Diametros 58 (2018): 87–91 doi: 10.13153/diam.1286 UZNANIE JAKO ZOBOWIĄZANIE – Tadeusz Gadacz – Jakub Kloc-Konkołowicz, Anerkennung alsVerpfl ichtung. Klassische Konzepte der Anerkennung und ihre Bedeutung für die aktuelle Debatte, Königshausen & Neumann, Würzburg 2015 Published online: 19 December 2018 Monografi a Jakuba Kloc-Konkołowicza podejmuje doniosły dla współczesnego życia społecznego problem uznania. Na jego wagę wskazuje coraz większe zróżnicowanie społeczne: kulturowe, religijne, polityczne, światopoglądowe, a także, jak pokazują Luc Boltanski i Laurent Thevenot1, aksjologiczne. Żyjąc w jednej przestrzeni społecznej, zamieszkujemy różne państwa-światy, które wymagają wzajemnego uznania. Państwo natchnione kieruje się wartością talentu, państwo opinii uzależnione jest od reputacji u innych, państwo handlowe ceni rzadkość dóbr będących przedmiotem rywalizacji, państwo domowe stawia na wartości takie jak prawość, wierność i szacunek, państwo obywatelskie wyżej wartościuje dobro wspólne niż własny interes, a państwo przemysłowe kieruje się najwyższą wartością użyteczności. Monografi a została opublikowana w języku niemieckim, gdyż odwołuje się zarówno do klasycznych koncepcji uznania w fi lozofi i niemieckiej, jak i współczesnych niemieckich debat w obszarze szkoły frankfurckiej, dotyczących tego pojęcia, w które autor monografi i wpisuje własny liczący się głos. Na monografi ę składa się wstęp, dwie części i zakończenie. We wstępie autor przedstawia zarys swojego projektu badawczego. Wskazuje w nim na zbieżność wzrastającego znaczenia idei uznania w budowaniu relacji i instytucji społecznych z jednej strony, oraz coraz większego zainteresowania tą ideą w fi lozofi i politycznej i społecznej, z drugiej. Pisząc o wzroście zainteresowania ideą uznania ma głównie na myśli fi lozofi ę niemiecką, która jest zasadniczym punktem odniesienia jego analiz. Co prawda przywołuje w swych badaniach także myślicieli angloi francuskojęzycznych, cytuje jednak tylko ich niemieckie przekłady. Pomija zatem ważną współczesną część debat poświęconych problemowi uznania w fi lozofi i francuskiej. Mam tu na myśli przede wszystkim Jeana Paula Sartre'a, który w swych dziełach Tadeusz Gadacz Wydział Humanistyczny Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie ul. Gramatyka 8a 30-071 Kraków e-mail: tgadacz@ifi span.waw.pl 1 Boltanski, Thevenot (1991). Tadeusz Gadacz ◦ Uznanie jako zobowiązanie 88 przeszedł podobną drogę, o jakiej pisze autor monografi i. W Bycie i nicości, inspirując się Heglowską relacją między panem i sługą, Sartre analizował pojęcie uznania w kategoriach agonicznych (walki). Ale już w napisanym kilka lat później dziele Cahiers pour une morale, odszedł od tej koncepcji na rzecz wzajemnego uznania dwóch równorzędnych wolnych podmiotów. Problemem uznania zajmował się w fi lozofi i francuskiej także Paul Ricoeur. Wprawdzie autor omawianej monografi i odwołuje się do niemieckiego przekładu Wege der Anerkennung. Erkennnen, Wiedererkennen, Annerkantsein, czyni to jednak tylko marginalnie. Tymczasem Ricoeur był twórcą bardzo interesującej i ważnej koncepcji uznania określonej przez niego samego metaforycznie jako „gościnę użyczoną przez język". Możemy o niej przeczytać w wykładzie krakowskim „Słabość i odpowiedzialność"2. Brak tych odniesień uznaję za jedyną słabość monografi i Kloc-Konkołowicza. Najbardziej znanym myślicielem, który spopularyzował pojęcie uznania w fi lozofi i niemieckiej był Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Jego koncepcja uznania poprzez walkę i konfl ikt wywarła silny wpływ na współczesnych przedstawicieli szkoły frankfurckiej. Kloc-Konkołowicz, nie pomijając tego wątku, sięga jednak do mniej znanej, starszej, Fichteańskiej koncepcji uznania, zakorzenionej w fi lozofi i Kanta, w której uznanie nie ma charakteru agonicznego, a wręcz przeciwnie, rozumiane jest jako wezwanie do wzajemnego poszanowania wolności. Pierwsza część monografi i ma charakter historyczny. Autor rekonstruuje w niej Kantowską kategorię szacunku i wzajemnego oddziaływania jako źródła kategorii uznania. Przechodzi następnie do analizy tej kategorii w fi lozofi i Fichtego i Hegla. O ile ujęcie tego tematu u Hegla jest w Polsce znane, o tyle odwołanie się do niego w poglądach Fichtego jest czymś nowym i odkrywczym. Autor stwierdza, że choć moment deskryptywny i normatywny występują u obydwu niemieckich fi lozofów, to w modelu Heglowskim, który redukuje uznanie do walki, dominuje moment deskryptywny, a u Fichtego, w którym istotne jest wezwanie do uznania, przeważa moment normatywny. Zgadzając się tu z autorem, chciałbym zaznaczyć jednak jeszcze jedną istotną różnicę. Hegel, budując swój system, bardziej podkreślał wymiar ogólny i uniwersalny, a Fichte, który uważany jest za jednego z prekursorów fi lozofi i dialogu, wymiar indywidualny. Wskazuje na to zresztą sam Kloc-Konkołowicz, pisząc w pierwszym fragmencie rozdziału czwartego o pojęciu indywidualności jako podstawie Fichteańskiego modelu uznania. Pierwsza część monografi i, którą autor traktuje jedynie jako wstęp i źródło inspiracji do współczesnych debat, ma wartość sama w sobie. Jest świetną historyczną konfrontacją stanowisk Fichtego i Hegla co do idei uznania. Jakubowi Kloc-Konkołowiczowi bliższa wydaje się koncepcja Fichtego niż Hegla, gdyż ważniejsza od agonicznej jest według niego normatywna koncepcja uznania, związana ściśle z dyskursem i językiem. Ma ona charakter normatywny w tym sensie, że istota rozumna potrafi odpowiedzieć na apel innego o poszanowanie jego wolności. Ta relacja uznania ma charakter wzajemny i symetryczny. Ten subiektywny wymiar uznania, jak pokazuje autor, prowadzący do abstrakcji i utopii, został przezwyciężony przez Hegla, który wpisał uznanie w określone instytucje i praktyki społeczne. Ponieważ jednak źródłem uznania jest walka, relacja wzajemnego 2 Ricoeur (1992). Tadeusz Gadacz ◦ Uznanie jako zobowiązanie 89 uznania nie ma, jak u Fichtego, źródłowo normatywnego charakteru, lecz jest wynikiem procesu uczenia się. Heglowska koncepcja uznania ma zatem bardziej konkretny, społeczny wymiar niż Fichteańska, traci jednak źródłowy normatywny sens. Choć autorowi bliższa jest wizja Fichteańska, nie odrzuca jednak całkowicie koncepcji Heglowskiej. Widzi raczej konieczność połączenia pozytywnych aspektów obydwu stanowisk. I taki akt uznania jest według niego dopiero całościowym aktem. Trudno nie zgodzić się z autorem, tym bardziej, że podobny pogląd odnajdujemy u Ricoeura, który dążenie etyczne zdefi niował jako dążenie do życia dobrego, z innymi, i dla innych, w instytucjach służących słusznej sprawie. Dlatego tym bardziej brakuje w monografi i Kloc-Konkołowicza włączenia Ricoeura w prezentowaną debatę o kategorii uznania. Książka, którą parokrotnie cytuje po niemiecku, to przekład Parcours de la reconnaissance, wydanych po polsku jako Drogi rozpoznania3. Trzecia część tej książki poświęcona jest kategorii wzajemnego uznania. Ricoeur odwołuje się w niej do analiz Hobbesa i Hegla. Wielokrotnie przywołuje też prace Axela Honnetta. Rozumiem, że monografi a Kloc-Konkołowicza dotyczy wewnętrznej debaty w rodzinie niemieckich fi lozofów. Trudno jednak w tej dyskusji pominąć ważny głos Ricoeura. Druga części monografi i obejmuje rozdział siódmy i ósmy. W rozdziale siódmym autor dokonuje rekonstrukcji dwóch współczesnych koncepcji uznania Axela Honnetha i Reinera Forsta, a także podejmuje z nimi polemikę, ukazując ich niewystarczalność i jednostronność, właśnie w odniesieniu do całościowego modelu kategorii uznania. Najpierw przedstawia koncepcję Axela Honnetha inspirującą się Heglowskim modelem walki o uznanie. Według Honnetha walka ta służy poszukiwaniu równowagi między procesami indywidualizacji i uspołecznienia. W dojrzałej wersji (Das Recht des Freiheit) przesuwa jednak Honneth kategorię uznania jednostronnie w obręb struktur instytucjonalnych nowoczesnego społeczeństwa. Popada zatem w niebezpieczeństwa strategii Heglowskiej. Z kolei Reiner Forst wskazuje na prawo do uzasadnienia jako podstawowe prawo przysługujące każdemu podmiotowi. Autor zwraca jednak uwagę na słabe umocowanie teoretyczne tego poglądu. Według Kloc-Konkołowicza, aby być zobowiązanym do przedstawienia innej istocie uzasadnień i argumentów, trzeba uznać ją za adresata takiego zobowiązania. Z krytyki Forsta autor wyprowadza następujący wniosek: istniejące instytucje i praktyki społeczne, w ramach których realizujemy naszą autonomię, są nie tyle miejscem aktów uznania, co raczej ich wyrazem (rzeczywistą manifestacją). Koncepcja ta, według Kloc-Konkołowicza, ma między innymi tę zaletę, że pozwala zrozumieć dlaczego z braku możliwości realizacji autonomii w ramach istniejących praktyk społecznych i instytucji wnioskujemy o braku uznania, a także, dlaczego możemy do owych dysfunkcjonalnych praktyk i instytucji przykładać kategorię uznania jako narzędzie krytyki. W ten sposób autor wraca do koncepcji Fichtego, uznając jej przewagę. Nie po to, by ją literalnie powtórzyć, lecz by w oparciu o nią sformułować własne zasady uznania. W rozdziale ósmym, podążając śladem teorii sprawiedliwości Johna Rawlsa, Kloc-Konkołowicz przedstawia własną koncepcję „orientacyjnych zasad" uznania. Pierwsza zasada głosi, że akceptacja praw określonych jednostek i grup społecznych nie może nigdy 3 Ricoeur (2004). Tadeusz Gadacz ◦ Uznanie jako zobowiązanie 90 dokonać się kosztem uznania praw innych jednostek czy grup. Według drugiej zasady, z zasługującymi na akceptację roszczeniami do uznania powinna być związana gotowość strony zabiegającej o uznanie do podjęcia wynikających z aktu uznania zobowiązań. Zobowiązania te nie powinny jednak naruszać praw podstawowych uznawanej strony. Muszą też dać się racjonalnie uzasadnić. Obydwie te zasady wydają się odwoływać do Immanuela Kanta. Pierwsza do jego idei szacunku, a druga do idei wzajemności. Monografi a Kloc-Konkołowicza podejmuje także inne niezmiernie interesujące wątki. Jednym z nich jest problem zależności między autonomią i uznaniem. Autor stawia pytanie: czy koniecznym założeniem procesów uznania jest autonomia uczestniczących w nich stron? Czy może raczej procesy te umożliwiają dopiero wykształcenie się indywidualnej autonomii ich uczestników? Zgadzam się z autorem, że pojęcie autonomii i uznania są ze sobą w sposób konieczny powiązane. Nie jest to jednak rewolucyjnie nowy dylemat. Wskazał na niego, choć w nieco innym kontekście, Georg Simmel w tekstach „Indywidualizm" z 1917 roku i „Dygresja w związku z zagadnieniem, jak możliwe jest społeczeństwo"4 z 1908 roku. Szkoda, że autor nie odniósł się do tych tekstów. Uznanie jest pojęciem wieloznacznym. Może oznaczać uznanie kogoś w jego człowieczeństwie (Kantowski szacunek), lecz także uznanie czyichś uprawnień (np. wolności, własności, przekonań itp.), które domaga się w sposób szczególny wzajemności. Zarówno jedno, jak i drugie zakłada, jak pisze słusznie Kloc-Konkołowicz, jakiś stopień samoograniczenia. Tak jest jednak w wypadku, gdy za punkt wyjścia relacji intersubiektywnych przyjmiemy wolność. Jak pisze autor w swej analizie Fichteańskiej koncepcji uznania, podmiot wzywa, apeluje do innego podmiotu o poszanowanie jego wolności. Odpowiedź na takie wezwania istotnie wymaga samoograniczenia własnej wolności i uprawnień. Odmiennie jest jednak w przypadku, gdy za punkt wyjścia relacji intersubiektywnych przyjmiemy nie wolność, lecz jak czyni to Ricoeur, odpowiedzialność. Odpowiedzialność jest zawsze odpowiedzią na doświadczenie słabości. A ta nie wyraża się w samoograniczeniu, lecz w gotowości do daru. Istnieją zatem takie formy uznania człowieczeństwa człowieka, które wymagają raczej daru niż samoograniczenia. Podobny wątek odnajdujemy u Sartre'a, który dla zilustrowania swej moralności apelu posłużył się przykładem z Paryża okresu wojny. Przywołał on obraz człowieka stojącego na platformie autobusu, który ruszył właśnie z przystanku. Do autobusu podbiega ktoś inny, wyciągając rękę z prośbą o pomoc. Stojący na platformie, doświadczając słabości innego człowieka, a jednocześnie jego prawa do bycia pasażerem autobusu, sam wyciąga do niego dłoń, by pomóc mu wskoczyć. Przykład ten Sartre podsumowuje: „Istnieje wzajemne pobudzenie każdej z wolności i każda jest jednocześnie u źródeł innej i transcendowana przez inną"5. Myśl francuska wprowadziła zatem odmienny aspekt uznania: nie tylko samoograniczenia, lecz również pobudzenie. Dlatego tym bardziej sądzę, że w aktualnej debacie (podtytuł monografi i) w większym stopniu powinna zostać uwzględniona myśl francuska (Sartre, Ricoeur, Levinas). Brak mi także bliższego wyjaśnienia, jak autor rozumie normatywność, którą wiąże z Fichteańską koncepcją uznania. Jest to o tyle istotne, że, jak wynika z toku 4 Simmel (2008). 5 Sartre (1983): 300. „Il y a une incitation réciproque de chaque liberté et chacune est à la fois à l'origine de l'autre et transcendée par l'autre" (tłumaczenie T. Gadacz). Tadeusz Gadacz ◦ Uznanie jako zobowiązanie 91 polemicznej argumentacji Axela Honnetha, zawartej w Słowie Wprowadzającym do monografi i Kloc-Konkołowicza, kluczowa jest relacja między doświadczeniem obecności innego a normatywnością. Jak pisze Honneth, Kloc-Konkołowicz przyjmuje za Fichtem założenie, że indywidualne autonomiczne podmioty są źródłowo zdolne do wzajemnego uznania. Co ciekawe, Honneth używa w tym kontekście pojęcia spotkania (Begegnung). Natomiast Hegel, za którego stanowiskiem optuje Honneth, przeciwnie, interpretuje proces uznania holistycznie. Zachodzi ono już w obiektywnym duchu zinstytucjonalizowanych norm uznania. Autonomia wyłania się dopiero wtórnie z tej wspólnoty zinstytucjonalizowanej normatywności. Jest to zatem spór Fichteańskiego indywidualizmu z Heglowskim holizmem. Przychylam się w tym sporze do stanowiska Fichtego i Kloc-Konkołowicza, gdyż bliższa mi jest tradycja fi lozofi i dialogu i spotkania. Warto przy okazji zauważyć, że różnice między Fichtem i Heglem są podobnej natury, co różnice między Heglem a XX-wiecznymi fi lozofami dialogu. Wystarczy w tym kontekście przywołać tezę Józefa Tischnera, że to nie normy i wartości są pierwsze, ale odkrycie obecności innego człowieka. Monografi a Jakuba Kloc-Konkołowicza, pomimo zamknięcia dyskusji o kategorii uznania w obszarze fi lozofi i niemieckiej, jest dziełem wybitnym i oryginalnym. Nie tylko w interesujący sposób rekonstruuje historyczny spór o kategorię uznania w klasycznej fi lozofi i niemieckiej, lecz wpisuje go we współczesne debaty fi lozofi czne i społeczne. Kloc-Konkołowicz zabiera w tych debatach własny indywidualny głos, wchodząc w spór z wybitnymi współczesnymi badaczami i znawcami problemu. Dostrzegł to także Axel Honneth, który w Słowie Wprowadzającym docenił przede wszystkim badania historyczne autora monografi i; określając wyprowadzoną przez niego genealogię pojęcia uznania w klasycznej fi lozofi i niemieckiej jako przekonywującą istwierdzając, że wydobyte przez autora różnice między Fichteańskim i Heglowskim modelem uznania stanowią poważne wyzwanie dla współczesnej teorii społecznej. Bibliografi a Boltanski L., Thevenot L. (1991), De la justifi cation: les économies de la grandeur, Gallimard, Paris. Kloc-Konkołowicz J. (2015), Anerkennung alsVerpfl ichtung. Klassische Konzepte der Anerkennung und ihre Bedeutung für die aktuelle Debatte, Königshausen & Neumann, Würzburg. Ricoeur P. (2004), Drogi rozpoznania, tłum. J. Margański, Znak, Kraków. Ricoeur P. (1992), Słabość i odpowiedzialność, [w:] P. Ricoeur, Filozofi a osoby, tłum. M. Frankiewicz, Wydawnictwo Papieskiej Akademii Teologicznej, Kraków. Sartre J.-P. (1983), Cahiers pour une morale, Gallimard. Simmel G. (2008), Indywidualizm, Dygresja w związku z zagadnieniem, jak możliwe jest społeczeństwo, [w:] G. Simmel, Pisma socjologiczne, H.-J. Dahme, O. Rammstedt (red.), tłum. M. Łukasiewicz, Ofi cyna Naukowa, Warszawa.