Krzysztof Trzciński WPROWADZENIE. PAŃSTWOWOŚĆ I JEJ DYLEMATY Państwa powstają, ewoluują, niejednokrotnie w ogóle przestają ist− nieć. W niektórych przypadkach po wielokroć zmieniają państwa swo− je granice, rozpadają się lub jednoczą; zmianie ulega również często terytorialno−prawny ustrój państw. Są to fakty nie tylko historyczne. Również obecnie odnoszą się one do wielu organizmów państwowych. Mapa polityczna świata dezaktualizuje się co kilka lat i nie znosi próż− ni. Gdy jakieś jednostki państwowe z jakichś przyczyn zanikają, w ich miejsce powstają nowe, lub – rzadziej – powiększają swoją powierzch− nię państwa sąsiednie. Z przywoływanymi tu prawidłowościami (roz− pad, upadek, powstanie, zjednoczenie, inkorporacja państw) łączą się m.in. takie idee, procesy i zjawiska jak samostanowienie narodów, au− tonomia terytorialna, federalizm, dewolucja, regionalizm, separatyzm, secesja, tzw. secesja zwrotna (rekurencyjna), irredentyzm, tzw. para− państwa (de facto państwa), rządy na uchodźstwie. O nich właśnie opowiadają i je analizują autorzy prac zawartych w tej książce. Dwa rozdziały tomu mają charakter teoretyczny (autonomia terytorialna i kulturowa; samostanowienie zewnętrzne i wewnętrzne narodów). Pozostałe osiem rozdziałów to studia przypadków z różnych kontynen− tów: Afryki (Kazamans), Azji (Adżaria, Osetia Południowa i ogólnie Gruzja; tzw. Cypr Północny; Tybet), Ameryki Północnej (Grenlandia) lub Europy (Szkocja, Walia i ogólnie Wielka Brytania; Ukraina; Chor− wacja). Pragnąc, aby wprowadzenie to było dla Czytelnika zachętą do dal− szej lektury książki, przedstawię w skrócie, jakie treści zawierają pre− zentowane w niej teksty. Tomasz Brańka w studium pt. „Znaczenie 7 autonomii we współczesnych stosunkach międzynarodowych" wskazu− je, iż „autonomia" należy do najbardziej niedookreślonych pojęć w pra− wie międzynarodowym, czego następstwem jest brak zgody w kwestii sensu i zakresu tegoż konceptu. Zarazem jednak instytucja autonomii w coraz większej liczbie państw uważana jest za dobry instrument rozwiązywania konfliktów o naturze etnokulturowej. Istotą idei auto− nomii terytorialnej jest bowiem to, iż dany obszar cieszy się w ramach państwa, do którego przynależy pewnym stopniem niezależności w podejmowaniu działań dotyczących jego ludności. Czasami jednak jednostki autonomiczne posiadają uprawnienia do zawierania porozumień międzynarodowych w pewnych kwestiach, a nawet są członkami organizacji międzynarodowych. Dzieje się tak, mimo iż, jak podkreśla T. Brańka, nie ma współcześnie żadnego po− wszechnie obowiązującego aktu prawa międzynarodowego, na mocy którego można by domagać się prawa do autonomii. Autor studium zwraca jednak uwagę na fakt, iż niektóre międzynarodowe dokumen− ty wskazują, najczęściej w sposób pośredni, na możliwość stosowania rozwiązań autonomicznych. T. Brańka przywołuje i analizuje konkret− ne przykłady takich dokumentów. Michał Missala w studium pt. „Geneza i współczesne dylematy sa− mostanowienia narodów" dowodzi, iż samostanowienie narodów nale− ży do najbardziej dyskusyjnych kwestii we współczesnych stosunkach międzynarodowych. Instytucja samostanowienia urzeczywistnia bo− wiem idee praw człowieka, zarazem jednak rodzi wśród polityków w wielu państwach obawy destabilizacji sytuacji międzynarodowej. Autor przypomina, iż choć samostanowienie jest powszechnie obowią− zującą zasadą prawa międzynarodowego, to niejednokrotnie z dławie− niem dążeń do samostanowienia wiążą się naruszenia praw człowie− ka, a także terroryzm. M. Missala w sposób syntetyczny opisuje genezę idei samostano− wienia, począwszy od średniowiecza, szczególnie podkreślając znacze− nie rozwoju tej koncepcji w dobie oświecenia i w XIX wieku. Autor ukazuje współistnienie idei nacjonalistycznych oraz liberalnych w pro− cesie dążenia narodów do samostanowienia. Autor poświęca wiele uwagi sytuacji międzynarodowej, jaka ukształtowała się w wyniku za− kończenia I wojny światowej, w tym zwłaszcza – uzyskaniu samosta− nowienia przez wiele narodów europejskich. Następnie autor opisuje, jak tuż po zakończeniu II wojny światowej ONZ przyczyniła się do przekształcenia samostanowienia z koncepcji politycznej w zasadę prawa międzynarodowego, będącą częścią nowego porządku światowe− go. W kolejnych dekadach, jak przypomina M. Missala, miał miejsce 8 Krzysztof Trzciński dwutorowy proces rozwoju instytucji samostanowienia – w ramach de− kolonizacji i w drodze umacniania międzynarodowych gwarancji ochrony praw człowieka. Z kolei praktyka pierwszej połowy lat 90− tych XX wieku nadała kształt nowej grupie jednostek uprawnionych do samostanowienia – republikom związkowym wchodzącym w skład federacji. Takie podejście, jak dowodzi autor, stanowiło wyłom w do− tychczasowym pojmowaniu zasady uti possidetis, zgodnie z którą we− wnątrzpaństwowy status jednostki terytorialno−prawnej nie był istot− ny w procesie uznawania jej za nowe państwo. M. Missala wskazuje, iż samostanowienie może mieć charakter ze− wnętrzny (wówczas dany naród konstytuuje nowe państwo bądź przy− łącza się do innego, już funkcjonującego organizmu państwowego) oraz wewnętrzny (jest to – realizowane w ramach dotychczas istnieją− cych struktur państwowych – prawo do nieskrępowanego wyboru przez naród własnych władz i do realnego wpływania na swoją sytua− cję polityczną oraz ekonomiczną). Ukonstytuowanie się nowego pań− stwa może mieć miejsce w drodze dekolonizacji, rozczłonkowania, zjednoczenia bądź secesji. M. Missala poświęca wiele miejsca zwła− szcza temu ostatniemu przypadkowi, przypominając, iż prawo mię− dzynarodowe nie implikuje ani prawa do secesji ani też jej zakazu, i wskazując zarazem, iż to federalizm sprawdza się najczęściej jako narzędzie przeciwdziałania secesji. Małgorzata Kaczorowska jest autorką studium pt. „Proces dewolu− cji w Wielkiej Brytanii – między regionalizacją a federalizmem. Przy− padki: Szkocji, Walii, Anglii". Dewolucja (devolution) to typowy dla Wielkiej Brytanii proces asymetrycznego przekazywania części kom− petencji władzy centralnej władzom regionalnym. W procesie dewolu− cji władza zostaje przekazana (devolved), a nie – oddana (transferred) regionom, bowiem brytyjski parlament nie wyrzeka się ostatecznie swego władztwa w przekazywanych kwestiach. Jak wskazuje autorka, choć reformowanie ustroju terytorialno−pra− wnego Wielkiej Brytanii trwa od XIX wieku, to Szkocja, Walia oraz Ir− landia Północna uzyskały istotny zakres samodzielności dopiero w efekcie przeprowadzenia pod koniec lat 90−tych ubiegłego wieku re− formy dewolucyjnej, w ramach której m.in. ustanowiono wybierane w wyborach powszechnych regionalne legislatywy w Szkocji, Walii, Ir− landii Północnej oraz w Londynie. M. Kaczorowska uważa, iż daleko idące usamodzielnianie się głównych regionów objętych procesem de− wolucji oznacza faktyczny kres imperium brytyjskiego. Opisując i analizując zmiany statusu zwłaszcza Szkocji i Walii w ramach Wielkiej Brytanii, które nastąpiły w wyniku reformy dewo− 9 Wprowadzenie. Państwowość i jej dylematy lucyjnej, autorka wskazuje na różnice między dewolucją a klasyczną decentralizacją władzy w państwie czy też autonomizacją regionów bądź federalizacją państwa. Dewolucja m.in. przewiduje elastyczność uregulowań prawnych, jakiej brak np. w autonomii czy w państwie związkowym. Jak podkreśla M. Kaczorowska, system dewolucyjny do− puszcza – za zgodą regionalnego zgromadzenia legislacyjnego – prze− noszenie rozstrzygania w sprawach przekazanych na szczebel regio− nalny ponownie na poziom centralny wówczas, gdy jest to korzystniej− sze dla regionu. Autorka szczegółowo tłumaczy, dlaczego w Anglii reforma dewolu− cyjna objęła jak dotąd praktycznie jedynie Londyn. Anglia jest de fac− to jedynym obszarem w ramach Zjednoczonego Królestwa, którego mieszkańcy nigdy w historii nie wykazywali dążeń separatystycznych. M. Kaczorowska przekonuje również, iż dewolucja wpisuje się w Wielkiej Brytanii w szerszy program zmian natury konstytucyjnej, takich jak reforma działania bądź ustanawiania składu Izby Gmin, Izby Lordów oraz powoływania rządu centralnego, a nawet – nowego zdefiniowania roli brytyjskiego monarchy. Efektem wprowadzonych w Wielkiej Brytanii zmian ustroju terytorialno−prawnego państwa jest już, jak dowodzi autorka, zaistnienie nowych instytucji polityczno− prawnych – kompensacyjnego systemu wyborczego i regionalnych rzą− dów koalicyjnych. Dwaj badacze ukraińscy, Andrzej Dobrianski i Andrzej Stefaniszyn są autorami szkicu pt. „Analiza dyskusji intelektualistów ukraińskich na temat podziału cywilizacyjnego Ukrainy na Wschód i Zachód". W pracy tej przedstawiony został, w odniesieniu do Ukrainy, wielocywi− lizacyjny model Samuela P. Huntingtona (Zderzenie cywilizacji, War− szawa 2003). Ujmując rzecz krótko, zgodnie z wizją Huntingtona, to toż− samość kulturowa stanowi główny wyznacznik polityki światowej; nadaje ona kształt wzorcom spójności, dezintegracji oraz konfliktu w po− stzimnowojennym świecie. Model ów implikuje koncepcję podziału cywi− lizacyjnego Ukrainy, w środku której ma przebiegać uskok, swoista li− nia podziału między cywilizacją zachodnią a prawosławną. Argumenta− cja ta ma ważne podstawy historyczne, bowiem zachodnia część obecnej Ukrainy była kiedyś częścią Polski, Litwy oraz Cesarstwa Austro−Wę− gierskiego, jej ludność włada mową ukraińską i w przeważającej części należy do kościoła unickiego, a nadto – przejawia silne tendencje nacjo− nalistyczne. Z kolei większość ludności wschodniej części Ukrainy jest prawosławna i posługuje się głównie językiem rosyjskim. Jak przypominają autorzy szkicu, S.P. Huntington przewiduje dwa możliwe scenariusze rozwoju wydarzeń na Ukrainie – jej rozpad na 10 Krzysztof Trzciński dwie odrębne części (ze wschodnią funkcjonującą zapewne w ramach Rosji) lub istnienie jednej, niepodległej, choć silnie podzielonej kultu− rowo Ukrainy, która będzie ściśle współpracować z Rosją. A. Dobrian− ski i A. Stefaniszyn szukają kontrpropozycji dla wizji Huntingtona w dyskusji dwóch intelektualistów ukraińskich – Mykoły Riabczuka i Jarosława Hrycaka. Obaj, choć różni w swych poglądach, dowodzą symplicystycznego charakteru analizy Huntingtona. Riabczuk, odwo− łując się do kwestii podziałów, jakie uwidoczniły się na Ukrainie w trakcie tzw. Pomarańczowej Rewolucji, wskazuje, iż, na przykład, Lwów nie jest całkowicie „pomarańczowy", a Donieck – „niebieski". Między oboma miastami istnieje tzw. „trzecia Ukraina" – swoiste pole gry między Ukrainą „ukraińską" oraz Ukrainą „sowiecką". Z drugiej strony, ową trzecią Ukrainę można jednak postrzegać jako sui generis substancję klejącą różne części Ukrainy w jedną całość. Jak dowodzą autorzy studium, Hrycak jest jeszcze większym ad− wersarzem koncepcji „dwóch" Ukrain. W jego opinii, między poszcze− gólnymi częściami Ukrainy nie ma większych różnic. Hrycak uważa, iż w zasadniczych dla istnienia Ukrainy kwestiach większość jej spo− łeczeństwa ma podobne zdanie, kultura „obywatelska" Lwowiaków nie różni się zaś poważnie od kultury mieszkańców Doniecka, dlatego, iż w pierwszym rzędzie ma ona charakter „sowiecki". A. Dobrianski i A. Stefaniszyn nie oceniają przytaczanych poglą− dów, a raczej uważają, iż opisane koncepcje częściowo się ze sobą po− krywają. Autorzy studium dowodzą przy tym iż należy robić wszyst− ko, by wybór polityczny ludzi mieszkających w całej Ukrainie był świadomy, a ich działalność – aktywna. Dopiero zaś, gdy na Ukrainie w pełni funkcjonować będzie społeczeństwo obywateli, okaże się, czy państwo to jest rozszczepione cywilizacyjnie, ma explicite naturę fede− ralistyczną czy też jednolitą. Tomasz Brańka w studium pt. „Grenlandia – na drodze do nie− podległości" dowodzi, iż na początku XXI wieku mieszkańcy Gren− landii znajdują się coraz bliżej momentu nowego zdefiniowania swych stosunków z Danią, co z czasem może doprowadzić do uzy− skania przez tę największą wyspę świata niepodległości. Jak wska− zuje autor, wszystkie najważniejsze stronnictwa polityczne Gren− landii otwarcie opowiadają się za niepodległością tego terytorium, choć różni je czas oraz sposób, w jaki wizja owa winna się urzeczy− wistnić. Głównym problemem Grenlandczyków jest bowiem to, iż prawie połowę ogółu dochodów wyspy stanowią duńskie subsydia (grenlandzka gospodarka opiera się nadal głównie na rybołówstwie i przetwórstwie ryb). 11 Wprowadzenie. Państwowość i jej dylematy T. Brańka opisuje wieloletni proces uzyskiwania przez Grenlandię autonomii w ramach Królestwa Danii, a następnie poszerzania zakre− su tejże. Obecne dążenia niepodległościowe są po części związane z za− cieśniającą się integracją w ramach Unii Europejskiej, której Dania jest członkiem, Grenlandia zaś – nie. Inną ważną przesłanką nacjona− listycznych dążeń Grenlandczyków jest prawdopodobne odkrycie na wyspie istotnych pod względem wielkości złóż ropy naftowej. Gren− landzkie elity polityczne chcą również samodzielności w kwestiach własnej polityki obronnej (Dania jest członkiem NATO, ale nie dopu− szcza grenlandzkich polityków do tajemnic sojuszu) i zagranicznej (Grenlandia jest już członkiem wielu organizacji międzynarodowych, na przykład Rady Nordyckiej). Grenlandczycy już dziś posiadają wła− sne symbole niezależności – flagę, hymn oraz pocztę; od niedawna zaś – wzorem Wysp Owczych – chcą mieć własną walutę. T. Brańka wskazuje, iż rząd w Kopenhadze podchodzi ze zrozumie− niem do wysuwanych przez grenlandzkich polityków postulatów dal− szego poszerzania zakresu autonomii Grenlandii; granicą kolejnych ustępstw jest jednak zachowanie integralności terytorialnej Króle− stwa Danii. Na straży tejże stoi m.in. bardzo skomplikowana procedu− ra zmiany duńskiej konstytucji. Jak przewiduje autor studium, naj− bardziej prawdopodobnym scenariuszem ewolucji wzajemnych relacji między Danią a Grenlandią jest powstanie specyficznego, międzyna− rodowego tworu zbliżonego charakterem do Wspólnoty Narodów (Commonwealth). W pracy mojego autorstwa, pt. „Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary. Studium jednego przypadku", przedstawiam i po− rządkuję czynniki powstawania i ewolucji separatyzmu w Afryce Sub− saharyjskiej na przykładzie południowosenegalskiego regionu Kaza− mans (Casamance). Na wstępie studium przypominam, iż postkolo− nialna Afryka była, jest i będzie targana konfliktami o naturze sepa− ratystycznej (a także i irredentystycznej), o czym świadczą choćby przypadki: Katangi, Biafry, Erytrei, Sudanu Południowego, Ogadenu, Somalilandu czy Ndzuwani. Wskazuję przy tym, iż wieloetniczności i różnorodności kulturowej nie należy uznawać za przyczyny tenden− cji separatystycznych, choć zwykle są one ważnym podłożem separa− tyzmu. Na przykładzie Kazamansu pokazuję, iż wybuch zbrojnego konfliktu o naturze separatystycznej ma miejsce w kontekście istnie− nia szeregu czynników różnorakiej natury. Choć większość państw afrykańskich jest zamieszkiwana przez różniące się od siebie ludy i grupy etniczne, tylko w niektórych krajach Czarnego Lądu mamy do czynienia ze zbrojnym separatyzmem. Senegal jest o tyle intrygują− 12 Krzysztof Trzciński cym i ciekawym badawczo przypadkiem, iż państwo to nigdy nie było rządzone przez reżim wojskowy, a od wielu lat rozwija się w nim de− mokratyczny system rządów w sposób, który może stanowić przykład dla wielu innych krajów położonych w Afryce na południe od Sahary. W początkowej części studium przedstawiłem strony i zarys prze− biegu konfliktu w południowym Senegalu, z podkreśleniem znaczenia poniżania i prześladowania członków regionalnej grupy antyrządowej oraz stworzenia przez tę grupę zbrojnego ramienia, jako politycznych czynników „realizujących" konflikt, a zatem takich, które dały impuls do wybuchu bądź gwałtownej ewolucji konfliktu. Następnie dokonałem opisu i analizy czynników leżących u pod− staw zbrojnego separatyzmu w Kazamansie według kryterium ich na− tury, przy zastosowaniu podziału na czynniki: historyczne, etnokultu− rowe, geograficzno−środowiskowe, społeczne, ekonomiczne, polityczne. Studium to stanowi jednak tylko część przygotowywanego szerszego opracowania, w którym podejmę się próby oceny konkretnych czynni− ków jako „sprzyjających" separatyzmowi lub „wpływających" na jego istnienie. W szerszym opracowaniu dokonam również klasyfikacji czynników według kryterium ich znaczenia dla procesu powstawania oraz procesu ewolucji konfliktu w Kazamansie. Negocjacje w sprawie ustalenia warunków ostatecznego zakończe− nia konfliktu w Kazamansie strony tegoż toczą od 2004 roku. W przy− szłej odbudowie regionu ma pomóc społeczność międzynarodowa, w tym Bank Światowy. Niezbędną podstawą dla zapewnienia trwałe− go pokoju w Kazamansie, wypracowania właściwej strategii zapobie− żenia nawrotowi i ostatecznego rozwiązania problemu zbrojnego sepa− ratyzmu w południowym Senegalu jest jednak znajomość i zrozumie− nie czynników jego powstania oraz ewolucji. Temu celowi ma przede wszystkim służyć prezentowane tu studium. Krzysztof Dąbrowski w studium pt. „Secesjonizm Abchazji i Osetii Południowej jako ryzykowny instrument rosyjskiej polityki neoimpe− rialnej" stawia tezę, iż Rosjanie próbują osiągnąć trwałą stabilizację swych południowych rubieży oraz odgrywać aktywną rolę polityczną na obszarze Południowego Kaukazu poprzez ograniczanie niezależno− ści tamtejszych państw oraz restaurację w nich swoich wpływów. Au− tor wychodzi z założenia, iż do najistotniejszych instrumentów odtwa− rzania wpływów Moskwy w tzw. państwach postkolonialnych należy secesjonizm na ich terytorium. K. Dąbrowski uważa również, iż wyko− rzystywanie zewnętrznego secesjonizmu wobec państw sąsiednich po− woduje zagrożenia dla integralności terytorialnej, stabilności społecz− no−politycznej i funkcjonowania instytucji państwa w samej Rosji. 13 Wprowadzenie. Państwowość i jej dylematy Analiza autora studium dotyczy przede wszystkim przypadku Gru− zji, zwłaszcza zaś jej dwóch część – Abchazji i Osetii Południowej, które nie tylko, iż dokonały tzw. secesji zwrotnej od Gruzji, ale na ich terytoriach powstały tzw. parapaństwa. K. Dąbrowski przedstawia problemy polityczne współczesnej Gruzji w szerszym kontekście histo− rycznym, zaś istotnych przesłanek wojen secesyjnych w Gruzji szuka w procesach, które zachodziły na przestrzeni ostatnich dwóch wieków w okresie panowania rosyjskiego na całym Kaukazie. Autor zwraca uwagę na rolę instytucji autonomii terytorialnej w procesie rozwoju separatyzmu na obszarze Gruzji, i dowodzi, iż na− wet w przypadku groteskowej wręcz postaci autonomii, jaka istniała w ZSRR mogło zaistnieć wiele mechanizmów, które w sytuacji rozpa− du ZSRR stworzyły warunki służące spotęgowaniu separatyzmu na obszarach, które posiadały nominalną autonomię. Jak pisze autor, nie sposób, na przykład, przecenić procesu tworzenia na terytoriach auto− nomicznych narodowych elit intelektualnych i kadr lokalnych instytu− cji (choćby w administracji, szkolnictwie, milicji). K. Dąbrowski uważa, iż przykłady Abchazji czy Osetii Południowej świadczą na korzyść tezy, iż istnienie autonomii terytorialnej wywar− ło bardzo poważny wpływ na kierunek oraz dynamikę zjawisk eman− cypacji etnicznej w okresie wielowymiarowej transformacji niektórych państw postradzieckich. Analizując konflikty wewnętrzne w Gruzji, autor studium nie pozostawia jednak bez winy samych Gruzinów, którzy w procesie budowy własnej państwowości niejednokrotnie po− strzegali mniejszości etniczne jako swoiste zagrożenie dla rekonstruk− cji państwa gruzińskiego i jego przyszłej stabilności, prowadząc w sto− sunku do nich politykę nacechowaną dyskryminacją. K. Dąbrowski porusza w swoim studium również problem irreden− tyzmu osetyjskiego, a także zagadnienie obecnej kondycji parapaństw, podkreślając, iż władze ich oraz ludność korzystają z finansowego wsparcia Moskwy. Autor wskazuje, iż patologie rozwijające się w Ab− chazji i Osetii Południowej rozlewają się na pozostałe obszary Gruzji, a nadto na Rosję, dla której korzyści z polityki wspierania separaty− zmu mogą być mniejsze od strat, jakie per saldo ponosi rosyjskie spo− łeczeństwo. K. Dąbrowski wskazuje przy tym na zależności między działaniami Moskwy na Kaukazie a hamowaniem procesu demokraty− zacji w Rosji Joanna Markowska w pracy pt. „Szkic o kształtowaniu się pań− stwowości i struktury narodowościowej Chorwacji w kontekście rozpa− du Jugosławii" opisuje proces powstawania na początku lat 90−tych XX wieku państwa chorwackiego oraz wskazuje na różnorakie proble− 14 Krzysztof Trzciński my natury narodowościowej i demograficznej, jakie temu procesowi towarzyszyły. Jak dowodzi autorka, w latach 1991–2001 miały miejsce bardzo ważne przekształcenia w liczbie, rozmieszczeniu i strukturze narodowościowej ludności mieszkającej w Chorwacji. Zmiany te nie były jednak spowodowane wyłącznie działaniami wojennymi i liczny− mi migracjami. I tak, na przykład, spis ludności Chorwacji z 1991 ro− ku wykazał daleko idącą jednolitość etniczną republiki, albowiem we wszystkich jednostkach administracyjnych dominowała ludność po− chodzenia chorwackiego. Jak wskazuje J. Markowska, taki rezultat osiągnięto jednak w drodze zastosowaniu podziału administracyjnego kraju, który ograniczył znaczenie mniejszości narodowych – bowiem do terenów zamieszkałych w znacznym stopniu przez mniejszości do− łączono obszary z przewagą ludności chorwackiej. Największe zmiany w podziale administracyjnym Chorwacji miały miejsce w Krajinie i Slawonii, a zatem w regionach zamieszkałych w znacznej mierze przez Serbów. O ostatecznej przynależności tych obszarów do Chorwa− cji zadecydował krwawy konflikt zbrojny, w trakcie którego doszło do licznych aktów ludobójstwa oraz przesiedleń części ludności. Autorka wskazuje również, iż w następstwie wojen na Bałkanach nastąpił wy− raźny regres demograficzny w Chorwacji, której liczba ludności w 2001 roku była o około 7% niższa niż w roku 1991. Innym ważnym zagadnieniem podjętym w szkicu jest umacnianie się wśród Chorwatów poczucia narodowej odrębności i wykształcenie się ideologii narodowej. Autorka przytacza przykłady silnego akcento− wania przez Chorwatów swojej tożsamości narodowej, ale również wskazuje, iż chorwackie elity próbują pozbyć się „piętna bałkańskości" i dążą do tego, by w świadomości Chorwatów kreować tożsamość eu− ropejską, co nie jest procesem łatwym. Jak pisze J. Markowska, w Chorwacji niechętnie używa się dziś pojęcia „Bałkany", zastępując je terminem „Europa Południowo−Wschodnia". Przemysław Osiewicz w studium pt. „Turecka Republika Północnego Cypru – państwo czy terytorium okupowane?" przypomina, iż tzw. kwe− stia cypryjska pozostaje bez politycznego rozstrzygnięcia od 1974 roku, pomimo podejmowania przez społeczność międzynarodową ciągłych starań na rzecz jego znalezienia. Od czasu inwazji na wyspę wojsk tu− reckich Grecy cypryjscy zamieszkują wyłącznie na południu Cypru, zaś Turcy cypryjscy – na północy wyspy. W 1983 roku władze Turków cypryjskich ogłosiły utworzenie własnego państwa – Tureckiej Repu− bliki Północnego Cypru (TRPC), która została uznana jedynie przez Turcję. Analizując różne dokumenty prawa międzynarodowego oraz dotychczasową praktykę międzynarodową, P. Osiewicz próbuje odpo− 15 Wprowadzenie. Państwowość i jej dylematy wiedzieć na pytanie, czy TRPC można nazywać – powstałym w wyniku secesji – państwem czy też raczej terytorium okupowanym przez wojska Republiki Turcji. W piśmiennictwie tematu, jak przypomina autor, uży− wane są na określenie TRPC takie wyrażenia jak „terytorium okupowa− ne Cypru", „terytorium kontrolowane przez Turków cypryjskich" bądź „terytorium administrowane przez Turków cypryjskich". Autor wskazuje, iż TRPC posiada większość atrybutów państwowo− ści, aczkolwiek raczej nie charakteryzuje jej zdolność do utrzymywa− nia stosunków z innymi państwami, pojmowana w znaczeniu stosun− ku innych państw do niej. P. Osiewicz dowodzi, iż istotny wpływ na brak międzynarodowego uznania dla państwa Turków cypryjskich ma zdecydowane stanowisko w tej kwestii ONZ−u, Rady Europy oraz Wspólnot Europejskich. Z drugiej jednak strony, jak przedstawia to autor, przedstawiciele Turków cypryjskich są niezwykle aktywni na forum międzynarodowym, często spotykają się z reprezentantami róż− nych państw oraz organizacji międzynarodowych. Autor przytacza szereg argumentów na korzyść tezy, iż określanie TRPC mianem terytorium okupowanego nie jest uprawnione. Jednym z nich jest przyznanie Turkom cypryjskim pomocy finansowej przez Unię Europejską. Jak podkreśla P. Osiewicz, nie brakuje przy tym ocen, iż wspomniana pomoc ma wynagrodzić Turkom cypryjskim to, iż w odróżnieniu od Greków cypryjskich, wyrazili oni niedawno chęć ure− gulowania kwestii cypryjskiej na podstawie planu wynegocjowanego pod auspicjami Sekretarza Generalnego ONZ. Autor konkluduje, iż jeśli oceniać fakt istnienia państwa z punktu widzenia kwestii jego uznania przez podmioty stosunków międzynaro− dowych, dokumenty prawa międzynarodowego dowodzą, iż TRPC pań− stwem z pewnością nie jest. Używanie pojęcia „okupacja" na określe− nie sytuacji politycznej w północnej części Cypru jest jednak, zdaniem P. Osiewicza, zrozumiałe głównie z punktu widzenia władz Republiki Cypru. Termin ten nie powinien być natomiast używany przez bada− czy kwestii cypryjskiej, choćby dlatego, iż nie funkcjonuje on w oficjal− nych dokumentach ONZ, a nadto jego stosowanie sugeruje opowiedze− nie się w cypryjskim sporze po jednej ze stron. Piotr Cykowski w studium pt. „Geneza, instytucje i perspektywy demokracji tybetańskiej" przypomina, iż obecnie znacznie ponad 100 tys. Tybetańczyków żyje na emigracji, w tym zdecydowana większość – w Indiach, gdzie funkcjonuje tybetański rząd na uchodźstwie oraz wciąż ewoluująca w stronę pełnej demokracji rozbudowana struktura instytucji państwowych. Jest to zupełnie inny system władzy aniżeli ten, który istniał w Tybecie przed inwazją chińską w latach 50−tych 16 Krzysztof Trzciński XX wieku. Jak przypomina autor, Tybetem władali wówczas wspólnie wysocy rangą lamowie oraz członkowie rodzin arystokratycznych, którzy petryfikowali istniejący w Tybecie od wieków feudalny system zależności. P. Cykowski wskazuje, iż pierwszych przekształceń tego systemu podjął się z początkiem XX wieku XIII Dalajlama Thupten Giaco, zaś powolną modernizację Tybetu kontynuował XIV Dalajlama Tenzin Giaco, który przejął władzę na Dachu Świata w 1950 roku, a zatem tuż przed wkroczeniem do Tybetu komunistycznej armii chińskiej. Jak pisze autor, trudno ocenić, czy reformatorski duch XIV Dalajlamy miał swoje źródła w chęci zapobieżenia zbliżającej się dominacji chińskiej czy też powodowany był rzeczywistym pragnieniem modernizacji pa− nującego w Tybecie porządku społeczno−politycznego. Jak wskazuje autor, bez względu na to, jak daleko były zaawanso− wane reformy podejmowane przez XIII Dalajlamę i jego następcę, nie można jednak mówić o demokratycznym charakterze instytucji pań− stwa tybetańskiego przed wkroczeniem do Tybetu wojsk chińskich. Sytuacja ta nie uległa rzecz jasna poprawie pod rządami Pekinu. Za to diaspora tybetańska w Indiach, na czele z XIV Dalajlamą podjęła się dzieła całkowitego przekonstruowania tradycyjnego tybetańskiego modelu władzy państwowej i zbliżenia go do rozwiązań istniejących od lat w demokracjach zachodnich. O tym właśnie traktuje zasadnicza część studium P. Cykowskiego. Autor opisuje m.in. proces powstania pierwszego w historii pocho− dzącego z wyborów parlamentu tybetańskiego – Komisji Tybetań− skich Przedstawicieli Ludowych (późniejszego Zgromadzenia Tybe− tańskich Przedstawicieli Ludowych), sposoby powoływania składu rządu tybetańskiego na uchodźstwie (tzw. Centralnej Administracji Tybetańskiej), a także zwraca uwagę na ważną innowację w tybetań− skim systemie rządów, polegającą na utworzeniu stanowiska pre− miera. P. Cykowski dowodzi, iż wszystkie demokratyczne reformy, w tym przyjęcie kolejno dwóch konstytucji, de facto poważnie ogra− niczają władzę dalajlamy, co następuje zresztą z inicjatywy samego XIV Dalajlamy. Autor wskazuje również, iż z dojrzewaniem tybetańskich demokra− tycznych instytucji politycznych związane jest pojawienie się opozycji w stosunku do zaplecza politycznego XIV Dalajlamy, powstanie pierw− szej w historii Tybetu partii politycznej, a także wzrost aktywności ty− betańskich organizacji pozarządowych. Dla niektórych kręgów politycznych w łonie tybetańskiego uchodź− stwa coraz bardziej niezrozumiała jest przy tym preferowana przez 17 Wprowadzenie. Państwowość i jej dylematy XIV Dalajlamę polityka non−violence i tzw. „Droga Środka" – rozwią− zywanie kwestii tybetańskiej poprzez kompromis i negocjacje. Linia polityczna Dalajlamy bywa nieczytelna dla części tybetańskiej diaspo− ry, zwłaszcza w kontekście braku dobrej woli i ustępstw ze strony Pekinu. Jak konkluduje – w ślad za znawcami przedmiotu – autor, najwięk− szym wyzwaniem dla przyszłości sprawy tybetańskiej będzie moment, w którym XIV Dalajlama dokona żywota, a naród tybetański pozba− wiony zostanie wielkiego przywódcy – symbolu. Demokratyzacja tybe− tańskiego systemu politycznego, choć dokonywana na uchodźstwie, ma jednak przygotować Tybetańczyków właśnie na tę chwilę. Miejmy nadzieję, iż będzie to zarazem czas, gdy demokratyczne przemiany do− sięgną również Chiny *** Książka ta stanowi uwieńczenie drugiej części VIII Konferencji Młodych Badaczy (5–6 grudnia 2005 roku, Pałac Kazimierzowski, Uniwersytet Warszawski), która poświęcona była szeroko pojmowanej problematyce państwa i państwowości. Konferencja została zorganizo− wana przez Instytut Krajów Rozwijających się UW. Wzięli w niej udział profesorowie, adiunkci i doktoranci z kilkunastu krajowych oraz zagranicznych ośrodków akademickich. Jako osoba odpowiedzial− na za przygotowanie zarówno konferencji, jak i tego tomu, pragnę go− rąco podziękować wszystkim, którzy uczestniczyli w procesie rodzenia się i urzeczywistniania idei naszego spotkania, pomagali w prowadze− niu obrad, zabierali głos w dyskusji, bądź recenzowali prezentowane tu prace. Dziękuję również dyrekcji Instytutu Krajów Rozwijających się UW za wsparcie publikacji tej książki. 18 Krzysztof Trzciński