A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FOLIA G ERM A NICA 3, 2002 Joanna Jablkowska MIĘDZY LITERATURĄ I NIEMCOZNAWSTWEM O BADANIACH NAUKOWYCH PROF. ZW. DR. HABIL. KRZYSZTOFA A. KUCZYŃSKIEGO Profesor Krzysztof A. Kuczyński od wielu lat pełni funkcję kierownika K atedry Literatury przy łódzkiej germanistyce. Urodził się 2 kwietnia 1948 r. w Jeleniej Górze, następnie mieszkał z rodzicami we Wrocławiu a od 1955 r. w Łodzi. Ojciec był profesorem, historykiem mediewistą. Do szkoły podstawowej i średniej profesor Kuczyński uczęszczał w Łodzi. Tutaj też ukończył studia germanistyczne. Pracę magisterską pisał pod kierunkiem prof, dr hab. Marii Kofty. Po zatrudnieniu w Uniwersytecie Łódzkim (1971) bardzo szybko sprecyzował swe zainteresowania naukowe, które dotyczą przede wszystkim polsko- -niemieckich kontaktów w dziedzinie kultury i literatury. Niektórym wówczas wybranym preferencjom pozostał wierny do dziś. Rozprawę doktorską pisaną pod kierunkiem prof. dr. hab. Arno Willa ukończył już w 1975 r. Zajął się w niej obrazem Polski w literaturze NRD (Polska rzeczywistość powojenna w prozie NRD lat 1960-1975). Problematyce polsko-niemieckiej poświęcił prof. Kuczyński także swą pracę habilitacyjną pt. Recepcja literatury Republiki Federalnej Niemiec w Polsce 1949-1979, Łódź 1981. Kolokwium habilitacyjne odbyło się we Wrocławiu w 1981 r. Jeszcze przed habilitaq'ą był p.o. kierownika Zakładu Historii Literatury Niemieckiej XX wieku, a w 1984 r. zostaje kierownikiem Katedry Literatury Niemieckiej. Od 2001 r. kieruje Katedrą Badań Niemcoznawczych. W 1993 r. uzyskuje tytuł profesora i mianowanie na profesora zwyczajnego. Zainteresowania badawcze profesora Kuczyńskiego można podzielić na kilka klarownych zakresów. Pierwszy, moim zdaniem najważniejszy, określiłabym jako polonica w krajach niemieckiego obszaru językowego i germanica w Polsce. Profesor od początku swej pracy naukowej interesował się stosunkami kulturalnymi między Polską a Niemcami i wzajemną recepcją literatury. Do tego obszaru należą zarówno praca doktorska, jak i habilitacyjna, a także szereg innych publikacji. Wokół doktoratu powstało kilka prac na temat stosunków literackich i kulturalnych między Polską i NRD: Polonica w twórczości pisarzy NRD lat sześćdziesiątych, AUL, 1978, S. I, z. 22, s. 13 25; Temat polski w literaturze NRD, „Prace Polonistyczne" XXXIV/1978, s. 167-196; Motyw przyjaźni polsko-niemeckiej a problem uprzedzeń narodowościowych w młodej prozie NRD, AUL, 1979, S. I, z. 59, s. 21-33. Praca nad habilitacją zaowocowała natomiast szeregiem publikacji na temat recepcji literatury RFN w Polsce i polskiej w RFN , np.: Die BRD-Literatur in der VR Polen (1949 1976), Probleme der Literatursoziologie und der literarischen Wirkung, Hrsg. v. Th. Höhle und D. Sommer, Halle 1978, s. 106-115; Literatura polska w RFN (1949-1975), „Germ anica Wratislavicnsia" , 31/1979, s. 95-111; „Die erste Polka" llorsta Bienka na tle literatury zachodnioniemieckiej w Polsce i O niektórych aspektach recepcji literatury Republiki Federalnej Niemiec w Polsce 1949-1979, AUL, FL, 4/1981, s. 3-21 i 23-53; Literatura Republiki Federalnej Niemiec w Polsce 1949-1956, AUL, FL, 5/1982, s. 3-18. Szerzej zakrojonej tematyce literackich związków między Polską i Niemcami poświęcona jest książka Prawda i mit. Studia i szkice z polsko-niemieckich stosunków literackich. Warszawa 1990, tom zbiorowy Deutsch-polnische Literaturbeziehungen des 19. Und 20. Jahrhunderts 1980 oraz wiele drobniejszych publikacji, np. Richard Maria Werner und sein Lemberger Iíebbel-Kreis. Hebbel-Forschung in Polen. Hebbel-Jahrbuch 1988, s. 127-131 lub Zwischen Herder und Grass. Deutsche Literaturforschung in Polen in den achtziger Jahren, Funktionsbestimmungen und Wirkungsmoglichkeiten der Literatur. Hrsg. v. Z. Swiatłowski. Rzeszów 1991; Wyodrębnić tu należy omówienia przekładów starszej literatury polskiej na język niemiecki: Literatura polska w przekładach niemieckich w latach 1880-1900, Studia Historica Slavo-Germanica, 1985, t. 14, s. 261-269; Adam Mickiewicz in deutscher Übersetzung, [w:] Adam Mickiewicz. Der grosse Dichter der polnischen Nation, red. G. Wytrzens. Wien 1998, s. 68-74 lub Józef Ignacy Kraszewski w przekładach niemieckich do roku 1939. Przyczynek do polsko-niemieckich stosunków literackich w X IX i X X wieku, „Studia Historica Slavo-Germanica" , XV/1989, s. 185-191. Bardzo istotnym aspektem badań nad stosunkami między polską i niemieckojęzyczną kulturą i literaturą są w działalności naukowej profesora Kuczyńskiego prace na temat kontaktów polsko-austriackich. Zwróciłabym tu uwagę na artykuły publikowane w Polsce i Austrii: Tematyka polska w literaturze austriackiej po 1945 r., [w:] Wiktoria Wiedeńska i stosunki polsko-austriackie 1683-1983, red. W. Sladkowski, A. A. Witusik. Lublin 1983, s. 246-258; O Polsce nad Dunajem. Polska w literaturze austriackiej po 1945 r., Akcent, 3/1983, s. 97-104; Ingeborg Bachmanns Polenreise, Ingeborg Bachmanns AuJ'nahme in der polnischen Literaturkritik i Ingeborg Bachmanns Rezeption in Polen. Materialien, AUL, FL 11/184, s. 111-121, 123-130, 145-150; Der literarische Transfer in Galizien Mittler-Verleger- -Zeitschriften (1867-1914), [w:] Galizien als gemeinsame Literaturlandschaft, Hrsg. v. F. Rinner und K. Zerinschek, Innsbruck 1988, s. 49-54; Polskie fale Dunaju. Tematyka polska w literaturze austriackiej po roku 1945, [w:] Szkice ze współczesnej literatury austriackiej, red. N. Honsza, Wrocław 1991, s. 129-139; Über die Grenzen hinaus... Zu einigen Mittlern der polnischen Literatur in Österreich und der österreichischen in Polen, Studia Niemcoznawcze UW, VI1/1993, s. 1947-1955; Polnische Literatur in Galizien. Zu einigen Mittlern und Übersetzern polnischer Autoren ins Deutsche, [w:] Munera Philologica. Giorgio Starnawski ab amicis collegis disciolis oblata, red. K. A. Kuczyński, Z. J. Nowak, H. Tadeusiewicz. Łódź 1992, s. 223-230; Popularyzatorzy literatury polskiej w Austrii po 1945 roku, „Pamiętnik Literacki" (Londyn), XX/1995, s. 109-156; Österrechische Literatur in Polen. Entwicklungslinien nach 1945, [w:] Polnische Tage am Institut fü r Übersetzerund Dolmetscherausbildung der Universität Wien, Hrsg. v. D. Müller-Ort. Lodz 1997, s. 58-64. Ważnym osiągnięciem są trzy książki poświęcone tej tematyce: Ludzie i książki. Z polsko-niemiecko-austriackiego pogranicza kulturowego X X wieku. Piotrków Trybunalski 1995 i wydany z A. Kozłowskim tom Polskie fale Dunaju. Polsko-austriackie powinowactwa kulturalne. Częstochowa 1992 oraz z A. Kozłowskim i B. Miązkiem Polska-Austria. Drogi porozumienia. Łódź 1999. W kręgu zainteresowań profesora Kuczyńskiego znalazła się także pisarka i tłumaczka obecnie mieszkająca w Austrii, Gerda Leber- -Hagenau. Tom Gerda Leber-Hagenau a stosunki polsko-austriackie w X X 'v. (Łódź 1998) jest owocem konferencji zorganizowanej w Łodzi z udziałem gości polskich i austriackich. Na zamówienie Deutsches Polen-Institut w Darmstadt sporządził profesor Kuczyński bibliografię literatury polskiej, która ukazała się w tłumaczeniu niemieckim. Książkowe wydanie tej bibliografii nosi tytuł Polnische Literatur in deutscher Übersetzung von den Anfängen bis 1985. Darmstadt 1987. Jest to istotny wkład w prace na rzecz popularyzacji polskiej literatury w Niemczech, której najwybitniejszym mentorem jest pochodzący z Łodzi Karl Dedecius. Z Dedeciusem łączy profesora Kuczyńskiego wieloletnia znajomość i współpraca. Jemu też poświęcił kilka znaczących publikacji. Najważniejszymi z nich są monografia Czarodziej z Darmstadt. Rzecz o Karlu Dedeciusie. Łódź 1999 oraz tom zbiorowy: Karl Dedecius ambasador kultury polskiej w Niemczech. Łódź 2000, wydany razem z I. Bartoszewską. Tom jest podsumowaniem międzynarodowej konferencji poświęconej zasłużonemu tłumaczowi, którą profesor Kuczyński zorganizował w Łodzi w 1999 r. Ważnym aspektem sympozjum były nie tylko życie i twórczość założyciela Deutsches Polen-Institut, lecz także problemy translacji. Ambasadorzy kultury polskiej oraz pisarze polskiego pochodzenia mieszkający w Niemczech i w Austrii zajmują szczególne miejsce w pracy badawczej profesora Kuczyńskiego. Przybliżał w swych publikacjach nie tylko twórczość Dedeciusa i Leber-Hagenau, lecz także sylwetki Oskara Jana Tauschinskiego, Alberta Weissa, Gunthera Wytrzensa, Klausa Staemmlera , M arion Gräfin Dönhoff, Adama Zielińskiego i innych. Odrębnym działem działalności naukowej profesora Kuczyńskiego jest dzieło Gerharta Hauptmanna. Jest współzałożycielem Polskiego Towarzystwa im. Hauptm anna i zaangażowany jest w prace na rzecz muzeum G erharta Hauptm anna w Jagniątkowie. Już w 1990 r. zorganizował międzynarodową konferencję na temat jego twórczości, której wyniki opublikowane zostały w tomie Gerhart Hauptmann. Autor des 20. Jahrhunderts. W ürzburg 1991 (razem z Peterem Sprcnglem), a w roku 2001 wyszły dwa kolejne tomy zbiorowe: w Wiirzburgu Weggefährten Gerhart Hauptmanns. Förderer Biographen Interpreten (razem z K. Hildebrandtem) i w Wałbrzychu Carl i Gerhart Ilauptmannowie a dziedzictwo kulturowe Europy (razem z E. Białkiem). Nie tak wnikliwie jak Hauptmannem, ale konsekwentnie, zajmuje się profesor także sylwetkami innych pisarzy niemieckich: H. Bieńka, H. H. Kirsta, G. Wallraffa, E. Wicherta. Istotne miejsce w pracy naukowej profesora Kuczyńskiego zajmuje badanie dziejów filologii germańskiej w Polsce. Nie tylko polonofile w Niemczech i Austrii, ale i popularyzatorzy niemczyzny w naszym kraju, naukowcy, uczeni germaniści znaleźli się w kręgu zainteresowań profesora Kuczyńskiego. Publikował artykuły o Zygmuncie Łempickim, Zdzisławie Żygulskim, Wilhelmie Szewczyku, Arno Willu, Michale Cieśli i innych. M ożna powiedzieć, że profesor Kuczyński jest kronikarzem polskiej germanistyki. Sumiennie dokumentuje nic tylko informacje o sylwetkach znanych naukowców, lecz także systematycznie publikuje bibliografię osiągnięć badawczych naszego środowiska. Tę działalność bibliograficzną rozpoczął tuż po doktoracie; najpierw gromadził bibliografię łódzkich germanistów, potem zajął się zbieraniem materiałów dotyczących całego kraju. W 1991 r. ukazał się pod jego redakcją tom Z dziejów germanistyki historyczno-literackiej Polsce. Studia i materiały, który zawiera także dwie bibliografie profesora. Od 1995 r. ukazuje się regularnie bibliografia polskich publikacji germanistycznych w Convivium. Profesor Kuczyński utrzymuje ożywione kontakty naukowe z wieloma ośrodkami w kraju i za granicą: z Deutsches Polen-Institut w Darmstadt, z partnerskimi uniwersytetami w Giessen, Regensburgu i Chemnitz, z Stiftung Gerhart-Hauptmann-Haus w Diisseldorfie, z Forschungsstelle Ostmittel-Europa w Dortmundzie czy z Bundesinstitut für ostdeutsche Kultur und Geschichte w Oldenburgu. W ostatnim dziesięcioleciu profesor Kuczyński żywo interesuje się też zagadnieniami niemcoznawczymi. Od 1994/1995 prowadził specjalizację niemcoznawczą na germanistyce łódzkiej, w latach 1993-1998 i od 2001 kieruje stworzoną przez siebie Katedrą Badań Niemcoznawczych (przy Instytucie Studiów Międzynarodowych UŁ). Tu zajmował się m. in. studiami nad dziejami niemieckiego Ostforschung, ostatnio zajął się także dziejami ludności niemieckiej w Łodzi. Profesor Kuczyński jest wychowawcą wielu pokoleń studentów, magistrantów i doktorantów zarówno z dziedziny historii literatury niemieckiej, jak i niemcoznawstwa. Wiele energii poświęcił profesor Kuczyński pracy „w terenie" . Zakładał i rozwijał ośrodki germanistyczne w mniejszych miejscowościach, czym przyczynił się do ożywienia życia kulturalnego słabszych regionów. Był kierownikiem Zakładu Filologii Germańskiej WSP w Częstochowie (1990-1992), a w latach 1993-1997 w Piotrkowie Trybunalskim. Opiekuje się kolegiami językowymi w Płocku i Włocławku. Z drugiej strony należy podkreślić, że profesor Kuczyński angażuje się też w „wielką" politykę. Dwa razy towarzyszył Prezydentowi RP w jego podróżach do Niemiec. Profesor Krzysztof A. Kuczyński jest członkiem wielu towarzystw naukowych, m. in.: ŁTN, Polskiego Towarzystwa im. Gerharta Hauptm anna, Stwarzyszenia Germanistów Polskich, Gerhart-Hauptmann-Gesellschaft, RaabeGesellschaft , Hebbel-Gesellschaft. Za swój dorobek naukowy oraz dydaktyczny został wyróżniony nagrodami Rektora UŁ, M inistra Edukacji Narodowej oraz bardzo prestiżową nagrodą im. Humboldta.