SOCIAL SCIENCES STUDIES JOURNAL SSSjournal (ISSN:2587-1587) Economics and Administration, Tourism and Tourism Management, History, Culture, Religion, Psychology, Sociology, Fine Arts, Engineering, Architecture, Language, Literature, Educational Sciences, Pedagogy & Other Disciplines in Social Sciences Vol:4, Issue:21 pp.3674-3682 2018 sssjournal.com ISSN:2587-1587 sssjournal.info@gmail.com Article Arrival Date (Makale Geliş Tarihi) 15/06/2018 The Published Rel. Date (Makale Yayın Kabul Tarihi) 30/08/2018 Published Date (Makale Yayın Tarihi) 31.08.2018 GAZÂLÎ'NİN ONTOLOJİSİNDE TANRI VE ÂLEM1 GOD AND WORLD IN THE ONTOLOGY OF AL-GHAZALI Arş. Gör. Abdullah AKGÜL Erciyes Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri/Din Felsefesi, abdullahakgul@erciyes.edu.tr Kayseri/Türkiye ÖZ Bu makalenin amacı, Gazâlî'nin Tanrı ve âlem anlayışını ontolojik temelde ortaya koymaktır. Bununla birlikte o, âlemin varoluş amacını Tanrı'yı tanıtmak olarak temellendirdiği için, böyle bir çalışmada, konunun epistemolojiden kesin sınırlarla ayrılması zor gözükmektedir. Gazâlî eserlerinde varlıkları farklı açılardan sınıflandırsa da onun ontolojisinde, varlık kümesi en temelde Tanrı ve Tanrı'nın fiillerinden meydana gelir. Tanrı, zatı gereği zorunlu, kendisi dışındaki mevcudatın kaynağı olarak onlardan mukaddes ve münezzeh olan, biricik varlıktır. O, kendi zatı ile kaim sıfatlara sahiptir. Bu sıfatlar, ne O'dur, ne de O'ndan başkasıdır. Zat ve sıfatları itibariyle Tanrı, yaratılmışlara benzemekten ve onlar tarafından bilgi ve tecrübe ile ihata edilmekten münezzehtir. Gazâlî, Tanrı hakkında konuşurken takdis ve tenzihi öncelemekle birlikte, onun tenzih anlayışı, Tanrı'yı âlemden uzaklaştıran bir anlayış değildir. Tam tersine o, eserlerinde, Tanrı'nın kullarına her şeyden daha yakın olduğunu sıklıkla vurgular. Âlem ise, Tanrı'nın zatı ve sıfatları dışındaki bütün varlıklardır. Bu haliyle tüm varlıklar, Tanrı'nın fiilidir. Her ne kadar âlem, Tanrı dışında bir varlık sahası olarak isimlendirilse de, hakikatte varlığının kaynağı ve devamı Tanrı'ya tâbidir. Gazâlî, âlemi de kendi içinde mülk ve melekût olarak ikiye ayırır. Mülk âlemi melekût âlemini tanıtıcıdır. Tanrı'nın fiili olarak her ikisi de Tanrı'ya ilişkin bilgi vericidir. Âlem, kendisi vasıtasıyla Tanrı bilinsin diye yaratılmışlardır. İlgili amacı dışında kullanımı ise nimete nankörlük etmektir. Anahtar Kelimeler: Din felsefesi, Gazali, Ontoloji, Tanrı, Âlem ABSTRACT The purpose of this article is to reveal al-Ghazali's understanding of God and world on the ontological basis. He bases the purpose of existence of the world with to know God. In such a study, it is difficult to distinguish ontology from epistemology. Al-Ghazali classifies beings in different perspectives. However, all beings consist of the God and acts of God. God is a unique entity, which is compulsory, source of existence and sacred. His adjectives are with him. God is completely different from what he created. Creatures cannot fully grasp it. God is not far from the world, but he is very close to his servants. The world is everything outside of God and his attributes. All beings are acts of God. The world owes its existence and continuation to God. The world that is the act of the God actually introduces us to the God. The purpose of the creation of the world is to introduce God. Keywords: Philosophy of Religion, al-Ghazali, Ontology, God, World 1 Bu makale "Gazali'de Dini Tecrübe" adlı Yüksek Lisans Tezinden üretilmiştir. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3675 1.GİRİŞ Gazâlî, bütün mevcudatın Tanrı ve O'nun fiillerinden müteşekkil olduğunu kabul eder.2 Yani varlıklar kümesi temelde Tanrı'nın zatı, sıfatları ve fiillerinden meydana gelmiştir. Öncelikle Gazâlî'nin varlık sınıflandırmalarına değinip, daha sonra O'nun Tanrı ve âlem anlayışını bu çerçevede ele alalım. Gazâlî, eserlerinde farklı yönlerden, farklı varlık sınıflandırmaları yapar. Bu sınıflandırmalardan bazıları şu şekildedir: ruhani-cismani olmak açısından varlıklar; kaynağı açısından varlıklar; kemâl açısından varlıklar; canlı olup olmamaları açısından varlıklar; bir mekâna ihtiyaç duyup duymamaları açısından varlıklar; hayale girip-girmemeleri açısından varlıklar... Gazâlî, Faysalu't-Tefrika adlı eserinde, varlık için beş sınıf sayar; His ve aklın dışında varlığı sabit olan Zatî varlık; kişiye mahsus olan Hissî varlık, Hayalî, Aklî ve Şibhî varlık.3 Ayrıca o, İhya'da da âlemdeki varlıklara ilişkin dörtlü bir derecelendirme yapar. Bunlardan birincisi, varlığın cismani vücuttan önceki hali olan Levh-i Mahfuz'daki vücudu; ikincisi, hakikî vücudu; üçüncüsü, hayalde oluşan sureti; dördüncüsü ise kalpte oluşan suretidir. Bunlardan bazısının ruhani, bazısının da cismani olduğunu, ruhani olanların da kendi aralarında derecelerinin bulunduğunu söyler.4 Gazâlî, kaynağı açısından varlığı; varlığı kendinden olanlar ile var olmak ve varlığını devam ettirmek için başkasına muhtaç olanlar şeklinde ikiye ayırır. Birinci gruba "Zatı gereği zorunlu [vâcibun bizatihî] varlık", ikinci gruba ise "mümkün varlık" ismini verir.5 Varlığını başkasına borçlu olup, kendi başına var değil de başkasına nispetle var olana varlık denmesini de müstear olarak kabul eder. O halde varlık ismine layık olan yani gerçek manada var olan, varlığı kendinden olandır. Gerçek varlık Tanrı'dır, O'nun dışındaki her şey, kendi nefsine bakan yönüyle yokluk, O'na bakan yönüyle varlık sayılır.6 Kendi nefsiyle kaim olma, kendisi dışındaki varlıkların onun sayesinde ayakta durabilmesi ve kendisi olmadığı takdirde eşya için bir varlık tasavvur edilememesi anlamında kayyum vasfı sadece O'na layıktır.7 Kemâl açısından varlıkları, kâmil ve nakıs olarak ikiye ayıran Gazâlî'ye göre; kâmil olanlar daha üstün olmakla birlikte, onların da kendi içinde dereceleri vardır. Kemâlin en üst derecesi Bir'e yani Tanrı'ya mahsustur. Hatta O'nun dışındakiler için mutlak kemâl yoktur, sadece mutlak kemâle yakınlık dereceleri vardır. Gazâlî burada, varlıklar içinde en aşağı kısma, yani mutlak kemâlden en uzak noktaya cisimleri yerleştirir. O, her zaman yaptığı gibi, buradaki uzaklığın mekânsal değil, rütbe ve derece itibariyle olduğunu da vurgular. Canlı olup olmamaları açısından yaptığı ayrımda ise canlı olanları ölü olanlardan daha şerefli ve kâmil görür. Canlı varlıkları da kendi aralarında, melekler, insanlar ve hayvanlar olarak ayırır.8 Bir mekâna ihtiyaç duyup duymama bakımından da varlığı ikiye ayıran Gazâlî; araz ve sıfatları, bir mekâna ihtiyaç duyanlar; cevherleri ise bir mekâna ihtiyaç duymayanlar olarak belirler. Araz ve sıfatlar bir mekânda bulunmaksızın var olamazlar. Cevherler ise her ne kadar bir mekân olmadan varlıklarını sürdürebilseler de, var olmaları ve varlıklarını devam ettirebilmeleri için bir başkasına muhtaçtırlar. Varlığı ve varlığının devamı kendinden olan, hatta bütün eşyanın var olmasının ve varlığını sürdürmesinin kaynağı olan Tanrı'dır.9 İdrak edilebilen şeyleri, hayale giren ve hayale girmeyenler şekliyle ikiye ayıran Gazâlî; Tanrı'nın zatını ve ayrıca ilim, kudret, irade gibi cismani olmayan şeyleri hayale girmeyenler kısmında sayar.10 Ona göre, en yüce olan varlık, cisim olmadığı gibi bir mekânda da değildir. Herhangi bir mekânda ve yönde bulunmayan varlığın kavranamaz [gayr-ı mefhûm] olacağı iddiasına şöyle cevap verir: Eğer kişi bu ifadeyle hayal ve tasavvur edilemeyen bir şeyi kastediyorsa, bu söz Tanrı için doğrudur fakat O'nun mevcudiyetinin, akli delil ile bilinmeyeceğini kastediyorsa, böyle bir iddia kabul edilebilir değildir. Zira O'nun varlığına dair akli deliller vardır. Söz gelimi utanma, kızarma ve sevgi gibi şeylerin bir rengi ve tasavvuru yoktur ve hayal 2 Ebû Hâmid Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ (Dımeşk: Matbaatu's-Sabah, 1999), 41; Ebû Hâmid Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn (Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005), 891; Ebû Hâmid Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn (Beyrut: Dâru'l-Minhâc, 2011), 49; Ebû Hâmid Gazâlî, "İlcâmü'lAvâm an İlmi'l-Kelâm", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 337. 3 Ebû Hâmid Gazâlî, "Faysalu't-Tefrika", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 257. 4 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 897. 5 Ebû Hâmid Gazâlî, Meâricu'l-Kuds fî Medârici Ma'rifeti'n-Nefs (Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1988), 161. 6 Ebû Hâmid Gazâlî, "Mişkâtü'l-Envâr", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 293; Gazâlî, elMaksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 44. 7 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 109; Ebû Hâmid Gazâlî, "el-Ecvibetü'l-Gazâliyye fi'l-Mesâili'l-Uhreviyye el-Maznûnu'sSağîr", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 386. 8 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 31. 9 Gazâlî, 109-10. 10 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1675. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3676 edilemez ama bunlar açıkça bilinen hakikatlerdir.11 Buna göre Tanrı, idrak edilebilen fakat hayal edilemeyen yani hayale girmeyen bir varlıktır. 2. BİRİCİK VARLIK: TANRI Müslüman bir düşünür olarak Gazâlî için, tek olan ve tanrısal sıfatları kendisinde toplayan hakikî varlığın ismi Allah'tır. Bu isim, tüm tanrısal sıfatları kendisinde toplayan zata işaret eder. Aynı zamanda Allah lafzı, sıfatlara da referansta bulunur. Bu isim, mecaz ya da hakikî anlamda O'ndan başkası için kullanılmaz.12 Gazâlî, eserlerinde Tanrı'dan bahsederken O'nun zatı, sıfatları ve fiilleri şeklinde bir ayrımı gözetir. O'nun zatına ilişkin bilgi verirken farklı sıralamalar sunar. Söz gelimi, el-İktisâd adlı eserinde on temel esas ortaya koyar. Bunlar; bir sebebe muhtaç olmamak; ezelî olmak; ebedî olmak; yer kaplamamak; cismanî olmamak; araz olmamak; yönü olmamak; arşa kurulmakla nitelenmekten münezzeh olmak; ahirette gözle görülebilmek ve bir olmaktır.13 Gazâlî başka bir yerde de, zatı gereği zorunlu [vâcibun bizatihî] varlık için sekiz özellik belirler. Bu varlık, araz olamaz; cisim olamaz; suretin misli olamaz (çünkü suret maddeye taalluk eder); varlığı mahiyetinin gayrı olamaz; onun da kendisine taalluk edeceği bir şekilde başkasına taalluk edemez; birbirine illet olacak şekilde başka bir şeye taalluk edemez; iki tane olamaz; kendisi dışındaki tüm varlıkların kendisinden sadır olması gerekir.14 Gazâlî'nin İhya'da ve daha sonra yazdığı eserlerinde Tanrı'yı söz konusu ettiği kısımlarda, üzerinde en çok durduğu ve sıklıkla vurguladığı konu takdis ve tenzih olmuştur. Burada onun Tanrı'ya ilişkin düşüncelerinde, insanların çoğunun O'nu cismanî olarak vehmetmelerini kuvvetle muhtemel gördüğünü söyleyebiliriz. "Allah'ın ilmini bizim ilmimiz gibi, kudretini de bizim kudretimiz gibi düşünürsen, bunun sonu tecsime uzanır"15 diyen Gazâlî; vahiyle gelen müteşabih haberlere karşı, avam diye tabir ettiği, dini konularda derinlemesine bilgi sahibi olmayan kimselerin takınması gereken tavırları sıralarken birinci sırada takdisi sayar. Tanrıya ilişkin bir takdisten de, O'nu cismiyetten ve cisimlerde bulunan özelliklere sahip olmaktan tenzih etmeyi anlar.16 O, bu konuda şöyle der: "Allah hakkında cismiyet muhaldir ve O, bundan mukaddestir. Allah'ın uzuvlardan mürekkep bir cisim olduğunu düşünen kişi, bir puta kulluk ediyordur çünkü her cisim mahlûktur ve mahlûka ibadet küfürdür."17 Müteşabih haberlere ilişkin sorularla karşılaşan vaizlerin, tevil ve tafsilata dalarak cevap vermelerini haram kabul eden Gazâlî, bu kişilere; takdis, teşbihi nefy ve cismiyetten münezzeh olma konularında mübalağa etmeyi tavsiye eder.18 Tanrı'ya imanın aşamalarında yaptığı üçlü bir sıralamada da Gazâlî, ilk sıraya takdisi koyar. Ona göre; kişi, mukaddes bir Tanrı anlayışı ile yola çıkarsa, O'nun kendisinden başka mukaddes olmayan tek mukaddes olduğunu da bilecektir ve bu tevhiddir. Tek olan Tanrı inancına ulaşan insan, üçüncü aşamada; âlemde mevcut olan her şeyin, sadece bu "bir"den olduğu marifetine ulaşır. Ulaştığı bu son nokta, takdisi, tevhidi, Tanrı'nın kudretinin kemâlini ve O'nun hakikî fail olmasını içerir.19 İnsanların Tanrı'yı tanımak için kendi sıfatlarından yola çıktıklarını, kendilerindeki kemâl nitelikleri Tanrıya atfederken, noksan nitelikleri de tenzih ettiklerini söyleyen Gazâlî, Tanrı'nın her iki nitelemeden de münezzeh olduğunu savunur; "O, yaratılmışlar için tasavvur edilen tüm sıfatlardan ve bu sıfatların benzerlerinden de münezzeh ve mukaddestir" der.20 Ayrıca, Allah'ın el-Kuddûs ismini açıklarken de; O'nun, duyuların idrak ettiği, hayalin tasavvur ettiği, içerisinde vehim barındıran, kalbi kaplayan, fikrin hüküm verdiği her şeyden münezzeh olduğunu vurgular.21 Tanrı'ya ilişkin doğru bir inanç nasıl olmalıdır, sorusuna Gazâlî; "doğru inanç, ta'til, ilhad, teşbih, tecsim, tekyif, naks, hulûl, ittihad, ibaha içermemelidir. Doğru inançta, tenzih, azamet ve kibriya olmalıdır. Allah, cisim değil, cismani de değildir. Ruh değil, ruhânî de değildir. Cevher değil, cevherlerin kendisine hulûl ettiği de değildir" şeklinde cevap verir.22 Gazâlî, İhya'nın Kavâidü'l-Akâid kitabına Tanrı hakkında tenzih ile başlar ve şunları söyler; Allah, musavver bir cisim, mahdud mukadder bir cevher değildir. Ne takdir ve ne de 11 Gazâlî, el-İktisâd fi'l-İ'tikâd, 49-50. 12 Gazâlî, 45; Ebû Hâmid Gazâlî, el-İktisâd fi'l-İ'tikâd (Ankara: AÜİF Yayınları, 1962), 138. 13 Gazâlî, el-İktisâd fi'l-İ'tikâd, 24-73. 14 Gazâlî, Meâricu'l-Kuds fî Medârici Ma'rifeti'n-Nefs, 161-63. 15 Ebû Hâmid Gazâlî, "Mi'râcü's-Sâlikîn", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 55. 16 Gazâlî, "İlcâmü'l-Avâm an İlmi'l-Kelâm", 320. 17 Gazâlî, 321. 18 Gazâlî, 324. 19 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1423. 20 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 51-52. 21 Gazâlî, 51. 22 Ebû Hâmid Gazâlî, "Ravzatü't-Tâlibîn ve Umdetü's-Sâlikîn", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 140-41. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3677 inkısamı kabul yönüyle cisimlere benzer. O, cevher değildir, cevherler ona hulûl etmez; araz değildir, arazlar kendisine hulûl etmez. Hiçbir varlık O'na misl değildir. Onun misli yoktur. O da hiçbir şeyin misli değildir. O'nun için miktar ve yer tayin edilemez. Cihetler O'nu ihata edemez. Yerler ve gökler O'nu çevreleyemez. Kuluna şah damarından daha yakındır. O'nun zatı, cisimlerin zatına benzemediği gibi yakınlığı da cisimlerin yakınlığı gibi değildir. O, hiçbir şeye hulûl etmez; O'na da hiçbir şey hulûl etmez. Zaman ve mekânı yaratmıştır ve onların kuşatma ve sınırlamasından yücedir.23 el-Erbaîn adlı eserinde de benzer bir tenzih vurgusunda bulunduktan sonra Gazâlî, "bunlarla birlikte O, kula her şeyden daha yakındır" cümlesini eklemeyi de ihmal etmez. Tanrı'nın insana ne kadar yakın olduğunu söylerken bile, bu yakınlığın cisimlerin yakınlığına benzemediğini de tekrar hatırlatır.24 Dolayısıyla Tanrı, insana en yakın olan fakat bu yakınlığı da cismani olmaktan münezzeh olandır. Gazâlî'nin, eserlerini yazarken kullandığı dili, ilgili muhatapları esas alarak belirlediği, genel kabul gören bir görüştür. Buradan yola çıkarak; Tanrı'yı aşkınlaştırıp âlemden uzaklaştırma ihtimali olan filozofları muhatap aldığı eserlerinde, O'nu âleme yakınlaştırma çabası içerisinde olduğunu; bununla birlikte, Tanrı'ya ulaşmaya çalışırken, O'nu insanla birleşme durumuna getirme ihtimali olan halkı ve sûfîleri muhatap aldığı eserlerindeyse takdis ve tenzih edici bir dil kullandığını söyleyebiliriz. Tanrı'nın zatına ilişkin bu kadar tenzihçi yaklaşan Gazâlî acaba O'nun sıfatları konusunda ne düşünmektedir? Bu konuda, iki temel fikrinden söz edebiliriz: birincisi, sıfatlar zat ile kaim olmalarına rağmen zatın kendisi değildirler; ikincisi ise sıfatları bilmek, zatın hakikatini bilmek değildir. Gazâlî, el-İktisâd adlı eserinin, Tanrı'nın sıfatlarına ayırdığı ikinci bölümünde, yedi adet sıfatı, iki ayrı başlık altında inceler. Birincisinde, kudret, ilim, hayat, irade, işitme, görme, kelam sıfatlarını tek tek ele alıp açıklar. İkincisinde ise bu sıfatları birbirleriyle ilişkileri açısından ele alıp, ortak ve farklı yönlerine ilişkin dört hüküm ortaya koyar. Buna göre, O'nun sıfatları zatının kendisi değil fakat bu zat ile kaimdirler. Bununla birlikte sıfatlar hâdis değil, kadimdirler. Bu sıfatlardan türetilen isimler de O'nun için ezelî ve ebedî olarak kullanılabilirler.25 Gazâlî, sıfatların Tanrı'nın zatında bir çokluğa sebep olduğu düşüncesini kabul etmez ve "sıfatlar ne O'dur, ne de O'ndan başkasıdır" görüşünü benimser.26 "Tanrı'nın sıfatlarını vahiyde geldiği şekliyle bilmek Tanrı'nın zatının hakikatini bilmek midir?" sorusuna Gazâlî'nin cevabı ismin müsemmadan farklı olduğudur. Çünkü isimden sorulduğu zaman, "o nedir?" [mâ hüve] diye sorulur, müsemmadan sorulduğu zamansa çoğunlukla "o kimdir?" [men hüve] diye sorulur.27 "İnsan nedir?" sorusuna verilecek cevap onun âlim, uzun ve beyaz olması değildir. "O âlimdir, kâtiptir" şeklindeki bir cevap bu soruya uygun düşmez. Zira bu onun mahiyetini talep eden sorudur. Kâtibin mefhumu kendisinde kitabet fiili bulunan belirsiz bir şeydir. Bununla işaret edilenin bir insan olduğu anlaşılabilir fakat bu, lafzın mefhumu üzerine zait birtakım deliller ve harici şeylerle olur. Aynı şekilde yaratıcı, yaratmanın ismi değildir, yaratma ona dâhildir. Yaratıcı, kendisinden yaratma sadır olan zatın ismidir. Bu ismin mefhumu zattır fakat zatın hakikati değildir. Sadece o sıfatın kendisine izafe edilmesidir. Babalıktan anlaşılan şeyin kişinin zatı değil, çocuğun ona izafesi olduğu gibi.28 Dolayısıyla Tanrı'nın sıfatlarını bilmek, O'nun zatının hakikatini bilmek değildir. Bir konuda akılların anlayışının [fehm] eksik kalmasını iki sebebe bağlayan Gazâlî, bunlardan birincisinin, fehmedilen şeyin gizliliğinden; diğerinin ise çok açık olmasından kaynaklandığını belirtir. İkincisine örnek, yarasanın gece görüp, gündüz görmemesi gibidir. Görmemesinin sebebi gündüzün gizliliği değil, yarasanın gözünün zayıflığıyla birlikte gündüzün zuhurunun şiddetidir. Zıttı olmayan şeyin idraki zordur. Güneş hiç batmasa, ışığın ondan geldiğini çok zor idrak ederdik.29 Tanrı, tecrübe sınırlarımıza giren eşyadan münezzeh ve aşkın olmakla birlikte, varlıklar kümesindeki en zâhir olandır. O'nun apaçıklığı ile bilinip tanınması arasında ters orantı vardır. Gazâlî, konuyu şöyle misallendirir; bir yazının varlığından hareketle, onu yazan kişinin hayat sahibi olduğu, yazı yazmak için bir ilminin olduğu, bunu yapmaya kudreti ve iradesi olduğu sonucuna ulaşırız. En açık şekilde bu sıfatları biliriz. Bununla birlikte onun batınî sıfatları olan şehvet, gazap, sağlıklı olması veya hasta olması gibi halleri 23 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 106; Ebû Hâmid Gazâlî, "Kavâidu'l-Akâid fi't-Tevhîd", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: elMektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 174. 24 Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 40-41. 25 Gazâlî, 79-159. 26 Ebû Hâmid Gazâlî, "el-Maznûnu bihî alâ Ğayr-i Ehlihî Maznûnu Kebîr", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü'tTevfîkıyye, ty.), 361. 27 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 13. 28 Gazâlî, 15-16. 29 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1686. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3678 bilemeyiz. Bazı zahirî sıfatlarını da bilemeyiz. Söz gelimi, kişinin boyunu, ten rengini bilemeyiz. Zâhir ve bâtın hislerimizle idrak ettiğimiz ve şahit olduğumuz; taş, bitki, ağaç, hayvan, gök, yer, yıldız, deniz, ateş, hava, cevher ve araz gibi ne varsa hepsi zaruri olarak, Tanrı'nın varlığına, kudretine, ilmine ve diğer sıfatlarına şahitlik eder. Âlemde olan her şey, yaratıcısının, müdebbir, musavvir, ve muharrikinin apaçık şahididir. Bu durum, yazıyı görüp, yazarının hayat sahibi olduğunu bilmek kadar açıktır. Âlemdeki her zerre, lisanı hal ile mevcudiyetinin ve hareketinin kendisinden olmadığını, bir yaratıcı ve hareket ettiriciye muhtaç olduğunu söyler.30 Buraya kadarki kısımdan hareketle Gazâlî'nin, Tanrı'ya ilişkin her ne kadar teşbihî bir dil kullansa da tenzihçi bir tavır takındığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Zat ve sıfatları itibariyle Tanrı, yaratılmışlara benzemekten ve onlar tarafından ihata edilmekten münezzehtir. Gazâlî'ye göre, Tanrı'ya atfedilen ve O'nun fiillerinden türetilmiş olan isimlerinin künhüne vakıf olmak ancak O'nun fiillerini bilmekle [fehm] mümkündür. Tüm mevcudat Tanrı'nın fiilidir ve insanların bunları mufassal olarak bilmeleri beklenemez. Fiilleri mücmel olarak bilmek ise mümkündür ve "kişinin Allah'ın isimlerine ilişkin marifetten nasibi, fiillerine ilişkin marifetinin genişliği oranındadır."31 Sonuç olarak Tanrı, zatı ve zatıyla kaim sıfatlarıyla yaratılmışlara benzemez ve O, hakikatine kendisi dışındakilerin ulaşılamayacağı bir varlıktır. Tanrı'nın zatı söz konusu olduğunda, diğer bir ifadeyle Tanrı'nın zatına ilişkin bir tecrübe gündeme geldiğinde Gazâlî'nin altını özellikle çizdiği ve kesinle vurguladığı şey tenzih ve takdistir. Şayet bu şekilde bir sınırlandırma getirilmezse insan, Tanrı'yla birleştiğini zannedebilir ki bu da temelde İslam'ın, özelde de Gazâlî'nin Tanrı anlayışına ters düşer. Tanrı'nın zatının künhünü ihata etme yolu kendisine kapalı olan insan, O'nun sıfatlarını da yine O'nun fiillerinden yola çıkarak tanıyabilir. Ancak, O'nun zatı dışındaki tüm mevcudatın, O'nun fiili olması ve fiillerinin de sonu olmaması sebebiyle sıfatlarının hakikatine ulaşmayı başarmak da mümkün gözükmemektedir. Bununla birlikte zatı ve sıfatları itibariyle münezzeh olan Tanrı'yı tanımanın ve O'nu tecrübe etmenin tek yolu fiilleridir. Şimdi Tanrı'nın fiilleri konusuna, diğer bir ifadeyle Gazâlî'nin, tamamını Tanrı'nın fiili olarak kabul ettiği âlem konusuna geçebiliriz. 3. TANRI'NIN FİİLİ: ÂLEM Zâtî bir varlık olan Tanrı'nın fiillerini, âlemler kelimesiyle karşılayan Gazâlî, el-Munkız'da, âlemler kelimesiyle varlık sınıflarını [ecnâsu'l-mevcûdât] kastettiğini söyler.32 Çalışmamızın başında da işaret ettiğimiz gibi o, varlıklar kümesini Tanrı ve âlem şeklinde ikiye ayırmış, her ne kadar ikisi ayrı ayrı kendi başına varlık olsa da hakikatte varlığın kaynağını Tanrı'ya bağlamış ve âlemin varlığını ona tabi kılmıştı. Gazâlî'nin, Tanrı'nın fiilleri konusunda iki temel esasa dayandığını söyleyebiliriz. Bu esaslardan birincisi Tanrı'nın hakikî fail olması, ikincisi ise fiillerinde zorunlu olmamasıdır. Hakikatte failin bir olduğunu anlamayı, insanın ulaşabileceği bir kemâl derecesi olarak gören Gazâlî, "mükâşefe kapıları sana açıldığı zaman; bu durum, göz ile müşahede etmekten daha tam bir şekilde açıklığa kavuşur"33 der. Tanrı'dan başkasının fail olmaması ile insanın şeriat tarafından fail görülüp sorumlu tutulması arasında görünüşte bir çelişki olduğunun farkında olan Gazâlî, burada fail kelimesine iki ayrı anlam verilerek meselenin halledilebileceğini düşünür. Şöyle ki mahkûmun boynunu vuran cellat ile ona bu emri veren hâkimin ikisi de faildir fakat failliklerine yüklenen anlam farklıdır.34 Gazâlî'ye göre âlemde, müsebbeplere yönelmesi için sebepler koymak suretiyle bir düzen oluşturan Tanrı, icmali ve tafsili olarak tüm sebeplerin müsebbibidir [müsebbibü'l-esbâb].35 Dolayısıyla âlemde her ne oluyorsa temelde hakikî faili Tanrı olmaktadır. Hatta Gazâlî Tanrı'dan başka failin olmadığını, failliğin hakikatte Tanrı için, mecazen başkaları için kullanıldığını söyler.36 Tanrı'nın fiillerinde zorunlu tutulmayacağını kabul eden Gazâlî, el-İktisâd aslı eserinin ilgili bölümünün başında "O'nun tüm fiilleri mümkün/ihtiyarîdir [câiz], bunlardan hiçbiri zorunluluk [vücûb] ile vasıflanamaz" ifadesini kullanır. Söz gelimi O, kullarına güç yetiremeyecekleri şeyleri mükellef tutmamak zorunda değildir; kullar için en uygun olanı [aslah] gözetmek zorunda değildir; itaat edene mükâfat vermek zorunda değildir.37 Peki, bu Tanrı'nın adaletine ters düşmez mi? Gazâlî'ye göre, O'nun haricinde var olan 30 Gazâlî, 1685. 31 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 80. 32 Ebû Hâmid Gazâlî, "el-Munkızu mine'd-Dalâl", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 598. 33 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1606. 34 Gazâlî, 1615. 35 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 73; Gazâlî, "Mi'râcü's-Sâlikîn", 82. 36 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1617. 37 Gazâlî, el-İktisâd fi'l-İ'tikâd, 160-201. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3679 her şey en mükemmel şekilde, adaletinin bir tecellisi ile var olmuştur. O'nun adaleti kulların adaleti ile kıyas edilemez. Zira kulların adaleti, başkasının malında tasarrufa referansla açıklanır fakat her şey O'nun mülkü olduğu için kendi mülkü üzerindeki fiilleri, bizim anladığımız adalet kavramıyla açıklanamaz. Mülk O'nun olduğu için, zulüm de söz konusu değildir.38 Âlem hakkında Gazâlî: Âlemler ikidir, ruhanî ve cismanî. Bunlara, hissî ve aklî ya da ulvî ve süflî diyebilirsin. Onlar, kendi nefisleri bakımından cismanî-ruhanî; gözün idraki bakımından hissî-aklî; birbirlerine nispetle de ulvî-süflîdir. Ayrıca birincisine mülk ve şehadet, ikincisine gayb ve melekût âlemleri de denir"39 şeklinde bir açıklama yaparak, Tanrı'nın fiilleri dediği âlem konusunda da ikili bir ayrım gözetmiştir. Gazâlî'ye göre, "melekût âlemine nispetle şehadet âlemi, öze nispetle kabuk, ruha nispetle beden, nura nispetle zulmet, yükseğe nispetle aşağı gibidir." Bundan dolayı o, melekût âlemine 'ulvî, ruhanî, nuranî âlem', şehadet âlemine ise 'süflî, cismanî, zulmanî âlem' isimlerinin verilebileceğini söyler.40 Bu ikili ayrımda, birinci sıradakiler duyuları aşan âlemi, ikinci sıradakiler ise duyularla algılanan yani hayvanlar ile insanların idrakte müşterek oldukları âlemi ifade etmektedir. Gazâlî, ayetlerde sıklıkla; "gökler ve yer" şeklinde geçen tabiri, bu ikili ayrımını desteklemek için kullanır.41 Burada dikkat çekilmesi gereken konu, ayetlerde yerin tekil, göklerin ise çoğul kullanılıyor olmasıdır. Dolayısıyla, hayvanlardan farklı olarak melekût âlemine yolculuk yapabilen insan için, şehadet âlemini aşmak söz konusu olsa da burada, şehadet âlemini aşmanın, melekût âleminin tamamına ulaşmak anlamına gelmediğini vurgulamak gerekir. Bu ikili ayrım için; "burası ve orası" değil, "burası ve ötesi" tabiri durumu daha iyi açıklayacaktır. Ayrıca şunu da belirtmek gerekir ki; mülk de, melekût da Tanrı'nın fiili olan âleme ilişkin bir sınıflandırmadır ve mülk âleminde de melekût âleminde de yaşanan her tecrübe sonuç itibariyle Tanrı'nın fiilleri sahası içerisinde gerçekleşmektedir. Gazâlî'nin âleme ilişkin bu ikili ayrımının yanında, onun dünya ve ahiret şeklindeki bir ayrımıyla da karşılaşırız. O, eserlerinde dünya ve ahiretin ne olduğunu, genellikle birbirlerine olan nispetini esas alarak açıklar. Söz gelimi o, din yolunun konaklarından bir konak olarak tanımladığı dünyayı bazen bir tarlaya, bazen yolculuk esnasındaki bir konaklama yerine, bazen yolcuları Tanrı'ya götüren bir yola, bazen de yolcuların azıklanması için kurulmuş süslü bir pazara benzetir.42 Dünyanın ahiretin tarlası olmasını, "dinin nizamı, dünyanın nizamına bağlıdır"43 şeklinde anlayan Gazâlî, dünyayı ahiret için bir azıklanma yeri olarak kabul eder. Ona göre, dünyanın yaratılış amacı, ahiret için kendisinden azıklanılmasıdır.44 Tanrı'ya ulaşabilmek [vusûl] için, insanın bedende iskân etmesi ve dünyadan geçmesi gerektiğini savunan Gazâlî, en yüce konağa ulaşmanın yolunun en aşağıdaki konaktan geçmekle sağlanabileceğini söyler. Ona göre ahiretin tarlası olan dünya, hidayet konaklarından bir konaktır. İki konaktan aşağıda olanı olduğu için ona dünya ismi verilmiştir.45 Gazâlî, dünyanın bir konak yeri olmasını, bazen bir deniz yolculuğu, bazen bir hac yolculuğu, bazen de Allah'a doğru olan bir yolculuk örnekleriyle açıklamaya çalışır. Deniz yolculuğu örneğine göre dünya, bu yolculuk esnasında asli ihtiyaçların giderilmesi amacıyla kısa süreliğine uğranılan bir ada gibidir. İşini çabucak halledenler yolculuğa devam edecek, adanın güzelliklerine dalıp gemiyi kaçıranlar vahşi hayvanlara yem olacaktır. Hac yolculuğu örneğine göre ise dünyaya dalmak, hac yoluna çıkıp çölde hayvanını yemlemek ve semirtmekle uğraşmaya dalarak arkadaşlarını ve haccı kaçırıp, çölün tehlikeleriyle baş başa kalmak demektir. Allah'a yapılan bir yolculuk örneğinde ise dünya, bu yolculuğun konaklarından bir konak mesabesindedir. Dünya bu yolun ortasına kurulmuş bir han gibidir. Yol için gerekli erzaklar bu handa mevcuttur. Bu handan ahireti için ihtiyacı kadarıyla yetinen kurtulacak, handaki lezzetlere dalanlarsa helak olacaktır.46 Bu konuda Gazâlî şu tavsiyede bulunur: "Sen yolcusun, menzilin ise ahirettir. Yolcu, rahat edemez, zorluklara tahammül etmek zorundadır. Şayet durur da, rahat edeyim derse, yolda kalır ve helak olur."47 38 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 108; Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 49. 39 Gazâlî, "Mişkâtü'l-Envâr", 298-99. 40 Gazâlî, 291. 41 Gazâlî, 291. 42 Ebû Hâmid Gazâlî, Kimya-i Saâdet Mutluluk Hazinesi, çev. A. Faruk Meyan (İstanbul: Bedir Yayınları, 2015), 60. 43 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 20; Ebû Hâmid Gazâlî, Mîzânü'l-Amel (Kahire: Dâru'l-Meârif, 1964), 372. 44 Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 180. 45 Gazâlî, 880-81; Gazâlî, Kimya-i Saâdet Mutluluk Hazinesi, 60. 46 Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 180-81; Gazâlî, Kimya-i Saâdet Mutluluk Hazinesi, 61. 47 Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 333. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3680 Yolculuk örneklerinden de anlaşıldığı üzere Gazâlî'ye göre dünya, uzun bir yolculuğun kısa süreli konağı olmaktan başka bir şey değildir. Ruh, bedenle birlikteliğinden sonra da var olmaya devam edecektir. Dolayısıyla, ruh için bedenle geçirdiği süre, kendi uzun yolculuğuna nispetle çok kısadır. Bu dünya, ruhun yolcuğunun devamı için, uğranılması ve azıklanılması açısından zorunlu ve fakat uzun süre kalmayı isteyip, kendisine kalıcıymış gibi yaklaşılması açısından ise zararlı bir yerden ibarettir. Gazâlî şöyle der: "Dünya hakkında Allah'ın sünneti, orada kalanlar için değil, oradan geçenler için bir ağırlama yeri olmasıdır."48 Başka bir yerde de o, dünya hakkında şu açıklamayı yapar: "Dünya, kendisini sürekli kalınacak bir yer ya da bir vatan olarak görenleri değil; bir vasıta [âlet] ve bir konaklama yeri olarak görenleri Allah'a ulaştırır."49 Dolayısıyla dünya, ahiretin kazanılması için uğranması zorunlu bir yerdir, sonsuz mutluluğu kazandıracak olmasıyla çok değerlidir ve fakat ahiretin kaybedilmesine sebep de olabileceği için tehlikesi de görülmelidir. Kendisinde hem hayrı hem de şerri barındırması açısından dünyayı bir yılana benzeten Gazâlî, onda zehrin de panzehrin de mevcut olduğunu, işi bilen kişinin ondan panzehir elde ederken, gafil kişinin onun zehri ile öleceğini belirtir.50 "İnsanın ölümden önceki haleti, dünyası; ölümden sonraki haleti ise ahiretidir"51 diyen Gazâlî, ölümden sonra kişiye eşlik etmeyecek her şeyin de dünyadan olduğunu kabul eder.52 İlim, marifet ve hürriyeti ise dünyada oldukları halde dünyadan olmayan şeyler olarak görür. Ona göre, ölümden sonra kişiyle kalacak olan bu şeyler basîret ehline haz vericidir. Bu üçü dışında, insana haz veren her şey kişinin kendi dünyasındandır.53 Dünya ve ahiret ilişkisini, "gündüz ahirete, gece dünyaya delildir, uyku da ölümün şahididir"54 şeklinde açıklayan Gazâlî; Mişkât'ta, dünya ve ahireti, beşeri nurani cevhere arız olan, birbirine karşılıklı/muvâzî [mütekâbil] ve hizalı/paralel [mütehâzî] iki şey olarak tanımlar.55 Ona göre, dünya ve ahiret her ne kadar birbirlerine benzeseler de, gece geldiğinde gündüzün, gündüz geldiğinde gecenin gitmesi gibi birbirlerini dışlarlar. Dünya ve ahiretin birbirini dışlamasına ilişkin Gazâlî'nin bir başka benzetmesi ise aynı kocaya eş olan ve birbirlerini çekemeyen, dolayısıyla da birisi memnun edildiğinde diğeri kırılacak olan iki kıskanç kadın örneğidir.56 Bazen de âlemin tümünü bir insan vücuduna benzeten Gazâlî, göklerdekiler, yerdekiler ve aralarında bulunanların tamamını da ayrı ayrı görevleri olup birbirlerine yardımda bulunan organlara benzetir. Bu organlar arasındaki tertip ve düzen, en güzel şekliyle Tanrı tarafından oluşturulmuştur.57 Başka amaçlarla da kullandığı ayna benzetmesini dünya ve ahiret için de kullanan Gazâlî, "dünya ahiretin aynasıdır" der. Bu görüşünü açıklarken de, dünyanın şehadet âleminden, ahiretin ise gayb âleminden ibaret olduğunu söyler. Buradan hareketle şehadet âleminin gayb âlemi için bir ayna konumunda olduğu anlaşılır. Aynadaki suretin, kendisine bakan kişinin suretine tabi olması gibi, şehadet âlemi de gayb âlemine tabidir. Her iki âlem arasındaki benzerliğin ortaya konması açısından ayna örneği yeteri kadar açık olmakla birlikte Gazâlî, aynaya ilişkin başka bir şeye daha dikkat çekerek; "aynadaki suret, vücut mertebesi olarak ikinci sırada yer alsa da, görülme bakımından ilk sırada yer alır" der. Diğer bir ifadeyle kendisini görmek isteyen kişi, önce aynadaki suretini görür, daha sonra benzetme/hikâye yoluyla kendi suretine ilişkin bir marifet edinir. Aynı şekilde mülk ve şehadet âlemi, gayb ve melekût âlemi için bir benzerdir/simülasyondur.58 Melekût âlemi varlıkta önce olup şehadet âlemi onun yansıması olarak sonra gelse de melekût âlemine ilişkin marifet söz konusu olduğunda, şehadet âlemi önce gelmektedir. Dolayısıyla melekût âlemine ilişkin marifetlerin şehadet âlemine ilişkin tecrübelerden yola çıkılarak elde edilebileceği rahatlıkla söylenebilir. Gazâlî, Tanrı'nın fiili olarak âlemin O'nu tanımaya bir vasıta olmasını, merdiven ve yazı örnekleriyle açıklar. İki farklı seviyeyi birleştiren, aşağıda olan ile yukarıda olan arasındaki bağlantıyı sağlayan merdiven gibi, âlem de Tanrı ile insan arasındaki bağlantıyı sağlayan bir vasıtadır. "Hissî âlem, aklî âleme bir merdivendir" diyen Gazâlî, her iki âlem arasında bir bağ [ittisal] ve uygunluğun [münasebet] bulunmaması halinde, aklî âleme yükselme yolunun kapanmış olacağı kanaatindedir. Bu yolun kapalı olması ise Tanrı'ya yaklaşmayı imkânsız kılacaktır.59 Başka bir yerde de Gazâlî, âlemi akıllı kimselerin kendi dereceleri oranında 48 Gazâlî, 185. 49 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 20. 50 Gazâlî, Mîzânü'l-Amel, 372. 51 Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 179; Gazâlî, Kimya-i Saâdet Mutluluk Hazinesi, 60. 52 Ebû Hâmid Gazâlî, "er-Risâletü'l-Va'ziyye", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 316. 53 Gazâlî, el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn, 179; Gazâlî, Mîzânü'l-Amel, 372. 54 Ebû Hâmid Gazâlî, "Minhâcü'l-Ârifîn", içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî (Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.), 229. 55 Gazâlî, "Mişkâtü'l-Envâr", 301. 56 Ebû Hâmid Gazâlî, Minhâcü'l-Âbidîn ilâ Cenneti Rabbi'l-Âlemîn (Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1989), 83. 57 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 60. 58 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1445. 59 Gazâlî, "Mişkâtü'l-Envâr", 298-99. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3681 okuyabildikleri, Tanrısal manalar içeren bir yazıya benzetir. Bu yazıyı okumayı da "her şeyi, konulduğu hikmet üzere anlamak" şeklinde açıklar.60 Kâtibin yazdığı bir kelimeyi gören kişide, o kâtibin, âlim, kadir, işiten ve gören sıfatlarına sahip olduğuna ilişkin yakinî bilgi hâsıl olur. Hatta kâtibi görmese de sadece yazılmış bir kelimeyi görse, yine âlim, kâdir, işiten, gören, hayat sahibi vs. sıfatlarına sahip bir kâtibin varlığına ilişkin kişide yakinî bilgi hâsıl olur. Nasıl bir kelime dahi bu sıfatlara kesin olarak şahitlik ediyorsa, aynı şekilde, göklerde ve yerde her bir zerre, onları takdir ve tahsis etmiş bir düzenleyiciye şahitlik ederler.61 Tanrı dışında, varlık sahasında bulunan her şey, O'nun fiili ve yaratığıdır. Cevher, araz, sıfat ve mevsuftan her zerrede O'nun hikmet, kudret, celal ve azametini ortaya koyan harikalar [acâib] ve şaşılacak şeyler [ğarâib] vardır. Bunları saymak ise mümkün değildir.62 Mademki Tanrı dışındaki her şey O'nun fiilidir, o halde mevcudata O'nun fiilleri olarak bakan kişi, onları bir gök ya da ağaç olarak değil, O'nun bir sanatı olarak görecektir. Dolayısıyla mevcudata ilişkin her marifet rubûbiyet sahası içinde yer alacaktır.63 Eşyaya, Tanrı'nın fiili olarak bakan kişinin; "O'ndan başka bir şey bilmiyorum" ya da "O'ndan başkasını görmüyorum" demesi mümkündür. Bu durumu Gazâlî, ufukta güneşi ve ışığını gören kişinin; "güneşten başkasını görmüyorum" demesine benzetir. Aslında ışık güneştendir ve onun dışında bir şey değildir. Bunun gibi, tüm mevcudat da, ezelî kudretin nurlarından bir nur, eserlerinden bir eserdir.64 İnsanların ve içerisindeki sebepleriyle birlikte dünyanın Tanrı'ya ulaşmak [vusûl] için yaratılmış olduğunu belirten Gazâlî, bunun sağlanması için zikir ve fikir gerektiğini, bunlar için de bedeninin devam etmesi gerektiğini belirtir. Bedenin devamını sağlamak gıda, su ve hava iledir. Onların oluşması da yerin ve göğün yaratılmasına bağlıdır. Bunlar beden içindir, beden de beşerî ruhun [nefs] binitidir. "Kim, bir şeyi Allah'a itaat dışında kullanırsa, O'nun nimetine nankörlük etmiş olur"65 diyen Gazâlî'ye göre, âlemdeki her şey kendisi vasıtasıyla Tanrı bilinsin diye yaratılmışlardır. İlgili amaçları dışında kullanımları nimete nankörlük etmek demektir. 4. SONUÇ Gazâlî, eserlerinde Tanrı'dan bahsederken O'nun zatı, sıfatları ve fiilleri şeklinde bir ayrımı gözetir. Ona göre varlık kümesi, Tanrı'nın zatı, zatı ile kaim sıfatları ve Tanrı'nın fiillerinden müteşekkildir. Tanrı, varlık ismine layık olan yani gerçek manada var olan, varlığı kendinden olandır. Gerçek varlık O'dur ve O'nun dışındaki her şey, kendi nefsine bakan yönüyle yokluk, O'na bakan yönüyle varlık sayılır. Bizatihi varlığı ve varlığının devamı kendinden olan, kendisi dışındaki varlıkların da varolmasının ve varlığını sürdürmesinin kaynağı olan O'dur. Tanrı, zatı ve sıfatları itibariyle biricik varlıktır ve kendisi dışındaki hiçbir varlık, ne bilgi, ne de tecrübe ile O'nu ihata edemez. Gazâlî, Tanrı'yı bu kadar takdis ve tenzih ederken, onu büsbütün âlemden ve insandan uzaklaştırmaz. Tanrı, tecrübe sınırlarımıza giren eşyadan münezzeh ve aşkın olmakla birlikte, varlıklar kümesindeki en apaçık olandır. O, cismani olmaktan münezzeh bir yakınlık ile kullarına her şeyden çok daha yakın olandır. Âlem, Tanrı'nın fiillerinden ibarettir. O, her ne kadar ayrı bir varlık sahası olarak isimlendirilse de, hakikatte varlığının kaynağı ve devamı Tanrı'ya tâbidir. Âlem, İnsanın duyularına açık olup olmaması açısından mülk ve melekût olarak ikiye ayrılır. Melekût âlemine nispetle mülk âlemi, öze nispetle kabuk, ruha nispetle beden, nura nispetle zulmet ve yükseğe nispetle aşağı gibidir. Her fiil faili hakkında bilgi vericidir. Âlem de kendisi vasıtasıyla Tanrı hakkında bilgi edinilsin diye yaratılmıştır. Tanrı rahmeti gereği, insanların duyularıyla şahit oldukları âlemi, henüz şahit olamadıkları âleme benzer kılmış ve buradan oraya yükselmenin yolunu açmıştır. Beden, ruhu; mülk âlemi, melekût âlemini; dünya, ahireti; bütün âlem ise Tanrı'yı tanıtıcıdır. Birinciler ikincilere yükselmeyi sağlayan merdivenler gibidir. Bu yaratılış amacı dışında âleme yaklaşmak ise nimete nankörlük etmektir. KAYNAKÇA Gazâlî, Ebû Hâmid. "el-Ecvibetü'l-Gazâliyye fi'l-Mesâili'l-Uhreviyye el-Maznûnu's-Sağîr". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 381-91. Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty. ---. el-Erbaîn fi Usûlü'd-Dîn. Beyrut: Dâru'l-Minhâc, 2011. ---. el-İktisâd fi'l-İ'tikâd. Ankara: AÜİF Yayınları, 1962. 60 Gazâlî, "Mi'râcü's-Sâlikîn", 54. 61 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 114. 62 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1811. 63 Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ, 41-42. 64 Gazâlî, 41-42. 65 Gazâlî, İhyâ-u Ulumi'd-Dîn, 1432. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) 2018 Vol:4 Issue:21 pp:3674-3682 sssjournal.com Social Sciences Studies Journal (SSSJournal) sssjournal.info@gmail.com 3682 ---. el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi'l-Hüsnâ. Dımeşk: Matbaatu's-Sabah, 1999. ---. "el-Maznûnu bihî alâ Ğayr-i Ehlihî Maznûnu Kebîr". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 355-81. Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty. ---. "el-Munkızu mine'd-Dalâl". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 578-608. Kahire: elMektebetü't-Tevfîkıyye, ty. ---. "er-Risâletü'l-Va'ziyye". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 316-19. Kahire: elMektebetü't-Tevfîkıyye, ty. ---. "Faysalu't-Tefrika". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 253-74. Kahire: el-Mektebetü'tTevfîkıyye, ty. ---. İhyâ-u Ulumi'd-Dîn. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005. ---. "İlcâmü'l-Avâm an İlmi'l-Kelâm". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 319-55. Kahire: elMektebetü't-Tevfîkıyye, ty. ---. "Kavâidu'l-Akâid fi't-Tevhîd". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 174-78. Kahire: elMektebetü't-Tevfîkıyye, ty. ---. Kimya-i Saâdet Mutluluk Hazinesi. Çeviren A. Faruk Meyan. İstanbul: Bedir Yayınları, 2015. ---. Meâricu'l-Kuds fî Medârici Ma'rifeti'n-Nefs. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1988. ---. Minhâcü'l-Âbidîn ilâ Cenneti Rabbi'l-Âlemîn. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1989. ---. "Minhâcü'l-Ârifîn". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 229-39. Kahire: el-Mektebetü'tTevfîkıyye, ty. ---. "Mi'râcü's-Sâlikîn". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 50-100. Kahire: el-Mektebetü'tTevfîkıyye, ty. ---. "Mişkâtü'l-Envâr". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 286-312. Kahire: el-Mektebetü'tTevfîkıyye, ty. ---. Mîzânü'l-Amel. Kahire: Dâru'l-Meârif, 1964. ---. "Ravzatü't-Tâlibîn ve Umdetü's-Sâlikîn". Içinde Mecmûatü Resâili'l-İmami'l-Gazâlî, 100-174. Kahire: el-Mektebetü't-Tevfîkıyye, ty.