Marek Piechowiak Powszechność praw człowieka. Zagadnienia filozoficznoprawne Wprowadzenie Najogólniej rzecz biorąc powszechny to „dotyczący wszystkich"1. Twierdzenie o powszechności praw człowieka jest twierdzeniem, że prawa człowieka przysłu- gują każdemu człowiekowi. Uznanie powszechności ugruntowane jest w central- nym i podstawowym elemencie współczesnej koncepcji praw człowieka: w uzna- niu, że podstawowe prawa przysługują każdemu jedynie dlatego, że jest człowie- kiem, niezależnie od indywidualnej charakterystyki, czasu, miejsca, kultury itp. Ujęcie i uzasadnienie powszechności stanowi jeden z podstawowych proble- mów współczesnej teorii i filozofii praw człowieka. Idea powszechności legła u sa- mych podstaw współczesnej ochrony praw człowieka i nadal jest często podkreśla- na w dyskursie typu praktycznego, na różnych płaszczyznach: politycznej, moralnej czy religijnej. Jednakże trudno o koncepcję praw człowieka pozwalającą pogodzić powszechność z właściwościami prawa, z postulatami respektu dla pluralizmu ug- runtowanego tak w odmienności kulturowej, jak i wolności poszczególnych jednos- tek ludzkich. Wziąwszy pod uwagę, że powszechność jest fundamentalnym przy- miotem praw człowieka, kłopoty z powszechnością są kłopotami ze zbudowaniem filozoficznej koncepcji praw człowieka w ogóle. Odrzucenie powszechności jest równoznaczne z odrzuceniem podstaw współczesnej koncepcji tych praw. Poniżej proponuję przyjrzeć się powszechności w perspektywie filozoficznej koncepcji praw człowieka. Zmierzać będę do identyfikacji rozmaitych aspektów powszechności praw człowieka i do uporządkowania argumentów przytaczanych w dyskusji nad powszechnością. Już na wstępie chcę podkreślić, że nie ograniczam 1 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, W arszawa 1979, t. 2, s. 875. 4 - O prawach.. 49 Marek Piechowiak się do płaszczyzny prawa międzynarodowego. W punkcie wyjścia posługuję się paradygmatem rozumienia praw człowieka zrekonstruowanym na podstawie aktów prawa międzynarodowego praw człowieka. Można jednak zauważyć, że paradyg- mat ten występuje i w innych dziedzinach kultury: w dyskusjach politycznych, w doktrynach moralnych czy religijnych. Ludzie odwołują się do praw człowieka jako takich, w oderwaniu od faktu istnienia prawa międzynarodowego praw czło- wieka. Istotnym elementem rekonstruowanego paradygmatu jest twierdzenie, że prawo międzynarodowe praw człowieka, czy też sama kultura, nie kreuje podsta- wowych praw. Chcąc zrozumieć, czym są prawa człowieka i ich powszechność trzeba wyjść poza prawo stanowione i jego teorię, jak też poza politologię czy etologię. Właści- wym polem analiz jest filozofia. Refleksja filozoficzna, sięgając do spraw najbar- dziej podstawowych, daje okazję do uwolnienia się od kategorii narzuconych wów- czas, gdy prawa człowieka analizowane są przez pryzmat nauk szczegółowych. Stąd filozofia pomaga ograniczyć niebezpieczeństwo redukcjonizmu, który w skraj- nej postaci prowadzi do zaprzeczenia istnienia czegoś, jedynie dlatego, że to coś nie daje się ująć w kategoriach właściwych przyjętej perspektywie. Z redukcjoniz- mem mamy do czynienia na przykład wówczas, gdy na podstawie analizy prawa stanowionego formułuje się kryteria bycia prawem i następnie stwierdza się, że nie istnieją powszechne prawa człowieka, gdyż powszechność nie daje się pogodzić ze sformułowanymi kryteriami bycia prawem. W przyjętej poniżej filozoficznej koncepcji praw człowieka prawa te są pojęte jako realne relacje, które w różnych dziedzinach działalności ludzkiej, w tym i w prawie stanowionym, konceptualizowane są w rozmaity sposób. Kluczowe znaczenie dla rozumienia powszechności ma odróżnienie opisowego od normatyw- nego aspektu powszechności oraz odróżnienie praw człowieka od koncepcji (idei) praw człowieka i od prawa praw człowieka. Metarefleksja nad proponowanymi rozwiązaniami wskazuje, że zaproponowana przeze mnie filozoficzna koncepcja praw człowieka pozwalająca wyjaśnić podsta- wy powszechności, zakłada przyjęcie metafizyki, w której bytu nie ogranicza się do uwzględnienia elementów treściowych, oraz filozoficznej teorii działania ludzkiego, w której relacje człowieka do właściwego mu dobra są pierwotne wobec standar- dów normatywnych wskazujących powinność określonego działania lub niedziałania . Prezentując określoną perspektywę nie zamierzam roztrząsać i uzasadniać sa- mych podstaw przyjętej przeze mnie koncepcji filozofii, ale argumentuję na ich rzecz pośrednio, wskazując eksplanacyjną moc ujawniającą się między innymi w tym, że oparta na nich koncepcja umożliwia spójne rozumienie zasadniczych cech praw człowieka uznanych w aktach ich międzynarodowej ochrony i pozwala na wskazanie realnych podstaw tych cech. Przy tej okazji mam nadzieję ukazać, jak rozwiązania podstawowe, dotyczące ontologii i epistemologii, determinują nie tyl- 50 Powszechność praw człowieka . . . ko możliwości rozwiązań zagadnień filozoficznoprawnych, ale i możliwości same- go już postawienia pewnych problemów w tej dziedzinie. I. Powszechność w koncepcji praw człowieka uznanej w aktach międzynarodowej ochrony tych praw Współczesna koncepcja praw człowieka kształtowała się w obliczu pogardy dla człowieka i pozbawienia go podstawowych dóbr. U podstaw tej koncepcji legło spostrzeżenie, że każdemu człowiekowi, jedynie dlatego, że jest człowiekiem, na- leżne są pewne dobra. Karta Narodów Zjednoczonych (1945) mówi o prawach człowieka i podstawowych wolnościach „dla wszystkich, bez względu na rasę, płeć, język lub religię"2; o wspieraniu powszechnego poszanowania i przestrzega- nia praw człowieka i podstawowych wolności3. Fundamentalny dla ochrony praw człowieka dokument, jakim jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.,już w samym tytule wskazuje na powszechny charakter ujętych w niej praw. W Powszechnej Deklaracji , jak i w jednobrzmiących fragmentach preambuł Międzynarodowych paktów praw człowieka z 1966 r. czytamy o uznaniu „równych i niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej" (podkr. MP), jako podstawie wolności, sprawiedliwości i pokoju. Typową formą redakcji poszczegól- nych, artykułów tych dokumentów jest zwrot „każdy ma prawo", nikt nie będzie... itp. Przykłady innych aktów mówiących o interesującej nas właściwości praw czło- wieka można by mnożyć. Szczególną uwagę warto zwrócić na przyjęty przez con- sensus dokument końcowy Światowej Koriferencji Praw Człowieka, która obrado- wała w Wiedniu w 1993 r. (The Vienna Déclaration and Programme of Action). Deklaracja Wiedeńska w sposób jednoznaczny potwierdza uznanie powszechności praw człowieka, jako jednej z zasadniczych cech praw człowieka, wbrew pojawia- jącym się opiniom, że koncepcja tych praw przyjęta po II wojnie światowej jest przestarzała, jako zakorzeniona, w rzekomo już przebrzmiałych, ideach prawa na- turalnego. W Deklaracji Wiedeńskiej znajdujemy bezprecedensowe we współczes- nych aktach ochrony praw człowieka, jednoznaczne stwierdzenia: „Prawa człowie- ka i podstawowe wolności są przyrodzonymi prawami wszystkich istot ludzkich"4; „Powszechna natura tych praw jest bezsporna"5. Dla rozumienia powszechności istotne jest zwrócenie uwagi na kontekst, w któ- rym kategoria ta występuje. We współczesnej koncepcji praw człowieka uznanie powszechności jest prostą konsekwencją uznania podstawowej idei leżącej u pods- taw tej koncepcji: prawa człowieka są prawami, które przysługują każdemu czło- wiekowi jedynie dlatego, że jest człowiekiem. Idea ta artykułowana jest w uznaniu 2 Art. 1 ust. 3, art. 13 ust. 1 b., art. 55; podkr. MP. 3 Art. 55; podkr. MP. 4 Deklaracja Wiedeńska (1993), p. 1.1. 5 Tamże. 51 Marek Piechowiak przyrodzonego i niezbywalnego charakteru praw człowieka i ich podstawy, oraz w uznaniu równości godności i praw wszystkich istot ludzkich6. Podstawowych praw nie zawdzięcza człowiek jakimkolwiek działaniom, ani swoim własnym, ani innych prawa te są przyrodzone; żaden też człowiek nie może sam siebie pozba- wiać tych praw, przysługują mu one niezależnie od jego przekonań czy zamierzeń prawa są niezbywalne; nie jest tak, że jeden ma większe prawa niż inny prawa są równe. Trzeba przy tym podkreślić, że bycie człowiekiem nie jest traktowane jako li tylko hipoteza odpowiedniej normy prawnej, hipoteza wskazująca okolicz- ności, w których dana norma ma zastosowanie. Bycie człowiekiem nie jest jedynie racją stosowania odpowiednich norm prawnych, ale jest ono uznane za rację istnie- nia podstawowych praw, ze względu na którą formułuje się normy prawne chronią- ce te prawa. Powszechność jest strukturalnym elementem praw człowieka, są one powszechne ze swej natury, niezależnie od tego, czy są one faktycznie przestrzega- ne lub akceptowane, czy obowiązują z punktu widzenia kryteriów przyjmowanych w prawie pozytywnym. Powszechność przestrzegania, akceptowania czy obowiązy- wania jest postulowana ze względu na powszechność samych praw człowieka7. Jeżeli prawa człowieka przysługują każdemu jedynie ze względu na to, że jest człowiekiem, to w konsekwencji uznać trzeba, że powszechność pojęta jest w tej koncepcji w sposób radykalny: prawa człowieka były, są i będą wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z człowiekiem: w każdej epoce, kulturze, społeczeństwie, państwie; niezależnie od systemów moralnych, religijnych czy prawnych; przysłu- gują niezależnie od cech czy zdolności, konkretnego człowieka i niezależnie od jego indywidualnych przekonań. II. Elementy definicji praw człowieka Poszukując elementów definiujących prawa człowieka, trzeba przede wszystkim zauważyć, że w zarysowanym paradygmacie centralną kategorią jest jednostka ludzka, która różni się od innych bytów swym autotelicznym charakterem: jest celem samym w sobie i stąd nie może być nigdy traktowana jako jedynie środek do celu. Tę specyfikę bytu ludzkiego określa się mianem godności lub mówi się, że człowiek jest osobą8. Człowiek realizuje się rozwijając tkwiące w nim potencjalności przyporządkowane do pełnego rozwoju osoby. Niezbędne do tego sąpew6 Na przykład art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. 7 Por. np. Kartę Narodów Zjednoczonych art. 1, w którym za jeden z głównych celów NZ uznaje się doprowadzenie „do współdziałania międzynarodowego (...) w rozwijaniu i wspieraniu poszanowa- nia praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich" (por. również art. 55); Powszechna Deklaracja Praw Człowieka potwierdza obowiązek państw dążenia do tego celu, stwierdzając w pre- ambule: „Państwa Członkowskie (...) zobowiązały się zapewnić popieranie powszechnego poszanowa- nia i przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności". 8 Por. moją pracę Godność i równość jako podstawy sprawiedliwości. Z perspektywy międzynaro- dowej ochrony praw człowieka, „Toruński Rocznik Praw Człowieka i Pokoju" 1 (1992), s. 37 i nast. 52 Powszechność praw człowieka.., ne dobra (okoliczności, rzeczy, działania), pozwalające zachować istnienie i umoż- liwiające rozwój. To wewnętrzne przyporządkowanie osoby ludzkiej do rozwoju i do odpowiednich okoliczności, w których nie następuje destrukcja bytu i możliwy jest jego rozwój stanowią rację istnienia podstawowych praw. Ponieważ mamy do czynienia z wieloma podmiotami, których nie wolno trak- tować instrumentalnie, i jednocześnie z ograniczonymi możliwościami zapewnia- nia stosownych warunków (czy to przez ograniczoność zasobów czy to możliwe konflikty w projektowanych drogach rozwoju), fundamentalnego znaczenia nabiera zasada proporcjonalnie równego dostępu do odpowiednich dóbr. Nieinstrumentalne traktowanie obejmuje traktowanie człowieka jako podmiotu świadomego i wolnego. Uwzględnienie tych elementów możliwe jest przez ustale- nie odpowiednich zasad proceduralnych, zabezpieczających przed błędami w poz- naniu i prowadzących do ustalania zasad porządkujących życie społeczne lub do uzgadniania wolnych wyborów celów przez jednostki czy grupy. Wskazywane relacje człowieka do dóbr o tyle charakteryzują prawa, o ile po- wiązane są z nimi powinności działania lub niedziałania innych, tak w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym9. Niemniej jednak, w odróżnieniu od tych filo- zoficznych koncepcji prawa, w których podstawowym elementem jest norma praw- na ujmująca prawa w perspektywie korektywnych obowiązków określonego za- chowania, w koncepcji praw człowieka akcent położony jest na relację jednostki do osobowego rozwoju i warunków doń prowadzących; ustalenie podmiotu zobowią- zanego do działania (lub niedziałania) zapewniającego dane warunki schodzi na drugi plan10. Co więcej, powinności oparte na tych relacjach wcale nie muszą dotyczyć zapewnienia wprost dóbr charakteryzujących dane prawo. Na gruncie współczesnej koncepcji praw człowieka można, na przykład, sensownie mówić 0 prawie każdego do pracy i do swobodnego jej wyboru, niemniej jednak nie wy- nika z tego bezpośredni obowiązek stworzenia każdemu odpowiedniego stanowiska pracy, ale obowiązek podejmowania działań prowadzących do powstania warun- ków dostępności dobra, jakim jest praca. Prawa człowieka mogą być i bywają podstawą roszczeń przebudowy systemu społeczno-politycznego, do przyjmowania takich a nie innych rozwiązań prawnych. W zależności od okoliczności i rozwoju sytuacji inny może być podmiot powinności, których źródłem jest dane prawo, a przedmiotem działań powinnych mogą być różne dobra. Stąd swoista otwartość 1 dynamika praw człowieka. Reasumując, z filozoficznego punktu widzenia prawa człowieka można określić jako ugruntowane w godności ludzkiej proporcjonalnie równe przyporządkowanie jednostek ludzkich do rozwoju oraz do warunków, które negatywnie rzecz ujmu- 9 Por. M.A. Krąpiec, Człowiek i prawo naturalne, Lublin 1975, s. 35. Krąpiec podejmując zagad- nienie prawa naturalnego akcentuje międzyosobową relację powinności. 10 Genezy tego szczególnego akcentu można się dopatrywać m.in. w fakcie,, że trudności ze wskazaniem podmiotu powinności doprowadziły do zapoznania w prawie pozytywnym wielu istotnych dóbr jednostki, które powinny być w prawie stanowionym chronione. 53 Marek Piechowiak jąc nie są destrukcyjne dla bytu ludzkiego, nie upośledzają możliwości rozwojo- wych, i które pozytywnie rzecz biorąc umożliwiają osobowy rozwój; o ile przyporządkowanie to jest źródłem powinności działania lub niedziałania. Prawo jest tu zatem pojmowane przede wszystkim jako istniejąca realnie, złożona relacja (porządek)11. Ujęte istnienie elementów tej relacji, jak i aspektowo ujęta treść tej relacji, mogą być formułowane w postaci ocen, różnego typu norm, sądów o po- winności działania lub niedziałania itp.12 Powszechność jest strukturalną (immanentną) cechą praw człowieka, jako ug- runtowana w przyporządkowaniu każdego bytu ludzkiego, który jest osobą, do roz- woju, do właściwych dóbr i do działań lub zaniechań innych. III. Powszechność praw człowieka próba systematyzacji problematyki Mając do dyspozycji filozoficzną koncepcję praw człowieka i ich powszechnoś- ci, można przejść do próby uporządkowania argumentów w toczących się dyskus- jach oraz do próby systematyzacji problematyki rozpatrywanej pod hasłem pow- szechności praw człowieka. Powszechność w aspekcie opisowym i normatywnym Po pierwsze, odróżnić należy zagadnienie powszechnego istnienia praw czło- wieka od zagadnienia powszechnego uznawania lub respektowania praw człowieka. Mówiąc ogólnie, należy odróżnić zagadnienia normatywne od opisowych. Sam brak powszechności uznawania lub respektowania nie świadczy jeszcze o tym, że prawa te nie istnieją. Powszechności w sensie normatywnym nie przekreśla fakt, iż 11 Sięgam tu do klasycznej koncepcji ius pojmowanego jako „sama rzecz słuszna" ( ipsa res iusta) lub obiektywnie słuszna relacja między człowiekiem a rzeczą (res); por. Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, II-II, 57, a 1; w tym kontekście warto też zwrócić uwagę na fundamentalne dla Arystotelesowskiej koncepcji sprawiedliwości i dobra rozważania dotyczące równości „ze względu na nas" (Etyka nikomachejska 1102 a); por. mój artykuł Sprawiedliwość społeczna jako podstawa porządku prawnego, w: Zagadnienia współczesnego prawa konstytucyjnego, red. A. Pułło, Gdańsk 1993, s. 66. Por. także M.A. Krąpiec, Człowiek i prawo naturalne, Lublin 1986, zwł. s. 35; B. Tierney, Origins o f Natural Rights Language: Texts and Contexts, 1150-1250, „History of Political Thought" 10 (1989), nr 4, s. 615-646. 12 Stwierdzenia tego nie należy rozumieć w taki sposób, że struktura bytu jednoznacznie wyznacza treść szczegółowych uregulowań przyjmowanych ze względu na realne relacje fundujące prawa czło- wieka. Szerzej na ten temat piszę w części dotyczącej powszechności standardów praw człowieka. Prawo jako normę (praeceptio) określa się niekiedy jako lex, w odróżnieniu od ius pojmowanego jako realna relacja; por. Krąpiec, op. cit., s. 37 i n.; B. Tierney, Villey, Ockham and the Origin o f Individual Rights, w: The Weightier Matters o f the Law, red. J. Witte, Jr. i F.S. Alexander, Atlanta, Georgia 1988, s. 10 i nast. 54 Powszechność praw człowieka . . . prawa człowieka nie były, nie są obecnie lub nie będą w przyszłości powszechnie uznawane lub respektowane. Dla problematyki normatywnej istotne jest pytanie, czy prawa człowieka człowiekowi przysługują i czy powinny być powszechnie uznawane lub respektowane. Powszechność koncepcji (pojęcia) praw człowieka Szereg argumentów we współczesnej dyskusji dotyczy powszechności samej koncepcji praw człowieka. Argumentacja taka nawiązuje zwykle do przyjętej a priori koncepcji praw podmiotowych, będących zasadniczym sposobem ujęcia praw człowieka w prawie pozytywnym. Wskazuje się na fakt, że koncepcja ta jest względnie młoda, jej powstanie można przesunąć co najwyżej na czasy średnio- wiecznych kanonistów (XII-XII w.)13. Ponadto zauważa się, że idea prawa pod- miotowego jest zrelatywizowana do określonych kultur lub dominujących w nich systemów filozoficznych lub prawnych. Na przykład, idea prawa podmiotowego była obca, przynajmniej do zakończenia II wojny światowej, kulturze prawnej Chin i Japonii14. Na tej podstawie argumentuje się, że również istnienie praw człowieka jest zrelatywizowane do określonej kultury. W świetle zaproponowanej wyżej teorii można odróżnić prawa człowieka jako realnie istniejące relacje od koncepcji (pojęcia) praw człowieka, będącej konceptu- alnym narzędziem pomocnym w ujęciu tych relacji. Na podstawie braku pewnego narzędzia nie można wnioskować o nieistnieniu przedmiotu, do którego dostęp możliwy jest dzięki temu narzędziu. Stąd występowanie czy brak koncepcji (poję- cia) praw człowieka w pewnym czasie lub w pewnej kulturze nie jest samo w sobie argumentem za lub przeciwko uznaniu powszechności samych praw15. Zauważyć jednak wypada, że istnienie koncepcji (pojęcia) praw człowieka mo- że być argumentem w dyskusji nad samą powszechnością, gdy przyjmie się zało- żenie, że prawa człowieka są wytworem kultury i istnieją jedynie jako korelaty tworów kulturowych16. Założenie takie jest charakterystyczne dla koncepcji filozo- ficznych proweniencji kantowskiej. Szersze analizy tego typu podejścia przekracza- ją ramy obecnego opracowania17. W kontekście praw człowieka wypada jednak zasygnalizować, że przyjmowany w podejściu kantowskim fundamentalny rozdział 13 Zob. Tierney, Origins o f Natural Rights Language, passim. 14 Zob. I. Takeshi, The Introduction o f Western Political Concepts into Japan: Non-Western Societies' Reponse to the Impact o f the West, Nissan Institute of Japanese Studies, Oxford 1986. 15 Interesujące analizy dotyczące różnic kulturowych w ujmowaniu praw człowieka, oraz krytykę relatywizmu odwołującego się do różnic kulturowych proponuje A.D. Renteln, International Human Rights: Universalism Versus Relativism, Sage, Newbury Park 1990. 16 Zob. W. Lang, The Philisophical Foundations o f Human Rights, w: The Origin o f Human Rights; Proceedings at the Seminar held at the Nicolaus Copernicus University, May 3-5, 1991, red. J. Justyhski, Toruń 1991, s. 18. 17 Krytykę tego typu podejścia w filozofii prawa, na przykładzie hermeneutyki filozoficznej, po- dejmuję szeroko w książce W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa, W arszawa 1992. 55 Marek Piechowiak bytu od powinności jest w zasadzie nie do pogodzenia z uznaniem bytu ludzkiego za podstawę praw (uznaniem przyrodzoności praw). Można ewentualnie propono- wać takie rozwiązanie, w którym tak prawa człowieka jak i ich charakterystyka (powszechność, przyrodzoność) są tworem kultury (rozwoju historycznego). Nastę- puje jednak wówczas swoiste „odczarowanie" rzeczywistości, które jest praktycz- nie destrukcyjne dla koncepcji praw człowieka. Fakt, że na płaszczyźnie dyskursu praktycznego „odczarowanie" to nie ma miejsca i prawa człowieka są w coraz szerszym zakresie uznawane, może być ważkim argumentem na rzecz rewizji prób filozoficznego wyjaśnienia praw człowieka na gruncie stanowisk typu kaniowskie- go. Można przytaczać i inne argumenty. Jak wskazuje doświadczenie, możliwe jest wprowadzenie do kultury nie występujących w niej elementów pozwalających dos- trzec prawa człowieka; możliwe jest zarówno wprowadzenie pojęcia czy koncepcji praw człowieka, jak i odpowiednich pojęć dotyczących poszczególnych praw. Ba- dania wskazujące na brak przed kilkoma dziesięcioleciami kategorii prawa podmio- towego i niektórych elementów idei praw człowieka w kulturze Japonii i Chin sta- nowią argument raczej popierający tezę o powszechności praw człowieka niż tezę o relatywizmie kulturowym w tej materii. Kariera, jaką robi idea praw człowieka w tych państwach, nie jest ugruntowana w przyjęciu innej kultury i jak się zdaje nie jest destrukcyjna dla specyfiki tych kultur. Godny uwagi jest też fakt recepcji koncepcji praw człowieka w różnych dziedzinach kultury: w doktrynach religij- nych, moralnych lub politycznych. Fakty te są poważnym argumentem przeciwko twierdzeniu, że prawa człowieka są wytworem kultury. Trzeba jednocześnie podk- reślić, że nie ma sprzeczności między odrzuceniem tego twierdzenia a przyjęciem, że sama koncepcja praw człowieka jest uwarunkowanym historycznie tworem kul- turowym, będącym dogodnym narzędziem ujęcia istotnych dla osoby dóbr i dogod- nym narzędziem artykułowania odpowiednich postulatów pod adresem państwa, społeczeństwa lub innych ludzi. Powszechność poszczególnych praw W świetle powyższego można zrozumieć zgłaszany niekiedy postulat, by w dyskursie praktycznym spory wokół powszechności ograniczyć do zagadnień dotyczących konkretnych praw. Postulat ten uzasadniony jest faktem, że brak kon- sensusu w sprawach dotyczących samej koncepcji praw człowieka i jej teoretycz- nych podstaw (brak powszechnie przyjmowanej koncepcji filozofii, doktryny spo- łeczno-politycznej itp.) często nie jest przeszkodą w osiągnięciu powszechnej zgo- dy w sprawach dotyczących praktyki działania. W debacie współczesnej charakte- rystyczne jest, że mimo braku zgody co do treści pojęcia godności18, osiągane jest porozumienie co do praw, za których źródło uważana jest godność. Prawa człowie- ka nie są produktem dedukcji z pojęcia godności, lecz formułowane są ze względu 18 Rzeczą znamienną jest, że hasła dotyczącego godności w ogóle brak w Encyklopedia o f Humań Rights, red. Edward Lawson, Taylor & Francis Insc., New York, 1991. 56 Powszechność praw człowieka.. na poznane krzywdy ludzkie. Powszechne prawa człowieka nie są wywodzone z powszechnej koncepcji tych praw, ale to koncepcja jest wtórna wobec powszech- nych praw. Jest to kolejny argument na rzecz traktowania praw człowieka jako realnie istniejących relacji, a nie jako produktu kultury. Relacje konstytutywne dla praw człowieka były i mogą być poznawane i ujmowane za pomocą różnych pojęć, niekoniecznie zakorzenionych we współczesnej koncepcji praw człowieka. Może się przy tej okazji pojawić pytanie, czy w międzynarodowej ochronie praw czło- wieka nie należałoby w ogóle zrezygnować z ogólnych kategorii, takich jak na przykład „godność". Jednakże fakt, że kategoria godności nie jest niezbędna dla ujęcia poszczególnych praw, nie przekreśla tego, że w ramach danej kultury lub teorii kategoria ta nie jest przydatna w pogłębianiu poznania człowieka i jego praw. Akcentując brak powszechnej teorii determinującej treść pojęcia godności nie bie- rze się niekiedy pod uwagę, że funkcja tej kategorii w powszechnie uznanych ak- tach polega przede wszystkim na wskazaniu pewnego obszaru rzeczywistości, który determinuje treść konkretnych postulatów, a nie odsyłaniu do konstrukcji teoretycz- nych. Niekiedy w dyskusjach nie dość precyzyjnie odróżnia się ugruntowywanie praw człowieka w pojęciu godności (czy szerzej: w koncepcji praw człowieka) od ugruntowywania ich w tym, do czego pojęcie godności (koncepcja praw człowieka) się odnosi19. Powszechność wolności czy praw? Dokonując przeglądu argumentów przeciw powszechności pojętej jako struktu- ralna cecha praw człowieka, zwrócić trzeba uwagę na argumentację opartą na ana- lizach prawa pozytywnego. Niektórzy, podkreślając różnice między wolnością prawnie chronioną a uprawnieniem, wskazują, że o ile można mówić o powszech- ności podstawowych wolności, to jednak nie można uznać powszechności podsta- wowych uprawnień do określonych świadczeń (np. określonej renty), choćby dla- tego, że uprawnienia te nie są przyrodzone. Uprawnienie do konkretnego świadcze- nia oparte być musi na obowiązującej normie prawa pozytywnego określającej, co, komu, od kogo i w jakiej sytuacji jest należne20. Z punktu widzenia koncepcji pra- wa opartej na prawie pozytywnym, powszechność kwestionowana jest zwłaszcza w odniesieniu do praw socjalnych, ekonomicznych lub kulturalnych21. Ogólnie można powiedzieć, że wnioskowań, w których wypracowane na pods- tawie analizy prawa pozytywnego kryteria „bycia prawem" stosują się do praw człowieka, nie można uznać za trafne. Błędem jest wnioskowanie o strukturze sa- 19 Por. np. P. van Dijk, A Common Standard o f Achievement. About Universal Validity and Uniform Interpretation o f International Human Rights, „Netherlands Quarterly of Human Rights" 1995, vol. 13, nr 2, s. 108. 20 Zob. L. Wisniewski, Kształtowanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolności w Polsce, w: Prawo w okresie przemian ustrojowych w Polsce, Warszawa 1995, s. 73 i n. 21 M. Cranston, Human Rights, Real and Suposed, w: Morton E. Winston, The Philosophy o f Human Rights, Wadsworth: Belmont, Cal. 1988, s. 121-128. 57 Marek Piechowiak mej rzeczywistości (praw człowieka) na podstawie li tylko konceptualnych struktur (prawa pozytywnego) służących ujęciu rzeczywistości istniejącej niezależnie od nich. Nie jest zatem poprawne przyjmowanie pewnego pojęcia prawa właściwego prawu pozytywnemu i stosowanie wypracowanych na tej podstawie kryteriów w celu stwier- dzenia czy prawa człowieka w ogóle są prawami (ewentualnie, które z praw człowieka są prawami), czy też w celu określenia podmiotu tych praw22. Przeciwko konstruowa- niu koncepcji praw człowieka w oparciu o koncepcję prawa przyjmowaną w prawie pozytywnym przemawiają także racje historyczne. Pojawienie się koncepcji praw czło- wieka można bowiem zasadnie traktować jako odpowiedź na niewystarczalność kon- cepcji prawa pozytywnego przyjętej na przełomie wieków, na niezdolność tej ostatniej do ujęcia istotnych elementów porządkowania życia społecznego. Z punktu widzenia filozoficznej koncepcji praw człowieka zarówno fundamen- talne prawa, jak i wolności są relacjami człowieka do pewnych okoliczności (sze- roko pojętych), o ile są one podstawą powinności działania lub powstrzymania się od działania. Tak w przypadku wolności, jak i prawa, można mówić o naturalnym „uprawnieniu" do tych okoliczności. Dlatego zasadne jest posługiwanie się poję- ciem prawa jako pojęciem nadrzędnym. Stąd mówi się, i to nie tylko w języku potocznym, o „prawie do wolności sumienia" lub „prawie do wolności zgroma- dzeń". Szukając ontycznych podstaw odróżnienia prawa od wolności, można zau- ważyć, że w przypadku wolności przedmiotem naturalnego „uprawnienia" są takie okoliczności, w których człowiek może w sposób wolny determinować swoje dzia- łanie w określonej dziedzinie życia; w przypadku praw chodzi o okoliczności na- leżne ze względu na pewne konkretne właściwości lub cechy bytu ludzkiego (w tym dokonane działania) na przykład, prawo do życia, prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę. Niekiedy trudno o precyzyjne kryteria stosowania tych określeń, ich stosowanie może być dyktowane zamiarem podkreślenia pewnego aspektu (czy wolność wyboru, czy dobro osiągnięte tym wyborem). W prawie pozytywnym tak pojęte prawa czy wolności ujmowane są jako prawa podmiotowe, czyli złożone sytuacje prawne, w których wolności prawnie chronio- ne, uprawnienia lub kompetencje tworzą funkcjonalną całość ze względu na relację człowieka do pewnego typu dobra. Tak pojęte prawo podmiotowe nie da się przy tym wyczerpująco scharakteryzować jako jedynie suma prostych sytuacji praw- nych23. Tym bardziej wolność fundamentalna nie da się wprost ująć za pomocą 22 Błąd ten zdaje się mieć swoje źródło w powszechnie przyjmowanej postkantowskiej koncepcji prawa, w której prawo traktowane jest bądź li tylko jako norma, bądź korelat normy. Koncepcje typu kantowskiego są osadzone w perspektywie ontologicznej nie uwzględniającej w bycie elementu istnie- nia. „Istnienie" poszczególnych bytów ma swoją podstawę w zaistnieniu pewnej konfiguracji treści tworzących pewną jedność (czy to w świadomości jednostki, kultury, w języku itp.). W przypadku prawa „istnienie" byłoby ugruntowane w powinności pojętej jako modalność treści pojawiających się w świadomości lub jej produktach (kulturze). Por. moją pracę O wartościach i sprawiedliwości prawa, w: Wartość wolność odpowiedzialność, red. B. Czech, Katowice (w druku). 23 A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa , Warszawa 1992, s. 150 i n. 58 Powszechność praw człowieka . . . jednej prostej sytuacji prawnej, jaką jest wolność prawnie chroniona, a prawo nie daje się zabezpieczyć za pomocą sformułowania w prawie stanowionym uprawnie- nia. Praktyczna realizacja podstawowych wolności może niekiedy wymagać aktyw- ności różnych podmiotów życia społecznego, a realizacja podstawowych praw wy- magać może ustanowienia zakazów ingerowania. Nie jest wystarczającym argumentem przeciwko powszechności praw fakt, że to dopiero prawo stanowione determinuje konkretnie treść uprawnień, że nie można w strukturze bytu ludzkiego wskazać podstaw do przyznania, na przyk- ład, 14 dni urlopu czy emerytury o określonej wysokości. Dla stwierdzenia ist- nienia prawa wystarcza bowiem stwierdzenie istnienia relacji człowieka do pew- nego typu dobra, przy czym dobro to nie musi i zwykle nie jest jednoznacznie określone okolicznościami. W przypadku, gdy dobro to nie jest dostępne, prawo człowieka jest podstawą domagania się wprowadzenia odpowiednich regulacji w prawie stanowionym. W zwykłych okolicznościach pozbawienie człowieka uprawnienia do określonego prawem stafiowionym urlopu, nawet jeśli dokonane by było aktem rangi konstytucyjnej, będzie pogwałceniem podstawowego prawa człowieka. Powszechność oparta na byciu człowiekiem a powszechność oparta na cechach człowieka Powszechność można podważać posługując się taką strategią argumentacji, w której przyjmując pewną koncepcję prawa analizuje się warunki, jakie speł- niać musi podmiot praw. I tak argumentuje się, na przykład, że aby być podmio- tem praw, trzeba odróżniać przyjemność od bólu, posiadać świadomość bycia podmiotem itp. Na tej podstawie odmawia się przynajmniej niektórych praw pewnym kategoriom ludzi, na przykład dzieciom we wczesnych stadiach rozwo- ju, dzieciom znacznie upośledzonym umysłowo lub ludziom z daleko posuniętą demencją24. Przyjęciu powyższej strategii argumentacyjnej towarzyszyć może uznanie twierdzenia, że prawa człowieka przysługują każdemu człowiekowi. Wówczas jed- nak to teoria prawa staje się wyznacznikiem kryteriów człowieczeństwa. Uznaje się prawa wszystkich ludzi, ale ze względu na założoną koncepcję prawa nie każdego przedstawiciela gatunku homo sapiens uważa się za człowieka w pełnym tego słowa znaczeniu. Na podstawie posiadanych cech lub zdolności proponuje się odróżniać człowieka w sensie biologicznym od człowieka w sensie moralnym i tyl- ko temu ostatniemu przyznawać podstawowe prawa25. 24 Por. np. R. Dworkin, Life's Dominion, New York 1993, zwł. s. 21 i nast.; J. Wetlesen, Inherent Dignity as a Ground o f Human Rights, a Dialogical Approach, w: Revolution and Human Rights, red. W. Maihofer i G. Sprenger, Stittgart 1990 (ARSP, Beiheft 41), s. 98-114; J. Kis, Aborcja, W arszawa 1993, zwł. s. 160-164. 25 Tak np. J. Kis, op. cit., s. 160-164. 59 Marek Piechowiak Argumenty te zakładają przyjęcie a priori określonej koncepcji prawa, stąd i do nich mają zastosowanie sformułowane wyżej zastrzeżenia. Dodatkowo trzeba jed- nak zwrócić uwagę na trudności, które pojawiają się w związku z relatywizacją powszechności, czy praw człowieka w ogóle, do określonej treściowej charakterys- tyki bytu ludzkiego. Obok wskazanego wyżej typu wychodzącej od przyjmowanej a priori koncepcji prawa, określona charakterystyka bytu ludzkiego odgrywa klu- czową rolę w niektórych argumentach, w których w punkcie wyjścia zakłada się pewną koncepcję dotyczącą właściwości bytu ludzkiego. Wskazuje się na cechy lub zdolności, które posiadać musi człowiek, by mógł być uznany za człowieka i po- siadać podstawowe prawa. Wychodzi się, na przykład, od pewnej koncepcji doty- czącej tego, jakie życie jest godne człowieka, następnie wnioskuje o cechach i zdol- nościach warunkujących możliwości określonego działania, i na podstawie tych cech uznaje się podstawowe prawa. Podobnej struktury można się doszukać rów- nież w tych koncepcjach praw człowieka, w których prawa te są pojmowane li tylko jako warunki możliwości działania moralnego sensu stricto, czyli działania świadomego i wolnego. Należy zauważyć, że oparcie powszechności na określonej charakterystyce bytu ludzkiego prowadzi w konsekwencji do negacji podstaw współczesnej koncepcji praw człowieka. W międzynarodowej ochronie praw człowieka podkreśla się rów- ność ludzi w godności i prawach. Prawa człowieka przysługują wszystkim w rów- nym stopniu. W wypowiedziach tych stwierdza się, że niezależnie od charakterys- tyki danego bytu ludzkiego (stopnia rozwoju, zdolności) w równym stopniu należy brać pod uwagę przyporządkowanie każdego do osobowego rozwoju, do środków doń prowadzących, do nieinstrumentalnego traktowania. Podstawą istnienia praw jest istnienie konkretnego człowieka. Jednostka ludzka, mimo że w ciągu życia nie jest takim samym bytem i w trakcie rozwoju zmienia się radykalnie, to jednak jest tym samym bytem. Stałym elementem jest nie treść bytu, ale ten sam akt istnie- nia26. W powszechnym we współczesnej filozofii nie braniu pod uwagę momentu istnienia jako zasadniczego dla organizacji bytu, a koncentrowaniu się jedynie na treści bytu, należy upatrywać źródeł trudności z teoretycznym ujęciem powszech- ności praw człowieka, jako przysługujących każdemu człowiekowi. Gdy nie uwz- ględni się momentu istnienia, wówczas poszukując ontycznych podstaw praw moż- na mówić jedynie o pewnych cechach bytu ludzkiego, a nie o samym bycie ludz- kim. W konsekwencji przyznanie praw człowieka zostaje zrelatywizowane do tak czy inaczej określonych cech. Wziąwszy pod uwagę struktury argumentacji można zauważyć, że punktem odniesienia przestaje być konkretnie istniejący człowiek, a stają się nim pewne założone konstrukty intelektualne, takie jak koncepcja god- nego życia czy koncepcja moralności. 26 Można zmienić nawet kod genetyczny, a dany byt pozostanie tym samym bytem, z drugiej zaś strony mogą istnieć dwa odrębne byty o jednakowym kodzie genetycznym (teoretycznie rzecz biorąc mogą istnieć dwa byty o identycznej treści, nie będące jednak tym samym bytem). 60 Powszechność praw człowieka. Powszechność ugruntowana w byciu człowiekiem a powszechność jako warunek możliwości dyskursu społecznego Ugruntowania praw człowieka i ich powszechności można poszukiwać analizu- jąc warunki możliwości dyskursu społecznego. Przedmiotem w punkcie wyjścia jest społeczeństwo, które dla swego istnienia i rozwoju wymaga, aby interakcje między jednostkami odbywały się w optymalnych z punktu widzenia funkcjono- wania systemu społecznego warunkach. Takie podejście charakterystyczne jest dla nauk społecznych i może mieć różne warianty. Na przykład w kategoriach teo- rii gier, interakcje między jednostkami traktowane być mogą jako element gry mającej na celu przetrwanie i rozwój społeczeństwa, zaś prawa człowieka jako reguły, które muszą być spełnione, aby możliwie skutecznie osiągnąć cel. Warto zauważyć, że powszechność może się okazać elementem immamentnym (struktu- ralnym) tak pojętych praw człowieka jako immanentny element podstawowych i niezmiennych reguł gry. Niemniej jednak podstawowe prawa przysługują nie jed- nostce jako jednostce, ale jednostce jako członkowi społeczeństwa i ze względu na społeczeństwo. W takim ujęciu racją istnienia i treści podstawowych praw nie s ą - jak to ma miejsce w paradygmatycznej koncepcji praw człowieka wewnętrzne relacje bytu ludzkiego, jego przyporządkowanie do rozwoju, ale relacje zewnętrzne, tworzące strukturę społeczną. Uznanie paradygmatu praw człowieka, w którym racją ich istnienia jest struk- tura (natura) bytu ludzkiego, nie wyklucza uznania, że prawa człowieka są podsta- wowymi zasadami życia społecznego gwarantującymi istnienie i rozwój społeczeń- stwa. Istotne jest jednak to, że to relacje społeczne budowane są ze względu na jednostkę, a nie jednostka otrzymuje prawa dla dobra relacji społecznych. Powszechność w aspekcie pozytywnoprawnym Analizując powszechność typu normatywnego fundamentalne znaczenie ma od- różnienie powszechności w sensie pozytywnoprawnym od powszechności jako strukturalnej cechy praw człowieka. Problem powszechności praw człowieka spro- wadzany jest często do problemu powszechnego obowiązywania norm chroniących prawa człowieka. Niekiedy bierze się pod uwagę prawo wewnętrzne poszczegól- nych państw, zasadniczo jednak dyskusja toczy się na gruncie prawa międzynaro- dowego27. Problematyka obowiązywania norm prawa międzynarodowego jest sama w sobie niezwykle złożona. Dla zagadnień filozoficznych nie jest niezbędne roz- wiązanie zagadnień szczegółowych, stąd tylko zarys zasadniczych strategii argu- mentacji. Zasadnicze aspekty powszechności, o których jest mowa w prawie mię- 27 Zob. E. Heinze, Beyond Parapraxes: Right and Wrong Approaches to the Universality o f Human Rights Law, „Netherlands Quarterly of Human Rights" 1994, vol. 12, nr 4, s. 369 i nast.; P. van Dijk, op. cit., s. 105 i nast.; P. Daranowski, Międzynarodowa ochrona praw obywatelskich i politycznych in statu nascendi, Łódź 1993, s. 7 i nast. 61 Marek Piechowiak dzynarodowym, wyróżnić można ze względu na różne koncepcje obowiązywania prawa (norm prawnych)28. a. Po pierwsze, poszukuje się powszechnie wiążących aktów prawa międzyna- rodowego. Zasadniczą rolę przypisuje się Karcie Narodów Zjednoczonych (przede wszystkim art. 2 ust. 6)29. Normy prawa praw człowieka, przynajmniej niektóre, uznaje się niekiedy za ius cogens, za normy, których obowiązywanie oparte jest na wyraźnym lub milczącym uznaniu przez wszystkie państwa30. Argumentuje się także, że normy prawa praw człowieka obowiązują powszechnie jako normy prawa zwyczajowego lub ogólne zasady prawa31. b. Wskazuje się również na działania Komisji Praw Człowieka ONZ32, Zgro- madzenia Ogólnego i Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ czy wreszcie Rady Bezpieczeństwa, które to ciała upoważnione są do stwierdzania naruszeń praw czło- wieka i podejmowania działań, gdy naruszenia te stanowią zagrożenie dla pokoju. Z jednej strony idąc po linii argumentacji typu (a), wskazuje się akty prawa mię- dzynarodowego będące podstawą działania tych ciał, z drugiej strony, faktyczne ich funkcjonowanie oparte na odpowiednich normach kompetencyjnych pozwala mó- wić o tzw. powszechności funkcjonalnej33. Powszechności można też bronić akcen- tując efektywność norm prawa praw człowieka jako faktycznie kształtujące stosun- ki międzynarodowe, i stosunki między jednostką a państwem, niezależnie od trak- tatowego uznania tych norm. c. Nieco inna droga uzasadniania powszechnego obowiązywania norm praw człowieka prowadzi poprzez wskazanie istnienia „międzynarodowego prawa kons- tytucyjnego", powszechnie wiążącego państwa tworzące międzynarodową „wspól- notę prawną". Na prawo to składałyby się normy wypracowane w ramach prawa międzynarodowego, które są fundamentalne dla funkcjonowania tej wspólnoty prawnej, a o akceptacji tych norm przez poszczególne państwa można by wniosko- wać na podstawie samej przynależności państwa do tej wspólnoty, niezależnie od wzajemnie przyjmowanych zobowiązań34. 28 Na temat różnych koncepcji obowiązywania normy prawnej zob. M. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie, Warszawa 1988, s. 168-190. 29 van Dijk, op. cit., s. 110. 30 Za normy stanowiące ius cogens uważa się, zgodnie z art. 54 Wiedeńskiej konwencji prawa traktatów, „a norm accepted and recognized by the international community of States as a whole, as a norm from which no derogation is permitted". Van Dijk wskazuje na problematyczność tego argu- mentu (op. cit., s. 106). 31 Za normy prawa zwyczajowego uznaje się dziś normy zawarte w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, która nie jest traktatem w rozumieniu prawa międzynarodowego. 32 Przede wszystkim wskazuje się na upoważnienie oparte na rezolucji 1503 (1970) Rady Gospo- darczej i Społecznej, pozwalające na badanie zawiadomień dotyczących systematycznego i poważnego naruszania praw człowieka, niezależnie o tego, gdzie naruszenia te m ają miejsce. 33 P. van Dijk, op. cit., s. 110; J. Donnelly, Universal Human Rights in Theory and Practice, Cornell Univ. Press, Ithaca 1989, s. 206 i nast. 34 P. van Dijk, op. cit., s. 107. » 62 Powszechność praw człowieka.., Na płaszczyźnie prawa międzynarodowego praw człowieka problem powszech- ności traktowany jest niekiedy jako problem mocy wiążącej norm w stosunku do wszystkich państw. Wyróżnia się przy tym takie aspekty problematyki powszech- ności, jak powszechność samych aktów prawnych, powszechność interpretacji i im- plementacji. W takim ujęciu stwierdzenie, że prawa człowieka są powszechne, zna- czy tylko tyle, że odpowiednie normy obowiązują wszystkie państwa jako podmio- ty prawa międzynarodowego sensu stricto; uprawnienia jednostek, zwłaszcza zaś ich kompetencje dochodzenia swych roszczeń, schodzą na dalszy plan. Ten typ powszechności pojawia się w kontekście wspomnianej wyżej powszechności funk- cjonalnej. W przypadku państw nie związanych traktatami dotyczącymi praw czło- wieka, naruszenia tych praw stają się przedmiotem działania odpowiednich orga- nów, o ile są to naruszenia poważne i systematyczne (procedura 1503 Komisji Praw Człowieka ONZ) lub o ile stanowią zagrożenie lub naruszenie pokoju świa- towego (Rada Bezpieczeństwa). Łatwo dostrzec, że zaprezentowane płaszczyzny dyskusji nad powszechnością, nie dotyczą wprost powszechności jako strukturalnej cechy praw człowieka. Pow- szechności nie jest dyskutowana w perspektywie praw przyrodzonych. Pierwszo- rzędną rolę odgrywają kryteria obowiązywania norm uznane w prawie pozytyw- nym. Na podstawie powszechnego obowiązywania w sensie pozytywnoprawnym (lub jego braku) nie można wnioskować o powszechności jako fundamentalnej właściwości praw człowieka. Gdy mowa jest o powszechności w tym ostatnim ro- zumieniu, stawiany jest problem obiektywnego istnienia praw człowieka, bez rela- tywizacji do prawa międzynarodowego. Prawo międzynarodowe nie przyznaje ani nie ustanawia praw lub wolności, ale jedynie stwierdza ich istnienie i zmierza do ich zagwarantowania. Ustanowienie powszechnie obowiązujących norm chronią- cych prawa człowieka jest postulowane ze względu na istnienie tych praw. Stąd prawa człowieka są podstawą formułowania postulatów pod adresem prawa pozy- tywnego, tak krajowego, jak i międzynarodowego. Powszechność ugruntowana aksjologicznie Biorąc pod uwagę różne znaczenia w jakiej mówi się o powszechnym obowią- zywaniu, szczególną uwagę zwrócić wypada na obowiązywanie oparte na uzasad- nieniu aksjologicznym, które może stanowić pomost między prawem przyrodzo- nym. Norma jest uzasadniona aksjologicznie, gdy można wskazać na aprobatę na- kazywanych przez nią czynów (dezaprobatę czynów zakazywanych) z punktu wi- dzenia określonego systemu wartości35. W niektórych koncepcjach prawa pozytywnego przyznaje się uzasadnieniu aksjologicznemu centralną rolę i nie uz- naje się za prawo norm nie posiadających odpowiedniego uzasadnienia aksjologiczego . W przypadku relatywizacji powszechności do uzasadnienia aksjologicznego, 35 Por. M. Zieliński, Z. Ziembiński, op. cit., s. 149 i n. 63 Marek Piechowiak z powszechności obowiązywania normy prawa praw człowieka będziemy mieli do czynienia, gdy nakazywane przez nie czyny podlegać będą aprobacie (czyny zaka- zywane dezaprobacie) z punktu widzenia wartości uniwersalnych (systemu war- tości uniwersalnych). Problem powszechności sprowadzałby się wówczas do prob- lemu istnienia (obowiązywania) wartości uniwersalnych. Co to jednak znaczy, że mamy do czynienia z wartościami uniwersalnymi? Odpowiedź na to ostatnie pytanie zależy od przyjętej koncepcji wartości. Jeżeli wartości uznane zostaną za korelaty aktów oceny lub za korelaty względnie trwałych dyspozycji do oce- niania w określony sposób, to akty ocenne lub skłonności ocenne stanowiłyby podstawę obowiązywania norm. Powszechność praw człowieka ugruntowana by była w powszechności skłonności do oceniania w określony sposób. Jeżeli się przy tym oceny uważa za jedynie emocjonalne reakcje na przedmiot, a nie za akt ugruntowany w poznaniu dobra, to tak pojęte uzasadnienie aksjologiczne w sposób oczywisty nie daje podstaw do uznania powszechności za strukturalną właściwość praw człowieka, nawet przy powszechnej skłonności do aprobowa- nia czynów nakazywanych (dezaprobowania czynów zakazanych) normami pra- wa praw człowieka. Powszechność nie jest wówczas strukturalną właściwością praw. Warto jednocześnie zwrócić uwagę, że podstaw do uznania powszechnoś- ci jako strukturalnej właściwości praw nie znajdziemy także przy ujęciu ta- kich koncepcji wartości, w których wartości pojmowane są jako standardy ocenne oderwane od struktury konkretnie istniejącego bytu. Będzie tak za- równo wtedy, gdy za źródło i podstawę istnienia wartości uzna się praktykę społeczną (kulturę), jak i wówczas, gdy uzna się wartości za byty idealne, istniejące same w sobie, lub za korelaty aktów woli Bytu Absolutnego. W zarysowanym na wstępie paradygmacie rozumienia praw człowieka racją ich ochrony nie są wartości, ale człowiek przyporządkowany do rozwoju; krótko rzecz ujmując: w ochronie praw człowieka nie chodzi o ochronę i re- alizację wartości, ale o ochronę i realizację konkretnych ludzi36. Uzasadnie- nie aksjologiczne norm przesuwa problem na płaszczyznę dyskusji nad ist- nieniem (obowiązywaniem) i naturą wartości. Powszechność ugruntowana ontycznie W ramach proponowanej filozoficznej koncepcji praw człowieka o powszech- nym obowiązywaniu norm chroniących prawa człowieka należałoby mówić w kon- tekście uzasadnienia ontycznego. W przyjętej tu perspektywie filozoficznej można powiedzieć, że normy chroniące prawa człowieka obowiązują, ponieważ istnieją pewnego typu relacje ugruntowane w strukturze bytu ludzkiego. Punktem odniesie- nia nie są akty oceniania, ale realna podstawa tych aktów rzeczywistość, ze 36 Szerzej na ten temat zob. M. Piechowiak, O wartościach... 64 Powszechność praw człowieka . . . względu na którą postuluje się przyjęcie określonych norm37. Obowiązywanie ug- runtowane ontycznie dotyczy relacji międzyludzkich po prostu, a nie jedynie w perspektywie prawa pozytywnego, doktryn moralnych, religijnych, społecznych czy politycznych. Przegląd dyskusji nad powszechnością obowiązywania norm uwyraźnia pewien ogólniejszy problem filozofii praw człowieka. Dyskusja nad zagadnieniami podsta- wowymi, do których należy między innymi problem powszechności, nie może być sprowadzona do problematyki obowiązywania pewnego typu norm. Jak widzieliś- my, sama powszechność obowiązywania norm może nie mieć nic wspólnego z powszechnością będącą strukturalną właściwością praw człowieka. Problematyka filozoficzna pojawia się w najlepszym przypadku w zagadnieniach dotyczących uzasadnienia norm. O ile stanie się na stanowisku, że prawa człowieka dadzą się adekwatnie ująć jako pewien system norm prawnych, to w zasadzie przekreśla się możliwość nie tylko rozwiązania, ale nawet podjęcia filozoficznej problematyki dotyczącej istoty fundamentalnych praw. Problem powszechności opartej na przyrodzoności nie daje się w ogóle sformułować, już choćby dlatego, że nie można sensownie mówić o przyrodzoności norm prawnych. Powszechność w różnych dziedzinach życia (w różnych systemach normatywnych) W zależności od przyjętej perspektywy można mówić o powszechności praw człowieka w różnych kulturach lub poszczególnych dziedzinach kultury; prawo międzynarodowe jest tylko jedną z nich38. Sądy o powszechności mogą być formułowane ze względu na systemy normatywne zidentyfikowanych w różnych sferach życia społecznego lub w różnych kulturach, przyjmowane mogą być przy tym rozmaite koncepcje prawa i jego obowiązywania. Można dyskutować nad powszechnością praw człowieka w krajowych porządkach prawnych, na płaszczyźnie politycznej w stosunkach międzynarodowych i wewnętrznych, w doktrynach moralnych lub religijnych, czy w rozmaitych koncepcjach filozoficznych. Podjęcie problemu powszechności w relatywizacji do rozmaitych systemów normatywnych nie prowadzi jednak zwykle do zagadnienia powszechności jako strukturalnej cechy praw człowieka, ogranicza perspektywę do problematyki socjo- logicznej, politologicznej, kulturoznawczej itp. W przypadku powszechności ug- runtowanej ontycznie, będącej strukturalną cechą praw człowieka, należałoby mó37 Taki typ uzasadniania norm nie stoi w sprzeczności z uznaniem aktów woli Bytu Absolutnego, zgodnie z którą stworzony jest świat i człowiek, za ostateczną podstawę prawa. Akt stworzenia może być traktowany jako akt promulgacji prawa wiecznego, które jest „zamysłem Bożej mądrości, o ile ukierunkowuje wszystkie akty i poruszenia" (Tomasz z Akwinu, Summa theologica, I-II, q. 93, a 1 c.). 38 Por. L. Henkin, The Universality o fthe Concept o f Humań Rights, w: Humań Rights Around the World, red. Arvin E. W olfgang (Annals of The American Academy of Political and Social Science, Vol. 506), s. 10-15. 5 - O prawach.. 65 Marek Piechowiak wić o powszechności ponadkategorialnej, mogącej być podstawą oceny poszcze- gólnych systemów normatywnych i podstawą formułowania postulatów ich mody- fikacji. Powszechność formalna a powszechność materialna Niekiedy można spotkać się ze stanowiskiem, że prawa człowieka są powszech- ne, natomiast ich treść jest ostatecznie produktem praktyki społecznej na danym etapie rozwoju. Prawa człowieka byłyby powszechne w sensie formalnym, jako pewna struktura, występująca w każdym państwie lub społeczeństwie, która wypeł- niana by była zmienną treścią, zależną od tradycji, kultury lub woli jednostki. Nie byłoby przy tym powszechnych elementów treściowych zakorzenionych w tym, kim jest każdy człowiek39. Uznanie jedynie powszechności formalnej trudno uz- godnić z faktem, że koncepcja praw człowieka powstała w obliczu konkretnych krzywd. Pierwsze było uznanie, że w pewien sposób nie wolno człowieka nigdy traktować; stwierdza się powszechność poszczególnych praw. Ponadto, jeżeli pod- staw treści szuka się w czymś poza bytem ludzkim, podnieść można wskazane wyżej trudności dotyczące celu i racji istnienia praw. Jeżeli natomiast szuka się tych podstaw w wolnych decyzjach jednostek, wówczas narzucającą się konsek- wencją jest uznanie decydującej roli państwa i prawa stanowionego w określaniu praw człowieka. Jeżeli bowiem wola poszczególnych jednostek, występujących na równej stopie, jest podstawą odróżniania tego, co szkodzi, od tego, co człowiekowi służy, wówczas fundamentalnego znaczenia nabierają przyjmowane podstawy roz- strzygania konfliktów indywidualnych przekonań o dobru. Podstawy te wypada umieścić w państwie i prawie pozytywnym. Ponieważ konflikty interesów mogą objąć praktycznie wszystkie sfery życia, stąd nie istnieją granice sfery wolności i prywatności, do której państwo nie ma dostępu. Sytuacja jest zatem odwrotna niż w paradygmatycznej koncepcji praw człowieka, w której ze względu na jednostkę stawiane są granice rozwiązaniom przyjmowanym w prawie pozytywnym. Trzeba jednak równocześnie zaznaczyć, że z koncepcją paradygmatyczną byłoby również sprzeczne przyjęcie takiej wersji powszechności materialnej, zgodnie z którą sposoby realizacji jednostek czy grup i wszelkie standardy postępowania byłoby jed- noznacznie określone. Prowadziłoby to do sprzeczności właśnie z podstawowymi pra- wami; godziłoby to, na przykład, w różne aspekty wolności, czy w prawo do własnej kultury, która jest niezbędnym środowiskiem rozwoju osobowego. Powszechność standardów praw człowieka Zaproponowana ontologia prawa pozwala na uporządkowanie i zrozumienie pewnych istotnych problemów ochrony i promocji praw człowieka w prawie pozy39 Ujęcie takie będzie charakterystyczne dla niektórych koncepcji prawa naturalnego o zmiennej treści, zob. np. M. Szyszkowska, Filozofia prawa i filozofia człowieka, Warszawa 1989, zwł. s. 229 i n. 66 Powszechność praw człowieka . . . ty wnym. Mianem standardów praw człowieka określam różnego typu stwierdzenia, w których ujmuje się relacje konstytutywne dla praw człowieka lub determinuje treść tych relacji. Problem powszechności standardów można w zasadzie sformuło- wać jako pytanie, czy stwierdzenia te dotyczą każdego człowieka. Z punktu widze- nia prawa praw człowieka powszechność formułowanych standardów ma klu- czowe znaczenie dla określenia sposobów i zakresu promowania formułowa- nych w prawie pozytywnym zasad, norm czy ustaleń służących ochronie praw człowieka. Poniższe uwagi należy traktować jako jedynie zarysowanie obszaru proble- mowego i ilustrację możliwości aplikacji zaproponowanej teorii filozoficznej. Powszechność standardów jest zagadnieniem niezwykle złożonym, ze względu na różnorodność praw człowieka ugruntowaną w złożoności bytu ludzkiego oraz w złożoności przyporządkowania człowieka do innych ludzi, społeczeństwa, państwa czy wspólnoty międzynarodowej. W punkcie wyjścia jest konkretny człowiek osoba: obdarzony nie tylko niepowtarzalnymi zdolnościami i żyjący w niepowtarzalnych okolicznościach, ale i w sposób wolny określający drogi swojego rozwoju. Ponadto, treść relacji składających się na prawa człowieka ujmowana jest zawsze jedynie aspektowo. Poznanie praw człowieka ma miejsce nie tyle poprzez systematyczną refleksję porządkującą poznanie relacji składa- jących się na prawa człowieka, ale raczej bierze się pod uwagę te elementy, te relacje, które okazują się być zagrożone, co więcej, relacje te ujmowane są zwykle właśnie w perspektywie zagrożeń40. Na gruncie zarysowanej koncepcji pytanie o powszechność standardów jest pytaniem o to, które standardy ujmują powszechne relacje składające się na prawa człowieka oraz o powszechne elementy tych relacji. Przede wszystkim wyróżnić trzeba trzy typy standardów: (a) strukturalne dotyczące istnienia pewnych relacji, (b) treściowe mówiące o określonych typach konkretnego działania, oraz (c) proceduralne służące zwykle wypracowywaniu standardów typu (a) lub (b). Trzeba tu zauważyć, że poszczególne sformułowania standardów mogą być interpretowane w perspektywie różnych typów, zwłaszcza standardy treściowe i proceduralne mogą być traktowane jako wskazujące na elementy strukturalne, na relacje pewnego typu, których treść wyznaczana jest konkretnymi okolicznościa- mi41. 40 Stąd prawo praw człowieka ma charakter rewindykacyjny, co znajduje wyraz nie tylko w for- mułowaniu katalogu praw, obejmującego prawa najbardziej zagrożone, ale i w samym sposobie formu- łowania poszczególnych praw: standardy prawne zwracają zwykle uwagę na szczególnie zagrożone aspekty relacji potencjalnosci do odpowiednich dóbr. 41 Traktowanie standardów treściowych lub konkretnych rozstrzygnięć jako wskazujących na pew- ne typy relacji istotnych dla podjęcia słusznego rozstrzygnięcia, jest charakterystyczne dla argumentu per analogiam. Szerzej na temat wnioskowania przez analogię zob. M. Piechowiak, W poszukiwaniu..., s. 47 i n. 67 Marek Piechowiak a. Powszechność standardów „strukturalnych" Na podstawie relacji zidentyfikowanych jako definiujące prawa człowieka moż- na zaproponować następującą listę relacji konstytucyjnych prawa człowieka: relacja do rozwoju w ogóle (człowiek jako cel sam w sobie, respektowanie stosownego status quo / pomoc); przyporządkowanie do istnienia; relacja podstawowych/istotnych potencjalności do ich rozwoju; relacja do środków rozwoju; relacja typu negatywnego do tego co szkodzi (zakaz instrumentalnego trak- towania, zakaz niszczenia/utrudniania); relacja proporcjonalnie równego przyporządkowania do środków rozwoju; relacja do pewnych działań lub zaniechań oraz relacja do regulacji normują- cych działania lub zaniechania (przyporządkowanie do standardów treścio- wych, przyporządkowanie do procedur). Powszechne będą standardy, o ile wskazują na istnienie tych relacji jako współkonstytuujących prawa człowieka. Mówiąc o tych relacjach mówimy o konkretnie istniejących relacjach pewnego typu, które w każdym konkretnym przypadku rea- lizują się w nieco odmienny sposób. Warto tu zwrócić uwagę na możliwość cha- rakteryzowania praw człowieka poprzez pryzmat relacji opartych na potencjalnościach właściwych każdemu człowiekowi (np. fizycznych, poznawczych, wolitywnych ) bez przesądzania o sposobach ich aktualizacji. b. Powszechność standardów treściowych Z punktu widzenia powszechności standardów określających treść działań, is- totne znaczenie ma typologia okoliczności i działań, które przyporządkowane są do rozwoju jednostki niezależnie od wolnych wyborów dokonywanych przez jednost- kę. Będą to, na przykład: i. okoliczności, działania prowadzące do unicestwienia lub ograniczenia poten- cjalności człowieka, jego wewnętrznych możliwości rozwojowych: działania, które wprost szkodzą człowiekowi (prowadzą do jego śmierci, okaleczenia itp.); ii. okoliczności, działania „obojętne", nie powodujące destrukcji bytu i nie upośledzających wprost zdolności rozwojowych; iii. okoliczności, działania wspierające rozwój człowieka. Z powszechnością możemy mieć do czynienia przede wszystkim w przypadku negatywnych standardów treściowych dotyczących (i). Trudno natomiast o pow- szechne standardy treściowe oparte na (ii) lub (iii), choć powszechne jest przypo- rządkowanie potencjalności ludzkich do odpowiednich dóbr, oraz powszechność przysługuje postulatowi uregulowania, w razie potrzeby, zagadnień dostępu do okoliczności typu (ii) i (iii). 68 Powszechność praw człowieka..., c. Powszechność standardów proceduralnych Można mówić o powszechności przyporządkowania człowieka do pewnych procedur. Niemniej jednak konkretne rozstrzygnięcia proceduralne są zagadnienia- mi dotyczącymi doboru środka do celu i dlatego zasadniczo nie ma jednoznacznie określonych rozwiązań, które należałoby wszędzie stosować. Powszechne są niek- tóre aspekty negatywne, określające, co w procedurach jest niedopuszczalne. Powszechne przyporządkowanie do zasad proceduralnych ma miejsce zasad- niczo w dwóch dziedzinach: w dziedzinie poznania oraz w dziedzinie działania opartego na wolności wyboru. W dziedzinie poznania procedury istotne są ze względu na ograniczoność ludzkich zdolności poznawczych (aspektowość i ogólność ), pozwalają na korektę i dopełnienia. W dziedzinie dotyczącej wolnego wyboru, na plan pierwszy wysuwają się zasady proceduralne, które pozwalają, z poszanowaniem podmiotowości członków społeczeństwa, rozwiązywać spory w przypadku sprzeczności interesów oraz ustalać zasady porządkujące życie społeczne. Podsumowanie Przeprowadzone analizy pozwalają zaproponować typologię problematyki pow- szechności praw człowieka. Ze względu na aspekt opisowy lub normatywny: 1. powszechność w aspekcie opisowym: prawa człowieka jako powszechnie dostrzegane, respektowane, uznane; 2. powszechność w aspekcie normatywnym: prawa człowieka jako powszech- nie obowiązujące (istniejące). Ze względu na odróżnienie praw człowieka od sposobów ich ujęcia: 1. powszechność praw człowieka jako realnych relacji; 2. powszechność standardów / norm; a) strukturalnych; b) treściowych; c) proceduralnych; 3. powszechność występowania/uznawania koncepcji praw człowieka; Ze względu na odróżnienie praw od wolności: 1. powszechność podstawowych praw i wolności; 2. powszechność tylko wolności; 3. powszechność tylko praw; Ze względu na różną koncepcję podstaw istnienia praw człowieka lub uzasad- niania norm chroniących prawa człowieka: 1. powszechność ugruntowana ontycznie, oparta na byciu człowiekiem; 69 Marek Piechowiak 2. powszechność oparta na cechach człowieka; 3. powszechność oparta na elementarnej strukturze relacji społecznych; 4. powszechność oparta na wydarzeniach kulturowych; 5. powszechność oparta na powszechnym obowiązywaniu prawa praw człowieka: a) powszechność ugruntowana w aktach prawnych; b) powszechność funkcjonalna: i) ze względu na funkcjonowanie procedur kontrolnych, ii) ze względu na efektywność społeczną, doniosłość dla kształtowania zachowań; c) powszechność ugruntowana w prawie zwyczajowym; d) powszechność ugruntowana w przynależności do wspólnoty międzynarodowej; 6. powszechność ugruntowana aksjologicznie: a) w wartościach jako korelatach skłonności ocennych; b) w wartościach jako rzeczywistości kulturowej; c) w wartościach jako bytach idealnych; d) w wartościach jako korelatach li tylko aktów woli Bytu Absolutnego. Powszechność ze względu na podmiot uprawnień i obowiązków: 1. powszechne uprawnienia do określonych stanów rzeczy; 2. powszechność obowiązków/respektowania: a. każde państwo; b. każda organizacja; c. każdy człowiek. Ze względu na różne dziedziny życia: 1. powszechność kulturowa; 2. powszechność w doktrynach religijnych; 3. powszechność w przekonaniach moralnych; 4. powszechność filozoficzna / teoretyczna; 5. powszechność polityczna; 6. powszechność pozytywnoprawna: a. ze względu na system prawny, j ) w prawie międzynarodowym; ii) w krajowych porządkach prawnych; b. ze względu na elementy procesu stosowania prawa: i) powszechność obowiązywania aktów prawnych, ii) powszechność interpretacji, iii) powszechność implementacji. 7. powszechność ponadkategorialna. Ze względu na zdeterminowanie treści standardów praw człowieka: 70 Powszechność praw człowieka . . . 1. powszechność formalna; 2. powszechność materialna. Zagadnienie powszechności pojętej jako strukturalna właściwość praw człowie- ka dotyczy aspektu normatywnego, ponadkategorialnego, ontycznego. Jest to pow- szechność zakorzeniona w istnieniu człowieka, materialna, w aspekcie treściowym oparta na strukturze bytowej jednostki. Zagadnienie powszechności praw człowieka nie sprowadza się do powszechności treściowych norm postępowania, ale jest za- gadnieniem powszechności istnienia pewnego typu relacji, których treść determino- wana jest przede wszystkim określonymi potencjalnościami człowieka. W zaproponowanych rozwiązaniach systematycznych, na płaszczyźnie epistemologicznej uznana jest wtómość treści aktów poznawczych (dotyczących tak ist- nienia, jak i treści poznawanych bytów) wobec rzeczywistości. Nie przeszkadza to jednak w uznaniu kultury jako elementu determinującego (jednak nie całkowicie) możliwości poznawcze człowieka, również w dziedzinie poznania dobra. Ograni- czoność poznania ludzkiego jest jedną z racji uzasadniających postulat wprowadza- nia rozwiązań proceduralnych. Niezbędnym elementem przyjętej ontologii jest uwzględnienie istnienia jako nietreściowego elementu bytu. Jest to niezbędne tak dla odróżnienia praw człowie- ka od idei praw człowieka czy formułowanych standardów, jak i dla uznania praw każdego bytu ludzkiego niezależnie od aktualnej jego charakterystyki. SPIS TREŚCI Od R edaktorów ............................................................................................ 9 CZĘŚĆ WSTĘPNA Jan Sandorski Profesor Anna Michalska szkic do życiorysu nie tylko naukow ego........... 13 Anna Michalska Bibliografia prac naukow ych................................................................................. 35 CZĘŚĆ OGÓLNA Marek Piechowiak Powszechność praw człowieka. Zagadnienia filozoficznoprawne...................... 49 Sławomira Wronkowska Jednostka a władza prawodawcza. Przyczynek do dyskusji............................... 73 Tadeusz Jasudowicz Determinanty międzynarodowo chronionej substancji praw człowieka w systemie uniwersalnym i europejskim (na tle nauczania Profesor Anny M ichalskiej)............................................................................................................ 87 Ewa Łętowska O znaczeniu praw człowieka dla polskiego systemu praw a..................................115 Piotr Daranowski Pozycja Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Europejskiej Konwencji o ochronie praw i wolności podstawowych w polskim systemie p ra w n y m ................................................................................ 127 Andrzej Drzemczewski, Marek A. Nowicki Europejska Konwencja Praw Człowieka a Polska. Trzy lata po ratyfikacji . . 139 CZĘŚĆ SZCZEGÓLNA Janusz Symonides UNESCO a prawa kulturalne ich treść i implementacja w nowym kontekście międzynarodowym................................................................................ 167 Janusz Gilas Międzynarodowe prawo rodzinne a prawa człowieka. Z zagadnień międzynarodowej i krajowych klauzul porządku pub licznego ............................185 Bożena Gronowska Wydalenie cudzoziemców wybrane problemy międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka i prawa polskiego .....................................195 Cezary Mik Ochrona prawa własności w prawie europejskim .................................................209 Zbigniew Hołda Artykuł 10 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych kilka u w ag ..................235 Piotr Hofmański Idea ochrony praw człowieka a alternatywne myślenie o prawie. O pojednanie pomiędzy sprawcą a ofiarą przestępstwa........................................243 Bogusław Banaszak Prawo do ochrony danych osobowych w Polsce .................................................249 Paweł T. Przybysz Prawo człowieka do środowiska w świetle postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r....................................................................... 257 VARIA Hanna Suchocka Problemy wokół postulatów sprawiedliwości w powojennej E u ro p ie ...............267 Ewa Borkowska-Bagieńska Problematyka europejska w edukacji prawniczej na Uniwersytecie im. Adama M ickiew icza................................................................. 277 O prawach człowieka. W podwójną rocznicę Paktów. Księga Pamiątkowa w hołdzie Profesor Annie Michalskiej (pod red. T. Jasudowicza i C. Mika) Toruń 1996 Dom Organizatora TNOiK Redaktorzy prof. dr hcib. Tadeusz. Jasudowicz prof, dr hab. Cezary Mik Nadzór wydawniczy Zbigniew Chmiel Projekt okładki Ryszard Rosiński © Copyright by Dom Organizatora TNOiK 1996 ISBN 83-86850-07-8 Księga niniejsza powstała we współpracy z Helsińską Fundacją Praw Człowieka oraz dzięki wsparciu Wydziałów Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydawca: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa ..Dom Organizatora" Toruń, ul. Czerwona Droga 8, tel. 228-98 Skład, łamanie: Courier, exe, Toruń, (056) 227-57 Druk: POZKAL, Inowrocław, ul. Cegielna 10/