MencrN WaSTLEWSKT PntnEUTYKA PnoTAGoRASA I PraroNA Pierwszaczgl(rozprawystanowi zwigzly przegl4d tychwczesnogreckichmiejsc i kontekst6w, w kt6rych slowo paideia ma poswiadczon4 lub domnieman4 obecno66, istotn4 dlarozpoznania powstania i rozwoju dociekanej ,,paideutyki,,. w tym zakresie ustalenia autora wydajs sig trafne i nie nasuwai4 w4tpliwosci. Natomiast drugaczg6(pracy jest,,rekonstrukcyjn a" ,czylidotycz4ca odtworzenia ze sk4pych 2r6del pogl4d6w pajdeutycznych protagorasa. Jak w kaZdej rekonstrukcji, wywody ptzy zaloLeniu smialej hipoterybadawczej nie mog4 zosta( w pelni udokumentowane i rczstrzygnigte. w pewnych szczeg6laih mozna wigc miei odrgbne zdanie (np. co do kontekstu i wymowy slynnejformuly Protagorasa,,czlowiek jest miar4 wszystkich rzeczy ...")wszelako pozostawiamy tu autorowi tozprawy jego wlasn4 wykladnig. Rzecz moileby( tez dyskusfna w przypadku rekonstrukcji tre6ciowej owych Antylogii protagorasa, a tak2e ich osobliwej inspiracji w projekcie politologicznym i pajdeutycznym platona.:Tak czyinaczejpodj9cietychkwestiizaslugajenaszczeg6lneuznanie. Prof. MarianWesoly (z r ecenzji wydawnicze j ) Utuwgnsyrur rv. Aoava Mrcrrgwtcza w PozxeNru W voztaz Sruorow EouracvlNYcu Mancrx Wasnswsrt PatpEUTYKA PnoraGoRASA r PreroNA WyrewNrcrwo Naurown Polsripco ToweRzvsrwa PBoecocrczNEco Oooztez w PozNeNru Poznaf,2007 ReP,q' REDAKcUNA prof. dr hab. Kazimierz-Denek' prof' drhab' Wladyslaw Dykcik' ;; ;; -r',"f. r"a""* r"e"rt"*i"t' prof' dr hab' |anusz Gnitecki' prof. dr f,uU. stu*tiu* P;ik"' prof''dr hab' Wojciech Pasterniak' prof. dr hab. Eugeni"* ilt""-tfti' prof'-dr hab' AndrzejSzyszko-Bohuszprof. dr ft"U' l"t"y ft"iui"intfti (przewodnicz4cy) , REcENZENT Prof. dr hab' Marian WesolY Kovrptmnowv sKr.AD TEKSTU I PRoIEKT oKt/'DKI Marcin Wasilewski Konrrrl MarcinWasilewski Printed in Poland ISBN 83-86273-73-9 ISBN-13 : 97 8-83-8627 3'7 3-7 Praca wYkonano z Pomoca finansow4 Wydzialtr Studi6w ualffi"yqYTY"ltfetu ir4' Adama Mickiewicza ze 6rodk6wna badania ;i;;" Za&aduMetodologii Pedagogiki UAM . tCoPyrightbY Wydawnictwo Naukowe Pol.s\ieS;;ffitt*a Peda go gic zne9o Wydanie I. Format A5' Przygotowalo do druku w lipcu 2007 roku' Druk ukoric"ono w liPcu 2007 roku' druk ESUSdrukcyfrowy Tr* to trudne iest w og6le i po prostu nieosiqgalne dojicie do prawdy historycznej. Dln tych bowiem, co p62niej iyjq, jui sstn czas jest wielkq prrrrikodq'* docieianiu prawdy i poznawaniu minionej rzeczywisto1ci, a do 'tego takie rosp6tczeini iwiadkowie opisyzuanych fakt1ra zuypaczajq i przekrgcaiq piawdg, z jednej strony przez znzdroit i niei'yczliwo66, z drugiej za6 przez chgi przypodobania sig i Pochlebstwo. Plutarch z Cheronei Perykles, par.13, tl. M. Brozek Wsrqr W polowie )OX wieku (1851-1854) ftancuska ekspedycja archeologiczna prowadz4ca wykopaliska w Egipcie dokonala odkrycia, kt6re przez sto nastgpnych I at zostalo zapomniane. Najpierw przyczyrily sig do tego piaski pustyni, p62ntej druga wojna 6wiatowa. Odkrycia dokonano na nowo w roku 1950 i wkr6tce opublikowano jego lvyniki. W Memfis, na koflcu alei Sfinksa prowadz4cej do Serapejonu (Swi4tyni Serapisa), odkryto stoj4ce w p6lkolu statuy. Pos4gi wykonano w okresie panowania w Egipcie dynastii Ptolemeusz6w, migdzy III a I wiekiem p.n.e. Inskrypcje imion postaci na pos4gach 6wiadcz4 o tym, 2e przedstawiaj4 one dwie grupy stoj4cych naprzeciw siebie poet6w i fi1ozof6w. Przedstawieni na statuach filozofowie to:Tales,Heraklit, ProtagorasiPlatod. Dwaj ostatni, kt6rzy jeszczew okresie hellenistycznym bywali poskzegani jak godni siebie my6liciele, polozyli podwaliny rozumnego namyslu nad wychowaniem i ksztalceniem. W dialogu Platona Politeio (III 406a) po raz pierwszy spotykamy sig ze slowem ncrr8ayoytrf (paidagogike). Wyraz ten, po uplywie ponad dw6ch tysi4cleci, na przelomie XVIII i XIX wieku, stal sig podstaw4 dla nazwy nowej w6wczas dysrypliny naukowej, kt6r4 zaczgto wykladad na niemieckich uniwersytetach Pridngogik, pedagogiki. Jednak, jak zwykle u Platona, nic nie jest proste. FiTozof z Aten wyrazv paidagogike uzywa jedy nie r az, i nazywa nim (metaforycznie) now4 umiej gtno6i wychowawcz4 Herodikosa z Selymbrii. Herodikos byl paidotryb4 i czlowiekiem chorowitym, pol4czyl wigc gimnastykg i medycyng (iatrike), tworzqc now4 umiejgtno6d, kt6r4 Platon nazywa wla6nie paidagogike. Autor Politei byl w stosunku do tej nowej umiejgtno6ci oczywi6cie dalece sceptyczny (ibidem,III 406a-c). Platon natomiast wiele Lyczliwej uwagi po6wigca za to innej umiejgtno6ci (techne), kt6r4 nazywa nsrbeicr (paideia), a w jednym z dialog6w okre6la j4 synonimicznie mianem rusr8etnwf (paideutike), paideutyk4. Tw6rca Akademii w swoich dialogachi w ustnych dyskusjac[ prowadzonych w Srodowisku intelektualnym skupionym dzigki niemu w gimnazjonie Akademosa, wcielal w irycie reguly tej nowej techne. Szukaj4c przezkiTkalat koncepcji paideutycznych (wychow aw czy ch) Platona w jego dialogach, do6wiadczylem na wlasnej sk6rze do56 osobliwego zjawiska. W skromnym zakresie pracy nad hlozoh4 edukacji Platona doznalem czego6, co przypomina to, co z perspektywy wlasnych do6wiadczeri historyka filozofii opisal Wladyslaw Tatarkiewicz: 1 G. B. Kerferd, The sophistic moaement, Cambndgel99l, ss.43-M. ,,Gdy chodzi o proste fakty, to granica migdzy badaniem a pisaniem jest v,ryra2na i pewne jest, 2e badanie musi byi dokonane najpierw a potem dopiero przychodzi czas na pisanie. Natomiast im dalej sig posuwa opracowanie fakt6w, im wigcej zbliza sig ono do syntezy, tymbardziej zacierc sig granica migdzy badaniem a pisaniem, a zalelno(;( migdzy nimi czgsciowo sig odwraca; na tym wylszympoziornie juL nie tylko pisanie zaleZne jest od badania, ale takze badanie od pisania" (O pisaniu historii filozofii, s. 160). Osobliwo6i mojego wlasnego do6wiadczenia polegala na tym, 2e szukaj4c Platona wjego wlasnych pismach, natkn4lem sig na nie mniej intryguj4c4 postai: Protagorasa z Abdery. Zacz4lem sie zastanawia( czy pisma slynnego w calej Helladzie sofisty mogly miei wplyw na koncepcje paideutyczne Platona i czy w dialogach mozna odnalefl(.Slady ich lektury. Nieublagany uplyw czasu i wiele okoliczno6ci historycznych sprawily, ze pisma Protagorasa najprawdopodobniej bezpowrotnie zagSngly. jednakZe w szcze1liwie zachowanych dialogach Platona mozna uwaznym okiem dostrzec wiele nawi4zaf (ipolemik) wielkiego hlozofa do ksi4g slynne go sofi sty. D oty czy to zwlaszcza koncepcji paideufycznych obydwu mySlicieli. W czg1ci pierwszej kre6lg (opart4 na nie wyzyskanych dot4d dostatecznie 2r6dlach) koncepcjg genezy i ewolucji zakresu semantycznego terminu paideia w V wieku przed r.asz4 er4. Czg6( druga przynosi eksplikacjg pojgcia paideutyki. Stanowi pr6bg rekonstrukcji koncepcji , paideutycznych Protagorasa na podstawie dialog6w Platona i ukazanie ich ontologicznego i epistemologicznego podloLa, a takze aspektu polemicznego (agonistycznego) dialog6w. W tekstach cytowanych uzupelnienia w nawiasach kwadratowych pochodz4 ode mnie. Niniejsze opracowanie jest zmodyfikowan4 i uzupelnion4 czg6ci4 eksploracyjn4 tozprawy doktorskiej. Serdecznie dzigkujg opiekunowi naukowemu i promotorowi Panu Profesorowi Januszowi Gniteckiemu oraz tecerrzentom: Panu Profesorowi Marianowi Wesolemu, helleni6cie i historykowi filozofii antycznej i Panu Profesorowi Slawomirowi Sztobrynowi, historykowi my6li pedagogicznej. Dzigkujg r6wniez wladzom Wydzialu Studi6w Edukacyjnych UAM w Poznaniu za przyznanie 5rodk6w na tg publikacjg. Marcin Wasilewski Cz1scI KoxorACJE TERMTNU fio(r8eicx PRZED PraroNEM Ott za1 [tzn. Pitagoras], jak podajq, 1...1 radzit cltlopcom [...], by [raczej] troszczyli sig o wyksztatcenie fnan}eiavl, kt6re swq nazwg [wziglo] od ich nioclego wieku [i1]"tnugl. Jamblich z Chalkis O 2yciu pitagorejskim, X 51., tl. J. Gajda-Krynicka EryuorocrA wyRA zu nan}eiu Wyraz rcrr8eis lpaideinl jest rzeczownikiem todzaju zeriskiego. Nie ulega w4tpliwo6ci, ze etymologicznie slowo paideiajest derywatem (wyrazem pochodnym) od rzeczownika no;lq fpaisl, kt6ry w genetiWie (dopelniaczu) przybiera formg nar66g lp aidosl: pais ---+ paidos ---, paideia. Pierre Chantr aine zaliczawyraz paideia do grupyrzeczownik6wwerbalnych (odczasownikowych), mianowicie pochodz4cych od czasownika nqr6e6co lp ai deu o), kt6ry znaczy' wychowywai' (' 6leve r' ),' ksztaltow a(, ksztalcic, ('former, 6duquer'),'nadawa6 kulturg/ wyksztalcenie f ogladg, (,donner une culture'). St4d tez rzeczownik paideia miatby znaczy(,wychowanie, wyksztalcenie, kultura' ('6ducation, formation, culture,)2. Zgodrue z tokiem rozumowania P. Chantraine'a etymologig wyrazupaideia mozna by przedstawii tak oto: pais (paidos) ---+ paideuo .-paideia. Ta sk4din4d interesuj4ca hipoteza etymologiczna nie znajduje jednak potwierdzenia w faktach 2r6dlowy ch. Francuski uczony nie podaje bowiem 2adnych dowod6w 2r6dlowych na to, 2e czasowt:'ikpaideuo jest starszy od rzeczownika paidein. Wyraz pais w formie dwusylabowej wystgpuje licznie u Homera (w Iliadzie i Odysei), gdzie oznacza'dziecko,, ,potomka,, 'syna', i odnosi sig zar6wno do potomstwaludzi,jak i bog6w. U Hezjoda ,i Ataz ten ma jui formg jednosylabow4. P. Chantrain zwr6cil uwagg, ze w literaturze greckiej slowo pais w znaczeniu 'dziecko' bylo wypierane przez rirvov lteknon], kt6re etymologicznie lepiej oddaje pokrewier{stwo3. Nale2y jednak zauwazy(., 2e pais w znaczeniu 'male dziecko, wystgpuje jeszcze u Solona (fu.27 (23)). Przelomowe znaczenie dla badari etymologicznych ma, jak s4dzg, nowy tekst 2r6dlowy. odkryta w latach 90. xx wieku elegia symonidesa (fr. 21 West) dowodzi, ze slowo paideia znaczylo pierwotnie, w pierwszej polowie V wieku p.n.e.,'dziecifistwo' jako wczesny okres Lyciaczlowieka (zob. ni2ej p o dr o zdzial P ai d ei a u s y m o n i d e s a) . T en f akt znaj duj e d o d atkowe potwierdzenie w budowie morfologicznej wyranr paideia: w jgzyktr greckim sufiks '-eia' sluLy raczej do konstrukcji termin6w oznaczaj4cych stany, a nie procesy. w takim znaczeniu uzywa wrazu paideia jeszcze2 P. chantraine, Dictionaire d$mologique de la langue gleque, histoire des mots,paris !96g, s. g49. 3 lw., s.848. 8 Eurypides. W rozszerzonym znaczeniu'mlodo6i' spotykamy wyraz p nideia w Kotpusie Teognidejskim (zob. niiej). Nalezy wigc zada( pytanie: w jaki spos6b slowo oznaczaj 4ce pocz4tkowo' dzieciristwo' pr zetr ansformowalo swoj4 konotacjg w taki spos6b,2e w IV wieku p.n.€., w tekstach Platona, Izokratesa i Ksenofonta, oznacza zar6wno proces ksztalcenia i wychowl'wania, jak i jego efekt, wyksztalcenie i wychowanie? Warto pr zeSle dzi( w porzq dku chronol ogic zny m w s zystkie zachowane mie j sca, w kt6rych u7yto rzeczownika paideia przed IV wiekiem p.n.e., pocz4wszy od dw6ch wqtpliwych przypadk6w u Pittakosa i Heraklita. Panaa u Pnrarosa Pittakos pochodzil z Mityleny na Lesbos. Wedlug Diogenesa Laertiosaa (I74-75) rnial rz4dzi( rodzinn4 polis przez 10 lat zyskuj4c slawg mgdr ca.Zylnaprzelomie VII i VI wieku p.n.e. Platon w Protagorasie (342e-343a)5 wymienia Pittakosa, obok Talesa ,Biasa, Solona, Kleobulosa, Myzona i Chilona jako autor6w godnych zapamigtania rhemata brocheq, (zwigzlych powiedzeri). Stobajos (lan ze Stoboj), 2yjery w pierwszej polowie V wieku n. e. autor Wypis6ru, zaypozoiedzi i nquk, w III ksigdze swego dziela zarnieszcza gnomy (sentencje) wymieniony ch przezPlatona siedmiu mgdrc6w7. Trzynastym zdaniem, jakie mial wypowiedziei Pittakos jest: ,,Troszcz sig o pobozno6i, wychowanie [ncrrEeiov], roztropno6i, rozs4dek, prawdg, wiernoSi, do6wiadczenie, zrgczno1{ przyja2f., staranno6i, prowadzenie domu, szfukg"8. Jelli bylaby to wypowiedZ autentyczrta, to bylby to pierwszy znany przyklad uzycia terminu ncx,r8eicr. Pojawienie sig tego slowa w gnomie w6r6d cennych rzeczy (cn6t, wlasno6ci duchowych, umiejgtno6ci) zaklada implicite jego dobr4 znajomo6i juZ w okresie archaicznym, i to w znaczenitr -1 Diogenes Laertos, Zyrooty i poglqdy slynnychflozof6w.Przekl.l. Kronsk4 K. LeSniak, W. Olszewski, B. Kupis, Warszawa 20M.Cytry rzymskie oznaczaj4 ki9g9, arabskie pagrng wutgag. 5 Paginacja dialog6w Platona wedlug wulgaty Stephanusa, kt6ra podawana jest na marginesach wszystkich edycji naukowych. 6 O ile rie zaznaczg inaczej, wszystkie rytaty w jgzyku greckim (tak2e te w transkrypcji) wedlug korpusu tekst6w: L. Berkowitz, K. A. Squitier, W. A. Johnson (ed.), Thesnsaurus Linguae Graecae Workplace. Silver Mountain Software 1998. 7 T. Sinko, Zarys his torii liter atury greckiej, l. 2, W arszaw a 1964, ss. 830-832. S Przel. B. Kupis, cyt. za: C. Reale, Hls toria flozofi staroiytnej. Przel. E. I. Zielinski, t. 1, Lublin 2000, s.228. jakiego to slowo nabralo dopiero w okresie p6 2niejszym.Budzi to powazne w4tpliwo6ci co do autorstwa Pittakosa. U Diogenesa Laertiosa, autora z III wieku n.e.,bardzo podobna gnoma Pittakosa (I78)ma postai: ,,Dbaj o prawdg, wiemo6i, wiedzg, zrgcznol{ przy1aAfi, staranno6i". MoZna z duzym prawdopodobieristw em przy146., i:.e Stobajos w przypadku tego powiedzenia Pittakosa korzystal z mniej wiarygodnego Lr6dla niL Diogenes Laertios. IJmieszczenie paidei w6r6d rzeczy, o kt6re zaleca dba( Pittako s uzna( naleLy, jak s 4d zg, za p 6 lniejsz4 ad dycj 9 (wtr gt, dodatek) d o powiedzenia mgdrca z Mityleny. Panne u Hrnarura Heraklit pochodzil z Efezu, Zyl na przelomie VI i V wieku p.n.e. (Diog. Laert.IX 1). W5r6d wypowiedz i przypisywanych fi lozofowi z Efezu znajduje sig i taka (fr. 134 Diels): tlv not8eicrv €tepov fil,rov eivan toi6 nencn6eop6vooo co moZna rozumiei: ,,wyksztalcenie jest drugim sloricem [dla ludzi] wyksztalconych" (tlum. wlasne). WypowiedZ zgodna jest z ,,ciemnym" st5rlem Heraklita. Jej sens bylby taki, 2e wyksztalcenie roz6wietl a rzeczywisto6i niedostgpn4 dla zmy sl6w (niczym drugie slofice, obok slorica hzycznego), i pozwala j4 wyra2niej widziei ludziom wyksztalconym. Jednak takiego zaawansowanego zakresu semantycznego slowa ruqr8ets w pierwszych dziesigcioleciach V wieku nie potwierdzaj4 inne 2r6dla z tego okresu. Ponadto uznane przezbadaczy za autentyczne fragmenty pism Heraklita nie potwierdzaj4 metaforycznego znaczenia slorica (helios),jakie implikuje ten fragmente. 9 o sloricu jako ciele niebieskim u Heraklita zob. G. s. Kirk, J. E. Raven, M. schoheld, Filozofia przedsokratejska. Studiumkrytyune zzoybranymi tekstami. Przekl. J. Lang, Warszawa-Poznai,"1999, ss.203-204. 10 Panaa u SyvroxrDESA Najdawniejszym utworem literackim, w kt6rym u2ycie slowa ncxrDeicr na dostateczne potwierdzenie, jest urywek elegii Symonidesa z Keos. Svmonides byl znanym i cenionym w Helladzie zawodowym poet4. Zabawn4 anegdotg zwi4zan4 z pobieranym przez niego honorarium przytacza Arystoteles w Retoryce (III 1405b). Poeta z Keos przebywal iv Atenach w czasie tyranii Hipparcha oraz podczas wojen perskich; odnosil sukcesy w agonach poetyckich zyskuj4c uznanie Atericzyk6w. coscil takze na dworach wladc6w Tessalii i u Hierona, tyrana syrakuz. Na podstawie informacji zbizantyjskiel Ksiggi sudn orazinskrypcji Mqnnor Pnrium hlolodzy ustalili lata 2ycia Symonidesa na 556-468 p.n.et0. Elegia symonidesa musiala z oczywistych wzglgd6w powstai przed468 rokiem, i tym samym jest najstarszym znanym tekstem, w kt6rym tLyte zostalo slowo paideis. odnaleziony na papirusie z oksyrynchos urywek elegii opublikowany zostal fako anonimowy) juL w latach 50. XX wieku, jednak dopiero w latach 90., w wyniku nowych odkryi, ustalono wla6ciw4 atrybucjg (autorstwo). W edycji M. L. Westali fragment ma numer 21. Przekladu na jgzyk polski dokonal Jerzy Danielewicz (poniZej wercy 3-7). ,,Duszo moja, nie umiem by( ostro2nym slug4, Ze smutkiem czczg ju2 zlotolicE Dike, Odk4d sig moim oczom znad ud mlodocianych, Mego dzieciristwa [ruor6eiqg] kres jawny ukazal. Zbiel4 ko6ci sloniowej blask mieszal sig czerni,12" M. L. West uzupelnil wers 6 (tekst nizej w nawiasach kwadratowych) w kt6rym wystgpuje zwrot dpp[cro ro]r6eiq6. Nie wydaje sig, aby inna suplementacja byla bardziej trafna. Interpretacja utworu, ze wzglgdu na jego niekompletno6i, nastrgcza pewne trudno6ci. lerzy Danielewicz uwa2a, ze ,,elegia rozwija obrazowo temat dorastania, buntu przeciw ograniczeniom lat chlopig cy ch. W raz z dojrzewaniern fizy cznympojawiaj4 sie potrzeby seksualne"13. Innego zdaniajest Krystyna Bartol, kt6ra s4dzi 10 T. sinko, zarys historii literatury greckiej, t. 7, warszawa 1959, ss. 246-247. J. Danielervicz, Liryka ch6ralnt u epoce p61noarchaicznej i w wieku V, w: Literatura Grecji staroiytnej. Pod red. H. Podbielskiego, t. 1, Lublin 2005, s. 412. i1 Iambi et elegi Graeci ante Alexsndrum cantati, ed. M. L. west, vol. 2, oxford 7992, ss.lr-72. Liryka grecka. wyb6r tekst6w i kornentarz. Praca zbiorowa pod red. J. Danielewicza, t. I Jamb i elegia. Opracowala K. Bartol, Warszawa-Poznart1999, s. 341,. 12 Liryka stnro2yttrcj Grecji. Opracowai J. Danielewicz, Warszawa-po2nafi2001,, s.286. 13 Jw., s.83. 11 2e ,,erornenos zdaje sig ialiQ 2e uzttawany za sluszny i jeszcze niedawno wla6ciwy jego wiekowi uklad partnerski przestaje go satysfakcjonowa("la. Podmiotem lirycznym utworu jest niew4tpliwie mlody chlopiec. Widok, jaki ukazal sig jego oczom ,,znad ud mlodocianych" to zapewne owlosienie. Wskazuje na to wers 7, gdzie metaforycznie m6wi sig o bieli ko6ci sloniowei, a wigc zapewne jasnej barwie sk6ry, zkt6r4 zmieszal sig blask czerni, w domy6le: czarnej barwy wlos6w. Pojawienie sig owlosienia na sk6rze chlopiec nazywa kresem (koricem, t6ppota) tego, co okre6la slowem nar6eiq,. Rozumienie uZytego tutaj slow a paideia zaleLy w pewnym stopniu od interpretacji og6lnej wymowy utworu. J. Danielewicz przeklada wytaz paide...a polskim odpowiednikiem'dzieciristwo', natomiast K. Bartol uwaia, ze wyraz ten oznacza tutaj ,,wiek, w kt6rym niedojrzaty chlopiec odgrywa rolg kochanka starszego mgLczyzny"1s. Poniewaz elegia Symonidesa zachowala sig jedynie fragmentarycznie, jej jednoznaczna interpretacja jest utrudniona. Badacze s4 zgodni co do tego, ze jest to elegia sympotyczna, czyli przeznaczona do wykonania podczas sympozjonu, tradycfnego arystokraty cznego spotkania, podczas kt6rego picie wina bylo pol4czone ztozrywkami intelektualnymi i seksualnymi. Tematyka elegii zdaje sig byi milosna, co jest czgstym motywem utwor6w o charakterze biesiadnym. Interpretacja K. Bartol sprowadza sig do tego, ze Symonides przedstawil kryzys zwi4zku homoerotycznego migdzy eromenosem (chlopcem) i erastesem (dojrzalym mgilczyzn4). Wyraz pnideia mialby by( nazw4 okresu, w kt6rym eromenos pelni submisywnE rolg w zwi4zku homoerotycznym. Taka wykladnia terminu paideia odwoluje sig do zrl'aczerria tego slowa w Korpusie Teognidejskim. Panae w KIRPUSTE TEIGNTDEISKTM Korpus T eo gnidej ski (Corpus Theo gnideum, Tlrco gnidea) jest obszernym zbiorem dystych6w elegijnych przypisywanych w tradycji antycznej Teognisowi zMegary, poecie zyj4cemu w VI wieku p.n.e. W X-XI wieku n.e. wyodrgbniono ze zbioru elegie o charakterze homoerotycznym, dziel4c tym samym korpus na dwie ksiggi. Wsp6lcze6nie przypuszcza sig, ze Teognis byl autorem jedynie wers6w 19-254 z pierwszej ksiggi, lecz nie wyklucza sig,2e czgS( dystych6w z ksiggi drugiej mogla powstaC jeszcze w epoce archaicznejl6.Wyraz ncxrbeis wystgpuje dwukrotnie (wersy 1305 "14 lamb i elegia.Opracowala K. Bartol, s.342. 15 Jw., komentarz do wersu 6 na s.345. 16 K. Bartol, Elegia okresu archaicznego, w: Literatura Grecji staroiytnej, t. L, ss.341.-343. 12 i 1348) w drugiejksigdze zbioru.ponilejobydwa fragmenty w przekrad,zie lerzego Danielewicza. ,,Pomy6l, jak upragniony kwiat miodo6ci lr,rrrieiog . ,t\Oog] trwa kr6tko -Szybciej niz bieg przez stadion _ i poluZnij .wigzy, Bo i ty, hardy chlopcze [noi6rov], poznasz, co to przemoc, I poczujesz na sobie brzemig trosk Kiprydy, Jak ja teraz przy lobie. Zapamigtaj raj9, Nie pozw6l wygra( chlopcze [nur6a,r6e], nikczemnej podlo6ci,,rz. ,,Milo jest kochai chlopc6w: wszak Ganimedesa pokochai sam Kronida, nie5miertelnych wiadca. Jego, co lat swych kwiatem [liorDeiqj civOoj] urzekal powabnym, Porwal, przeni6sl na Olimp i bogiem uczynil. Nie dziw sig wigc, m6l Simonidesie, Ze milo6ci do chlopca [nor6dg] pigknego uleglemrs,,. W cytowanych elegiach teognidejskich wyraz paideia pojawia sie wkontek.cie,,milo.ci_do chlopc6w', (paidophilia), popularnej w5r6d arystokratycznych elit Hellady ju| w epoce archaicznei.-wyraz psts nie oznacza tutaj malego dziecka, lecz mlod.zienca bgd4ce o przedmiotem erotycznych zabieg6w doroslego mgLczyzny. St4d te2 priArio znaczy tutaj nie tyle 'dzieciistwo,, co ,mlodo6i,. Termin paid"eia wystgpuje w charakterystycznym zwrocie paideies nnthos, kt6ry znaczy dosrownie ' kwiat _mlo d o 6ci' . W y r alenie p ai de ie s qn tho s naw i4zuje d o wystgpuj 4ce gojuz u Homera (Iliada XIII484) okreslenia snthos lrcbes znacz4cegoliteralnie 'kwiatmlodosci'.'Kwiat'znaczytutajmetaforycznie'szczyt,pelnia'.Anthos lrcbes w jgzyku poezji epickiej to okres najwigkszej sprawnosci fizycznej (szybkosci, sily), dzigki kt6rej mozn a zwycigla(w walce z przeciwnikiem. odmiennych konotacji nabiera zwrot anthos rrcbes w poezji lirycznej. UMimnermosa (fr. I (7) w. 4) vrryralenie to oznac"i mtuforyr"ni. rozkosze Afrodyty, czyli milosci heteroseksualnej, dla kt6rych najlepszym czasem jest mlodosile. Teognidejskie znaczenie wytazu poidrio bylo znane od dawna. Paul Friedliinder objaSnia rzeczone dwa miejsca u Teognisa jako 'Knabentum, Knabenalter'zo ('wiek chlopigcy'), a leksykon Liddlra i Scotta jako 'youth'21 ('mlodo6i,). Wersy 1305-1310, Liryka staroiytnej Grecji. Opracowal J. Danielewicz, s. 46g. Wersy 1345-1350 , iw., s. 470. lamb i elegia. Opracowala K. Bartol, pnssint. P. Friedliinder, PIaton. Eidos-paideia-Dialogos, Berlin u. Leipziglg2g, s.9g, przypis 1.. H. G. Liddell, R. scott, A Greek-Engrish Lexicon, vo\ z, oxtoritgst,s. 12g6, pod haslem nar6eic. 13 Panaeu AlscsvlosA Dzigki didaskaliom w kodeksie medycejskim wiadomo, 2e ttagedia Ajschylosa 5 iedmiuprzeciw T ebom zostalawystawiona w agonie dramatycznym w roku 467 p.n.eD. Tragedig Ajschylosa uwazano dot4d za najstarszy tekst, w jakim u|yto vvyrazu paideia. Wemer Jaeger zauwazyl, 2e ,,na pocz4tku V w. slowo to [tzn. paideia) mialo jedynie zwykle znaczerie'wychowania dzieci"'i dodaje, ze mialo to miejsce rpot?Zpierwszy u Ajschylosa (Sept.18), gdzie jest r6wnoznaczne z trophe, 'katmienie','chowanie dziecl"n. Podobnie leksykon Liddlla i Scotta miejsce u Ajschylosa tlumaczy jako 'rearing of a child'2a ('wychowywanie dziecka') oraz Johannes Christes, kt6ry s4dzi, 2e ,,Bei Aischyl . Sept.I8 istpaideia nicht von trophe (' AuIzucht') unterschieden"2s. W tragedii Siedmiu przeciw Tebom EteoVJes zwraca sig do zgromadzonych TebaAczyk6w (ww. 10-21, w przekJadzie Stefana Srebmego): ,,Trzeba ninie, by kaLdy z was i ten, co jeszcze do mgskiego nie dor6sl wieku, i co z dawna 6w wiek przekroczyl sily ciala przyrodzone mnoZ4c -by kaidy, m6wig, to maj4c napieczy, co mu przystoi, pomoc miastu ni6sl i bog6w oltarzom niechze nigdy czeS( ich nie zarrrieral i dzieciom swym, i matce ziemi, karmicielce najmilszej! Ona przecie, gdy6cie w niemowlgctwie igrali na jej lonie dobrotliwym cale brzemig trudu podjgla, aby tarczonoSnych wyhodowai z was mg26w , co jej dzi3, w potrzebie bgd4 wierni..."26. Wersy 18-19 w jgzyku greckim maj4 postai: apanta pandokousa paideias otlon ethrep sat' oiketer as aspi dephor ou s. Rzeczownik paideia w wersie 18 oraz czasownik trepho (tutai w aoryScie czasie przeszlymdokonanym) w wersie 19 zdaj4 sig wyraia( podobn4 tre56, 22 T. Sinko, Zaryshistoriiliterntury greckiej, t.1, s.359. 23 W .Jaeger, Paidein. FonnotL,anie cztouieka greckiego, przel. M. Plezia, H. Bednarek, Warszawa2}}l, s. 51 i nrzvnis 7 na tei shnnie.' "* '_, "'_ "' 24 H. G. Liddell, R. Scott,A Greek-EngltshLex.icon,vol. Z Oxford 1951,s.1286,pod haslemncr8eio. 25 J. Christes, Paideia, v,: H. Cancik, H. Schneider (fusg.), Der Neue Pmly. Enzyklopiidie der Antike,Bd 9, Stuttgart-Weimar 2000, szpalta 151. 26 Aischylos, Trngetlie. Przekl. S. Srebrnv, \Narszawa1954,s,237. 1Ara kt6r4 S. Srebrny oddaje jednym wyrazem'wyhodowa(. Czy rzeczywiicie s4 to jednak synonimy? Nalezy zwr6ci( uwagg, ze w scholionie (odrgcznym komentarzu na manuskrypcie z tekstem tragedii) rzeczownik paideia obja6niony jest jako tes paidikes helikias, a wigc 'dziecigcy (chlopigcy) okres 2ycia'. Paul Friedliinder generalnie s4dzi, ze paideia u Ajschylosa znaczy 'wychowywanie dzieci' (de educatione puerili), jednak dodaje: ,,Dabei ist wichtig, da8 an diese zweite Deutung [tzn. wiek dziecigcy] wenigstens gedacht werden kann" 27 . W lwietle Symonidejskiej konota cji terminu paidein mozna przyj4Q 2e u Ajschylosa matka-ziemia podjgla sig trudu zwi4zanego z wiekiem dziecigcym swoich syn6w (Tebaficzyk6w) i wychowala (wykarmila) ich na mg2czyzn zdolnych do noszenia tarcz (wojownik6w). Pannau PRoTAGoRASA Dwa zzachowanych fragment6w (B 11 i B 12 Diels) pism Protagorasa (ok. 480-411 p.n.e.") sklaniaj4 do przypuszczenia, ze to wla6nie sofista zAbdery m6gl nadai slowu paideia nowy sens znaczeniory. Przypuszczenie to zdaje sig potwierdzad Platoflski dialog Protagoras. Obydwa wspomniane wy2ej urywki pism Protagorasa zachowaly sig w jgzykach orientalnych. Zostaly opublikowane, a nastgpnie przetlumaczone na jgzyk niemiecki dopiero w XIX wieku. Fragment w jgzyku syryjskim opublikowala Agnes Smith Lewis2e, a przetlumaczony zostal przez V. Ryssla (fr.B 12 Diels), czytamy w nim m.in.: ,,[...] Erziehung und Weisheit sind der Ruhmeskranz (syr. Kranz und Ruhm), der geflochten wird von den Blumen einer beredetenZunge und denen auf's Haupt gesetzt wird, die ihn 1ieben"30. Czy\i: ,,[...] u,ychowanie i m4dro6i s4 wieicem chwaly, kt6ry plecie sig z kwiat6w nymownego jgzykai zakladany jestna glowg tych,kt6rzy go kochajq" (tlum. wlasne). Drugi z fragment6w, uryrdany przezJ. Gildemeistra i F. Btichelera (fr. B 11 27 P. Friedliinder, Plnton. Eidos-Paideia-Dialogos, Berlin u. Leipzig1928, s. 98, przypis 1. 28 Szerzej o 2yciu sofisty z Abdery w dalszej czg1ci pracy. 29 Catalogue of the Syriac MSS. in the conaent of S. Catharine on Mount Slnai compiled by A. Smith Lewis, "Stndia Sinaitica" 1,1894.Zob.: V. Ryssel, Zzoeineu aufgeftLndene Schriften der graeco-syrischen Literatur,,,Rheinisches Museum fiir Philolo gie" 51, 1896, s. 1-2. 30 V. Ryssel, Ner Aufget'undene grneco-syrische Philosophenspriiche iiber die Seele, ,,Rheirttsches Museum fiir Philolosie" 57, 1896, s. 539. 15 Diels): ,,Nicht spro8t Bildung in der Seele, wenn man nicht zu vieler Tiefe kbmmf,31. W przekladzie Leopolda Staffa: ,,Wyksztalcenie nie wykwitnie w duszy, je6li nie dojdzie sig do wielkiej debi,t . Propozycjg rekonstrukcji w jgzyku $eckim tego fragmentu przedstawil Hermann Alexander Diels: ouk emphyetai paideie tei psychei me hikomenou es bathos pollon33. Wydaje sig prawdopodobne, 2ew e fr asmencieB l2Protagorasu Lylwyr az6w paideia i sophia, a we fragmencie B 11paideia, tak jak przypuszcza H. Diels. Diels uznal fragment B 12 za,,slabo udowodniony" (,,schlechtbezeugtes,,), jednakZe stefano Maso i Carlo Franco w swoim wydaniu fragment6w Protagorasa zamieszczaj4 go bez zastrze2ef w sekcji ,,Le dottrine sulla paideia"zn. W obydwu fragmentach paideia l4czona jest z kwitnieniem, rozkwitaniem. Zapewne Protagoras wykorzystal metafory czne znaczenie 'kwiatu mlodo6ci', kt6re w poezjilirycznej konotowalo pigkno hzyczne, i nadal mu znaczenie pigkna duchowego. Paideia u protagorasa zdaje sig byi wlasno6ci4 duchow4 czlowieka, r6wnie waln4 jak wiedza (m4dro6i). Fragmenty B 11 i B 12zpevvno6ci4 nie dotycz4wychowywania i ksztalcenia malych dzieci. Obie wypowiedzi sofisty z Abdery zdaj4 sig dotyczyi ksztalcenia jego wlasnych mlodych uczni6w w zakresie umiejgtnosci poslugiwania sig j gzykiem (dyskutowania i przemawiania). Specyfikg ksztalcenia uczni6w przez Protagorasa przedstawia praton w dialogu po6wigconym sofiScie z Abdery. Sokrates tlumaczy mlodemu Hippokratesowi (imiennikowi slynnego lekarza) swoisto66 nauczania sofisty, r6zn4 od sposobu ksztalceni alekaruy i rzeLbiarzy.Lekarze ksztalc4 swoich uczni6w na lekarzy, rze1biarze ksztalc1 swoich uczni6w na rze2biarzy, natomiast sofista tylko niekt6rych swoich uczni6w ksztalci na sofist6w (epi techne manthanein, Prot.315a). Mlodym arystokratom, takim jak Hippokrates, Protagoras proponuje naukg nie epi techne,lecz epipnideia dlazdobyciapaidei. Sokrates wyja6nia swojemu mlodemu rozm6wcy, Le nauka (msthesis\ u Protatagorasa bgdzie: 31 f. Gildemeister, F. Bticheler, Pseudo-Plutarchos ncpi dorrloeor, ,,Rheinisches Museum fiir Philologie" 27,1872. sofsci greccy.wyb6r i przeklad L. staffa, warszawa [bez roku wydania,lata migdrywojerure], ss. g-9. Die Fragmente der vorsokratiker.Griechisch und deutsch von H. Diels, Bd. 2, Berlin 1 9r2,w aparacie kytycznyrn na s.232. sofsti: Protagora, Gorgia, Dissoi Logoi. Una reinterpretazione dei testi a cura di s. Maso e C. Francg Bologna 2000, s. 93. JL 33 34 16 ,,taka, jak4 sig zdobywa u nauczyciela jgzyka fgrannntistoul czy u kitarzysty lkitharistoul, czy te2 u prowadz4cego iwiczenia ciala lpaidotribou). U nicl-r bowiem pobierale6 kazd4 naukg nie dla zawodu lepi teclmel, jakby6 mial byi rzemie6lnikiem, lecz dla og6lnego wyksztalcenia [epi paidein], jakie odpowiada obywatelowi i wolnemu (P rot. 312b)" 35. Mimo ze slowa te wypowiada Sokrates, rozr62rrienie:. epi techne-epi Ttnidein mozna uzna( za Protagorejsk4. To, ze slowa te padaj4 z ust Sokratesa, wynika z kornpozycji dialogu, jest to jednak Sokrates, kt6ry zna Protagorasa i specyfikg jego nauczania (Prot., Menon), a Platon zna pisma Protagorasa (explicite Fajdros, Tenjtet, Sofnta). Nie mozna sig zgodzi( z Michalem Jaraczewskim, kt6ry s4dzi, 2e rozr6irrienia epi techne t epi pnideia dokonal Platon po to, by zarzuci( Protagorasowi pobieranie zaplaty zaksztalcenie epi paideia. Protagoras, zdaniem M. ]araczewskiego, wszystkich uczni6w ksztalcil epi teclme, i dlatego zasadne bylo pobieranie przez niego honorarium za ksztalcenie36. W dialogu Protngoras sofista u|ywa terminu paideia w dw6ch znamiennych kontekstach. Po raz pierwszy, gdy Protagoras wymienia wychowanie i ksztalcenie dzieci (paideia), s4downictwo (dikasterin) i prawa (nomoi) jako to, co odr6znia ludzr 2yj1cych w spoleczno6ciach cywilizowanych od zyj4cych w stanie dziko6ci. Instytucje te sluz4, zdaniem Protagorasa, krzewieniu cnoty (nretes epimeleistltni) (327cd). Uzyty przez s ofistg ter min p ai d ei a naleLy l4czy ( z je go z p oprze dni4 ar gumentacj a Q25 c326e), 2e arete jest przedmiotem troski i nauczania. Protagoras uwzglgdnia m.in. helleriski spos6b nauczania dzieci przez grarrrmatyst6w, kitaryst6w i paidotryb6w i uznaje, ze wla6ciwE funkcj4 tego nauczania jest uczenie rtrete.Ten tryb i wykladnig okre6lii Protagoras mianem paideia. Odmiennie interpretuje tg wypowiedL Protagorasa Witold Wr6blewski, kt6ty widzi w niej ,,program wychowawczy Protagorasa" 3T. Wydaje sig to jednak malo prawdopodobne. Protagoras jako sofista z pewno6ci4 nie ksztaicii malych dziec| lecz mlodzieZ, z drugiej za{ strorry, nauczanie muzyczrre igimnastyczne upowszechnialo sig w Atenach juL w pierwszej polowie V wieku (po6wiadcza to Arystofanesw Cltmurnch, zob.niiej), a wigc przed przybyciem sofisty do miasta. Drugim miejscem, w kt6rym Protagoras 35 Platon, Protagortrs. Przel., wstgpem i komentarzem opatrzylL, Regner, Warszawa 2004, s. 8. 36 M. Jaraczewski, ,,Epi teclurc" czy ,,epi paideia": Hipokrates na rozstalu drig sofistycznej i platotiskiej edukncji (Prot. 312ab). Pr6ba obrony pienuszego pokolenia sofstito przed zarzutein niestosotttnego pobieranin pienigdzy za rnnkg, w: A. GendZwil, A. Izdebski, E. Sroczyriska (red.), Przeminny mentalnoici tu kulturach s taroiy tttyclr, Warszawa-Po znan 2005,ss. 53-61. 37 Zob. W. Wr6blewski, Pojgcie arete w lI polowie V wieku p.n.e. Protagoras-Corgiasz-Demokryt, Torun 1979, ss. 36-47. W. Wr6blewski, Rozw6j idei spoleczeishon obywatelskiego u Atennch ro wiektL VI i V przed Cluystusem, T orun 2004,ss. 111-113. 17 uzwa slowa paideiajest wstgp metodologiczny do dyskusji z sokratesem o jednym z utwor6w Symonidesa. Protagoras m6wi (338e-339a): ,,najwa2niejsze miejsce w wyksztalceniu czlowiekalpaideiasmegistonlzajmuje znajomoi( utwor6w poetyckich". Tak2e tenprzekazpogl4du sofisty z Abdery moZna uzna(zawiarygodny, i zgodny z innymi Swiadectwami38. Warto takze zwr6cii uwagg na uLyry przez Protagorasa w trakcie rozwa2ait procesu ksztalcenia zwrot epimeleisthai eukosmias (325de), co oznacza 'dbalo6( o porz4dne zachowanie'. Nigdzie indziej Platon nie uzywa slowa eukosmia (nie tylko w tym dialogu, ale w og6le). Sklania to do przypuszczerria, 2e mo2e to byi termin Protagorejski,by(moi:,e do pewnego stopnia pokrywaj4cy sig z sensem znaczeniowvm terminu psideia. Peroaau DpvorRyrA Demokryt pochodzil z Abdery, na podstawie informacji u Diogenesa Laertiosa (IX 41) prawdopodobne lata 2ycia fllozofa to 460-370 p.n.e3e. Demokryt znal pisma Prota goras a (Dio g. Laer t. rX 42), w tr ady gi anty czne| l4czono losy obydwu my6licieli pochodz4cy ch z tej samej polis. Z bo gatego dorobku hlozofa z Abdery przetrwaly jedynie fragmenty. Tematyka .wychowawczapojawia sig w wielu wypowiedziach Demokrytaao, jednak rzeczownik paideia wystgpuje w6r6d nich jedynie raz, w wypowiedzi przekazanej przez Stobajosa (II 21'1. = B 180 Diels). poniZej fragment w przekladzie Mariana Wesolego. ,,Wyksztalcenie @aidcial dla os6b szczgsliwych jest ozdob4, dla nieszczg6liwc 6w zaS schronieniem"al. Paideia zdaje sig byi dla Demokryta wlasno6ci4 duchowa, kt6ra jest cenna zar6wno dla tych, kt6rym los sprzTla,jak i dla tych, z kt6rymi los obszedl sig Lle. Zwlaszcza dla tych ostatnich. Leksykon Liddlla i scotta objasnia 38 Z"b' W. Wr6bl.* sl<, Miejsce poezji w pedagogicznej dziatalnoSci Protagorasa z Abdery w Swietle Platofiskiego dialogu ,,Protagoras", w:w krggu Platona i jego dialoguo. pod red. w. wr6blewskiego Toruri 2005, ss. 183-184. 39 G. S. Kirk, J. E. Raven, M. fthofield,Filozofaprzedsokratejska. Studiumkrytyczne zwybranymi tekstami, s. 397. J. Gajda-Kryntcka, Demokryt, w: Pulszechna Encyklopedia Filozofi, t.2,Lubln200l, s. 476. 40 Zob.Wlborfragmmt6r.oDanokrytai1wiadechtstaro,2ytnychoDemokrycie.Wyborudokonal orazzjgzyka greckiegoilacinyprzelozyl B. Kupis,w: W. F. Asmus,Danokryt,WNszawat96l,ss.I36147. 41' M. wesoty, Demokryt o pogodzie ducha, wychmnaniu i poli$ce, ,symbolae philorogorum Posnaniensiurn Grecae et Latinae" 10. 1994, s. 59. 18 I le ), slowo paideia u Demokryta jako 'mental culture' ('kultura mentalna')a2. -\utentyczno6i fragmentu 180 Demokryta nie byla dot4d kwestionowana, rvarto jednakze por6wnai jego tekst grecki cytowany przezstobaiosa: he paideia eutychousi men esti kovnos, atycltousi de kataphygion z tekstem cytowanym przezDtogenesa Laertiosa (y 19,T-g): ten paideian elegen en men tais eutychias einai kosmon, en de tais atychias kataphygen. Diogenes Laertios nie przytaczajednakle tejwypowiedzi jako powie dzenia Demokryta, lecz Arystotelesa. W przekladzie Witolda Olszewskiego: ,,Mawial [Arystoteles], 2e wyksztalcenie [paideian] iest w chwilach pomy6lno6ci ozdob4, a w chwilach nieszczgscia schronieniem,,a3. Nie jest wykluczone, 2e podobnie jak w przypadku omawianego wyZej powiedzenia Pittakosa takLe i tutaj Diogenes Laertios korzystal z lep sze go 2r 6 dla dokso grafic zne go niz Stobaj os. Panrta u ARysToFANESA T erminu p ai deia uLyl Arystof anes w kome dii Chmu ry, wystawionej na Dionizj ach w rcku 423 p.n.e. Chmury w a gonie dramatyczn y m zajgly tr zecie (ostatnie) miejsce, nie znajduj4c uznania publicznosci. Byla to pierwsza porazka ar ty sty czna Arystof anesa. Komedio pis ar z postanowil pr zer obi( komedig, i ta wla6nie (druga) wersja, zachowalasig. o odniesionej porazce i zmianach wspomina Arystofanes w p arabazie(ww. 518-54g). o rozmiarze zmian poczynionychprzez Arystofanesa w drugiej wersji Chmur molna wnioskowai na podstawie greckiego scholionu: ,,To wydanie jest identyczne z poprzednim; zostalo jednak do pewnego stopnia przerobione, jak gdyby poeta mial zamiar ponownie wystawii sztukg, recz z jakich6 powod6w nigdy tego nie zrobil. Dokonano tak2e og6lnej rewizji ka2dej prawie czg6ci, niekt6re fragmenty usunigto, dodano inne, zmieniono uklad i zamieniono postacie. Gl6wne zmiany w sztuce to przerobiona p arabaza, scena sporu migdzy prawym i Niepranym wywodem i spalenie domu Sokratesa"a. 12 H. G. Liddell, R. scott, A Greek-Englislr Lexicon, vo1.2, oxford 195r, s,12g6, podhaslem ncr6eio. 13 Diogenes Laertios, Zywoty i poglqdy stynnych flozofuo, s.264.14 Tekst greckiego komentarza cytrjg za: w. K. c. Guthrie, sokrates. przel. K. Lapiriski, s. Zulawski, Warszawa2000, s.67. 19 W Chmurachpochodz4cy ze wsi Strepsjades, o2eniony zarystokratk4, lopldu w dlugi z powodu wystawnego sposobu Lycia" ich syna, Fejdippidesa. Strepsjades postanawia wyslie ryrru'u'urkg do Sok4atesai Chajrefonta (w. 104), aby nauczyli go nowego sposobu argumentacji, pozwalaj4cego w nieuczciwy spos6b pozby( rig wierry"ieli. Etrepsjades m6wi do Fejdippidesa (ww. 112-118): ,,M6wi4, 2e oni znaj4 obie mowy: t9, kt6ra lepsza fkreitton), i tg, kt6ra gorsza [hettona]. Podobno taki, kt6ry sig nauczy Gorszej, zwyeigLa i w przegranej sprawie. |e6li nauczys z sig bezprawnei mowy, Ze wszystkich dlug6w, ktdre mam pr zez ciebie, Ani obola nie oddam nikomu,,as. _ , Dzigki Arystotelesowi (Retoryka II 1402a) wiemy, Le zasad.a ,,slabszy [hetto] argument uczyni( silniejszym fkreitto]', narlzarado oferty Protagorasa, na kt6r 4, jak pisze Stagiryta,,, obur zalisig ludzie,,. S*iui"iy to o tym, ze Arystofanes atakuj4c sokratesa o bezboznoili i demoralizacjg mlodziezy przypisal mu pogl4dy, kt6re w rzeczywisto6ci glosil Protagoras. Przypuszczenie to potwierdza pr zebieg roti,'o*y sokratesa ze Strepsjadesem. Gdy Sokrates wypytuje go, "rugi chcialby sig u niego uczy* ,,Moze o miarach, rytmach ipoezji?,'(w. 33g), ten oznaymi a ,,Cze-go innego tej nieslusznej mowy". sokrates jednak powiada (ww. 65g i nast.), 2e wcze'niej Strepsjades musi sig uczy' o rodzajichgru.r,uty.r.,ych nazw. ! zn6w,dzigki Arystotelesowi wiadomo, ze to protagJras doionai podzialuimion na rodzaj Leaski, mgski i rzeczowy (Retofika rrr 140zb), a takLe zajmowal sig analiz1 poezji wskazuj4c ,,u ,ol"cyl*y @lgdy jgzykowe)u Homera (O dowodach sofistycznych 14,173b). H;"ryk nore.,rt urr"tr ]ertzdania, 2e w Chmuracfu Arystofanes parodiuje pogr4dy protagorasaa5, inni badacze zwracai4 uwagg, 2e komedit pisar z przypisuie sokraiesowi takze poglEdy przyrodnicze Diogenesa z ApoloniiaT w ChmurochArystofanes powraca do tematyki wychowaw czej,kt6rej posw_igcil ju 2 sw oj 4 pierw sz4 komedig B ie si a dni cy (D ait ar e s), wystawionq w 427 roku p.n.e. o Biesiadnikach wspomina takze komediopisarz c Ary""fr*r, L* edie. przel., wstgpem i przypisami opatrzyraJ. Lawiriska-Tyszkowska, t. 1, Warszawa 2001, s. 180. I. lo1:nstTch, Parodia jgzykourychbntlari sofstlw w ,,Chmurach,, Arystofanesa, ,,Eos,, 51.,1961, s. 51.G' s' Kir( J. E. Raven, M. fthofield, Firizofa przedsokratejska. ituiium irytyuni, ,ryu*ny*, tekstami, przypis 23 na s.439. 46 47 anLU w parabazie Chmur. Dzigki zachowanym fragmentom wiadomo, ze w Biesiadnikach przedstawil losy dw6ch braci, o znacz4cych imionach Sophron (Rozs4dny, Cnotliwy) i Katapygon (Rozpustnik). Pierwszego z nich wychowal na wsi staro6wiecki ojciec, drugi byl w mie6cie wychowankiem sofist6w. Arystofanes juz wtedy krytykowal sofistyczne nychowanie i wy6miewal m.in. badania jgzykowe, w tym obja6nianie F{omeraa8. W drugiej wersji Chmur gl6wny agon (sp6r)rozgrywa sig migdzy Logosem Sprawiedliwym (logos dikaios) a Logosem Niesprawiedliwym (logos ndikos). Na wezwanie ch6ru Logos Sprawiedliwy przemawia (w.961' i nast. w przekladzie ]aniny t awiflskiej-Tyszkowskiej): ,,Wigc dobrze, opowiem o uychowaniu tym dawnym farchaian paideianl, jak wygl4dato, gdy ja sprawiedliwo6i glosilem i kwitlem, gdy skromno6i zachowywano. Przede wszystkim chlopcom nie nypadaio i siowa pisn4( przy starszych; ulicami grzecznie parami szli na naukg do kitarzysty lkitharistoul, ze wszystkich dzielnic, a lekko ubrani, choiby i Snieg sypal ggsty. Tam najpierw pieSni uczyli sig Spiewai, siedz4c skromnie i ud nie 6ciskaj4c: czy to'GroLna Pallado, burzycielko miast', czy'Krzyk daleko plyn4cy' , trzymali sig dawnej harmonii dZwi9k6w, kt6r4 im daii ojcowie. Kiedy siedzial w palestrze [paidotribou] chlopak po zapasach, to udem sig skromnie przyslanial, by nie pokazywai nikomu z obecnych bezwstydnie swej golizny, a gdy wstawal, to piasek po sobie vrygladzal, uwalal,ileby nie zostal zaden 51ad po siedzeniu, by pederast6w nie kusii swoj4 urod4". Ateriski komediopis atz w przerysowany i zartobliny spos6b przedstawia 'starodawn4 paideig' (archaia paideia), kt6ra wychowala (paideusis e tltr ep s e n) Maratonomach6w (w . 486), czyli pokolenie Atefl czyk6w, kt6r zy zwycig2yli Pers6w pod Maratonem w 490 roku p.n.e. Arystofanes slowem paideia okre5la naukg dzieci u kitarysty i paidotryby, co zgadza sig ze znaczeniem tego terminu u Protagorasa. Nie jest wigc wykluczone, ze komediopisarz zaczerpn4l takie wla6nie znaczenie slowa paideia z pism sofisty, zkt6rymi,jak wynika z analizy trelci Chmur, musial sig zapozna(. Slowem paideia okre6la takze Arystofanes wla6ciwy spos6b zachowania sig dzieci imlodzie2y wobec r6wie6nik6w i doroslych, odpowiednie zachowanie w miejscach publicznych i prywatnych, czyli to, co mozna oddai slowem 'oglada' . Leksykon Liddlla i Scotta obja6nia wyraz ,,tsideia w Chrnurach iako'training and teaching, educationae' ('ksztalcenie l3 T. Sinko, Literatura grecka, t. 1, cz. 2, Krak6w 1932, ss. 394-395. 19 H. G. Liddell, R. Scott, A Greek-Ertglish Lexicon, vol.2, Oxford195L, s. 1286, pod haslem nor6eia. 21. i nauczanie, edukacjg'). Johannes Christes s4dzi, Le Arystofanes broni starego wychowania jako koncepcji zmierzajEcej do integracji jednostki w porz4dek polis, przeciwstawiaj4c sig innowacjom sofist6w w dziedzinie wychowanias'. witold wr6blewski jest zdaria, ze Arystofanes dawne wychowanie oparte na dzialaniu przeciwstawia wychowaniu sofist6w ihlozof6w, obracaj4cemu sig w krggu slowa m6wionegosl. Panua u EuRypnnsa Wyraz paideia pojawia sig dwukrotnie w tragediach Eurypidesa. W wystawionej w 415 roku p.n.e. tragedii Trojankis2 slowo to wystgpuje w replice Hekabe (ww. 122-130 w przekla dzie J eruego l,anowskiego) : ,,5 zybkie dzioby okr gt6w, Kt6re ku Swigtej Troi szly na wioslach Przezpurpurowe morze I go6cinne porty Hellady Przy wstrgtnym peanie aulos6w I glosie d2wigcznych syring, Rzuciwszy plecione liny egipski wymysl lAigyptou paideianl _ U wi4zaly Scie je niestety, Przy ilioriskiej zatoce" 53. w tymiejscu wyraz pnideia ozrlacza egipsk4 umiejgtnosi plecenia lin z papirususa. Ale generalnie wymysl, pomysl, koncept, co l4czy ten termin z jak46 prac4 intelektualna. Niewykluczone jest r6wnie| to, Le poeta m6gl s4dzi( 2epleceniem lin w kraju nad Nilemzajmuj4 sig egipskie dzieci i dlatego wlasnie u2yl w tym miejscu slowa paidiia, ni oLnucr.ni" czynno6ci wykonywanej przez dzieci. W drugim z miejsc, w tragedii Ifigenia w kraju Taur6zo, wystawionej okolo roku 4 r2ss, wyraz paideia iLyty zostal w replice Ifigenii (ww.204-208 w przekla dzieJ. z,anowskiego): l. cfuistes, Paidera, rv: H. Cancik, H. khneider Qvsg.), Der Neue pauly. Enzyklopiidie der Antike,Bd. 9, Stuttgart-Weimar 2000, szpalta 151. w. wr6blewski, spor o nr,rt iitttl intho'rruczy na przelomie v i lv wieku przed Chr. pomigdzy ergon i logos, ,,Collectanea Oassica lhoruniensia,' 9, 7997, s.146. J. czenvinska, L:tr'r:;x:'-.' :r-.:r.--sj d ramatyczna lraz mniejsi tragediopisarze, w: Literatura Grecji starozuhtei, L 1, s. lll. Eun'pides. Tn:::::P:zel i os:aorral J. lanowski, Warszawa"l967, s,292, Zob. Fl G I':i"] R i.-: -:3'*-Ergii*Izicsn,vor.2,oxford,r951,s. 12g6,podhaslemmr6eia. J. Czenriis<:-:-.-:.'50 5t 52 53 55 'r', ,,Od pocz4tku byl nieszczgSliwy Los m6j, od owej nocy, Gdy matka pasrozwi4zala. Od pocz4tku, Przy pologu, strasznie spl4taly Mojry Dzieciristwo [paideian] moje, m6j 1os"56. Termin paideia znaczy tutaj 'dzieciflstwo' (leksykon Liddlla i Scotta: 'childhood'). U Eurypidesa mozna doszukai sig pierwotnego, Symonidejskiego zr.aczenia tego slowa. Nalezy zwr6ci( uwagg takze na to, slowo to odnosi sig do kobiety. Panua u TurunvDESA W dziele Tukidydesa, kt6re tradycyjni enazyw anejestWoj nq p eloponeskq, termin paidein wystgpuje tylko jeden taz, w slynnej mowie pogrzebowej (epitaphioslogos), kt6rq mial wyglosii Perykles ku czci Atericzyk6w poleglych w 431. roku p.n.e., pierwszym roku wielkiej wojny ze Spart4. Epitafios Peryklesa doczekal sig r6znorodnych interpretacji5T. Zpewno3ci4 zapis Tukidydesa nie jest literalnym odtworzeniem tego, co w6wczas wyglosil slynny ateriski strateg. Sam Tukidydes tak przedstawia swoj4 metodg r elacj onowania m6w (I 22, w pr zel4.adzie Kazimierua Kumanieckie go) : ,,Wierne odtworzenie przem6wiefr, wygloszonych przez poszczeg6lnych m6wc6w b4d2 przed wojn4, b4d2 w czasie jej trwania, bylo rzecz4 trudn4 zar6wno dla mnie, kt6ry ich sam siuchalem, jak i dla tych, kt6rzy mi je przekazywali; totez ulozylem je tak, jak by wedtug mnie najodpowiedniej do okoliczno6ci m6gl przem6wii dany m6wca, trzymalem sig jednak jak najbli2ej zasadniczej my6li m6w rzeczywiScie wypowiedzianych" 58. Mimo ze Perykles mial wyglosii mowg pogrzebow4 w 431, roku p.n.e., Tukidydes epitafios zredagowal znacznie p62niej. Tadeusz Sinko na podstawie analizy przem6wienia przypuszcza, 2e Tukidydes m6gl je zredagowai po roku 404 p.n.e., a wigc juz po zakoflczeniu wojnyse. Z pewno6ci4 jednak wielka pochwala Atericzyk6w i demokratycznego ustroju ich polis oddaje pogl4dy samego Peryklesa. Fragment mowy ra' Eurypides, Tragedie. Przel. i opracowai J. I-anowski, Warszawa 1980, ss.249-250. r; Zob. R. Turasiewicz, Historiografa: Herodot, Tukidydes, Ksenofont i historycy IV wieku przed Chr., w: Literrtura Grecji staro2yhrcj, t.2, ss.37-33. r: Tukidydes, Wojir a peloponeska. Z jgzyka greckie go przeloLyl, przedmow4 I przypisami opatrzyl K. Kumaniecki, Warczaw a 2003, s. 27 . r i T. Sinko, Znrys historii literatury greckiej, t. 1,, s. 730. ZJ p o grzebowej Peryklesa (II 39), w kt6rym u 2y ty zo stal tetmin p ai d ei a p o dajq w przekladzie Stefana Srebmego: ,,Podobnie i w wychowaniuftaispaidelals] oni od najmlodszych lat cigzkiem iwiczeniem wyrabiaj4 w sobie mgstwo , my 2ycie pgdzimy swobodne i mimo to r6wnie niebezpiecznym sprostai potrafimy zadaniom"60. Perykles przeciwstawia tutaj dwa sposoby wychowywania dzieci irnlodzie2y: spartariski (,,oni") i ateiski (,,^y"), ze wzglgdrt na finaln4 warto66 bojow4 obywateli wychowanych wedlug obydwu metod' Byly to raczej kwestie bliskie Tukidydesowi, kt6ry cale swe dzielo po6wigcil analizie przyczyn, przebiegowi i skutkom najwigkszej wojny 6wczesnych czas6w. Rzecz charakterystyczna, 2e Tukidydes kojarzyl poigcie poidei wla6nie z Peryklesem, kt 6ry by ( moze uzywal go w swych przem6wieniach. Nalezy zwr6ci( uwage na fakt, ze Protagoras nalezal do Srodowiska intelektualne go, skupione go wok6l Peryklesa i A sp azii61, i m6 gl pt zy czy ni( sig do rozpowszechnienia takiego wla6nie zakresu semantycznego terminu paideia. O specyfice wychowania spartariskiego pisze Ksenofont w Ustrojtt spartaitskim, przypisuj4c odmienno6i wychowania Spartiat6w prawom ustanowionym przez Likurga. Przed opisem wychowania w Sparcie, Ksenofont w nastgpuj4cy spos6b charakteryzuje wychowanie w pozostalej czgsci Hellady, maj4c zapewne na my6li przede wszystkim Ateny (II 1): ,,Inni Grecy, kt6rzy twierdz4,2e najlepiej wlzchowuj4 syn6w, zataz, skoro tylko dzieci rozumiejq, co sig do nichm6wi, oddai4 jepod opiekg niewolnik6w jako opiekun6w [paidagogous] i zaraz posylaj4 je do szkoly fdidaskalonl, aby tam uczyly sig czytania lgrammataf, muzyki frnousiken) i tego, co sig robi w pal estrze lp aI ais tr al" 62. Zapewne Tukidydes wychowanie Atericzyk6w rozumial w podobny spos6b. Warto zwr6ci( uwagg, ze opis Ksenofonta jest bardzo zbli2ony do wvwodu Protagorasa w dialogu Platona. 61. Tucydydes, Hlsf orjawojny peloponeskiej,w:S.Srebrny,Wzory doliteratury stnro2ytnej Grecji. HistorjafiIozofi n-wymow a, Warszawa-KrakSw 1929, s. 24. Plutarch w 2ywocie Peryklesa (par. 36) pisze o dyskusjach prowadzonych migdzy Protagorasem aPeryklesem, zob. Plutarch z Cheronei, Zywoty slawnych mg26ru, tl. M. Bro2ek, Wrociaw 1955, ss. 140-141. Protagoras mial tak'e ulo2yi konstyrucjg dla Turioj (Diog. Laert. IX 50). Zalo2enie tej kolonii bylo wielk4 inicjatyw4 polityczn4 Peryklesa, kt6ry musial miet wiele uznania d1a Protagorasa, skoro powierzyl mu rolg jej prawodawcy. Ksenofont, Wybdr pism. Opracowal J. Schnayder, Wroclaw-Warszawa-Krak6w 1966, ss. 389-390.62 .,4 KoNrluzp Paul Friedlander zauwazyl, ze: ,,Erst die geistige Bewegung des filnlten Jahrhunderts brachte den neuen Begriff einer bewu8ten Menschenbildung und schuf das Wort ltzn. paideial' das bisher sowol das Zum-Knaben-machen wie das Knabe-sein bedeutet hafte, zur Erziehung, Bildung um als dem eigentlichen Inhait dieses Machens und Seins"63. ,,Dopiero ruch intelektualny w V wieku [p.t-t.".] przynl6sl nowe pojqcie 6wiadomego ksztalcenia czlowieka, i siowo lpaideial, kt6re dot4d znaczylo zar6wno'uczynienie chlopcem' jak i 'bycie chlopcem', uczynil lnazw4l dla wychowania i wyksztalcenia, nadaj4c wlasciwq tre6i temu procesowi i bytowi" (tlum. wlasne). ,,Ruch intelektualny" to pojgcie abstrakcyjne, warto wigc postawii pytanie, kt6ry przedstawiciel (a raczei: jeden z inicjator6w) owego ruchu mial najwigkszy wplyw na now4 konotacjg terminu paidein? Dokonana wyaej analiza tekst6w literackich z V wieku p.n.e. i testimoni6w pozwala na wysunigcie nastgpuj4cych wniosk6w: 1. Wyraz paideia prymarnie oznacza'dzieciflstwo' i 'mlodo6i' jako okresy 2y cia czlow ieka. 2. Slowo pnideia metonimicznie (zamiennie) konotuje nie tylko samo 'dziecifistwo' i'mlodo6i' jako pewne okresy Lycia czlowieka, ale takze to, co z dziecii-tstwem i byciem dzieckiem oraz z mlodo6ci4 i byciem mlodzieficem iest zwi4zane. 3. Termin paideia w gnomie Pittakosa jest p62niejsz4 addycj4 (dodatkiem). 4. Fragment (L34 Diels) Heraklita, w kt6rym u2yto wyrazu paideia jest prawdopodobnie nieautentYcznY. 5. U Symonidesa mozna dostrzec znaczenie slowa paideia podporz4dkowywania sig woli doroslych. 6. W Ko:usie Teognidejskim paidein ozllacza okres fizycznej erotycznej) atrakcyjno6ci. jako okresu (seksualnej, 7. U Ajschylosa paideia oznacza okres trudu zwi4zanego z vvychowywaniem dzieci (w sensie karmienia i opieki). s. Protagoras z Abdery nadal slowu paideia znaczenie wrychowania jako uczenia aretai, w szczeg6lno6ci poprzez tradycyine nauczanie mutzyczne i gimnastyczne dzieci imlodziezy. rl P. Friedliinder, Platon. Eidos-Paideia-Dialogos, Berlin u. Leipzig1928, s'98' 25 10. 9. Protagoras z Abdery nadal r6wniez slowu paideia znaczenie nabytku duchowego, cennej wlasno6ci duchowej, kt6r4 mozna nabyi jedynie w mlodo6ci poprzez obcowanie z sofist4 (wlzchowawc4). Znaczenie wyraz:u paideia, wystgpuj4cego u Demokryta (fragment uzna( mozna za w4tpliwy), Arystofanesa i Tukidydesa ma najprawdopodobniej Protagorej sk4 prower'.iencj g. LiteraturaVwieku p.n.e. zachowala sig w stanie dalece niekompletnym i fragmentarycznym. ]ednak nawet przy takim stanie rzeczy tderuaj4ce jest to, 2e rzeczownlk paideia wystgpuje w niej bardzo rzadko, zaledwie kilkakrotnie, choi w r6znorodnych gatunkach literackich: poezji lirycznej (elegia), poezji dramatycznej (tragedia i komedia), prozie historycznej. Rzeczownik poidein wystgpuje w literaturze tego okresu znacznie rzadziej od czasownlkapnideuo, kt6rego w znaczeniu ,,ksztalci(' (,,uczy( dzieci") uLywa kilkakrotnie juz Herodot. Nalezy zwr5ci( uwage/ ze badacz z Halikarnasu przybyl do Aten w tym samym czasie, co Protagoras (ok.450 p.n.e.); zaangazowal sig r6wnieL takjak sofista z Abdery we wspieranie kolonii Turioja. Mozna ptzyptiszcza(, 2e czasownik paideuo w znaczeniu 'uczy( (ak dziecko)' (pot.w4tpliwy fragment 198a Pindara5s) byl bardziej powszechny w uzyciu, natomiast rzec zownikpnidela w nowym znaczertiu ttzywany byl w specjalistycznej literaturze sofistycznej, kt6ra jedynie bardzo fragmentarycznie przetrwala do naszych czas6w. Por. M. Wesoly, Herodot z HaliknmasrL, w: Potuszechna Encyklopedia Filozofri, t, 4,Lublin 2003, s. 401. Zob.Lexicon to Pindttr, editedby W. J. S1ater, Berlin 1969, pod haslem nor6e6o. Por. W. H. Race (ed., uansl.), Pindar. Nemean Odes, Istltmian Odes. Fragrnents, vol. 2, Cambridge-London 1997. tr4 65