www.argument-journal.eu Published online: 21.12.2015 Argument Vol. 5 (1/2015) pp. 151–169 e ‐ISSn 2084 –1043 ISSn 2083 –6635 * Doktor nauk społecznych, adiunkt, Wydział Pedagogiczny, Akademia Ignatianum w Kra ‐ kowie. e ‐mail: markus.lipowicz@onet.eu. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar okrucieństwa w sztuce na przykładzie trzech wybranych dzieł filmowych markus LIPOWICZ* ABStrACt (Un)holy body: The sociological and philosophical dimensions of cruelty in contemporary film the aim of the present article is an attempt to analyse and interpret cinematic cruelty from a sociological and philosophical perspective. Contrary to the received wisdom, where film violence results on the viewers' side from the destructive aspects of human nature and on the producers' side from the desire for material profit, the author presents an alternative approach to this social phenomenon. the main thesis is that gore in movies poses a more or less fulfill‐ ing artistic commentary on actual social relationships and contemporary cultural conditions. the line of the argument is divided into three parts: in the first part, the author describes the modern transition from a transcendental to a transgressive understanding of the body and of corporeality; in the second part, the author presents the issue of cultural fascination with cru‐ elty, from a sociological and also from a historical perspective; in the third and last part, the author analyses and interprets the respective aspects of three selected violent movies, pointing out their sociological and philosophical implications. the main methodological premise is posed by the concept of the 'productive viewer' from rainer Winter, according to which the viewer is not a passive perceiver of art, but is an active and interpretive subject of the pictures on the basis of their contemporary cultural meanings and content. KeYWOrDS cruelty; violence; body; objectification; society; cinema; media 152 Markus LIPOWICZ WStĘP Wbrew szeroko rozpowszechnionemu poglądowi, jakoby sztuka miała za za‐ danie przedstawiać i realizować piękno, trzeba powiedzieć, iż poza stosunko‐ wo krótkim okresem renesansu idea piękna rzadko wyznaczała normę i mia‐ rę aktywności artystycznej (Liessmann, 2009: 51). takiemu uproszczonemu spojrzeniu przeczy choćby społeczna wielofunkcyjność sztuki: pedagogiczna, mimetyczno ‐tragiczna, religijno ‐medytacyjna i wiele innych (Liessmann, 2009: 53–67). najpóźniej w okresie romantyzmu narodziła się estetyka brzydo‐ ty - w szczególności brzydoty cielesnej. W XX wieku piękno stało się wręcz „podejrzane", gdyż ukazywanie w sztuce doskonałych proporcji ciała służyło nierzadko - zwłaszcza w reżimach totalitarnych - kłamliwej propagandzie1. Współcześnie w okresie ponowoczesności, jak zauważa Bartosz Wypych, panuje z kolei osobliwa „fetyszyzacja ciała", która wydaje się opierać na „przeświad‐ czeniu, że z ludzkim ciałem można zrobić wszystko, ponieważ jest własnością zamkniętej w nim osobowości" (Wypych, 2010: 288). Paradoksalnie zjawisko to wiąże się także z tendencją „ucieczki od ciała właśnie" (Wypych, 2010: 289). Szczególnie w czasach unormowanego i symulowanego piękna (moda, rekla‐ ma, design, estetyka towarowa) szczególne uznanie zyskać może to, co skutecz‐ nie wywołuje szok, a czasami nawet - obrzydzenie (Liessmann, 2009: 40–41, 64–65). niemal nieustannie konfrontowany z promowanymi głównie przez środki masowego przekazu wzorami doskonałej cielesności, współczesny czło‐ wiek, jak zauważa rafał Syska: „zaczyna obawiać się i nienawidzić własnej niedo‐ skonałej powierzchowności" (Syska, 2003: 136). Jedną z możliwości artystycznej ekspresji tego niezadowolenia jest sztuka filmowa, która w ostatnich dekadach niewątpliwie zintensyfikowała bezpośredniość obrazów przemocy i okrucieństwa w stosunku do ciała ludzkiego. Filmowe okrucieństwo można więc interpreto‐ wać jako akt abdykacji - rezygnacji ze społecznie narzuconych kanonów piękna (Syska, 2003: 136). nie chodzi tu więc jedynie o piękno czysto estetyczne, lecz o szerszy kontekst społeczny opierający się na przemocy symbolicznej. W niniejszym artykule będę się starał dowieść, iż mimo uzasadnionych wąt‐ pliwości moralno ‐etycznych filmy ukazujące widok symulowanej destrukcji cie‐ lesnej mogą, a może nawet pow inny by ć interpretowane współcześnie jako świadomie bądź nieświadomie wyrażona krytyka społeczna. W pierwszym i dru‐ gim rozdziale postaram się wykazać związek między okrucieństwem a sztuką w szerokim kontekście epokowego zwrotu kultury zachodniej od transcendencji do transgresji. na gruncie tych rozważań spróbuję w rozdziale trzecim, ostat‐ nim, wykazać krytyczny potencjał symulowanej przemocy oraz okrucieństwa 1 Za doniosłe przykłady służyć mogą choćby wyjątkowe pod względem artystycznym dzieła filmowe Leni riefenstahl oraz rzeźby i obrazy wystawiane za rządów nazistowskich w Haus der Kunst (dosł. Dom sztuki) w monachium w latach 1937–1944. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 153 na przykładzie trzech wybranych dzieł filmowych, których transgresyjne forma i treść stawiają fundamentalne pytania dotyczące życia społecznego. OD trAnSCenDenCJI DO trAnSgreSJI CIAŁA Wielka teoria piękna, dominująca w kulturze europejskiej od starożytnej epoki klasycznej aż do renesansu, pojmowała piękno w sposób zarówno obiektywny, jak i realistyczny, będąc wypadkową trzech podstawowych wartości: proporcji, harmonii i symetryczności. Spoglądając jednak na relację między sztuką a ideą piękna w kategoriach szerszych, czyli zarówno etyczno ‐moralnych, jak i religij‐ nych, sprawa się nieco komplikuje. Jedna z głównych przesłanek chrześcijaństwa2 polega na ontologicznym od‐ dzieleniu sfery cielesnej od sfery duchowej oraz na proklamowaniu wyższości tej drugiej. można - nieco upraszczając - uznać, iż zgodnie z myślą chrze‐ ścijańską potrzeby cielesne zyskują na wartości dopiero wtedy, gdy zostaną podporządkowane sferze duchowej, co z kolei oznacza, że wszelka przyjemność cielesna może zostać usprawiedliwiona jedynie na poziomie niematerialnym (Kopania, 2002: 125)3. Jeśli jednak zgodnie z tą wykładnią egzystencjalną czło‐ wiek podąża za sferą niematerialną, czyli za Bogiem, jego skłonne do grzechu ciało p r z e i s t a c z a się w coś wyższego, stając się narzędziem oraz naczyniem sakralnym. Artystycznym wyrazem tego nastawienia religijnego na cielesność są choćby ikony, ale także wszelkie inne próby przedstawienia ciała ludzkiego w postaci sakralnie przemienionej - „przebóstwionej" (Kopania, 2002: 119). 2 Skupiam się w tym miejscu na chrześcijańskiej formie oraz pojęciu transcendencji, gdyż mimo procesu sekularyzacji sfera kulturowej wrażliwości, a także indywidualnej wyobraźni zarówno etycznej, jak i estetycznej pozostała moim zdaniem wciąż w dużym stopniu pod wpływem chrześcijańskich idei metafizycznych. Wydaje mi się rzeczą niewątpliwą, iż symbolika chrześcijańska nadal stanowi jeden z głównych, aczkolwiek zapewne nie jedyny punkt odniesienia dla twórczości artystycznej - szczególnie w przypadku przedstawienia problematyki ludzkiego cierpienia. Warto przy tym zaznaczyć, iż w wielu wypadkach chrześcijańskie idee mogą służyć za negatywny punkt odniesienia, a zatem przedmiot krytyki ze strony współczesnej sztuki. tak czy inaczej jestem głęboko przekonany, że pozostają one ważną, jeśli nie kluczową, częścią także współczesnej wyobraźni artystycznej. 3 emblematycznym przykładem był i wciąż jest chrześcijański stosunek do erotyzmu. Jak krytycznie zauważa Jerzy Kopania: „Żaden Kościół nigdy nie uznał seksualności za wartość samą w sobie" (Kopania, 2002: 125). I choć bezpośredni wpływ teologii i filozofii chrześcijańskiej na współczesną kulturę w ostatnich stuleciach znacznie osłabł, to warto zaznaczyć, że aż po dzień dzisiejszy wciąż budzi kontrowersje „uznanie doznań seksualnym za wartość samą w sobie" (Kopania, 2002: 127) także inne czynności cielesne są mierzone oraz oceniane według tej samej zasady, że nie powinny być celem samym w sobie, choć ich przekroczenie lub pogwałcenie nie budzi już takiej kontrowersji jak problematyka seksualności. na przykład spożywanie żywności stanowi zgodnie z myśleniem chrześcijańskim wartość, dopóki nie przeistacza się w aktywność spełnianą dla samej przyjemności, czyli w „śmiertelny" grzech obżarstwa. 154 Markus LIPOWICZ Z tego punktu widzenia zrozumiałe staje się także osobliwe piękno dzieł sztuki ukazujących zdeformowane, bolące, cierpiące ciało Chrystusa, które stanowi archetyp całkowitego przebóstwienia. Warto zaznaczyć, iż - abstrahując na chwilę od istotnych znaczeń metafizycznych - główny symbol chrześcijań‐ stwa, czyli umęczony oraz przybity do krzyża człowiek, stanowi obraz ludzkiego okrucieństwa. W tym miejscu wydaje się sensowne podkreślenie, iż chrze‐ ścijaństwu udało się na poziomie artystycznym podnieść scenę tortury rzym‐ skiej nie tylko do rangi męczeństwa, ale świętości: okrucieństwo ze strony ludzi w postaci ukrzyżowania niewinnego człowieka przeistacza się w symbolice chrześcijańskiej w obraz oraz manifestację miłosierdzia Bożego - pokonanie grzechu i śmierci4. Dla usprawiedliwienia potrzeby okaleczeń fizycznych oraz interpretacji tego na poziomie metafizycznym idea chrześcijańska korelowała z całą zachodnią fi‐ lozofią życia oraz ideą porządku społecznego: metafizyczne idee, kluczowe poję‐ cia danej epoki, brały każdorazowo „życie na swoją służbę" (Simmel, 2007a: 45), tworząc tym samym epokowe centra kulturowe (Simmel, 2007b: 55–56). W ten sposób świat nadzmysłowy zawsze wyznaczał zmysłowości ludzkiej zarówno granice, jak i możliwości realizacji w ramach porządku normatywnego. Jednak pod koniec XIX wieku struktura zachodniej kultury ulega gwałtownej zmia‐ nie, którą Friedrich nietzsche ujął w swoim słynnym powiedzeniu o „śmierci Boga" (nietzsche, 2006): życie zaczęło odczuwać wszelką „formę jako taką" jako coś „mu narzuconego" i odważyło się wciągnąć całą kulturę z powrotem „w swoją bezpośredniość" (Simmel, 2007b: 55). ujmując ten proces i kondycję kulturową słowami martina Heideggera: w zachodniej kulturze „świat nad‐ zmysłowy utracił swą skutkującą siłę" i nie daje już „żadnego życia" (Heidegger, 1997: 177). Od końca XIX wieku żadna metafizyczna idea nie może już stanowić uniwersalnego, powszechnie obowiązującego fundamentu kulturowego5. treści 4 O mę c z e ń s t w i e warto mówić w ścisłym znaczeniu tego słowa dopiero w przypadku pierwszych chrześcijan, którzy byli prześladowani ze względu na swoje wyznanie i zgodnie z wykładnią chrześcijańską właśnie przez to stali się „świadkami" zbawienia, absolutu - Chrystusa. nie sposób w tym miejscu także nie wspomnieć o słynnym dziele matthiasa grünewalda Ołtarz z Isenheim, wykonanym prawdopodobnie w latach 1506–1515. Jego osobliwe piękno polegało właśnie na przebóstwieniu schorowanego, umęczonego ciała ludzkiego w okresie historycznym, w którym dżuma zbierała swoje śmiertelne żniwo. nadając nie tylko zdeformowanemu ciału Chrystusa rangę sakralną, obraz grünewalda nadał zarazem udręczonemu śmiertelną chorobą ciału zwykłego człowieka wyższy sens - odnosiło się to do idei piękna rozumianego bardziej w kategoriach mistycznych aniżeli estetycznych. 5 Warto zaznaczyć, iż właśnie ten proces kulturowy (którego wybitnym interpretatorem był właśnie nietzsche i do którego bezpośrednio odnoszą się przytoczone tutaj myśli zarówno Simmla, jak i Heideggera) zapoczątkował także pogłębienie myśli społecznej na poziomie naukowym. Dopiero zdecentralizowana struktura kulturowa otwiera problematykę naukowej refleksji nad integracją społeczną, tworząc tym samym podstawę dla powstania socjologii (Berger, 2007: 36). (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 155 metafizyczne stały się w zdecentralizowanej kulturze częścią samego pędu życia, dodatkiem do gier zmysłów. Zmienia się tym samym także świadomość odno‐ śnie do problematyki cielesności ludzkiej: to, co dotychczas mogło uchodzić za przebóstwienie ciała, przedstawia się nagle jako instrumentalizacja człowieka, czyniąc z jego ciała jedynie użyteczny przedmiot w postaci funkcji dla szerszego kontekstu społeczno ‐kulturowego. Pamiętajmy, że na przełomie wieków XIX i XX popularna stała się nie tylko wypowiedź nietzschego o rzekomej „śmierci Boga", ale także hipoteza socjologiczna Émile'a Durkheima, w której pojęcie „Boga" stanowi jedynie wzniesiony do rangi sacrum szyfr dla społeczeństwa: być poddanym woli Boga okazało się z tego punktu widzenia tożsame z byciem poddanym społeczeństwu. Patetycznie ogłoszona przez nietzschego „śmierć Boga" wyrażałaby tym samym „śmierć społeczeństwa" - rozumianego nie jako byt ponadjednostkowy, kolektyw, ale jego integralna całość przewyższająca poszczególnego człowieka6. to „przewartościowanie wartości" spowodowało, iż zasada przebóstwienia ciała człowieka zaczęła się wydawać czymś sprzeciwiają‐ cym się ludzkiej podmiotowości oraz wolności indywidualnej. to, co niegdyś było traktowane jako wzniesienie życia jednostki na wyższy poziom bytowania, okazało się teraz być jej zniewoleniem przez społeczeństwo. Konsekwencje powyżej opisanego procesu sięgają bardzo daleko - także na poziomie relacji między sztuką a ciałem. Posługując się terminologią geor‐ ges'a Bataille'a: zdecentralizowanie homogenicznego świata idei, który dotych‐ czas wyznaczał obowiązujące standardy życia zbiorowego, skutkowało otwarciem się na to, co „heterogeniczne", czyli niestandardowe, indywidualne, niepowtarzal‐ ne (matuszewski, 2012: 27). miejsce przebóstwienia, czyli transcendencji, która skłaniała człowieka do poddawania swojego ciała ideom, zajęła transgresja. trans‐ gresja różni się od transcendencji tym, że nie odsyła jednostki do zewnętrznego wobec ciała, nadzmysłowego świata „ducha", lecz zamiast tego wyznacza nieustan‐ ne próby przekraczania dawnych granic, zasad i zakazów społeczno ‐kulturowych, a nawet ich destrukcji (matuszewski, 2012: 26). Sfera sacrum (Bóg) zostaje roz‐ szyfrowana jako sfera profanum (społeczeństwo), co z kolei umożliwia człowie‐ kowi otwarcie się na wszystkie dotychczas wyklęte oraz zakazane wymiary życia cielesnego. Faworyzowany teren transgresji zakazów wywodzących się ze sprofa‐ nowanego sacrum stanowi nieprzypadkowo działalność artystyczna: o ile bowiem w realnym życiu zbiorowym zbyt duża śmiałość transgresji wiązałaby się z ryzy‐ kiem sankcji społecznych, o tyle w sferze fikcji artystycznej takie zagrożenie jest niewątpliwie mniejsze - szczególnie dla odbiorcy (Bataille, 2008: 139). można by ująć tę problematykę także następująco: sztuka przekraczająca dawne granice sakralne wydaje się z punktu widzenia odbiorcy antycypować świat, w którym wyciągnięto wszystkie konsekwencje z decentralizacji kultury, przewartościowa‐ nia wartości, sprofanowania sacrum - krótko: ze śmierci Boga. 6 Problematykę tę rozwinąłem w innym artykule, por. Lipowicz, 2013a. 156 Markus LIPOWICZ Ostatni wiek pokazał, że sztuka może stosunkowo bezkarnie obrazować de‐ strukcję oraz gloryfikować występki moralne, które na swój sposób urzekają odbiorcę. nie jest przecież tajemnicą, że atrakcyjność dzieł sztuki od zarania dziejów bardzo często wiązała się z przedstawianiem różnorakich nieszczęść, cierpień ludzkich, przemocy, zdrady i wielu innych dramatów egzystencji (Ba‐ taille, 2008: 139). Decentralizacja życia społecznego umożliwiła odwrócenie za‐ sady przebóstwionego ciała na rzecz wyzwolenia antysakralnych motywów, któ‐ re dotychczas były wykluczone bądź przedstawiane w sposób wysublimowany. W tym kontekście należy rozumieć słowa michela Foucaulta, iż w świecie po‐ zbawionym „pozytywnego sensu sacrum" transgresja realizuje się „poprzez pro‐ fanację" - niczym gest zwracający się do nieobecności Boga (Foucault, 1984: 302–303). Profanacja ta nieprzypadkowo odnosi się do sfery zarówno erotyki, jak i przemocy, gdyż to one były najbardziej ulubionym celem społecznego unormowania. Jak zauważa Bataille, aktywności seksualnej zawsze towarzyszyły rozmaite reguły, natomiast zabójstwo uważano bezwzględnie za coś strasznego, „nie do przyjęcia" (Bataille, 2008: 130). Jednocześnie Bataille przekonuje, że właśnie „we wszelkim przerażeniu kryje się możliwość urzeczenia", że przed‐ miot „budzący wstręt ma w sobie po temu mniejszą lub większą siłę" (Bataille, 2008: 126). W doświadczeniach przekraczających zakazy, czyli w transgresji, człowiek odkrywa swój byt jako nieuporządkowany, chaotyczny i tym samym jako oddzielony od zasady społecznej użyteczności, celowości, funkcjonalności (matuszewski, 2012: 40). Człowiek odrzucający zdesakralizowane idee i normy społeczne doświadcza uczucia nieograniczonej suwerenności, podmiotowości, która może przybrać nawet postać iluzorycznego poczucia absolutnej wolności i autonomii. Wstręt a zarazem powab obrazów erotycznych i przemocy polegają na ich gwałtowności, niedyskursywności, bezkompromisowości, jednoznaczności, su‐ rowości i bezpośredniej szczerości w odrzuceniu wszelkich granic społecznych. Z tego powodu Bataille był przekonany, że transgresja stanowi „doświadcze‐ nie wewnętrzne", które ostatecznie odnosi się i prowadzi do n i co ś c i. na tej drodze największą przeszkodą wydaje się „dogmatyka", która indywidualnemu doświadczeniu wyznacza „nieuzasadnione" granice (Bataille, 1984: 266). Zna‐ mienne wydają mi się być dotyczące sztuki literackiej słowa Bataille'a, które współcześnie należałoby także odnieść do problematyki kina: „Przybliżamy się do otchłani, lecz nie po to, by w nią runąć. Chcemy się nią upoić, i obraz upadku zupełnie do tego wystarczy" (Bataille, 2008: 143). Abstrahując nie‐ co od (anty)metafizycznych założeń myśli transgresyjnej, chciałbym raz jeszcze odwołać się do słów Wypycha, iż współczesna fetyszyzacja ciała paradoksalnie ukierunkowana jest „w stronę ucieczki od ciała" (Wypych, 2010: 289). We współczesnej sztuce filmowej widzimy, że owe pragnienie ucieczki od ciała wy‐ raża się w jego bezpośrednio ukazanej destrukcji - transgresji, która zwraca się ku nicości, niebytowi. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 157 OKruCIeŃStWO - CZYLI FASCYnACJA ZŁem? Okrucieństwo to umyślne sprawianie istocie żywej cierpienia (Zdziechowski, 1993: 8). Jest ono szczególną formą przemocy, którą Jan Philipp reemstma nazwał „przemocą autoteliczną" (reemtsma, 2011: 110). W odróżnieniu od „przemocy lokującej", która „ma na celu pozbycie się ciała", oraz „przemocy rap‐ tywnej", która z kolei „pragnie posiąść ciało", celem „przemocy autotelicznej" jest destrukcja „integralności ciała" (reemstma, 2011: 110). W swojej istocie owe „bezsensowne okrucieństwo" stanowi synonim podłości, albowiem pastwić się można jedynie nad istotą słabszą albo chwilowo bezbronną (Zdziechowski, 1993: 8; tazbir, 1999: 17). reemtsma mówi w tym kontekście o emocjonalnych oporach człowieka, aby „w ogóle uznać [...] występowanie przemocy autotelicz‐ nej" (reemtsma, 2011: 111). O ile jesteśmy zazwyczaj zdolni zrozumieć naturę przemocy instrumentalnej, o tyle przemoc stanowiąca wartość dla samej siebie „nie mieści" się nam w głowie, gdyż trudno pojąć zło popełniane dla samego zła (reemtsma, 2011: 114)7. Dlatego warto za Januszem tazbirem podkreślić, iż nie sposób analizować tego fenomenu jedynie w kategoriach psychologicznych, gdyż łączy się ona niemal zawsze z fenomenem społecznym - manifestacją oraz inscenizacją w ł ad z y. Otóż przez wieki ta ostatnia była pojmowana jako usankcjonowana moc stosowania przemocy. Jednak w oparciu o współczesne ujęcia teoretyczne taki model władzy wydaje się zbyt uproszczony, aby móc wyrażać kompleksowość tej problematyki. Władza nie stanowi bowiem prostej asymetrycznej relacji dwubiegunowej, lecz wyraża swoją istotę jako byt twórczy, krążący, modelujący stosunki społeczne od samych podstaw (Foucault, 1993; Foucault, 1995). O ile we wcześniejszych epokach historycznych władza była łatwo rozpoznawalna, widoczna, majestatycznie ozdobiona, o tyle współcześnie uległa ona procesowi dematerializacji - stała się znakiem, symbolem, abstrak‐ cyjnym dyskursem (tazbir, 1999: 18). nieporozumieniem byłoby sądzić, iż władza stała się przez to bezsilna - wręcz przeciwnie: im bardziej władza stała się cicha, ukryta, bezcielesna, tym bardziej wzrosła jej skuteczność wdrażania wśród poddanych odpowiednich za‐ chowań, działań, myśli itd. Analogicznie do fenomenu władzy jest z autoteliczną przemocą: o ile dawniej akty okrucieństwa władzy kojarzyły się z konkretny‐ mi władcami (neronem, inkwizytorami, Iwanem groźnym) i były skierowane przeciwko ciału na oczach publiczności bądź audytorium8, o tyle w epoce no‐ 7 można dodać, że z jednym wyjątkiem: chrześcijańskiej idei p i e k ł a. Piekło wydaje się być „przebóstwionym", transcendentalnym okrucieństwem, oderwanym od racjonalnie pojmowalnego świata doczesnego. reemtsma idzie dalej, twierdząc, że „dlatego w ogóle wymyślono diabła, zło, którego nie da się po prostu pojąć jako efekt nieskuteczności dobra" (reemstma, 2011: 112–113). 8 Jako jeden z najsłynniejszych przykładów okrucieństwa władzy michel Foucault detalicznie opisuje przykład roberta ‐François Damiensa, który w roku 1757 pod zarzutem próby zamachu 158 Markus LIPOWICZ woczesnej władcze akty okrucieństwa przemieściły się w miejsca niepubliczne. Okrucieństwo zostało tym samym zbiurokratyzowane, uporządkowane według beznamiętnych mechanizmów zarządzania ciałem jako kapitałem społecznym. W ten sposób ludność cywilizacji zachodniej została w porównaniu z minio‐ nymi epokami oraz innymi cywilizacjami niejako odcięta od bezpośrednich zmysłowych wrażeń związanych z władzą i przemocą. nie oznacza to jednak, że obrazy okrucieństwa zniknęły z pola widzenia przeciętnego obywatela - w „wolnym" społeczeństwie rolę przedstawiania oraz inscenizowania aktów okrucieństwa przejęła sztuka, której głównym przekaźnikiem w XX wieku stały się nowoczesne media. Deontologia mediów wskazuje na kilka podstawowych funkcji przekazu me‐ dialnego, z których najbardziej podstawową wydaje się być „obserwacja świata" - nawet w przypadku okrutnych i przykrych informacji (Bertrand, 2007: 25). Jednak nie mniej ważna funkcja mediów polega na zapewnieniu komunikacji, tworzeniu obrazu świata, przekazywaniu dziedzictwa kulturowego, reklamie oraz - dostarczaniu rozrywki (Bertrand, 2007: 26–27), opartej w znacznym stopniu na sztuce filmowej. I właśnie w tym kluczowym momencie pojawia się etyczny problem z symulacją okrucieństwa: dopóki pokazywanie przemocy na ekranie ma charakter wyłącznie informacyjny, dopóty także jej widok nie budzi zbyt wielkich kontrowersji. Problem natury moralno ‐etycznej pojawia się natychmiast, gdy wychodząc poza funkcję informacyjną, obrazy okrucień‐ stwa przybierają charakter rozrywkowy, gdyż - jak zauważył Bataille - sama myśl, że przemoc mogłaby sprawiać przyjemność, wydaje się przerażająca (Ba‐ taille, 2008: 130)9. W czasach starożytnego rzymu publiczność rozkoszowa‐ ła się widokiem maltretowanych i gnębionych ciał (Zdziechowski, 1993: 13). Historycy i archeolodzy odkryli, iż artystyczne przedstawianie okrucieństwa miało także miejsce we wcześniejszych epokach i niosło ze sobą znaczenia reli‐ gijne i erotyczne (Bataille, 2009: 41–44). niemniej, jak zauważa tazbir, współ‐ cześnie znaczna część namiętnych widzów symulowanej przemocy prawdopo‐ dobnie nie przyznałaby się, że fikcyjne, wyreżyserowane sceny gwałtu, tortur na króla Francji został skazany na śmierć poprzez rozszarpanie i ćwiartowanie. Ciekawe są tutaj także zapiski Casanovy, który, asystując przy tym „okropnym widowisku", zauważył, iż towarzyszące mu osoby ze spokojem oglądały owe sceny okrucieństwa. Por. Foucault, 1993: 12–21; tazbir, 1999: 335. 9 Innymi słowy, nie tylko sam akt przemocy, ale także konsumpcja obrazów okrucieństwa wymagają jakiejś formy legitymizacji normatywnej - choćby w postaci narracji, która osadziłaby te akty lub obrazy w porządku aksjologicznym oraz kontekście społeczno ‐kulturowym. rozrywka przemocą wydaje się przerażająca, gdyż sprowadza całe doświadczenia do sfery indywidualnych przeżyć, do transgresji, która z kolei, idąc tropem myśli Bataille'a, sprzeciwia się wszelkim ograniczeniom odgórnym. Wydaje się milczącym aktem antyspołecznym. Ponadto sama konsumpcja przemocy wirtualnej wydaje się, przynajmniej na pierwszy rzut oka, mieć charakter wartości autotelicznej, co z kolei - jak twierdzi reemtsma - powoduje emocjonalny opór. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 159 i mordów w filmach stanowią dla nich źródło „sadystycznej satysfakcji" (tazbir, 1999: 336). A jednak właśnie te obrazy cieszą się nadal ogromną popularnością i stały się częścią kanonu mainstreamu kulturowego. mając na uwadze zarysowane tu tło historyczne, przejdźmy do problematyki przemocy i okrucieństwa we współczesnym filmie. Otóż mogłoby się wydawać, iż współczesne kino pozwala publiczności rozkoszować się w sposób z a s tępc z y okrucieństwem symulowanym, czyniącym widzialnym jedynie to, co zwykle tają myśli zwykłego człowieka (tazbir, 1999: 336). nasuwa się myśl Justusa Lipsiu‐ sa, iż predylekcja do okrucieństwa tkwi głęboko w każdym człowieku - że sta‐ nowi stały element „natury" ludzkiej (tazbir, 1999: 29). Fikcyjne okrucieństwo mogłoby się zatem wydawać sublimacją dawnych ekscesów okrucieństwa i tym samym krwawe ekscesy współczesnego filmu można by interpretować jako skie‐ rowanie złowrogiego popędu z realnego obiektu (ciała fizycznego) na symulacje tegoż obiektu (ciała fikcyjnego). Z tego punktu widzenia możliwe jest poku‐ szenie się o próbę moralno ‐etycznego usprawiedliwienia takiego rozwoju sztuki filmowej, gdyż umożliwia on w sposób sprawny, a zarazem bezpieczny zarządzać destrukcyjnymi skłonnościami gatunku ludzkiego (tazbir, 1999: 336). nie‐ stety powyższa myśl nie rozwiązuje poruszonej tutaj problematyki. Choć nie‐ wątpliwie „producenci" okrutnych wrażeń filmowych wzmagają „pokupność" swoich produktów za pośrednictwem dostarczania brutalnych wrażeń (tazbir, 1999: 17), warto zaznaczyć, iż wzrastająca popularność okrucieństwa filmowe‐ go koreluje z szerszym kontekstem rozwoju kulturowego, który usiłowałem w wielkim skrócie scharakteryzować powyżej. nie bez znaczenia jest fakt, że współczesna popularyzacja symulowanego okrucieństwa koreluje z rozwojem przemysłu pornograficznego od lat siedemdziesiątych XX wieku, albowiem - jak zauważyła Susan Sontag: „Większość obrazów umęczonych, okaleczonych ciał pobudza lubieżne zaciekawienie. [...] Wszystkie obrazy ukazujące gwałt za‐ dany atrakcyjnemu ciału są w pewnym stopniu pornograficzne. Ale obrazy tego, co odrażające, też mogą uwodzić" (Sontag, 2010: 114). mamy tu więc do czy‐ nienia z fenomenem socjologicznym w postaci ogólnospołecznego przyzwole‐ nia na równoległą fascynację bezpośrednim ukazywaniem erotyzmu i cielesnej destrukcji. mowa tu więc o erotyczno ‐destrukcyjnej fascynacji, która przestała szukać normatywnego usprawiedliwienia na poziomie kulturowym. Wychodząc z założenia Durkheima, iż byt społeczno ‐kulturowy jest czymś więcej aniżeli sumą jednostek oraz indywidualnych potrzeb (Durkheim, 1990), spróbuję na przykładzie trzech wybranych filmów wykazać, iż okrucieństwo filmowe wcale nie musi być rozumiane jako sublimacja nikczemnych popędów ludzkich czy też estetyczna i ekonomiczna manipulacja widzem (Kareński‐ ‐tschurl, 2001: 219). Spróbuję z hermeneutycznego punktu widzenia wy‐ kazać, że okrucieństwo filmowe może także wyrażać podstawowe problemy współczesnej kondycji społeczno ‐kulturowej. Warto sobie uświadomić, iż film, który redukuje swoich protagonistów do cielesności, niekoniecznie musi to 160 Markus LIPOWICZ samo czynić z widzem. W istocie odbiorcy nie stanowią biernej masy, lecz są „produktywnymi widzami", wchodzącymi za pośrednictwem swoich interpre‐ tacji w twórczą interakcję z dziełem artystycznym. W taką twórczą interakcję z trzema wybranymi filmami zamierzam wejść w następnym rozdziale. Po‐ staram się dowieść, że dla świadomego odbiorcy okrucieństwo filmowe może stanowić odblask realnych, aczkolwiek często ukrytych form okrucieństwa codziennego życia społecznego. Spróbuję także wskazać, że niezależnie od au‐ tentycznych motywacji samych twórców tych dzieł filmowych, należy na ich obrazy spojrzeć jako na (mniej lub bardziej udane) artystyczne komentarze odnoszące się do realnych stosunków społecznych. Jeśli spojrzy się na kon‐ trowersyjną sztukę filmową z hermeneutycznego punktu widzenia, okazuje się ona nie tylko bardzo wymownym, ale także intelektualnie wymagającym przedmiotem badawczym. trZY PrZYKŁADY Z perspektywy socjologii przekazy medialne stanowią obszar nieustannej in‐ terpretacji treści i formy przekazów, które zawsze - świadomie lub nie - od‐ zwierciedlają szerszy kontekst warunków życia społecznego (Winter, 2010: 27). Co wyrażają filmy, w których ciało ludzkie ulega destrukcji, a osoba ludzka staje się zarówno podmiotem, jak i przedmiotem okrucieństwa? Przedstawię w dużym skrócie kilka możliwych ujęć analityczno ‐interpretacyjnych na pod‐ stawie następujących filmów: Salo, czyli 120 dni Sodomy (Salò o le 120 giornate di Sodoma, 1975) w reżyserii Piera Paola Pasoliniego, Snuff 102 (2007) w reży‐ serii mariano Peralty oraz Martyrs. Skazani na strach (Martyrs, 2008) w reży‐ serii Pascala Laugiera10. Istotną cechą ponowoczesnego horroru jest nie tylko jego obsesyjne za‐ interesowanie destrukcją ludzkiego ciała, ale także hiperrealistyczne, czasami nawet karykaturalne przedstawienie owego zniszczenia (Winter, 2010: 177). Bywa jednak, także poza gatunkiem horroru, że destrukcja cielesna jest przed‐ stawiana w sposób niezwykle realistyczny, co niewątpliwie potęguje grozę po 10 Świadomie wybrałem takie dzieła filmowe, których nie łączy tożsamość gatunkowa, gdyż zależy mi na tym, aby poprzez przekraczanie granic dyskursywnych odnaleźć w nich to, co za Wittgensteinem chciałbym w tym kontekście nazwać „podobieństwem rodzinnym" (Wittgenstein, 2004: 49–51). Podobieństwo to polega w tym kontekście nie tylko na bezpośrednim ukazaniu d e s t r u kc j i cielesnej na ekranie, ale przede wszystkim na próbie ko n s t r u k t y w ne j krytyki współczesnej kondycji społecznej, w której obserwacja cierpiącego i poniżonego człowieka staje się instrumentem władzy (Salo), formą transgresji zarówno cielesnej, jak i religijnej (Martyrs) oraz narzędziem uprzedmiotowienia (Snuff 102). Dopiero takie pomieszanie dyskursów pokazuje, że we wszystkich przytoczonych przez mnie filmach przewija się socjologiczny problem współczesnej ko n s u m p c j i c i e r p i e n i a, która przekracza wszelkie granice gatunkowe. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 161 stronie odbiorcy. tak się stało w ostatnim filmie Pasoliniego Salo, czyli 120 dni Sodomy. Skoncentrowanie się reżysera na przemocy psychofizycznej spowo‐ dowało, iż cały film został przez wielu odbiorców zredukowany do ukazanego w nim okrucieństwa. trudno sobie wyobrazić, że taki był zamiar samego twór‐ cy, albowiem pomimo swojej niezwykłej zdolności do wywołania kontrower‐ sji i skandali (Książek ‐Konicka, 1978: 161) sam Pasolini przekonywał, że jego twórczość nie schlebia „niskim upodobaniom", lecz powinna skłaniać widza „do myślenia", licząc się przy tym z prawdą, rzeczywistością i uczuciami (Kossak, 1976: 39). Starania Pasoliniego, aby w sposób najbardziej radykalny skryty‐ kować panujące stosunki społeczne, skończyły się tym, że sam „dopuścił się brutalnej przemocy na zbiorowej wrażliwości i wyobraźni" (Książek ‐Konicka, 1978: 161). W czasach obecnych, w których przemoc medialna zaczęła na po‐ ziomie mainstreamowym schlebiać „niskim upodobaniom", krytyka społeczna przedstawiona przez Pasoliniego w Salo staje się jednak niezwykle aktualna. W swoim ostatnim filmie reżyser przedstawił figurę społeczną, w której umar‐ ła wszelka nadzieja na stworzenie wolnego społeczeństwa. Pasolini podzielił narrację na trzy kręgi piekielne, nawiązujące do Boskiej komedii Dantego oraz oparł całość rozgrywanej akcji na powieści markiza de Sade'a: 120 dni Sodomy, czyli szkoła libertynizmu. Jednak Pasolini przeniósł akcję do połowy XX wieku do „burżuazyjnie wystylizowanej willi" w miasteczku w północnych Włoszech (tytułowego Salò), w którym czterej funkcjonariusze faszystowskiej republiki mussoliniego gwałcą, torturują, a w końcu zabijają bezbronnych nastolatków. Salo stanowi metaforę dla konsumpcyjnej kultury zachodniej, w której uprzedmiotowienie człowieka jako istoty funkcjonalnej i użytecznej dla systemu zostało w pełni zrealizowane (Książek ‐Konicka, 1978: 161). Wybór powieści markiza de Sade jako matrycy dla własnego dzieła filmowego nie był bynaj‐ mniej przypadkowy. Analogicznie do twórczości nietzschego, którego myśli w pewnych kluczowych punktach nie odbiegają daleko od myśli de Sade'a11, dzieło markiza stanowiło z perspektywy Pasoliniego wzorcowe, choć z moral‐ nego punktu widzenia negatywne, odbicie mieszczańskiego irracjonalizmu (Si‐ ciliano, 1994: 383). W istocie rzeczy Pasolini spróbował wyrazić problematykę ujednoliconej kultury konsumpcyjnej jako siły unicestwiającej indywidualność oraz podmiotowość jednostki, czyniącej z każdego obywatela hedonistycznie nastawionego konformistę systemu (murri, 2012: 377). Żyjąc w czasach, w któ‐ rych wolność słowa oraz różnorodność światopoglądowa wydają się najbardziej proklamowanymi wartościami, nie sposób nie dopuścić do głosu wywrotowego przekonania Pasoliniego, zgodnie z którym wartości te stanowią jedynie fasadę dla kondycji społecznej, w której przemoc oraz uprzedmiotowienie człowieka 11 Wydaje się, że de Sade w niektórych miejscach w dużo prostszy i bezpośredni (czy raczej wulgarny) sposób wyraził pragnienie destrukcji wartości chrześcijańskich oraz metafizyki. także Bogdan Banasiak (2006) sugeruje taki związek, jednak jego analizy oraz interpretacje twórczości Sade'a wydają mi się mało przekonujące. Por. Lipowicz, 2014: 83–86. 162 Markus LIPOWICZ stały się elementem ro z r y wk i. Kilka scen z tego filmu w szczególnie suge‐ stywny sposób wyraża ten punkt widzenia. Obraz otwiera scena, w której oprawcy podpisują i opieczętowują swój „re‐ gulamin". nie jest to regulamin wartości moralnych, lecz zbiór reguł dotyczą‐ cych orgii, tortur, gwałtów i mordów. Wszystko jest skrupulatnie wyrażone w słowach. W ten sposób Pasolini już na początku filmu czyni ukłon w stronę Foucaultowskiego rozumienia władzy jako dyskursu, nie zaś - jak chciała tego wówczas nowa Lewica - jako represji. W końcowej scenie filmu widz zmuszo‐ ny jest przez Pasoliniego podglądać wraz z oprawcą (patrzącym przez lornetkę z okna willi) tortury, gwałty i mordy dokonywane na dziedzińcu. W jednej z kluczowych sekwencji oprawcy odcinają młodej ofierze język. W ten sposób problematyka słowa zostaje zamknięta w błędnym kole. Jak stwierdza roland Barthes, którego książkę o markizie de Sade wymienia Pasolini w napisach początkowych filmu, w powieściach de Sade'a „oprócz zbrodni istnieje jesz‐ cze tylko jedna rzecz, którą libertyni posiadają na własność i którą nigdy się nie dzielą: jest to słowo" (Barthes, 1996: 35). Pasolini przedstawił władzę jako siłę zniewalającą, decydującą o tym, komu się daje, a komu odbiera słowo. Podglądanie z okna willi jest metaforą funkcjonowania tak zwanych wolnych mediów: zamiast stanowić narzędzie wolnej komunikacji są one raczej narzę‐ dziem nieustannej obserwacji i nadzorowania12. mniej okrutna, ale za to wysoce zadziwiająca jest ostatnia scena filmu: kiedy na dziedzińcu odbywają się ostatnie tortury i mordy, dwóch młodych współpracowników postanawia potańczyć. tak osobliwe zakończenie pesymistycznego filmu usiłowano zinterpretować jako ostatnią nutę nadziei w nihilistycznym i zgoła pesymistycznym obrazie Pasoliniego (Książek ‐Konicka, 1978: 161). Po wnikliwszym zastanowieniu się interpretacja ta wydaje się jednak nieporozumieniem: taniec młodych symbo‐ lizuje całkowity upadek współczucia oraz odpowiedzialności. Zamiast odczuwać wyrzuty sumienia, młodzież zdaniem Pasoliniego woli tańczyć, czyli bawić się do rytmu deprawującego jednostkę systemu. Warto podkreślić, iż rozrywka i zabawa są zgodne z „regulaminem" oprawców: zarówno ofiary, jak i współpra‐ cownicy pow inn i się cieszyć życiem. „nie ma to jak oddawać się zabawie!", stwierdza współpracująca z oprawcami kurtyzana. A komu z jakichś przyczyn miałby nie odpowiadać sposób rozrywki kultury konsumpcyjnej, ten będzie - w filmie głosem oprawców faszystowskich - zmus z ony do radości: „macie wrzeszczeć z radości", rozkazuje jeden z nich przestraszonej młodzieży. „Dur‐ nie!", krzyczy następny, „no już! Śmiejcie się!". Pasolini wydaje się jasno sugerować, że hedonistyczna kultura konsumpcyj‐ na jest koniecznym korelatem bezrefleksyjnego konformizmu społecznego. Jak 12 trudno powiedzieć, czy zbieżność obrazu Pasoliniego z myślą Foucaulta odnośnie Panoptikonu jest przypadkowa czy nie. Znamienne jest jednak to, że zarówno rok premiery Salo, jak i rok ukazania słynnej książki Foucaulta Nadzorować i karać jest ten sam - 1975. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 163 stwierdza Siciliano: „przekraczając granice moralności, Pasolini nie dał ludziom powodu do rozrywki, lecz otworzył dyskusję na temat podstawowych praw ludzkich i obywatelskich"13 (Siciliano, 1994: 331). Psychofizyczne okrucień‐ stwo w Salo stanowi symbol tego, że w późnej nowoczesności kultura straciła swoją wrażliwość (nawet dla świeckiego) pojmowania świętości życia. W jej miejsce wchodzi bowiem nowy i sztuczny hiperrealizm medialny, który ustana‐ wia nowe reguły życia, wartości i obyczajów14. W nieco inny, choć nie mniej drastyczny, sposób skrytykował zachodnią kondycję kulturową inny film kina ekstremalnego z Argentyny: Snuff 10215. Już od początku tego obrazu widz zostaje skonfrontowany z autentycznym obrazem brutalnego wykorzystania zwierzęcia do eksperymentu, po czym na ekranie przytoczone zostaje zdanie argentyńskiej psychoanalityczki Silvii Bleichmar, która twierdzi, iż „perwersja" polega na instrumentalizacji czyjegoś ciała i po‐ zbawieniu go tym samym podmiotowości. Syska w swojej książce poświęconej przemocy w filmie przekonuje, że do aktu agresji dochodzi zazwyczaj wtedy, „gdy przeciwnik definiowany jest zupełnie innymi, niż my, kategoriami" (Sy‐ ska, 2003: 27). Wracając do narracji filmowej: kilka minut później Peralta zno‐ wu atakuje wrażliwość widza obrazem mężczyzny, który ćwiartuje ciało kobiety w wannie, oraz kolejnym autentycznym ujęciem, w którym kilku żartujących mężczyzn wyprowadza na dwór przerażoną świnię, aby ją zaszlachtować. Peral‐ ta przekazuje tym samym pesymistyczny obraz świata, w którym „perwersja", czyli uprzedmiotowienie ciała, wydaje się istotą rzeczywistości, tak ludzkiej, jak i zwierzęcej. Wspomniane sekwencje są jedynie prologiem do właściwej fabuły filmu: ambitna młoda dziennikarka poszukuje ciekawego materiału do kontro‐ wersyjnego tematu filmów snuff. Zostaje przyjęta w domu krytyka filmowego, który udziela jej wywiadu na temat współczesnego konsumpcjonizmu, globa‐ lizacji, mizoginii, amoralności. Ku zaskoczeniu zarówno młodej dziennikarki, jak i widza to właśnie krytyk filmowy okazuje się być producentem filmów snuff - mordercą nagrywającym swoje wyczyny. młoda dziennikarka ma stać się jego - tytułową - sto drugą ofiarą. unikając opisu samych aktów okrucieństwa w filmie, chciałbym się skupić na niezwykle ciekawym dialogu między dziennikarką a krytykiem/mordercą, albowiem zazwyczaj to właśnie dialogi produkcji gore bywają traktowane jako dodatek do estetyki okrucieństwa. Otóż w wywiadzie krytyk/morderca poru‐ sza wiele ważnych i kontrowersyjnych tematów współczesnego społeczeństwa konsumpcyjno ‐medialnego. na samym początku rozmowy przekonuje on dzien‐ nikarkę, że media stanowią „naszą codzienną Biblię", gdyż określają „zbiorową podświadomość" działającą za pośrednictwem obrazów. Żyjemy współcześnie 13 Podaję we własnym przekładzie. 14 W tym sensie przekaz Pasoliniego ma także wiele wspólnego z myślą Jeana Baudrillarda. 15 O filmie Snuff 102 pisałem także w Lipowicz, 2013b. 164 Markus LIPOWICZ w kulturze wizualnej, której przekaz w coraz mniejszym stopniu wyraża się w starannie wyartykułowanych treściach umysłowych. Siłą napędzającą kulturę wizualną jest według (anty)bohatera filmu nieustanna gotowość do konsumpcji przynajmniej w przypadku tych, których na to stać: „Konsumeryzm - kon‐ sumpcja i usuwanie odpadów. Ludzie bez pieniędzy są odsuwani przez ustrój na bok, bez dostępu do niego [...] oni nie istnieją. Inni mają całkowity dostęp bez ograniczeń. Jeśli sobie tego życzą, to będą oglądali, co zechcą, jakikolwiek obraz". Będąc więc świadomym własnej kondycji kulturowo ‐społecznej, krytyk/ morderca zadaje dziennikarce pytanie: „Jeśli szerokość pasma jest nieograni‐ czona, to dlaczego mielibyśmy samych siebie ograniczać? Dlaczego nie mie‐ libyśmy oglądać wszystkiego?". nieco później krytyk/morderca dodaje, że we współczesnym społeczeństwie ludzka egzystencja definiowana jest poprzez bycie „widzem". Za pośrednictwem coraz bardziej rozwiniętej technologii wizualnej jednostka zyskuje „dostęp do wszystkiego", jest w stanie „obejrzeć" wszystko i „być wszystkim". W takim świecie „nie ma żadnego ograniczenia", przekonuje krytyk/morderca. młoda dziennikarka usiłuje w rozmowie wskazać na moral‐ ność jako granicę - jednak krytyk odpiera tę sugestię lekceważącym uśmie‐ chem i pytaniem: „Po co być moralnym, jeśli możesz być anonimowym?". W końcu tematem wywiadu z krytykiem staje się problematyka „osoby": „Co widzimy w codziennej rzeczywistości? Lub w każdej reklamie? Są tam ciała, które mają większą «wartość» niż inne". tę abstrakcyjną myśl mężczyzna wyjaśnia na przykładzie współczesnej pornografii: jest to swego rodzaju snuff, gdyż stanowi „obraz ciała rozczłonkowanego przez kamerę. Widzimy tylko frag‐ menty ciała [...]. Osoba jest nieważna, nie wiemy, kim ona lub on jest. I co ważniejsze: nie obchodzi nas to, kim oni są. Są to ciała do wspólnego podziału, aby je używać, aby je konsumować". reasumując: morderca dochodzi do na‐ stępującego wniosku: „Jest porządek. Są tacy, dla istnienia których inni muszą cierpieć. Czy nie jest to właściwy porządek?". Kwestia cierpienia „dla" innych oraz uprzedmiotowienie osoby jako użytecz‐ nego ciała to także temat ostatniego filmu, który uważam za warty omówienia: Martyrs. Skazani na strach. Obok takich obrazów jak Nieodwracalne (Irréversi‐ ble, reż. gaspar noé, 2002), Najście (À l'intérieur, reż. Alexandre Bustillo i Julien maury, 2007), Blady strach (Haute tension, reż. Alexandre Aja, 2003), Frontières (reż. Xavier gens, 2007), Gwałt (Baise ‐moi, reż. Virginie Despentes, 2000) film Martyrs16 stanowi koronny przykład „nowej francuskiej ekstremy" w zakresie gore17. Jakub majmurek twierdzi, iż w przypadku nowej ekstremy mamy do 16 O filmie Martyrs piałem także w Lipowicz, 2013b. 17 na liście tej znalazły się filmy, które w szczególnie bezpośredni sposób przedstawiają okrucieństwo fizyczne. Pomijam jednocześnie inne, nie mniej doniosłe pozycje nowej francuskiej ekstremy, których tematyka skupia się bardziej na seksualności i dopiero wtórnie na przemocy traktowanej jako nieodłączna część życia erotycznego. Szerszą perspektywę na nową ekstremę przedstawia Jakub majmurek (2010). (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 165 czynienia z kinem, które stara się uwidocznić niemal wszystko, „od czego na co dzień odwracamy wzrok" (majmurek, 2010: 56). to, co marginalne, repre‐ sjonowane, ekstremalne, wydaje się w tych filmach stanowić centrum przekazu - często dominuje albo wręcz eliminuje jakąkolwiek ciągłą narrację filmo‐ wą, co z kolei powoduje, że nowe ekstremum bywało oskarżane zarówno pod względem poznawczym, jak i artystycznym o „banalny nihilizm" (majmurek 2010: 56). majmurek zauważa, iż pomimo znaczących różnic wszystkie filmy tego ruchu artystycznego łączy „postawa transgresyjna - nie tylko wobec gra‐ nic sztuki filmowej [...], ale także wobec problemów egzystencjalnych, etycz‐ nych i politycznych" (majmurek 2010: 57). nie inaczej przedstawia się sprawa z filmem Martyrs - jednym z najbardziej bodaj drastycznych obrazów ostatniej dekady, który trafił do szerokiej dystrybucji międzynarodowej. Film opowiada tragiczną historię dwóch dziewczyn, Lucie i Anny, schwytanych przez orga‐ nizację przestępczą, której celem jest doprowadzenie ofiary za pośrednictwem tortur do stanu tytułowego „męczennictwa", czyli do przeobrażenia człowieka w świadka śmierci. Organizacja uprzedmiotawia żywe ciało ludzkie, aby za po‐ średnictwem jego powolnego uśmiercania dowiedzieć się, co jest „po drugiej stronie" życia. W końcu udaje się jej doprowadzić jedną z dziewczyn, Annę, do stanu granicznego między życiem a śmiercią. Co więcej, młoda ofiara po‐ zostaje na tyle świadoma, aby opowiedzieć przewodniczącej organizacji, zwanej w filmie Panią, swoje widzenia. Kiedy Pani słyszy świadectwo umęczonej Anny, popełnia samobójstwo. Podobnie jak w przypadku omówionych już filmów, chciałbym i tutaj zwró‐ cić uwagę na kilka kluczowych wypowiedzi bohaterów nadających transgresyj‐ nemu okrucieństwu określony porządek i sens. Kiedy Anna zostaje uwięziona, Pani wygłasza takie oto zdanie: „tak łatwo stworzyć ofiarę, panienko, bardzo łatwo. [...] Ludzie nie potrafią się już zmierzyć z cierpieniem. Świat jest tak skonstruowany, że są już tylko same ofiary. Bardzo rzadko spotyka się męczen‐ ników. męczennik to całkiem co innego. to ktoś wyjątkowy: przeżył cierpie‐ nie, pozbawienie wszystkiego, doświadczył wszystkich cierpień tego świata - poddaje się im i przechodzi samego siebie. [...] On się przemienia". następnie przewodnicząca przedstawia przestraszonej dziewczynie zdjęcia osób, których tortury lub choroby doprowadziły do egzystencjalnej przemiany w świadków śmierci. na jednym ze zdjęć można dostrzec słynny obraz ofiary chińskich tortur za czasów cesarstwa, którym zachwycał się także Bataille (2009: 256). na zdjęciu widać ciało osoby, która w roku 190518 została poddana torturze ling ‐chi, polegającej na tym, że przywiązanemu do słupa skazańcowi po ko‐ lei odcinano części ciała. Staje się zatem jasne, że dla twórcy filmu koncepcja „transgresji" wysuwana przez francuskiego myśliciela stanowiła kluczowy mo‐ tyw filozoficzny. tak jak Bataille, przewodnicząca skupia się na mimice twarzy 18 W filmie przewodnicząca stwierdza, że był to rok 1912. 166 Markus LIPOWICZ torturowanej osoby, a dokładnie na jej oczach: podkreśla ich ekstatyczny wyraz, wynikający zapewne z faktu spotkania się z tym, co nieznane, niewyrażalne, absolutne - święte19. Anna zostaje poddana wielodniowym męczarniom cielesnym, aż w końcu, żywcem obdarta ze skóry, młoda dziewczyna staje się upragnionym „świad‐ kiem". Oznajmia wówczas przewodniczącej szeptem, niesłyszalną dla widza „prawdę". ta niezwykle drastyczna i okrutna w oczach oglądającego sekwencja świadczy o kolejnej, tym razem fenomenologicznej implikacji filmu. Laugier wydaje się sugerować, że dopiero gdy dosłownie wejdziemy człowiekowi „pod skórę", odkrywamy całą przerażającą prawdę o ludzkiej egzystencji. Co ciekawe, owa przerażająca prawda, która skłania przewodniczącą do samobójstwa, jest w filmie symbolizowana przez odblask światła, który widz dostrzega w oczach umęczonej Anny. W końcowej scenie filmu do domu tortur przyjeżdżają wszy‐ scy członkowie organizacji, aby dowiedzieć się o tajemnicy życia i śmierci. najbliższy współpracownik Pani podchodzi do zamkniętych drzwi łazienki, w której przebywa przewodnicząca, i zadaje pytanie: „Czy coś «tam» jest?". „Oczywiście", odpowiada Pani, ściągając przy tym sztuczne rzęsy oraz zmywając makijaż - nieprzypadkowa analogia do obdartej ze skóry „męczennicy" Anny. „to niewątpliwe?", stara się upewnić współpracownik. „Bezsporne", odpowiada kolejny raz przewodnicząca, dodając, że „nie wymagało to żadnej interpretacji". nim jednak zadowolony współpracownik odchodzi, przewodnicząca pyta: „Po‐ trafisz sobie wyobrazić, co jest po śmierci?". gdy zakłopotany współpracownik zaprzecza, przewodnicząca wyciąga ze swojej torebki broń. radzi współpracow‐ nikowi, aby „dalej sobie powątpiewał", wkłada broń do ust i oddaje strzał. ta‐ jemnica życia i śmierci nie zostaje rozwiązana - ciekawość organizacji, a także widza, nie zostaje przez twórcę filmu zaspokojona. Przekaz filmu Martyrs niewątpliwie nawiązuje do teologii negatywnej, tak bardzo chwalonej przez Bataille'a. Obraz wydaje się przekonywać, iż nie da się językowo wyrazić czegokolwiek, co przekraczałoby empiryczną, cielesną rzeczy‐ wistość, i dlatego powinniśmy na ich temat milczeć (Wittgenstein, 2000: 84). Samobójstwo przewodniczącej nie tylko wyraża rezygnację z wszelkiej próby uobecniania sacrum w sferze profanum, ale także wskazuje, iż po zwątpieniu w możliwość transcendencji pozostaje tylko transgresja, która prowadzi do śmierci, niebytu - nicości. „Prawdę" ostateczną, która przekracza wymiar cielesny i pozostaje niesprowadzalna do granic języka, poznała jedynie ofiara, męc z enn ic a, która poprzez wymierzone w nią okrucieństwo stała się „świad‐ kiem". Wszystkim innym, a szczególnie nam - widzom, którzy także pragnęli 19 Bataille pisze o tożsamości „tych absolutnych przeciwieństw: boskiej ekstazy i skrajnego przerażenia". I nieco dalej: „Potrzebowaliśmy jednak długiej drogi, by dostrzec chwili, w której przeciwieństwa w widoczny sposób się łączą, w której religijne przerażenie, objawione w ofierze, wiąże się z otchłanią erotyzmu, z ostatnim szlochem" (Bataille, 2009: 258, 261). (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 167 dowiedzieć czegoś więcej na temat zaświatów od umęczonej Anny, pozostaje jedynie „dalej powątpiewać". Idąc tym tropem wnioskowania, organizacja przestępcza z filmu symboli‐ zuje społeczeństwo, którego członkowie wykazują niezdolność do życia pozba‐ wionego egzystencjalnej pewności, czyli tak zwanego poczucia „bezpieczeństwa ontologicznego". Koszty tej niezdolności, która cechuje większość społeczności, ponoszą „męczennicy", czyli mniejszość zmuszana do bycia świadkami śmierci. Innymi słowy, film wydaje się sugerować, że społeczeństwo niezdolne do funk‐ cjonowania w obliczu niepewności egzystencjalnej będzie wciąż wytwarzać takie mechanizmy władzy, poprzez które wybrane jednostki muszą fizycznie cierpieć, aby większość mogła czuć się bezpiecznie w sferze psychicznej. ta głęboka kry‐ tyka społeczeństwa i kultury powoduje, że Martyrs jest dziełem wyjątkowym. marcus Stiglegger określa ten film jako „tymczasowy punkt końcowy" współ‐ czesnego kina ekstremalnego (Stiglegger, 2010: 94), gdyż cała koncentracja wokół transgresyjnej destrukcji cielesnej powoduje, że wracamy do idei tego, co transcendentalne, symbolizowane w filmie światłem w oczach umęczonej ofiary. Martyrs wydaje się przestrzegać przed brutalnym odkrywaniem rzeczy‐ wistości, choć zarazem wskazuje, że właśnie w cierpieniu fizycznym może leżeć metafizyczna tajemnica ludzkiej egzystencji. PrÓBA SFOrmuŁOWAnIA WnIOSKÓW - CHOrA SZtuKA CZY CHOre SPOŁeCZeŃStWO? Syska ma niewątpliwie rację, twierdząc, że we współczesnym kinie akty okru‐ cieństwa sprowadzone zostały „do rangi paradokumentalnych eksploracji ciała" (Syska, 2003: 143). niemniej nie zgadzam się z jego hipotezą, że w filmach cechu‐ jących się szczególną brutalnością przemoc „stała się zwykłą fizjologią" (Syska, 2003: 143). Sztuka nigdy nie funkcjonuje w próżni aksjologiczno ‐normatywnej, lecz zawsze w taki bądź inny sposób odzwierciedla realną kondycję społeczną - tym bardziej, że widzowie nie są biernymi odbiorcami, lecz interaktywnymi podmiotami interpretującymi sztukę. Co nam właściwie mówią przywołane tu filmy, których czysto artystyczna wartość pozostaje bezdyskusyjna? Otóż zamiast interpretować filmowe okrucieństwo jako sublimację pierwot‐ nych popędów, pragnąłem zwrócić uwagę na transgresyjny charakter kultury ponowoczesnej, w której estetyzacja oraz fetyszyzacja ciała łączą się z pragnieniem uwolnienia się od sfery cielesnej. Filmy gore wydają się w sposób najbardziej bezpośredni podkreślać to pragnienie, wyrażając tym samym transgresyjne pra‐ gnienie nicości, niebytu. nie chodzi tutaj jedynie o niebyt egzystencjalny, lecz o niebyt kulturowy: filmy gore wydają świadomie celować wprost we wszystkie aksjologicznie i normatywnie uzasadnione zasady życia społecznego. Chciałbym więc wysunąć tezę, iż tajemnicza fascynacja filmowym okrucieństwem może 168 Markus LIPOWICZ leżeć w osobliwej szczerości tych obrazów, w ich bezkompromisowości w uka‐ zywaniu ludzkiej degradacji i uprzedmiotowienia. Zdaję sobie sprawę, że jest to pogląd kontrowersyjny - niemniej wydaje mi się, że nieprzypadkowo właśnie młode, piękne i zdrowe ciała są najczęstszymi ofiarami opisanej w niniejszym artykule przemocy filmowej. Ponadto szczerość owych obrazów wydaje się po‐ legać także na tym, że nie celują one jedynie w ciało ludzkie, w człowieka jako jednostkę, ale także wyrażają pragnienie transgresji współczesnego porządku społecznego, opartego na konsumpcji (Salo), uprzedmiotowieniu człowieka w rzeczywistości medialnej (Snuff 102) oraz egzystencjalnej niepewności (Mar‐ tyrs), jakże typowej dla późnej nowoczesności (giddens, 2001). Wymykając się więc panującym kategoriom, zarówno etycznym, jak i este‐ tycznym, okrucieństwo ukazane w trzech wybranych filmach może uchodzić za coś zarówno dewiacyjnego, jak i paradoksalnie - wyjątkowego. Filmy te starają się bowiem na swój sposób obnażyć fakt, że pod przykrywką wszechobecnej es‐ tetyzacji kryje się dużo głębsza chęć (auto)destrukcji, anihilacji cielesnej, której bezpośredni wyraz artystyczny wywołuje szok, obrzydzenie oraz panikę moralną. Filmowe okrucieństwo wydaje się z tego raczej socjologicznego aniżeli estetycz‐ nego punktu widzenia pełnić rolę swoistego krzywego zwierciadła współczesnej kultury, która pod maskami różnorodności, wolności, racjonalności oraz po‐ wierzchownej celebracji życia, skrywa transcendentną pustkę. radość życia ustę‐ puje miejsca transgresji, która bezpośrednio, a niekiedy wręcz wulgarnie obnaża przeczucie, że ostatecznym przeznaczeniem ludzkiej egzystencji jest niebyt. BIBLIOgrAFIA Banasiak, B. (2006). Integralna potworność. Markiz de Sade - filozofia libertynizmu, czyli kon‐ sekwencje „śmierci Boga". Łódź–Wrocław: Wydawnictwo thesaurus. Barthes, r. (1996). Sade, Fourier, Loyola. (r. Lis, Przeł.). Warszawa: Wydawnictwo Kr. Bataille, g. (1984). Doświadczenie wewnętrzne (fragmenty). (m. Ochab, Przeł.). W: m. Janion i S. rosiek (red.). Osoby (s. 266–276). gdańsk: Wydawnictwo morskie gdańsk. Bataille, g. (2008). Historia erotyzmu. (I. Kania, Przeł.). Warszawa: Fundacja Aletheia. Bataille, g. (2009). Łzy erosa. (t. Swoboda, Przeł.). gdańsk: słowo/obraz terytoria. Berger, P. L. (2007). Zaproszenie do socjologii. (J. Stawiński, Przeł.). Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn. Bertrand, J. ‐C. (2007). Deontologia mediów. (t. Szymański, Przeł.). Warszawa: Instytut Wy‐ dawniczy Pax. Durkheim, É. (1990). Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii. (A. Za‐ drożyńska, Przeł.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. eco, u. (2007). Wprowadzenie. W: u. eco (red.). Historia brzydoty. (Przekł. zbiorowy) (s. 8–21). Poznań: rebis. Foucault, m. (1984). Przedmowa do transgresji. (t. Komendant, Przeł.). W: m. Janion & S. rosiek (red.) (s. 300–320). Osoby. gdańsk: Wydawnictwo morskie gdańsk. Foucault, m. (1993). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. (t. Komendant, Przeł.). War‐ szawa: Fundacja Aletheia. (Nie)święte ciało: socjologiczny i filozoficzny wymiar... 169 Foucault, m. (1995). Historia seksualności. (B. Banasiak, t. Komendant, & K. matuszewski, Przeł.). Warszawa: Czytelnik. giddens, A. (2001). Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w późnej nowoczesności. (A Szulżycka, Przeł.). Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn. Heidegger, m. (1997). Powiedzenie Nietzschego „Bóg umarł". (J. gierasimiuk, Przeł.). W: m. Heidegger. Drogi lasu (s. 171–216). Warszawa: Fundacja Aletheia. Kareński ‐tschurl, m. (2001). Estetyzacja przemocy we współczesnym kinie popularnym. W: m. Hendrykowska & m. Hendrykowski (red.). Przemoc na ekranie (s. 205–214). Po‐ znań: uniwersytet Adama mickiewicza. Kopania, J. (2002). Etyczny wymiar cielesności. Inspiracje kartezjańskie. Kraków: Aureus. Kossak, J. (1976). Kino Pasoliniego. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Książek ‐Konicka, H. (1978). 100 filmów włoskich. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Lipowicz, m. (2013a). Czy „śmierć Boga" jest „śmiercią społeczeństwa"? Próba połączenia wy‐ branych aspektów filozofii Fryderyka nietzschego z filozofią i socjologią georga Simmela. Diametros, 37, 85–106. Lipowicz, m. (2013b). Przemoc w filmach gore albo o obrzydzeniu, które obnaża współczesne stosunki społeczne. Kwartalnik Filmowy, 83–84, 239–254. Lipowicz, m. (2014). Antydekalog markiza de Sade'a albo związek między postmodernizacją i dechrystianizacją kultury Zachodu. Kultura i wartości, 3(11), 81–106. Liessmann, K. P. (2009). Schönheit. Suttgart: utB. majmurek, J. (2010). nowa ekstrema. HA!ART, 31, 56–63. matuszewski, r. (2012). Somatotes: cielesność w ujęciu historycznym. Warszawa: Wydawnictwa uniwersytetu Warszawskiego. murri, S. (2012). Portret artysty za życia (Posłowie). (m. Salwa, Przeł.). W: P. P. Pasolini. Po ludobójstwie. Eseje o języku, polityce i kinie (s. 363–390). Warszawa: Biblioteka Kwartalnika Kronos. nietzsche, F. (2006). Wiedza radosna. (L. Staff, Przeł.). Kraków: Zielona Sowa. reemtsma, J. P. (2011). Zaufanie i przemoc. Esej o szczególnej konstelacji nowoczesności. (m. Ka‐ łużna, Przeł.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Siciliano, e. (1994). Pasolini. Leben und Werk. (C. galliani, Przeł.). münchen: Wilhelm Heyne Verlag. Simmel, g. (2007a). Filozofia życia. Cztery rozdziały metafizyczne. (m. tokarzewska, Przeł.). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii nauk. Simmel, g. (2007b). Konflikt nowoczesnej kultury. Wykład. (W. Kunicki, Przeł.). W: g. Sim‐ mel. Filozofia kultury. Wybór esejów. (r. mitoraj, red.) (s. 53–71). Kraków: Wydawnictwo uniwersytetu Jagiellońskiego. Sontag, S. (2010). Widok cudzego cierpienia. (S. magala, Przeł.). Kraków: Wydawnictwo Karakter. Stiglegger, m. (2010). Terrorkino. Angst/Lust und Körperhorror. Berlin: Bertz & Fischer. Syska, r. (2003). Film i przemoc. Sposoby obrazowania przemocy w kinie. Kraków: rabid. tazbir, J. (1999). Okrucieństwo w nowożytnej Europie. Warszawa: Wydawnictwo Sic!. Winter, r. (2010), Der produktive Zuschauer. Medienaneignung als kultureller und ästhetischer Prozess. Köln: Herbert von Halem Verlag. Wittgenstein, L. (2000). Tractatus logico ‐philosophicus. (B. Wolniewicz, Przeł.). Warszawa: Wy‐ dawnictwo naukowe PWn. Wypych, B. (2010). transgresja ponowoczesnego ciała. W: m. Szulakiewicz (red.). Granice i ograniczenia. O doświadczeniu granic i ich przekraczaniu (s. 287–295). toruń: Wydawnic‐ two naukowe uniwersytetu mikołaja Kopernika. Zdziechowski, m. (1993). O okrucieństwie. Kraków: Znak.