukiwanie i prezentację coraz to nowszych treści, aby następnie odsprzedać ją przemysłowi reklamowemu i zachęcić audytorium do konsumpcji innych wy- tworów480. Media są zatem w stanie zarówno „zaglądać za kulisy" i obnażać fakty podważające zaufanie do osób i grup, jak też (np. w przerwach reklamowych, pro- gramach typu lifestyle) udzielać porad z zakresu kształtowania wizerunku sprzyjają- cego sukcesom. Według B. Jałowieckiego, wybiórcze, rynkowe zasady mediów sta- ją się zagrożeniem dla demokracji, podważając możliwość kształtowania opartego na zaufaniu społeczeństwa obywatelskiego481. Z drugiej strony P. Sztompka twier- dzi, że mogą budować kulturę zaufania i współdziałania, zwiększając przejrzystość organizacji społecznej (monitorując działalność instytucji i polityków, zachęcając ich do otwartej działalności na rzecz podnoszenia współpracy i zaangażowania obywa- teli) oraz edukację dla zaufania (w zakresie: podkreślania ciągłości tradycyjnych sty- lów życia, reguł i zwyczajów; uwzględniania tematyki zaufania i nieufności w de- batach publicznych oraz ukazywania wzorów opłacalności postępowania ufnego)482. Ludzie starzy raczej nie współtworzą środków masowego przekazu, ale są ich głów- nymi użytkownikami. Kolejne edycje „Diagnozy Społecznej" dowodzą zwiększania się czasu poświęcanego na oglądanie telewizji przez osoby powyżej 65. roku życia, czyniąc z nich najliczniejszą grupę odbiorców (do 1 godziny oglądania: 17,4% w 2007 roku i 6,7% w 2011; 1-3 godziny: 55% i 47,5%; 3 i więcej godzin: 27,6% i 45,7%)483. Bier- ne uczestnictwo seniorów w życiu społecznym tłumaczy się powszechną dostępno- 479 P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, op. cit., s. 104. 480 K. Krzysztofek, Status mediów cyfrowych: stare i nowe paradygmaty, „Global Media JournalPolish Edition" 1/2006, s. 12. 481 B. Jałowiecki, Media a społeczeństwo obywatelskie, [w:] M.S. Szczepański, K. Bierwiaczonek, T. Nawrocki (red.), Kapitały ludzkie i społeczne a konkurencyjność regionów, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008, s. 109. 482 P. Sztompka, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, op. cit., s. 296-300. 208 | A n d r z e j K l i m c z u k ścią i łatwą obsługą sprzętu radiowo-telewizyjnego, brakiem wzorów aktywnego spędzania czasu wolnego, niedostatkiem aktywności w poprzednich etapach życia, brakiem przygotowania do starości, słabą kondycją ekonomiczną i ograniczoną do- stępnością odpowiednich instytucji i urządzeń rekreacyjnych. W opinii respondentów, przekazów o ludziach starych w mediach jest nie- wiele – a jeśli już, to przeważają utrzymane w konwencji negatywnego stereotypu starości. Informacje te przedstawiają ich jako osłabionych, zaniedbanych, ubogich, nieufnych, zabobonnych i pozbawionych wiedzy. Rozmówcy nie kryją też oburze- nia i ironii wobec odczuwanego nadmiaru informacji o osobach od nich młodszych: Denerwuje mnie te obnażanie tych kobiet golutkich, te zabawy. To człowiek się ukrywał, było tak skromnie, a teraz tak wszystko takie przesycone. Mnie to się nie podoba (K/75-89/DPS-6); A co mają pokazywać? Pięknych, młodych? Świat, życie nie składa się tylko z pięknych i młodych. Społeczeństwo nie jest społeczeństwem anio- łów pięknych, cudnych. Taka Jennifer Lopez czy inna Doda, a w cholerę z nią. To trze- ba pokazywać, to co jest – na co dzień otacza nas (K/60-74/DPS-5). Z wypowiedzi przebija brak zgody na przemoc symboliczną – narzucanie wartości i dóbr związa- nych z młodością jako społecznie pożądanych. Badani sugerują, iż istnieją alterna- tywy wobec obecnego stanu rzeczy – chociażby dlatego, że dawniej ludzie starzy byli traktowani w prezentacjach medialnych na równi z innymi i nie wymagali specjalnej troski. Współcześnie zaś pojawiają się jako drugoplanowi bohaterowie seriali telewizyjnych, postacie nieruchome, pogrążone we wspomnieniach i samot- ne: No ten tam Lucjan w „M jak miłość" i Basia no, no to przy okazji babcia, ale cała sprawa opiera się na młodych, no niestety, bo życie idzie do przodu, życie idzie do przodu, pokazuje się problemy młodych: co mają, gdzie chodzą do szkoły, czy do pra- cy. A te dziadki, to już tak to w ogródku, to w domu, to w ogródku, to w domu, no i tyle (K/60-74/DPS-5). Respondenci uważają, że nadawcy komunikatów masowych traktują temat starości jako marginalny, tudzież zastępczy, kiedy brakuje ważniejszych doniesień. Niemal wyłącznie skupiają się przy tym na sytuacjach nadużyć lub zaniedbań, któ- re da się oprawić emocjonującymi komentarzami i sensacyjną narracją – tak, by wydarzenia i ich bohaterowie wywołały w odbiorcach silne wrażenia. Przekazy takie dostrzegane są głównie w mediach ogólnopolskich, sporadycznie w lokalnych. Że tam nauczyciel bez grosza został, ani emerytury, ani nic nie ma, tak to się dba u nas w Polsce. Dyrektor mówi: „Dałem zwolnienie, bo zachorował". Taka dbałość 483 J. Czapiński, Polak przed telewizorem, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007..., op. cit., s. 226; J. Czapiński, Polak przed telewizorem, [w:] J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011..., op. cit., s. 261. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 209 o starszych ludzi (M/60-74/DPS-3); Pokazują, jak w ogóle żyją w nędzy, jak nie mają tam warunków podstawowych do życia: nie ma światła, nie ma wody, gdzieś tam tego... Takie same w większości, smutne rzeczy pokazują (K/60-74/UTW-11) – mówią badani. Notoryczne jest ukazywanie starszych w potrzebie, zmagających się z prze- ciwnościami losu, pozbawionych rent i emerytur, jak też szacunku za lata pracy i wkład w wychowanie następnych pokoleń. Pośród typowych problemów ludzi starych w mediach, badani dostrzegają niedostateczną opiekę zdrowotną, przemoc słowną i fizyczną oraz napady i wymu- szenia. W wielu przekazach masowych pada akcent, iż nagromadzenie wszystkich tych zjawisk zdaje się występować w domach opieki dla starszych osób. Według rozmówców medialne prezentacje ukazują je jako miejsca, które sprzyjają złemu traktowaniu i wykorzystywaniu starszych; innymi słowy – przypadki agresywnych zachowań pielęgniarzy i pensjonariuszy uwłaczają ludzkiej godności, a opacznie ro- zumiana przez zarząd placówek ekonomia, skazuje osoby starsze na „oszczędne", przedmiotowe traktowanie: Tak tam ich posadzili wszystkich i przyszedł jeden do pracy i na komórkę fotografował tam, wszystko, co robili. Pokazywali w telewizji. Tam bili, pokazane było. Karmiła, a że ona nie jadła, to potem tak na twarz wylała, po buzi... (K/75-89/DPS-10); No mówią nieraz jak pomóc, jak domy opieki gdzieś po- wstały, no ale to też nie rozwiązanie – te domy społeczne, teraz tyle się słyszy, że lu- dzie właśnie pieniądze biorą za prowadzenie, a opieka jest żadna, albo jeszcze gorsza jak żadna (K/60-74/UTW-7). Wobec tworzenia się negatywnego wizerunku domów opieki w mediach, nie dziwią odmowy uczestników UTW zapytanych o to, czy sami chcieliby zamieszkać w takim miejscu. Większość z nich obawia się, iż musia- łyby pogodzić się z degradacją społeczną, dostosować się do sąsiedztwa nieznajo- mych osób, ograniczonej przestrzeni oraz konieczności rezygnacji z samodzielnie po- dejmowanych czynności związanych chociażby z gotowaniem, zakupami czy utrzy- maniem czystości. Mniej liczne, pozytywne doniesienia o ludziach starych dotyczą według re- spondentów: sławnych seniorów (żyjących i zmarłych aktorów, wynalazców, hob- bystów), „długowiecznych" (osób, które obchodziły 100 urodziny), przeciwdziałania problemom starszych osób (dowóz niepełnosprawnych), uroczystości okazjonalnych i publicznych z ich udziałem (inauguracja roku akademickiego na UTW, święta na- rodowe, dni babci i dziadka), badań profilaktycznych oraz ich rozrywki w czasie wolnym. Niewielką ilość takich przekazów tłumaczy się ich niską atrakcyjnością i nieopłacalnością: To jest medialne może jak to wygląda i mówią, że dobrze sprze- daje się. Mi kiedyś wprost powiedziano: „Pan się musi liczyć z tym, że my musimy produkować to, co idzie jako towar, bo my musimy się utrzymać na rynku". I wydaje 210 | A n d r z e j K l i m c z u k mi się, że to jest niebezpiecznie. (...) Natomiast codzienne pokazywanie tych wzor- ców takich, że wielu ludzi organizuje się, spotyka, zabezpiecza się, nie istnieje (M/7589/UTW-2). W odniesieniu do oczekiwań wobec mediów i prób zmiany ich podejścia do zagadnień związanych z ludźmi starymi, badani przejawiają dwa podejścia. Z jednej strony formułują postulaty świadczące o zapotrzebowaniu na większą ilość i jakość pozytywnych doniesień – akcentują to głównie słuchacze UTW. Pragną okazywa- nia szacunku starszym osobom, prezentacji ich osiągnięć, oferty przeznaczonych im zajęć oraz sposobów opieki nad nimi: Tym starszym ludziom naprawdę należałby się jakiś szacunek, tym przeciętnym ludziom, już nie wybitnym, ale tym przeciętnym, na swoim osiedlu, w swoim mieście, w swoim... bo to tego, powinni troszeczkę zwra- cać uwagę na to, a to tylko się zwraca uwagę... dziennikarze zwracają uwagę na to, co się stało, co się gdzieś wydarzyło nadzwyczajnego, którego nawet nie powinno się ogłaszać, ale jednak idzie to wszystko na rozgłos (K/60-74/UTW-13). Z drugiej strony, głównie w wypowiedziach osób z DPS, za zasadne uznaje się kontynuację dotychczasowej działalności mediów. Zakłada się, iż nawet negatywne doniesienia są wartościowe, gdyż przypominają innym o tej kategorii społecznej i chronią ją przed wykluczeniem z życia publicznego: Powinni pokazywać. No, żeby ludzie wie- dzieli, jak oni wyglądają, czy ubrani tak czy siak, w czym mieszkają, czy mają jedze- nie, czy mają pieniądze (K/75-89/DPS-4); Dziennikarze to powinni się brać za tych starszych ludzi, którzy są w biedzie, gospodarstwa przepisali, nie mają miejsca, w ko- mórkach siedzą, pan wie chyba o tym. A oni tylko o polityce walą – ale żeby o tym napisali, to nie napiszą tego (M/60-74/DPS-13). Odrębną kwestią jest aktywne oddziaływanie na media i ich pośrednie for- mowanie w takim kształcie, by były dostosowane do możliwości i potrzeb star- szych osób. Uczestnicy UTW częściej twierdzą, iż zwiększenie ich obecności w me- diach zależy tylko od nich samych: Te środowiska ludzi starszych powinny wchodzić do tych mediów, zapraszać te media, przedstawiać i wtedy one przyjdą i pokażą. (...) Na przykład ludzi starszych w ogrodach działkowych, bo to są ogromne ilości tych ludzi. I wtedy, jeżeli się coś tu organizuje i pokazuje piękne urządzone działki rekre- acyjne, gdzie spotykają się trzy pokolenia, że mogą ze sobą porozmawiać bez zatka- nia uszu, bez patrzenia w komputer i tak dalej. I to jest wielka sprawa, i to pokażą media. Tych uśmiechniętych ludzi, mówiących o tym, że oni żyją – dlatego, że ciągle się rusza. Ma 80 lat, a takie wyhodował i to, i tamto (M/75-89/UTW-2). Podejmowa- ne do tej pory próby współpracy z mediami nie są uznawane za owocne bądź to z uwagi na brak zainteresowania dziennikarzy, bądź ze względu na brak systema- tycznego informowania ich o kolejnych przedsięwzięciach. Niemniej komunikaty K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 211 uznaje się za ważne – by „przyciągnąć" na wykłady i spotkania osoby, które mogły- by przystąpić do UTW nie tylko w celach rekreacyjnych, ale też by udzielały pomo- cy innym. Poza tym tylko niewielka część badanych wspomina o istnieniu książek i biuletynów wydawanych przez UTW i stowarzyszenia samopomocowe, co może świadczyć o ich niewielkim zasięgu i ukierunkowaniu na integrację wewnętrzną środowiska. Można zaryzykować twierdzenie, że sposób, w jaki osoby starsze są ukazy- wane w środkach masowego przekazu, nie sprzyja okazywaniu im zaufania. Domi- nuje negatywny stereotyp starości – według badanych ostatni etap życia w przeka- zach masowych jawi się jako okres ubóstwa, braku cennych zasobów ludzkich, spo- łecznych i kulturowych oraz nadużyć lub zaniedbań. Pozytywne (tzn. mało sensa- cyjne) doniesienia uznaje się za nieatrakcyjne i mało opłacalne. Badani obawiają się, iż informacje o życiu osób starszych mogą zniknąć z przekazów medialnych i oczekują zwiększenia ilości przekazów o pozytywnym ładunku emocjonalnym. Dalszej refleksji wymaga tematyka współpracy mass mediów z organizacjami pro- wadzonymi przez seniorów lub zorientowanych na zaspokajanie ich potrzeb. 212 | A n d r z e j K l i m c z u k ZAPOTRZEBOWANIE NA KAPITAŁ SPOŁECZNY LUDZI STARYCH – ZAMIAST ZAKOŃCZENIA „Im więcej się uczymy, tym lepiej zdajemy sobie sprawę z ogromu naszej niewiedzy". 484 – Peter M. Senge „Sytuacje zmarginalizowania, poczucia przegranej, powodować mogą kilka reakcji. Mogą to być: frustracja, gniew, apatia, nasilenie migracji, ale także – bodziec do poszukiwań nowych rozwiązań, nowych sposobów na życie. W związku z tym, pogranicza stają się także miejscem nowych działań, nowych ruchów społecznych, nowych form samoorganizacji społecznych". 485 – Andrzej Sadowski 484 P.M. Senge, Piąta dyscyplina. Teoria i praktyka organizacji uczących się, Oficyna Ekonomiczna Wolters Kluwer Polska, Kraków 2006, s. 26. 485 A. Sadowski, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, op. cit., s. 19. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 213 Przedstawione analizy wyników badań empirycznych miały na celu określe- nie stanu i zróżnicowania kapitału społecznego ludzi starych w Białymstoku. Wska- zane wyjaśnienia nie pozwalają na wyczerpanie w całości podjętej problematyki badawczej. Niemniej z pewną dozą ostrożności można zaryzykować przynajmniej kilka uogólnień. Przede wszystkim procesy modernizacji zdają się sprzyjać zapominaniu o przodkach – ludzie starzy wspominają jedynie o swoich dziadkach, nie posiadają zaś informacji o pradziadkach i dalszych krewnych. Seniorzy często też nie mają wzorów aktywności społecznej w ostatnim etapie życia. Kiedy indziej zaś dostrze- gają różnicę między pozycjami i rolami społecznymi, które posiadali w okresie sta- rości ich przodkowie, a które posiadają oni sami. Przyjęte od pochodzących w prze- ważającej mierze ze wsi dziadków i babć wzory aktywności, w ostatnim etapie ży- cia okazują się zawodzić w warunkach miejskich. O ile dawniej ludzie starzy mogli wywierać decydujący wpływ na decyzje i działania członków swojej rodziny oraz cieszyć się szacunkiem społeczności lokalnej, to obecnie zdają się być już raczej pod- porządkowani młodszym członkom rodzin oraz postrzegani jako osoby co najmniej mało istotne w życiu miasta. Ponadto przodkowie obecnych ludzi starych nie mieli dostępu do odrębnych instytucji umożliwiających im spotykanie się z podobnymi sobie. Można zatem sądzić, iż w Białymstoku przynajmniej w pewnych sferach ży- cia społecznego, upowszechniona jest kultura kofiguratywna i prefiguratywna486 – ludzie starzy uczą się zarówno od swoich rówieśników, jak i od przedstawicieli młodszych pokoleń. Niemniej pomaganie rodzinie w wychowaniu wnuków ozna- cza dalszy przekaz tradycyjnych wartości, co może sprzyjać wyjazdom młodszych pokoleń do szkoły i pracy w innych miastach, jak też za granicę, tym samym ogra- niczając ich aktywność w Białymstoku. Należy zaznaczyć też, że współcześnie kategoria społeczna ludzi starych jest zróżnicowana wewnętrznie – nie wystarczy już wspomnieć o przyjęciu roli babci i dziadka, czy rencisty i emeryta albo o kontynuacji roli gospodyni domowej, bądź rolnika czy rzemieślnika. Ludzie starzy sami dostrzegają pośród podobnych sobie obecność kilku grup wieku, jak też różnice w zachowaniach ze względu na płeć, wy- kształcenie i przygotowanie zawodowe, poziom niepełnosprawności, przejawianie zachowań dewiacyjnych, specyfikę aktywności społecznej, nawyki, pochodzenie, zainteresowania, czynności podejmowane w czasie wolnym, czy realizację praktyk religijnych. Poza tym w rzeczywistości społecznej ludzi starych istnieją tematy, których się unika i o których się nie mówi, przynajmniej z trzech najczęściej wymienianych 486 M. Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, op. cit.; M. Niezabitow- ski, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczestnictwa społecznego, op. cit., s. 19-77. 214 | A n d r z e j K l i m c z u k powodów: zdają się być oczywiste, stanowią przedmiot wstydu lub mogą prowa- dzić do konfliktów. Takie newralgiczne zagadnienia, to: pochodzenie, poglądy poli- tyczne, przekonania i realizacja praktyk religijnych oraz odgrywane role społeczne i zawodowe. Tematów tabu nie stanowią natomiast: ubóstwo, samotność, proble- my starzenia się, choroby, niepełnosprawność i śmierć. Można przypuszczać, iż uświadamianie sobie zbliżającej się śmierci, granicy własnego życia, znacznie mo- dyfikuje działania ludzi starych – część osób doprowadza do poczucia bezsilności, rezygnacji z uczestnictwa społecznego lub poszukiwania funkcjonalnych substytu- tów zaufania, część zaś mobilizuje do zaspokajania potrzeb i osiągania celów, któ- rych nie było można zrealizować w poprzednich etapach życia. Niemniej takie stra- tegie i podziały zdają się być „pogmatwane" – np. wypowiedzi krytyczne wobec lu- dzi starych, którzy są słuchaczami Radia Maryja i uczestnikami ruchu społecznego Rodzin Radia Maryja, jak i podejmowanie przez nich tych aktywności, można trak- tować jako wyraz niezgody seniorów na określanie ich mianem osób nieaktyw- nych, podporządkowanych rodzinom oraz pozbawionych autonomicznych pozycji społecznych. Kolejnym wnioskiem płynącym z badań wydaje się być postrzeganie przez ludzi starych pieniędzy za najważniejsze środki służące skutecznemu osiąganiu ce- lów. Seniorzy zakładają, że dysponowanie kapitałem ekonomicznym sprzyja nie tylko utrzymaniu się przy zdrowiu i zaspokojeniu potrzeb materialnych, ale jest też przepustką do aktywnego spędzania czasu wolnego, uczestnictwa w kulturze i bez- pośrednich kontaktów z innymi. Można zaryzykować twierdzenie, że ludzie starzy mogą poprawić swoją pozycję nie tyle poprzez domaganie się podwyżek świadczeń społecznych, (z których główne korzyści często czerpią członkowie ich rodzin, a nie oni sami) lecz poprzez zwracanie uwagi innych na posiadany kapitał ludzki, spo- łeczny i kulturowy. Innymi słowy, same wynagrodzenia za osiągnięcia w poprzed- nich etapach życia nie wystarczą – niezbędne jest, by ludzie starzy mogli stale udo - wadniać pozostałym, iż są aktywnymi obywatelami miasta oraz zdolnymi do współdziałania członkami społeczności lokalnych i pracownikami, których wkład w życie społeczne uzasadnia umożliwianie im realizacji ich potrzeb i celów. Tworze- nie warunków do samodzielności i aktywności ludzi starych zmniejszy koszty utrzy- mania ich rosnącej liczby przez społeczeństwo. W tym kontekście za niezbędne uznaje się dalsze analizy zatrudnienia emerytów, szerzej: aktywności ekonomicznej osób w wieku poprodukcyjnym, z uwzględnieniem perspektywy pracodawców, w tym tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu, międzypokoleniowości, za- rządzania wiekiem i różnorodnością, ergonomii pracy oraz promocji i wykorzystania elastycznych form zatrudnienia i organizacji czasu pracy. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 215 Ponadto dotychczasowe analizy pozwalają sądzić, iż jakość kapitału społecz- nego ludzi starych jest różna – występuje wiele jego wariantów. Analiza podziałów związanych z wewnętrznym zróżnicowaniem kategorii społecznej ludzi starych po- zwoliła na wyszczególnienie czterech typów. W przypadku osób utrzymujących czę- ste kontakty jedynie z członkami rodziny możemy mówić o istnieniu kapitału wią- żącego, który sprawia, iż działania i współpraca jednostek jest nakierowana na ro- dzinę i wzmocnienie jej jednolitości. Drugą, podobną formę kapitał społeczny przy- biera wśród seniorów tworzących grupy wyznaniowe i uczestniczących w działal- ności przy parafiach – kapitał wiążący pozwala tu na realizację celów kultu religij- nego, ułatwia wyznawcom radzenie sobie z sytuacjami kryzysowymi, daje poczucie łączności z podobnymi sobie osobami oraz służy zagospodarowaniu czasu wolnego. Niemniej może wykluczać spośród beneficjentów osoby niebędące wyznawcami określonej religii. Trzeci wariant dotyczy DPS i podobnych placówek opiekuńczych – zachodzi tu współistnienie pomostowego kapitału społecznego i kapitału oparte- go na pionowych zależnościach władzy. Część mieszkańców stanowią tu osoby, któ- re znalazły się w placówce z własnej woli, części zaś stosunki wynikające ze współ- obecności innych pensjonariuszy, zostały narzucone przez rodzinę, społeczność lo- kalną lub instytucje państwowe, które podjęły niejako za nich decyzję o tym miej- scu zamieszkania. Kapitał społeczny służy tu głównie realizacji dobra wspólnego, gdyż otoczenie seniorów zyskuje pewność, że żyją w dość komfortowych warun- kach oraz dostarczają pracy innym. Czwarty wariant obecny jest w UTW, grupach samopomocowych i klubach seniora. W zrzeszeniach tych aktorzy społeczni wystę- pują w rolach „dawców", którzy dążą do tworzenia pomostowego kapitału społecz- nego, służącego realizacji dobra wspólnego i przynoszącego pozytywne efekty ze- wnętrzne lub „biorców", zmierzających do wytwarzania wiążącego kapitału spo- łecznego, zorientowanego na realizację celów partykularnych i przynoszącego nega- tywne efekty zewnętrzne. Jakkolwiek przytoczone wyniki analiz empirycznych pozwalają twierdzić, iż zasoby kapitału społecznego ludzi starych nie są w pełni spożytkowane. Przede wszystkim w Białymstoku brakuje instytucji, które realizowałyby trzy zadania. Po pierwsze – pobudzałyby wśród seniorów chęć zaspokojenia niezrealizowanych do- tychczas potrzeb. Po drugie – tworzyłyby między nimi powiązania, by mogli samo- dzielnie rozwiązywać swoje problemy i działać na rzecz innych. Po trzecie – udziela- łyby porad prawnych, towarzyskich i z zakresu poszukiwania pracy. Istotne może tu być chociażby stymulowanie współpracy między już istniejącymi podmiotami sektora publicznego, komercyjnego i pozarządowego, jak również modyfikowanie działań lokalnych instytucji pomocy społecznej, szkolnictwa zawodowego i wyższe- go, kulturalnych i artystycznych oraz stymulowanie ich „wychodzenia ze swoją 216 | A n d r z e j K l i m c z u k ofertą do ludzi"487. Zasadne jest też wzmacnianie kompetencji liderów UTW, grup samopomocowych i stowarzyszeń seniorów, w tym prowadzenie szkoleń z zakresu ich promocji i zarządzania kontaktami z otoczeniem, tworzenia partnerstw, pozyski- wania funduszy oraz międzynarodowej, międzykulturowej, międzypokoleniowej i transgranicznej współpracy oraz wymiany dobrych praktyk. Istotne w tym celu może być również upowszechnianie i poszerzanie wiedzy o metodach budowania kapitału społecznego oraz o koncepcjach rozwoju Miast Przyjaznych Starszemu Wiekowi. Choć kształtowanie instytucji z myślą o ludziach starych wymaga inno- wacyjnych działań i podejmowania ryzyka, to zdaje się być ono niewielkie wobec potencjalnych korzyści z procesu starzenia się społeczeństwa. Można przypuszczać, iż te przedsiębiorstwa, organizacje publiczne i pozarzą- dowe, które będą zatrudniać i wspomagać działania ludzi starych, dostrzegając ich unikalne zasoby, okażą się lepiej przygotowane do zmian związanych z rozwojem społeczeństw dla ludzi w każdym wieku i srebrnych gospodarek. Za zasoby takie można uznać, m.in. uregulowane życie rodzinne, przywiązanie do miejsca zamiesz- kania, czas wolny, specyficzne słownictwo i znajomość języków narodów sąsied- nich, pamięć o tradycjach społeczności lokalnej, skłonność do krytycznej oceny ak- tualnych wydarzeń i rozwiązań, znajomość potrzeb rówieśników oraz zwracanie uwagi innych na cierpliwość, empatię, odpowiedzialność i uczenie się przez całe życie. Zwracanie uwagi na te cechy wymaga jednak przemiany dominujących ste- reotypów starości. W opinii seniorów ich wizerunek w środkach komunikowania masowego jest niedostosowany do ich wyobrażeń o ostatnim etapie życia. Poza tym przeważają w nich informacje o osobach młodych i w wieku średnim. Nie- zbędne jest zatem poszukiwanie sposobów na eliminowanie przejawów przemocy symbolicznej, chociażby poprzez upowszechnianie wśród nadawców praktyk anty- dyskryminacyjnych, np. unikanie jednostronnej prezentacji osób starszych, dostrze- ganie i akcentowanie kompetencji zamiast wieku, unikanie zbędnego podawania informacji o wieku, pokazywanie zróżnicowanych ról i działań ludzi starych oraz stosowanie równościowego języka488. Poza tym media mogą promować przykłady aktywności seniorów, zachęcać ich do udziału w konkursach, pisania pamiętników, zabierania głosu w dyskusjach, udzielania porad związanych z tradycjami i zwycza- jami oraz pośredniczyć w utrzymywaniu kontaktu z osobami o podobnych zaintere- sowaniach. 487 Szereg pomysłów na budowanie kapitału społecznego przez poprawę relacji lokalnych instytucji z ich klientami i użytkownikami zawiera opracowanie: M. Theiss (red.), Raport „Zoom na Domy Kultury". Diagnoza domów kultury w województwie mazowieckim, Towarzystwo Inicjatyw Twór- czych „ę", Warszawa 2009. 488 B. Maciejewska, Jak pisać i mówić o dyskryminacji. Poradnik dla mediów, Stowarzyszenie Inicja- tyw Niezależnych „Mikuszewo", Mikuszewo 2007, s. 34-35. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 217 Dotychczasowe ustalenia pozwalają uznać za prawdziwe hipotezy o: braku powszechnej świadomości o wyposażeniu kapitałowym starszych mieszkańców miasta i jego wykorzystywaniu; rzadkim zainteresowaniu seniorów poprawą swo- jego wykształcenia, umiejętności zawodowych i kompetencji językowych; pogarsza- niu się warunków mieszkaniowych ludzi starych; ograniczaniu ich aktywności spo- łecznej do aktywności receptywnej i do działań w kontekście życia rodzinnego oraz narastaniu wśród nich poczucia samotności i izolacji społecznej. Pozytywnie zwery- fikowany zdaje się być też domysł, iż starsi mieszkańcy posiadają ograniczone za- ufanie i niechęć do współpracy z innymi, z uwagi na silne więzi rodzinne i środowi- skowe, utrwalone uprzedzenia i wyobrażenia o cechach innych osób oraz osobiste niepowodzenia w relacjach z ludźmi w przeszłości. Wbrew przyjętym założeniom uznaje się, że utrata zdrowia przez seniorów może przyczyniać się do ograniczenia uczestnictwa społecznego, jak i odwrotnie – mobilizować do zapobiegania utracie kapitału ludzkiego poprzez korzystanie z zajęć rehabilitacyjnych i turystycznych oraz dążenie do obniżenia ich kosztów. Jakkol- wiek za wcześnie na stwierdzenie, czy seniorzy faktycznie są przekonani, iż wszyst- kie zmiany w mieście zależą głównie od decyzji przedstawicieli władz. Podsumowując, należy stwierdzić, iż zdołano rozpoznać jedynie część kontek- stu, w którym znajdują się zasoby kapitału społecznego ludzi starych. Za istotne wciąż należy uznać badania mające na celu, m.in. analizy koncepcji roli społecznej emeryta i jego grup odniesienia; adaptacji do życia na emeryturze poszczególnych grup zawodowych; tworzenia grup rówieśniczych ludzi starych; przyczyn ich dys- kryminacji, marginalizacji i automarginalizacji; diagnozy warunków do aktywizacji seniorów w środowisku zamieszkania; adaptacji osób starszych do społeczeństwa informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy, nowych technologii i sieciowych środków przekazu, tworzonych głównie przez młodsze pokolenia. Zasadne jest po- nadto: opisywanie odmiennych habitusów seniorów; poszukiwanie nowych ról spo- łecznych i zawodowych dla seniorów; przybliżenie właściwości rodzinnych i poza- rodzinnych kontaktów ludzi starych; specyfiki przystępowania do instytucji zrzesza- jących ludzi starych; wyjaśnienie ograniczeń uczestnictwa seniorów w życiu pu- blicznym i społecznym. Na uwagę zasługują również sposoby oddziaływania ludzi starych na władze miast oraz zakres i stopień uwzględniania poszczególnych form kapitału starszych mieszkańców w dokumentach strategicznych, w tym w strate- giach i programach lokalnej i regionalnej polityki społecznej wobec starości i ludzi starych. 218 | A n d r z e j K l i m c z u k SUMMARY "Social Capital of Old People on the Example of Bialystok Residents" is a book based on theoretical and empirical study, which presents an issue of dia- gnosing and using of old people social capital in the local and regional develop- ment processes. This issue is significant because of the threats and challenges asso- ciated with process of rapid ageing of Polish society at the beginning of 21st cen- tury. Publication, in particular, is an attempt to give answers to the following ques- tions: what is the state of old people social capital in Bialystok, what transforma- tions it undergoes and how is it differentiated? In this study old people are viewed as a social category, which is a set of people similar to each other in terms of socially significant features (such as age, possessed social roles and awareness of received social benefits), who are aware of these similarities and differences between each other. Moreover, it is assumed, that such persons exceeded the 60 years of age. It is also assumed that human, social and cultural capital is accumulated in the human resources. Social capital is recog- nized here broadly as a potential for collaboration embedded in interpersonal rela- tionships and social norms that may benefit individuals, groups and societies. The book consists of three chapters. The first, which is the theoretical part of work, includes information about: old age as a stage of individual life and explana- tion of the old people notion. It discusses social theories of ageing, historical factors affecting on the social position of old people category, changes in their place in Pol- ish society during the system transformation and in the early 21st century. It de- scribes the possible consequences of increased life expectancy for democracy and capitalism – including the concepts of society for all ages, silver economy. It also features ageing population issue, as well as social policy towards the elderly and old age in Bialystok as the borderland city. A variety of social capital concepts were presented; the spheres of its influence on socio-economic development, its status in Poland and guidelines for strategic building of its resources. Selected information on the activity of old people in public, social and economic life as key features of their social capital was brought closer. Putting various theoretical positions, results of research and statistical data in order was aimed to link many dispersed sources considering that it is relevant to identify and develop seniors' social capital resources, as well as leveling the delay of Polish sociology research on the elderly. Fundamental theoretical perspective of publication is the concept of capital according to P. Bourdieu. However, the pro- posals of J.S. Coleman, R.D. Putnam, F. Fukuyama, A. Giddens, P. Sztompka and A. Sadowski were also used. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 219 The second chapter contains a methodological framework for the purposes of study. Research assumptions, method and course of implementation of studies were discussed. The study is based on the qualitative method and the application of in-depth interview techniques. It was considered that the personal contact with old people will be more accurate than other research techniques to identify the con- text in which they social capital resources can be found. It is important because the transfer of developed abroad activating solutions and interpretations of old people actions may be ineffective or have negative external effects in the Polish context. Moreover, in the Polish science literature attention is paid to scarcity of ge- rontological research in accordance with the interpretive paradigm. Study involved 26 respondents aged 60 to 89 years living in Bialystok associated with one of two different institutions: nursing home for the elderly and University of the Third Age. By comparing the persons on two extremes of social activity it was possible to see similarities and differences in their capital equipment, and also in achievements of the life positions in the class structure and resources aimed at successful ageing. The third chapter presents the empirical analysis of the research results. This part outlines the way in which old people think about their ancestors and contem- porary people. It also shows factors according to changes in their social position in the city, social issues which they consider most important for old people, their opinions about leisure time, opportunities and barriers of economic activity and types of old people social capital depending on the institution with which they are associated. Approach to the perception and use of internal disparities of seniors were also discussed. The analysis additionally contains the evaluation of senior cit- izens image in the polish mass media. This publication does not contain a strict ending. It only identifies the main conclusions of the research and potential directions of future analysis. Above all, older people could improve their position not by demanding increases in social be- nefits from which major parts are often taken away by their family members, but by highlighting their human, social and cultural capital. It is necessary to create fa- vorable conditions for social and professional life of old people and their coopera- tion with members of local communities. Important role in this regard is played by institutions implementing three tasks: stimulating senior citizens' desire to satisfy previously unrealized needs; creating relationships between them so that they can solve their own problems and work for the others; and providing legal, social and vocational guidance. Stimulating cooperation between existing public, commercial and non-governmental sector organizations may serve to achieve these goals. The dissemination of bottom-up techniques of social capital building and checklist of es- sential features of Age-friendly Cities may also be important. 220 | A n d r z e j K l i m c z u k BIBLIOGRAFIA 1. Książki i artykuły Abłażewicz-Górnicka Urszula, Krzysztofek Kazimierz, Oryszczyszyn Radosław, Sadowski Andrzej (red.), Kapitały społeczne i kulturowe miast. Środkowo- europejskich i wschodnioeuropejskich pograniczy, Wyd. Uniwersytetu w Bi- ałymstoku, Białystok 2009. Andrews Gary, Faulkner Debbie, Andrews Melinda, A Glossary of Terms for Community Health Care and Services for Older Persons. Ageing and Health Technical Report. Volume 5, WHO Centre for Health Development, Kobe 2004, http://whqlibdoc.who.int/wkc/2004/WHO_WKC_Tech.Ser._04.2.pdf [17.05.2012]. Attali Jacques, Krótka historia przyszłości (tłum. Wojciech Nowicki), Prószyński i S-ka, Warszawa 2008. Attali Jacques, Słownik XXI wieku (tłum. Bogusław Panek), Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2002. Babbie Earl, Badania społeczne w praktyce (tłum. Witold Betkiewicz i wsp.), PWN, Warszawa 2007. Baczko Anna, Ogrocka Agnieszka, Wolontariat, filantropia i 1% – raport z badań 2007, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2008. Baitman Frank (i wsp.), 2003 Ten-Year Forecast, Institute for the Future, Palo Alto 2003. Bartkowski Jerzy, Kapitał społeczny i jego oddziaływanie na rozwój w ujęciu socjo- logicznym, [w:] Mikołaj Herbst (red.), Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, Scholar, Warszawa 2007, s. 54-97. Basile George (i wsp.), 2000 Ten-Year Forecast, Institute for the Future, Palo Alto 2000. Batorski Dominik, Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011 – Warunki i ja- kość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 299-327. Batorski Dominik, Zając Jan M. (red.), Między alienacją a adaptacją. Polacy w wie- ku 50+ wobec internetu, UPC Polska, ARFP, Warszawa 2010. Baum Andrew, Bell Paul A., Fisher Jeffrey D., Greene Thomas C., Psychologia śro- dowiskowa, (tłum. Anna Jurkiewicz i wsp.), GWP, Gdańsk 2004. Becelewska Daniela, Repetytorium z rozwoju człowieka, Kolegium Karkonoskie Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Jelenia Góra 2006. Bieńkowska Małgorzata, Związek rodzin z miastem. Analiza przywiązania do miej- sca zamieszkania oraz aktywności społeczno-kulturowej Białostoczan, [w:] Jaro- sław Danowski (red.), Rodziny białostockie na przełomie wieków, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 1998, s. 45-60. Birren James E. (ed.), Encyclopedia of Gerontology: Age, aging, and the aged, Aca- demic Press, Oxford 2007. Błędowski Piotr, Lokalna polityka społeczna wobec ludzi starych, Oficyna Wydaw- nicza SGH, Warszawa 2002. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 221 Błędowski Piotr, Ludzie starzy a polityka społeczna, [w:] Brunon Synak (red.), Pol- ska starość, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002, s. 286-311. Błędowski Piotr, Starzenie się ludności – analiza demograficzna, [w:] Barbara SzaturJaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 221-240. Błędowski Piotr, Środowiskowe formy pomocy i pracy socjalnej, [w:] Barbara SzaturJaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 190-194. Bois Jean-Pierre, Historia starości. Od Montaigne'a do pierwszych emerytur (tłum. Katarzyna Marczewska), Marabut, Warszawa 1996. Bokszański Zbigniew, Stereotypy, a kultura, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wro- cław 1997. Borawska Beata, Ja siebie nie widziałam na wsi. O awansie edukacyjnym młodzie- ży wiejskiej w okresie zmiany systemowej, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006. Borsowa Irena, Pędich Wojciech, Piotrowski Jerzy, Roźniatowski Tadeusz, Rudnicki Stanisław (red.), Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. Borys Tadeusz, Jakość życia jako przedmiot pomiaru wskaźnikowego, [w:] Tadeusz Borys, Piotr Rogala (red.), Jakość życia na poziomie lokalnym – ujęcie wskaźniko- we, UNDP, Warszawa 2008, s. 9-16. Borys Tadeusz, Rogala Piotr (red.), Jakość życia na poziomie lokalnym – ujęcie wskaźnikowe, UNDP, Warszawa 2008. Bourdieu Pierre, Wacquant Loic J.D., Zaproszenie do socjologii refleksyjnej (tłum. Anna Sawisz), Oficyna Naukowa, Warszawa 2001. Brzezińska Anna, Społeczna psychologia rozwoju, Scholar, Warszawa 2000. Burdick David C., Gerontechnology, [w:] James E. Birren (ed.), Encyclopedia of Gerontology: Age, aging, and the aged, Academic Press, Oxford 2007, s. 619-630. Castells Manuel, Społeczeństwo sieci (tłum. Mirosława Marody i wsp.), PWN, War- szawa 2007. Chawla Mukesh, Betcherman Gordon, Banerji Arup (eds.), From Red to Gray: The „Third Transition" of Aging Populations in Eastern Europe and the Former Soviet Union, The World Bank, Washington 2007. Checklist of Essential Features of Age-friendly Cities, WHO, Geneva 2007. Chmielecka Ewa, Informacja, wiedza, mądrość – co społeczeństwo wiedzy cenić po- winno?, [w:] Kazimierz Kloc, Ewa Chmielecka (red.), Dobre obyczaje w kształce- niu akademickim, Fundacja Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych, Warszawa 2004, s. 55-65. Cisek Marta, Kapitał społeczny jako szczególny zasób osób starszych. Próba pomia- ru, [w:] Marta Makuch, Dorota Moroń (red.), Osoby starsze w społeczeństwie – społeczeństwo wobec osób starszych, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro- cław 2011, s. 89-98. Coleman James S., Perspektywa racjonalnego wyboru w socjologii ekonomicznej (tłum. Mikołaj Jasiński), [w:] Aleksandra Jasińska-Kania, Lech M. Nijakowski, Jerzy Szacki, Marek Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne. Tom 1, Scholar, Warszawa 2006, s. 145-163. 222 | A n d r z e j K l i m c z u k Coulmas Florian, Looking at the Bright Side of Things, [w:] Florian Kohlbacher, Cornelius Herstatt (eds.), The Silver Market Phenomenon. Business Opportunities in an Era of Demographic Change, Springer, Heidelberg 2008, s. V-VI. Czajka Zofia, Kapitał zawodowy starszych pracowników – odwracanie tendencji do skracania okresu pracy jako element strategii aktywnego starzenia się w Unii Eu- ropejskiej, [w:] Lucyna Frąckiewicz, Andrzej Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004, s. 263-275. Czapiński Janusz, Kapitał ludzki i kapitał społeczny a dobrobyt materialny: polski paradoks, „Zarządzanie Publiczne" 2/2008, s. 5-28. Czapiński Janusz, Kapitał społeczny w Polsce. Kiedy stanie się niezbędną przesłanką naszego rozwoju?, [w:] Jan Szomburg (red.), Jakie Razem Polaków w XXI wieku? Wspólnota tożsamości, zasad czy działań?, IBnGR, Gdańsk 2009, s. 19-37. Czapiński Janusz, Kapitał społeczny, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 284-292. Czapiński Janusz, Kapitał społeczny, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2007, s. 257-267. Czapiński Janusz, Panek Tomasz (red.), Diagnoza Społeczna 2007 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2007. Czapiński Janusz, Panek Tomasz (red.), Diagnoza Społeczna 2009 – Warunki i jakość życia Polaków, Załącznik 2. Rozkłady odpowiedzi na pytania w kwestionariuszu indywidualnym (część II) w całej próbie ważonej, Rada Monitoringu Społeczne- go, Warszawa 2009. Czapiński Janusz, Panek Tomasz (red.), Diagnoza Społeczna 2011 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011. Czapiński Janusz, Polak przed telewizorem, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monito- ringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 260-263. Czapiński Janusz, Polak przed telewizorem, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monito- ringu Społecznego, Warszawa 2007, s. 225-227. Czapiński Janusz, Postawy wobec dobra wspólnego, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2011 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 271-273. Czekanowski Piotr, Aktywizacja osób starych w społeczności lokalnej (z uwzględnie- niem doświadczeń z realizacji polsko-holenderskiego Projektu MATRA COP), [w:] Brunon Synak (red.), Ludzie starzy w warunkach transformacji ustrojowej, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2000, s. 32-42. Czekanowski Piotr, Społeczne aspekty starzenia się ludności w Polsce. Perspektywa socjologii starości, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2012. Czepil Bartosz, Filipowicz Maciej, Płynąc pod prąd, czyli krytyka kapitału społeczne- go, [w:] Marek S. Szczepański, Anna Śliz (red.), Kapitały. Ludzie i instytucje. Stu- dia i szkice socjologiczne, Śląskie Wydawnictwa Naukowe, Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Tychy-Opole 2006, s. 67-79. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 223 Daffara Phillip, City of the aged versus City of all ages, „foresight" 5/2003, s. 43-52. Danowski Jarosław (red.), Rodziny białostockie na przełomie wieków, Urząd Miej- ski w Białymstoku, Białystok 1998. Demography report 2010. Older, more numerous and diverse Europeans, European Commission, Luxembourg 2011. Domański Henryk, Ostrowska Antonina, Rychard Andrzej (red.), Jak żyją Polacy, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2000. Domański Ryszard, Geografia ekonomiczna. Ujęcie dynamiczne, PWN, Warszawa 2006. Domański Ryszard, Gospodarka przestrzenna. Podstawy teoretyczne, PWN, Warsza- wa 2006. Drogosz Marek (red.), Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają, GWP, Gdańsk 2005. Dudwick Nora, Kuehnast Kathleen, Jones Veronica N., Woolcock Michael, Analyzing Social Capital In Context. A Guide to Using Qualitative Methods and Data, World Bank Institute, Washington 2006, http://siteresources.world - bank.org/WBI/Resources/Analyzing_Social_Capital_in_Context-FINAL.pdf [17.05.2012]. Dzięgielewska Małgorzata, Aktywność społeczna i edukacyjna w fazie starości, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 161-181. Dzięgielewska Małgorzata, Czerniawska Olga (red.), Aktywność ludzi starszych na przykładzie polskich i francuskich stowarzyszeń społecznych, Wyd. Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, Łódź 2000. Dzięgielewska Małgorzata, Style życia seniorów, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 61-64. Enste Peter, Naegele Gerhard, Leve Verena, The Discovery and Development of the Silver Market in Germany, [w:] Florian Kohlbacher, Cornelius Herstatt (eds.), The Silver Market Phenomenon. Business Opportunities in an Era of Demographic Change, Springer, Heidelberg 2008, s. 325-339. Europe's demographic future. Facts and figures on challenges and opportunities, European Commission, Luxembourg 2007. Fabiś Artur, Muszyński Marcin (red.), Społeczne wymiary starzenia się, Biblioteka Gerontologii Społecznej. Tom IV, Wyd. Wyższa Szkoła Administracji, Uniwersy- tet Łódzki, Bielsko-Biała 2011. Ferguson Niall, Zmierzch i upadek Europy, [w:] Maciej Nowicki (red.), Idee z pierw- szej ręki, Axel Springer Polska, Warszawa 2008, s. 29-41. Filipiak Beata, Ruszała Jerzy, Instytucje otoczenia biznesu. Rozwój, wsparcie, instru- menty, Difin, Warszawa 2009 Firlit-Fesnak Grażyna, Szylko-Skoczny Małgorzata (red.), Polityka społeczna. Podręcznik akademicki, PWN, Warszawa 2008. Florian Kohlbacher, Herstatt Cornelius (eds.), The Silver Market Phenomenon. Busi- ness Opportunities in an Era of Demographic Change, Springer, Heidelberg 2008. 224 | A n d r z e j K l i m c z u k Florida Richard, Narodziny klasy kreatywnej oraz jej wpływ na przeobrażenia w charakterze pracy, wypoczynku, społeczeństwa i życia codziennego (tłum. Tomasz Krzyżanowski, Michał Penkala), NCK, Warszawa 2010. Franke Sandra, Measurement of Social Capital. Reference Document for Public Policy Research, Development, and Evaluation, Policy Horizons Canada, Ottawa 2005, www.horizons.gc.ca/doclib/Measurement_E.pdf [17.05.2012]. Frąckiewicz Ewa, Wpływ Internetu na aktywność seniorów z punktu widzenia stra- tegii budowania społeczeństwa informacyjnego i2010, Centrum Europejskie Na- tolin, Warszawa 2009. Frąckiewicz Lucyna (red.), Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wie- ku. Nr 8, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2002. Frąckiewicz Lucyna (red.), Przeobrażenia demograficzne kraju i ich konsekwencje dla polityki społecznej, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 1998. Frąckiewicz Lucyna, Rączaszek Andrzej (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004. Frączak Piotr, Dialog obywatelski – między rzecznictwem a reprezentatywnością, „Animacja Życia Publicznego", 1-2/2010, s. 24-25. Frączak Piotr, Rola infrastruktury III sektora w budowie ekonomii społecznej w Pol- sce, FISE, Warszawa 2006. Frieske Kazimierz W., Pawłowska Kinga, Kapitał społeczny – lek na całe zło?, „Poli- tyka Społeczna" 5-6/2011, s. 21-26. Frysztacki Krzysztof, Socjologia problemów społecznych, Scholar, Warszawa 2009. Fukuyama Francis, Kapitał społeczny, [w:] Lawrence E. Harrison, Samuel P. Hun- tington (red.), Kultura ma znaczenie. Jak wartości wpływają na rozwój społe- czeństw (tłum. Sławomir Dymczyk), Zysk, Poznań 2003, s. 169-187. Fukuyama Francis, Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej (tłum. Bartłomiej Pietrzyk), Znak, Kraków 2004. Fukuyama Francis, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu (tłum. Anna Śliwa, Leszek Śliwa), PWN, Warszawa-Wrocław 1997. Gandziarowska-Ziołecka Jagoda, Średnicka Joanna, Kapitał społeczny w ujęciu Eli- nor Ostrom: triumf interdyscyplinarności, „Polityka Społeczna" 5-6/2011, s. 7-12. Gans Herbert J., The Uses of Poverty: The Poor Pay All, „Social Policy" July/August 1971, s. 20-24, www.sociology.org.uk/as4p3.pdf [17.05.2012]. Giddens Anthony, Europa w epoce globalnej (tłum. Magdalena Klimowicz, Miłosz Habura), PWN, Warszawa 2009. Giddens Anthony, Konsekwencje nowoczesności (tłum. Ewa Klekot), Wyd. Uniwer- sytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008. Giddens Anthony, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności (tłum. Alina Szulżycka), PWN, Warszawa 2002. Giddens Anthony, Socjologia (tłum. Alina Szulżycka), PWN, Warszawa 2004. Giddens Anthony, Stanowienie społeczeństwa. Zarys teorii strukturacji (tłum. Stefan Amsterdamski), Zysk, Warszawa 2003. Giza-Poleszczuk Anna, Marody Mirosława, Rychard Andrzej, Od mikrostrategii do makrosystemu: założenia teoretyczne i problem badawczy, [w:] Anna GizaK a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 225 Poleszczuk, Mirosława Marody, Andrzej Rychard, Strategie i system. Polacy w obliczu zmiany społecznej, IFiS PAN, Warszawa 2000, s. 13-43. Giza-Poleszczuk Anna, Marody Mirosława, Rychard Andrzej, Strategie i system. Polacy w obliczu zmiany społecznej, IFiS PAN, Warszawa 2000. Gliński Piotr, Sadowski Ireneusz, Zawistowska Alicja (red.), Kulturowe aspekty struktury społecznej. Fundamenty. Konstrukcje. Fasady, Wyd. IFiS PAN, Wydział Historyczno-Socjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Warszawa 2010. Global Age-friendly Cities: A Guide, WHO, Geneva 2007. Głażewska Dorota (red.), Wiedza i doświadczenie. Moduł 3: Współpraca z otocze- niem, ARFP, Warszawa 2006. Goffman Erving, Człowiek w teatrze życia codziennego (tłum. Helena Śpiewak, Paweł Śpiewak), PIW, Warszawa 1981. Golinowska Stanisława (red.), Raport o Rozwoju Społecznym Polska 1999. Ku godnej aktywnej starości, UNDP, Warszawa 1999. Golinowska Stanisława (red.), W trosce o pracę. Raport o Rozwoju Społecznym. Pol- ska 2004, UNDP, CASE, Warszawa 2004. Golinowska Stanisława (red.), Wyzwania Małopolski w kontekście starzenia się społeczeństwa. Podejście strategiczne, „Małopolskie Studia Regionalne" 2-3/2010. Gołdyka Leszek, Machaj Irena (red.), Enklawy życia społecznego, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2007. Goodman Norman, Wstęp do socjologii (tłum. Jędrzej Polak, Janusz Ruszkowski, Urszula Zielińska), Zysk, Poznań 1997. Górnikowska-Zwołak Elżbieta, Aktywizacja, aktywność, [w:] Danuta Lalak, Tadeusz Pilch (red.), Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Żak, Warszawa 1999, s. 9-11. Graafmans Jan A.M., Taipale Vappu, Charness Neil (eds.), Gerontechnology. A sus- tainable investment in the future, IOS Press, Amsterdam 1998. Graafmans Jan A.M., Taipale Vappu, Taipale V., Gerontechnology. A sustainable investment in the future, [w:] Jan A.M. Graafmans, Vappu Taipale, Neil Charness (eds.), Gerontechnology. A sustainable investment in the future, IOS Press, Ams- terdam 1998, s. 3-6. Grewiński Mirosław, Kamiński Stanisław, Obywatelska polityka społeczna, PTPS, WSP TWP, Warszawa 2007. Griffin Ricky W., Podstawy zarządzania organizacjami (tłum. Michał Rusiński), PWN, Warszawa 2005. Grotowska Stella, Seniorzy w przestrzeni publicznej. Kapitał społeczny uczestników wspólnot, ruchów i stowarzyszeń katolickich, Nomos, Kraków 2011. Growiec Katarzyna, Kapitał społeczny. Geneza i społeczne konsekwencje, Wyd. SWPS Academica, Warszawa 2011. Grudzewski Wiesław M., Hejduk Irena K., Sankowska Anna, Wańtuchowicz Monika, Zarządzanie zaufaniem w organizacjach wirtualnych, Difin, Warszawa 2007. 226 | A n d r z e j K l i m c z u k Grudzewski Wiesław M., Hejduk Irena K., Sankowska Anna, Wańtuchowicz Monika, Zarządzanie zaufaniem w przedsiębiorstwie. Koncepcja, narzędzia, zastosowania, Wolters Kluwer Polska, Kraków 2009. Grudzewski Wiesław M., Hejduk Irena K., Sankowska Anna, Wańtuchowicz Monika, Sustainability w biznesie czyli przedsiębiorstwo przyszłości. Zmiany paradygma- tów i koncepcji zarządzania, Poltext, Warszawa 2010. Grzelak Janusz, Postawy wobec dobra wspólnego, [w:] Janusz Czapiński, Tomasz Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007 – Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2007, s. 235-238. Halicka Małgorzata, Halicki Jerzy (red.), Zostawić ślad na ziemi, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006. Halicka Małgorzata, Halicki Jerzy, Czykier Krzysztof (red.), Zagrożenia w starości i na jej przedpolu, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2010. Halicka Małgorzata, Halicki Jerzy, Integracja społeczna i aktywność ludzi starszych, [w:] Brunon Synak (red.), Polska starość, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002, s. 189-218. Halicka Małgorzata, Halicki Jerzy, Praca zawodowa i jej znaczenie w życiu człowie- ka starego, [w:] Brunon Synak (red.), Polska starość, Wyd. Uniwersytetu Gdań- skiego, Gdańsk 2002, s. 173-188. Halicka Małgorzata, Kramkowska Emilia, Aktywność osób starszych i przykłady samoorganizowania się seniorów w Polsce, „Trzeci Sektor" nr 3(25)/2011, s. 36-43. Halicka Małgorzata, Pędich Wojciech, Działania samopomocowe ludzi starszych, Akademia Medyczna w Białymstoku, Białystok 1997. Halicka Małgorzata, Satysfakcja życiowa ludzi starych. Studium teoretycznoempiryczne, Akademia Medyczna w Białymstoku, Białystok 2004. Halicki Jerzy, Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej, Trans Humana, Białystok 2000. Halicki Jerzy, Obrazy starości. Rysowane przeżyciami seniorów, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2010. Halicki Jerzy, Społeczne teorie starzenia się, [w:] Małgorzata Halicka, Jerzy Halicki (red.), Zostawić ślad na ziemi, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006, s. 255-276. Halik Janusz (red.), Starzy ludzie w Polsce, ISP, Warszawa 2002. Halik Janusz, Borkowska-Kalwas Teresa, Pączkowska Maria, Starzenie się społe- czeństw jako proces demograficzny i społeczny, [w:] Janusz Halik (red.), Starzy ludzie w Polsce, ISP, Warszawa 2002, s. 163-173. Halik Janusz, Starzenie się społeczeństw jako proces demograficzny i społeczny, [w:] Janusz Halik (red.), Starzy ludzie w Polsce, ISP, Warszawa 2002, s. 9-27. Hamm Bernd, Kapitał społeczny z punktu widzenia socjologicznego, [w:] Lucyna Frąckiewicz, Andrzej Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekono- micznej, Katowice 2004, s. 49-59. Handy Charles, Głód ducha. Poza kapitalizm – poszukiwanie sensu w nowoczesnym świecie (tłum. Jowita Pieńkiewicz), Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 227 Handy Charles, Wiek przezwyciężonego rozumu (tłum. Adam Janiszewski), Business Press, Warszawa 1998. Harrison Lawrence E., Huntington Samuel P. (red.), Kultura ma znaczenie. Jak war- tości wpływają na rozwój społeczeństw (tłum. Sławomir Dymczyk), Zysk, Poznań 2003. Healy Judith, The benefits of an ageing population, The Australia Institute 2004, www.tai.org.au/documents/dp_fulltext/DP63.pdf [17.05.2012]. Herbst Mikołaj (red.), Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, Scho- lar, Warszawa 2007. Herbst Mikołaj, Wprowadzenie. O czym jest ta książka?, [w:] Mikołaj Herbst (red.), Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, Scholar, Warszawa 2007, s. 9-17. Ilczuk Dorota, Krzysztofek Kazimierz, Znaczenie kompetencji kulturowych dla budo- wania kreatywności i kapitału intelektualnego Europy, MKIDN, Warszawa 2011, http://platformakultury.pl/files/2011-10-25/ekspertyza_znaczenie_kompetencji.pdf [17.05.2012]. Inayatullah Sohail, Ageing: Alternative Futures and Policy Choices, "foresight" 5/2003, s. 8-17. Jakubowska Honorata, Raciniewska Alicja, Rogowski Łukasz (red.), Patrząc na starość, Wyd. Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2009. Jałowiecki Bohdan, Media a społeczeństwo obywatelskie, [w:] Marek S. Szczepań- ski, Krzysztof Bierwiaczonek, Tomasz Nawrocki (red.), Kapitały ludzkie i społecz- ne a konkurencyjność regionów, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008, s. 101-110. Jałowiecki Bohdan, Szczepański Marek S., Miasto i przestrzeń w perspektywie socjo- logicznej, Scholar, Warszawa 2006. Jasińska-Kania Aleksandra, Nijakowski Lech M., Szacki Jerzy, Ziółkowski Marek (red.), Współczesne teorie socjologiczne. Tom 1, Scholar, Warszawa 2006. Jasińska-Kania Aleksandra, Nijakowski Lech M., Szacki Jerzy, Ziółkowski Marek (red.), Współczesne teorie socjologiczne. Tom 2, Scholar, Warszawa 2006. Kabaj Mieczysław, Aktywność zawodowa i zatrudnienie ludzi starszych, [w:] An- drzej Karpiński, Antoni Rajkiewicz (red.), Polska w obliczu starzenia się społeczeń- stwa, PAN Komitet Prognoz Polska 2000 Plus, Warszawa 2008, s. 105-131. Kaku Michio, Wizje, czyli jak nauka zmieni świat w XXI wieku (tłum. Karol Pesz), Prószyński i S-ka, Warszawa 2000. Kałuża Dorota, Szukalski Piotr (red.), Jakość życia seniorów w XXI wieku z perspek- tywy polityki społecznej, Wyd. Biblioteka, Łódź 2010. Karpiński Andrzej, Rajkiewicz Antoni (red.), Polska w obliczu starzenia się społe- czeństwa, PAN Komitet Prognoz Polska 2000 Plus, Warszawa 2008. Katsarova Ivana (red.), Regiony wyludniające się: nowy paradygmat demograficz- ny i terytorialny. Studium, IP/B/REGI/IC/2007-044 11/07/2008, Parlament Euro- pejski, Bruksela 2008. Kaźmierczak Tomasz, Rymsza Marek (red.), Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna, ISP, Warszawa 2007. 228 | A n d r z e j K l i m c z u k Klimczuk Andrzej, Aktywność ekonomiczna ludzi starych w kontekście badań nad kapitałem społecznym na przykładzie mieszkańców Białegostoku, [w:] Marian Stefański (red.), Węzły gordyjskie rozwoju Polski Wschodniej, „Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii i Innowacji w Lublinie. Seria: Ekonomia", nr 3 (1/2011), Innovatio Press, Lublin 2011, s. 289-311. Klimczuk Andrzej, Bariery i perspektywy integracji międzypokoleniowej we współ- czesnej Polsce, [w:] Dorota Kałuża, Piotr Szukalski (red.), Jakość życia seniorów w XXI wieku z perspektywy polityki społecznej, Wyd. Biblioteka, Łódź 2010, s. 92-107. Klimczuk Andrzej, Bezpieczeństwo ludzi starych w kontekście badań nad kapitałem społecznym na przykładzie mieszkańców Białegostoku, [w:] Małgorzata Halicka, Jerzy Halicki, Krzysztof Czykier (red.), Zagrożenia w starości i na jej przedpolu, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2010, s. 75-90. Klimczuk Andrzej, Eksperci i narcyzm kulturowy – próba analizy wzajemnych rela- cji, [w:] Jacek Sieradzan (red.), Narcyzm: jednostka – społeczeństwo – kultura, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2011, s. 218-255. Klimczuk Andrzej, Ludzie starzy o swoim wizerunku w mediach, [w:] Piotr Gliński, Ireneusz Sadowski, Alicja Zawistowska (red.), Kulturowe aspekty struktury spo- łecznej. Fundamenty. Konstrukcje. Fasady, Wyd. IFiS PAN, Wydział HistorycznoSocjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Warszawa 2010, s. 383-395. Klimczuk Andrzej, Nierówności społeczne w kontekście badania kapitału społeczne- go ludzi starych. Przykład Domu Pomocy Społecznej i Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Białymstoku, [w:] Artur Fabiś, Marcin Muszyński (red.), Społeczne wymiary starzenia się, Biblioteka Gerontologii Społecznej. Tom IV, Wyd. Wyższa Szkoła Administracji, Uniwersytet Łódzki, Bielsko-Biała 2011, s. 101-117. Klimczuk Andrzej, Rozwój zrównoważony a kapitał społeczny i metody jego budo- wania, [w:] Wyzwania globalnego rozwoju, Wyższa Szkoła Gospodarki w Byd- goszczy, Bydgoszcz 2011, s. 56-59. Klimczuk Andrzej, W kreatywnym chaosie. O zróżnicowaniu starości na przykładzie prac społeczności deviantART.com, [w:] Honorata Jakubowska, Alicja Raciniew- ska, Łukasz Rogowski (red.), Patrząc na starość, Wyd. Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2009, s. 165-211. Klimczuk Andrzej, Wiekizm jako przeszkoda w budowie społeczeństwa mądrości, [w:] Aleksander Kobylarek (red.), Wspólnota i różnica. Interdyscyplinarne studia, analizy i rozprawy, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 344-360. Klimczuk Andrzej, Zróżnicowanie społeczne ludzi starych (na przykładzie mieszkań- ców Białegostoku), [w:] XI Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Gerontolo- gicznego. Pomyślna i niepomyślna starość, poster i materiały konferencyjne na płycie CD, Polskie Towarzystwo Gerontologiczne, Warszawa 2009 oraz streszcze- nie w czasopiśmie „Gerontologia Polska" 2009, tom 17 nr 4, s. 154. Klimowicz Monika, Bokajło Wiesław (red.), Kapitał społeczny – interpretacje, impresje, operacjonalizacja, CeDeWu, Warszawa 2010. Kloc Kazimierz, Chmielecka Ewa (red.), Dobre obyczaje w kształceniu akademickim, Fundacja Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych, Warszawa 2004. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 229 Klonowicz Stefan, Starzenie się ludności, [w:] Irena Borsowa, Wojciech Pędich, Jerzy Piotrowski, Tadeusz Roźniatowski, Stanisław Rudnicki (red.), Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 35-56. Kobylarek Aleksander (red.), Wspólnota i różnica. Interdyscyplinarne studia, anali- zy i rozprawy, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2009. Kohlbacher Florian, Cornelius Herstatt, Preface and Introduction, [w:] Florian Kohl- bacher, Cornelius Herstatt (eds.), The Silver Market Phenomenon. Business Oppor- tunities in an Era of Demographic Change, Springer, Heidelberg 2008, s. XI-XXV. Kolesiński Artur (red.), Srebrna Narodowa Strategia Spójności, Stowarzyszenie Spo- łeczeństwa Wiedzy, Warszawa 2008. Kołodziej-Durnaś Agnieszka, O teorii strukturacji Anthony'ego Giddensa jako poszu- kiwaniu trzeciej drogi w naukach społecznych, Wyd. Uniwersytetu Szczecińskie- go, Szczecin 2004. Konecki Krzysztof, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, PWN, Warszawa 2000. Konieczna-Woźniak Renata, Uniwersytety Trzeciego Wieku w Polsce, Eruditus, Po- znań 2001. Kotowska Irena E., Wóycicka Irena (red.), Sprawowanie opieki oraz inne uwarun- kowania podnoszenia aktywności zawodowej osób w starszym wieku produkcyj- nym, MPiPS, Warszawa 2008. Kotowska Irena, Proces starzenia się ludności Polski do 2030r. – opis i jego percepcja społeczna, [w:] Irena Wóycicka (red.), Później na emeryturę?, IBnGR, Gdańsk 2004, s. 12-35. Kowalak Tadeusz, Ubóstwo w Białymstoku, WSE, Białystok 2001. Kowaleski Jerzy T., Rossa Agnieszka (red.), Przyszłość demograficzna Polski. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica" 231, Wyd. UŁ, Łódź 2009 Kowaleski Jerzy T., Szukalski Piotr (red.), Nasze starzejące się społeczeństwo – nadzieje i zagrożenia, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004. Kożuch Antoni, Dyhdalewicz Anna, Ekonomika i organizacja przedsiębiorstwa, WSE, Białystok 2004. Król Henryk, Istota rozwoju kapitału ludzkiego organizacji, [w:] Henryk Król, Antoni Ludwiczyński (red.), Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkie- go organizacji, PWN, Warszawa 2006, s. 423-451. Król Henryk, Kapitał ludzki organizacji, [w:] Henryk Król, Antoni Ludwiczyński (red.), Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, PWN, Warszawa 2006, s. 92-119. Król Henryk, Ludwiczyński Antoni (red.), Zarządzanie zasobami ludzkimi. Tworzenie kapitału ludzkiego organizacji, PWN, Warszawa 2006. Kryńska Elżbieta, Zasoby pracy w Polsce – stan obecny i perspektywy, IPiSS, Łódź 2006, http://biblioteka.mwi.pl/index.php?option=com_k2&view=item&task=download &id=157&Itemid=3 [17.05.2012]. Krystyna Lutyńska, Bieda w rodzinie. Psychologiczny, społeczny i kulturowy kon- tekst wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń, [w:] Elżbieta Tarkowska (red.), Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, Typografika, Warszawa 2000, s. 199-232. 230 | A n d r z e j K l i m c z u k Krzyszkowski Jerzy, Determinants of Building Social Capital in Poland , [w:] Conference Working Papers Series. Vol. II, International Society for Third-Sector Research, Dublin 2000, www.istr.org/resource/resmgr/working_papers_dublin/ krzyszkowski.pdf [17.05.2012]. Krzysztofek Kazimierz, Status mediów cyfrowych: stare i nowe paradygmaty, „Glo- bal Media Journal-Polish Edition" 1/2006, s. 1-15. Kubajewska Maria, Bezpieczeństwo w opinii mieszkańców Białegostoku, [w:] Jaro- sław Danowski (red.), Rodziny białostockie na przełomie wieków, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 1998, s. 143-159. Kubicki Paweł, Ubóstwo i wykluczenie społeczne osób starszych, [w:] Ryszard Szar- fenberg (red.), Polski raport Social Watch 2010. Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa 2011, s. 71-81. Kurkiewicz Jolanta (red.), Procesy demograficzne i metody ich analizy, Wyd. Uni- wersytetu Ekonomicznego, Kraków 2010. Kurkiewicz Jolanta, Struktura ludności według podstawowych cech demograficz- nych, [w:] Jolanta Kurkiewicz (red.), Procesy demograficzne i metody ich analizy, Wyd. Uniwersytetu Ekonomicznego, Kraków 2010, s. 104-138. Kvale Steinar, InterViews. Wprowadzenie do jakościowego wywiadu badawczego (tłum. Stanisław Zabielski), Trans Humana, Białystok 2004. Kwaśniewicz Władysław (red.), Encyklopedia socjologii. Suplement, Oficyna Na- ukowa, Warszawa 2005. Kwaśniewicz Władysław (red.), Encyklopedia socjologii. Tom 1, Oficyna Naukowa, Warszawa 1998. Kwaśniewicz Władysław (red.), Encyklopedia socjologii. Tom 2, Oficyna Naukowa, Warszawa 1999. Kwiatkowski Mariusz, Kapitał społeczny, [w:] Władysław Kwaśniewicz (red.), En- cyklopedia socjologii. Suplement, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, s. 105-111. Lalak Danuta, Pilch Tadeusz (red.), Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pra- cy socjalnej, Żak, Warszawa 1999. Leszczyńska Małgorzata, Stronkowski Piotr, Szczurek Agnieszka, Szut Jacek, Diagnoza organizacji infrastrukturalnych oraz identyfikacja zapotrzebowania organizacji pozarządowych na usługi świadczone przez organizacje infrastrukturalne. Raport końcowy, MPiPS, Warszawa 2010. Leszczyńska-Rejchert Anna, Człowiek starszy i jego wspomaganie. W stronę pedago- giki starości, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2007. Lewenstein Barbara, Społeczeństwo rodzin czy obywateli – kapitał społeczny Pola- ków okresu transformacji, „Societas/Communitas" 1/2006, s. 163-196 Lipset Seymour M., Homo politicus. Społeczne podstawy polityki (tłum. Grażyna Dziurdzik-Kraśniewska), PWN, Warszawa 1998. Liwiński Jacek (i wsp.), Dezaktywizacja osób w wieku okołoemerytalnym, MPiPS, Warszawa 2008. Łaciak Beata, Obyczajowość polska czasu transformacji. Czyli wojna postu z karna- wałem, Trio, Warszawa 2005. Maciejewska Beata, Jak pisać i mówić o dyskryminacji. Poradnik dla mediów, Sto- warzyszenie Inicjatyw Niezależnych „Mikuszewo", Mikuszewo 2007. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 231 Makuch Marta, Moroń Dorota (red.), Osoby starsze w społeczeństwie – społeczeń- stwo wobec osób starszych, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011. Malikowski Marian, Marczuk Stanisław (red.), Socjologia ogólna. Wybór tekstów. Tom III, WSSG, Tyczyn 1997. Małecka-Łyszczek Magdalena, Wesołowski Zbigniew, Modele współpracy podmio- tów ekonomii społecznej z administracją publiczną, FISE, Warszawa 2008. Manterys Aleksander, Wielość rzeczywistości w teoriach socjologicznych, PWN, Warszawa 1997. Marshall Gordon (red.), Słownik socjologii i nauk społecznych (tłum. Marek Tabin i wsp.), PWN, Warszawa 2005. Matan Agnieszka, Kopińska Karolina, Szansa dla warszawskiego podwórka, czyli o budowaniu sąsiedzkich więzi w stolicy, „Animacja Życia Publicznego", 1-2/2010, s. 36-38. Matan Agnieszka, Kopińska Karolina, Wykorzystujmy zasoby, czyli kilka słów o lo- kalnej współpracy, „Animacja Życia Publicznego", 3/2010, s. 44-47. McQuail Denis, Teoria komunikowania masowego (tłum. Marta Bucholc, Alina Szulżycka), PWN, Warszawa 2007. Mead Margaret, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego (tłum. Jacek Hołówka), PWN, Warszawa 2000. Measuring Social Capital. An Australian Framework and Indicators, Australian Bureau of Statistics, Canberra 2004, www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/ Lookup/1378.0Main+Features12004?OpenDocument [17.05.2012]. Męcina Jacek, Dialog społeczny a polityka społeczna, [w:] Grażyna Firlit-Fesnak, Małgorzata Szylko-Skoczny (red.), Polityka społeczna. Podręcznik akademicki, PWN, Warszawa 2008, s. 373-387. Miller Paul, Wilsdon James (eds.), Better Humans? The Politics of Human Enhance- ment and Life Extension, Demos, London 2006. Minois Georges, Historia starości. Od antyku do renesansu (tłum. Katarzyna Mar- czewska), Marabut, Warszawa 1995. Misztal Bronisław, Teoria socjologiczna a praktyka społeczna, Universitas, Kraków 2000. Mitręga Marian, Starzenie się społeczeństwa jako problem badań naukowych, [w:] Lucyna Frąckiewicz (red.), Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku. Nr 8, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2002, s. 9-25. Morawski Witold, Konfiguracje globalne. Struktury, agencje, instytucje, PWN, War- szawa 2010. Nelson Barbara J., Kaboolian Linda, Carver Kathryn A., The Concord Handbook: How to Build Social Capital Across Communities, UCLA School of Public Policy and Social Research, Los Angeles 2003, http://concord.sppsr.ucla.edu/concord.pdf [17.05.2012]. Niedek Mikołaj, Infrastruktura instytucjonalna ekonomii społecznej, „Polityka Spo- łeczna" 4/2011, s. 12-16. Niezabitowski Marek, Ludzie starsi w perspektywie socjologicznej. Problemy uczest- nictwa społecznego, Śląsk, Katowice 2007. 232 | A n d r z e j K l i m c z u k Niezabitowski Marek, Obszary wykluczenia i odmienności społecznej ludzi starszych w teorii, praktyce i badaniach socjologicznych, [w:] Leszek Gołdyka, Irena Ma- chaj (red.), Enklawy życia społecznego, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2007, s. 277-293. Nikitorowicz Jerzy, Sobecki Mirosław (red.), Edukacja międzykulturowa w wymia- rze instytucjonalnym, Trans Humana, Białystok 1999. Nowicki Maciej (red.), Idee z pierwszej ręki, Axel Springer Polska, Warszawa 2008. Okólski Marek, Demografia zmiany społecznej, Scholar, Warszawa 2004. Okólski Marek, Demografia, Scholar, Warszawa 2004. Olech Anna (red.), Partycypacja publiczna. O uczestnictwie obywateli w życiu wspólnoty lokalnej, ISP, Warszawa 2011. Olech Anna, Kaźmierczak Tomasz, Modele partycypacji publicznej, [w:] Anna Olech (red.), Partycypacja publiczna. O uczestnictwie obywateli w życiu wspólnoty lokalnej, ISP, Warszawa 2011, s. 100-111. Opala Paweł, Rybiński Krzysztof, Gordian Knots of the 21st Century, „SSRN Work- ing Paper Series", October 2007, http://ssrn.com/abstract=1024826 [17.05.2012]. Otoczenie podmiotów ekonomii społecznej, FISE, Warszawa 2011. Palka Jakub, Winkler Renata, Bariery budowy kultury zaufania, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie", nr 715, 2006, s.27-40. Palska Hanna, Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce końca lat dzie- więćdziesiątych, IFiS PAN, Warszawa 2002. Pensions at a Glance 2011: Retirement-income Systems in OECD and G20 Countries, OECD, Paris 2011. Perek-Białas Jolanta, Ruzik Anna, Aktywizacja starszych ludzi na rynku pracy: ba- riery i możliwości, [w:] Jerzy T. Kowaleski, Piotr Szukalski (red.), Nasze starzejące się społeczeństwo – nadzieje i zagrożenia, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004, s. 431-438. Petryszyn Jacek, Rozwój demograficzny dużych miast w Polsce, [w:] Janusz Słodczyk (red.), Demograficzne i społeczne aspekty rozwoju miast, Wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2002, s. 13-24. Pędich Wojciech (red.), Seniorzy w społeczeństwach Europy XXI wieku. Współtwo- rzenie i współodpowiedzialność, Stowarzyszenie Wolontariatu Międzypokolenio- wego, Białystok 2001. Pędich Wojciech, Ludzie starzy w perspektywie XXI wieku, „Ethos" 3/1999, s. 129-137. Piekut-Brodzka Danuta M., Kapitał ludzki i inwestycje w ludzkie istnienie oraz kapi- tał społeczny a praca socjalna, [w:] Lucyna Frąckiewicz, Andrzej Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004, s. 201-211. Plawgo Bogusław, Klimczuk Magdalena, Citkowski Mariusz, Juchnicka Marta, Klimczuk Andrzej, Startery podlaskiej gospodarki. Analiza gospodarczych obsza- rów wzrostu i innowacji województwa podlaskiego: sektor rehabilitacji geria- trycznej, WUP, Białystok 2009. Pocztowski Aleksy, Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategie – procesy – metody, PWE, Warszawa 2007. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 233 Poskrobko Bazyli (red.), Zrównoważony rozwój gospodarki opartej na wiedzy, WSE, Białystok 2009. Przewłocka Jadwiga, Zaangażowanie społeczne Polaków w 2010 roku. Wolontariat, filantropia, członkostwo, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2011. Przymeński Andrzej, Kapitał społeczny, pojęcie czy teoria?, [w:] Lucyna Frąckiewicz, Andrzej Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004, s. 61-71. Puente Vilanova Eva, Torrella Josa R., Social capital as a managerial phenomenon, Tampere University of Technology, Tampere 2003. Putnam Robert D., Bowling Alone: malejący społeczny kapitał Ameryki (tłum. Magda Pietrzak-Merta), „Res Publica Nowa" 6/1996, s. 16-22. Putnam Robert D., Bowling Alone: the Collapse and Revival of American Com- munity, Simon & Schuster, New York 2000. Putnam Robert D., Demokracja w działaniu (tłum. Jakub Szacki), Znak, Kraków 1995. Raport medialny. Wizerunek Osób Starszych w Mediach, Press-Service Monitoring Mediów, Fundacja Na Rzecz Kobiet „Ja Kobieta", Poznań-Warszawa 2007. Rekowski Marek, Wprowadzenie do mikroekonomii, Polsoft, Poznań 2002. Rosset Edward, Miejsce człowieka starego w społeczeństwie, [w:] Irena Borsowa, Wojciech Pędich, Jerzy Piotrowski, Tadeusz Roźniatowski, Stanisław Rudnicki (red.), Encyklopedia seniora, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 20-34. Ruszała Jerzy, Lokalna przedsiębiorczość jako szansa na aktywizację społeczności lo- kalnych, [w:] Beata Filipiak, Jerzy Ruszała, Instytucje otoczenia biznesu. Rozwój, wsparcie, instrumenty, Difin, Warszawa 2009, s. 11-81. Ruszała Jerzy, Organizacje pozarządowe w świetle teorii i praktyki gospodarczej, [w:] Beata Filipiak, Jerzy Ruszała, Instytucje otoczenia biznesu. Rozwój, wsparcie, instrumenty, Difin, Warszawa 2009, s. 106-173. Rymsza Agnieszka, Klasyczne koncepcje kapitału społecznego, [w:] Tomasz Kaźmier- czak, Marek Rymsza (red.), Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna, ISP, Warsza- wa 2007, s. 23-39. Rymsza Marek (red.), Seniorzy w organizacjach pozarządowych, „Trzeci Sektor" nr 3(25)/2011. Rysz-Kowalczyk Barbara (red.), Społeczne kwestie starości, IPS UW, Warszawa 1991. Rząca Irena, Kryszkiewicz Czesław, Dziesięć lat działalności Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Białymstoku, UTW, WOAK, Białystok 2004. Rzeczyński Bernard, Gerontechnologia w perspektywie urbanistycznej, [w:] Jerzy T. Kowaleski, Agnieszka Rossa (red.), Przyszłość demograficzna Polski. „Acta Uni- versitatis Lodziensis. Folia Oeconomica" 231, Wyd. UŁ, Łódź 2009, s. 287-304. Rzeczyński Bernard, Gerontechnologia w przestrzeni komunalnej, „Przegląd Komu- nalny" 3/2009, s. 86-87. Rzeczyński Bernard, Techniczne wspieranie starszych, „Przegląd Techniczny" 23/2010, s. 18-19. Sadło Katarzyna (red.), Z nami łatwiej czyli infrastruktura trzeciego sektora, FRSO, Warszawa 2005. Sadowski Andrzej, Białystok. Kapitał społeczny mieszkańców miasta, WSE, Biały- stok 2006. 234 | A n d r z e j K l i m c z u k Sadowski Andrzej, Procesy konstruowania społeczeństwa wielokulturowego, [w:] Bazyli Poskrobko (red.), Zrównoważony rozwój gospodarki opartej na wiedzy, WSE, Białystok 2009, s. 70-81. Sadowski Andrzej, Socjologia pogranicza, [w:] Antoni Sułek, Józef Styk (red.), Lu- dzie i instytucje. Stawanie się ładu społecznego, Tom 2, PTS, UMCS, Lublin, 1995, s. 133-140. Sadowski Andrzej, Socjologia wielokulturowości jako nowa subdyscyplina socjolo- giczna, „Pogranicze. Studia społeczne", Tom XVIII, 2011, s. 5-25. Sadowski Andrzej, Sterowanie wielokulturowością. Dotychczasowe doświadczenia i kierunki przemian, [w:] Jerzy Nikitorowicz, Mirosław Sobecki (red.), Edukacja międzykulturowa w wymiarze instytucjonalnym, Trans Humana, Białystok 1999, s. 33-42. Sadowski Ireneusz, Społeczna konstrukcja demokracji lokalnej. Rola kapitału spo- łecznego w działaniu instytucji przedstawicielskich, Instytut Studiów Politycz- nych PAN, Warszawa 2011. Sander Thomas H., Lowney Kathleen, Social Capital. Building Toolkit, Saguaro Sem- inar: Civic Engagement in America at Harvard University's John F. Kennedy School of Government, October 2006, www.hks.harvard.edu/saguaro/pdfs/ skbuildingtoolkitversion1.2.pdf [17.05.2012]. Sawicka Zdzisława, Rodzina białostocka w pomocy społecznej, [w:] Jarosław Da- nowski (red.), Rodziny białostockie na przełomie wieków, Urząd Miejski w Bia- łymstoku, Białystok 1998, s. 163-175. Schmidt-Ruhland Karin, Knigge Mathias, Integration of the Elderly in the Design Process, [w:] Florian Kohlbacher, Cornelius Herstatt (eds.), The Silver Market Phe- nomenon. Business Opportunities in an Era of Demographic Change, Springer, Heidelberg 2008, s. 103-124. Schoemaker Paul J.H., Schoemaker Joyce A., Czipy, klony i przekroczenie progu stu lat życia (tłum. Marek Fabin), Sonia Draga, Katowice 2010. Senge Peter M., Piąta dyscyplina. Teoria i praktyka organizacji uczących się (tłum. Helena Korolewska-Mróz), Oficyna Ekonomiczna Wolters Kluwer Polska, Kra- ków 2006. Sieradzan Jacek (red.), Narcyzm: jednostka – społeczeństwo – kultura, Wyd. Uniwer- sytetu w Białymstoku, Białystok 2011. Skarżyńska Krystyna (red.), Psychologia polityczna, Zysk, Poznań 1999. Skarżyńska Krystyna, Aktorzy polityczni, [w:] Krystyna Skarżyńska (red.), Psycholo- gia polityczna, Zysk, Poznań 1999, s. 21-50. Skarżyńska Krystyna, Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Scholar, Warszawa 2005. Skarżyńska Krystyna, Czy jesteśmy prorozwojowi? Wartości i przekonania ludzi a dobrobyt i demokratyzacja kraju, [w:] Marek Drogosz (red.), Jak Polacy prze- grywają, jak Polacy wygrywają, GWP, Gdańsk 2005, s. 69-92. Skarżyńska Krystyna, Pracowity jak Polak. Co to dzisiaj znaczy?, „Kultura współcze- sna" 1/2006, s. 100-112. Słodczyk Janusz (red.), Demograficzne i społeczne aspekty rozwoju miast, Wyd. Uni- wersytetu Opolskiego, Opole 2002. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 235 Sołoma Luba, Metody i techniki badań socjologicznych. Wybrane zagadnienia, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Olsztyn 1999. Spear Roger, Ramy instytucjonalne dla przedsiębiorstwa społecznego: wyzwania dla Polski i innych nowych krajów członkowskich, FISE, Warszawa 2006. Spiezia Vincenzo, The greying population: A wasted human capital or just a social liability?, "International Labour Review" 1-2/2002 (141), s. 71-113. Stefański Marian (red.), Węzły gordyjskie rozwoju Polski Wschodniej, „Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii i Innowacji w Lublinie. Seria: Ekonomia", nr 3 (1/2011), Innovatio Press, Lublin 2011. Stone Wendy, Measuring Social Capital. Towards A Theoretically Informed Measurement Framework For Researching Social Capital in Family and Com - munity Life, Australian Institute of Family Studies, Melbourne 2001, www.aifs. gov.au/institute/pubs/RP24.pdf [17.05.2012]. Stuart-Hamilton Ian, Psychologia starzenia się. Wprowadzenie, (tłum. Aleksandra Błachnio), Zysk, Poznań 2006. Sułek Antoni, Styk Józef (red.), Ludzie i instytucje. Stawanie się ładu społecznego, Tom 2, PTS, UMCS, Lublin, 1995. Sułkowski Bogusław, Czas wolny, [w:] Władysław Kwaśniewicz (red.), Encyklope- dia socjologii. Tom 1, Oficyna Naukowa, Warszawa 1998, s. 111-114. Sygit Katarzyna (red.), Zarys gerontologii, Szczecin 2008. Sygit Katarzyna, Sygit Marian, Przedpole starości: profilaktyka geriatryczna, [w:] Katarzyna Sygit (red.), Zarys gerontologii, Szczecin 2008, s. 76-80. Synak Brunon (red.), Ludzie starzy w warunkach transformacji ustrojowej, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2000. Synak Brunon (red.), Polska starość, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002. Synak Brunon, Ludzie starzy, [w:] Władysław Kwaśniewicz (red.), Encyklopedia socjologii. Tom 2, Oficyna Naukowa, Warszawa 1999, s. 144-149. Synak Brunon, Pozycja społeczna ludzi starych w warunkach zmian ustrojowych i cywilizacyjno-kulturowych, [w:] Brunon Synak (red.), Ludzie starzy w warunkach transformacji ustrojowej, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2000, s. 6-15. Szacka Barbara, Wprowadzenie do socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. Szacki Jerzy, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2004. Szacki Jerzy, Znaniecki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. Szarfenberg Ryszard (red.), Polski raport Social Watch 2010. Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa 2011. Szatur-Jaworska Barbara (red.), Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i rekomendacje działań, Biuletyn RPO, Warszawa 2008. Szatur-Jaworska Barbara, Aktywność ekonomiczna człowieka starego, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy geronto- logii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 141-160. Szatur-Jaworska Barbara, Błędowski Piotr, Dzięgielewska Małgorzata, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006. 236 | A n d r z e j K l i m c z u k Szatur-Jaworska Barbara, Błędowski Piotr, Polityka społeczna wobec ludzi starych i starości, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgie- lewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 291-318. Szatur-Jaworska Barbara, Czynniki kształtujące fazy życia i grupy wieku, [w:] Barba- ra Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 35-38. Szatur-Jaworska Barbara, Gerontologia społeczna – charakterystyka dyscypliny, schematy badań, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 13-34. Szatur-Jaworska Barbara, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2000. Szatur-Jaworska Barbara, Problemy przystosowania do starości, [w:] Barbara SzaturJaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 59-61. Szatur-Jaworska Barbara, Społeczna kwestia ludzi starszych, [w:] Barbara RyszKowalczyk (red.), Społeczne kwestie starości, IPS UW, Warszawa 1991, s. 203-213. Szatur-Jaworska Barbara, Społeczne skutki starzenia się ludności, [w:] Barbara SzaturJaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 241-256. Szatur-Jaworska Barbara, Starość – opis fazy, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 45-58. Szatur-Jaworska Barbara, Uczestnictwo osób starszych w sferze publicznej, [w:] Bar- bara Szatur-Jaworska (red.), Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i rekomendacje działań, Biuletyn RPO, Warszawa 2008, s. 115-121. Szatur-Jaworska Barbara, Założenia teoretyczne dotyczące cyklu życia, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy geronto- logii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 38-41. Szatur-Jaworska Barbara, Zbiorowość ludzi starych w polskim społeczeństwie, [w:] Barbara Szatur-Jaworska, Piotr Błędowski, Małgorzata Dzięgielewska, Podstawy gerontologii społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 197-220. Szczepański Marek S., Bierwiaczonek Krzysztof, Nawrocki Tomasz (red.), Kapitały ludzkie i społeczne a konkurencyjność regionów, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008. Szczepański Marek S., Pokusy nowoczesności. Istota wielkiej transformacji, [w:] Marian Malikowski, Stanisław Marczuk (red.), Socjologia ogólna. Wybór tek- stów. Tom III, WSSG, Tyczyn 1997, s. 21-70. Szczepański Marek S., Śliz Anna (red.), Kapitały. Ludzie i instytucje, Wyd. Uniwersy- tetu Opolskiego, Opole 2006. Szomburg Jan (red.), Jakie Razem Polaków w XXI wieku? Wspólnota tożsamości, zasad czy działań?, IBnGR, Gdańsk 2009. Sztompka Piotr, Bogunia-Borowska Małgorzata (red.), Socjologia codzienności, Znak, Kraków 2008. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 237 Sztompka Piotr, Kucia Marek (red.), Socjologia. Lektury, Znak, Kraków 2005. Sztompka Piotr, Socjologia zmian społecznych, Znak, Kraków 2005. Sztompka Piotr, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków 2002. Sztompka Piotr, Zaufanie, [w:] Władysław Kwaśniewicz (red.), Encyklopedia socjo- logii. Suplement, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, s. 427-433. Sztompka Piotr, Zaufanie, nieufność i dwa paradoksy demokracji, [w:] Piotr Sztomp- ka, Marek Kucia (red.), Socjologia. Lektury, Znak, Kraków 2005, s. 397-408. Sztompka Piotr, Zaufanie. Fundament społeczeństwa, Znak, Kraków 2007. Sztompka Piotr, Życie codzienne – temat najnowszej socjologii, [w:] Piotr Sztompka, Małgorzata Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Znak, Kraków 2008, s. 15-52. Sztumski Janusz, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Śląsk, Katowice 1995. Szukalski Piotr (red.), Przygotowanie do starości. Polacy wobec starzenia się, ISP, Warszawa 2009. Szukalski Piotr, Przygotowanie do starości jako zadanie dla jednostek i zbiorowości, [w:] Piotr Szukalski (red.), Przygotowanie do starości. Polacy wobec starzenia się, ISP, Warszawa 2009, s. 39-55. Szukalski Piotr, Starzenie się ludności – wyzwanie XXI wieku, [w:] Piotr Szukalski (red.), Przygotowanie do starości. Polacy wobec starzenia się, ISP, Warszawa 2009, s. 17-38. Szukalski Piotr, Uprzedzenia i dyskryminacja ze względu na wiek (ageism) – przy- czyny, przejawy, konsekwencje, „Polityka Społeczna" 2/2004, s. 11-15. Szukalski Piotr, Wprowadzenie, [w:] Piotr Szukalski (red.), Przygotowanie do staro- ści. Polacy wobec starzenia się, ISP, Warszawa 2009, s. 9-13. Szukalski Piotr, Zagrożenie czy wyzwanie – proces starzenia się ludności, „Polityka Społeczna" 9/2006, s. 6-10. Tarkowska Elżbieta (red.), Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, Typografika, Warszawa 2000. Tarkowska Elżbieta, Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Koncepcje i polskie problemy, [w:] Jacek Wasilewski (red.), Współczesne społeczeństwo polskie, Scholar, War- szawa 2006, s. 319-365. Tarkowska Elżbieta, Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:] Henryk Domański, Anto- nina Ostrowska, Andrzej Rychard (red.), Jak żyją Polacy, Wyd. IFiS PAN, Warsza- wa 2000, s. 259-280. Theiss Maria, Czy kapitał społeczny może być kategorią polityki społecznej?, [w:] Lucyna Frąckiewicz, Andrzej Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2004, s. 11-25. Theiss Maria, Krewni – znajomi – obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007. Theiss Maria (red.), Raport „Zoom na Domy Kultury". Diagnoza domów kultury w województwie mazowieckim, Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę", Warsza- wa 2009. Thorpe Edward, Dyskryminacja ze względu na wiek w Unii Europejskiej, [w:] Beata Tokarz (red.), My też! Seniorzy w Unii Europejskiej, ARFP, Warszawa 2004, s. 50-59. 238 | A n d r z e j K l i m c z u k Thurow Lester, Przyszłość kapitalizmu. Jak dzisiejsze siły ekonomiczne kształtują świat jutra (tłum. Lech Czyżewski), Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999. Toffler Alvin, Szok przyszłości (tłum. Elżbieta Ryszka, Wiktor Osiatyński), PIW, Warszawa 1974. Tokarz Beata (red.), My też! Seniorzy w Unii Europejskiej, ARFP, Warszawa 2004. Trafiałek Elżbieta, Ludzie starzy jako kapitał społeczny, [w:] Lucyna Frąckiewicz, Andrzej Rączaszek (red.), Kapitał społeczny, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Kato- wice 2004, s. 159-167. Trafiałek Elżbieta, Polska starość w dobie przemian, Śląsk, Katowice 2003. Trafiałek Elżbieta, Skutki zmian systemowych w Polsce dla ludzi w starszym wieku, [w:] Małgorzata Halicka, Jerzy Halicki (red.), Zostawić ślad na ziemi, Wyd. Uni- wersytetu w Białymstoku, Białystok 2006, s. 328-337. Trafiałek Elżbieta, Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej, Wszechnica Świętokrzyska, Kielce 2006. Trafiałek Elżbieta, Życie na emeryturze w warunkach polskich przemian systemo- wych, WSP, Kielce 1998. Trutkowski Cezary, Mandes Sławomir, Kapitał społeczny w małych miastach, Scho- lar, Warszawa 2005. Turner Jonathan H., Struktura teorii socjologicznej (tłum. Aleksander Manterys, Grażyna Woroniecka i wsp.), PWN, 2005. Urbaniak Bogusława, Aktywność zawodowa osób w zaawansowanym wieku [w:] Bogusława Urbaniak, Piotr Bohdziewicz (red.), Gospodarowanie kapitałem ludz- kim (wybrane problemy), Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 19-42. Urbaniak Bogusława, Bohdziewicz Piotr (red.), Gospodarowanie kapitałem ludzkim (wybrane problemy), Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006. Urbaniak Bogusława, Praca zawodowa po przejściu na emeryturę. Społecznoekonomiczne przesłanki powrotu emerytów do aktywnego życia zawodowego, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1998. Urbaniak Bogusława, Społeczno-ekonomiczne skutki starzenia się społeczeństw, [w:] Lucyna Frąckiewicz (red.), Przeobrażenia demograficzne kraju i ich konsekwencje dla polityki społecznej, Wyd. Akademii Ekonomicznej, Katowice 1998, s. 89-99. van Dijk Jan, Społeczne aspekty nowych mediów. Analiza społeczeństwa sieci (tłum. Jacek Konieczny), PWN, Warszawa 2010. Vian Kathi, Saffo Paul (eds.), 2004 Ten-Year Forecast: Perspectives, Institute for the Future, Palo Alto 2004. Vincent John A., Anti-ageing Science and the Future of Old Age, [w:] John A. Vin- cent, Chris Phillipson, Murna Downs (eds.), The Futures of Old Age, Sage, London 2006, s. 192-200. Vincent John A., Phillipson Chris, Downs Murna (eds.), The Futures of Old Age, Sage, London 2006, s. 192-200. Vuijlsteke Marc, Vandamme François (eds.), Building social capital for more inclus- ive societies. Partnerships for innovative approaches in Europe, „Collegium", Nr. 38, Spring 2009, www.coleurop.be/file/content/publications/pdf/Collegium38.pdf [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 239 Wasilewski Jacek (red.), Współczesne społeczeństwo polskie, Scholar, Warszawa 2006. Wawrzyniak Joanna, Oblicza starości. Biografia jako źródło czynników adaptacyj- nych, Wyd. Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej, Łódź 2009. Wiśniewski Zbigniew (red.), Determinanty aktywności zawodowej ludzi starszych, TNOiK, Toruń 2009. Wiśniewski Zbigniew (red.), Zarządzanie wiekiem w organizacjach wobec procesu starzenia się ludności, TNOiK, Toruń 2009. Wnuk-Lipiński Edmund, Socjologia życia publicznego, Scholar, Warszawa 2005. World Population Ageing 2009, United Nations, New York 2010. World Population Ageing: 1950-2050, United Nations, New York 2001. Woźniak Robert B., Socjologia pogranicza wobec problemów i wyzwań społecznych, [w:] Robert B. Woźniak, Żaneta Stasieniuk, Społeczeństwo pogranicza polskoniemieckiego, Economicus, Szczecin 2007, s. 13-34. Woźniak Robert B., Stasieniuk Żaneta, Społeczeństwo pogranicza polsko-niemiec- kiego, Economicus, Szczecin 2007. Wóycicka Irena (red.), Później na emeryturę?, IBnGR, Gdańsk 2004. Wyzwania globalnego rozwoju, Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy, Byd- goszcz 2011. Ziółkowski Marek, Pragmatyzacja świadomości społeczeństwa polskiego, „Kultura i Społeczeństwo" 4/1994, s. 11-28. Ziółkowski Marek, Teoria strukturalistycznego konstruktywizmu i teoria struktura- cji. Wstęp, [w:] Aleksandra Jasińska-Kania, Lech M. Nijakowski, Jerzy Szacki, Marek Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne. Tom 2, Scholar, War- szawa 2006, s. 631-633. Zych Adam A., Leksykon gerontologii, Impuls, Kraków 2007. Zych Adam A., Słownik gerontologii społecznej, Żak, Warszawa 2001. Żakowski Jacek, Nowa rewolucja, nowe średniowiecze – rozmowa z Lesterem C. Thu- rowem, [w:] Jacek Żakowski, Trwoga i nadzieja, Sic!, Warszawa 2003, s. 37-55. Żakowski Jacek, Trwoga i nadzieja, Sic!, Warszawa 2003. 2. Akty prawne i dokumenty urzędowe „Siedemdziesiąt Plus". Miejski Program Pomocy dla Osób Starszych i Niepełno- sprawnych, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach, Katowice 2010. Aktualizacja strategii rozwoju Białegostoku, Urząd Miejski w Białymstoku, Biały- stok 2001. Boni Michał (red.), Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030. Projekt, KPRM, Warszawa 2011. Boni Michał (red.), Raport o kapitale intelektualnym Polski, KPRM, Warszawa 2008. Boni Michał (red.), Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, KPRM, Warszawa 2009. Boni Michał (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Projekt, KPRM, Warszawa 2011, http://zds.kprm.gov.pl/sites/default/files/pliki/srkl_-_wersja_z_15_listopada.pdf [17.05.2012]. 240 | A n d r z e j K l i m c z u k Cele strategiczne i cele operacyjne miejskiej polityki społecznej wobec seniorów, Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, Warszawa 2008. Częstochowski Program Wsparcia Seniorów na lata 2010-2013, Urząd Miasta Często- chowy, Częstochowa 2010. Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r. w sprawie Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypo- koleniowej (2012), „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej" L 246, 23/09/2011, s. 5-10. Elbląski program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013, Urząd Miejski w Elblągu, Elbląg 2008. Expose premiera Donalda Tuska, 18.11.2011, Sejm, Warszawa, www.premier.gov.pl/ download/fd/1b/9d5129bac2add20f780685fd08220a8e2d84.pdf [17.05.2012]. Gminny system wspierania aktywności i zapobiegania wykluczeniu społecznemu seniorów na lata 2008-2013, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Sochaczewie, Sochaczew 2008. Krajowy Plan Działania na rzecz Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej 2012 w Polsce, MPiPS, Warszawa 2012. Miejska Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Białegostoku na lata 2005-2010, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2005. Miejski Program Aktywizacji Seniorów i Integracji Międzypokoleniowej na lata 2011-2021, Urząd Miejski w Gnieźnie, Gniezno 2011. Miejski System Wspierania Aktywności Seniorów na lata 2009-2015, Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego, Tomaszów Mazowiecki 2009. Polityka społeczna miasta Poznania wobec seniorów, Urząd Miasta Poznania, Po- znań 2008. Program dla osób starszych miasta Olsztyna na lata 2010-2015, Urząd Miasta Olsz- tyna, Olsztyn 2010. Program działań na rzecz osób starszych na lata 2010-2015, Urząd Miejski w No- wym Mieście Lubawskim, Nowe Miasto Lubawskie 2010. Program Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+, MPiPS, Warszawa 2008. Program Warszawa Przyjazna Seniorom na lata 2012-2020. Projekt (06.04.2012), Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, Warszawa 2012. Program Wsparcia i Aktywizacji Seniorów na terenie Miasta Lublin w 2012 roku, Urząd Miasta Lublin, Lublin 2012. Program wspierania aktywności i zapobiegania wykluczeniu społecznemu seniorów na lata 2010-2015, Urząd Miasta Działdowo, Działdowo 2010. Report of the Second World Assembly on Ageing Madrid. Madrid International Plan of Action on Ageing, United Nations, New York 2002. Smoleń Monika (red.), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego. Projekt dokumentu po konsultacjach społecznych, MKIDN, Warszawa 2011. Sprostanie wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się społeczeństwa w UE (Sprawozdanie na temat starzenia się społeczeństwa, 2009), Komisja Wspólnot Europejskich, Bruksela, 29.04.2009. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 241 Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Białegostoku na lata 2011-2020, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2011. Strategia rozwoju Białegostoku, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 1996. Strategia Rozwoju Kraju 2020. Projekt, MRR, Warszawa, listopad 2011. Strategia Rozwoju Miasta Białegostoku na lata 2011-2020 plus, Urząd Miejski w Bia- łymstoku, Białystok 2010. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2004 r., Nr 99 poz. 1001). Wojewódzki program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013, Zarząd Wojewódz- twa Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2008. Zielona Księga „Wobec zmian demograficznych: nowa solidarność między pokole- niami", Komisja Wspólnot Europejskich, Bruksela, 16.03.2005. 3. Badania opinii publicznej Boguszewski Rafał, Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich w latach 1998-2010, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2010. Boguszewski Rafał, Zaufanie społeczne, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2010. Dziadkowie i wnuki o sobie, wzajemnych relacjach i ludziach starszych, Komunikat z badań, TNS OBOP, Warszawa 2007. Falkowska Macieja, Praca zarobkowa emerytów i rencistów a problem bezrobocia, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2002. Grochal Renata, Pawłowska-Salińska Katarzyna, W pracy do 67. roku życia? Nie przejdzie, „Gazeta Wyborcza" 26.11.2011, http://wyborcza.pl/1,75478,10713271, W_pracy_do_67roku_zycia_Nie_przejdzie.html [17.05.2012]. Kolbowska Agnieszka, Sytuacja ludzi starszych w społeczeństwie – plany a rzeczywi- stość, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2009. Raport z badania opinii organizacji pozarządowych, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2010. Raport z badań opinii mieszkańców, Urząd Miejski w Białymstoku, Białystok 2009. Roguska Beata, System emerytalny – oceny i postulaty, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2008. Szczepańska Joanna, Wcześniejsze emerytury i praca zarobkowa emerytów, Komu- nikat z badań, CBOS, Warszawa 2007. Szczepańska Joanna, Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2007. Wądołowska Katarzyna, Obraz typowego Polaka w starszym wieku, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2010. Wądołowska Katarzyna, Polacy wobec ludzi starszych i własnej starości, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2009. Wciórka Bogna, Czy zmienia się stosunek Polaków do starości?, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2007. Wciórka Bogna, Między młodością a starością, Komunikat z badań, CBOS, Warsza- wa 2007. 242 | A n d r z e j K l i m c z u k Wciórka Bogna, Zaufanie społeczne w latach 2002-2008, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2008. Wciórka Bogna, Zaufanie w sferze prywatnej i publicznej, a społeczeństwo obywa- telskie, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2006. Żukowski Tomasz, Maria Theiss, Stowarzyszeniowo-obywatelski kapitał społeczny, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2008. 4. Materiały (źródła) statystyczne Aktywność ekonomiczna ludności Polski w latach 2003-2007, GUS, Warszawa 2009. Bank Danych Lokalnych, GUS, www.stat.gov.pl/bdl [17.05.2012]. EUROPOP2010 – Convergence scenario, national level (proj_10c2150p), http://appsso. eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=proj_10c2150p&lang=en [17.05.2012]. Eurostat: Average exit age from the labour force by sex, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/ tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tsiem030 [17.05.2012]. Eurostat: Employment rate of older workers by sex, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/ tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tsiem020 [17.05.2012]. Eurostat: Projected old-age dependency ratio, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/ table.do? tab=table&init=1&language=en&pcode=tsdde511&plugin=1 [17.05.2012]. Mały Rocznik Statystyczny Polski 2011, GUS, Warszawa 2011. Narodowy spis powszechny 1988 – Białystok, GUS, Warszawa 1990. Narodowy spis powszechny 2002. Ludność – Polska. Stan i struktura demograficzno- -społeczna, Komunikat GUS z 01.09.2003, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/ PUBL_prognoza_ludnosci_pow_2061_powiat_m__bialystok.xls [17.05.2012]. Podstawowe informacje ze spisów powszechnych 2002, Urząd Statystyczny w Bia- łymstoku, Białystok 2003. Prognoza dla powiatów i miast na prawie powiatu oraz podregionów na lata 20112035 – miasto Białystok, Komunikat GUS z 11.07.2011, www.stat.gov.pl/cps/rde/ xbcr/gus/2061_m._Bialystok.xls [17.05.2012]. Prognoza ludności na lata 2008-2035, GUS, Warszawa 2009. Prognoza ludności Polski na lata 2003-2030 – Białystok. Komunikat GUS z 22.03.2004, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_prognoza_ludnosci_pow_2061_powiat_ m__bialystok.xls [17.05.2012]. Prognoza ludności Polski na lata 2003-2030 – Polska, Komunikat GUS z 22.03.2004, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_prognoza_ludnosci_1_polska.xls [17.05.2012]. Przeciętne dalsze trwanie życia w latach 1950-2010, Komunikat GUS z 26.07.2011, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/POZ_przecietne_dalsze_trwanie_zycia_2010.xls [17.05.2012]. Raport z wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002, GUS, Warszawa 2003. Rocznik Demograficzny 2009, GUS, Warszawa 2009. Rocznik Demograficzny 2011, GUS, Warszawa 2011. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 243 5. Netografia 137 Community Projects That Build Social Capital , Bank of I.D.E.A.S., www.bankofideas.com.au/Downloads/Social_Capital_Handout_2.pdf [17.05.2012]. 150 Things You Can Do to Build Social Capital, Saguaro Seminar: Civic Engagement in America at Harvard University's John F. Kennedy School of Government, www.bettertogether.org/pdfs/150things.pdf [17.05.2012]. 158 Things I Can Do to Build Social Capital in My Community , Bank of I.D.E.A.S., www.bankofideas.com.au/Downloads/Social_Capital_Handout_1.pdf [17.05.2012]. Allen Will, Learning for Sustainability: Capacity building, social capital and empowerment, 2006-2011, http://learningforsustainability.net/social_learning/ capacity.php [17.05.2012]. Community Builders Library, www.communitybuilders.ro/library [17.04.2012]. de Souza Briggs Xavier, The Community Problem-Solving Project, Massachusetts Institute of Technology, Massachusetts 2000-2005, www.community-problemsolving.net [17.05.2012]. Equal: Lista rezultatów, www.equal.org.pl/baza.php?M=3&lang=pl [17.05.2012]. Global Network of Age-friendly Cities, www.who.int/ageing/age_friendly_cities_ network/en/index.html [17.05.2012]. Goldstone Jack A., Nowa bomba demograficzna, „Europa – Magazyn Idei New- sweeka", 01.03.2010, www.newsweek.pl/Europa/nowa-bomba-demograficzna, 54519,1,1.html [17.05.2012]. Komfort & Qualität 2011/2012, www.komfort-und-qualitaet.de/2011/ [17.05.2012]. Measuring Social Capital, The World Bank Group, http://go.worldbank.org/A77F30UIX0 [17.05.2012]. Pojęcia stosowane w statystyce publicznej, www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm [17.05.2012]. Prezydent podpisał ustawę emerytalną, KPRP, 01.06.2012, www.prezydent.pl/ aktualnosci/wydarzenia/art,2220,prezydent-podpisal-ustawe-emerytalna.html [04.06.2012]. Przebieg procesu legislacyjnego. Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Kancelaria Sejmu, www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/PrzebiegProc.xsp? id = 94D41933438C81FEC12579E900341A87 [04.06.2012]. Reforma emerytalna 2012, MPiPS, http://emerytura.gov.pl [17.05.2012]. Reforma emerytalna przyjęta przez Sejm, KPRM, 11.05.2012, www.premier.gov.pl/ centrum_prasowe/wydarzenia/reforma_emerytalna_przyjeta_pr,9956/ [17.05.2012]. Rok 2012 – Rokiem Uniwersytetów Trzeciego Wieku , www.utw.pl/index.php? id=5&news=305 [17.05.2012]. Rozpoczynamy konsultacje reformy emerytalnej, KPRM, 14.02.2012, www.premier.gov.pl/ centrum_prasowe/wydarzenia/rozpoczynamy_konsultacje_refor,9068/ [17.05.2012]. The Community Tool Box, University of Kansas, Kansas 1994-2011, http://ctb.ku.edu [17.05.2012]. Transgenerational Product Examples, www.transgenerational.org/resources/products.htm [17.05.2012]. Uniwersytet Drugiego Wieku, www.uniwersytetdrugiegowieku.pl [17.05.2012]. 244 | A n d r z e j K l i m c z u k ANEKS 1. Tabele i wykresy Tabela 1. Liczba i struktura ludności Białegostoku w latach 1988-2010 Wyszczególnienie 1988a 2002b 2008c 2010c 2008/1988 2010/1988 Ludność ogółem w tys. 263 884 291 383 294 153 295 198 111,471 106,000 w tym: mężczyźni 124 781 137 279 137 455 137 819 110,157 104,270 kobiety 139 103 154 104 156 698 157 379 112,649 107,563 W wieku przedproduk- cyjnym (0-17 lat) w tys. 78 004 62 375 51 020 49 822 65,407 66,208 % do liczby ludności ogó- łem 29,560 21,407 17,345 16,877 58,676 62,460 w tym: mężczyźni 40 200 32 090 26 045 25 473 64,789 65,956 kobiety 37 804 30 285 24 975 24 349 66,064 66,473 W wieku produkcyjnym (18-59/64 lat) w tys. 158 867 188 923 196 425 196 207 123,641 115,164 % do liczby ludności ogó- łem 60,203 64,837 66,776 66,466 110,918 108,645 w tym: mężczyźni 77 101 92 775 97 195 97 785 126,062 116,776 kobiety 81 766 96 148 99 230 98 422 121,359 113,605 W wieku poprodukcyj- nym (60+/65+ lat) w tys. 26 876 40 039 46 708 49 169 173,791 149,604 % do liczby ludności ogó- łem 10,185 13,741 15,879 16,656 155,907 141,136 w tym: mężczyźni 7 428 12 395 14 215 14 561 191,370 148,324 kobiety 19 448 27 644 32 493 34 608 167,076 150,150 W wieku 60-69 lat w tys. 17 199 23 641 24 971 26 803 145,189 120,285 % do liczby ludności ogó- łem 6,518 8,113 8,489 9,080 130,248 113,476 w tym: mężczyźni 7 485 9 857 10 175 10 959 135,939 114,132 kobiety 9 984 13 784 14 796 15 844 148,197 124,943 Powyżej 70 lat w tys. 14 100 21 635 27 439 28 984 194,603 182,934 % do liczby ludności ogó- łem 5,343 7,425 9,328 9,818 174,578 172,579 w tym: mężczyźni 4 636 7 775 9 742 10 220 210,138 186,633 kobiety 9 464 13 860 17 697 18 764 186,993 180,980 Źródło: a Narodowy spis powszechny 1988 – Białystok, GUS, Warszawa 1990, s. 4-7; b Podstawowe informacje ze spisów powszechnych 2002, Urząd Statystyczny w Białymstoku, Białystok 2003, s. 29-31; c Bank Danych Lokalnych, GUS, www.stat.gov.pl/bdl [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 245 Tabela 2. Prognoza ludności miasta Białystok do 2030 roku Wyszczególnienie 2002a 2005 2010 2015 2020 2025 2030 2030/2002 Ludność ogółem w tys. 291 660 294 072 295 101 293 117 287 464 277 795 264 617 90,728 w tym: mężczyźni 137 350 138 001 137 935 136 727 134 034 129 489 123 290 89,763 kobiety 154 310 156 071 157 166 156 390 153 430 148 306 141 327 91,586 W wieku przed- produkcyjnym (0-17 lat) w tys. 60 879 54 717 47 172 43 651 41 338 38 069 33 374 54,820 % do liczby ludno- ści ogółem 20,873 18,607 15,985 14,892 14,380 13,704 12,612 60,423 w tym: mężczyźni 31 278 27 987 24 000 22 172 20 959 19 315 16 933 54,137 kobiety 29 601 26 730 23 172 21 479 20 379 18 754 16 441 55,542 W wieku produk- cyjnym (18-59/64 lat) w tys. 190 329 196 311 199 053 192 261 179 406 166 610 154 791 81,328 % do liczby ludno- ści ogółem 65,257 66,756 67,452 65,592 62,410 59,976 58,496 89,640 w tym: mężczyźni 93 576 96 625 99 555 97 807 92 601 85 755 80 033 85,527 kobiety 96 753 99 686 99 498 94 454 86 805 80 855 74 758 77,267 W wieku popro- dukcyjnym (60+/65+ lat) w tys. 40 452 43 044 48 876 57 205 66 720 73 116 76 452 188,994 % do liczby ludno- ści ogółem 13,870 14,637 16,562 19,516 23,210 26,320 28,892 208,309 w tym: mężczyźni 12 496 13 389 14 380 16 748 20 474 24 419 26 324 210,659 kobiety 27 956 29 655 34 496 40 457 46 246 48 697 50 128 179,310 W wieku 60-69 lat w tys. 23 552 23 516 27 360 35 461 40 872 38 315 33 911 143,984 % do liczby ludno- ści ogółem 8,075 7,997 9,271 12,098 14,218 13,793 12,815 158,698 w tym: mężczyźni 9 769 9 638 11 360 15 122 17 767 17 012 15 576 159,443 kobiety 13 783 13 878 16 000 20 339 23 105 21 303 18 335 133,026 Powyżej 70 lat w tys. 22 104 24 538 28 388 30 608 35 490 42 925 50 585 228,850 % do liczby ludno- ści ogółem 7,579 8,344 9,620 10,442 12,346 15,452 19,116 252,238 w tym: mężczyźni 7 931 8 761 9 892 10 490 12 349 15 531 18 792 236,944 kobiety 14 173 15 777 18 496 20 118 23 141 27 394 31 793 224,321 a Stan wyjściowy z 31 grudnia 2002 r. oparty na wynikach Narodowego Spisu Powszechne- go 2002 r. Źródło: Prognoza ludności Polski na lata 2003-2030 – Białystok, Komunikat GUS z 22.03.2004, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_prognoza_ludnosci_pow_2061_powiat_m__bialys tok.xls [17.05.2012]. 246 | A n d r z e j K l i m c z u k Wykres 1. Ludność Białegostoku w wieku nieprodukcyjnym przypadająca na 100 osób w wieku produkcyjnym (18-59 lat kobiety/64 lat mężczyźni) – według prognozy ludności miasta Białystok do 2030 roku a Stan wyjściowy z 31 grudnia 2002 r. oparty na wynikach Narodowego Spisu Powszechne- go 2002 r. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Prognoza ludności Polski na lata 2003-2030 – Bia- łystok, Komunikat GUS z 22.03.2004, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_prognoza_ ludnosci_pow_2061_powiat_m__bialystok.xls [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 247 Tabela 3. Prognoza ludności miasta Białystok do 2035 roku Wyszczególnienie 2007a 2011 2015 2020 2025 2030 2035 2035/2007 Ludność ogółem w tys. 294 143 294 364 295 095 295 765 294 883 291 972 287 818 97,850 w tym: mężczyźni 137 820 137 396 137 354 137 430 136 924 135 508 133 566 96,913 kobiety 156 323 156 968 157 741 158 335 157 959 156 464 154 252 98,675 W wieku przed- produkcyjnym (0-17 lat) w tys. 52 066 48 766 48 863 50 498 50 607 47 432 43 444 83,440 % do liczby ludno- ści ogółem 17,701 16,567 16,558 17,074 17,162 16,245 15,094 85,274 w tym: mężczyźni 26 680 24 945 25 027 25 913 26 071 24 463 22 430 84,070 kobiety 25 386 23 821 23 836 24 585 24 536 22 969 21 014 82,778 W wieku produk- cyjnym (18-59/64 lat) w tys. 196 490 195 501 190 030 180 395 173 687 170 828 166 869 84,925 % do liczby ludno- ści ogółem 66,801 66,415 64,396 60,993 58,900 58,508 57,977 86,791 w tym: mężczyźni 97 060 97 871 96 071 92 068 88 106 86 774 85 691 88,287 kobiety 99 430 97 630 93 959 88 327 85 581 84 054 81 178 81,643 W wieku popro- dukcyjnym (60+/65+ lat) w tys. 45 587 50 097 56 202 64 872 70 589 73 712 77 505 170,016 % do liczby ludno- ści ogółem 15,498 17,019 19,045 21,934 23,938 25,246 26,928 173,752 w tym: mężczyźni 14 080 14 580 16 256 19 449 22 747 24 271 25 445 180,717 kobiety 31 507 35 517 39 946 45 423 47 842 49 441 52 060 165,233 W wieku 60-69 lat w tys. 24 282 28 103 34 168 38 720 35 914 31 950 34 744 143,085 % do liczby ludno- ści ogółem 8,255 9,547 11,579 13,091 12,179 10,943 12,072 146,230 w tym: mężczyźni 9 945 11 466 14 166 16 276 15 334 14 120 15 698 157,848 kobiety 14 337 16 637 20 002 22 444 20 580 17 830 19 046 132,845 Powyżej 70 lat w tys. 26 646 29 001 30 333 34 945 41 993 49 121 51 597 193,639 % do liczby ludno- ści ogółem 9,059 9,852 10,279 11,815 14,241 16,824 17,927 197,894 w tym: mężczyźni 9 476 10 121 10 389 11 966 14 731 17 510 18 583 196,106 kobiety 17 170 18 880 19 944 22 979 27 262 31 611 33 014 192,277 a Stan wyjściowy z 31 grudnia 2007 r. Źródło: Prognoza dla powiatów i miast na prawie powiatu oraz podregionów na lata 20112035 – miasto Białystok, Komunikat GUS z 11.07.2011, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/ 2061_m._Bialystok.xls [17.05.2012]. 248 | A n d r z e j K l i m c z u k Wykres 2. Ludność Białegostoku w wieku nieprodukcyjnym przypadająca na 100 osób w wieku produkcyjnym (18-59 lat kobiety/64 lat mężczyźni) – według pro- gnozy ludności miasta Białystok do 2035 roku a Stan wyjściowy z 31 grudnia 2007 r. Źródło: Prognoza dla powiatów i miast na prawie powiatu oraz podregionów na lata 20112035 – miasto Białystok, Komunikat GUS z 11.07.2011, www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/ 2061_m._Bialystok.xls [17.05.2012]. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 249 Tabela 4. Aktywność ekonomiczna ludności Polski i województwa podlaskiego według Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności w latach 1995-2010 POLSKA Wyszczególnie- nie Rok Ogó- łem Aktywni zawodowo Bierni za- wodowo Współczynnik

aktywności

zawodowej

Wskaź- nik zatrudnie - nia Stopa bezrobociarazem

statusie na rynku pracy Współ- czynnik aktyw- ności zawodo- wej Wskaź- nik zatrud- nienia Stopa bezrobociarazem

pracu- jący bezro- botni w tysiącach w % Ludność powyżej 15 lat 243 415 125 308 99 259 26 049 102 792 15 315 54,9 43,5 20,8 w tym: mężczyźni 112 585 63 533 49 774 13 759 41 811 7 241 60,3 47,2 21,7 kobiety 130 830 61 775 49 485 12 290 60 981 8 074 50,3 40,3 19,9 Ludność powyżej 55 lat 58 269 8 296 7 211 1 085 47 966 2 007 16,1 14,8 13,1 % do liczby ludno- ści ogółem 23,9 6,6 7,3 4,2 46,7 13,1 - - w tym: 55-59 lat 12 993 4 990 4 257 733 7 218 785 40,9 34,9 14,7 60-64 lat 12 452 2 179 1 902 277 9 618 655 18,5 16,1 12,7 65-69 lat 11 189 782 730 52 9 977 430 7,3 6,8 6,6 70 lat i więcej 21 635 345 322 23 21 153 137 1,6 1,5 6,7 Mężczyźni powy- żej 55 lat 23 270 5 285 4 499 786 17 230 755 25,3 21,1 14,8 % do liczby męż- czyzn ogółem 20,7 8,3 9,0 5,7 41,2 10,4 - - w tym: 55-59 lat 5 638 3 015 2 488 527 2 310 313 56,6 46,7 17,5 60-64 lat 5 237 1 477 1 257 220 3 505 255 29,6 25,2 14,9 65-69 lat 4 620 546 515 31 3 923 151 12,2 11,5 5,7 70 lat i więcej 7 775 247 239 8 7 492 36 3,2 3,1 3,2 Kobiety powyżej 55 lat 34 999 3 011 2 712 299 30 736 1 252 10,1 10,4 9,9 % do liczby kobiet ogółem 26,8 4,9 5,5 2,4 50,4 15,5 - - w tym: 55-59 lat 7 355 1 975 1 769 206 4 908 472 28,7 25,7 10,4 60-64 lat 7 215 702 645 57 6 113 400 10,3 9,5 8,1 65-69 lat 6 569 236 215 21 6 054 279 3,8 3,4 8,9 70 lat i więcej 13 860 98 83 15 13 661 101 0,7 0,6 15,3 Źródło: Podstawowe informacje ze spisów powszechnych 2002, Urząd Statystyczny w Bia- łymstoku, Białystok 2003, s. 48-49. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 251 2. Kwestionariusz dyspozycji do wywiadu jakościowego Aranżacja wstępna do wywiadu jakościowego Nazywam się Andrzej Klimczuk. Jestem studentem socjologii na Uniwersytecie w Białymstoku. Aktualnie prowadzę badanie mające na celu ustalenie, jakim kapi- tałem ludzkim, społecznym i kulturowym dysponują starsi mieszkańcy Białegostoku. Czy zechciał(a)by P. poświęcić mi trochę czasu na rozmowę dotyczącą P. życia i miasta? Przed rozpoczęciem: Rozmowa będzie miała charakter poufny, jej treść nie będzie publikowana z poda- niem P. rzeczywistych danych personalnych, takich jak imię, nazwisko i miejsce zamieszkania. Informacje te zostaną utajone, nikt poza mną nie będzie miał możli- wości identyfikacji P. osoby. Jednocześnie chciałbym zapytać, czy zgodzi się P. na możliwość użycia dyktafonu? Nagranie znacznie ułatwi mi przepisanie treści naszej rozmowy. W przeciwnym wypadku będę musiał notować wszystko na bieżąco, a to utrudni naszą rozmowę. W dowolnej chwili będzie mógł(ogła) P. poprosić o wyłą- czenie dyktafonu. Przy odmowie: Czy mógłby(ogłaby) P. wskazać innego uczestnika Uniwersytetu Trzeciego Wieku (dalej: UTW)/mieszkańca Domu Pomocy Społecznej (dalej: DPS), który P. zdaniem jest dobrze rozeznany w sprawach tej instytucji i starszych wiekiem mieszkańców miasta Białystok? Dyspozycje do wywiadu jakościowego W ostatnich latach powoli upowszechnia się uznanie dla szczególnego znaczenia obecności w społeczeństwie osób starszych wiekiem. W moim badaniu chciałbym przyjrzeć się temu, w jaki sposób długie życie może być traktowane jako szansa na poprawienie rozwoju społecznego miasta Białystok. PRZESZŁOŚĆ 1. Proszę pokrótce opowiedzieć historię swojego życia. Gdzie się P. uczył? Jacy byli P. rówieśnicy? Czy byli podobni do P.? Czy posiadali podobne zaintere- sowania? Kim chciał(a) P. zostać w młodości? 252 | A n d r z e j K l i m c z u k 2. Jaka atmosfera panowała w P. domu rodzinnym? Kto miał decydujący wpływ na P. dalsze losy życiowe? Jakby ocenił(aby) P. poziom życia swojej rodziny? Czy były w niej widoczne jakieś podziały? Czy w P. rodzinie istniały warunki do wyrażania różnych opinii? Czy ktoś wyróżniał się w niej w sposób szczególny? 3. Czy pamięta P. swoich dziadków? Czym się zajmowali? Czy mieli istotny wpływ na funkcjonowanie rodziny? Czy podobnie było w innych rodzinach? Czy ich rola była typowa, czy też była specyficzna? 4. Jakie znaczenie w P. późniejszym życiu miały umiejętności zdobyte w młodości? Co zdecydowało o wyborze P. zawodu? Czy dokształcał(a) się P. po zakończeniu szkoły i rozpoczęciu pracy zarobkowej? Czy działał(a) P. w jakiś organizacjach? Pełnił(a) jakieś funkcje publiczne? Kiedy zakończył(a) P. pracę zawodową? Z jakiego powodu? Czym P. się zajmował(a) w ostatnich latach przed przejściem na emeryturę? 5. Co zmieniło się w P. życiu po przejściu na emeryturę? Czy wyraźnie zmieniła się ilość P. kontaktów, znajomości z innymi? Czy utrzymał(a) P. jakieś szczególne więzi, przyjaźnie np. z kolegami z pracy? Co P. zdaniem ludzie powinni robić po przejściu na emeryturę? 6. Jak to się stało, że został(a) P. uczestnikiem Uniwersytetu Trzeciego Wieku (da- lej: UTW)/mieszkańcem Domu Pomocy Społecznej (dalej: DPS)? Czy przystąpienie do tej instytucji stanowiło trudność, czy raczej było łatwe? Jak P. obecnie ocenia wady i zalety uczestnictwa w DPS/UTW? Czy P. zdaniem ilość uczestników UTW/mieszkańców DPS rośnie, czy maleje? Od czego to zależy? TERAŹNIEJSZOŚĆ 7. Co jest dla P. najważniejsze w życiu? Co P. motywuje do działania? Jakie są P. zdaniem najważniejsze wartości, dla których warto żyć? Czy obecne pokolenia powinny cenić te wartości? K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 253 8. Czym zajmuje się P. w wolnych chwilach? Dlaczego wybiera P. takie czynności? Czy należy P. obecnie do jakichś instytucji, zrzeszeń? 9. Czy zna P. starszych ludzi, którzy pracują mimo przejścia na emeryturę? Czy chciałby(ałby) P. jeszcze pracować? Czy P. zdaniem starsi ludzie powinni pracować? Dlaczego P. tak sądzi? Jakie są możliwości znalezienia pracy przez emerytów? Od czego to zależy? Czy P. istnieją jakieś czynności zarobkowe, którymi mogliby się zajmować starsi ludzie? 10. Czy dostrzega P. istnienie jakiś podziałów między uczestnikami UTW/miesz- kańcami DPS? Czy występują podziały kulturowe, religijne, bądź podziały ze względu na zamoż- ność, wykształcenie, pochodzenie, poglądy polityczne? P. zdaniem uczestnicy UTW/mieszkańcy DPS są raczej podobni do siebie, czy też są bardzo zróżnicowani? Czy ocenia P. istniejące podziały jako poważne? 11. Przy jakich okazjach najczęściej spotykają się uczestnicy UTW/mieszkańcy DPS? W jaki sposób uczestnicy UTW/mieszkańcy DPS komunikują się ze sobą? Czy wykorzystują przy tym chociażby telefony komórkowe bądź Internet? Czy środki te są traktowane raczej jako pomoc, czy utrudnienie? A w jaki sposób kontaktują się z innymi – bliskimi, znajomymi i przyjaciółmi? 12. Czy w DPS/UTW są jakieś osoby, które wyróżniają się w sposób szczególny? Jakie są to osoby? Czym się charakteryzują? 13. Czy P. zdaniem ma P. wpływ na działalność DPS/UTW? Kto poza zarządem UTW/dyrekcją DPS ma wpływ na działalność tej instytucji? Z czyim zdaniem najbardziej liczą się władze DPS/UTW? Jakie cechy ma osoba lub grupa, z którą liczy się zarząd/dyrekcja? Czy ktoś liczy się z opiniami i uwagami zwykłych uczestników/mieszkańców? 254 | A n d r z e j K l i m c z u k 14. Jak z własnej perspektywy opisałby(ałaby) P. współpracę DPS/UTW z innymi organizacjami i instytucjami? Jakie są to organizacje i instytucje? Czy są to tylko organizacje skupiające się na problemach starszych ludzi, czy też innego typu? Czy są to relacje formalne, czy nieformalne? Jak ocenia P. efekty tej współpracy? 15. Czy P. zdaniem w mieście istnieją organizacje działające na rzecz rozwiązywa- nia problemów starszych ludzi? Jakie są to organizacje? Czy mógłby(ogłaby) P. powiedzieć więcej o ich celach i dotychczasowych działa- niach? 16. Chciałbym teraz porozmawiać z P. o funkcjonowaniu miasta Białystok. Jakie były P. zdaniem najważniejsze zmiany w Białymstoku w ciągu ostatnich osiemna- stu lat, po 1989 roku, po rozpoczęciu transformacji systemowej? Co było P. zdaniem korzystne, a co niekorzystne? Które z tych zmian były szczególnie ważne dla starszych ludzi? 17. Jak ogólnie ocenia P. jakość życia w Białymstoku? Jakie są P. zdaniem największe problemy emerytów w mieście? Jakie są ich źr ó - dła? Jak można je rozwiązać? Czy sami radzą sobie w rozwiązywaniu swoich problemów i załatwianiu spraw? Co należałoby zrobić, by poprawić warunki życia emerytów? Co by P. zmienił(a) w swoim najbliższym otoczeniu, gdyby miał(a) P. taką możli- wość? 18. Jak ocenia P. poziom bezpieczeństwa starszych ludzi w Białymstoku? W jakich miejscach nie czuje się P. bezpiecznie? Kogo szczególnie się P. obawia? Dlaczego? 19. Czy P. zdaniem starsi mieszkańcy mają do siebie zaufanie, czy też raczej podcho- dzą do siebie z nieufnością? Czy mogą na siebie liczyć? W jakich sytuacjach? Jakim instytucjom mogą zaufać? K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 255 Czy starsi ludzie P. zdaniem na ogół są przywiązani do miasta, czy nie? A czy innych mieszkańców łączą P. zdaniem silne więzi, czy też każdy żyje po swojemu? 20. Czy w P. opinii emeryci czują się wystarczająco potrzebni innym mieszkańcom miasta? Czy ludzie w wieku zbliżonym do P. mają podobne opinie i odczucia w tej kwestii? Jak P. zdaniem inne grupy wiekowe oceniają starszych ludzi w Białymstoku? 21. Czy P. zdaniem w Białymstoku istnieją starsi ludzie, którzy są uznawani za au- torytety przez innych mieszkańców miasta? Jakie to osoby? Czym się zajmują? Dlaczego właśnie te osoby? 22. A czy wystarczająco wiele uwagi poświęca się sprawom emerytów w lokal- nych mediach? Dlaczego P. tak sądzi? Jak P. ocenia zawartość tych przekazów? Na jakie problemy starszych ludzi powinni zwrócić uwagę mieszkańcy miasta? 23. Czy emeryci posiadają wpływ na decyzje podejmowane przez władze miasta? Czy mogą swobodnie wyrażać swoje poglądy? Czy biorą udział w wyborach politycznych nie tylko jako wyborcy, ale też jako kandydaci? Jakie są P. zdaniem oczekiwania starszych mieszkańców wobec władz? 24. Czy P. zdaniem starsi mieszkańcy Białegostoku włączają się do inicjatyw na rzecz rozwiązania problemów dzielnicy lub miasta? Czy mógłby(ogłaby) P. podać przykłady takich inicjatyw? Czy ich organizatorzy otrzymali wsparcie ze strony władz miasta i przedsiębiorców? PRZYSZŁOŚĆ 25. Czy P. zdaniem sytuacja starszych mieszkańców Białymstoku zmierza w do- brym, czy też w niedobrym kierunku? Czy znaczenie emerytów będzie maleć, czy raczej rosnąć? 256 | A n d r z e j K l i m c z u k 26. Co chciałby(ałaby) P. przekazać młodszym pokoleniom? Po zakończeniu: Czy może P. wskazać jeszcze jakiegoś uczestnika UTW/mieszkańca DPS, który P. zdaniem jest dobrze rozeznany w sprawach tej instytucji i starszych wiekiem mieszkańców miasta Białystok? Informacje o osobie badanej: Płeć; Wiek; Wykształcenie; Zawód; Przynależność do organizacji; Pełnione funkcje publiczne. Uwagi do zanotowania po przeprowadzeniu wywiadu: Opis warunków, w których przeprowadzano wywiad; Nastawienie badanego; Atmosfera rozmowy; Pytania, które zostały odebrane jako drażliwe; Obecność osób trzecich i ich wpływ na przebieg rozmowy; Nienagrane stwierdzenia – przed i po wywiadzie. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 257 3. Oddolne techniki budowania kapitału społecznego Poniżej przedstawiony został zestaw oddolnych metod budowania kapitału spo- łecznego. Lista ta stanowi wzbogaconą wersję opracowania przygotowanego w ra- mach projektu naukowego Saguaro Seminar, który jeden z głównych autorów kon- cepcji kapitału społecznego R.D. Putnam prowadzi na Uniwersytecie Harvarda od 1995 roku489. Inicjatywa ta zorientowana jest na poszukiwanie sposobów wzmac- niania zaufania i uczestnictwa w życiu wspólnotowym, a w jej pracach uczestniczy wielu ważnych amerykańskich naukowców, aktywistów, przedstawicieli biznesu i polityków. W wersji tej uwzględniono również godne upowszechnienia pomysły z propozycji rozwiązań popularyzowanych przez australijską organizację społeczną Bank of I.D.E.A.S.490 oraz techniki dostosowane przez autora do polskiego kontekstu. 1. Spotykaj się z sąsiadami. 2. Uczestnicz w spotkaniach, prezentacjach i pokazach lokalnych instytucji kultury. 3. Bierz udział w wyborach i konsultacjach społecznych. 4. Podziel się swoimi umiejętnościami z innymi jako wolontariusz. 5. Rozmawiaj z przedstawicielami innych religii i grup etnicznych. 6. Nagrywaj wspomnienia swoich rodziców i dziel się nimi z dziećmi. 7. Zaplanuj wakacje z przyjaciółmi i rodziną. 8. Aktywnie słuchaj innych. 9. Unikaj plotek. 10. Zaprzeczaj stereotypom i uogólnieniom o zachowaniach, poglądach i ideach przedstawicieli innych kultur, religii i warstw społecznych. 11. Promuj postawy antydyskryminacyjne i cnoty obywatelskie. 12. Pomagaj innym w naprawach i remontach. 13. Zorganizuj ligę sportową i uczestnicz w niej. 14. Dołącz do związku działkowców. 15. Uczestnicz w spotkaniach i imprezach, jeśli zostałeś zaproszony. 16. Oddawaj krew i promuj transplantologię. 17. Uczestnicz w przedstawieniach, występach i zawodach sportowych swoich dzieci. 489 150 Things You Can Do to Build Social Capital, Saguaro Seminar: Civic Engagement in America at Har- vard University's John F. Kennedy School of Government, www.bettertogether.org/pdfs/150things.pdf [17.05.2012]. 490 137 Community Projects That Build Social Capital, Bank of I.D.E.A.S., www.bankofideas.com.au / Download s/Social_Capital_Handout_2.pdf [17.05.2012]; 158 Things I Can Do to Build Social Capital in My Community, Bank of I.D.E.A.S., www.bankofideas.com.au/Downloads/Social_ Capital_Handout_1.pdf [17.05.2012]. 258 | A n d r z e j K l i m c z u k 18. Poznaj nauczycieli swoich dzieci. 19. Działaj w drużynach harcerskich. 20. Zbieraj i porządkuj informacje o umiejętnościach i zainteresowaniach sąsia- dów oraz członków grup i organizacji, w których działasz. 21. Organizuj comiesięczne spotkania przy herbacie. 22. Uczestnicz w spotkaniach w bibliotekach. 23. Śpiewaj w chórze, tańcz w zespole, graj w teatrze amatorskim. 24. Poznaj bliżej sprzedawców w swoim sklepie. 25. Pozostaw w parku wodoodporne szachy lub warcaby. 26. Graj w karty i gry towarzyskie z przyjaciółmi i sąsiadami. 27. Przekaż 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego. 28. Wspomóż lokalny bank żywności. 29. Nie wstydź się własnego języka. 30. Ucz się języków narodów sąsiednich. 31. Poznawaj język Esperanto. 32. Spaceruj po mieście. 33. Studiuj historię swojego miejsca zamieszkania. 34. Zachęcaj współpracowników do wolontariatu i promuj społeczną odpowie- dzialność biznesu. 35. Organizując imprezy, konferencje i prezentacje zbieraj anonimowe opinie i wrażenia uczestników. 36. Dbaj o relacje z otoczeniem instytucji, w których działasz. 37. Organizuj spotkania opiekunek do dzieci. 38. Udzielaj odpowiedzi w badaniach ankietowych. 39. Zapraszaj przedstawicieli lokalnych władz do czynnego uczestnictwa w swo- ich projektach. 40. Po zakończeniu projektów społecznych dyskutuj z uczestnikami i rozdaj im pamiątkowe dyplomy. 41. Bierz udział w świętach społeczności lokalnej. 42. Załóż grupę spędzającą wspólnie czas na świeżym powietrzu. 43. Bierz udział w kampaniach politycznych, wspieraj protesty oraz podpisuj petycje i wnioski. 44. Uczestnicz w spotkaniach rad osiedlowych. 45. Załóż grupę pomagającą seniorom w obsłudze komputerów. 46. Dziel się narzędziami z sąsiadami. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 259 47. Regularnie spotykaj się ze współpracownikami przy obiedzie lub w grupach dyskusyjnych. 48. Pomagaj sąsiadom w odśnieżaniu i grabieniu podwórka. 49. Regularnie dojeżdżaj do pracy z sąsiadami. 50. Bierz udział w wycieczkach pieszych do lokalnych miejsc historycznych. 51. Regularnie zapraszaj rodzinę na obiady. 52. Czytaj dzieciom. 53. Kandyduj do stanowisk publicznych. 54. Reaguj na wypadki, akty przemocy i zasłabnięcia. 55. Zorganizuj imprezę dla sąsiadów z bloku lub ulicy. 56. Załóż grupę pomagającą w remontach i pracach domowych potrzebującym. 57. Pomagaj w pracach komitetów mieszkańców. 58. Wstąp do ochotniczej straży pożarnej. 59. Pieszo spaceruj z dziećmi do kościoła lub świątyni. 60. Pomagaj samotnym starszym sąsiadom. 61. Dbaj o dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze. 62. Dosiadaj się do ludzi samotnie spożywających obiad. 63. Przekonaj lokalne restauracje do tworzenia stolików dla samotnych osób, które chcą poznać innych. 64. Bierz udział z kursach artystycznych i plastycznych. 65. Mów innym „dziękuje". 66. Wspieraj inicjatywy charytatywne. 67. Zbierz grupę sprzątającą osiedla, lokalne cmentarze i parki. 68. Gdy słyszysz narzekanie i krytykę, sugeruj innym, że też mogą coś zmienić. 69. Rozmawiaj z innymi o sposobach na rozwiązywanie problemów społecznych. 70. Piecz ciastka i dziel się nimi z sąsiadami i współpracownikami. 71. Sadź drzewa i opiekuj się roślinami z sąsiadami. 72. Zwracaj zagubione portfele i inne przedmioty. 73. Rozmawiaj z ludźmi, których regularnie spotykasz w środkach transportu publicznego. 74. Proś innych o pomoc i odwzajemniaj ją. 75. Dzwoń do starych znajomych. 76. Spotykaj się z kolegami z lat szkolnych. 77. Rozmawiaj ze swoimi dziećmi i rodzicami o tym, jak minął ich dzień. 78. Mów „dzień dobry" do nieznajomych w windach, autobusach, urzędach i skle- pach. 260 | A n d r z e j K l i m c z u k 79. Oferuj innym podwiezienie autem. 80. Organizuj noce filmowe, słuchowiska, prezentacje dzieł sztuki i innych wy- tworów kultury. 81. Zapraszaj nowopoznane osoby do spotkań, w których uczestniczysz. 82. Ćwicz z przyjaciółmi. 83. Bierz udział w pracach nad lokalnymi gazetkami. 84. Zbieraj zdjęcia, pamiątki i historie mówione od starszych mieszkańców. 85. Załóż klub dyskusyjny traktujący o sprawach społecznych, książkach lub innych zainteresowaniach. 86. Pomagaj w rozwożeniu obiadów potrzebującym. 87. Załóż klub historii lokalnej w swojej bibliotece. 88. Prowadź treningi twórczości i kreatywności. 89. Zachęcaj innych do rozwijania umiejętności i poszukiwania zajęć. 90. Nie przechwalaj się i nie okazuj zazdrości. 91. Mów innym o kapitale społecznym i jego znaczeniu. 92. Ograniczaj oglądanie telewizji. 93. Spędzaj czas z niepełnosprawnymi i chorymi. 94. Pomagaj w przenoszeniu ciężkich przedmiotów. 95. Uważnie czytaj prasę lokalną. 96. Kup grilla i zaproś innych na wspólny posiłek. 97. Napraw coś, nawet jeśli tego nie zepsułeś. 98. Zbieraj śmieci, nawet jeśli ich nie porzuciłeś. 99. Popieraj twórców lokalnych i produkty regionalne. 100. Kibicuj lokalnym drużynom. 101. Dziel się pouczającymi kawałami. 102. Zatrudniaj młodzież do ciekawych zadań i rozwiązywania lokalnych proble- mów. 103. Stwórz tradycję. 104. Organizuj zajęcia dla wszystkich grup wiekowych. 105. Bądź uprzejmy dla innych kierowców. 106. Rób i dawaj innym prezenty. 107. Pomagaj w selekcji odpadów. 108. Informuj lokalne media o istotnych problemach, osiągnięciach, wydarze- niach i inicjatywach. 109. Wysyłaj listy z podziękowaniami do redaktorów opisujących istotne sprawy lokalnej społeczności. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 261 110. Oddawaj zbędne przedmioty potrzebującym, grupom charytatywnym, bi- bliotekom i szkołom. 111. Twórz bibliotekę domową i pozwalaj korzystać z niej innym. 112. Pisz listy do znajomych. 113. Bierz udział w kiermaszach starych przedmiotów. 114. Chodź ze znajomymi na zakupy. 115. Stwórz plac zabaw, jeśli jest potrzebny. 116. Otwieraj innym drzwi gdy mają zajęte ręce. 117. Oferuj pilnowanie mieszkania sąsiadowi, gdy wyjeżdża. 118. Uczestnicz w zajęciach pozalekcyjnych. 119. Gdy idziesz do sklepu, zapytaj sąsiada czy czegoś nie potrzebuje. 120. Oglądaj pamiątki i zdjęcia ze znajomymi. 121. Działaj w grupach zrzeszających ludzi z różnych kultur, religii, warstw i grup społecznych. 122. Zostań członkiem organizacji samopomocowych, np. banków czasu. 123. Stwórz grę miejską lub grę planszową związaną z miastem. 124. Twórz drzewo genealogiczne. 125. Fotografuj, filmuj i spisuj – dokumentuj historię miejsca zamieszkania. 126. Zaoferuj mentoring młodszej osobie. 127. Stwórz ze znajomymi wspólną wizję przyszłości. 128. Zarządzaj czasem i zadaniami tak, by nie spędzać całych dni w pracy. 129. Zachęcaj szkoły do regularnej organizacji dni, w których uczniowie i studenci będą mogli wykazać się aktywnością na rzecz dobra wspólnego. 130. Za pośrednictwem internetowych serwisów społecznościowych informuj znajomych o wydarzeniach, w których uczestniczysz. 131. Uczestnicz w dyskusjach internetowych dotyczących twojego miejsca zamie- szkania. 132. Dołącz do bractwa rycerskiego lub grupy inscenizacji historycznych. 133. Zaproś samotne osoby na święta rodzinne. 134. Organizuj lub sponsoruj przeglądy i konkursy. 135. Twórz plebiscyty promujące dobre praktyki. 136. Dziel się pomysłami w księgach wniosków i skrzynkach sugestii. 137. Wyrażaj swoje opinie w radiowych i telewizyjnych programach dyskusyjnych. 138. Rozmawiaj i koresponduj z wnukami. 139. Podczas wyjazdów pozostawiaj innym ludziom i organizacjom ulotki pro- mujące turystykę twojego regionu. 262 | A n d r z e j K l i m c z u k 140. Pisz do ludzi, których praca stanowi twoją inspirację. 141. Daj swój numer telefonu sąsiadom. 142. Pomysłowo reaguj na brzydkie słownictwo. 143. Zachęcaj dzieci do zabaw wymagających myślenia i kooperacji oraz nie stosuj kar z użyciem przemocy. 144. W sklepie przepuszczaj seniorów, osoby niepełnosprawne i osoby z mniejszą ilością zakupów. 145. Zbieraj datki do skarbonki. 146. Załóż stronę internetową i dziel się z innymi przemyśleniami o niewykorzy- stanych możliwościach i szansach lokalnej społeczności. 147. Organizuj doroczne imprezy uznania za pracę wolontariuszy, rolników, na- uczycieli, urzędników, pracowników służb publicznych, przedsiębiorców itd. 148. Promuj regularne tematyczne spotkania przedstawicieli władz, biznesu, in- stytucji kultury i nauki oraz organizacji pozarządowych. 149. Wyróżniaj historyczne i żyjące osoby istotne dla społeczności lokalnej. 150. Pisz poradniki związane z życiem swojego miejsca zamieszkania. 151. Przygotuj konkurs opisów lub ilustracji wyobrażonych przyszłych zmian w mieście. 152. Działaj na rzecz oznakowania miejsc związanych z wydarzeniami i postacia- mi historycznymi. 153. Wspieraj szkoły, by odkrywały, badały i pisały o lokalnej historii. 154. Promuj akcje na rzecz powrotu byłych mieszkańców do miasta. 155. Organizuj targi organizacji pozarządowych, by mogły zaprezentować swoją działalność i rekrutować wolontariuszy. 156. Przygotuj zestaw wskaźników jakości życia społeczności lokalnej i prowadź ich regularne pomiary. 157. Zachęć prasę do utworzenia kolumny, w której każdy będzie mógł przedsta- wić swoją wizję miasta. 158. Zorganizuj konkurs fotograficzny lub wideo dla młodzieży, by mogła poka- zać, co ceni w społeczności. 159. Rozsyłaj informacje o życiu lokalnym do byłych mieszkańców twojej spo- łeczności. 160. Twórz i rozpowszechniaj hasła pozytywnie opisujące społeczność lokalną. 161. Aranżuj i dekoruj przestrzeń, nawiązując do tradycji przodków. 162. Notuj pomysły na wywołanie pożądanych zmian. 163. Podziel się tą listą z innymi. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 263 4. Lista kontrolna podstawowych cech Miast Przyjaznych Starszemu Wiekowi Prezentowane zestawienie zawiera wskazówki odnośnie standardów dostosowania miast do potrzeb osób starszych zalecanych przez Światową Organizację Zdrowia, a w konsekwencji do wszystkich grup wieku. Osiem wymiarów tych kryteriów podlega ocenie, gdy władze miasta zdecydują się o ich przystąpieniu do Globalnej Sieci Miast Przyjaznych Starszemu Wiekowi (ang. Global Network of Age-friendly Cities)491. Zestawienie zostało opracowane w drodze konsultacji z przedstawicielami 33 miast z 22 krajów, a następnie udostępnione jako uproszczone narzędzie samo- oceny i pomiaru postępów we wdrażaniu stosownych inwestycji492. Poszerzone opi- sy poszczególnych wskazań zawiera odrębny przewodnik493. Poniższa lista kontrolna ma służyć zainspirowaniu jednostek i grup zainteresowanych działalnością na rzecz adaptacji ich miast do procesu starzenia się społeczności lokalnej. W ocenę poszcze- gólnych wymiarów powinny być zaangażowane osoby starsze jako pełnoprawni partnerzy oraz specjaliści od mocnych i słabych stron miasta. Seniorzy powinni być też zaangażowani do sugerowania zmian we wdrażaniu i monitorowaniu uspraw- nień infrastruktury i przestrzeni miejskich. 1. Przestrzenie zewnętrzne i budynki  Miejsca publiczne są czyste i przyjemne.  Występuje dostateczna ilość terenów zielonych oraz zadbanych i bezpiecz- nych miejsc siedzących na świeżym powietrzu.  Chodniki są dobrze utrzymane, wolne od przeszkód i zarezerwowane wyłącz- nie dla pieszych.  Chodniki mają powierzchnię antypoślizgową, są wystarczająco szerokie dla wózków inwalidzkich, a krawężniki spadają do poziomu drogi.  Przejścia dla pieszych są wystarczające pod względem liczby i bezpieczne dla osób o różnym stopniu i rodzaju niepełnosprawności. Posiadają oznaczenia antypoślizgowe, sygnały wizualne i dźwiękowe oraz odpowiedni czas po- trzebny do przejścia.  Kierowcy ustępują pierwszeństwa pieszym na skrzyżowaniach i przejściach dla pieszych.  Ścieżki rowerowe są oddzielone od chodników i innych przejść dla pieszych. 491 Global Network of Age-friendly Cities, www.who.int/ageing/age_friendly_cities_network/en/ index.html [17.05.2012]. 492 Checklist of Essential Features of Age-friendly Cities, WHO, Geneva 2007. 493 Global Age-friendly Cities: A Guide, WHO, Geneva 2007. 264 | A n d r z e j K l i m c z u k  Bezpieczeństwo w przestrzeni publicznej jest promowane poprzez wykorzy- stanie dobrego oświetlenia ulicznego, patrole policji i edukację społeczną.  Usługi są umieszczane razem i są dostępne.  Wprowadzone są specjalne udogodnienia w obsłudze klientów takie jak oddzielne kolejki lub kasy dla osób starszych.  Budynki są dobrze oznaczone na zewnątrz i od wewnątrz. Posiadają dosta- teczną ilość miejsc do siedzenia i toalet, dostępne windy, rampy, poręcze i schody oraz podłogi antypoślizgowe.  Toalety publiczne na zewnątrz i w pomieszczeniach są w dostatecznej liczbie, czyste, dobrze utrzymane i dostępne. 2. Transport  Opłaty za transport publiczny są adekwatne do kosztów, wyraźnie widoczne i przystępne.  Komunikacja miejska działa pewnie i często, także w nocy oraz w weekendy i święta.  Wszystkie obszary i usługi miejskie są dostępne za pośrednictwem transportu publicznego, z dobrymi połączeniami komunikacyjnymi oraz dobrze oznako- wanymi trasami i pojazdami.  Pojazdy są czyste, dobrze utrzymane i dostępne, niezatłoczone i wyposażone w specjalne siedzenia, których zasady korzystania są przestrzegane.  Dla osób niepełnosprawnych dostępny jest specjalistyczny transport.  Kierowcy zatrzymują się na wyznaczonych przystankach i przy krawężniku w celu ułatwienia wsiadania oraz czekają na zajęcie miejsc przez pasażerów przed ruszeniem.  Przystanki i stacje transportu są dogodnie zlokalizowane, dostępne, bezpiecz- ne, czyste, dobrze oświetlone i oznakowane, z odpowiednimi siedzeniami i schronieniami.  Użytkownicy mają dostęp do kompletnych i przystępnych informacji na temat tras, rozkładów i obiektów przeznaczenia specjalnego.  Gdy transport publiczny jest zbyt ograniczony, dostępny jest transport dostarczany przez wolontariuszy.  Taksówki są dostępne i przystępne cenowo, a kierowcy są uprzejmi i pomocni.  Drogi są dobrze utrzymane, wraz ze studzienkami kanalizacyjnymi i dobrym oświetleniem. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 265  Przepustowość ruchu jest dobrze regulowana.  Drogi są wolne od przeszkód, które ograniczają widoczność kierowcom.  Znaki drogowe i skrzyżowania są widoczne oraz dobrze przygotowane.  Szkolenia kierowców i kursy odświeżające umiejętności są promowane wśród wszystkich kierowców.  Parkingi i przystanki są bezpieczne, w dostatecznej liczbie i o dogodnym położeniu.  Parkingi priorytetowe i przystanki dla osób ze specjalnymi potrzebami są dostępne i szanowane. 3. Mieszkalnictwo  Wystarczające, tanie mieszkania są dostępne w miejscach, które są bezpiecz- ne oraz znajdują się w pobliżu usług publicznych i reszty społeczności.  Dostępne są możliwości wystarczającego i niedrogiego utrzymania domu i usług wsparcia.  Mieszkania są dobrze skonstruowane i zapewniają bezpieczne i wygodne schronienie przed niepogodą.  Wnętrza parterów i wyższych pięter zapewniają swobodę ruchu we wszyst- kich pokojach i korytarzach.  Możliwości modyfikacji domów są dostępne w przystępnych cenach, a ich deweloperzy rozumieją potrzeby osób starszych.  Publicznie i komercyjnie wynajmowane mieszkania są czyste, zadbane i bez- pieczne.  Dostępne są wystarczające i niedrogie mieszkania dla słabych i niepełno- sprawnych osób starszych, wraz z odpowiednimi usługami świadczonymi lokalnie. 4. Uczestnictwo społeczne  Miejsca na imprezy i działania społeczne są dogodnie zlokalizowane, dostęp- ne, dobrze oświetlone i łatwo do nich dotrzeć komunikacją publiczną.  Imprezy odbywają się w terminach dogodnych osobom starszym.  W działaniach i wydarzeniach mogą uczestniczyć indywidualnie lub z osobą towarzyszącą.  Zajęcia i atrakcje są niedrogie, bez ukrytych lub dodatkowych kosztów ucze- stnictwa. 266 | A n d r z e j K l i m c z u k  Dobre informacje o działaniach i wydarzeniach są powszechnie dostępne, w tym szczegóły dotyczące dostępności urządzeń i możliwości transportu osób starszych.  Szeroki zakres wydarzeń jest oferowany celem dotarcia do zróżnicowanej zbiorowości osób starszych.  Spotkania z uczestnictwem osób starszych odbywają się w wielu różnych punktach znanych lokalnej społeczności, takich jak ośrodki rekreacyjne, szko- ły, biblioteki, domy kultury i parki.  Wydarzenia mają zasięg pozwalający na włączenie uczestnictwa w nie osób zagrożonych izolacją społeczną. 5. Szacunek i integracja społeczna  Osoby starsze regularne uczestniczą w konsultacjach dotyczących lepszego dostarczania publicznych, pozarządowych i komercyjnych usług.  Usługi i produkty są dostarczane przez publicznych i komercyjnych usługo- dawców celem dostosowania ich do zmieniających się potrzeb i preferencji.  Pracownicy usługodawców są uprzejmi i pomocni.  Osoby starsze są widoczne w środkach masowego przekazu oraz przedsta- wiane pozytywnie i bez stereotypów.  Imprezy, działania i wydarzenia o zasięgu wspólnotowym przyciągają przedstawicieli wszystkich pokoleń poprzez ich dostosowanie do specyficz- nych ze względu na wiek potrzeb i preferencji.  Starsi ludzie są szczególnie włączani do działalności społecznej na rzecz rodzin.  Szkoły stwarzają możliwości zapoznania się z tematyką starzenia się i osób starszych oraz angażują seniorów do prowadzenia zajęć szkolnych.  Starsi ludzie są uznani we wspólnocie za ich osiągnięcia w przeszłości, jak również za swój obecny wkład w życie społeczne.  Osoby starsze, które są mniej zamożne mają dobry dostęp do usług publicz- nych, pozarządowych i komercyjnych. 6. Aktywność obywatelska i zatrudnienie  Starsi wolontariusze mają szeroki zakres elastycznych opcji działania. Mają dostęp do szkoleń, rozpoznania w społeczności, poradnictwa i odszkodowa- nia za poniesione koszty. K a p i t a ł s p o ł e c z n y l u d z i s t a r y c h | 267  Właściwości starszych pracowników są dobrze promowane.  Promowany jest szereg elastycznych i odpowiednio płatnych możliwości pracy dla ludzi starszych.  Dyskryminacja ze względu na wiek jest zabroniona podczas rekrutacji, utrzy- mania, awansów i szkoleń pracowników.  Miejsca pracy są dostosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych.  Promowane i wspierane są możliwości samozatrudnienia się osób starszych.  Dostępne są możliwości uczestnictwa w szkoleniach w dla starszych pracow- ników także po przejściu na emeryturę.  Organy decyzyjne w sektorze publicznym, komercyjnym i pozarządowym wspierają i ułatwiają członkostwo osób starszych. 7. Komunikacja i informacja  Podstawowy, efektywny system informacyjny dociera do mieszkańców spo- łeczności w każdym wieku.  Zapewnione i skoordynowane jest regularne i szerokie rozpowszechnianie informacji. Dostęp jest scentralizowany.  Oferowane są regularne audycje informacyjne interesujące dla osób star- szych.  Promowane jest ustne porozumiewanie się przystępne osobom starszym.  Osoby zagrożone izolacją społeczną otrzymują poszczególne informacje od zaufanych osób.  Publiczni i komercyjni usługodawcy dostarczają przyjazne, osobiste usługi na żądanie.  Drukowane informacje – w tym formularze urzędowe, napisy telewizyjne i teksty na wyświetlaczach wizualnych – mają duże litery, a główne wnioski są pokazywane poprzez stosowanie wyraźnych nagłówków i pogrubionych czcionek.  Drukowane i mówione komunikaty używają prostych, znanych słów w krót- kich, bezpośrednich zdaniach.  Zautomatyzowane systemy automatycznych sekretarek podają instrukcje wolno i wyraźnie oraz informują rozmówców, jak powtórzyć komunikat w dowolnym momencie.  Sprzęt elektroniczny, taki jak telefony komórkowe, radia, telewizory oraz ban- komaty i automaty biletowe, posiadają duże przyciski i duże napisy. 268 | A n d r z e j K l i m c z u k  Istnieje szeroki publiczny dostęp do komputerów i Internetu, bez lub za nie- wielką opłatą, w miejscach publicznych takich jak urzędy, ośrodki kultury i biblioteki. 8. Usługi społeczne i zdrowotne  Zaoferowany jest odpowiedni zakres usług medycznych i opieki środowisko- wej celem promocji, utrzymania i przywracania zdrowia.  Usługi opieki domowej obejmują zabiegi medyczne, opiekę osobistą i sprzą- tanie.  Usługi społeczne i zdrowotne są dogodnie zlokalizowane, a dojazd do nich jest możliwy wszystkimi dostępnymi środkami transportu.  Stacjonarne ośrodki opieki nad osobami starszymi i placówki wyznaczone do pełnienia ich funkcji są zlokalizowane w pobliżu usług publicznych i reszty społeczności.  Placówki ochrony zdrowia i opieki środowiskowej zostały bezpiecznie skon- struowane i są łatwo dostępne.  Osobom starszym dostarczane są przejrzyste i przystępne informacje na temat zdrowia i opieki społecznej.  Świadczenie usług jest skoordynowane i proste administracyjnie.  Wszyscy pracownicy usługodawców odnoszą się z szacunkiem do osób star- szych, są pomocni i odpowiednio przeszkoleni.  Ekonomiczne bariery utrudniające dostęp do służby zdrowia i pomocy spo- łecznej są zminimalizowane.  Ludzie w każdym wieku są zachęcani i wspierani w świadczeniu usług wo- lontariackich i dobrowolnych.  Istnieje wystarczająca i dostępna ilość miejsc pochówku.  Lokalne planowanie kryzysowe uwzględnia słabości i możliwości osób star- szych.

O AUTORZE Andrzej Klimczuk, socjolog, absolwent Wydziału Historyczno-Socjologicznego Uniwersytetu w Białymstoku, doktorant w Kolegium Ekonomiczno-Społecznym Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. W latach 2002-2009 redaktor i korespon- dent wydawnictw o grach komputerowych. Wolontariusz Fundacji Uniwersytetu w Białymstoku m.in. przy projektach społeczno-artystycznych „Szlak Dziedzictwa Żydowskiego", „Ładniej? PRL w przestrzeni miasta", „35 lat później" i „Audiobus. Dźwiękowy przewodnik do słuchania w autobusach komunikacji miejskiej" oraz Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce przy projekcie promocji zarządzania wiekiem „Zysk z dojrzałości". Członek Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Polskiego Towarzystwa Badania Gier, Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego, European Network for Social Policy Analysis i European Map of Intergenerational Learning. Autor prac naukowych z zakresu gerontologii, ludologii i polityki społecznej. ABOUT THE AUTHOR Andrzej Klimczuk, sociologist, graduated from Faculty of History and Sociology at the University of Bialystok, Poland. PhD student at the Collegium of SocioEconomics at Warsaw School of Economics, Poland. Editor and correspondent of publications about computer and video games in the years 2002-2009. Volunteer for The University of Bialystok Foundation in the socio-artistic projects such as "Jewish Heritage Trail in Bialystok", "Nice? PRL in City Area", "35 Years Later" and "Bialystok Audiobus. Audio Guide to Listen in the Public Transport" as well as Academy for the Development of Philanthropy in Poland in the project of age management promotion "Profit from Maturity". Member of Polish Sociological Association, Games Research Association of Poland, Polish Society of Gerontology, European Network for Social Policy Analysis and European Map of Intergenera- tional Learning. Author of many scientific papers in the field of gerontology, ludology and social policy.