www.argument-journal.eu ARGUMENT Vol. 3 (1/2013) pp. 177–197 P R Z E K Ł A DY / T R A N S L AT I O N S I N TO P O L I S H Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów Rolf DARGE KEYWORDS AND ACKNOWLEDGEMENT OF SOURCE philosophia transcendentalis, ontology, God, being, passiones entis, Aristotle, Duns Scotus, Thomas Aquinas Acknowledgement of source: DARGE Rolf (2010): Suarez' Disputationes Metaphysicae (1597) und die mittelalterlichen Transzendentalienlehren. Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, vol. 55, 67–90. 1. POSTAWIENIE PROBLEMU Transcendentalną filozofię Kanta - czego świadom był sam Kant1 - poprzedza sięgająca czasów średniowiecza tradycja transcendentalnego myślenia, w której filozofia transcendentalna nie jest rozumiana, a przynajmniej nie w sposób zasadniczy, jako refleksja o apriorycznych uwarunkowaniach poznania doświadczalnego, lecz jako nauka o samych rzeczach - mianowicie: o bycie w ogóle. Transcensus (przekroczenie) nie odnosi się - jak u Kanta - do doświadczenia zmysłowego, lecz do Arystotelesowych kategorii: transcendens albo - jak nazywano to od XVI stulecia - „transcendentalny" jest określeniem bytu, który nie jest ograniczony określoną kategorią. Metafizyka jest teorią transcendentalną, ponieważ traktuje o transkategorialnych określeniach bytu2. Owo rozumienie 1 Zob. na ten temat ostatnio: F. Tommasi, Philosophia Transcendentalis. La questione antepredicativa l'analogia tra la Scolastica e Kant, Le corrispondenze letterarie, scientifiche ed erudite dal Rinascimento all'età moderna, Subsidia 10, Florentia 2008, szczególnie s. 1–60. 2 Zob. na ten temat sprawozdania z badań i dyskusji: J. Aertsen, „The Medieval Doctrine of the Transcendentals. The Current State of Research", Bulletin de Philosophie Médiévale 33 178 Rolf DARGE metafizyki pozostaje żywe aż do XVIII stulecia; jak wykazał to Norbert Hinske, jeszcze Kant w swojej wcześniejszej terminologii i w zgodzie z tradycją stawia znak równości między metaphysica i philosophia transcendentalis3. Jakie można by wyróżnić postaci i jakie kierunki w tradycji myślenia transcendentalnego, i które z nich pozostają wiodącymi w nowożytnej metafizyce? Czy można zrekonstruować nurt tradycji od scholastycznej scientia transcendens po transcendentalną filozofię Kanta? Te kwestie były do niedawna i nadal są przedmiotem intensywnych badań. Wśród nich coraz wyraźniej daje o sobie znać systematyczne i historyczne ujęcie transcendentalno-teoretycznych rozważań z Disputationes metaphysicae Suáreza; dziś przyznaje się im kluczową rolę w przejściu od myśli średniowiecznej do nowożytnej4. Również w obrębie Disputationes kwestie metafizyczne zajmują centralne miejsce5. Dzieło to w swojej pierwszej i zasadniczej części jest nauką o transcendentaliach „bytu", „jednego", „prawdy" i „dobra"; są one bowiem - jak przyjmuje to Suárez w nawiązaniu do tradycji scholastycznego nauczania - najogólniejszymi pojęciami realnego bytu, zawierającymi się we wszelkim rozumieniu realnego bytu i w ten sposób zawsze - przynajmniej implicite - ujmowanymi6. To tyczy (1991), s. 130–147; idem, „The Medieval Doctrine of the Transcendentals: New Literature", Bulletin de Philosophie Médiévale 41 (1999), s. 107–121. Ponadto: idem, „Transzendental" (II. Die Anfänge bis Meister Eckhart), [w:] J. Ritter und K. Gründer (Hrsg.), Historisches Wörterbuch der Philosophie, t. 10, Darmstadt 1998, szp. 1360–1465 oraz idem, „Transcendens - Transcendentalis. The Genealogy of a Philosophical Term", [w:] J. Hamesse, C. Steel (ed.), L'élaboration du vocabulaire philosophique au Moyen Âge. Actes du Colloque international de Louvain-la-Neuve et Leuven 12–14 septembre 1998 organisé par la S.I.E.P.M, Turnhout 2000, s. 241–255. Oprócz tego L. Honnefelder, Scientia transcendens. Die formale Bestimmung der Seiendheit und Realität in der Metaphysik des Mittelalters und der Neuzeit, Hamburg 1990. 3 N. Hinske, „Verschiedenheit und Einheit der Transzendentalen Philosophien", Archiv für Begriffsgeschichte 14 (1970), s. 41–68; idem, Kants Weg zur Transzendentalphilosophie. Der dreissig jährige Kant, Stuttgart 1970, szczególnie s. 40–77; idem, „Die historischen Vorlagen der Kantischen Transzendentalphilosophie", Archiv für Begriffsgeschichte 12 (1968), s. 86–113. 4 O. Boulnois, Être et représentation. Une généalogie de la métaphysique moderne à l'époque de Duns Scot (XIIIe–XIVe siècle), Paris 1999, szczególnie s. XXX; F. Volpi, „Suárez et le problème de la métaphysique", Revue de Métaphysique et de Morale 3 (1993), s. 395–411 (s. 410: „La thèse qui peut être considerée comme acquise est qu'avec Suárez la métaphysique opère un tournant décisif en direction de l'ontologie moderne"); J.-F. Courtine, Suárez et le système de la métaphysique, Paris 1990, szczególnie s. 325–457; L. Honnefelder, Scientia transcendens..., szczególnie s. 200–213. 5 Disputationes są tu cytowane w przyjęty sposób według wydania Vivès: Opera omnia, C. Berton (ed.), t. XXV–XXVI, Paris 1866 (ND Hildesheim 1965); lokalizacje podawane są bez wymieniania tytułu dzieła. 6 1.2.27: „rationes universales, quas metaphysica considerat transcendantales sunt, ita ut in propriis rationibus entium imbibantur"; 1.4.20: „rationes [...] transcendentales, sine quarum cognitione et adminiculo non potest aliqua ratio seu quidditas cuiuscunque rei in particulari explicari". Zob.: R. Darge, Suárez' transzendentale Seinsauslegung und die Metaphysiktradition, Leiden-Boston 2004. 179Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów się również poznania Boga, ku czemu w ostateczności, wedle Suáreza, zmierza metafizyka; gdyż obok skończonego, stworzonego bytu także byt nieskończony znajduje się w obrębie transcendentaliów. Dlatego również filozoficzna nauka o Bogu odnajduje swój fundament i swoje ramy w nauce o transcendentaliach. Udostępniając to, co boskie, we wspólnej temu i wszelkiej innej realnej istocie, bytowej doskonałości, nauka o transcendentaliach otwiera horyzont, wewnątrz którego można filozoficznie bliżej określić bytową swoistość tego, co boskie7. Określiwszy naturę Pierwszej Filozofii i jej swoisty przedmiot, byt - o ile jest bytem realnym (Disp. 1) - nauka o transcendentaliach rozpoczyna się w drugiej Dyspucie od wyjaśnienia pojęcia bytu jako takiego. Po czym, od trzeciej Dysputy, następuje interpretacja natury bytu jako takiego poprzez wykazanie jego transcendentalnych atrybutów (passiones entis); wykład ten obejmuje ogólne rozważania na temat swoistości, liczby i porządku owych właściwości (Disp. 3), jak też specjalne roztrząsania dotyczące transcendentalnego Jedna (Disp. 4–7), tego, co Prawdziwe (Disp. 8–9), oraz Dobra (Disp. 10–11). W wydaniu Bertona wykład ten zajmuje niemal 370 gęsto zadrukowanych stron dużego formatu. Żaden inny projekt metafizyki nie przedstawia tak rozległej nauki o transcendentaliach, jak dzieło Suáreza, które odzwierciedla niezwykłą wnikliwość autora w badaniu historycznych podstaw, wewnętrznych systemowych powiązań i filozoficznych konsekwencji. W sposób miarodajny nauka ta wpłynęła na rozwój Pierwszej Filozofii uprawianej na katolickich, ale też na luterańskich i reformowanych uniwersytetach XVII stulecia8. Korzysta z niej jeszcze Christian Wolff w swoim dziele Ontologia z 1728 roku, czyniąc z niej punkt wyjścia dla własnego projektu emendatio scholastycznej nauki o bycie, w której to, co jest w niej pomyślane jasno, lecz niewyeksplikowane, doprowadza do większej precyzji poprzez zastosowanie metody wzorowanej na matematyce. Dla Wolffa nauka o bycie stanowi po prostu scholastyczne podejście do tego przedmiotu9 - przy czym Wolff, 7 1.4.34: „ut traditur lib. 10 Ethicor. haec felicitas in contemplatione Dei et substantiarum separatarum posita est; haec autem contemplatio proprius actus est, et praecipuus finis huius scientiae"; 1.3.10: „Deus et intelligentiae [...] prout in nostram considerationem cadunt, non possunt a consideratione transcendentium attributorum sejungi". 8 Zob. Ch. Lohr, „Metaphysics", [w:] C.B. Schmitt (ed.), The Cambridge History of Renaissance Philosophy, Cambridge 1988, rozdz. X, s. 537–638, szczególnie 611–638, oraz starsze studia: K. Eschweiler, „Die Philosophie der spanischen Spätscholastik auf den deutschen Universitäten des siebzehnten Jahrhunderts", [w:] K. Beyerle, H. Finke, G. Schreiber (Hrsg.), Spanische Forschungen der Görresgesellschaft, Bd. 1, Gesammelte Aufsätze zur Kulturgeschichte Spaniens, Erste Reihe, Münster 1928, 251–325; E. Lewalter, Spanisch-jesuitische und deutschlutherische Metaphysik des 17. Jahrhunderts. Ein Beitrag zur Geschichte der iberisch-deutschen Kulturbeziehungen und zur Vorgeschichte des deutschen Idealismus, Hamburg 1935; M. Wundt, Die deutsche Schulmetaphysik des 17. Jahrhunderts, Tübingen 1939. 9 W pierwszej części Ontologia przy interpretowaniu treści bytu jako takiego oraz rozważaniu właściwości bytu jako takiego systematycznie przejmowane zostają części tradycyjnej nauki o transcendentaliach i wyjaśniane w nawiązaniu do Suáreza. Zob. na ten temat: R. Darge, „Von Durandus zu Christian Wolff. Eine Entwicklungslinie der Theorie des Guten in der 180 Rolf DARGE oczywiście, nie uświadamia sobie wielości i rozmaitości scholastycznych teorii transcendentaliów. W minionych latach przypomniano o tej wielości stanowisk w nauce o transcendentaliach10. Na nowo zostało postawione pytanie: który z nurtów tej tradycji obiera Suárez, przekazując go nowożytnej metafizyce akademickiej? Kwestię tę rozważył już Gilson w swojej słynnej pracy przedstawiającej dzieje problemu bytu11, udzielając rozstrzygającej odpowiedzi: wyklucza on Suáreza z tomistycznej linii tradycji, sytuując go w tradycji myśli, która prowadzi od Awicenny do Dunsa Szkota, a stąd od Suáreza do niemieckiej filozofii akademickiej XVII stulecia - a poprzez tę do Wolffa i w końcu do Kanta. Zdaniem Gilsona, znamienne dla tej linii tradycji jest to, że redukuje ona byt do jego i s t o t y / i s t o t o w o ś c i, mającej ontyczny status pewnego possibile, tracąc z oka jego r e a l n o ś ć / r z e c z y w i s t o ś ć, czyli bytowy akt12. Interpretacja Gilsona, niezależnie od związanej z nią oceny - wedle której nauka o bycie w omawianej tradycji myślowej ześlizguje się do czystego „esencjalizmu" i „possybilistycznej spekulacji" - dostarczyła silnego bodźca do badań nad Suárezem. W rezultacie dokładniej zanalizowano Disputationes pod kątem podstawowych tendencji scotystycznej scientia transcendens13. Przy czym analiza ta skupiła się w sposób szczególny na dwóch elementach: (1) na pojęciu bytu, mittelalterlichen und neuzeitlichen Universitätsmetaphysik", [w:] D. Fonfara (Hrsg.), Metaphysik als Wissenschaft. Festschrift für Klaus Düsing zum 65. Geburtstag, Freiburg-München 2006, s. 153–172. 10 Zob. tu wymienione w przyp. 2 studia oraz wyd. ostatnio: M. Pickavé (Hrsg.), Die Logik des Transzendentalen. Festschrift für Jan A. Aertsen zum 65. Geburtstag, Berlin 2003; J. Uscatescu, „La teoría del bien transcendental en Pedro Auréolo en el contexto de su filosfía", Faventia 26 (2004), s. 53–76; R. Darge, „Omne ens est conveniens. Ursprung und Entwicklung eines spätmittelalterlichen Neuansatzes der Theorie des ontischen Gutseins", Salzburger Jahrbuch für Philosophie 50 (2005), s. 9–27; J. Schmutz, La querelle des possibles. Recherches philosophiques et textuelles sur la métaphysique jésuite 1540–1767, (Thèse de doctorat), im Erscheinen. 11 É. Gilson, Being and Some Philosophers, Toronto 1949 (wyd. 2, poprawione, Toronto 1952); w języku francuskim (wersja na nowo przepracowana i rozwinięta): idem, L'être et l'essence, Paris 1962 (wyd. 2, przejrzane i poszerzone, Paris 1972). 12 É. Gilson, L'être et l'essence..., s. 151: „Pour Suárez, la notion d'essence est adéquate à la notion d'être, si bien qu'on peut exprimer tout ce qu'est l'être en termes d'essence, avec la certitude qu'il ne s'en perdra rien. Une telle proposition semblera d'ailleurs aller de soi pour tote mentalité essentialiste. [...] Pour une telle ontologie [essentialiste] [...] l'essence épuise toute la richesse de l'être". Idem, Being and Some Philosophers..., s. 106: „And all this owing to Avicenna, who begot Scotus, who begot Suárez, who begot Kleutgen"; ibidem, s. 112: „And then Suárez begot Wolff "; ibidem, s. 120: „Wolff has been to Kant what Suárez had been to Wolff himself ". 13 W. Hoeres, „Francis Suárez and the Teaching of John Duns Scotus on 'univocatio entis'", [w:] B.M. Bonansea, J.K. Ryan (ed.), John Duns Scotus, 1265–1965, Washington 1965, s. 263–290; L. Honnefelder, Scientia transcendens..., szczególnie s. 200–294; J.-F. Courtine, Suárez et le système de la métaphysique, Paris 1990, szczególnie s. 137–321; O. Boulnois, Être et représentation. Une généalogie de la métaphysique moderne à l'époque de Duns Scot (XIIIe– XIVe siècle), Paris 1999. 181Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów który Suárez wyjaśnia w drugiej Dyspucie, oraz (2) na ogólnej teorii passiones entis wyjaśnionej w trzeciej Dyspucie. Odnośnie do punktu (1): Podobnie jak Duns Szkot, tak też Suárez rozumie metafizycznie miarodajne pojęcie bytu jako pojęcie najbardziej proste, które da się wypowiedzieć w tym samym sensie o Bogu i stworzeniu, o substancji i przypadłości, ponieważ abstrahuje ono od każdego szczególnego rodzaju bytu. Oznacza ono - również tak właśnie jak res - formalnie jedynie realną istotność, a ujmując konkretnie: subiektywne „co", które jest wewnętrznie przyporządkowane istnieniu niezależnemu od myśli14 - i dlatego może być wypowiedziane w odniesieniu do każdej realnej rzeczy jako quidditas15. Gdyż jeśli nawet byt nie w każdym przypadku przynależy istotowości rzeczy, to każdej realnej rzeczy przysługuje istotowo posiadanie pewnej określonej istotowości, która ma zdolność bycia niezależnego od myśli lub której - mówiąc słowami Dunsa Szkota - „byt (zewnętrzny wobec intelektu) nie zaprzecza (cui non repugnat esse)"16. Tym samym Suárezjański projekt metafizyki z samego założenia (vom Ansatz her) jawi się jako kontynuacja scientia transcendens Dunsa Szkota. Zgodnie ze sformułowaniem użytym przez Ludgera Honnefeldera: „Metafizyka jest dla obu autorów (Szkota i Suáreza) nauką transcendentalną i tylko tym"17. Odnośnie do punktu (2): Niektórzy interpretatorzy ponadto zasadnicze rozumienie u Suáreza transcendentalnych właściwości odnoszą do Szkota. Zdaniem Jeana-François Courtine'a, Suárez przejmuje od Dunsa Szkota naukę o passiones entis18 i w nawiązaniu do niego wprowadza naukę o transcendentaliach dysjunk14 2.4.5: „Si ens sumatur, prout est significatum huius vocis in vi nominis sumptae, eius ratio consistit in hoc, quod sit habens essentiam realem, id est non fictam, nec chymericam, sed veram et aptam ad realiter existendum"; 2.4.15: „Unde obiter colligo, ens, in vi nominis sumptum, et rem, idem omnino esse seu significare, solumque differre in etymologia nominum; nam res dicitur a quidditate, quatenus est aliquid firmum et ratum, id est non fictum, qua ratione dicitur quidditas realis; ens vero in praedicta significatione dicit id, quod habet essentiam realem. Eamdem ergo omnino rem seu rationem realem important"; 2.4.14: „quod vero essentia aut quidditas realis sit, intelligi non potest sine ordine ad esse et realem entitatem actualem; non enim aliter concipimus essentiam aliquam, quae actu non existit, esse realem, nisi quia talis est, ut ei non repugnet esse entitatem actualem, quod habet per actualem existentiam; quamvis ergo actu esse non sit de essentia creaturae, tamen ordo ad esse, vel aptitudo essendi est de intrinseco et essentiali conceptu eius". 15 2.4.13: „hinc obiter colligitur, rationem entis communissimam, quae significatur per eam vocem in vi nominis sumptam, esse essentialem, et praedicari quidditative de suis inferioribus". 16 Duns Scotus, Ordinatio I, d. 43, q. un, n. 7 (ed. Vat. VI, 354); Ord. IV, d. 1, q. 1, n. 8, (ed. Vivès XVI, 109); Ord. IV, d. 8, q. 1, n. 2 (ed. Vivès XVII, 7); ten sam sens: Ord. I, d. 3, p. 2, q. un., n. 314 (ed. Vat. III, 191; Ord. I, d. 36, q. un., n. 50 u. 52 (ed. Vat. VI, 291 sq.). 17 L. Honnefelder, Scientia transcendens..., s. 209. 18 J.-F. Courtine, Suárez et le système de la métaphysique..., szczególnie s. 355–377; s. 376: „C'est en fait à cette doctrine scotiste [des passiones entis] que se range finalement Suárez". 182 Rolf DARGE tywnych19. W polu widzenia analizy znajdują się przy tym przede wszystkim rozważania dotyczące divisio entis na początku drugiej części Disputationes20. Odziedziczone wyobrażenie Suáreza jako tomistycznie inspirowanego eklektyka21 zostaje przekreślone; w jego zaś miejsce, w wyniku nowszych badań, pojawia się wizerunek subtelnego analityka, który Szkotową scientia transcendens prześledza do samych jej koncepcyjnych korzeni, a wychodząc od nich, w nowy sposób rozwija systematycznie, torując w ten sposób właśnie drogę ku nowożytnej ontologii. Ten nowy obraz wydaje mi się jednak zbyt jednostronny, gdyż jeśli nawet Suárez pojęcie bytu określa całkowicie w nawiązaniu do Szkota, to jednak nie przejmuje on od Szkota modelu nauki o transcendentaliach, lecz raczej - i tezę tę będę chciał uzasadnić w dalszej części - szuka odpowiedniej alternatywy; w tym celu nawiązuje do poprzedzającej Szkota tradycji myśli transcendentalnej i próbuje rozwijać ją w oparciu o sformułowane na nowo przez Szkota pojęcie bytu. Specyficzny profil teorii transcendentaliów zależy nie tylko od pojęcia bytu, na którym się ona wspiera, lecz także od tego, jak rozumie się w niej transcendentalne zadanie - a więc w sposób istotny od leżącej u jej podstaw koncepcji transcendentaliów. Dla uzasadnienia tej tezy prześledzimy kolejno: najpierw (2) Suáreza koncepcję transcendentalności na jej historycznym tle, następnie (3) zanalizujemy na tej podstawie jego rozprawienie się z nauką o transcendentaliach u Dunsa Szkota, aż w końcu (4) ukażemy wynikające z tego konsekwencje dla klasyfikacji w ramach historii idei transcendentalno-teoretycznego programu, jaki Suárez nakreśla w Disputationes. 2. KONCEPCJA TRANSCENDENTALNOŚCI Od XIV stulecia w tradycji myśli scholastycznej konkurują ze sobą (zawarte w pojęciu transcendentale) dwa ujęcia transcensus - jako tego, co przekracza kategorie. Według jednego z tych ujęć kategorie są przekraczane w kierunku tego, co orzecznikowo (praedikativ) wszystkiemu wspólne. Transcendentalia 19 Ibidem, s. 396: „C'est l'évidence d'une telle latitudo entis qui permet à Suárez d'élaborer son étude des transcendantaux disjonctifs"; s. 417: „Suárez réintroduisait l'étude des transcendantaux disjonctifs". 20 Disp. 28, sect. 1. 21 M. Grabmann, „Die Disputationes metaphysicae des Franz Suárez in ihrer methodischen Eigenart und Fortwirkung", [w:] idem, Mittelalterliches Geistesleben. Abhandlungen zur Geschichte der Scholastik und Mystik, München 1926, s. 525–560; s. 559: „Reprezentowany przez Suáreza - a wolno nam powiedzieć także, że i przez Tomasza - eklektyzm, wielka metodyczna fundamentalna zasada, owej philosophia perennis, w tym właśnie dostrzega pełną życiową siłę metafizycznego organizmu prawdy, iż może on, nie szkodząc swojej specyfice, asymilować nowy materiał i tym samym jeszcze bardziej się rozbudowywać i umacniać". 183Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów przysługują przeto wszelkiemu bytowi i dlatego - w odróżnieniu od kategorii - są wypowiadane o każdym bycie w każdej kategorii. Ponieważ posiadają one ten sam zakres, a więc rzeczowo są identyczne, mogą być wypowiadane/orzekane o sobie wzajemnie: są one ze sobą zamienne (konwertybilne) w pozycji podmiotu i orzeczenia (tj. jako podmiot i orzeczenie) wypowiedzi - bez powstawania przy tym pozbawionych sensu pustych powtórzeń; jeśli więc są one rzeczowo identyczne, to jednak pojęciowo są różne. Od strony historycznej jest to koncepcja źródłowa i miarodajna dla XIII stulecia. Wydaje się, że po raz pierwszy rozwinął ją Filip Kanclerz (ok. roku 1225). Stwarza ona wspólną podstawę dla następujących po niej opracowań nauki o transcendentaliach aż po Henryka z Gandawy. W tradycji tej zawiera się również nauka o transcendentaliach Tomasza z Akwinu22. Według innego ujęcia, transcensus ogranicza się do negatywnego momentu kategorialnej nieokreśloności: transcendentalia przekraczają kategorie właśnie o tyle, o ile nie są ograniczone do któregoś z najwyższych gatunków, jakie stanowią miarę dla obszaru skończonego bytu. Koncepcja ta pojawia się po raz pierwszy u Dunsa Szkota23. Dla transcendentalności jakiegoś określenia, według Szkota, rozstrzygające jest jedynie to, że nie da się o nim wypowiedzieć żadnego nadrzędnego predykatu oprócz pojęcia bytu, który nie ma charakteru generatywnego. Czy jest ono wspólne wielu podmiotom, nie ma to znaczenia dla kwestii ich transcendentalności24. To ujęcie pozwala Szkotowi rozciągnąć zakres transcendentaliów i do grupy konwencjonalnych transcendentaliów - jedności, prawdy i dobra, zamiennych z bytem - dodać dalsze transcendentalne określenia, które przysługują jedynie niewielu albo jednemu jedynemu bytowi, mianowicie Bogu, gdyż Bóg jest poza wszelkim gatunkiem. Nauka Szkota o transcendentaliach dysjunkcyjnych - według której nie tylko cała dysjunkcja (finitum - infinitum, actus - potentia), lecz również każdy z obu członów pary 22 Zob. J. Aertsen, Transzendentalien, [w:]: N. Angermann et al. (Hrsg.), Lexikon des Mittelalters, Bd. 8, München 1997, szp. 953–955; S.H. Pouillon, „Le premier traité des propriétés transcendentales. La 'Summa de bono' du Chancelier Philippe", Revue néoscolastique de philosophie 42 (1939), s. 40–77; J. Aertsen, „The Beginning of the Doctrine of the Transcendentals in Philip The Chancellor", Mediaevalia, Textos e Estudos, 7–8 (1995), s. 269–286; idem, „Transcendental Thought in Henry of Ghent", [w:] Henry of Ghent. Studies in Commemoration of the 700th Anniversary of his Death (1293), Louvain 1995, s. 1–18.. 23 Duns Scotus, Ord. I, d. 8, p. 1, q. 3, n. 113 (ed. Vat. IV, 206): „quaecumque conveniunt enti ut indifferens ad finitum et infinitum, vel ut est proprium enti infinito, conveniunt sibi non ut determinatur ad genus sed ut prius, et per consequens ut est transcendens et est extra omne genus". 24 Ibidem, n. 114: „de ratione transcendentis est non habere praedicatum supraveniens nisi ens, sed quod ipsum sit commune ad multa inferiora, hoc accidit"; n. 115: „Non oportet autem transcendens ut transcendens dici de quocumque ente nisi sit convertibile cum primo transcendente, scilicet ente". 184 Rolf DARGE przeciwieństw, ujęty sam dla siebie, jest transcendentalny25 - zakłada nową koncepcję transcendentalności, tak samo jak rozumienie przez Dunsa Szkota nauki o transcendentaliach. Metafizyka konstytuuje się po raz pierwszy w całości i wyłącznie jako transcendens scientia na gruncie koncepcji Szkota dotyczącej transcendentalności jako kategorialnej nieograniczoności. Suárez jednak nie przejmuje od Szkota jego koncepcji transcendentalności. Transcensus rozumie on raczej w nawiązaniu do tradycji poprzedzającej Szkota, odczytywanej jako przekroczenie w kierunku tego, co wspólne, a co przenika wszelkie kategorie. Najogólniejsze określenia bytu „są nazywane «transcendentalnymi» [...], ponieważ nie należą one do jakiejkolwiek określonej kategorii, lecz wszystkie je [kategorie] przenikają (durchstreifen)"26. Transcendentalność oznacza dla niego predykatywną wspólność najwyższego stopnia, która rozciąga się na wszystko, co jest, a czego konsekwencją jest konwertybilność transcendentalnych określeń między sobą: „Transcendentalia są wobec siebie wszystkie zakresowo równe i są wymienne z bytem"27. Zgodnie z tym Suárez zdecydowanie odrzuca podaną przez Szkota koncepcję transcendentaliów dysjunktywnych28; część druga Disputationes, zajmująca się w szczególności różnymi zasadniczymi postaciami bytu, poświęcona jest wprawdzie rozważaniom Szkota, lecz formalnie - co trzeba podkreślić wbrew rozumieniu Courtine'a - nie stanowi teorii transcendentaliów, a w szczególności nie zawiera nauki o transcendentaliach dysjunktywnych. 3. TRANSCENDENTALNA WYKŁADNIA BYTU Te spostrzeżenia dotyczą nie tylko zagadnień terminologicznych: różnica w koncepcjach transcendentalności odpowiada fundamentalnej różnicy w rozumieniu interpretacji bytu, dokonanej przez Pierwszą Filozofię. Każde pojęcie, które bliżej określa rzeczy, mówi więcej niż tylko o „bycie" (Seiendes); dodaje ono do myśli o bycie jako takim pojęciowo coś więcej: określony modus lub różnicę, 25 Duns Scotus, Reportatio (ed. G.J. Etzkorn, A.B. Wolter), d. 19, Pars prima, q. 3, n. 19: „non solum passio convertibilis cum ente est transcendens, ut bonum, unum, verum et huiusmodi, sed etiam passio disiuncta et utraque pars eius, ut actus et potentia [...] omnia erunt transcendentia et prius enti convenientia quam ibi datur in decem genera". 26 47.3.10: „Transcendentales dicuntur [...] quia ad certum aliquod praedicamentum non pertinent, sed per omnia vagantur". 27 4.8.12: „transcendentia omnia aequalia sint inter se et cum ente convertantur". 28 3.2.11: „De illis autem disiunctis, finitum vel infinitum, etc., dicendum est [...] proprie non esse passiones entis in communi, sed potius esse divisiones eius [...]"; 4.8.2: „haec praedicata complexa seu disiuncta revera non sunt proprietates entis in quantum ens, quia essentialiter dividunt ipsum ens". Oczywiście nauka Szkota o dysjunktywnych passiones entis może być w jego ujęciu użyteczna dla analizy zasadniczych postaci bytu w ramach specjalnych metafizycznych rozważań. Na temat zastosowania tej nauki w drugiej części Disputationes metaphysicae patrz: J.-F. Courtine, Suárez et le système de la métaphysique..., s. 381–401 i s. 416–417. 185Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów przez co rzecz jest nie tylko bytem, lecz takim-to-a-takim bytem, tym albo tamtym bytem. Czy więc owo dodane w każdym przypadku obejmuje istotowo treść bytu, czy też nie? Czy treść bytu istotowo jest zawarta w jego wewnętrznych modusach i ostatecznych różnicach - i czy jest ona istotowo zawarta we właściwościach bytu jako takiego (passiones entis), tak że można mówić o jednym rodzaju wewnętrznej wykładni (explicatio) bytu jako bytu? W odpowiedziach na te zasadnicze kwestie interpretacji bytu opinie są podzielone i podążają za odmiennymi modelami. a . D u n s S z k o t Według Szkota, to, co dodane, nie zawiera wewnętrznie i istotowo treści bytu. Jego uzasadnienie: (a) w odniesieniu do ostatecznych różnic i wewnętrznych modusów idzie w ślad za modelem kompozycyjnym, (b) w odniesieniu do passiones entis za modelem istotowej przypadłości (proprium, proprietas, właściwość). Oba modele są pochodzenia arystotelesowskiego i zorientowane są na struktury kategorialne. (a) Między kompleksowym pojęciem istotności bytu i złożoną rzeczą zachodzi, zdaniem Szkota, strukturalne podobieństwo: tak jak rzecz złożona jest z potencji i aktu, tak też odnoszące się do niej rzeczowe pojęcie (der washeitliche Begriff) złożone jest z pojęciowych części, które względem siebie zachowują się tak, jak materia i forma, określane i określające29. Każdorazowe składniki mogą przy tym ze swej strony być ponownie złożone w podobny sposób, tak że możliwy jest postęp analizy w kierunku każdorazowo prostszych komponentów. Dekompozycja jednak nie może być przeprowadzana w nieskończoność. Ustaje ona przy całkowicie prostych komponentach, tym, co czysto określane, i tym, co czysto określające. Przy p o j ę c i o w e j analizie to, co czysto określone, jest właśnie pojęciem bytu, natomiast to, co tylko określające, jest „ostateczną różnicą", i które jako to, co różnicujące, jest wypowiadane czysto kwalifikująco (nie rzeczowo [nicht washeitlich])30. Natomiast czysto określony element staje się rzeczowy (washeitlich), uzyskuje predykat in quid. „Byt" tworzy ostateczny punkt analizy na linii dających się określić każdorazowo wspólnych pojęć, które uzyskują rzeczowy (washeitlich) predykat. Jest on więc [byt] zawarty w każdym pojęciu, dającym się wypowiedzieć w sposób bardziej specjalny rzeczowo (washeitlich). Dlatego o ostatecznych różnicach i wewnętrznych modusach 29 Duns Scotus, Ord. I, d. 3, p. 1, q. 3, n. 133 (ed. Vat. III, 82 f.): „sicut ens compositum componitur ex actu et potentia in re, ita conceptus compositus per se unus componitur ex conceptu potentiali et actuali, sive ex conceptu determinabili et determinante". 30 Na temat pojęcia „ostatecznej dyferencji" i sposobu predykacji patrz: A. Wolter, The Transcendentals and Their Function in the Metaphysics of Duns Scotus, Lancaster 1946, s. 82– –87; L. Honnefelder, Ens in quantum ens. Der Begriff des Seienden als solchen als Gegenstand der Metaphysik nach der Lehre des Johannes Duns Scotus, Münster 1979, s. 315–319. 186 Rolf DARGE nie można powiedzieć rzeczowo (washeitlich) niczego więcej, gdyż te - jako określenia czysto kwalifikujące - nie podpadają pod owo rzeczowe pojęcie (der washeitliche Begriff)31. Oznacza to, że istnieją określenia (czysto) kwalifikujące, w których treść bytu nie zawiera się wewnętrznie i istotowo. Według Szkota, różnica między ostatecznym, dającym się wypowiedzieć rzeczowo (washeitlich) pojęciem a określeniami czysto kwalifikującymi musi być ufundowana ontologicznie; dlatego przyjmuje on, że „byt" jest różny od ostatecznych dyferencjacji i wewnętrznych modusów32 nie tylko pojęciowo, lecz w rzeczy samej - realno-modalnie (real-modal - poprzedza intelekt); tylko tak, zdaniem Szkota, da się zrozumieć i usprawiedliwić „byt" jako transkategorialne j e d n o z n a c z n i e wypowiadalne pojęcie. (b) W podobny sposób określa Szkot stosunek między bytem jako takim i jego passiones. Koncepcja ta orientuje się na Arystotelesowski model akcydensu per se albo model właściwości (proprium). Takie określenia, wedle Arystotelesa, wypowiadane są w pojęciach predykatywnych, które nie wyrażają treściowego rysu pojęcia podmiotu i ze swojej strony także nie zawierają w sobie pojęcia podmiotu. Ich podmiot, co prawda, z konieczności zawiera się w ich definicji, ale jedynie „poprzez dodanie" (ek prostheseos), a nie jak wewnętrzny moment samego definiowanego33. Scholastyczni komentatorzy ilustrują ten stosunek, zazwyczaj nawiązując do Porfiriusza (Isagoge, rozdz. 6 i 15), na przykładzie zdolności do śmiechu, która interpretowana jest jako proprium człowieka, a co w sposób konieczny wynika z jego natury. Według Szkota, passiones entis mają się do bytu jako takiego tak, jak proprium do swojego podmiotu, to znaczy: są one zawarte w bycie jako swoim quasi- -podmiocie nieistotowo i same wewnętrznie i istotowo nie zawierają treści bytu; „byt" należy do ich definicji jedynie ut additum - jak to, co dodane34. Zgodnie z tym różnica między bytem a jego passiones musi być większa niż tylko pojęciowa, gdyż dystynktywne pojęcia bytu jako takiego i różnorodnych passiones są przecież realnymi pojęciami. Poprzez nie intelekt odwołuje się do niezależnej od myśli, danej res. Jednakże różnicy pojęć realnych, z których żadne nie zawiera 31 Ibidem, n. 131 (ed. Vat. III, 81): „Ens non est univocum dictum in 'quid' de omnibus per se intelligibilibus, quia non de differentiis ultimis". 32 Cf. Duns Scotus, Ord. I, d. 8, p. 1, q. 3, n. 139 (ed. Vat. IV, 222 sq.): „non ut distinctio realitatis et realitatis, sed ut distinctio realitatis et modi proprii et intrinseci eiusdem". Patrz na ten temat: L. Honnefelder, Ens inquantum ens..., szczególnie s. 365–390; A. Wolter, „The formal Distinction", [w:] J.K. Ryan, B.M. Bonansea (ed.), John Duns Scotus 1265–1965, Washington 1965, s. 45–60. 33 Cf. Anal. Post. I, rozdz. 4, 73 a 34 – 73 b 5; Metaph. VII, rozdz. 5, 1031 a 2 – 5. 34 Duns Scotus, Ord. I, d. 3, p. 1, q. 3, n. 134–136 (ed. Vat. III, 83–85): „passio 'per se secundo modo' praedicatur de subiecto, I Posteriorum, ergo subiectum ponitur in definitione passionis sicut additum, ex eodem I, et VII Metaphysicae. Ens ergo in ratione suae passionis cadit ut additum. Habet enim passiones proprias, ut patet per Philosophum IV Metaphysicae cap. 3". Por. ponadto L. Honnefelder, Ens in quantum ens..., s. 75–78, 323–326. 187Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów innego - choćby w sensie tego, co dodane - musi, według Szkota, odpowiadać realna nie-identyczność po stronie rzeczy, przynajmniej realna różnica określeń rzeczy (formalitates) albo treści rzeczy (realitates), do których owe pojęcia się odnoszą35. Passiones entis różnią się między sobą i różnią się od bytu jako takiego w następujący sposób: realno-formalny (differentia realis minor)36. Jedynie na podstawie tego ujęcia można utrzymać roszczenie sobie prawa przez metafizykę do rangi realnej nauki - w sensie, w jakim rozumie to Szkot na tle nauki Arystotelesa, a zgodnie z czym nauka ma do udowodnienia konieczne właściwości swojego specyficznego przedmiotu lub subiectum37. b . S u á r e z Suárez nie traktuje interpretacji Szkota jako wzorca; rozumie on ją raczej jako stanowisko mocno konkurencyjne - choć na gruncie dzielonego ze Szkotem przekonania o kwiddytatywnym (quidditativ) i najbardziej prostym charakterze ratio entis. W jego rozumieniu stanowisko Szkota przez swoją pryncypialną trudność, wynikającą z interpretacyjnych modeli, prowokuje do rozprawienia się z nim. Jego trudność polega na tym, że gubi on z pola widzenia radykalną wewnętrzną transcendentalność bytu: „Byt transcenduje wszystkie [natury] wewnętrznie"38, poza bytem nie ma nic. „Byt" jest transcendentalny, ponieważ „wewnętrznie przekracza" on wszystko, co jest lub może być niezależne od myśli (realne). To znaczy, że treść bytu „w całej bytowości (Seiendheit) jako cała" - a więc także w każdym wewnętrznym modusie i każdej realnej dyferencji bytu, i w każdej passio enits - zawarta jest w jednakowy sposób, mianowicie wewnętrznie i istotowo39. Dlatego Suárez poddaje koncepcję Szkota rozległej rewizji. Zaczyna się ona w drugiej Dyspucie krytyką, na ogół skierowaną przeciwko modelowi transcendentalnej analizy w ujęciu Szkota: sekcja 2.3. - pod przewodnią kwestią, „czy treść albo pojęcie bytu w samej rzeczy i poprzedzająca intelekt jest jakkolwiek 35 Duns Scotus, Ord. I, d. 2, p. 2, q. 1–4, n. 404–406 (ed. Vat. II, 357): „Melius est uti ista negative 'hoc non est formaliter idem', quam, hoc est sic et sic 'distinctum'"; n. 409 (a. a. O. 359): „Ista distinctio sive non-identitas formalis". Por. w tej kwestii: M.J. Grajewski, The Formal Distinction of Duns Scotus, Washington 1944; A. Wolter, „The Formal Distinction" (1965), [w:] A. Wolter, M. McCord Adams (ed.), The Philosophical Theology of John Duns Scotus, Ithaca-London 1990, s. 27–53. 36 Duns Scotus, QQ. Metaph. (ed. St. Bonaventure) IV, q. 2, n. 143: „alietate, inquam, non causata ab intellectu, nec tamen tanta quantam intelligimus cum dicimus 'diversae res'; sed differentia reali minori, si vocetur differentia realis omnis non causata ab intellectu". 37 Duns Scotus, Ord. II, d. 16, q. unica, n. 17 (ed. Vivès XIII, p. 43 a): „aliter Metaphysica concludens tales passiones de ente, et illas considerans, non esset scientia realis". 38 2.4.14: „ens [...] non dicit determinatam naturam, sed intime transcendit omnia". 39 2.6.10: „continentia in qua fundatur eius [entis] conceptus, aeque est in tota entitate secundum se totam". 188 Rolf DARGE oddzielona od podporządkowanych form"40 - stanowi odrzucenie nauki Szkota o realnej dystynkcji modalności (Modaldistinktion) i zastępuje ją koncepcją, wedle której treść bytu w rzeczy obejmuje łącznie realne modusy, na ile tu owa treść (in re) właśnie nie jest niczym innym niż wielorakością bytów w ich swoistej określoności41. Uzasadnienie wychodzi od tego, że „byt" wewnętrznie i istotowo zawarty jest w każdym realnym modusie i każdorazowym realnym określeniu, przez które rzeczy różnią się od siebie. To założenie uzasadnione jest w sekcji 2.4, a szczególnie w 2.5. Po wyjaśnieniu ratio entis w sekcji 2.4, w sekcji 2.5 wyraźnie zostaje postawione pytanie, „czy treść bytu transcenduje wszystkie treści i różnice podporządkowanych bytów, tak że jest ona w nich wewnętrznie i istotowo zawarta"42. W polu widzenia staje tu bezpośrednio nauka Szkota o ostatecznych dyferencjach i wewnętrznych modusach; explicite przytoczone zostają odnośne fragmenty tekstów z Ordinatio43. Suárez odrzuca tę naukę i wyczerpująco uzasadnia, dlaczego również ostateczna różnica i każdy wewnętrzny modus bytu sam jest realny i o tyle istotowo stanowi byt. Następujące bezpośrednio po tym wyjaśnienie metafizycznie miarodajnego pojęcia bytu (sekcja 2.4) nie przeciwstawia się temu ujęciu, lecz je właśnie implikuje: gdyż „nie zawiera się w tym to, że każda istotowość jest niedoskonała albo doskonała, pełna albo tylko cząstkowa, lecz tylko to, że jest ona realna. To jednak w sposób konieczny zawiera się we wszystkich rzeczach i modusach lub realnych różnicach"44. W konsekwencji Suárez odrzuca transcendentalną analizę Dunsa Szkota: przy kategorialno-pojęciowej analizie, która prowadzi od kompleksowych pojęć gatunku do najwyższych rodzajów, sensowne wydaje się postępowanie zorientowane na Arystotelesowy schemat potencji-aktu lub złożenia z materii-formy; pojęcie rodzaju przecież pozwala się faktycznie rozumieć jako kompositum z dającego się określić materialnego elementu: pojęcia rodzaju - i określającego elementu formalnego: różnicy tworzącej gatunek - które [owe elementy] nie zawierają się w sobie nawzajem. Ten myślowy schemat wydaje się jednak nie mieć sensu w odniesieniu do analizy, która wykracza poza kategorialny obszar 40 2.3: „Utrum ratio seu conceptus entis in re ipsa et ante intellectum sit aliquo modo praecisus ab inferioribus". 41 2.3.7: „dicendum est, conceptum entis obiectivum prout in re ipsa existit non esse aliquid ex natura rei distinctum ac praecisum ab inferioribus in quibus existit"; 2.3.13: „non recte infertur, quod etiam in re ipsa ratio entis prout est in singulis entibus non includat proprias rationes seu modos eorum [...] est enim [ratio entis in re quae mente concipitur] eadem realiter". 42 2.4: „Utrum ratio entis transcendat omnes rationes et differentias inferiorum entium, ita ut in eis intime et essentialiter includatur". 43 Cf. 2.5.2. 44 2.5.17: „in quo non includitur, quod illa essentia sit perfecta vel imperfecta, integra vel partialis, sed solum quod realis sit; hoc autem necesse est includi in omnibus rebus et modis, seu differentiis realibus"; 2.5.16: „Dicendum est ergo, ens inquantum ens intrinsece includi in omni ente, et in omni conceptu positivae differentiae, aut modi entis realis". 189Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów w kierunku bytu jako takiego, gdyż każde realne określenie jest istotowo bytem. Analiza Szkota chybia celu, usiłując transcendentalne określenia wyjaśniać wedle miary kategorialnego wzorca myślenia45. Dlatego w jej miejsce Suárez wprowadza inne postępowanie, w którym pojęcie bytu jako takie uzyskiwane jest w formie pewnego „stopienia" (confusio) pojęcia (sekcja 2.6). Kategorialne określenie, którym zaczyna się owo postępowanie (np. „substancja"), nie jest przy tym rozkładane na pojęcia, z których jedno nie zawiera drugiego; jest ono raczej sprowadzane poprzez c a ł o ś c i o w y pojęciowy ogląd i łączne ujmowanie do bardziej nieokreślonego (rozproszonego) pojęcia tej samej rzeczy. Dlatego wyodrębnione w ten sposób pojęcia mają się względem siebie nie jak forma i materia, określające i określane, lecz jako to, co reprezentuje rzecz dystynktywnie - w jej szczególnym sposobie bycia [Seinsweise] - względem tego, co t ę s a m ą c a ł ą r z e c z reprezentuje bez określania (confuse) - a więc wedle tego, w czym ona pozostaje w zgodzie ze wszystkim innym, o ile jest w ogóle bytem. Droga analizy transcendentalnej od najwyższych gatunków do „bytu" zaczyna się więc i kończy absolutnie prostym pojęciem46. Zgodnie z tym „byt" nie jest na odwrót bliżej określony przez kompozycję (względem) podporządkowanych mu pojęć - a więc tak, że wyjściowemu pojęciu „bytu" zostałoby coś dodane „z zewnątrz" w rodzaju pewnego „additio quasi partis ad partem" (2.6.7) - lecz przez w e w n ę t r z n e p o j ę c i o w e r o z w i n i ę c i e, tzn. przez całościowe, coraz bardziej określone, coraz wyraźniejsze pojmowanie tej samej rzeczy47. W każdym momencie tej interpretacji treść „bytu" 45 2.5.18: „tenet [proportio inter compositionem metaphysicam et physicam] in hoc quod nec genus differentiam, nec differentiam genus includit, sicut nec materia formam, nec formam materiam; si autem resolvendo metaphysicam compositionem pervenitur ad simplices conceptus non compositos ex genere et differentia, iam in illis respectu praedicatorum superiorum transcendentium non oportet servari praedictam proportionem, quia in eis iam non reperitur ille determinationis modus". Zob. na ten temat: R. Darge, „'Ens intime transcendit omnia'. Suárez' Modell der transzendentalen Analyse und die mittelalterlichen Transzendentalienlehren", Freiburger Zeitschrift für Philosophie und Theologie (47) 2000, s. 150–172, szczególnie s. 159–167. 46 2.6.10: „possit [...] abstrahi conceptus entis per solam praecisionem intellectus, quae non consistat quasi in separatione unius ab alio, scilicet formalis a materiali, vel materialis a formali, ut fit in abstractione generis a differentiis; sed quae consistat in cognitione aliquo modo confusa, qua consideratur objectum non distincte et determinate prout est in re, sed secundum aliquam similitudinem vel convenientiam quam cum aliis habet, quae convenientia in ordine ad conceptum entis est in rebus secundum totas entitates et modos reales earum, et ideo confusio seu praecisio talis conceptus non est per separationem praecisivam unius gradus ab alio, sed solum per cognitionem praecisivam conceptus confusi a distincto et determinato". 47 2.6.7: „hanc contractionem [...] non esse intelligendam per modum compositionis, sed solum per modum expressioris conceptionis alicuius entis contenti sub ente"; ibidem: „differunt [...] [conceptus formales] solum quia per unum expressius concipitur res, prout est in se quam per alium, quo solum confuse concipitur". 190 Rolf DARGE obecna jest wewnętrznie i istotowo. W interpretacji tej Suárez powołuje się na tradycję nauki o transcendentaliach poprzedzającą Szkota, którą przykładowo reprezentują rozważania Tomasza z Akwinu w De veritate q. 1, a. 1. Suárez cytuje ten fragment w całości dla potwierdzenia swojego własnego stanowiska48: „Pierwsze, co intelekt pojmuje poniekąd jako najbardziej poznane, a dokąd rozbiera on wszystkie pojęcia, jest «byt»; dlatego wszystkie inne pojęcia rozumu muszą zostać wyprowadzone z dodania do bytu (ex additione ad ens). Do «bytu» nie może być jednak dodane nic takiego, jak znajdująca się na zewnątrz natura - na sposób, w jaki różnica dodawana jest do gatunku; ponieważ każda natura jest istotowo bytem. Mówi się raczej o tym czy tamtym, że dodaje ono coś do bytu, o ile wyraża jego modus, który nie jest wyrażany przez słowo «byt»". Suárez w swoim rozumieniu transcendentalnej interpretacji bytu przyjmuje za podstawę ten model wewnętrznej modalnej eksplikacji bytu, pochodzący z okresu przed Szkotem. Na tym tle Suárez ostatecznie poddaje pod dyskusję w trzeciej Dyspucie teorię Szkota dotyczącą passiones entis. Ontologiczny status tych określeń stanowi problematykę pierwszej sekcji, której kwestią przewodnią jest pytanie: „Czy byt jako byt ma jakiekolwiek właściwości i (jeżeli tak) jakie one są?"49. Przy czym Suárez na pierwszy plan natychmiast wysuwa pytanie o model interpretacji. Wprowadzające, niejednoznaczne rozważania (3.1.1) przywodzą na myśl model akcydensu per se czy też realnej własności, na który zorientowana jest interpretacja Szkota, i pokazują, w czym tkwi problem: (1) passiones entis nie są, jak każda realna właściwość, realnie różne od swojego nośnika; (2) zawierają one w swoim określeniu istoty treść własnego nośnika - bytu jako bytu - nie tylko „jak coś, co dodane", lecz wewnętrznie i istotowo50. Jeżeli jednak nie są one żadnymi realnymi właściwościami, czy wówczas nie są jedynie rzeczami myśli (Gedankendinge) - a wówczas nauka o bycie jako takim czyż nie musi porzucić swoich roszczeń do bycia ścisłą nauką realną? Zadanie takiej nauki polega przecież właśnie na tym, by wykazać realne właściwości swojego przedmiotu (die realen Eigentuemlichkeiten ihres Subjekts). By sprostać temu 48 2.6.8: „Talem modum explicandi hanc rem indicavit D. Thomas, quaest. 1 de Verit, art. 1 dicens: 'quod primo intellectus concipit quasi notissimum, et in quo omnes conceptiones resolvit, est ens, nde oportet quod omnes aliae conceptiones intellectus accipiantur ex additione ad ens; sed enti nihil potest addi quasi extranea natura per modum quo differentia additur generi, quia quaelibet natura essentialiter est ens; sed secundum hoc aliqua dicuntur addere supra ens, in quantum exprimunt ipsius modum, qui nomine ipsius entis non exprimitur'". 49 3.1: „Utrum ens in quantum ens habeat aliquas passiones, et quales illae sint". 50 3.1.1: „Repugnat ergo esse proprietatem realem entis realis ut sic, quia si est proprietas realis, ergo ens est de essentia eius; si autem ipsa est proprietas entis, ens non potest esse de essentia eius, quia, ut dicebamus, subiectum non potest esse de essentia passionis. Rursus id, quod est essentialiter ens, non potest ex natura rei distingui ab ente, ut supra generaliter probatum est; ergo nec potest esse passio entis". 191Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów wymaganiu, Szkot zinterpretował passiones entis wedle modelu kategorialnego proprium. W swoim rozumowaniu Suárez konsekwentnie rozwija zaczęte w drugiej Dyspucie transcendentnalno-teoretyczne założenie (Ansatz). Powołując się na Tomasza, wyciąga najpierw bezpośrednie konsekwencje z radykalnej wewnętrznej transcendencji bytu: „Byt jako taki nie może mieć prawdziwych i całkowicie realnych właściwości, które realnie (ex natura real) są od niego różne", ponieważ każda realna właściwość wewnętrznie i istotowo jest bytem51. Tym samym upada interpretacyjny model Szkota. Następnie Suárez poszukuje drogi, która wykracza poza postawioną przez Szkota alternatywę. Tą alternatywą jest: albo passiones entis zostaną pomyślane jako pozytywne określenia rzeczy, realnie (formalnie) różne od siebie i od bytu jako takiego, albo muszą uchodzić za wyłączne produkty myślowe, tak że metafizyka nie może być nauką realną. Dla przezwyciężenia tej alternatywy Suárez rozdziela dwie kwestie, które dla Szkota są ze sobą bezpośrednio związane: (1) pytanie, czy passiones entis są realnie bytem, czy tylko rzeczami myśli, oraz (2) pytanie, czy różnią się one od siebie i od bytu jako takiego jedynie pojęciowo, czy też realnie52. To rozróżnienie stanowi w sekcji 2.3 konsekwencję przeprowadzonej krytyki w odniesieniu do poznawczo-metafizycznego fundamentu transcendentalnej analizy u Szkota. Dla Szkota oba pytania są nierozłączne, ponieważ różnica między prostymi dystynktywnymi pojęciami, jego zdaniem, wskazuje wciąż na realną różnicę odnośnych treści w rzeczy. Odpowiednio do tego dystynktywnie pojmowana właściwość nie może być realna, jeśli nie różni się ona od tego, co zawiera się w innych dystynktywnych pojęciach, przynajmniej na sposób formalnej nieidentyczności (Nicht-Identitöt). Tak więc wedle analizy predykatów, dokonanej przez Szkota, pojęcia bytu jako takiego i pojęcia jego passiones są pojęciami dystynktywnymi, z których jedno nie zawiera się w drugim. Jeżeli metafizyka ma być nauką realną, musi zostać uznana realna (formalna) różnorodność passiones entis w stosunku do bytu jako takiego53. Suárez nie akceptuje u Szkota ani jego podstawowego poznawczo-metafizycznego założenia, które dotyczy neotyczno-neomatycznego paralelizmu, ani jego pojęciowej analizy, wedle której passiones entis istotowo nie zawierają treści bytu; tym samym upada również dokonane przez Szkota założenie ich realnej (formalnej) różnicy w stosunku do 51 3.1.8: „Dico primo ens ut ens non posse habere veras et omnino reales passiones positivas ex natura rei ab ipso distinctas". 52 3.1.6: „observandum est, in huiusmodi attributis formaliter sumptis aliud esse, quod ipsa sint entia realia, vel rationis; aliud quod distinguantur re vel ratione". 53 Duns Scotus, Ord. II, d. 16, q. un., n. 17 (ed. Vivès XIII, p. 43 a–b): „distinguuntur tamen [passiones entis] ab invicem formaliter et quidditative, et etiam ab ente, formalitate dico reali et quidditativa; aliter Metaphysica concludens tales passiones de ente et illas considerans, non esset scientia realis". 192 Rolf DARGE bytu. Przypadek taki byłby do pomyślenia - i według Suáreza faktycznie tak się dzieje - kiedy to passiones entis tworzą realne atrybuty, nawet gdy różnią się one tylko pojęciowo od bytu jako takiego54. Ponieważ także i w tym przypadku pojęciowe rozróżnienie przecież nie polega na samej fikcji, lecz raczej na abstrakcji rozumu, w której rzeczywista rzecz (das Ding) uchwycona zostaje w sposób nieadekwatny. Byt jednak jest niezależny od naszego rozumu przez swoją bytowość, a w niej - w sensie ontologicznym - jest jednością, prawdą i dobrem: „Nawet jeśli duch nic nie myśli o rzeczach, złoto jest prawdziwym złotem, a p e w n a określona rzecz, tym odróżnionym od innego (to znaczy: transcendentalnie jednym - R.D.); i podobnie Bóg jest jeden i dobry"55. Tym samym, również przy założeniu istnienia samej różnicy pojęciowej56, charakter metafizyki jako nauki realnej pozostaje zachowany. Ale czym wówczas różnią się passiones entis od bytu jako takiego, co orzekają one o tej treści, którą istotowo zawierają? A w końcu, jaki mają one sens filozoficzny? W odpowiedzi Suáreza na te pytania docieramy bezpośrednio do historycznego tła jego stanowiska. To, co passiones entis dodają do bytu jako takiego, może - zgodnie z tym, co zostało powiedziane - nie być ani czystą fikcją, ani pozytywną realnością rzeczy, która jako taka przecież znów byłaby bytem. Tak więc istnieją dwie klasy realnych predykatów, które nie wyrażają żadnej pozytywnej realności w samej rzeczy: określenia negatywne oraz zewnętrzne nazwy (Benennungen) (denominationes extrinsecae); te ostatnie określają podmiot w odniesieniu do innego, który do niego się odnosi, jednakże poprzez to nie uzasadniają wewnętrznego bytu podmiotu - i tak , dla przykładu, Bóg nazywany jest przez stworzenia „Stwórcą", albo ściana jest nazywana czymś „ujrzanym" lub „widocznym" przez to, co odnosi się do niej, poznając za pośrednictwem zmysłu wzroku57. Takie 54 Druga uwaga w sekcji 3.1 wykazuje, że ten punkt widzenia w ogólności nie jest sprzeczny i z tego powodu jest reprezentatywny; 3.1.6.: „optime [...] fieri potest ut sint realia, quamvis non re, sed ratione distinguantur". Przyjęcie jedynie pojęciowej różnicy określenia przez jej realny nośnik nie tylko nie wyklucza realności tego określenia, lecz nawet ją implikuje; gdyż, co w żaden sposób nie jest realne, jest albo niczym, albo tylko ens rationis - a różnica między tym a realnie istniejącym [dem real Seienden] nie jest konstytuowana przez rozum, lecz znajdywana, nie jest więc jedynie pojęciowa, lecz realna. Cf. ibidem: „ut attributum sit sola ratione distinctum a reali subiecto, oportet quod sit attributum reale et non rationis tantum vel privativum; alioqui [...] plus quam ratione distingueretur, scilicet ut non ens ab ente, vel ut ab ente vero ens fictum". To rozróżnienie jawi się w wyprowadzonej w innym miejscu systematyce typów różnicowania (Sekcja 7.1) jako subforma distinctio realis realis negativa; cf. 7.1.7. 55 3.1.10: „quamvis enim mens nihil de rebus cogitet, aurum est verum aurum, et est una determinata res distincta ab aliis; et similiter Deus est unus et bonus etc." 56 3.1.12: „sola ratione ab ipso ente distinguerentur". 57 Cf. 3.1.7: „huiusmodi autem praedicata seu attributa videntur posse ad duo capita revocari. Unum est eorum, quae in negatione vel privatione consistunt [...] aliud est eorum quae consistunt in denominationibus extrinsecis sumptis ex rebus ipsis, quomodo dicitur Deus creator ex tempore, vel paries visus , etc." 193Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów określenia tworzą transcendentalne atrybuty przez to, co dodają do bytu: wyrażają one - jak unum, które formalnie orzeka o niepodzielności bytu - tym sposobem albo określenie negatywne, albo też - jak verum i bonum - nazwę czegoś innego58. Negacja lub zewnętrzna nazwa, które za każdym razem one dodają, wyraża jedynie pojęciowo rozróżnialny aspekt bytu, który przysługuje każdemu bytowi, ale nie jest jeszcze wyrażony w pojęciu bytu jako takiego. Koncepcja ta świadomie i celowo nie nawiązuje do Szkota; podejmuje ona raczej wcześniejszą tradycję nauki o transcendentaliach. Widoczne jest to przede wszystkim na przykładzie modelu interpretacji, który legł u jej podstaw. Suárez wskazuje na słynną wypowiedź z czwartej księgi Metafizyki o stosunku bytu i jedności, która to wypowiedź była regularnie wykorzystywana przez średniowiecznych autorów jako punkt wyjścia w wyjaśnianiu ogólnego stosunku między transcendentaliami: „Byt i Jedność są zatem tym samym i tej samej natury w tym sensie, że następują po sobie [...], a nie w takim znaczeniu, że są określane tą samą definicją (logos)"59. Stosunek charakteryzują więc dwa momenty: (1) rzeczowa identyczność bytu i jedności oraz (2) ich pojęciowa różnorodność. Są one, w poprzedzającej Szkota tradycji interpretacji, odnoszone względem siebie, w sensie pojęciowej wykładni bytu, przez jedność, bez realnej dyferencji. Reprezentatywna dla tej tradycji jest wykładnia św. Tomasza, na którą w związku z tym wyraźnie wskazuje Suárez60. Wedle tego jedność dodaje bytowi jedynie moment pojęciowy - negację bytu podzielonego (das Geteiltsein)61. Jeżeli więc nawet negacja jest tylko samym ens rationis62, to przecież jedność jako taka nie jest ens rationis, ponieważ wyraża ona n i e t y l k o byt niepodzielny (das Ungeteiltsein), lecz także określa sam byt. „Jedność" orzeka właśnie b y t n i e p o d z i e l o n y (das ungeteilte Seiende) albo b y t, o i l e j e s t o n n i e p o d z i e l o n y63. Podobnie sprawa ma się, według poglądu Tomasza, z innymi transcendentalnymi określeniami bytu; każde z nich określa sam byt i to w taki sposób, że poza treścią bytu wyrażony zostaje w ogólności określony pojęciowo rozróżnialny aspekt bytu64. W ten sposób każde passio entis osiąga pewien rodzaj wykładni - eksplikacji - natury bytu jako takiego. Tomasz, co prawda, nie używa wyrażenia explicatio entis lub explicatio naturae 58 Ibidem: „nihil aliud dicere possunt, nisi aut negationem, aut privationem, vel aliquam habitudinem seu denominationem extrinsecam". 59 Arystoteles, Metafizyka, IV, 2, 1003b22–24. Zob. również: J. Aertsen, „Die Lehre von den Transzendentalien und die Metaphysik", Freiburger Zeitschrift für Philosophie und Theologie 35 (1988), s. 304–307. 60 3.1.11: „ita videtur rem hanc plane exponere D. Thomas". 61 Tomasz z Akwinu, In IV Metaph., lect. 2, n. 560 (ed. Marietti): „superaddens indivisionis rationem, quae cum sit negatio vel privatio, non ponit aliquam naturam enti additum". 62 Ibidem: „negatio vel privatio non est ens naturae sed rationis". 63 Ibidem: „unum [...] ipsum ens designat, superaddens indivisionis rationem"; n. 553: „est enim unum ens indivisum". 64 Ibidem, n. 553: „significant omnino idem, sed secundum diversas rationes". 194 Rolf DARGE entis. Pojawia się ono w omawianym kontekście u Suáreza, który w tym sensie wyjaśnia tekst Arystotelesowski65. Ta interpretacja wyraźnie odróżnia Suáreza w jego późniejszych rozważaniach kwestii transcendentalnej jedności (sekcja 4.1) od poglądu reprezentowanego przez Szkota. Według niego, jedność wyraża, co prawda, negację - orzeka o wewnętrznej niepodzielności bytu (innere Ungeteitheit des Seienden) i jego oddzieleniu (Abteilung) od innego - oznacza jednak przy tym realną doskonałość, która od bytu jako takiego jest różna nie tylko pojęciowo, lecz także realnie; jedność więc dodaje bytowi w realny sposób doskonałości66. Zgodnie z tym nie można powiedzieć, że transcendentalne atrybuty bezpośrednio eksplikują byt jako taki. Suárez nie szuka uzgodnienia z takim ujęciem; jest ono, jak krótko zauważa w swoich wywodach w sekcji 3.1 - które właśnie omawialiśmy - „wystarczająco odrzucone"67. Suárez rozumie stosunek „bytu" tak, jak rozumie go Tomasz: „jedność" jako reprezentatywną również dla prawdy i dobra. Pojęciowy aspekt, w którym w ogólności przedstawiają one byt, nie jest jednakże negacją, lecz za każdym razem pozytywnym stosunkiem do czegoś innego: „prawda" określa byt w stosunku do rozumu, który rozpatruje go lub może go rozpoznać jako to, czym on jest - „dobro" określa byt w stosunku do woli; to implikuje byt, o ile ma on w sobie coś, na podstawie czego może być upodobany68. Interpretacje nawiązują do przekazanego tradycją dzieła o „relacjonalnych" (von den „relationalen") transcendentaliach, które w nowszych badaniach uchodzi za innowacyjny przyczynek Tomasza do nauki o transcendentaliach w XIII stuleciu69. W sensie tej koncepcji, którą Tomasz najbardziej wyczerpująco rozwija w De veritate q. 1, a. 1 oraz q. 21, a. 1, „prawda" i „dobro" za każdym razem wyrażają ogólny sposób przejawiania się bytu (eine allgemeine Seinsweise), który dotyczy bytu w jego pozytywnym przyporządkowaniu do innego - przynajmniej według jego możliwej zgodności z jedną z racjonalnych 65 3.1.11: „Hanc conclusionem indicasse mihi videtur Arist., 4 Metaph., cap. 2, simul dicens, ens et unum eamdem dicere naturam, et nihilominus non idem formaliter significare; quia nimirum unum de formali addit negationem, quam non dicit ens; per eam vero nihil aliud explicatur, quam ipsamet natura entis". 66 Duns Scotus, QQ. Metaph. IV, q. 2, n. 80 (ed. St. Bonaventure 1997, 339): „privatio nullam perfectionem ponit; unitas ponit"; ibidem, n. 143, p. 355: „[...] non tamen realiter differens [ab ente] quod sit alia natura, sed ... differentia reali minori, si vocetur differentia realis omnis non causata ab intellectu". Zob. w tej kwestii J. Aertsen, „Being and One: The Doctrine of the Convertible Transcendentals in Duns Scotus", Franciscan Studies 56 (1998), s. 47–64. 67 4.1.1: „Scotus [...] qui docet unum addere supra ens aliquid positivum ex natura rei distinctum ab ente. Sed haec sententia quantum ad distinctionem ex natura rei inter ens et id, quod unum addit supra ens rejecta sufficienter est praecedente disputatione et plane repugnat Aristoteli, 4 Metaph., cap. 2". 68 3.1.11: „significant [...] ens sub quadam habitudine ad aliud, scilicet quatenus in se habet unde ametur aut vere cognoscatur". 69 Patrz na ten temat: J. Aertsen, Medieval Philosophy..., s. 102–105, 243–334. 195Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów i zasadniczych mocy ludzkiej duszy. Zgodność z rozumem wyraża „prawdę", zgodność z odpowiednią możnością dążenia (das Strebevermoegen) - „dobro"70. Objaśnienie podane przez Suáreza nie umieszcza ontycznej podstawy określeń w sposób szczególny w relacji do ludzkiej duszy i o tyle nie odpowiada dokładnie Tomaszowemu rozumieniu; ponadto koncepcje te nie są całkiem zgodne w rozumieniu owej ontycznej zasady. W miejsce bytowego aktu (der Seinsakt) Suárez przyjmuje realną istotowość (die Wesenheit) z jej przyporządkowaniem do niezależnej od myśli egzystencji. Różnice w kwestiach szczegółowych nie mogą jednak przysłonić wspólnoty zasadniczej myśli. Suárez sam wskazuje na dzieło Tomasza71, a swoją interpretację najwyraźniej rozumie w całości jako jego wyjaśnienie72. Na tym tle Suárez rozumie i wyjaśnia ostateczny filozoficzny sens owego transcendentalno-pojęciowego dodania (Hinzufügung). Przez owo dodanie eksplikowana jest doskonałość, która już zawsze przysługuje bytowi jako takiemu - lub też bytowości - z samej jego natury73. Eksplikacja dokonuje się przy tym nie w odniesieniu do czegoś realnego, co byłoby dodane bytowi jako takiemu, lecz właśnie „zgodnie z formalną lub istotową treścią samego bytu"74. To znaczy: natura bytu jako takiego pomyślana jako doskonałość tworzy bezpośredni przedmiot transcendentalnej eksplikacji i jej wewnętrzny punkt wyjścia, który w tej eksplikacji zawsze pozostaje obecny. Ten bezpośredni i wewnętrzny stosunek explicans do explicatum jest charakterystyczny dla transcendentalnej wykładni bytu. Tym samym różni się ona od owej innej formy udostępnienia bytu ( Seinserschliessung), która doskonałość określonej istoty wyjaśnia na podstawie jej realnych własności i istotnych akcydensów lub właściwości (propria, proprietates). Na tej ostatniej drodze rozpoznaje się najpierw ową własność (Eigenschaft) i tylko przez to, bezpośrednio, leżącą u podstaw naturę, o ile znajduje ona wyraz w tejże własności. Takie postępowanie wydaje się mieć sens w obszarze form k a t e g o r i a l n y c h, natomiast nie ze względu na naturę bytu jako takiego, ponieważ nie ma niczego, co nie jest wewnętrznie i istotowo bytem. Stąd ostatecznie wynika znaczenie transcendentalnych atrybutów dla metafizyki, tak jak rozumie to Suárez. Całkowicie proste formy - a do nich należy w pewien sposób również natura bytu jako takiego - otwierają się przed naszym umysłem niezupełnie same z siebie i same w sobie. Do ich zrozumienia prowadzi tylko jedno badanie, które wyjaśnia ich naturę przez zaprzeczenie lub stosunek 70 Tomasz z Akwinu, De veritate q. 1, a. 1: „convenientiam ergo entis ad appetitum exprimit hoc nomen bonum...convenientiam vero entis ad intellectum exprimit hoc nomen verum". 71 3.1.11: „videtur rem hanc plane exponere divus Thomas citatis locis". 72 3.1.4: „Haec est sententia D. Thomae, dict. q. 1 de Verit., art. 1 et q. 21, art. 1 [...] et in rigore est vera, indiget tamen explicatione". 73 3.1.11: „per ea [...] explicatur realis positiva perfectio entis, non secundum aliquid reale superadditum ipsi enti, sed secundum ipsammet formam seu essentialem rationem entis". 74 Ibidem: „secundum ipsammet formam seu essentialem rationem entis". 196 Rolf DARGE do innego. W ten oto sposób nauka o bycie jako takim wykłada swój przedmiot w transcendentalnych atrybutach. Wszelka treść, jaką dodają one bytowi jako takiemu, służy naszemu racjonalnemu wglądowi w naturę lub istotową doskonałość bytu jako bytu. W tej funkcji transcendentalne właściwości mają dla metafizyki wybitne znaczenie; i w ogóle mają tylko to znaczenie dla omawianej nauki75. 4. WNIOSKI Ukazany w nowszych badaniach obraz Suáreza, który podąża za scientia transcendens u Szkota i przekazuje je nowożytnej ontologii, wydaje się, na podstawie dokonanych obserwacji, wymagać korekty. Suárez wprawdzie przejmuje od Szkota pojęcie bytu, lecz kreśląc teorię transcendentaliów nie nawiązuje do jego projektu. Suáreza pojęcie transcendentalności bytu, rozumienie przez niego transcendentalnej metody analizy pojęciowej, jak i determinacji bytu, a w końcu jego interpretacja transcendentalnych atrybutów i ich ontologicznej funkcji zasadniczo różnią się od tych, jakie znajdujemy u Szkota. I Suárez jest świadomy tej różnicy aż do szczegółów. W przeciwieństwie do Szkota odrzuca on w ciągłej, planowo i systematycznie przeprowadzanej rozprawie nowe transcendentalno- -filozoficzne założenia. Zawiera w niej program w e w n ę t r z n e j transcendentalno-pojęciowej eksplikacji natury bytu jako takiego. Nie da się tego dokonać, przyjmując założenia Szkota, gdyż wymaga to przezwyciężenia elementarnych modeli myślowych, na które zorientowana jest jego scientia transcendens: modelu kompozycji w analizie transcendentalno-pojęciowej oraz modelu realnej właściwości (proprium/per-se akzidens) w wyjaśnianiu transcendentalnych atrybutów; oba modele są zaczerpnięte z myślenia kategorialnego, dlatego nie dopuszczają one do zasadniczej myśli (der Kerngedanke) dotyczącej transcendentalnej eksplikacji bytu - przyjęcia, że ratio entis zawarte jest wewnętrznie i istotowo w eksplikującym. Koncepcja wykładni bytu osiągniętej bezpośrednio poprzez passiones entis tworzy, według Suáreza, drogę pośrednią, na której z jednej strony - w przeciwieństwie do ujęcia Szkota - może być pomyślana wewnętrzna transcendencja i nieograniczoność bytu w sposób radykalny również w odniesieniu do tych „własności" bytu jako takiego, a z drugiej strony, chociaż dodania (Hinzufügungen) wchodzą jeszcze w grę tylko jako pojęciowe, metafizyka może być zachowana jako nauka realna. Już przez samo tylko wykazanie rozróżnialnych pojęciowo transcendentalnych określeń metafizyka dokonuje prawdziwego wyjaśnienia natury bytu jako takiego. 75 Ibidem: „omnis haec attributorum ratio eo tendit, ut perfectius a nobis cognoscatur et explicatur entis natura; alioqui frustra esset et impertinens ad scientiam entis". 197Suáreza Disputationes Metaphysicae i średniowieczne teorie transcendentaliów Jednakże w całkiem podobny sposób zadanie i drogę transcendentalnej interpretacji bytu określała nauka o transcendentaliach z czasów przed Szkotem. Jej eksponentem w rozważaniach wydawał się Tomasz. Jak się okazało, Suárez świadomie przejmuje tę tradycję nauczania. Tym samym wydaje się, że zmierza on do alternatywy konkurencyjnej wobec scientia transcendens Szkota i wychodząc od nowej - dzielonej ze Szkotem - podstawy przyjęcia jedności oraz istotowego (washeitlich) charakteru ratio entis nawiązuje do nauki o transcendentaliach z okresu przed Szkotem, kontynuując ją w postaci dopasowanej do nowego pojęcia bytu. Projekt Suáreza pod tym względem możemy zatem wpisać w historię oddziaływania teorii transcendentaliów sięgającą czasów Szkota, jak i wcześniejszych czasów Tomasza. Z języka niemieckiego przełożył Seweryn Blandzi Seweryn BLANDZI, Polska Akademia Nauk, Warszawa. E-mail: rekta@pro.onet.pl