Krzysztof Trzci ski Uniwersytet Warszawski S ów kilka o potencjalnej przydatno ci indyjskich rozwi za politycznych dla demokratyzacji pa stw Afryki Subsaharyjskiej Demokratyzacja, rozumiana jako proces zmierzaj cy do przekszta cenia rz dów autorytarnych w ustrój demokratyczny, przebiega od pocz tku lat dziewi dziesi tych XX wieku w pa stwach Afryki Subsaharyjskiej w sposób niezwykle skomplikowany, a niekiedy bardzo dramatyczny, o czym wiadcz cho by, charakteryzuj ce go w przypadku wi kszo ci pa stw regionu problemy, na które zwracaj uwag zachodni i afryka scy autorzy opiniotwórczej pracy zbiorowej zatytu owanej Democratization in Africa: Progress and Retreat (Diamond and Plattner 2010). S to: tworzenie formalnie demokratycznych struktur pozbawionych demokratycznej tre ci, w tym brak realnego trójpodzia u w adzy oraz nadmierna jej koncentracja w ramach egzekutywy (zwykle w urz dzie prezydenckim); bardzo powolny rozwój kultury demokratycznej i trwanie sieci relacji typu patron-klient; wykorzystywanie ró nic etnicznych, a niekiedy religijnych, w rywalizacji politycznej; przedi powyborcza przemoc; ra ce fa szowanie wyborów; krwawe konflikty wybuchaj ce mi dzy innymi w nast pstwie dziaa przywódców, którzy niejednokrotnie próbuj jak najd u ej i za wszelk cen utrzyma si u w adzy; powrót zjawiska zamachu stanu jako sposobu zmiany ekip rz dz cych; brak realnej decentralizacji w adzy; niski poziom rozliczalno ci (ang. accountability) rz dz cych lub jej brak; prze ladowanie lub korumpowanie przez w adz cz onków i sympatyków partii opozycyjnych; niewielki szacunek polityków dla idei rz dów prawa; utrudnianie przez rz dz cych dzia alno ci wolnych mediów i organizacji spo ecze stwa obywatelskiego; ograniczanie przez w adz konstytucyjnie gwarantowanych praw i wolno ci obywatelskich; zaw aszczanie przez polityków pieni dzy publicznych i utrzymywanie si wysokiego poziomu korupcji; wielowymiarowa s abo lub wr cz dysfunkcjonalno rozmaitych 356 Krzysztof Trzci ski instytucji pa stwowych, w tym wymiaru sprawiedliwo ci; szybko post puj cy wzrost nierówno ci spo ecznych i nieudolna walka z ubóstwem. ród a wspomnianych problemów procesu demokratyzacji w Afryce Subsaharyjskiej mog przynajmniej po cz ci le e w niew a ciwej organizacji politycznej wieloetnicznych spo ecze stw pa stw afryka skich. Zwykle nie zapewnia ona reprezentantom cz ci grup etnicznych udzia u w podejmowaniu decyzji politycznych, zw aszcza na szczeblu w adzy centralnej, i w konsekwencji cz sto nie daje tym grupom mo liwo ci obrony swoich interesów. Wielu wspó czesnych afryka skich my licieli politycznych uwa a, e podzia y etniczne istniej ce w pa stwach Afryki powinny znale swoje odzwierciedlenie w konstrukcji ich systemów politycznych, co z kolei mog oby usprawni proces implementacji demokracji (Trzci ski 2013). Wa nych, ogólnych wskazówek przydatnych dla projektowania modeli demokracji odpowiednich dla pa stw afryka skich mo na szuka w rozwi zaniach istniej cych w wieloetnicznych Indiach, cho , co warto podkre li , ani indyjska my l polityczna ani indyjskie rozwi zania ustrojowe nie wydaj si stanowi inspiracji dla wspó czesnych intelektualistów afryka skich. Edukacyjny dla pa stw Afryki Subsaharyjskiej walor kazusu indyjskiego systemu politycznego sugeruj jednak rozwa ania wybitnego politologa Arenda Lijpharta (Lijphart 1968, 1980, 1999, 2002, 2008)1 na temat elementów wspó rz dzenia (ang. power-sharing)2 w systemie politycznym niepodleg ych Indii. Wspó rz dzenie w kontek cie istnienia podzia ów i rywalizacji etnicznej lub/i religijnej wi e si z w czaniem w proces rz dzenia zw aszcza przywódców oraz partii politycznych reprezentuj cych odmienne cz ci spo ecze stwa podzielonego (pluralnego, sfragmentaryzowanego), tj. sk adaj cego si z ró nych grup etnicznych lub/i religijnych, stanowi cych segmenty (subkultury) takiego spo ecze stwa (Wilford 2003, 2011). Wspó rz dzenie elit grup etnicznych w pa stwach wieloetnicznych mo e funkcjonowa w ramach rozmaitych rozwi za politycznych, które powinny mie raczej charakter zinstytucjonalizowany (Parry 1995). Jak zauwa a Geraint Parry, autor klasycznej pracy zatytu owanej Political elites (1969), w tym „odmiennym od liberalnego rz du przedstawicielskiego" rodzaju demokracji „sposób politycznego dzia ania wynika z ustale wynegocjowanych w gronie liderów segmentów w ramach procesu okre lanego jako 'ako1 Arend Lijphart (ur. 1936) – holenderski i ameryka ski politolog, obecnie zwi zany z Uniwersytetem Kalifornii w San Diego; uznawany za g ówny wspó czesny autorytet w zakresie demokratycznych metod wspó rz dzenia; autor wielu prac, w których omawia teori wspó rz dzenia oraz wskazuje przyk ady jej empirycznego zastosowania. 2 Autor przyjmuje poj cie „wspó rz dzenie" jako t umaczenie na j. polski angielskiego terminu power-sharing za: Wspó rz dzenie (power-sharing) 2008. S ów kilka o potencjalnej przydatno ci indyjskich rozwi za politycznych... 357 modacja (ang. accommodation)3 elit'" (Parry 1995). Wspó rz dzenie pozwala budowa kompromis mi dzy elitami tradycyjnymi i typu nowoczesnego (Schmidt 2001). G ównym ekspertem w zakresie wspó rz dzenia jest obecnie bez w tpienia Arend Lijphart, który sprzeciwia si uznawaniu rz dów wi kszo ci za rdze czy wr cz synonim poj cia demokracji i wskazuje, e rz dy wi kszo ci w spoecze stwie podzielonym mog utrwala dominacj grup wi kszo ciowych i jednocze nie powodowa , e grupy mniejszo ciowe b d stale pozbawione wp ywu na decyzje polityczne. W konsekwencji, Lijphart (1980, 2008) proponuje wprowadzenie w spo ecze stwach podzielonych nast puj cych czterech instytucji wspó rz dzenia, a konkretnie jego odmiany nazywanej przez siebie konsocjonalizmem (demokracj konsocjonaln 4): rz dy wielkiej koalicji (tj. z oone z reprezentantów ró nych, najlepiej wszystkich, segmentów spo ecze stwa podzielonego), autonomi kulturow dla poszczególnych grup lingwistycznych (je li grupy zamieszkuj konkretny obszar, wówczas autonomia mo e mie równie charakter terytorialny), proporcjonalno w reprezentacji politycznej i przy mianowaniu cz onków s u by cywilnej, ograniczone prawo weta dla mniejszoci, niekiedy przybieraj ce posta wymogu uzyskania kwalifikowanej wi kszo ci dla niektórych rodzajów zmian w prawie (Andeweg 2001). Lijphart podkre la, e wskazane przeze instytucje demokratycznego wspó rz dzenia mog przybiera ró ne formy. Stwierdzenie to jest kluczowe w kontek cie przyj cia przez Lijpharta za o enia, e w niepodleg ych Indiach wykszta cony zosta system polityczny posiadaj cy cechy demokratycznego wspó rz dzenia. Indie uznawane s za demokracj od 1947 roku (z krótk przerw w latach 1975–1977). Pa stwo to jest okre lane jako wieloetniczne, bo zamieszkuj je cz onkowie ponad 2000 grup etnicznych (U. S. Departament of State 2013). Mimo istniej cej w Indiach ró norodno ci etnicznej, a oko o 80% ca ej populacji tego pa stwa to wyznawcy hinduizmu (Encyclopedia of the Nations 2012). Hindui ci stanowi zatem przewa aj c wi kszo w pa stwie zamieszka ym równie przez wyznawców islamu (oko o 12% ogó u Indusów, Encyclopedia of the Nations 2012), chrze cija stwa, buddyzmu, sikhizmu, d inizmu oraz innych religii. Lijphart przypomina, e w przypadku niejednego spo ecze stwa sfragmentaryzowanego, to w a nie podzia y religijne odgrywaj kluczow rol w t umaczeniu problemów ycia politycznego. Jednak e, jak zarazem podkre la, cho 3 Poj cie to mo na t umaczy jako „wzajemne przystosowanie si " lub „kompromis". 4 W polskim pi miennictwie konsocjonalizm bywa równie okre lany mianem demokracji uzgodnieniowej. 358 Krzysztof Trzci ski Indie s pa stwem posiadaj cym dominuj c liczebnie w ca ej ich populacji zbiorowo religijn oraz inne zbiorowo ci tego typu, które pozostaj w mniejszo ci, to wyznawcy hinduizmu s wewn trznie tak dalece podzieleni, zw aszcza j zykowo i kastowo, e Indie nale y uzna za pa stwo sk adaj ce si „jedynie z mniejszo ci" (Lijphart 2008). Elementem tej perspektywy my lenia jest równie stwierdzenie Lijpharta, e nie sposób uzna Hinduistów jako ca o ci za „wi kszo polityczn " (Lijphart 2008) w Indiach. Takie podej cie daje Lijphartowi przyczynek do traktowania indyjskiego spo ecze stwa jako silnie podzielonego, i w konsekwencji jako nadaj cego si w sposób naturalny do zastosowania w nim elementów wspó rz dzenia. Co wi cej, Lijphart jest g boko przekonany, e zw aszcza w okresie 1947– –1966 w systemie politycznym Indii funkcjonowa y tak g boko zakorzenione elementy wspó rz dzenia, e w a ciwie mo na by go nazywa systemem konsocjonalnym. Istnienie tego systemu w a nie w pierwszych latach po uzyskaniu przez Indie niepodleg o ci przyczyni o si za , jak zauwa a, do przetrwania Indii jako jednego pa stwa. W opinii Lijpharta (2008) w Indiach, pocz wszy od uzyskania przez to pa stwo niepodleg o ci, ma miejsce „stopniowy i czasem chaotyczny rozwój wspó rz dzenia". Ta nowatorska interpretacja indyjskiej demokracji jako konsocjonalnej opiera si na za o eniu, e wspó rz dzenie nie zawsze musi by systemem formalnie zinstytucjonalizowanym, lecz czasami mo e si przejawia jedynie w niektórych rozwi zaniach ustrojowych, a zarazem po cz ci mie odzwierciedlenie w obowi zuj cej praktyce czy zwyczaju politycznym. Tak mia o by w a nie w Indiach we wskazanym okresie, nawet je li ich system polityczny by zaprojektowany w oparciu o wi kszo ciowy wzorzec westminsterski ( Lijphart 2008). Lijphart uwa a, e szczegó owe badanie indyjskiego systemu politycznego ujawnia zw aszcza w dwóch pierwszych dekadach trwania indyjskiej demokracji funkcjonowanie w niej implicite lub explicite wszystkich czterech elementów systemu konsocjonalnego. Odno nie pierwszego elementu konsocjonalizmu, rz du wielkiej koalicji, jak podkre la Lijphart, mo e on przyjmowa rozmaity kszta t. Rz d sk adaj cy si z reprezentuj cych partie polityczne cz onków ró nych grup etnicznych, j zykowych czy religijnych to najczystsza forma wielkiej koalicji w systemie wspó rz dzenia. Mog jednak istnie i inne rozwi zania wspó rz dzenia na poziomie w adzy wykonawczej i legislacyjnej, jak na przyk ad koalicja definiowana nie z perspektywy podzia u w adzy mi dzy ró ne – powsta e na gruncie etnicznym, j zykowym lub religijnym – partie polityczne, lecz raczej przy zachowaniu jakiej proporcji udzia u w niej przedstawicieli wi kszo ci grup etnicznych, j zykowych czy religijnych podzielonego spo ecze stwa. Lijphart S ów kilka o potencjalnej przydatno ci indyjskich rozwi za politycznych... 359 (1980) posi kuje si przyk adami wspólnego rz dzenia przywo uj c zw aszcza kazusy rozwi za wypracowanych w Libanie5 i na Cyprze6, które po cz ci dotycz rozdzia u mi dzy g ówne segmenty spo ecze stw podzielonych stanowisk istniej cych w ramach prezydentury (prezydenta i wiceprezydenta/wiceprezydentów), rz du (premiera i wicepremiera/wicepremierów) oraz parlamentu (marsza ka i wicemarsza ków izb). Jednak e, zdaniem Lijpharta (2008), to zw aszcza kazus indyjski istotnie wzbogaca wachlarz mo liwych w tej materii rozwi za . Mianowicie od czasów rz dów Jawaharlala Nehru w latach 1947–1964, i szczególnie w tym okresie, indyjska rada ministrów, cho tworzona zwykle przez jedn parti (wówczas Indyjski Kongres Narodowy, tj. Parti Kongresow ), by a rz dem niezwykle inkluzyjnym, bowiem zawiera a w sobie reprezentacj , jak to okre li jeden z czoowych indyjskich politologów, Rajni Kothari (1989), „wszystkich g ównych cz ci oraz interesów spo ecze stwa". Konkretnie za cz onkowie rz du wywodzili si z ró nych grup religijnych, j zykowych i regionalnych. Taki stan rzeczy w pewnej mierze by odzwierciedleniem centrowej natury Partii Kongresowej, a jego genezy mo na si doszukiwa jeszcze w sk adzie osobowym Kongresu przed uzyskaniem przez Indie niepodleg o ci i ich podzia em. Co do drugiego elementu konsocjonalizmu, kulturowej autonomii grup w spoecze stwie podzielonym, Lijphart (2008) wskazuje, e w demokratycznych systemach wspó rz dzenia mo e ona przyj jedn z trzech form. Po pierwsze, autonomia ta mo e zosta zapewniona w ramach instytucji autonomii terytorialnej, w tym szczególnie w systemie federalnym, w którym granice regionów pokrywaj si z granicami lingwistycznymi. Po drugie, segmenty spo ecze stwa podzielonego mog mie w pa stwie mo liwo utrzymywania w asnych szkó oraz kierowania nimi, a dzia alno ta powinna by wspierana z kasy publicznej. Po trzecie za , segmenty spo ecze stwa podzielonego mog posiada instytucje reguluj ce wed ug w asnych, autonomicznych praw takie kwestie jak ma e stwo, rozwód, prawa rodzicielskie, adopcja dzieci, dziedziczenie. Zdaniem Lijpharta (2008), w demokratycznych Indiach zosta y wprowadzone w ycie wszystkie z wymienionych form kulturowej autonomii grup, przy czym najpó niej, bo zw aszcza w latach pi dziesi tych XX wieku, sta o si to w przypadku federalizmu lingwistycznego, gdy z terytoriów niektórych z wcze niej istniej cych stanów zosta y wykrojone nowe. Nie znaczy to jednak, e istniej cy obecnie w Indiach podzia na stany zadowala wszystkie grupy j zykowe, bowiem cz 5 Ich omówienie zob. Harb 2006. 6 Ich omówienie zob. Florczak-W tor i Mikuli 2009. 360 Krzysztof Trzci ski z nich domaga si kolejnych zmian w mapie politycznej tego pa stwa zwi zkowego (Lijphart 2008). W kwestii trzeciego elementu konsocjonalizmu, a mianowicie proporcjonalno ci, sytuacja w Indiach przedstawia si bardzo specyficznie. Co prawda, jak wskazuje Lijphart, funkcjonuje tam wi kszo ciowy system wyborczy, ale poniewa konkretne j zykowe i religijne segmenty spo ecze stwa s skoncentrowane terytorialnie, a pa stwo to ma charakter federalny, stan ten nie wp ywa niekorzystne na wyborcze szanse cz onków grup mniejszo ciowych. Temu pogl dowi wydaje si jednak przeczy fakt, e mniejszo muzu ma ska, cho zamieszkuje zw aszcza du e powierzchniowo obszary przy granicach z Pakistanem i Bangladeszem, obecna jest przecie tak e na terytorium niemal ca ych Indii, w tym g ównie w du ych miastach. Lijphart uznaje jednak za element indyjskiej proporcjonalno ci otwarcie si Partii Kongresowej na cz onków ró nych grup religijnych, j zykowych i regionalnych. Odzwierciedleniem tego stanu rzeczy mia o by przydzielanie w ró nych rz dach Partii Kongresowej licznych stanowisk ministerialnych muzu manom i Sikhom, a tak e reprezentantom innych segmentów sfragmentaryzowanego spo ecze stwa Indii, oraz ró nych stanów i regionów. Jak wskazuje Lijphart (2008), innym aspektem proporcjonalno ci w Indiach jest zagwarantowanie w my l prawa wyborczego reprezentacji parlamentarnej dla przedstawicieli tzw. kasty niedotykalnych (ang. untachables b d hindi dalit, uciskanych) oraz rdzennych plemion (ang. aboriginals, hindi Adiwasi) w postaci tzw. miejsc zastrze onych (ang. reserved seats), tj. miejsc, na które mog kandydowa jedynie cz onkowie tych grup. Lijphart (2008) uznaje te za przejaw proporcjonalno ci istnienie tzw. reservations, tj. kwot przynale nych cz onkom kasty niedotykalnych oraz rdzennych plemion, a tak e tzw. Klas Upo ledzonych (ang. Other Backward Classes) przy zatrudnianiu w instytucjach publicznych oraz przy przyj ciach na studia wy sze. Nale y jednak zauwa y , e wskazane przywileje grup spo ecznych o najni szym statusie ekonomicznym w Indiach przypominaj raczej niektóre prawa gwarantowane mniejszo ciom w ugruntowanych demokracjach zachodnich ni wymieniany przez Lijpharta jeden z elementów konsocjonalizmu, jakim jest proporcjonalno w reprezentacji politycznej oraz przy mianowaniu pracowników s u by cywilnej. Z kolei dwa przytoczone wcze niej przejawy nieoficjalnej proporcjonalno ci bli sze s raczej odpowiednio drugiemu elementowi konsocjonalizmu, tj. autonomii grup (zapewnianej w ramach federalizmu) oraz pierwszej instytucji konsocjonalnej, a zatem rz dowi wielkiej koalicji. Co si tyczy czwartego elementu konsocjonalizmu, tj. weta mniejszo ci w odniesieniu do ich zasadniczych praw i autonomii, Lijphart podkre la, e instyS ów kilka o potencjalnej przydatno ci indyjskich rozwi za politycznych... 361 tucja ta ma w wiecie niezwykle rzadko charakter sformalizowany. Umieszczono j w ustawach zasadniczych bardzo niewielu pa stw7. Lijphart wskazuje, e weto mniejszo ci w warunkach demokratycznego wspó rz dzenia zwykle oznacza jedynie istnienie nieformalnego i zwyczajowego porozumienia, zgodnie z którym „mniejszo ci mog chroni sw autonomi w drodze blokowania wszelkich prób jej zniesienia lub ograniczenia" (Lijphart 2008). Lijphart (2008) podaje za przyk ad nieformalnego dzia ania weta w polityce indyjskiej sytuacj , jak mia a miejsce w 1965 roku, gdy rz d centralny zosta zmuszony przez polityków wywodz cych si z po udniowych stanów Indii, by j zykiem ich administracji pozosta j zyk angielski, a nie – jak planowa – hindi. Lijphartowska interpretacja indyjskiej demokracji jako systemu konsocjonalnego wydaje si dalece dyskusyjna. Lijphart (2008) doskonale zreszt zdaje sobie z tego faktu spraw , gdy przywo uje, ale i próbuje dezawuowa , argumenty swojego g ównego w tym przedmiocie krytyka, ameryka skiego politologa-indologa Paula R. Brassa. Brass (1991) uwa a, e Indii w ogóle nie sposób uzna za demokracj konsocjonaln , przede wszystkim z tego oczywistego wzgl du, e w pa stwie tym nie powstaj typowe dla wspó rz dzenia gabinety koalicyjne, a zatem rz dy sk adaj ce si z rozmaitych partii politycznych tworzonych na bazie jakich grup etnicznych lub religijnych. Ponadto, jak zauwa a Brass, polityka indyjska ma w du ej mierze charakter rywalizacyjny i antagonistyczny, i w konsekwencji nie opiera si na duchu kompromisu wymaganego dla systemu wspólrz dzenia. Lijphart odpiera te zarzuty, przypominaj c, e rz dy wielkiej koalicji powinno si uwa a za poj cie bardzo pojemne, które mo na interpretowa niezwykle szeroko. Wskazuje równie , e Brass w ogóle nie odnosi si w swojej krytyce rzekomego indyjskiego konsocjonalizmu do opisywanych przez Lijpharta, a obecnych w systemie politycznym Indii bardziej implicite ni explicite pozosta ych elementów konsocjonalizmu, a zatem autonomii kulturowej, proporcjonalno ci i weta mniejszo ci. By mo e w dyskursie mi dzy Brassem i Lijphartem zachodzi jednak po prostu klasyczne qui pro quo, bowiem ka dy z badaczy k adzie nacisk na analiz cech polityki indyjskiej w odmiennych okresach. Lijphart skupia swoj uwag przede wszystkim na do wiadczeniach rz dów funkcjonuj cych w Indiach w latach 1947–1966, za Brass koncentruje swoje badania g ównie na pó niejszej praktyce politycznej, charakteryzuj cej si mi dzy innymi post puj cymi procesami centralizacji oraz hierarchizacji Partii Kongresowej oraz wzrostem znaczenia na scenie politycznej Indyjskiej Partii Ludowej (Bharatiya Janata, BJP), której 7 Lijphart (1980, 2008) wymienia jedynie przyk ady konstytucji Belgii, Cypru oraz by ej Czechos owacji. 362 Krzysztof Trzci ski politycy – ho duj c ideologii kulturowego nacjonalizmu, tzw. hindutwa – twierdz , e rozwi zania istniej ce w systemie politycznym Indii w latach 1947–1966 zbyt silnie sprzyja y mniejszo ciom. Niemniej jednak, Lijphartowska ocena i analiza indyjskiej demokracji jako konsocjonalnej rzeczywi cie wydaje si w istotny sposób wypacza czteroelementowy model Lijpharta, zw aszcza w jego najwa niejszej cz ci, rz dów wielkiej koalicji. Cho bowiem Lijphart przywo uje kazusy swoistych odmian tych rz dów, które wypracowano w Libanie i na Cyprze, to w ka dym z tych przypadków maj one charakter instytucjonalny, w odró nieniu od rz dów Partii Kongresowej w Indiach, która zw aszcza w latach 1947-1966 mia a w sposób szczególny dba o udzia w niej przedstawicieli wi kszo ci segmentów etnicznych, j zykowych czy religijnych sfragmentaryzowanego spo ecze stwa. Podobnie i inne elementy konsocjonalne w indyjskiej praktyce politycznej maj charakter nieformalny. Opisywane przez Lijpharta rozwi zania polityczne mo na nadto interpretowa po prostu z perspektywy poszanowania praw mniejszo ci. Gdyby za ich zastosowanie w indyjskim systemie politycznym uzna za dowód na jego konsocjonalny charakter, wówczas nale a o by i wiele innych, w tym europejskich systemów politycznych posiadaj cych szeroki wachlarz gwarancji dla mniejszo ci ujmowa w ramy teorii i praktyki wspó rz dzenia. Wyra nym, konsocjonalnym elementem ustroju terytorialno-prawnego oraz systemu politycznego Indii od momentu uzyskania przez nie niepodleg o ci jest natomiast federalizm, który w latach pi dziesi tych (i, w mniejszym stopniu, w sze dziesi tych) XX wieku nabra charakteru federalizmu lingwistycznego8. Cho oczywi cie funkcjonowanie w Indiach federalizmu lingwistycznego nie oznacza, e wszystkie zamieszkuj ce je w sposób zwarty grupy j zykowe posiadaj w asne stany, to przynajmniej system ten dotyczy najwi kszych z nich. Wielko grupy nie jest jednak kryterium kluczowym. Specjalizuj cy si mi dzy innymi w problematyce federalizmu indyjski teoretyk polityczny Rajeev Bhargava (2006) rozwija w lad za wspomnianym ju Paulem R. Brassem (1990) opis bardzo wa nej nieformalnej zasady indyjskiego federalizmu, zgodnie z któr istnienie odr bnej grupy j zykowej nie mo e by wystarczaj ce dla posiadania przez ni oddzielnego stanu w ramach indyjskiej federacji. Grupa taka musi bowiem artyku owa swe potrzeby politycznie, i to nie tylko na poziomie elit, ale równie , a raczej zw aszcza w wymiarze swych szeregowych cz onków. Bhargava zauwa a, e, wykszta caj c specyficzny system federalny, Indiom uda o si w sposób unikalny po czy potrzeb wzmacniania spójno ci pa stwa 8 Na temat ewolucji indyjskiego federalizmu w stron federalizmu lingwistycznego zob. szerzej Bhargava 2006. S ów kilka o potencjalnej przydatno ci indyjskich rozwi za politycznych... 363 z potrzeb uznania ró norodno ci segmentów to pa stwo tworz cych. Daje zarazem do zrozumienia, e system federalny wyra nie u atwi zarz dzanie tym wielkim powierzchniowo oraz pod wzgl dem liczby ludno ci pa stwem. Co jest jednak wa niejsze z punktu widzenia afryka skich problemów z demokratyzacj , Bhargava (2006) prezentuje pogl d, e do wiadczenia funkcjonuj cego w Indiach od kliku dekad federalizmu lingwistycznego mog by przydatne dla budowy i utrzymania systemu federalnego w wieloetnicznych pa stwach afryka skich, i to z kilku powodów. Po pierwsze, jak wskazuje Bhargava, nigdy nie powinno si próbowa kopiowa pe nego wzorca systemu federalnego, który ju gdzie istnieje, lecz raczej próbowa kszta towa odr bny model pa stwa zwi zkowego, bior c pod uwag rodzime potrzeby oraz zwyczaje, tak jak mia o to miejsce w Indiach. Co wi cej, jak podkre la, mimo e system federalny mo e by uznany za wynalazek Zachodu, to mo na go dowolnie „przeobra a w zgodzie ze specyficznymi problemami spo ecze stw niezachodnich i kszta towa w kontek cie lokalnym", w rezultacie czego jego finalna forma mo e si „zasadniczo ró ni zarówno od zachodnich odpowiedników tego , jak i jakichkolwiek rozwi za znanych z tradycji rodzimej" (Bhargava 2006). Po drugie, federalizm jako instytucja maj ca w wieloetnicznym pa stwie urzeczywistnia formalne uznanie polityczne odmiennych segmentów spo ecze stwa i ich równy status oraz nadawa im daleko id c samorz dno , mo e w pe ni spe nia te funkcje jedynie w porz dku demokratycznym, pozbawionym prób zdominowania jednych segmentów przez drugie. Co wi cej, trzeba zawsze pami ta , e wprowadzenie federalizmu mo e stanowi jedynie cz procesu budowania demokracji. Dla jego powodzenia bardzo wa na jest wspó praca mi dzy w adz centraln a w adzami stanowymi. Jak zauwa a Bhargava, indyjskie do wiadczenie uczy, e je li owe wzajemne relacje s poprawne, zyskuje pa stwo jako ca o . Z kolei, zw aszcza traktowanie przez centrum polityków oraz ludno ci stanów pa stwa zwi zkowego w sposób pozbawiony szacunku ko czy si najcz ciej powa nymi problemami regionalnymi, zw aszcza w wymiarze stabilno ci politycznej, które mog si negatywnie odbi na bezpiecze stwie ca ego pa stwa. Po trzecie, Bhargava zauwa a, e nie zawsze wszystkie regiony pa stwa federalnego powinny by traktowane w ten sam sposób. Zdarza si , e niektóre regiony maj specyficzne potrzeby, które nie s obecne w innych cz ciach federacji. W takich przypadkach warto, a nawet nale y wprowadzi zasad asymetrycznego traktowania niektórych stanów. Przyk adem takiej sytuacji jest uznanie przez w adz centraln Indii za obowi zuj ce tradycyjne prawo stanu Nagaland, które chroni lokaln to samo , ograniczaj c osiedlanie si na jego terenie imigrantów pochodz cych z innych stanów, a zatem i cz onków innych indyjskich 364 Krzysztof Trzci ski grup j zykowych, etnicznych, religijnych. Szczególne, asymetryczne ustalenia zosta y równie wprowadzone w indyjskich stanach D ammu i Kaszmir, Sikkim, Mizoram, Goa, Maharasztra i Gud arat (Bhargava 2006). Cho Bhargava zdaje si tego wyra nie nie dostrzega , dla budowy federalizmu w wieloetnicznych pa stwach afryka skich mog by przydatne równie i pewne inne cechy indyjskiego systemu federalnego, które analizuje. W tym wzgl dzie nale y przede wszystkim podkre li , e indyjska ustawa zasadnicza nie daje mo liwo ci secesji adnemu ze stanów tego pa stwa; organizacja stanów nie mo e si w Indiach opiera na zasadach prawa religijnego; a reorganizacja stanu, na przyk ad poprzez wydzielenie jego cz ci jako oddzielnej stanowej jednostki terytorialnej nie mo e nast pi bez zgody ogó u maj cych istotne znaczenie – a zatem zapewne licznych pod wzgl dem populacji i aktywnych politycznie – grup j zykowych zamieszkuj cych ten stan (Bhargava 2006). Bardzo istotne jest równie to, e Indie s pa stwem federalnym o, jak to Bhargava (2006) ujmuje, „odchyleniu unitarnym", co t umaczy jako stan, w którym podzia kompetencji mi dzy w adz centraln a w adze regionalne charakteryzuj dwie szczególne w a ciwo ci. Po pierwsze, zakres uprawnie centrum jest znacznie wi kszy od tego, który przynale y regionom. Po drugie za , istnieje wiele sfer, w których centrum mo e ingerowa w wewn trzne sprawy regionów. Rozwi zania te maj prowadzi do sytuacji, w której indyjskie regiony nie tyle „zawieraj si " w jednym pa stwie, lecz „ cz si " w nie ze sob , co ma zarazem s u y wi kszej spójno ci terytorialnej Indii (Bhargava 2006). Z analizy indyjskiego systemu politycznego, zw aszcza jego odmiany, jaka istnia a w okresie 1947-1966, oraz indyjskiego federalizmu lingwistycznego mo na wyci gn co najmniej trzy wnioski wa ne dla demokratyzacji pa stw Afryki Subsaharyjskiej. Po pierwsze, system wspó rz dzenia b d pewne jego elementy, s przydatne przynajmniej przej ciowo w procesie budowania demokracji w pa stwach wieloetnicznych. S u one tworzeniu zaufania w stosunkach mi dzy elitami oraz cz onkami ró nych segmentów sfragmentaryzowanego spo ecze stwa. Po drugie, u podstawy tych stosunków musi le e uznanie ogó u segmentów jako odr bnych podmiotów politycznych, posiadaj cych w pa stwie równy status, co jednak mo e by trudne do wykonania wówczas, gdy niektóre segmenty nie b d wyra nie artyku owa swego zainteresowania polityk . Po trzecie, jakie elementy wspó rz dzenia mog mie charakter trwa y. Mo e to by zw aszcza decentralizacja, na przyk ad w formie federalizmu lingwistycznego9. 9 Na temat etiopskiego modelu federalizmu lingwistycznego, istniej cego w systemie niedemokratycznym zob. Trzci ski 2013. S ów kilka o potencjalnej przydatno ci indyjskich rozwi za politycznych... 365 Bibliografia Andeweg, R.B. 2001. "Consociationalism". W: N.J. Smelser i P.B. Balties (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences. Vol. 4. Oxford: Elsevier. Bhargava, R. 2006. "The Evolution And Distinctiveness of India's Linguistic Federalism". W: D. Turton (red.), Ethnic Federalism: The Ethiopian Experience in Comparative Perspective. Oxford: James Currey. Brass, P.R. 1990. The Politics of India Since Independence. Cambridge: Cambridge University Press. Brass, P.R. 1991. Ethnicity and Nationalism: Theory and Comparison. New Delhi: Sage. Diamond, L. and M.F. Plattner (red.). 2010. Democratization in Africa: Progress and Retreat, Baltimore: Johns Hopkins University Press. Encyclopedia of the Nations. 2012. http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-andOceania/India-RELIGIONS.html (dost p 29.10.2013). Florczak-W tor M. i P. Mikuli. 2009. Systemy konstytucyjne Cypru i Malty. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. Harb, I. 2006. Lebanon's Confessionalism: Problems and Prospects. http://www.usip. org/publications/lebanons-confessionalism-problems-and-prospects (dost p 29.10. 2013). Kothari, R. 1989. Politics and the People: In Search of a Humane India. Delhi: Ajanta. Lijphart, A. 1968. The Politics of Accommodation: Pluralism and Democracy in the Netherlands. Berkeley CA: University of California Press. Lijphart, A. 1980. Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration. New Haven CT: Yale University Press. Lijphart, A. 1999. Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries. New Haven CT: Yale University Press. Lijphart, A. 2002. "The Wave of Power-Sharing Democracy". W: A. Reynolds (red.), The Architecture of Democracy: Constitutional Design, Conflict Management, and Democracy. Oxford: Oxford University Press. Lijphart, A. 2008. Thinking about Democracy: Power Sharing and Majority Rule in Theory and Practice. London: Routledge. Parry, G. 1969. Political Elites. London: Allen & Unwin. Parry, G. 1995. "Types of Democracy". W: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy. Vol. 4. London: Routledge. Schmidt, M.G. 2001. "Political Modernization: Alternate Paths". W: N.J. Smelser i P.B. Balties (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences. Vol. 15. Oxford: Elsevier. Trzci ski, K. 2013. Demokratyzacja w Afryce Subsaharyjskiej. Perspektywa zachodnioafryka skiej my li politycznej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR. U. S. Departament of State. India. 2013. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3454.htm (dost p 29.10.2013). 366 Krzysztof Trzci ski Wilford, R. 2003. "Power-sharing". W: I. McLean i A. McMillan (red.), The Concise Oxford Dictionary of Politics. Oxford: Oxford University Press. Wilford, R. 2011. Power-sharing. W: Oxford Dictionary of Politics, http://www.answers. com/topic/power-sharing-1 (dost p 29.10.2013). Wspó rz dzenie (power-sharing). 2008. W: S ownik Politologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.