Flsf tarixi Transandantal Diyalektik: Gazâlî ve Kant Felsefelerinde Metafizik Eletirisi lyas Altuner* (Türkiy) Giri Her kültürün kendisini var klan bir düünce anlay ve onunla yükselen bir medeniyeti vardr. nsan denen varln kendini anlamas ve anlamlandrmas, bir düünü biçimi etrafnda örülür ve bu düünce gücü onun hayâllerini ve gerçeklie bakn ekillendirir. te bu durum da dünya algs dediimiz bir yaay biçimi olarak onu ekillendirir ve varlnn devam etmesinde ona yardmc olur. Bir amaca dayal olmayan hiçbir eylem, son tahlilde kalc ve insanlar deitirici olamaz. Bu nedenle felsefe adna yaplan sistemli düünülerle insanln ekillenmesi gayet doal karlanmaldr. Aratrmamzn önemi, imdiye kadar böylesine geni çapl bir benzerlie vurgu yaplmasna karn henüz elimizde bu konuya ilikin büyük çapta bir çalmann yoksunluundan ileri geliyor. Her ne kadar M. Amin Abdullah'n [1] ve A. Muhammed Felâhî'nin [4] bu konu hakknda yaplm çalmalar anlacak olsa da, bu çalmalarn ilki etik konusunu ele almas açsndan bizim konumuza biraz uzak ve ikincisi ise akl eletirisi balamnda olsa bile ele al biçimi ve verilen bilgiler açsndan eksik kalmaktadr. Ayrca Türkçe yazl kaynaklarda böyle bir çalmann yalnzca bir kitap bölümünde snrl ekilde ele alnm olmas [11] bir yana braklrsa, dilimizde Gazâlî ve Kant felsefeleri arasnda hep anlatlan ama hiç yazya dökülmeyen 49 - * stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü. Flsf v sosial-siyasi elmlr – 2011,  1 50 bir aratrma alan olmutur. Bu çalma bir yandan Dou ve dier yandan Bat kültürünün bir konuya yaklamn ve o yaklamlarn ne denli farkl oluunu gösterecektir. Ancak ne kadar farkl olursa olsun, ortada duran sorun ayn ise, varlacak nokta da ksmen ayndr. Ancak bak açlar her iki kültürdeki yaam biçiminin farkllndan dolay ayr olacaktr. Gazâlî'nin metafizik eletirisi dini duygular ön plana çkaran bir anlayla, yabanc kültürden alnan düünme biçiminin asl kültüre uygulanmasndan doan skntlardan ötürü ortaya çkan bir durumken, [6, Önzöz] Kant'n eletirileri felsefenin saltklna ve doallna aykr akl çkarmlar yapmaya kar çkmaktan kaynaklanr.[9, Önsöz] Bir yanda Gazâlî ve dier yanda Kant, her bakmdan farkl ama her bakmdan bir amaca hizmet eden iki gönüllü olarak kendi kültürel bak açlar ve konumlar gerei bu eletiriyi yaparken srf metafizii eletirmemiler, metafiziin neden kendi alanlarna ilikin yargda bulunamayacan göstermeye çalmlardr. Bu bakmdan biz, her iki filozofun felsefeye bak açlarna göre metafizik eletirilerine nasl yaklatna dikkat ederek, gerek Gazâlî gerekse Kant tarafndan ortaya konulan son derece çetrefilli ve son derece güç tartmalar konu dna çkmadan düzenli ve sistematik bir ekilde ele almaya çalacaz. Transandantal Diyalektik Kant'n deyimiyle metafizik sonu gelmez çekimelerin kavga alan olarak nitelenir [9, A v] ve bu alana ait söylemler bir tür çatklar mant olarak ele alnr. Konumuza adn veren diyalektik terimi Platon ve Hegel felsefelerindeki saltk anlamnda deil de Sofistlerin kullanmndaki eristik anlamnda deerlendirilir. Diyalektik burada döngüsel olarak akln içine dütüü yanlg biçimi ve ayn zamanda bunu düzeltmek amacyla yanl gösterme biçimidir. Diyalektikte hem tezin hem de antitezin kartnn olanakszl kantlanarak akln bir tür çatkya dümesi serimlenir. Aristoteles'in kulland anlamda diyalektik terimi, zanna dayal öncüllerden yola çkarak kesin bilgiyi elde etme sanat olarak anlatlabilir. Gazâlî tarafndan da kullanlan bu yöntemle felsefe eletirisi yapmak, teolojinin doasndan ileri gelen bir durumdur. Çünkü teolojik söylemlerin kendisi felsefeye göre Flsf tarixi 51 kabule dayal yani makbûlât içeren söylemler olmas bakmndan gerçek felsefe deil de tartmaya yönelik oluundan dolay cedel diye adlandrlmtr. Kant'n transandantal sfatn kullanmasnn nedeni, onun bütün duyu alglarnn dnda kullanlmasnda yani içlerinde duyuma ilikin olarak hiçbir tasarm bulunmayan ar, saf tasarmlarla ilgili olduu içindir. Bu tasarmlar bize hiçbir deneyim tarafndan verilmezler, salt akln a priori sunduu bilgilerdir. nsan bu bilgileri zihinsel ilemleri yoluyla elde eder. Diyalektik-Metafizik likisi Diyalektikle metafizik arasndaki iliki, Sokrates ve Platon'un bilgi kuramlar hakkndaki akl yürütmeleriyle balar. Bu akl yürütmelerin temelinde diyalektik diye bir sanat vardr ve bu sanatla zihinsel eyler belli kurallar dahilinde ele alnrlar. Platon kesin bilgiye, idealar dünyasna diyalektik akl yürütmeyle ulamaya çabalam ve felsefenin biricik yöntemi olarak diyalektii kurmutur. Ancak Aristoteles diyalektii gerçeklie giden yolun bir aamas saymakla birlikte, kesin bilgiye götüren yöntemi apodeiksis olarak nitelendirmi, diyalektii de bir tür san bilimi, endoksa olarak görmütür. Öncüllerin ilk ilkelerden ya da kesin eylerden olutuu kyas formuna Aristoteles tasmsal kant ya da apodeiktik kantlama demitir. O da Platon gibi Sofistik ve Eristik kantlama biçimlerini yok sayarak kesin ve doru bilgiye götüren bir yönteme bavurmutur. te bu yöntem ayn zamanda metafizik önermelerin temelini oluturacak biricik yöntem olacaktr. Aristoteles'in kategori öretileri ve akl ilkeleri hakkndaki görüleri, mantk biliminin konusu olmann yan sra varlk biliminin de konusudur, yani akln ilkeleriyle varln ilkeleri bir ve ayndr. Ancak Aristoteles metafizikte diyalektii kullanmaz, bunun yerine kesin öncüllerden olutuunu varsayd apodeiktik yöntemi kullanr. Çünkü apodeiksis, ilkelerden, arkheden hareket ederek doru bilgiye gider.[2] Kant felsefesinde ise diyalektik yöntem kesinlikle yanlsama mant olarak ele alnr. Bunun nedeni ise, Kant'n Sofistik ve Eristik felsefelerin yöntemi olarak diyalektii, yani bir tür tartmada güçlü savunmay doruya kar bir kartlk içinde görmesidir. Bu tür bir diyalektik kendisini abartl dilbilgisel söylemlerle hakl gösteren ve kar taraf yenerek kendisini doFlsf v sosial-siyasi elmlr – 2011,  1 52 rulamak isteyen sanat olarak karmza çkar. Oysa Kant'a göre böyle bir durum, gerçekliin doasna tümüyle aykrlk içindedir ve yanlglar mant-  olmaya mahkumdur. Peripatetik felsefe anlay slam dünyasnda da kendisine taraftar bulmu ve sonuç olarak Fârâbî, bn Sînâ ve bn Rüd gibi büyük filozoflar yetitirmitir. Felsefe slam dünyasna girer girmez din ile arasnda iddetli bir gerilim meydana gelmi, bu gerilim kendisini felsefe eletirisinin baskn çkmasyla birlikte dinden tarafa bir sükûnete brakmtr.[7, s.2] Bilimlerin anas ve kraliçesi olan metafizie kar derin bir soruturma balam ve bu soruturmann sonunda felsefenin biricik gerçeklik olduu sav büyük çapl bir eletiriye tabi tutulmutur. Gazâlî ve Metafiziin Kesinsizlii Gazâlî tarafna geldiimizde, bu tartma mantnn teologlar tarafndan skça kullanldna ahit oluruz. Zira teolojinin en temel görevi kendi kutsal metinlerinde geçen söylemlerin doruluunu her kesime inandrmaktr. Öyleyse bu tür inandrma eilimi, içinde bir dorulama ve çürütme mantn da barndracaktr. Meaî felsefenin temel iddias, varlk alanna ilikin soruturmann gerçeklii ele alan üç yöntem yani sofistik, diyalektik ve apodeiktik yöntemlerle yaplabileceidir. Metafiziin ilk ilkeleri verirken temele koyduu mantksal örgü, gerçekliin yalnzca kesin öncüllerden kurulu apodeiktik yani burhanî akl yürütmeler ile elde edilebilecei biçimindedir.[3, s.131132] Metafiziin ilkeler bilimi oluunun Gazâlî ve dier kelam bilginleri tarafndan yadsnmas, metafiziin salt akln ilkeleriyle ilahiyat alanna ait söylemde bulunmaya kalkmasndan dolaydr. Çünkü metafizikçiler, gerçeklii salt akln verileriyle kavrayabileceklerini öne sürmüler, bu anlamda burhanî yöntemi kullanarak bütün bir varl anlamada tek geçerli yolun mantktaki apodeiktik kyaslar olduunu öne sürmülerdir. Gazâlî'nin yapt ey, bu filozoflarn biricik yöntem olarak gördükleri burhana ilikin tutumlarn ilahiyat alannda sürdürememelerini göstermek için birtakm soruturmada bulunmaktr. [6, II. mukaddime] Gazâlî transandantal alana ilikin bilgileri elde etmede metafizikçilerin kulland yönteFlsf tarixi 53 min pek tutarl olmadn, metafizikçilerin bizzat kendilerinden örnek vererek çürütmeye çalr. Gazâlî'nin iddias, felsefecilerin metafizik konusunda apodeiktik yönteme bavurmadklar, daha dorusu bu ii uygulayamadklardr. Zira apodeiktik yöntemde bir orta terimin bulunmas zorunlu iken metafizikçiler bunu yapmamlardr. Örnein Tanrnn bilgisinin zorunlu oluunu belirten bir orta terim bulunmamakta ve filozoflarn söylemleri kendi kendilerini yalanlamaktadr. [5, Bölüm 2, s. 7.] Bunun yan sra ruh ve özgürlük konular da metafiziin temel konular arasnda yer alr. Gazâlî'ye göre filozoflar insan aklnn gücünün yetmeyecei bir alan olarak niteledii metafizik hakknda filozoflarn öne sürdükleri görüler çou durumda yanltr. Çünkü metafizie ait bilgileri ancak metafizik alana hâkim olan bir ey verebilir ki, o da Tanrnn kelamdr. Meaîlerin kullandklar apodeiktik yöntem ancak görünen varlklar arasnda yani tabiat bilimlerinin konusuna dâhil olan varlklar arasnda genel geçer bir hüküm verebilir. Oysa fizik ötesinin bilinmesi görünen varlklara ilikin kyasn bu alana uygulanmasyla bilinemez. Gazâlî, metafizikçileri mantn kavramlarn gerçek varlklar olarak düünme konusunda eletirmektedir. Çünkü Aristoteles düüncesine göre varolmak belli bir açdan bireylemek yani töz olmaktr. Töz ise mantktaki ilk kategori olarak kendisini kavramla özdeletirmeyi mümkün klar. Buna göre metafizikçiler kavramlarn gerçekliini savunmakla metafizie ait birtakm söylemlerinde, özellikle Tanr hakkndaki konumalarnda yanlmlardr. Örnein imkânn gerçek varl varsa imkânszln da varl olmas gerekir ki, hiçbir imkânszlk gerçek bir varla karlk gelemez. Aknsal alan hakknda akln yönetiminde bir öngörüye sahip olmak ve bunu gerçekliin kendisi olarak göstermek Gazâlî'ye göre saçmadr. [6, 17. Mesele] Onun eletirilerinin en temel amaçlarnn banda gelen ey ise, metafizikçilerin Tanrnn bildirdii ilahi yasalar açklarken kendi akllarna güvenerek ilahiyat alann kukularla doldurmalardr. Filozoflarn görüleri vahyin bildirdii hakikati gizleyerek kendi kukulu görüleriyle insanlar kandrdn öne süren Gazâlî, salt akln snrlar dâhilinde ilahiyat alannda konuulamayacan belirtmektedir. Özellikle Tanrnn varl ve bilgisi, evrenin ezelilii ve dirilme konular, Gazâlî'nin filozoflar tam anlamyla yanlgda gördüü konulardr. Flsf v sosial-siyasi elmlr – 2011,  1 54 - Kant'n Eletirel Felsefesinde Metafiziin Konumu Metafizik eletirilerinin en ciddi olan Batda Kant tarafndan yaplandr. Çalmamzn temeli Kant'n deyimi olan transandantal diyalektik konusu etrafnda olduu için, onun eletirileri kapsaml ele alnacaktr. Kant'a göre salt akln kullanm asl maksad olan kanon deil de maksadn aan bir ekilde organon olacak biçimde ele alndnda, tartma konusu diyalektik olur. Yani salt akln bireimsel olarak ele almaya çalt gerçeklik alanna ait mantk alanna transandantal analitik ad, gerçeklikle dorudan ilikili olan akl aratrmasnn adyken, gerçeklii aklla kavranlamayan alana ait bireimsel yarglarda bulunma alan da transandantal diyalektik adn alr. [9, B 88–A 64] Kant, akln snrlarn çizmeye çalrken, akl ilkeleriyle hangi bilgilerin elde edilebileceini serimlemitir. Ona göre aklla bilinecek eyler, deneyimle elde edilen bilgilerdir. Kant, metafizii bir sava alan olarak görmekte ve bu alana ait yarglarmzn akln ilkeleriyle elde edilme imkânnn bulunmadn belirtmektedir. Kant'a göre akl belli kategoriler dâhilinde düünür ve bilgi elde eder. Metafizik sorunlarn balcalar olan Tanr, ruh ve özgürlük, akln salt kendisi yoluyla elde edilemez bir niteliktedir. Çünkü bu kavramlar akln kendisine açk deil, hatta tamamen kapaldr. Akln bilme gücü kavramlarn fenomenlere denk dümesiyle snrldr. Kant bilgiyi a priori ve a posteriori olarak ayrdktan sonra bir de analitik ve sentetik olarak ayrma tabi tutar. Yani bilgilerimiz birincide dolaysz ve ikincide deneyimle elde edilir ve bir eyin bilgi olmas için de özneye bir ey katmas gerekir. Baka bir deyile bilgilerimiz deneyimsel ve sentetik yarglardan olumaldr. Metafizik ilk ilkeleri verdiini iddia etmesi nedeniyle, metafiziin savlarnn bilgi olabilmesi için hem analitik hem de a posteriori yarglardan olumas gerekir. Ancak Kant'a göre analitik a posteriori bilginin imkân yoktur. Çünkü metafiziin iddias zaten onu a priori olmaya zorlarken, bilgi olmas için de deneyimsel olmasn zorunlu klar. Oysa böyle bir bilgi türünün olabilmesi için akln deneyimi amas yani kendinde eyi açkça alglamas gerekir. Zira akln algya kapal olan bir ey hakknda bilgi sahibi olmas imkânszdr. Kant, metafizii akln bir tür yanlsamas olarak görürFlsf tarixi 55 - ] ken, yine de akln metafizik olan düünmekten kesilemeyeceini öne sürer.1 [9, B 307-308] Akln antinomileri olarak bilinen bu durum karsnda metafiziin olgusal olann ötesinde bir kendinde varlk alanyla kurduu bant, böylece yanlsama olmaktan öte geçemeyecektir. Kant bunu kendi eletirilerine temel olan u mehur önermeden yola çkarak ileri sürmütür: "Görüsüz kavramlar bo, kavramsz görüler kördürler." [9, A 51/B 75] Bunun da temel dayana, akln a priori kategorilerinin yannda duyumlarn da a priori kategorilerinin olduudur. Duyumlarn a priori kategorileri olan uzay ve zaman, insan akln snrlandrrken, akln transandantal alanla olan ilikisini kurduu srada bo idelerle uram olacan göstermektedir. [9, Aknsal Estetik konusu Yanlg mant olarak görülen diyalektik, Kant'a göre olas bir eyi deil olmayan bir eyi öne sürmekten baka bir ey yapmamaktadr. Diyalektik çözümlemeler, bizi gerçekliin bilgisine deil sansna götürür. Her metafizik önerme özünde bir mutlaklk tadndan, metafizik biliminin de kendisini mutlak olarak ilan etmesi gayet doaldr. Ancak metafizik bu amaca akl yoluyla ulamaktan baka bir giriim içinde bulunamaz. Oysa akln kendisi, gerçekleri duyu deneyimleri ya da alglarnn kendisine dikte ettii kadaryla anlayabilir. [9, B 67] Eer akl kendinde ey dedii varln özünü kavram olsayd, deneyim konusuna girmeyen Tanr, ruh gibi ideleri dolayszca kavrard. Ama Kant'a göre böyle bir kavray sandan baka bir ey olmad gibi, bu san metafizikçiyi yanla sürükler. Kant, metafizii eletirirken onu bütünüyle aslsz ve bo ey olarak görmez, aksine metafizik Kant için de önemli bir alandr. Kant'n yapt ey, ontolojik metafiziin yerini epistemolojik metafiziin almas için uratr. Metafizikten ontolojinin ve mantn yanltc yarglar temizlenirse, metafizik de mantk da epistemolojiye kendisini brakacaktr. Kant'n söz konusu metafizii temizleme çabalarnn sonucu ahlak metafiziinin kapsn 1 Kant diyalektiin yanlsama olduundan u ekilde bahseder: "Diyalektii bir yanlsama mant olarak gösterdik. Bu onun bir olaslk öretisi olduu anlamna gelmez, çünkü olaslk yetersiz bir ekilde bilinen gerçekliktir ki, bilgisi yetersiz olmasna karn aldatc deildir, dolaysyla mantn analitik ksmndan ayrlmamaldr. Görüngü ve yanlsama da ayn olarak görülmemelidir." [9, B 350] Flsf v sosial-siyasi elmlr – 2011,  1 56 aralamasna yardmc olmutur. Kant, Tanr ve ruhun ölümsüzlüü konularnda özgür iradenin determinist doa yasalarndan ayr olarak varolduunu yani böyle bir idenin insann seçme gücüne dayal olarak gerçek olduunu söyler. Bu durum, Kant'n en yüksek iyi kavramna ulamasn ve ardndan da bu özgürlüü ve akabinde gelen mutluluu salayacak olan biricik varl yani Tanry kabul etmesini salayacaktr. [8] Kaynakça 1. Abdullah, M. Amin, The Idea of Universality of Ethical Norms in Ghazali and Kant, Ankara: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 1992. 2. Delice, Engin, Aristoteles Felsefesinde Tasmsal Tant ve Diyalektik likisi, Yaymlanmam Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. 3. Fârâbî, Kitâbu'l-Hurûf, thk. Muhsin Mehdî, Beyrut: Dâru'l-Mark, 1990. 4. Felâhî, A. Muhammed, Nakdu'l-Akl beyne'l-Gazâlî ve Kant, Beyrut: ElMuessesetu'l-Câmiiyye, 2003. 5. Gazâlî, Makâsdu'l-Felâsife, thk. Süleymân Dünyâ, Kahire: Dâru'l-Maârif, 1961. 6. Gazâlî, Tehâfutu'l-Felâsife, thk. Süleymân Dünyâ, Kahire: Dâru'l-Maârif, 1972. 7. Hourani, George F., "Introduction" to Averroes' On the Harmony of Religion and Philosophy, trans. & ed. George F. Hourani, London: Luzac & Company, 1976. 8. Kant, Immanuel, Critique of Practical Reason, trans. Thomas K. Abbott, London: Longmans & Green, 1889. 9. Kant, Immanuel, Critique of Pure Reason, trans. Norman Kemp Smith, New York: Random House, 1948. 10. Kant, Immanuel, Groundwork for the Metaphysics of Morals, trans. Allen W. Wood, New Haven & London: Yale University Press, 2002. 11. Yaran, Cafer Sadk, "Din Felsefesi Yapmann Dört Farkl Yolu", Çada ve Klasik Metinlerle Din Felsefesi, haz. Cafer Sadk Yaran, Samsun: Etüt Yaynlar, 1997. Ilyas Altuner Transcendental Dialectic: Critique of Metaphysics in the Philosophy of Ghazzali and Kant (summary) Our study aims to deal with different and similar conditions between Flsf tarixi 57 Ghazzali and Kant, as characters at whom can show two different thinking form and two different cultural structure in their thoughts, in the context of the same subject. The article investigates the stages of these two thinkers approaches to the topic of transcendental dialectic and tries to display that why and how two different cultural worlds incline to this subject. Keywords: Ghazzali, Kant, transcendental dialectic, metaphysics, critical philosophy.   	    :      -   ( )  	         -    -    , !"  	       ". # 	 $	!   % ! '   	%	  	  , !   , !'" '	  !        	 . 	 : - , , 	%	 	 	  ,   ,   . Ilyas Altuner Transendental dialektika: Qzali v Kant flsfsind metafizikann tnqidi (xülas) M+qal+ iki f+rqli t+f+kkür formasn v+ iki f+rqli m+d+ni strukturu öz düünc+ sisteml+rind+ t+c+ssüm etdir+n +xsiyy+tl+r olaraq Q+zali v+ Kant arasndak b+nz+r v+ f+rqli c+h+tl+ri eyni mövzu kontekstind+ t+dqiq edir. Mü+llif h+r iki filosofun transendental dialektika mövzusuna yanamasnn hans m+rh+l+l+rd+n keç+r+k realladn aradrr v+ iki m+d+niyy+t dünyasnn bu mövzuya hans motivl+rin t+siri il+ yön+ldiyini göst+rm+y+ çalr. Açar sözlr: Q+zali, Kant, transendental dialektika, metafizika, t+nqidi f+ls+f+.