KRZYSZTOF TRZCIŃSKI OBYWATELSTWO W EUROPIE Z DZIEJÓW IDEI I INSTYTUCJI Wydawnictwo Naukowe Scholar WARSZAWA 2006 Redaktor prowadzaþcy: Anna Raciborska Redakcja i korekta: Anna Kaniewska Projekt ok!adki: Marta Kurczewska Na ok!adce wykorzystano reprodukcjeþ obrazu Goi Unizúenie sieþ przed pychaþ zawartaþ w ksiaþzúce: Goya (oprac. Hermann Jedding), Emir Vollmer Verlag, Wiesbaden, Berlin 1955. Copyright ! 2006 by Wydawnictwo Naukowe Scholar & Fundacja Studiów Mieþdzynarodowych, Warszawa Copyright ! by Krzysztof Trzciński Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Informatyzacji ISBN: 83-7383-134-7 Wydawnictwo Naukowe Scholar Spó!ka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./fax 828 93 91, 826 59 21, 828 95 63 dzia! handlowy: 635 74 04 w. 219 lub jw. w. 105, 108 e-mail: info@scholar.com.pl; scholar@neostrada.pl www.scholar.com.pl Sprzedazú wysy!kowaþ dla odbiorców indywidualnych prowadzi Ksieþgarnia Naukowa RESURSA ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./fax 022 828 18 16 e-mail: info@resursa.com.pl www.resursa.com.pl Wydanie pierwsze Sk!ad i !amanie: WN Scholar (Stanis!aw Beczek) Druk i oprawa: Paper & Tinta, Warszawa SPIS TREŚCI Wsteþp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 CZEþŚĆ I STAROZúYTNE PIERWOWZORY OBYWATELSTWA 1. Obywatelstwo polis ateńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.1. Geneza powstania zwiaþzku obywateli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.2. Rozwój prawa obywatelstwa w polis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.3. Status obywatela ateńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.4. Nieobywatele w s!uzúbie obywateli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.5. Wolność i cnota obywatelska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.6. Ogólny obraz obywatelstwa ateńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 2. Obywatelstwo imperium rzymskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.1. Ewolucja kreþgu obywatelskiego w mieście Rzym . . . . . . . . . . . . 39 2.2. Rozszerzenie prawa obywatelstwa na Latynów i Italików . . . . . . 42 2.3. Ponadnarodowe obywatelstwo imperium . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 2.4. Jurydyczny charakter obywatelstwa rzymskiego . . . . . . . . . . . . 50 2.5. Niewolnicy, jednostki pó!wolne, wyzwoleńcy-obywatele . . . . . . 54 2.6. Obywatelstwo rzymskie w ujeþciu filozoficznym . . . . . . . . . . . . . 57 2.7. Rzymski wk!ad w rozwój idei obywatelstwa . . . . . . . . . . . . . . . . 60 CZEþŚĆ II ŚREDNIOWIECZNE I WCZESNONOWOZúYTNE WZORCE OBYWATELSTWA 1. Obywatelstwo miejskie w wiekach średnich . . . . . . . . . . . . . . . . 65 1.1. Recepcja pojeþć rzymskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 1.2. Narodziny średniowiecznego miasta i jego autonomii . . . . . . . . . 66 1.3. Kryteria posiadania obywatelstwa miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 1.4. Treść statusu obywatelskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 1.5. Znaczenie instytucji obywatelstwa miejskiego . . . . . . . . . . . . . . 80 2. Średniowieczne i renesansowe obywatelstwo państwowe . . . . . . 83 2.1. Wskrzeszenie pojeþcia obywatel państwa . . . . . . . . . . . . . . . . 83 2.2. Od średniowiecznego obywatela do cz!owieka odrodzenia . . . . . 92 2.3. Republikański obywatel wed!ug Machiavellego . . . . . . . . . . . . . 95 3. Poddaństwo państwowe a obywatelstwo państwowe . . . . . . . . . 101 3.1. Poddany w państwie absolutnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 3.2. Poddany-obywatel wed!ug Bodinusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 3.3. Obowiaþzki poddanego-obywatela wed!ug Pufendorfa . . . . . . . . . 113 3.4. Angielskie reformy wolnościowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 3.5. Angielskie rozumienie pojeþcia obywatel . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 3.6. Obywatel w spo!eczeństwie politycznym Lockea . . . . . . . . . . . . 121 CZEþŚĆ III WZORCE OBYWATELSTWA NOWOZúYTNEGO 1. Oświeceniowe wzorce obywatelstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 1.1. Dojrzewanie cz!owieka do bycia obywatelem . . . . . . . . . . . . . . . 127 1.2. Obywatel w ujeþciu Monteskiusza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 1.3. Wizja obywatelstwa uniwersalnego Rousseau . . . . . . . . . . . . . . 136 1.4. Kantowski model obywatela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 1.5. Zamys! umowy obywatelskiej Fichtego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 2. Rewolucja francuska i obywatelstwo empiryczne . . . . . . . . . . . 147 2.1. Zmierzch absolutyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 2.2. Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku . . . . . . . . . 149 2.3. Obywatele czynni i bierni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 2.4. Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 1793 roku . . . . . . . . . 157 2.5. Deklaracja Praw i Obowiaþzków Cz!owieka i Obywatela z 1795 roku 161 2.6. Znaczenie obywatelstwa empirycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 3. Liberalna wizja cz!onka państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.1. Indywidualistyczne postrzeganie jednostki w państwie . . . . . . . . 169 3.2. Autonomia obywatela w państwie w ujeþciu Humboldta . . . . . . . . 172 3.3. Wolność obywatelska w myśli Constanta . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 3.4. Granice swobód obywatelskich wed!ug Milla . . . . . . . . . . . . . . . 176 4. Podstawy przynalezúności do państwa narodowego . . . . . . . . . . . 181 4.1. Potrzeba obywatelstwa w państwie narodowym . . . . . . . . . . . . 181 4.2. Pochodzenie i miejsce urodzenia jako determinanty obywatelstwa 183 4.3. Tradycja i wspólne wartości jako wyznaczniki obywatelstwa . . . . 194 5. Istota obywatelstwa w państwie narodowym . . . . . . . . . . . . . . . . 201 5.1. Budowanie demokracji a rozwój obywatelstwa . . . . . . . . . . . . . . 201 5.2. Idea praw obywatelskich gwarantowanych konstytucyjnie . . . . . . 206 5.3. Prawa wyborcze jako kwintesencja obywatelstwa . . . . . . . . . . . 213 5.4. Prawa spo!eczne obywateli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 5.5. Pe!noprawne obywatelstwo kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 5.6. Prawa obywatelskie a prawa cz!owieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 About this book . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 The historical development of citizenship in Europe by Krzysztof Trzciński 247 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 6 WSTEþP Ksiaþzúka ta opowiada o kszta!towaniu sieþ idei obywatelstwa w Europie i jej prawnoustrojowej instytucjonalizacji. Obywatelstwo stanowi jednaþ z najistotniejszych kategorii określajaþcych pozycjeþ cz!owieka w państwie. W niektórych okresach dziejów idea obywatelstwa istnia!a jedynie w sferze koncepcji doktrynalnych, w innych  cz!onkostwo w państwie (lub mieście) oraz status obywatelski definiowane by!y na p!aszczyźnie prawa stanowionego. Istota obywatelstwa ulega!a redefinicji w perspektywie historycznej w zalezúności od specyficznych warunków natury spo!eczno-politycznej i ekonomicznej. W poszczególnych epokach termin obywatel odnosi! sieþ przy tym do weþzúszej lub szerszej czeþści cz!onków spo!eczeństw państwowych. Inne by!y równiezú kryteria przynalezúności jednostek do cia!a obywatelskiego. Na przestrzeni wieków w Europie powsta!o wiele wzorców obywatelstwa. Jego pierwowzory stworzono w starozúytnych Atenach i Rzymie. Wszystkie nasteþpne modele obywatelstwa recypowa!y czeþść norm charakterystycznych dla wzorców pierwotnych, zarazem jednak eliminowa!y zwykle pewne ich elementy, przy jednoczesnym kreowaniu i dodawaniu nowych. W ten sposób kszta!towane by!y wzorce pochodne. Wszystkie one przyczyni!y sieþ po czeþści do wykszta!cenia wspó!czesnej instytucji obywatelstwa. Gdy badamy zagadnienia dotyczaþce przysz!ości Unii Europejskiej, ranga problematyki tej ksiaþzúki staje sieþ coraz bardziej widoczna. U progu XXI wieku obywatelstwo przesta!o bowiem wiaþzać sieþ wy!aþcznie z cz!onkami państwa, a zaczeþ!o sieþ odnosić do depozytariuszy praw ponadpaństwowej struktury, jakaþ jest Unia Europejska. I chociazú obywatelstwo europejskie1 znajduje sieþ obecnie in statu nascendi, to jednak sam fakt jego powstania stanowi zupe!nie nowaþ jakość dla ca!ej idei i instytucji. Obywatelstwo przybiera niekonwencjonalny wymiar ponadpaństwowy, który dziś jest komplementarny wobec obywatelstwa państwowego. Rozwój prawnoustrojowy idei obywatelstwa Unii mozúe jednak, wraz z nieuniknionym przeobrazúeniem wszystkich 1 Termin obywatelstwo europejskie jest uzúywany przez wielu badaczy wymiennie z pojeþciem obywatelstwo Unii Europejskiej lub wreþcz wy!aþcznie w zasteþpstwie tego drugiego. Zob. na przyk!ad C. Mouffe, Citizenship, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. I, Routledge, London 1995, s. 220221; U.K. Preuss, Wsteþpne uwagi o koncepcji obywatelstwa europejskiego, w: P. Bajda (red.), Obywatelstwo w Europie Środkowo-Wschodniej, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 1996, s. 1517; Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1, s. 3335; P.B. Lehning, European citizenship: Towards a European identity?, Law and Philosophy 2001, nr 3, s. 239 i n.; S. Konopacki, Obywatelstwo europejskie a rozszerzenie Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1999, nr 4, s. 7379. struktur wspólnotowych czy nawet zamys!u integracji w ogóle, prowadzić do fundamentalnej zmiany wspó!czesnego sensu obywatelstwa państwowego. Traktujaþc teþ kwestieþ hipotetycznie, obywatelstwo Unii (zwiaþzku państw) mozúna by uznać za perspektywicznie wypierajaþce obywatelstwo państwowe w krajach europejskich. Nasuwa sieþ tu daleka analogia do średniowiecznego obywatelstwa miejskiego, które  jako produkt stanowego podzia!u spo!eczeństwa  poleg!o w konfrontacji z rodzaþcym sieþ na gruzach poddaństwa obywatelstwem państwowym, jednak transponowa!o przy tym na jego grunt szereg swych norm i wartości. Przysz!ość pokazúe, jakimi drogami beþdzie ewoluowa! nowy, ponadpaństwowy model obywatelstwa, tymczasem nadal wazúnymi kwestiami badawczymi saþ: geneza i ewolucja idei obywatelstwa państwowego w Europie. U podstaw powstania tej ksiaþzúki leg!a fragmentaryczność naukowego poznania kwestii kszta!towania sieþ idei i instytucji obywatelstwa. Trudno jest bowiem podjaþć p!odnaþ dyskusjeþ na temat przysz!ych dróg rozwoju obywatelstwa na p!aszczyźnie ponadpaństwowej bez gruntownego zbadania dotychczasowych losów jego ewolucji. W ksiaþzúce zosta! poddany weryfikacji umowny i uproszczony poglaþd, spotykany niejednokrotnie w literaturze tematu, izú wspó!czesne rozumienie obywatelstwa ma swe korzenie w aktach prawnych okresu rewolucji francuskiej. Wydarzenia końca XVIII wieku we Francji bezsprzecznie doda!y rozwojowi idei obywatelstwa nowej dynamiki, prowadzaþc do jej nowozúytnej instytucjonalizacji. Wk!ad ustawodawców doby rewolucji francuskiej jest zatem niepodwazúalny, zarazem jednak trzeba stwierdzić, izú ich podstawowa zas!uga polega na wykrystalizowaniu i urzeczywistnieniu znacznie wcześniej istniejaþcej idei. W ksiaþzúce przyjeþte zosta!o za!ozúenie, izú przynalezúność jednostek do państwa i po!aþczony z tym status prawny lezúaþw cywilizacji europejskiej g!eþboko u poczaþtków państwowości. Ksiaþzúka ta ma tezú zatem stanowić przyczynek do rozwazúań nad genezaþ nowozúytnego państwa, gdyzú obywatelstwa w zúadnym wypadku nie mozúna traktować jako instytucji wzgleþdem państwa autonomicznej. Przeciwnie, obywatelstwo jest zwiaþzane z państwem genetycznie i funkcjonalnie, proces kszta!towania sieþ idei obywatelstwa i jej prawnego urzeczywistniania wiernie towarzyszy! bowiem powstawaniu i umacnianiu sieþ organizmów państwowych. Dodatkowym motywem badań nad rozwojem idei obywatelstwa sta! sieþ fakt, izú niejednokrotnie w pracach naukowych zwiaþzanych z tematem statusu jednostki kwestia praw obywatelskich traci na wyrazistości w kontekście wszechstronnego i wieloaspektowego tematu praw cz!owieka. Tymczasem przez wieki cz!owiek cieszy! sieþ wieloma prawami, a takzúe podlega! rózúnym obowiaþzkom nie wy!aþcznie ze wzgleþdu na swaþ natureþ, lecz równiezú z powodu swej przynalezúności do konkretnego państwa. Ksiaþzúka ta jest próbaþ odpowiedzenia na kilka wazúnych pytań: 1. Kiedy i w jakich okolicznościach pojawia sieþ idea obywatelstwa? 2. Jaka by!a geneza powstania obywatelstwa na gruncie prawnoustrojowym? 3. Co by!o prawnym substytutem obywatelstwa, gdy istnia!o ono wy!aþcznie w sferze koncepcji doktrynalnych? 8 Wstêp 4. Jakie inne regulacje określajaþce stanowisko jednostki w państwie funkcjonowa!y obok obywatelstwa? 5. Kiedy istnia!y kategorie pó!obywatelstwa baþdź tezú podzia!y na obywateli biernych i czynnych i jak je uzasadniano czy legitymowano? 6. Jakie by!y kryteria przynalezúności do cia!a obywatelskiego, tj. korzystania z praw i podlegania obowiaþzkom obywatelskim? 7. Jaka by!a treść praw i obowiaþzków obywatelskich w rózúnych okresach dziejów? 8. Czy jakaś treść baþdź kryterium stanowi!y cecheþ dominujaþcaþ danego wzorca obywatelstwa? Ramy terytorialne badań pozostajaþ relatywnie waþskie, natomiast czasowe bardzo rozleg!e. Nie sposób odnieść sieþ w tej ksiaþzúce do ca!ego kontynentu europejskiego, zarazem jednak, co wykazujaþ badania, wzorce obywatelstwa rozwija!y sieþ przez wieki przede wszystkim w kilku państwach Europy Zachodniej w rozumieniu terytorialno-kulturowym. Ukazane w ksiaþzúce wzorce obywatelstwa wywodzaþ sieþ z rózúnych epok historycznych. Pierwowzory obywatelstwa zwiaþzane saþ ze światem antycznym, kolejne jego modele pochodzaþ zaś z okresu wieków średnich, wczesnych czasów nowozúytnych i ukszta!towanego państwa narodowego. Punktem wyjścia dla badań by!o prawodawstwo Drakona z VII wieku p.n.e., które tworzy!o kategorieþ obywateli-wojowników i uzalezúnia!o uzyskanie pe!ni praw obywatelskich od zdolności do uzbrojenia sieþ. Granicaþ badań jest natomiast XX wiek, w którym nastaþpi!o wzbogacenie pojeþcia obywatelstwo o wazúne treści zwiaþzane z prawami spo!ecznymi i równouprawnieniem p!ci, a takzúe pozorne zdewaluowanie jego istoty poprzez wprowadzenie prawnomieþdzynarodowej kategorii praw cz!owieka. Poniewazú ksiaþzúka dotyczy stanowiska cz!owieka w państwie, nie zosta!o w niej omówione obywatelstwo europejskie. Ksiaþzúka ma trzy czeþści. Kolejne czeþści sk!adajaþ sieþ z dwóch, trzech i pieþciu rozdzia!ów, dzielaþcych sieþ dalej na podrozdzia!y. W pierwszej czeþści ukazane zosta!y starozúytne pierwowzory obywatelstwa  polis ateńskiej i imperium rzymskiego. Druga czeþść pracy dotyczy średniowiecznych i wczesnonowozúytnych wzorców obywatelstwa. Przedstawione saþ w niej: model obywatelstwa miejskiego, idea obywatelstwa państwowego w wiekach średnich i w dobie renesansu oraz poddaństwo państwowe pojmowane w charakterze obywatelstwa. Czeþść trzecia odnosi sieþ do czasów nowozúytnych. Ukazane saþ w niej: oświeceniowe wzorce obywatelstwa, obywatelstwo empiryczne doby rewolucji francuskiej, a takzúe rozwinieþta w XIX wieku liberalna wizja obywatelstwa. Kolejne rozdzia!y poświeþcone zosta!y zagadnieniu podstaw przynalezúności jednostki do państwa narodowego oraz kwestii treści obywatelstwa wspó!czesnego. Podzia! na czeþści wiaþzúe sieþ z prezentacjaþpojedynczych modeli obywatelstwa lub grupy wzorców charakterystycznych dla danej epoki historycznej, przy zachowaniu w miareþ mozúliwości porzaþdku chronologicznego. W ksiaþzúce zastosowana zosta!a bowiem ogólnie przyjeþta periodyzacja dziejów, choć 9Wstêp niekiedy cezury czasowe nie mogaþ być ca!kowicie wyraźnie wytyczone. Zakończenie ksiaþzúki stanowi podsumowanie tematu zawierajaþce wnioski. Jako za!ozúenie wyjściowe badań przyjeþty zosta! poglaþd, izú istota obywatelstwa nie mozúe być rozpatrywana w kategoriach wy!aþcznie prawnych2. Obywatelstwo nalezúy bowiem do kluczowych terminów szeroko rozumianej nauki o państwie i cz!owieku w państwie i !aþczy w sobie kwestie natury zarówno jurydycznej, jak i politologicznej, filozoficznej, historycznej, psychologicznej, socjologicznej3. Jest wieþc ono z!ozúonaþ i wielop!aszczyznowaþ kwestiaþ poznawczaþ. Wyczerpujaþcy opis wszystkich aspektów obywatelstwa wymaga rózúnych podejść problemowych. Ta ksiaþzúka dotyczy jedynie jego ewolucji w myśli spo!eczno-politycznej rózúnych epok oraz w obszarze prawnoustrojowym. Wazúnym punktem wyjścia dla badań by!o tezú powszechnie aprobowane przekonanie, izú idea obywatelstwa ewoluowa!a w czasie i przestrzeni g!ównie z powodu szeroko pojmowanej potrzeby zmian spo!eczno-politycznego status quo w państwach Europy. Koncepcje teoretyczne oraz akty prawne, w których zagadnienie obywatelstwa pojawia!o sieþ w rózúnym ujeþciu poprzez wieki, by!y odbiciem realnych potrzeb artyku!owanych przez jednostki zúyjaþce w państwie baþdź określanych interesem panujaþcych i stanowi!y zazwyczaj odzwierciedlenie przeobrazúeń zachodzaþcych w relacjach mieþdzy państwem czy tezú organami jego w!adzy a cz!onkami państwa. Dzieje obywatelstwa postrzegane na p!aszczyźnie kszta!towania sieþ idei i instytucji muszaþ być wsparte wszechstronnym aparatem badawczym. Staþd tezú w pracy szczególnaþ wageþ nadano funkcji, pojmowaniu sensu i kontekstowemu stosowaniu terminów obywatel i obywatelstwo w kolejnych okresach historycznych i w konkretnych państwach czy jeþzykach europejskich, bowiem tylko gdy bierze sieþ pod uwageþ historieþ pojeþć, mozúna mówić o ich rozwoju, upadku czy odrodzeniu4. Ewolucja znaczeniowa s!ów ilustruje historieþ idei czy instytucji, któraþ te określajaþ. Dla prawid!owego poznania źród!os!owu i zmian semantycznych kluczowych pojeþć niezbeþdne by!o zatem posi!kowanie sieþ w badaniach rózúnymi fachowymi s!ownikami jeþzykowymi, w tym zw!aszcza etymologicznymi. W pracy badawczej zastosowano g!ównie metodeþ analizy chronologiczno- -problemowej, niejednokrotnie posi!kujaþc sieþ metodaþ porównawczaþ. W ramach badań ewolucji obywatelstwa w Europie Zachodniej musia!a być dokonana analiza uwarunkowań ustrojowych, politycznych, spo!ecznych i ekonomicznych w rózúnych okresach dziejów. Wykorzystanie dorobku nauk historycznych 2 Zob. J. Jagielski, Obywatelstwo polskie. Zagadnienia podstawowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1998, s. 3 oraz Y. Abu-Laban, Reconstructing an inclusive citizenship for a new millennium: Globalization, migration and difference, International Politics 2000, nr 4, s. 509. 3 Zob. P. Birnbaum, Citizenship: Sociological aspects, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001, s. 18601862 oraz B.S. Turner, Citizenship and public policy, w: ibidem, s. 18461852. 4 D. Kar!owicz, B. Markiewicz, Obywatel  Bürger, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 130. 10 Wstêp sta!o sieþ niezwykle istotne w celu uwolnienia sieþ od abstrakcyjnych konstrukcji, ale takzúe dla pe!nego ukazania tematu. Ujmujaþc wyobrazúenie obywatelstwa w perspektywie dziejowej, nalezúa!o jakby z za!ozúenia odwo!ać sieþ do szeregu istotnych wydarzeń historycznych i, co sieþ z tym wiaþzúe, osadzić rozwój idei i instytucji w realiach konkretnej epoki. Staþd tezú krótkie, opisowe wprowadzenie historyczne do wieþkszości rozdzia!ów lub podrozdzia!ów i przedstawienie w ten sposób cech wyrózúniajaþcych dany okres. Podejście to u!atwi!o dostrzezúenie nie tylko czynników kierujaþcych dynamikaþ ewolucji obywatelstwa, ale równiezú skonfrontowanie tego procesu ze stadiami przeobrazúeń instytucji państwa. Analiza obywatelstwa w perspektywie ewolucyjnej ogniskuje sieþ przede wszystkim wokó! kwestii praw beþdaþcych esencjaþ idei i jej p!aszczyzny prawnoustrojowej. Na kartach ksiaþzúki niejednokrotnie autor odwo!uje sieþ przy tym do tak wazúnych kategorii jak wolność czy w!asność i skupia sieþ na ich funkcji i wartości dla procesu kszta!towania sieþ ca!ego obywatelstwa lub poszczególnych jego wzorców. Takie ujeþcie ma za zadanie uzupe!nienie i wzbogacenie tematu pracy, gdyzú wspomniane zagadnienia nalezúaþw wymiarze historycznym do cech konstytutywnych obywatelstwa. W przypadku analizowania poszczególnych koncepcji i aktów prawnych kluczowe znaczenie ma podejście deskryptywne. W celu sprecyzowania wniosków czeþsto nasteþpujaþ przy tym odwo!ania do porównań, zw!aszcza z okresem klasycznym, który dla omawianego tematu jest najwazúniejszym punktem odniesienia. Ewolucja obywatelstwa zosta!a przedstawiona, jak juzú wcześniej zaznaczono, w porzaþdku chronologicznym, ale takzúe ze wzgleþdu na zrózúnicowanie terytorialne, aczkolwiek to ostatnie nie zawsze by!o mozúliwe i pozúaþdane. Nie tyle istotne by!o bowiem w badaniach uwypuklanie odmienności w rozwoju idei i jej instytucjonalizacji w poszczególnych państwach, ile raczej odnajdywanie pewnych nowatorskich czy prekursorskich projektów i norm w obszarze koncepcji teoretycznych i rozwiaþzań prawnoustrojowych zrodzonych w Europie Zachodniej. Intencjaþ autora by!o przy tym wskazanie, izú przes!ankaþ przeobrazúeń obywatelstwa by!a czeþsto ponadgraniczna recepcja inspirujaþcych pomys!ów powsta!ych w rózúnych krajach, co tylko potwierdza za!ozúenie badania problemu w wymiarze ponadpaństwowym czy tezú szerokim ujeþciu regionalnym. W ksiaþzúce bardzo wazúnaþ roleþ odgrywajaþ kwestie terminologiczne. Badajaþc ewolucyjne przeobrazúenia idei i instytucji, nie sposób pominaþć wspó!czesnej definicji obywatelstwa. Nasuwa sieþ tu analogia do refleksji, izú badajaþc historieþ innego okresu historycznego, nie mozúna nie konfrontować go z w!asnaþ epokaþ5. W ksiaþzúce tej przyjeþto jednak za!ozúenie, izú obywatelstwo w rózúnych okresach dziejów mia!o innaþ od dzisiejszej treść znaczeniowaþ. Tym bardziej konieczne jest wskazanie, co określa sieþ mianem obywatelstwa i praw z nim zwiaþzanych 5 A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, prze!. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1976, s. 7. 11Wstêp wspó!cześnie. Problem polega jednak na tym, izú nawet dzisiejsze rozumienie pojeþcia, a zatem i charakteru ca!ej idei i instytucji, pozostaje w Europie sporne. Dzieje sieþ tak przede wszystkim na p!aszczyźnie prawnej dyskusji teoretycznej. Istnieje potrzeba przyblizúenia w tym miejscu, z konieczności w sposób zwieþz!y, istoty kontrowersji wokó! czystości terminu. Wydaje sieþ, izú podstawowa przyczyna niezgody dotyczy kwestii treści obywatelstwa. Wed!ug czeþści badaczy obywatelstwo jest stanem abstrakcyjnym i objawia sieþ po prostu w przynalezúności jednostki do danego państwa, a zatem w podleg!ości konkretnej w!adzy państwowej. Poglaþd ten ho!duje tezie, izú ogó! praw i obowiaþzków cz!owieka w państwie nie stanowi kwintesencji treści obywatelstwa, ale raczej jej dope!nienie. J. Jagielski6 pisze, izú argumentem przeciwko w!aþczeniu praw i obowiaþzków w ramy treści obywatelstwa jest tu zatem brak praw czy obowiaþzków, które by!yby obiektywnie zwiaþzane wy!aþcznie z obywatelstwem, nawet bowiem prawa polityczne dotyczaþ równiezú przes!anek innego rodzaju, zw!aszcza wieku czy miejsca zamieszkania. Czeþściej jednak spotyka sieþ odmienne podejście, zgodnie z którym to w!aśnie prawa i obowiaþzki uchodzaþ za podstawowaþ treść czy wreþcz esencjeþ obywatelstwa, przy czym niekiedy dyskusyjny pozostaje fakt, które z nich odrózúniajaþ w praktyce obywatela od cudzoziemca. Ciekawa jest tezú inna polemika, dotyczaþca stricte jurydycznej natury obywatelstwa i skupiajaþca sieþ wokó! pytania, czy obywatelstwo stanowi prawny stosunek !aþczaþcy jednostkeþ i państwo, czy tezú jest raczej stanem prawnym, a zatem statusem jednostki, a mozúe li tylko jednym z jego komponentów. W przypadku uznania obywatelstwa za stosunek prawny mówimy o dwóch wzajemnie wobec siebie oddzia!ujaþcych podmiotach tej relacji, majaþc zaś na myśli status, punkt cieþzúkości przenosimy na pojmowanie obywatelstwa jako w!aściwości uprawniajaþcej i zobowiaþzujaþcej jednostkeþ do czegoś w państwie. Autor ksiaþzúki czerpa! wskazówki z przytoczonych dyskusji. Staþd tezú próba określenia wspó!czesnego oblicza obywatelstwa w sposób syntetyczny i z wyraźnym wskazaniem na roleþ jednostki w stosunku wiaþzúaþcym jaþ z państwem. Obywatelstwo ([participatory] citizenship, citoyenneté, Staatsbürgerschaft), w ślad za J. Habermasem7, uznać mozúna zatem za trwa!aþ8 wieþź !aþczaþcaþ 6 J. Jagielski, Obywatelstwo polskie..., op. cit., s. 14. 7 J. Habermas, Obywatelstwo a tozúsamość narodowa. Rozwazúania nad przysz!ościaþEuropy, prze!. B. Markiewicz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 1213. Por. H. Zieþba-Za!ucka, Problematyka obywatelstwa a prawa obywatelskie w konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Kwartalnik Prawa Publicznego 2001, nr 1, s. 117. 8 Trwa!ość obywatelstwa, zarówno temporalna, jak i przestrzenna, nie ma jednak charakteru bezwzgleþdnego, co oznacza, izú w szczególnych przypadkach mozúe nastaþpić wygaśnieþcie, zmiana, zrzeczenie sieþ, a nawet (zw!aszcza w państwach o niedemokratycznym systemie rzaþdów) pozbawienie obywatelstwa. Zob. szerzej na przyk!ad M. Banaś, A. Krzywonos, Prawo do obywatelstwa, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2002, s. 160161. 12 Wstêp jednostkeþ z państwem, objawiajaþcaþ sieþ w wymiarze formalnym jako przynalezúność państwowa i w wymiarze materialnym jako status pe!nego i wspólnego z innymi jednostkami udzia!u w prawach (w tym, co bardzo wazúne, prawach politycznych) i obowiaþzkach określanych przez porzaþdek prawny danego państwa9. Obywatelstwo tak pojmowane ma charakter powszechny wewnaþtrz państwa, zarazem jednak stanowi ekskluzywne rozgraniczenie zewneþtrzne. Przedstawiona próba definicyjna odnosi sieþ oczywiście do pojmowania obywatelstwa w państwach o demokratycznym systemie rzaþdów10. Zaznaczyć przy tym trzeba, izú ustawodawstwo wielu państw europejskich (w tym Polski) nie definiuje obywatelstwa ani tezú nie ustala merytorycznej treści tegozú, jedynie zaś reguluje zagadnienia dotyczaþce jego nabycia, posiadania oraz utraty. Obywatelstwo zawiera zatem w sobie cz!onkostwo w organizacji państwowej oraz  co niezwykle istotne, aczkolwiek czeþsto sp!ycane  status, który określany jest na p!aszczyźnie praw i obowiaþzków. Z. Cybichowski11 pisa! w tym kontekście, izú prawo obywatelstwa opiera sieþ bezwzgleþdnie na przynalezúności, lecz sieþga dalej, obejmujaþc takzúe udzia! w zúyciu publicznym państwa, zarazem jednak uwazúa!, zúe pojeþcie przynalezúności jest obszerniejsze od pojeþcia obywatelstwa, przynalezúność mozúe mieć nie tylko osoba, czy to fizyczna czy prawna, lecz takzúe rzecz jak okreþt lub statek powietrzny. Pojeþcie przynalezúności państwowej (nationality, nationalité, Staatsangehörigkeit; territorial state membership) stanowi obok obywatelstwa kolejne wazúne czy wreþcz fundamentalne dla omawianego tematu zagadnienie terminologiczne, o równiezú nie do końca jednoznacznym rozumieniu. Wielu badaczy uznaje przynalezúność państwowaþ za termin pokrywajaþcy sieþ z pojeþciem obywatelstwo i w konsekwencji uzúywa obu pojeþć zamiennie12. Takie 9 Por. zblizúone definiowanie terminu obywatelstwo w: D. Gosewinkel, Historical development of citizenship, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), op. cit., s. 1852; O. Svarlien, Citizenship, w: J. Gould, W.L. Kolb (red.), A Dictionary of the Social Sciences, Tavistock, London 1964, s. 8889; V. Bogdanov (red.), The Blackwell Encyclopaedia of Political Institutions, Blackwell, Oxford 1987, s. 9495. 10 Pojeþcie obywatelstwa posiada oczywiście racjeþ bytu równiezú w państwie o niedemokratycznej formie rzaþdów, gdzie jednak nacisk k!adziony jest bardziej na obowiaþzki obywatelskie anizúeli prawa, przy czym znaczna czeþść tych ostatnich niejednokrotnie jest chroniona i przestrzegana. Lojalność obywatelska cz!onków takiego państwa mozúe mieć silnie ukszta!towany charakter, a jej istnienie ma zwiaþzek raczej z patriotyzmem czy innymi czynnikami nizú z politycznaþ partycypacjaþ, tj. mozúliwościaþ wp!ywania na bieg spraw w państwie. Zob. szerzej has!o Citizenship, w: The Encyclopedia Americana, t. 6, Grolier, Danbury 1987, s. 743. K.A. Wojtaszczyk (Kompendium wiedzy o państwie wspó!czesnym, Liber, Warszawa 1999, s. 69) obrazowo pisze w tym wzgleþdzie, izú w państwie demokratycznym przyjmuje sieþ pierwszeństwo obywatela przed państwem, zaś w państwie niedemokratycznym państwo ma pierwszeństwo przed jednostkaþ. 11 Z. Cybichowski, O pojeþciu i istocie przynalezúności państwowej, Warszawa 1920, s. 6. i 9. Na temat wieloznaczności pojeþcia obywatelstwo zob. U.K. Preuss, O teoretyczno-konstytucyjnym pojeþciu obywatela we wspó!czesnym spo!eczeństwie, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, op. cit., s. 8595. 12 Jest to zapewne nasteþpstwem czeþstego pos!ugiwania sieþ w niektórych systemach prawnych pojeþciem przynalezúności państwowej w rozumieniu obywatelstwa, nawet jeśli w danym jeþzyku wysteþpuje rozrózúnienie leksykalne mieþdzy oboma terminami. Dzieje sieþ tak mieþdzy innymi w Niemczech. Ten stan rzeczy powoduje, izú odrózúnienie obu pojeþć traci na ostrości. W konsekwencji niejednokrotnie 13Wstêp podejście, aczkolwiek wspó!cześnie majaþce w wielu państwach pe!naþ racjeþ bytu, jest jednak z punktu widzenia tej pracy (perspektywa historyczna) nie do przyjeþcia, gdyzú przynalezúność państwowa wysteþpowa!a równiezú w okresach, kiedy nie istnia!o obywatelstwo wraz z ca!ym swym katalogiem praw. Wazúnym argumentem przeciwko bezkrytycznemu utozúsamianiu przynalezúności państwowej z obywatelstwem jest równiezú fakt, izú ta pierwsza traktowana by!a zawsze jako pewien stan osoby fizycznej, podczas gdy obywatelstwo bywa takzúe postrzegane na p!aszczyźnie prawa podmiotowego tejzúe13. Przynalezúność państwowa oznacza!a zawsze stan cz!onkostwa w danym państwie z powodu domicylu (habitatio, domicile, Wohnsitzprinzip)  a zatem sta!ego przebywania i rezydowania w danym miejscu14, co, w pierwszym rzeþdzie, !aþczy!o sieþ z czynnikiem terytorialnym15 i rozrózúnieniem mieþdzy tuziemcem a cudzoziemcem (pojmowanym czeþsto nie w znaczeniu identyfikacji etnokulturowej, ale g!ównie w!aśnie z perspektywy miejsca zamieszkania)  i powiaþzana być mog!a baþdź z poddaństwem (państwowym), baþdź tezú z obywatelstwem. Staþd tezú przynalezúność państwowa traktowana jest tu jako formalna czeþść wspó!czesnej definicji obywatelstwa. Bioraþc pod uwageþ czynnik ludzki, mozúna stwierdzić, zúe przynalezúność państwowa stanowi pojeþcie weþzúsze od obywatelstwa, za którego zasadniczaþcecheþ charakterystycznaþ uznać nalezúy zespó! praw i obowiaþzków zwiaþzanych z wieþziaþ !aþczaþcaþ jednostkeþ z państwem, przy zdecydowanym podkreśleniu tych pierwszych. Dopiero zaś mozúliwość partycypacji jednostki w sprawach publicznych jawi sieþ rzeczywistym i fundamentalnym wymiarem statusu obywatelskiego. Warto w tym miejscu nadmienić, izú obywatelstwo, wed!ug niektórych badaczy omawianego zagadnienia, pojmowane bywa równiezú jako jedna z form przynalezúności, charakteryzujaþca sieþ ścis!ym zwiaþzkiem z posiadaniem praw politycznych16. Ten punkt widzenia, mimo izú dalece dyskusyjny, pos!uzúyć mozúe za g!ównaþdeterminanteþ rozrózúnienia mieþdzy obywatelstwem a (państwowym) poddaństwem. przyjmuje sieþ obecnie, izú obywatelstwo i przynalezúność państwowa saþ z prawnego punktu widzenia terminami synonimicznymi, s!uzúaþcymi po prostu określeniu tego samego zwiaþzku jednostki z państwem. Zob. szerzej B. Banaszak, A. Preisner, Prawo konstytucyjne. Wprowadzenie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, s. 119. W niektórych jednak państwach (na przyk!ad w Wielkiej Brytanii czy Stanach Zjednoczonych) oba pojeþcia saþ na p!aszczyźnie prawnej definiowane odmiennie, a przynalezúność państwowa mozúe wysteþpować bez obywatelstwa. Zob. na przyk!ad J. Szreniawski, Podstawowe problemy prawne obywatelstwa, w: Konstytucyjny ustrój państwa. Ksieþga jubileuszowa Profesora Wies!awa Skrzyd!y, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 2000, s. 297. 13 Zob. szerzej H. Zieþba-Za!ucka, Problematyka obywatelstwa a prawa obywatelskie..., op. cit., s. 119. 14 Por. definicjeþ pojeþcia domicyl w: W. Kopaliński, S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych z almanachem, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000, s. 129, tam tezú na temat pochodzenia omawianego terminu od s!owa domus. 15 Na temat znaczenia terytorium jako pojeþcia geograficznego i spo!ecznego w kwestii przyporzaþdkowania osoby ludzkiej do struktury państwowej zob. J.W. Ga!kowski, Cz!owiek jako obywatel  aspekt przedmiotowy i podmiotowy, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995, s. 42. 16 M. Banaś, A. Krzywonos, Prawo do obywatelstwa, op. cit., s. 158159. 14 Wstêp Poddaństwo to kolejne pojeþcie, które czeþsto bywa uzúywane na kartach tej ksiaþzúki. Rozumienie istoty instytucji poddaństwa budzi zdecydowanie mniej kontrowersji anizúeli casus obywatelstwa czy przynalezúności państwowej. Niemniej jednak mozúna rozrózúnić poddaństwo charakterystyczne dla porzaþdku feudalnego i stanowego w państwie (a zatem zwiaþzane z zalezúnościaþ jednej grupy cz!onków państwa od grona innych jego cz!onków, wysteþpujaþcaþ g!ównie na p!aszczyźnie posiadania i uzúytkowania ziemi) oraz poddaństwo ca!ej ludności państwa, które s!usznie przeciwstawiane jest obywatelstwu. Poddaństwo to pojmuje sieþ bowiem jako stosunek podleg!ości ogó!u mieszkańców państwa jego suwerennej i absolutnej w!adzy monarszej. Ten rodzaj polityczno-prawnego zwiaþzku mieþdzy jednostkaþ a państwem17 dotyczy w wymiarze historycznym stanu rzeczy, w którym poddany (subject, sujet, Untertan) jest w pierwszym rzeþdzie obarczony obowiaþzkami, w!adza państwowa zaś posiada przede wszystkim prawa18. Obecnie pojeþcie poddany wysteþpuje z kolei w Europie w rozumieniu obywatela monarchii konstytucyjnej i parlamentarnej, w której g!owaþ państwa pozostaje król (królowa) baþdź ksiaþzúeþ19. W tym sensie termin ów uzúywany jest zazwyczaj jako synonim pojeþcia obywatel20. Istotnaþkwestieþ stanowiaþ równiezú typologie praw obywatelskich. W szerokim ujeþciu E. Dobrodziej21 wyodreþbnia pieþć rodzajów praw i wolności, które konstytuujaþ dzisiejsze rozumienie praw obywatelskich. Saþ to prawa i wolności polityczne (mieþdzy innymi prawo do pośredniego i bezpośredniego wspó!udzia!u w rzaþdzeniu państwem, na przyk!ad w postaci pracy w samorzaþdzie czy uczestniczenia w referendach, czynne i bierne prawo wyborcze, prawo zrzeszania sieþ, wolność s!owa, druku, zgromadzeń, manifestacji, prawo do informacji, do sk!adania petycji, do kontroli spo!ecznej), prawa i wolności osobiste (mieþdzy innymi wolność wyznania i sumienia, nietykalność osobista, nienaruszalność mieszkania, tajemnica korespondencji, prawo do saþdu i obrony w posteþpowaniu karnym, prawo do ochrony konsularnej i dyplomatycznej ze strony państwa podczas pobytu za granicaþ), prawa ekonomiczne (mieþdzy innymi prawo w!asności i dziedziczenia, prawo do dzia!alności gospodarczej, prawo do pracy i wynagrodzenia za praceþ), prawa socjalne (mieþdzy innymi do wypoczynku, ochrony zdrowia, pomocy w przypadku choroby lub niezdolności do pracy) i prawa kulturalne (mieþdzy innymi do nauki, do korzystania ze zdobyczy kultury). 17 Państwo, co symptomatyczne dla monarchii absolutnej, traktowane mozúe być jako synonim reprezentujaþcego go w!adcy czy tezú być utozúsamiane z jego osobaþ. 18 Por. M. Banaś, A. Krzywonos, Prawo do obywatelstwa, op. cit., s. 161. 19 J. Pearsall (red.), The New Oxford Dictionary of English, Oxford University Press, Oxford 2001, s. 1849, przedstawia wspó!czesne, powszechne rozumienie terminu subject w Wielkiej Brytanii jako: a citizen or member of a state other than its supreme ruler (obywatel lub cz!onek państwa inny nizú jego [najwyzúszy] w!adca). 20 J. Szreniawski (Podstawowe problemy prawne obywatelstwa, op. cit., s. 297 w przypisie) wskazuje, izú na przyk!ad w Wielkiej Brytanii prawid!owość ta nie odnosi sieþ jednak do terminu poddaństwo, który po II wojnie światowej zosta! po prostu zastaþpiony pojeþciem obywatelstwo. 21 E. Dobrodziej, Konstytucyjne prawa i obowiaþzki obywateli dziś i jutro, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Posteþpu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 1519. 15Wstêp Dla ukazania procesu historycznego rozwoju praw obywatelskich obecnie stosuje sieþ jednak zwykle prostaþ typologieþ praw obywatelskich T.H. Marshalla22, z!ozúonaþ z trzech cz!onów: praw i wolności osobistych (civil citizenship), praw politycznych (political citizenship) oraz praw spo!ecznych (social citizenship), w których sk!ad wchodzaþ prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne. Ogó! tych praw bywa niejednokrotnie określany wy!aþcznie przez pryzmat praw cz!owieka, aczkolwiek ich aktualność jako praw obywatelskich pozostaje wciaþzú pe!na. Podstawowaþ klasyfikacjeþ praw cz!owieka stanowi wspó!cześnie trójgeneracyjna typologia K. Vasaka23. O ile dwie pierwsze generacje praw cz!owieka pokrywajaþ sieþ z w duzúym stopniu z trzema cz!onami typologii Marshalla, o tyle trzecia generacja zawiera nowatorskie ujeþcie praw ekologicznych, prawa do powszechnego korzystania z najnowszych osiaþgnieþć cywilizacyjnych, prawa narodów do samostanowienia czy prawa mniejszości etnicznych, jeþzykowych i religijnych w państwie. Te ostatnie prawa, określane czeþsto jako kolektywne, ujmowane saþ, na przyk!ad przez J. Baszkiewicza24, w ramy czwartej generacji praw cz!owieka. Najczeþściej obecnie uzúywanym terminem dla nazwania praw jednostki w państwie pozostajaþ wolności i prawa cz!owieka i obywatela25. W praktyce wszystkie prawa cz!owieka, a takzúe i (omówione w dalszej czeþści) obowiaþzki, odnoszaþ sieþ i do obywatela, nie zawsze jednak mechanizm ten dzia!a w drugaþ stroneþ. Konstytucje wielu państw europejskich czeþstokroć wyraźnie odrózúniajaþ te prawa i wolności, które dotyczaþ ca!ego rodzaju ludzkiego, oraz te, których podmiotem saþ wy!aþcznie obywatele danego państwa. W tym wzgleþdzie przede wszystkim nalezúy wymienić takie prawa obywatelskie jak prawa wyborcze26, prawo inicjatywy ustawodawczej, prawo do udzia!u w referendach, prawo dosteþpu do s!uzúby publicznej oraz do informacji o dzia!alności organów i osób publicznych, prawo do opieki ze strony państwa za 22 T.H. Marshall, Citizenship and social class, w: idem, Citizenship and Social Development. Essays by..., The University of Chicago Press, Chicago 1977, s. 71134. R. Dahrendorf (Nowoczesny konflikt spo!eczny. Esej o polityce wolności, prze!. S. Bratkowski, W. Wertenstein et al., Czytelnik, Warszawa 1993, s. 7071) nazwa! typologieþ Marshalla prawdziwym klejnotem analizy spo!ecznej. 23 K. Vasak, A 30-year struggle  the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights, The UNESCO Courier, listopad 1977, s. 29. Zob. tezú B. Banaszak, Ogólne wiadomości o prawach cz!owieka, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie..., op. cit., s. 2930. 24 J. Baszkiewicz, Dylematy konstytucyjne, w: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Spo!eczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, ASPRA-JR, Warszawa 2002, s. 266. 25 Zagadnienie zmian terminologicznych w zakresie praw podmiotowych jednostki oraz upowszechniania formu!y wolności i prawa cz!owieka i obywatela w miejsce praw obywatelskich szeroko omawia na przyk!ad B. Szlachta (Państwo a obywatel. Uwagi o pojmowaniu obywatelstwa i praw z nim zwiaþzanych, w: A. Rzegocki (red.), Państwo jako wyzwanie, Ośrodek Myśli Politycznej, Ksieþgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 75103). 26 H. Zieþba-Za!ucka (Problematyka obywatelstwa a prawa obywatelskie..., op. cit., s. 133134) wyraźnie podkreśla, izú w rozumieniu podmiotowym prawo wyborcze to określone prawo obywatela (a nie kazúdego cz!owieka) w państwie. Znane saþ jednak przypadki przyznawania praw wyborczych, zw!aszcza w wyborach samorzaþdowych, rezydentom-nieobywatelom. 16 Wstêp granicaþ, prawo do powrotu do kraju (a takzúe zakaz wydalenia czy tezú ekstradycji obywatela przez w!asne państwo), prawo do bezp!atnej edukacji w szko!ach publicznych danego szczebla czy równiezú prawo do pewnych form zabezpieczenia spo!ecznego. Przytoczona pokrótce systematyka praw i wolności obywatelskich nie mozúe być kompletna bez wsteþpnego odrózúnienia praw od wolności. Ujmujaþc rzecz obrazowo, najczeþściej traktuje sieþ o prawie podmiotu do czegoś w państwie i o wolności podmiotu od ingerencji państwa w pewne dziedziny zúycia27. Niniejsza ksiaþzúka ukazuje, jak w historycznym procesie prawnoustrojowego rozwoju idei obywatelstwa nasteþpuje wpierw uzyskiwanie przez cz!onków państwa coraz wieþkszej sfery wolności od, zaś prawo podmiotów do czegoś staje sieþ stosunkowo późnym produktem myśli spo!eczno-politycznej i efektem rozwiaþzań ustawowych. Istotne jest w tym miejscu równiezú podkreślenie, izú niejednokrotnie prawa oraz wolności wysteþpujaþ w literaturze tematu jako pojeþcia synonimiczne, jak choćby w przypadku prawa lub wolności zrzeszania sieþ. Zagadnienie obywatelstwa w perspektywie ewolucyjnej pozostaje równiezú zúywotnie zwiaþzane z obowiaþzkami obywatelskimi. Wazúne w tej kwestii jest ponowne odniesienie sieþ do państwa wspó!czesnego, w którym wymaga sieþ od obywateli i rezydentów przede wszystkim przestrzegania prawa (w tym uiszczania zobowiaþzań podatkowych), a takzúe troski o dobro wspólne (w tym dba!ości o ochroneþ środowiska). Powinnościami stricte obywatelskimi pozostajaþ natomiast wierność (lojalność) i pos!uszeństwo wobec państwa (w tym wype!nianie obowiaþzku obronnego), a takzúe niekiedy (w czasie pokoju) odbycie s!uzúby wojskowej (dotyczy to zwykle meþzúczyzn). Niemal wszystkie te zobowiaþzania istnia!y w zasadzie w okresie ca!ego d!ugiego procesu kszta!towania sieþ obywatelstwa, w tym takzúe wtedy, gdy nie posiada!o ono racji bytu, jednak w dziejowym rozwoju stanowiska cz!owieka w państwie dostrzega sieþ wyraźnaþ prawid!owość, zgodnie z któraþ przewaga obowiaþzków nad prawami odda!a z czasem prymat tym ostatnim. Ksiaþzúka ta opiera sieþ w duzúej mierze na źród!ach bezpośrednich, tj. dzie!ach europejskich filozofów państwa rózúnych epok oraz na dokumentach, zw!aszcza ustawach zasadniczych i deklaracjach praw. Niektóre źród!a badawcze saþ przy tym tak obszerne, izú nalezúa!o je potraktować w sposób selektywny, totezú  zw!aszcza w interpretacji rozbudowanych i wieloaspektowych doktryn oraz aktów prawnych  nacisk po!ozúony zosta! na problematykeþ dotyczaþcaþ stricte przedmiotu pracy i niejednokrotnie tylko na marginesie dotyka ich treści odnoszaþcej sieþ do kwestii istoty państwa czy legitymacji i uprawnień w!adzy, chyba izú immanentnie wiaþzúaþ sieþ one z podstawowym tematem. 27 Podzia! na tzw. prawa pozytywne oraz negatywne omawia na przyk!ad R.R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne porównawcze, Dom Organizatora, Toruń 2000, s. 433. 17Wstêp W pracy tej wykorzystano dzie!a mieþdzy innymi nasteþpujaþcych myślicieli spo!eczno-politycznych, filozofów, teoretyków państwa i badaczy dziejów: Arystotelesa, Tukidydesa, Herodota, Cycerona, Plutarcha, Marka Aureliusza, Tomasza z Akwinu, Dantego, Marsyliusza z Padwy, Leonarda Bruniego, Niccoli Machiavellego, Thomasa Starkeya, Bodinusa, Samuela von Pufendorfa, Thomasa Smitha, Thomasa Hobbesa, Johna Lockea, Monteskiusza, Jana Jakuba Rousseau, Immanuela Kanta, Johanna Gottlieba Fichtego, Wilhelma von Humboldta, Benjamina Constanta, Johna Stuarta Milla, Georga Jellinka, Roberta Dahla, Raymonda Arona, T.H. Marshalla, Giovanniego Sartoriego, Ralfa Dahrendorfa, Jürgena Habermasa. Wśród podstawowych dokumentów pomocnych w badaniach nad instytucjonalizacjaþ idei obywatelstwa nalezúy przede wszystkim wspomnieć o siedemnastowiecznych angielskich aktach prawnych, dorobku prawnym rewolucji francuskiej (deklaracje praw, ustawy, konstytucje) oraz o rózúnych ustawach zasadniczych, zw!aszcza doby poczaþtków konstytucjonalizmu na kontynencie europejskim. Praca czerpie tezú w duzúej czeþści z dotychczasowego, interdyscyplinarnego dorobku badaczy g!ównie zachodnioeuropejskich, polskich oraz amerykańskich. W przygotowaniu ksiaþzúki pomocne by!y równiezú obcojeþzyczne wydawnictwa encyklopedyczne, w których zagadnienie obywatelstwa zosta!o omówione w obszernych artyku!ach naukowych. ! ! ! Powstanie tej ksiaþzúki zawdzieþczam zúyczliwości i pomocy wielu osób. Szczególnie podzieþkowania nalezúaþ sieþ Marcie i mojej Mamie, które okaza!y mi wiele zrozumienia i wsparcia w trakcie czasoch!onnych badań. Mojemu bratu Janowi dzieþkujeþ za uwagi dotyczaþce jeþzyka i formy tekstu. Za przeczytanie pierwotnego tekstu i wszelkie rady, opinie oraz dyskusje na temat metodologii badań, terminologii oraz problematyki pracy bardzo dzieþkujeþ Profesor dr hab. Grazúynie Ulickiej, Profesorowi dr. hab. Janowi Baszkiewiczowi i Profesorowi dr. hab. Janowi J. Milewskiemu z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Profesorowi dr. hab. Eugeniuszowi Zwierzchowskiemu z Uniwersytetu Ślaþskiego. Jednocześnie podkreślam, izú ca!aþ odpowiedzialność za treści zawarte w pracy ponoszeþ wy!aþcznie sam. 18 Wstêp CZEþŚĆ I STAROZúYTNE PIERWOWZORY OBYWATELSTWA

. OBYWATELSTWO POLIS ATEŃSKIEJ 1.1. Geneza powstania zwi1zku obywateli Greckie pojeþcie obywatel  polites  etymologicznie wywodzi sieþ od terminu polis1, który zwyk!o sieþ t!umaczyć jako miasto-państwo. W klasycznym jeþzyku greckim istnia! równiezú czasownik politeuo, który mozúna prze!ozúyć na jeþzyk polski jako stawać sieþ i być obywatelem oraz zúyć w polis jako obywatel, ale takzúe mozúna rozumieć jako brać udzia! w rzaþdzeniu2. S!owo to zanik!o wraz z upadkiem helleńskich organizmów politycznych i charakterystycznej dla wielu z nich autonomicznej formy rzaþdów3. Termin politeia jest natomiast t!umaczony najczeþściej jako państwo czy tezú rzeczpospolita, ale oznacza równiezú cia!o obywatelskie, a takzúe prawa obywatelskie, obywatelstwo4. Pokrewne s!owo politikos uznawane jest za synonim kultury polityczno-obywatelskiej5. Źród!os!ów terminu obywatel i pojeþć mu bliskoznacznych wskazuje na swoiste podporzaþdkowanie antycznego obywatela wspólnocie, jakaþ by!a polis6. W celu prawid!owego przedstawienia procesu kszta!towania sieþ ateńskiego modelu obywatelstwa i pojeþć z nim zwiaþzanych niezbeþdne wydaje sieþ zwrócenie uwagi na genezeþ powstania helleńskiego miasta-państwa jako formacji ustrojowej oraz rozwoju praw, które przyczyni!y sieþ do ukonstytuowania zwiaþzku obywateli. Poleis powsta!y w warunkach rozk!adu wspólnot rodowo-plemiennych i porzucenia przez nie koczowniczego stylu zúycia. Ten stan rzeczy wynika! zapewne ze wzrostu liczebności pierwotnych spo!eczności i wiaþzúaþcych sieþ z tym problemów. Osiad!y tryb zúycia móg! stanowić warunek sine qua non 1 Termin polites (politis) nominalnie oznacza dos!ownie (wolnego) cz!onka polis. Zob. has!a Polites i Polis, w: H.G. Liddell, R. Scott (oprac.), A Greek-English Lexicon, t. II, Clarendon Press, Oxford 1901, s. 12401241. 2 Zob. szerzej has!o Politeuo, w: ibidem, s. 1241. Por. tezú S!ownik grecko-polski, t. II, oprac. O. Jurewicz (na podstawie S!ownika Z. Weþclewskiego), Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2001, s. 211 oraz Z. Kowalewski, Spo!eczeństwo obywatelskie w doświadczeniu historycznym, PAX, Warszawa 1991, s. 14. 3 Z. Kowalewski, Spo!eczeństwo obywatelskie..., op. cit., s. 14. 4 Zob. szerzej has!o Politeia, w: H.G. Liddell, R. Scott (oprac.), A Greek-English Lexicon, op. cit., s. 12401241; S!ownik grecko-polski, op. cit., s. 211; R. Popowski, S!ownik grecko-polski Nowego Testamentu, Vocatio, Warszawa 1997, s. 270. 5 Z. Kowalewski, Spo!eczeństwo obywatelskie..., op. cit., s. 13. 6 Por. D. Kar!owicz, B. Markiewicz, Obywatel  Bürger, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 130 oraz G. Sartori, Teoria demokracji, prze!. P. Amsterdamski i D. Grinberg, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 352 i 357. przetrwania wspólnot. Juzú Arystoteles7 zauwazúa!, zúe wspólnota państwowa zrodzi!a sieþ do zúycia z powodu korzyści, a celem jej jest nie pozúytek chwilowy, lecz korzyść obejmujaþca ca!e zúycie. Pierwotne szczepy opiera!y sieþ na zwiaþzkach krwi, staþd tezú pe!noprawne cz!onkostwo w polis zwiaþzane by!o z pochodzeniem8. Przywódcy rodów dbali w pierwszym rzeþdzie o dobro swych bliskich, co w praktyce oznacza!o wzbogacanie sieþ kosztem nap!ywajaþcej do polis ludności obcej. Pochodzenie, pozycja w rodzinie oraz stan posiadania warunkowa!y dosteþp do w!adzy, staþd tezú z poczaþtku w wieþkszości poleis to arystokracja rodowa (eupatrydzi) kierowa!a sprawami państwa w imieniu wszystkich jego mieszkańców. Z czasem w rózúnych miastach-państwach dochodzi!o do poszerzania kreþgu mieszkańców, którzy uzyskiwali realny udzia! we w!adzy. Dojrzewanie demokracji9 by!o najczeþściej zwiaþzane z dynamicznym rozwojem zúycia gospodarczego, w tym handlu, pojawieniem sieþ pieniaþdza i ogólnym bogaceniem sieþ coraz wieþkszej czeþści spo!eczeństwa, ale równiezú z powieþkszaniem sk!adu armii i ciaþg!ym wzrostem poteþgi morskiej. Procesy te zachodzi!y szczególnie wyraźnie w Atenach, gdzie poczaþtki demokracji datuje sieþ juzú na VII wiek p.n.e. Ateńska polis nalezúa!a do kilkuset organizmów państwowych, które ewoluowa!y w stroneþ ludow!adztwa, jednak z uwagi na bogaty opis tego miasta-państwa, dokonany przez Arystotelesa w Ustroju politycznym Aten, to w!aśnie ono sta!o sieþ centrum zainteresowania badaczy starozúytnych stosunków politycznych i spo!ecznych. Zdaniem P.B. Clarkea10 miejscem, w którym koncepcja obywatela zosta!a po raz pierwszy w pe!ni wyrazúona, by!a w!aśnie ateńska polis. Tutejsza demokracja, choć przerywana rzaþdami tyranów, cechowa!a sieþ wzgleþdnaþ stabilnościaþ i systematycznym rozwojem, który przejawia! sieþ w wielu reformach stale powieþkszajaþcych grono jednostek uczestniczaþcych we w!adzy. Reformy te by!y swoistym kompromisem mieþdzy bogatszymi i tymi, którzy posiadali mniej11. Pierwotnie o wieþcej praw walczyli wzbogaceni handlowcy, w!aściciele statków czy warsztatów produkcyjnych. Stronaþ silnie broniaþcaþ swych przywilejów by!a zaś arystokracja ziemska. Z czasem o równość praw zaczeþli sieþ upominać wolni cz!onkowie ubozúszych warstw miejskich, co stymulowa!o kolejne zmiany 7 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1160a.20, prze!. D. Gromska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982. 8 Da!o to poczaþtek zasadzie prawa krwi (ius sanguinis). Por. W. Kornatowski, Rozwój pojeþć o państwie w starozúytnej Grecji, Państwowe Zak!ady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1950, s. 5962. 9 S. Lakoff (Democracy, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001, s. 106107) dowodzi, izú w swej pierwotnej formie demokracja oznacza!a autonomieþ komunalnaþ. Jednaþ z g!ównych jej zasad stanowi!o ograniczenie obywatelstwa do meþzúczyzn pochodzaþcych ze wspólnego plemienia (rodu). Mimo późniejszego powieþkszania grona obywatelskiego, autonomia komunalna zawsze odgrywa!a roleþ pierwszoplanowaþ w stosunku do autonomii indywidualnej czy grupowej. 10 P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994, s. 5. 11 J. Baszkiewicz, Powszechna historia państwa i prawa, t. I: Starozúytność i wieki średnie, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1974, s. 2425. 22 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa prawne. Im wieþcej mieszkańców by!o równych w prawach, tym bardziej obywatelska stawa!a sieþ spo!eczność. Równe prawa dawa!y mozúliwość wspólnego decydowania o sprawach państwa. Arystoteles, który wychodzi! z za!ozúenia, zúe cz!owiek jest istotaþ państwowaþ12, państwo jest wielościaþ obywateli, zaś ustrój polityczny tworzy swoisty !ad dla tych, którzy w państwie zamieszkujaþ, stwierdza!, izú pojeþcia obywatela w istotnej jego treści nic bezwzgleþdnie trafniej nie określa nizú prawo udzia!u w saþdach i w rzaþdzie13. Równiezú Polibiusz14 uwazúa!, izú to lud powinien rozstrzygać o nagrodzie i karze. Obywatelstwo w tym ujeþciu oznacza!o mozúliwość saþdzenia i rzaþdzenia, a zatem uczestniczenia w zúyciu publicznym. Obywatelstwo takie mozúna by nazwać czynnym, albowiem jego beneficjenci posiadali prawa polityczne. U Herodota15 ludow!adztwo t!umaczone by!o wreþcz jako równość wobec prawa. Atenagoras, przywódca ludu syrakuzańskiego, twierdzi! zaś, izú najlepsze decyzje podejmuje lud po wys!uchaniu przed!ozúonych mu wniosków16, a nadto zapytywa!: czyzú by!oby to sprawiedliwie, gdyby obywatele tego samego państwa nie mieli tych samych praw?17. Zamys! równości wobec prawa i powszechnej partycypacji materializowa! sieþ jednak dość wolno, prawo obywatelstwa nigdy zaś nie objeþ!o swym zasieþgiem wszystkich mieszkańców greckiego miasta-państwa. 1.2. Rozwój prawa obywatelstwa w polis Kodyfikujaþc prawo zwyczajowe, prawodawca Drakon przyzna! w 621 roku p.n.e. prawa polityczne jedynie tym, którzy posiadali pe!ne uzbrojenie18. Krok ten stanowi! w zasadzie potwierdzenie ekskluzywnego charakteru obywatelstwa ateńskiego wolnych mieszkańców p!ci meþskiej, którzy byli na tyle majeþtni, izú mogli sieþ samodzielnie wyposazúyć w narzeþdzia walki i bronić państwa lub brać udzia! w wyprawach wojennych. Obywatele-wojownicy pozostawali zatem równi w prawach, ale tylko we w!asnym gronie. By! to zalaþzúek pierwszej demokracji, albowiem równi w uzbrojeniu19 powściaþgali rzaþdy ambitnych jednostek i korzystajaþc z praw politycznych, brali udzia! w podejmowaniu wiaþzúaþcych ca!aþ spo!eczność decyzji. Oświeceniowy pisarz 12 Arystoteles, Polityka, 1253a, prze!. L. Piotrowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964. 13 Ibidem, 1275a. 14 Polibiusz, Dzieje, t. I, prze!. S. Hammer, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1957, s. 326. 15 Herodot, Dzieje, III.80, t. I, prze!. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 1959. 16 Tukidydes, Wojna peloponeska, VI.38, prze!. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988. 17 Ibidem. 18 Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, III.1 i IV.2, prze!. L. Piotrowicz, Polska Akademia Umiejeþtności, Kraków 1931. 19 Na temat równości w uzbrojeniu i demokracji wojskowej jako archaicznej postaci demokracji zob. szerzej J. Bratkiewicz, Pierwowzory przednowoczesne spo!eczeństwa obywatelskiego  geneza, rozwój, dziedzictwo, Studia Polityczne 1993, nr 14(5). 231. Obywatelstwo polis ateñskiej G. Vico20 nazwa! ten okres rzaþdami najsilniejszych, wywodzaþcych sieþ z rasy herkulesowej mozúnych, dla których legitymacjaþ w!adzy i posiadanych praw by!o rzekome boskie pochodzenie. Prawa Drakona gruntownie zreformowa! w VI wieku p.n.e. Solon21. Plutarch22 przedstawia! tego ateńskiego meþzúa stanu jako naprawceþ i prawodawceþ państwa, który dostosowywa! raczej prawa do rzeczywistości nizú rzeczywistość do praw23. Solon uzalezúni! dosteþp do pe!ni praw obywatelskich od posiadanego majaþtku. System ten nie stanowi!by w praktyce wieþkszego novum, gdyby nie fakt, izú teci (najnizúsza i najbiedniejsza klasa ateńskiego spo!eczeństwa ludzi wolnych) otrzymali nieosiaþgalne dotychczas dla nich prawo udzia!u w saþdach i zgromadzeniach ludowych24. Zgromadzenie ludowe (eklezja) stanowi!o najwyzúszy organ w!adzy w ateńskiej polis i posiada!o bardzo rozbudowane uprawnienia. Do jego g!ównych kompetencji nalezúa!y: stanowienie prawa, obsadzanie stanowisk w urzeþdach państwowych i nadzorowanie w!adzy wykonawczej, prowadzenie polityki obronnej i zagranicznej, nadawanie prawa obywatelstwa i wydawanie wyroków saþdowych w sprawach wielkiej wagi. Cz!onkowie trzech klas wyzúszych posiadali tezú godność piastowania urzeþdów, ta jednak nie by!a dosteþpna dla najubozúszych25. Cenzus majaþtkowy Solona potwierdza! znaczenie posiad!ości ziemskiej w hierarchii spo!ecznej, jednak by! o tyle !askawszy dla biednych, izú zblizúa! ich do idea!u pe!noprawnych obywateli. Uzdrowieniu stosunków spo!ecznych w Atenach pos!uzúy!a równiezú Solonowa ustawa o odd!uzúeniu, zgodnie z któraþ anulowano d!ugi, ale tezú zabroniono udzielania pozúyczek pod zastaw osoby d!uzúnika. Owo strzaþśnieþcie cieþzúarów (seisachtheia), jak je nazywa! Arystoteles26, nie zadowoli!o bogatych, ale w sposób oczywisty podnios!o godność osoby ludzkiej w ówczesnych Atenach. Posteþpowe by!o równiezú prawo zezwalajaþce kazúdemu cheþtnemu na wnoszenie do saþdu skargi w obronie pokrzywdzonego27. Krok milowy na drodze rozwoju instytucji obywatelstwa stanowi!o zaś prawo o nadawaniu obywatelstwa, które 20 G. Vico, Nauka nowa, prze!. J. Jakubowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, s. 479. 21 Porównanie rózúnych zagadnień zwiaþzanych z problematykaþ prawa o obywatelstwie z czasów Drakona i Solona przeprowadzi! M. Grant (The Rise of the Greeks, Weidenfeld and Nicolson, London 1987, s. 4748). 22 Plutarch, Solon, 16, w: idem, Zúywoty s!awnych meþzúów (z Zúywotów równoleg!ych), prze!. M. Brozúek, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1997. 23 Ibidem, 22. 24 Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, VII.3, op. cit. 25 Ibidem, VII.3 i 4. Zgodnie z przekazem Arystotelesa w czasach Solona istnia!y trzy klasy ludzi zamozúnych: pentakosiomedymnowie (pentakosiomedimnoi), ludzie warci 500 miar plonów suchych (zbozúe) i p!ynnych (wino, oliwa), jeźdźcy baþdź rycerze (hippeis), którzy mieli tych miar 300 lub tezú byli w stanie utrzymać konia, oraz zeugici (zeugitai), którzy posiadali 200 miar plonów obu rodzajów baþdź byli w!aścicielami zaprzeþgów wo!ów. Wszyscy pozostali wolni Ateńczycy zaliczali sieþ do klasy robotników najemnych  tetów (thetes). 26 Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, VI.1, op. cit. 27 Ibidem, IX.1. 24 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa dopuszcza!o do niego cudzoziemców dozúywotnio wygnanych z ojczystego kraju, a takzúe tych obcokrajowców, którzy zamieszkiwali w Atenach juzú na sta!e i trudnili sieþ rzemios!em28. Prawo to nalezúy uznać za logiczne, bioraþc pod uwageþ fakt, izú dla obu grup beneficjentów nowych przepisów nieodzowna, lub co najmniej roztropna, musia!a być wierność nowej ojczyźnie. Reformy Solona mia!y charakter prze!omowy, albowiem konsolidowa!y spo!eczeństwo, wzmacnia!y przywiaþzanie do państwa jego cz!onków i wychodzi!y naprzeciw rosnaþcej roli Aten jako poteþgi morskiej. A. Turyn29 tak oceni! dzia!alność Solona na gruncie rozwoju instytucji obywatelstwa: Solon jest pierwszym meþzúem stanu w historii kultury europejskiej, który obywatelstwo (...) jako dobro osobiste dźwiga na wyzúszy poziom. Kolejne wazúne reformy by!y wdrazúane w latach 508507 p.n.e. przez Klejstenesa30. Polityk ten przeprowadzi! nowy podzia! administracyjny ludności, co wed!ug Arystotelesa31 mia!o s!uzúyć powieþkszeniu liczby tych, którzy mogli sieþ cieszyć posiadaniem praw politycznych. Zasadniczaþ treściaþ reformy Klejstenesa by!o zastaþpienie obowiaþzujaþcego wcześniej rodowego podzia!u Attyki nowym systemem terytorialnym. Status obywatelski uzyska!a w wyniku tych zmian uboga ludność, która zamieszkiwa!a peryferie ateńskiej polis. Z nowego podzia!u skorzystać mia!o tezú wielu cudzoziemców, w tym czeþść zapewne nieprawnie, co rodzi!o u Stagiryty pytanie o legalność obywatelstwa nabytego w ten sposób. Filozof doszed! jednak do wniosku, zúe i tych trzeba nazwać obywatelami32, skoro wielu obywateli nieprawnie sta!o sieþ urzeþdnikami, a ich w!adza jest uznawana za legalnaþ. Nowych obywateli obcego pochodzenia nazywano w Attyce neopolites. Powieþkszone grono obywatelskie oznacza!o dalszaþ demokratyzacjeþ i pog!eþbianie jedności ateńskiego państwa. N.G.L. Hammond33 trafnie nazwa! nowy stan rzeczy ustrojem zrównowazúonym. Z Klejstenesem wiaþzúe sieþ jednak równiezú powstanie specyficznego i dość kontrowersyjnego prawa obywatelskiego, zwanego ostracyzmem. Ostracyzm by! szczególnym rodzajem saþdu organizowanego przez zgromadzenie ludowe, który dość czeþsto stosowano w V wieku p.n.e. Prawem obywateli by!o wypisanie na skorupie glinianej (ostrakon) imienia tego obywatela, którego poczynania mog!y sieþ wydawać niebezpieczne dla funkcjonowania ateńskiej demokracji. Jeśli ktoś zebra! ponad 6 tysieþcy g!osów, musia! opuścić polis na 28 Plutarch, Solon, 24, op. cit. 29 A. Turyn, Sylwety greckie, Wiedza i Zúycie 1934, nr 89. Zob. tezú W. Lengauer, Starozúytna Grecja okresu archaicznego i klasycznego, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999, s. 72 oraz T. Wa!ek-Czernecki, S. Witkowski, Dzieje greckie, cz. I, Kurpisz, Poznań 1996, s. 187188. 30 Pe!ny katalog ówczesnych reform, wraz z opisem zmian w podziale administracyjnym ludności, zosta! przedstawiony przez J.B. Buryego i R. Meiggsa (A History of Greece to the Death of Alexander the Great, Macmillan, London 1975, s. 136138). 31 Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, XXI.2, op. cit. 32 Arystoteles, Polityka, 1275b i 1276a, op. cit. 33 N.G.L. Hammond, Dzieje Grecji, prze!. A. Świderkówna, PIW, Warszawa 1973, s. 243. 251. Obywatelstwo polis ateñskiej 10 lat, bez utraty praw obywatelskich i majaþtku34. System ten z jednej strony mia! poniekaþd funkcjeþ prewencyjnaþ, zapobiega! bowiem rozwinieþciu sieþ w!adzy tyrana, z drugiej jednak strony móg! krzywdzić tych, których popularność wzbudza!a zazdrość. Obywatele posiadali prawo g!osowania w saþdzie skorupkowym, ale mieli tezú obowiaþzek poddania sieþ jego werdyktowi. Aby zostać osaþdzonym w tym systemie, nie trzeba by!o pope!nić zúadnego przesteþpstwa ani wykroczenia. W Atenach nie przewidziano równiezú publicznej procedury oskarzúania saþdzonych35. Ostateczny prawny obraz obywatela ateńskiego ukszta!towany zosta! w 451 roku p.n.e., gdy Perykles, uwazúany za architekta dojrza!ej demokracji, wprowadzi! nowe prawo o obywatelstwie. Odtaþd obywatelstwo przys!ugiwa!o tylko tym, których oboje rodzice byli obywatelami ateńskimi36. Uprzednio do praktyki nalezúa!o nadawanie obywatelstwa cz!onkom spo!eczności, których ojcowie pochodzili z Aten, matki zaś by!y cudzoziemkami. Osoby takie zwano metroksenoi. Swoistaþ ofiaraþnowego prawa zosta! później sam jego twórca, kiedy musia! prosić ateńskie zgromadzenie ludowe o uznanie za obywatela swego syna pó!ateńskiej krwi ze zwiaþzku z Aspazjaþ z Miletu. Nowa ustawa da!a tezú asumpt do dok!adnej oceny zgodności z prawem statusu dotychczasowych obywateli. Przy okazji bezp!atnego rozdawnictwa zbozúa dokonano sprawdzenia rejestrów obywateli (diapsephismos), wykluczajaþc tysiaþce tych, którzy nie spe!niali nawet wcześniej obowiaþzujaþcych prawnych wymogów posiadania obywatelstwa polis37. Wśród badaczy tego okresu dziejów starozúytnej Hellady dominuje poglaþd, izú Perykles, pragnaþc podkreślić wy!aþczność obywatelstwa dla rodowitych Ateńczyków, wychodzi! naprzeciw oczekiwaniom wspólnoty obywatelskiej, która by!a zainteresowana nie tyle poszerzaniem swego sk!adu o nowych beneficjentów praw, ile raczej ulepszaniem juzú istniejaþcego statusu obywatelskiego38. Innymi s!owy, pe!noprawnym obywatelom mia!o wieść sieþ lepiej, 34 Bogataþ charakterystykeþ ostracyzmu jako prawa obywatelskiego przedstawi! J.V.A. Fine (The Ancient Greeks. A Critical History, Harvard University Press, Cambridge 1983, s. 239240 i s. 291292). Autor pisze o mozúliwości wcześniejszego stosowania tego kontrowersyjnego prawa, jak równiezú dowodzi przyczyn, które spowodowa!y jego upowszechnienie w czasach Klejstenesa. 35 Por. A. Krawczuk, Perykles i Aspazja, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1987, s. 48. Konkretne przyk!ady zastosowania saþdu skorupkowego przytacza Arystoteles (Ustrój polityczny Aten, XXII, op. cit.). 36 Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, XXVI.3, op. cit. Zgodnie z nowym prawem na przyk!ad Klejstenes, twórca poprzednich regulacji prawnych zwiaþzanych z obywatelstwem, nie móg!by zostać obywatelem Aten, gdyzú jego matka by!a cudzoziemkaþ. Por. tezú J.B. Bury, R. Meiggs, A History of Greece..., op. cit., s. 217. 37 Plutarch, Perykles, 37, w: idem, Zúywoty s!awnych meþzúów, prze!. M. Brozúek, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1953. 38 Por. M. Grant, The Classical Greeks, Weidenfeld and Nicolson, London 1989, s. 69. Przedstawiono tu poglaþd, izú Perykles pragnaþ!, aby obywatelstwo ateńskie zachowa!o charakter elitarny, a jego znaczenie nie ulega!o os!abieniu wraz z przybywaniem nowych beneficjentów; niemniej jednak g!ównaþ przes!ankeþ wprowadzenia w zúycie nowego prawa o obywatelstwie stanowi!y zapewne wzgleþdy ekonomiczne, gdyzú mieþdzy 454 a 440 rokiem p.n.e. liczba obywateli korzystajaþcych z rózúnego rodzaju państwowych zapomóg, pensji czy tezú innych gratyfikacji sieþgneþ!a juzú 20 tysieþcy. By!a to zdaniem M. Granta granica mozúliwości finansowych państwa. 26 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa być mozúe kosztem zmniejszenia liczebności ca!ego zwiaþzku obywatelskiego. Nie liczba obywateli, ale jakość ich praw mia!a zatem znaczenie priorytetowe39. Ustawodawstwo Peryklesa mia!o dwie zasadnicze w!aściwości  po pierwsze powodowa!o oczyszczenie grona obywateli z tych, którzy uzyskali obywatelstwo w sposób nielegalny, po drugie zaś legalnych obywateli stymulowa!o do szerszej partycypacji w demokratycznym systemie rzaþdów. Perykles uczyni! bowiem z obywatela Aten to, co Arystoteles40 nazwa! później zwierzeþciem politycznym czy tezú istotaþ państwowaþ (politikon zoon). Ateńska wspólnota obywatelska sta!a sieþ zaś, za sprawaþ reformy Peryklesa, uzúywajaþc s!ów M.I. Finleya41, spo!ecznościaþ bezpośredniego kontaktu. P. Leveque42 celnie skonstatowa!, izú w okresie rzaþdów Peryklesa pe!nienie funkcji państwowych zaczeþ!o być zawodem. Jednaþ z podstawowych innowacji ateńskiego meþzúa stanu by!o bowiem wprowadzenie pensji dla tych, którzy chcieli brać udzia! w posiedzeniach zgromadzenia i decydować o sprawach państwowych. W ten sposób ukszta!towa!y sieþ warunki potrzebne do zaistnienia demokracji bezpośredniej i powszechnej partycypacji obywateli w zúyciu państwa. 1.3. Status obywatela ateñskiego Arystotelesowska Polityka oraz Ustrój polityczny Aten stanowiaþdziś g!ówne źród!a wiedzy na temat obywatelstwa ateńskiego, którego ostateczne wymogi ukszta!towane zosta!y za czasów Peryklesa. Obywatelstwa nie mozúna by!o wówczas nabyć w drodze zamieszkiwania na terytorium państwa, a jedynie przez urodzenie baþdź przez nadanie. Pochodzenie by!o przy tym kryterium najistotniejszym, naturalizacja zaś mia!a miejsce bardzo rzadko43. Nadanie obywatelstwa by!o przywilejem i wielkim zaszczytem. Ateńczycy dbali o to, aby nikt nieprawnie nie móg! nabyć obywatelstwa, i w tym celu systematycznie przeglaþdano rejestry obywatelskie44. Naturalizacja dotyczy!a prawie zawsze pojedynczych jednostek, choć zdarza!y sieþ przypadki, gdy udzielano obywatelstwa kolektywnie, a incydentalnie  nawet ca!ym spo!ecznościom innego państwa, co zazwyczaj wiaþza!o sieþ z zas!ugami obcych wspólnot na rzecz Ateńczyków w okresie wojny45. 39 Por. L. Canfora, Obywatel, w: J.-P. Vernant (red.), Cz!owiek Grecji, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000, s. 154 oraz A. Krawczuk, Perykles..., op. cit., s. 157. 40 Arystoteles, Polityka, 1253a, op. cit. 41 M.I. Finley, Polityka w świecie starozúytnym, prze!. D. Kozińska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000, s. 101. 42 P. Leveque, Świat grecki, prze!. J. Olkiewicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973, s. 253. 43 Arystoteles, Polityka, 1274b, op. cit. 44 M.H. Hansen, Demokracja ateńska w czasach Demostenesa. Struktura, zasady i ideologia, prze!. R. Kulesza, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999, s. 106. 45 Typowymi przyk!adami saþ nadania obywatelstwa ateńskiego Platejczykom w 427 roku p.n.e., a takzúe Samijczykom w 405 roku p.n.e. 271. Obywatelstwo polis ateñskiej Mianem obywatela ateńskiego mozúna by!o przede wszystkim określić jednostkeþ, która pochodzi!a z rodziny obywatelskiej, a zatem takiej, gdzie zarówno matka, jak i ojciec byli na gruncie prawa wolnymi Ateńczykami. Nalezúy przy tym zwrócić uwageþ na fakt, izú Arystoteles uzúywa! pojeþcia obywatel w dwóch rózúnych znaczeniach, co najlepiej ilustruje przyk!ad kobiet. Z jednej strony nazywa! Stagiryta obywatelkami Atenki urodzone w rodzinach ateńskich, z drugiej jednak odmawia! ogó!owi kobiet praw politycznych, które de facto stanowi!y podstaweþ aktywności spo!ecznej jednostki i esencjeþ obywatelstwa w ogóle. W!aściwe grono obywateli mieli bowiem tworzyć ci, którzy brali udzia! w rzaþdzeniu państwem. Rózúnica ta zwiaþzana jest g!ównie ze statusem prawnym. W mniemaniu Arystotelesa nalezúa!o bowiem odrózúnić obywateli majaþcych pe!nieþ praw od tych, którzy posiadali prawa obywatelskie, ale z wy!aþczeniem politycznych. W pierwszym znaczeniu obywatelem by! zatem pe!noletni meþzúczyzna, w drugim zaś obywatelstwo mog!o oznaczać okraszonaþ czeþściaþ praw przynalezúność państwowaþ mieszkańców, którzy byli tuziemcami i posiadali status jednostek wolnych, ale z powodu wieku lub p!ci nie mogli sieþ aktywnie angazúować politycznie. Tezeþ teþ zdaje sieþ potwierdzać wprowadzenie kategorii obywateli biernych (nieczynnych), która co prawda zosta!a przez Arystotelesa przedstawiona na przyk!adzie Ateńczyków p!ci meþskiej, ale logiczne wydaje sieþ równiezú jej zastosowanie wobec wolnych kobiet, pod warunkiem izú te spe!nia!y zw!aszcza wymóg pochodzenia. Istotna rózúnica polega!a jednak na tym, izú kobiety nigdy nie mog!y zmienić biernego statusu obywatelskiego na czynny. Stagiryta46 uwazúa!, zúe z natury inne jest przeznaczenie kobiety. Obywatele bierni p!ci meþskiej dzielili sieþ na niepe!noletnich ch!opców oraz na meþzúczyzn w podesz!ym wieku, którzy nie byli juzú objeþci obowiaþzkiem obronnym47. Meþzúczyźni stawali sieþ obywatelami czynnymi wraz z ukończeniem 18 lat, a zatem gdy nabywali pe!noletność. Wówczas to wpisywano ich do rejestru obywatelskiego, który prowadzony by! w gminie i obejmowa! wy!aþcznie mieszkańców p!ci meþskiej. Gminy zwane by!y demami (demos), staþd tezú wpisani na listy obywatelskie (leksiarchikon grammateion) otrzymywali tytu! demotikon, który co prawda pozostawa! g!ównie w uzúyciu urzeþdowym, ale odrózúnia! równiezú obywatela posiadajaþcego prawa polityczne od obywatela biernego. Umieszczenie w rejestrze gminnym nalezúy zatem traktować jako moment, kiedy meþzúczyzna stawa! sieþ pe!noprawnym obywatelem państwa48. Formalnie obywatelstwo nadawano w drodze g!osowania cz!onków demu, po 46 Arystoteles, Polityka, 1252b, op. cit. 47 S!uzúbie w armii nie podlegali meþzúczyźni, którzy ukończyli 60 lat. Zob. szerzej D. Whitehead, Norms of citizenship in ancient Greece, w: A. Molho, K. Raaflaub, J. Emlen (red.), City-States in Classical Antiquity and Medieval Italy: Athens and Rome, Florence and Venice, Wydawnictwo F. Steiner, Stuttgart 1991, s. 137 i n. 48 System !aþczaþcy prawa polityczne z udzia!em w demie wprowadzi!a juzú reforma Klejstenesa. 28 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa zbadaniu, czy kandydat na obywatela spe!nia przewidziane prawem wymogi, a zatem czy jest wolno urodzony, pe!noletni i pochodzi z ma!zúeństwa obywateli. Wraz z uzyskaniem obywatelstwa czynnego m!odzieniec nabywa! takzúe pe!nieþ obowiaþzków, która przede wszystkim objawia!a sieþ w przymusie natychmiastowego wstaþpienia do armii w celu odbycia dwuletniego szkolenia wojskowego. Obowiaþzek obronny na tym sieþ jednak nie kończy!, gdyzú obywatel musia! na kazúde zúaþdanie stawiać sieþ do s!uzúby czynnej. Kolejnym obowiaþzkiem obywatelskim by!o p!acenie podatków i innych danin na rzecz państwa. Wiele obowiaþzków ogniskowa!o sieþ nadto na prawie prywatnym. Obywatelom nie wolno by!o zúenić sieþ z cudzoziemkami. Za jedynie wazúne uznawano zatem ma!zúeństwo z obywatelkaþ ateńskaþ, zaś dzieci ze zwiaþzku pozama!zúeńskiego nie traktowano jak obywateli49. Wśród innych powinności nalezúy wymienić: racjonalne dysponowanie majaþtkiem odziedziczonym po przodkach, a takzúe obligatoryjnaþopiekeþ nad rodzicami baþdź nad ich grobami50. Ateński obywatel mia! równiezú szereg praw. Ca!ość praw obywatelskich stanowi!a cześć obywatelskaþ. Prawa polityczne pozwala!y na udzia! w zgromadzeniu ludowym, gdzie wszyscy pe!noprawni obywatele (de facto ci, którzy odbyli juzú podstawowe szkolenie wojskowe, a zatem mieli co najmniej 20 lat) mieli mozúliwość przemawiania, zg!aszania wniosków i g!osowania. Trzydziestolatkom przys!ugiwa!o juzú bierne prawo wyborcze, staþd tezú w drodze losowania mogli zostać wybrani na urzeþdników, prawodawców lub seþdziów. Duzúym zaszczytem by!o zw!aszcza zasiadanie w radzie (bule), który to organ przygotowywa! dla eklezji projekty aktów prawnych, kontrolowa! praceþ urzeþdników i w zasadzie sprawowa! w!adzeþ wykonawczaþ w państwie. Zarówno partycypacja w zgromadzeniu lub radzie, jak i piastowanie urzeþdów by!o p!atne. Nagradzanie uczestnictwa w zgromadzeniach dawa!o zatem nawet najbiedniejszym Ateńczykom realnaþ mozúliwość udzia!u we w!adzy. Do bardzo istotnych praw obywatelskich nalezúa!y: prawo posiadania w!asnej ziemi na terenie Aten (baþdź Attyki w ogóle) oraz prawo dziedziczenia. Szczególnie biedni, a takzúe niedo!eþzúni obywatele mogli otrzymywać od państwa specjalne zapomogi, które przys!ugiwa!y równiezú rodzinom poleg!ych bohaterów wojennych. Specyficznaþ formaþ pomocy państwa, skierowanaþ wy!aþcznie do obywateli, by!o  organizowane okazjonalnie  darmowe rozdawnictwo p!odów rolnych. Obywatel ateński nie móg! być sprzedany w niewoleþ, zaś w przypadku zabicia obcokrajowca lub niewolnika nie by! karany tak surowo jak za pozbawienie zúycia innego obywatela w!asnego państwa51. Ogólnie obywatele byli znacznie bardziej uprzywilejowani wobec prawa nizú  równiezú wolni  cudzoziemcy, o czym świadczy choćby fakt, izú jedynie wobec obywatela nie wolno by!o stosować kar cielesnych, w tym tortur. 49 Wyjaþtkowym stanem prawnym by!a sytuacja, gdy zúona Ateńczyka mia!a pochodzić z państwa, z którym Ateny !aþczy!a epigamia, tj. uk!ad uznajaþcy za prawomocne ma!zúeństwo mieþdzy obywatelami obu państw. 50 Por. M.H. Hansen, Demokracja ateńska..., op. cit., s. 112. 51 Ibidem, s. 110111. 291. Obywatelstwo polis ateñskiej W Atenach istnia!y specjalne środki ochronne, przyjeþte w celu przestrzegania prawa obywatelstwa. Przede wszystkim czeþsto stosowano wspomniane juzú rewizje list obywatelskich, a zwyk!a skarga publiczna mog!a spowodować urzeþdowe zbadanie niejasności zwiaþzanych ze statusem obywatelskim konkretnych jednostek. Osoby, którym udowodniono nabycie obywatelstwa w sposób niezgodny z prawem, mog!y być pozbawione ca!ego majaþtku, a nadto stać sieþ z dnia na dzień niewolnikami. Mniej rygorystycznym, choć nadal surowym rozwiaþzaniem by!a kara zwana atymiaþ, która polega!a na czeþściowym lub ca!kowitym, czasowym lub dozúywotnim, pozbawieniu praw obywatelskich. Kara ta grozi!a za niewype!nianie obowiaþzków obywatelskich, na przyk!ad za uchylanie sieþ od s!uzúby wojskowej baþdź od p!acenia podatków, a takzúe choćby za pieniactwo. Najcieþzúszaþ kareþ stanowi!a dla obywatela epitimia, która oznacza!a utrateþ wszystkich praw obywatelskich w drodze banicji. Wygnanie mog!o być jednak z czasem uchylone uchwa!aþ zgromadzenia. 1.4. Nieobywatele w s3u¿bie obywateli Analiza modelu obywatelstwa ateńskiego nie mozúe być pe!na bez zwrócenia uwagi na tych mieszkańców polis, którzy obywatelstwa nie posiadali, ale s!uzúyli interesom obywateli. Grupa ta dzieli!a sieþ na dwie rózúne spo!eczności: wolnych i niewolników. Wolni, którzy nie byli obywatelami ateńskimi w znaczeniu biernym lub czynnym, posiadali status obcokrajowców, a zatem pochodzili spoza Aten lub Attyki. Ci cudzoziemcy, którzy na sta!e osiedlili sieþ na terenie polis ateńskiej, nazywani byli metojkami (métoikoi)52. Metojkowie, choć  podobnie jak obywatele czynni  podlegali obowiaþzkowej s!uzúbie wojskowej i musieli p!acić podatki, nie posiadali zúadnych praw politycznych, mimo izú jako ludziom wolnym przys!ugiwa!y im pewne inne przywileje. Obcokrajowcy mogli przede wszystkim pracować na terenie Aten, a poniewazú nie mieli prawa nabywania ziemi czy tezú posiadania w!asnego domu, trudnili sieþ g!ównie handlem, rzemios!em lub wchodzili w sk!ad za!óg statków. Profesje te powszechnie uznawano w Atenach za mniej prestizúowe anizúeli uprawa ziemi. Ziemia nalezúa!a bowiem niemal wy!aþcznie do obywateli; i choć bezpośredniaþ styczność z pracaþ na roli mieli przede wszystkim niewolnicy, to w!aśnie pe!noprawni Ateńczycy nadzorowali ich praceþ i czerpali zyski ze sprzedazúy p!odów rolnych. Mimo zakazu nabywania ziemi wielu metojków wypracowa!o spore majaþtki korzystajaþc z szerokiej swobody gospodarczej, zaś beþdaþc juzú krezusami nierzadko uzyskiwa!o specjalne pozwolenia na zakup nieruchomości, a nawet koncesji kopalnianych. Metojkowie musieli posiadać opiekunów (prostates), którzy wywodzili sieþ z grona obywateli ateńskich. Patroni wspierali swych podopiecznych na roz52 S!owo metoikoi oznacza dos!ownie mieszkajaþcy razem. Zob. szerzej M. Grant, The Classical Greeks, op. cit., s. 282283. 30 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa prawach saþdowych. W konsekwencji zamieszkujaþcy na sta!e w Atenach cudzoziemcy posiadali realnaþ opiekeþ prawnaþ. Zgodnie z literaþ prawa nie wolno im jednak by!o zawierać zwiaþzków ma!zúeńskich z obywatelkami Aten, zwiaþzki nieformalne by!y zaś karane53. Niektórzy metojkowie nabywali (w drodze decyzji eklezji) obywatelstwo ateńskie i automatycznie uzyskiwali prawa obywatelskie stosownie do wieku i p!ci, a zatem w zasadzie stawali sieþ równi pozosta!ym obywatelom. Nowi obywatele nie mogli jednak sprawować funkcji kap!ańskich i piastować najwazúniejszego stanowiska urzeþdniczego  archontatu. Kolejnaþ grupeþ mieszkańców Aten, którzy nie posiadali statusu obywatelskiego, stanowili niewolnicy (doulos)54. W przeciwieństwie do metojków niewolnicy, jak sama nazwa wskazuje, pozbawieni byli wolności osobistej. Rekrutowali sieþ najczeþściej spośród barbarzyńców, a zatem cudzoziemców spoza Hellady, którzy padli ofiaraþ greckich najazdów na Azjeþ Mniejszaþ i wybrzezúa Morza Czarnego, baþdź tezú pozyskiwani byli jako jeńcy wojenni w wojnach toczonych mieþdzy Atenami a innymi poleis Grecji w!aściwej. Czeþste by!o równiezú sprowadzanie niewolników przez pośredników, na czym zarabia!o państwo, pobierajaþc c!o. Arystoteles zauwazúa!, izú pe!na rodzina sk!ada sieþ z niewolników i wolnych55, zaś niewolnik jest zúywaþ w!asnościaþ56, zúywym narzeþdziem. R. Kulesza57 s!usznie stwierdzi!, izú niewolni byli najbardziej upośledzonaþ grupaþ w antycznej polis. Nie sposób sieþ równiezú nie zgodzić ze zdaniem J. Baszkiewicza58, izú niewolnicy nie czerpali zúadnych korzyści z dobrodziejstw systemu demokratycznego, gdyzú w ogóle do takiego systemu nie nalezúeli. Demokracja ateńska by!a domenaþ wolnych, niewolnik zaś, choć nalezúa! do rodzaju ludzkiego, to z prawnego punktu widzenia stanowi! przedmiot w!asności cz!owieka wolnego. Oprócz niewolników prywatnych istnia!a równiezú w Atenach kategoria niewolników publicznych (demosioi), którzy albo pomagali w pracy urzeþdnikom państwowym, albo tezú jako zwykli robotnicy zatrudniani byli przy robotach publicznych. Zdecydowana wieþkszość niewolnych posiada!a jednak swego pana (despotes), który móg! nimi swobodnie dysponować. Praca niewolnicza polega!a na wykonywaniu wszystkich zadań zleconych przez prywatnego czy publicznego w!aściciela. Niewolnicy jako towar byli przedmiotem otwartego obrotu handlowego i w praktyce nie przys!ugiwa!y im zúadne prawa. Choć zabicie niewolnika przez obywatela by!o karalne, to najczeþściej  jeśli w ogóle przesteþpstwo to znajdowa!o fina! na wokandzie saþdowej 53 M.H. Hansen, Demokracja ateńska..., op. cit., s. 130. 54 Niewolników mog!o być w Atenach w epoce klasycznej nawet cztery razy wieþcej anizúeli ludzi wolnych. Zob. L. Canfora, Obywatel, op. cit., s. 150. 55 Arystoteles, Polityka, 1253b, op. cit. 56 Ibidem. 57 R. Kulesza, Ateny Peryklesa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1991, s. 121. 58 J. Baszkiewicz, Powszechna historia państwa i prawa, t. I: Starozúytność..., op. cit., s. 27. 311. Obywatelstwo polis ateñskiej  kończy!o sieþ grzywnaþ. Niewolnikowi nie wolno by!o wysteþpować w saþdzie ani oficjalnie skarzúyć sieþ na z!e traktowanie ze strony obywatela, którego stanowi! w!asność. W!aściciel niewolnika móg! stosować wobec s!ugi wszelkiego rodzaju środki represyjne, w tym rózúne kary cielesne. Niewolnicy mogli posiadać rodziny, a nawet w!asny majaþtek, ale jedynie za zgodaþ w!aściciela. Taki stan rzeczy nie pozostawa! w sprzeczności z sytuacjaþ, gdy niektórzy niewolnicy peþdzili dość niezalezúny zúywot, czeþsto zamieszkujaþc poza majaþtkiem swego pana i trudniaþc sieþ dobrze p!atnaþ pracaþ, nadal jednak podlegajaþc despotes, któremu oddawali ustalonaþ czeþść zarobków. Niewolnicy mieli prawo odwiedzania lokalnych sanktuariów i brania udzia- !u w świeþtach religijnych, gdyzú, podobnie jak pozostali mieszkańcy Aten, stanowili czeþść zwiaþzku kultowego. Nie s!uzúyli w armii, co nie znaczy, izú nie byli mobilizowani w przypadku wojny, która czeþsto stawa!a sieþ szansaþ na ich wyzwolenie, zw!aszcza gdy zas!uzúyli sieþ dla polis. Bogatsi niewolnicy niejednokrotnie wykupywali sieþ z zalezúności od swego pana lub tezú otrzymywali wolność. Wówczas stawali sieþ wyzwoleńcami o statusie równym metojkom, ale nadal nie mogli uzyskać obywatelstwa. 1.5. Wolnooeae i cnota obywatelska Pe!noprawni obywatele Aten posiadali prawo rzaþdzenia i saþdzenia. Aktywne uczestnictwo w zúyciu demokratycznego państwa by!o jednak czymś wieþcej nizú tylko prawem, stanowi!o wreþcz moralny obowiaþzek. Istoteþ ludow!adztwa i roli w nim obywatela wyjaśni! w s!ynnej mowie pogrzebowej z poczaþtku wojny peloponeskiej Perykles59, który utrzymywa!, izú ustrój ateński nazywa sieþ demokracjaþ, poniewazú opiera sieþ na wieþkszości obywateli, a nie na mniejszości, zaś kazúdy obywatel jest równy w obliczu prawa. Dalej mówca stwierdza!, izú w naszym zúyciu państwowym kierujemy sieþ zasadaþwolności60, dodawa! przy tym jednak: jesteśmy jedynym narodem, który jednostkeþ nieinteresujaþcaþ sieþ zúyciem państwa uwazúa nie za biernaþ, ale za nieuzúytecznaþ61. Perykles wyraźnie podkreśla! zatem wageþ jakości cia!a obywatelskiego w państwie. Polis stanowi!a bowiem swoistaþ wspólnoteþ moralnaþ. Fundament demokratycznego !adu antycznej polis tworzy!y przy tym równość obywateli wobec prawa (isonomia)62 oraz ich wolność (eleutheria). Równość praw oznacza!a zarówno tozúsame traktowanie wszystkich obywateli przed saþdem, równouprawnienie w rozdziale funkcji państwowych, jak i równość kazúdego g!osu w zgromadzeniu. Wolność nie stanowi!a zaś jedynie prostego zaprzeczenia niewol59 Mowa Peryklesa, w: Tukidydes, Wojna peloponeska, II.38, op. cit. 60 Ibidem. 61 Ibidem, II.40. 62 Por. R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, prze!. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 22. 32 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa nictwa, wiaþza!a sieþ bowiem z obywatelskaþ aktywnościaþ. Wolność pojmowano jako odpowiedzialnaþ wspó!praceþ wszystkich obywateli w imieþ dobra państwa. Obywatel z za!ozúenia mia! w kazúdym swym dzia!aniu kierować sieþ wy!aþcznie dobrem wspólnym. Wolność obywatelska panujaþca w ateńskiej polis sta!a sieþ niezwykle szeroko omawianym tematem w czasach nowozúytnych. Kwestiaþ wolności antycznej interesowa! sieþ szczególnie Georg Wilhelm Friedrich Hegel, który wychodzaþc z za!ozúenia, izú obywatele ateńscy byli wolni jedynie wówczas, gdy uczestniczyli w zúyciu politycznym zwiaþzku obywatelskiego, do którego nalezúeli, sk!ania! sieþ ku utozúsamianiu wolności z aktywnaþ partycypacjaþ w sprawach państwa63. Najobszerniejszaþ oceneþ wolności starozúytnych przedstawi! w XIX wieku wybitny francuski myśliciel Benjamin Constant64, który utrzymywa!, izú starozúytni uznawali jako rzecz ca!kowicie do pogodzenia z owaþ wolnościaþ kolektywnaþ, zupe!ne podporzaþdkowanie jednostki w!adzy ogó!u. Constant twierdzi! wreþcz, izú obywatel, posiadajaþc wielkaþ w!adzeþ w sprawach publicznych, jako prywatna jednostka pozostawa! w zasadzie niewolnikiem. Jeszcze ostrzej wypowiedzia! sieþ w tym wzgleþdzie wspó!czesny badacz dziejów antycznej Grecji R. Flacelière65, który nazwa! miasto starozúytne totalitarnym, gdyzú tak dalece ogranicza!o wolność prywatnaþ jednostek. G. Sartori66 wprost określi! obywatela antycznego mianem obywatela totalnego. Z. Kowalewski67 pisa! zaś, izú w antycznej polis nie by!o praw cz!owieka, tylko [prawa] obywatela. Ateńska wolność obywatelska zaiste dawa!a szerokie prawa publiczne, ale niejednokrotnie w sposób istotny ogranicza!a prawa indywidualne68. Wolność jednostki nie implikowa!a mozúliwości wyboru w!asnego kultu czy wspó!ma!zúonka spoza kreþgu obywatelskiego. Za roztrwonienie majaþtku rodzinnego baþdź brak opieki nad rodzicami grozi!o wygnanie. Ca!a sfera zúycia prywatnego ograniczona by!a przez rózúne, podporzaþdkowane prawu obyczaje, które sta!y na strazúy jakości zwiaþzku obywatelskiego. Obywatel by! wolny w sensie fizycznym, zarazem jednak musia! brać udzia! w zúyciu publicznym, a pozostali 63 Zob. szerzej Z.A. Pe!czyński, Wolność, państwo, spo!eczeństwo. Hegel a problemy wspó!czesnej filozofii politycznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1998, s. 70 i 75. 64 B. Constant, O wolności starozúytnych i nowozúytnych, prze!. Z. Kosno, Arka 1992, nr 42, s. 74. 65 R. Flacelière, Zúycie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa, prze!. Z. Bobowicz i J. Targalski, PIW, Warszawa 1985, s. 43. 66 G. Sartori, Teoria demokracji, op. cit., s. 346. 67 Z. Kowalewski, Spo!eczeństwo obywatelskie..., op. cit., s. 31. E. Stylianidis (Wp!yw antycznej cywilizacji greckiej na rozwój praw cz!owieka, w: B. Banaszak (red. i prze!.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, s. 121122) dowodzi, izú pojeþcie praw cz!owieka jako kategorii prawnej nie by!o znane w okresie antycznym, poniewazú nie rozrózúniano, nie przeciwstawiano sobie państwa i obywatela, a takzúe twierdzi, izú zwiaþzek genezy praw cz!owieka z antycznaþ greckaþ cywilizacjaþ mozúe być przez wielu podawany w waþtpliwość. Jednakzúe nikt nie mozúe zaprzeczyć, zúe jezúeli kiedyś i gdzieś rozpoczeþ!a sieþ walka w obronie praw jednostki, to dzia!o sieþ to w antycznej Helladzie. Por. S. Kowalczyk, Liberalizm i jego filozofia, Wydawnictwo Unia, Katowice 1995, s. 151, gdzie przedstawiono poglaþd, izú idea praw cz!owieka wyrasta niewaþtpliwie z judeochrześcijańskiej myśli biblijnej. 68 Por. R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, op. cit., s. 308. 331. Obywatelstwo polis ateñskiej obywatele doglaþdali jego poczynania. Obywatel, który nie partycypowa! w sprawach spo!eczności, by! w zasadzie  jak to określi! Perykles  bezuzúyteczny. Inni obywatele mogli nakazać takiej jednostce opuszczenie państwa; s!uzúy!a temu okresowo instytucja saþdu skorupkowego. Wolność obywatelska stanowi!a zatem szczególnaþ wolność politycznaþ i oznacza!a swoisty przymus aktywnego uczestnictwa we w!adzy polis. H. Izdebski69 nazwa! takaþ wolność partycypacyjnaþ. Kwestieþ wolności ateńskich obywateli ciekawie oddaje tezú inna opinia cytowanego juzú R. Flacelièrea70, zgodnie z któraþ miasto antyczne stanowi!o cel sam w sobie, coś w rodzaju prawdy ostatecznej lub najwyzúszego dobra. Nie pozwala!o nikomu ze swych cz!onków na zbyt wielkaþ wolność i skupia!o w sobie dzia!alność wszystkich. Warto przy tym jednak zwrócić uwageþ na fakt, izú obywatele ateńscy posiadali wolność s!owa (isegoria), która pozwala!a przeciezú na krytykeþ rozwiaþzań prawnych państwa na obradach zgromadzenia. Dog!eþbnaþ oceneþ greckiej wolności obywatelskiej przeprowadzi! s!ynny niemiecki teoretyk państwa i prawa Georg Jellinek71, który krytykowa! praktykeþ osaþdzania czasów starozúytnych z perspektywy nowozúytnej. Dla Jellinka brak swobody ruchów72 antycznego obywatela by! w wystarczajaþcej mierze nagradzany mozúliwościaþ jego partycypacji w rzaþdzeniu. Autor Ogólnej nauki o państwie przede wszystkim jednak dowodzi!, izú faktyczna pozycja obywatela, przynajmniej w Atenach, charakteryzowa!a sieþ daleko posunieþtym zakresem wolności indywidualnej. Taki punkt widzenia stanowi! ca!kowite zaprzeczenie ocen ferowanych zw!aszcza przez Constanta. Jellinek akcentowa! w pierwszym rzeþdzie znaczenie ateńskiej wolności gospodarczej, uprawnienia obywateli do świadczeń saþdów, wysoki poziom rozwoju wolności prywatnoprawnej (zw!aszcza testamentowego prawa spadkowego), istnienie rozbudowanych praw politycznych, które winno sieþ traktować jako prawa indywidualne, czy tezú fakt tradycyjnego obciaþzúania obywateli świadczeniami publicznymi (tzw. liturgiami) wy!aþcznie w majestacie prawa, które sami tworzyli. G!ównaþ rózúniceþ mieþdzy wolnościaþ ateńskaþ a wolnościaþ nowozúytnaþ widzia! niemiecki jurysta w tym, izú w polis nigdy nie nastaþpi!a prawna instytucjonalizacja obszaru wolnej od ingerencji państwa wolności indywidualnej obywatela, brakowa!o bowiem świadomości prawnego charakteru tej sfery, natomiast zúywaþ by!a świadomość, zúe państwo wype!nia w interesie jednostki zadania, których ta ostatnia domagać sieþ mozúe, jako praw jej przys!ugujaþcych73. Problem ten zauwazúa K. Sójka-Zielińska74, która akcentuje, izú w starozúytnych Atenach nie kazúdy 69 Zob. szerzej H. Izdebski, Historia myśli politycznej i prawnej, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1995, s. 2425. 70 R. Flacelière, Zúycie codzienne w Grecji..., op. cit., s. 33. 71 G. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, ks. II: Nauka o państwie z punktu widzenia spo!ecznego, prze!. M. Balsigierowa, M. Przedborski, Ksieþgarna F. Hoesicka, Warszawa 1924, s. 169176. 72 Ibidem, s. 164. 73 Ibidem, s. 171. 74 K. Sójka-Zielińska, Drogi i bezdrozúa prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 2000, s. 93. 34 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa cz!owiek z osobna by! powo!any do udzia!u w zúyciu państwowym, ale wszyscy obywatele (...) mieli dzia!ać w imieþ wspólnych racji. W teorii Jellinka dyskusyjne pozostaje jednak twierdzenie, jakoby brak prawnego ujeþcia indywidualnej wolności obywatela by! powodowany faktem, izú wolność ta by!a powszechnie sama przez sieþ zrozumia!a i w konsekwencji nie musia!a być formalnie potwierdzana. Przyczynaþ istnienia tego stanu rzeczy mia!a być rzekoma pe!na prawomocność ateńskiej administracji oraz wymiaru sprawiedliwości. Z wolnościaþ ateńskiego obywatela ściśle wiaþza!a sieþ  wychwalana w Polityce  cnota obywatelska. Arystoteles pisa!, izú na tym w!aśnie polega cnota obywatela, by wykazać umiejeþtność rzaþdzenia wolnymi a zarazem s!uchania, zaś nie mozúe dobrze rzaþdzić, kto sieþ wpierw nie nauczy! s!uchać75. Cnota obywatelska oznacza!a umiejeþtność dobrego rzaþdzenia i bycia rzaþdzonym. Symptomatyczne jest, izú posiadanie tej cnoty przypisywa! filozof przede wszystkim tym, którzy nie musieli sieþ parać pracaþ w!asnych raþk, a zatem mogli poświeþcić duzúo czasu sprawom kluczowym dla bytu polis. Stagiryta potwierdza!, izú zadaniem kazúdego obywatela jest dzia!anie dla dobra ca!ego zwiaþzku obywatelskiego. Obywatele posiadali prawa, ale z tego faktu nie wynika!a jeszcze zúadna umiejeþtność. Aby z praw mieć pozúytek, nalezúa!o wpierw posiaþść wiedzeþ o tym, jak najlepiej rzaþdzić i saþdzić. Dopiero rozumny i wyedukowany w sprawach państwa, a zatem wychowany, by rzaþdzić, obywatel by! przydatny swojej ojczyźnie. Cnota obywatelska by!a istotniejsza od cnoty indywidualnej, albowiem w zúyciu prywatnym obywatel nierzadko posteþpowa! nieroztropnie, czeþsto obca by!a mu cnota dobrego cz!owieka, lecz cnoteþ dzielnego obywatela76 posiadać po prostu musia!. Polibiusz77 dowodzi! później, izú najlepszaþnagrodaþ za cnoteþ by!o rozdzielanie urzeþdów państwowych mieþdzy godnych ludzi. 1.6. Ogólny obraz obywatelstwa ateñskiego Idea obywatelstwa ma swój rodowód w greckiej polis i utozúsamiana jest z poczaþtkami demokracji. Ateńskie miasto-państwo stworzy!o model obywatelstwa rozumianego dwojako  w sensie przynalezúności państwowej z ograniczonymi prawami oraz pe!niejszego obywatelstwa czynnego. Obywatelstwo pe!noprawne oznacza!o w Atenach dosteþp do praw publicznych, cz!onkostwo w spo!eczności politycznej. Jego posiadanie by!o, jak to ujaþ! J.V.A. Fine78, źród!em wielkiej dumy i wielu przywilejów. Obywatelstwo takie nabywali g!ównie pe!noletni meþzúczyźni, którzy byli wolno urodzonymi autochtonami. Zwiaþzek obywateli rozwija! sieþ w drodze dopuszczania do praw politycznych 75 Arystoteles, Polityka, 1277b, op. cit. 76 Ibidem, 1276b. 77 Polibiusz, Dzieje, op. cit., s. 326. 78 J.V.A. Fine, The Ancient Greeks. A Critical History, op. cit., s. 394. 351. Obywatelstwo polis ateñskiej coraz szerszych grup spo!eczeństwa. Pierwotnie prawo obywatelstwa przys!ugiwa!o wy!aþcznie cz!onkom arystokracji rodowej oraz wojownikom. Z czasem mozúliwość decydowania o losach wspólnoty nabywali bogaci mieszkańcy polis, którzy niejednokrotnie stanowili ludność nap!ywowaþ. Ostatecznie jednak przewazúy!o znaczenie pochodzenia  do praw politycznych dopuszczano wy- !aþcznie cz!onków rodzimej spo!eczności. Od V wieku p.n.e. status obywatela ateńskiego uzyskiwali zatem cudzoziemcy stosunkowo rzadko. Z wyjaþtkiem niewielu znanych przypadków naturalizacja dotyczy!a jednostek, a nie ca!ych zbiorowości. Obywatele zawsze pozostawali w polis w mniejszości w stosunku do reszty spo!eczeństwa79. W konsekwencji, ateńskie obywatelstwo opiera!o sieþ na dyskryminacji wieþkszości, mia!o charakter elitarny i zawiera!o w sobie przywilej oraz wy!aþczność. W Atenach rozwinieþto obywatelstwo ograniczone i pe!noprawne. W pierwszym znaczeniu by!o to prawnie zagwarantowane cz!onkostwo w terytorialnie określonej polis, typowe dla czeþści wspólnoty stanu wolnego  kobiet oraz tych meþzúczyzn, którzy albo nie byli jeszcze pe!noletni, albo stanowili juzú grupeþ seniorów. Takaþ przynalezúność państwowaþ nabywa!o sieþ przez urodzenie w rodzinie obywateli. W pierwotnej polis obywatelami jawili sieþ cz!onkowie spo!eczności zwiaþzani z jej protoplastami wieþzami krwi. Kobieta beþdaþca prawowitaþ obywatelkaþ w tym znaczeniu pochodzi!a z rodziny, której oboje rodzice byli mieszkańcami polis z krwi i kości. Status, jaki posiada!a, pozwala! jej na korzystanie z szeregu praw obywatelskich odnoszaþcych sieþ do sfery zúycia prywatnego. Najistotniejsze z nich dotyczy!y wstaþpienia w zwiaþzek ma!zúeński z obywatelem ateńskim oraz dziedziczenia majaþtku80. O istotnej roli kobiety-obywatelki w starozúytnych Atenach świadczy fakt, izú jej status obywatelski determinowa! obywatelstwo dzieci, a zatem i mozúliwość posiadania przez potomków p!ci meþskiej praw politycznych. Sama kobieta nigdy jednak nie mog!a korzystać z dobrodziejstw pe!nego obywatelstwa. Jedynie Ateńczycy p!ci meþskiej, którzy spe!niali wymóg pochodzenia, stawali sieþ  wraz z nabyciem pe!noletności  czeþściaþwspólnoty obywateli czynnych. Pe!noprawne obywatelstwo implikowa!o mozúliwość, czy wreþcz powinność korzystania z praw politycznych i by!o tozúsame z aktywnym uczestnictwem w zúyciu publicznym. Bycie obywatelem oznacza!o pe!nieþ antycznej wolności  równość wobec prawa, mozúliwość rzaþdzenia i bycia rzaþdzonym. Z pe!noprawnym obywatelstwem !aþczy!o sieþ jednak równiezú wiele zobowiaþzań, które nie dotyczy!y obywateli o ograniczonych prawach. Państwo, poprzez prawo obywatelstwa, dawa!o swym obywatelom ochroneþ i rózúnorakie korzyści, ale zarazem wymaga!o od nich licznych poświeþceń. Obywatelstwo sta!o sieþ zatem swoistym kontraktem, zgodnie z którym wieþcej praw dawa!o wieþcej obowiaþzków. 79 W prze!omowym dla rozwoju demokracji ateńskiej V wieku p.n.e. pe!nieþ praw obywatelskich mia!o ok. 15% mieszkańców Aten, których !aþcznaþ liczbeþ szacuje sieþ na nie wieþcej nizú 300 tysieþcy. Zob. szerzej J. Baszkiewicz, Powszechna historia ustrojów państwowych, Arche, Gdańsk 1998, s. 21. 80 A.J. Podlecki, Perikles and his Circle, Routledge, London 1998, s. 159. 36 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa Najwazúniejsze obowiaþzki obywatelskie wiaþza!y sieþ z obronnościaþ oraz z materialnaþ sferaþ zúycia. Obywatele musieli p!acić podatki, a tym samym !ozúyć na utrzymanie aparatu państwowego (którego stanowili czeþść). W praktyce nie by!o to jednak wielkim obciaþzúeniem, gdyzú g!ówne funkcje ekonomiczne w państwie wype!niali niewolnicy. Staþd juzú blisko do kluczowego dla ateńskiej idei obywatelstwa stwierdzenia, izú aktywne uczestnictwo obywateli w zúyciu publicznym by!o w duzúej mierze determinowane istnieniem niewolnictwa. Czynny udzia! obywateli pe!noprawnych w sprawach publicznych by! tezú mozúliwy dzieþki cudzoziemcom (metojkom), którzy w istotnym stopniu przyczyniali sieþ do wzrostu poteþgi gospodarczej miast-państw. Aktywność polityczna by!a nadto stymulowana przez system wynagrodzeń dla tych, którzy byli sk!onni do zawodowego dzia!ania na rzecz polis. Pe!ne obywatelstwo mozúe być w tym sensie rozumiane równiezú jako profesja. Polis ateńska stworzy!a pionierski wzorzec obywatelstwa i wyznaczy!a kryteria bycia obywatelem w pe!nym dzisiejszym rozumieniu tego s!owa: wolne urodzenie, pochodzenie, wiek, miejsce zamieszkania, choć równiezú i p!eć. Nie mozúna przy tym nie wspomnieć o moralnym aspekcie bycia antycznym obywatelem. Oprócz regulacji jurydycznych, które tworzy!y katalog praw i obowiaþzków obywatelskich, miernikiem obywatelstwa by!a równiezú obywatelskość, która nie polega!a jedynie na wspó!decydowaniu o losach państwa, ale takzúe  na poczuciu potrzeby dzia!ania na rzecz dobra ogó!u. By!a to moralna powinność. Bez jej wype!niania obywatel stawa! sieþ bezuzúyteczny dla wspólnoty, do której nalezúa!. Oprócz mozúliwości i cheþci dzia!ania dla dobra ogó!u, wzorcowego obywatela Aten cechowa!a tezú cnota obywatelska. Cnota ta polega!a na posiadaniu wszechstronnej wiedzy i przygotowaniu do aktywnego wspó!rzaþdzenia. Prawdziwy obywatel ateński musia! być zatem wykszta!cony. Warto jeszcze zwrócić uwageþ na warunki, dzieþki którym idea obywatelstwa narodzi!a sieþ w!aśnie w greckiej polis. Inspirujaþcy pod tym wzgleþdem jest poglaþd A. Ryana81, który twierdzi, izú czynnikiem majaþcym niezwykle istotne znaczenie dla powstania w starozúytnej Grecji instytucji obywatelstwa by! klimat. Zdaniem tego badacza idea obywatelstwa nie mog!a sieþ narodzić ani na obszarze Bliskiego Wschodu, ani tym bardziej we wspólnotach zúyjaþcych na terenach o klimacie zimnym. Gdy bowiem jest nazbyt goraþco, ludzie stajaþ sieþ bierni i !atwiej jest podporzaþdkować ich w!adzy despoty, niskie temperatury zaś determinujaþ ciaþg!aþ walkeþ cz!owieka o przetrwanie. Kluczowy dla kwestii miejsca wydaje sieþ jednak przede wszystkim sam charakter miast-państw. Organizmy te by!y zazwyczaj niewielkie pod wzgleþdem terytorialnym i posiada!y dość ma!aþ liczbeþ mieszkańców. By!y to 81 A. Ryan, Citizenship, w: D. Miller (red.), The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought, Oxford 1987, s. 7475. Do teorii klimatów i ich wp!ywu na rozwój i funkcjonowanie państwa oraz jego mieszkańców wazúnaþ wageþ przywiaþzywali Bodinus i Monteskiusz. 371. Obywatelstwo polis ateñskiej perfekcyjne warunki do ukszta!towania sieþ demokracji bezpośredniej, gdzie kazúdy obywatel móg! mieć osobisty udzia! w podejmowaniu decyzji państwowych82. Starozúytna polis nie zna!a systemu reprezentacji, kazúdy obywatel móg! zatem wyrazúać swojaþ woleþ osobiście. Taki stan rzeczy nie by! mozúliwy do utrzymania w państwach duzúych i silnie zaludnionych. Staþd tezú kres ateńskiego  typowego zapewne równiezú dla wielu innych greckich organizmów politycznych  modelu obywatelstwa nastaþpi! wraz z podbojami Aleksandra Wielkiego, zmierzchem poleis i powstaniem, wielkich pod wzgleþdem powierzchni, monarchii hellenistycznych. E. Stylianidis83 ujaþ! to w sposób nasteþpujaþcy: od czasów Aleksandra Wielkiego (...) zaczyna sieþ nowa epoka. Charakterystyczne dla niej saþ: upadek państwa-miasta i przekszta!cenie sieþ obywatela (politis) w poddanego (ypikoos) oraz rozpoczeþcie i rozwój indywidualizmu. Przeobrazúeniu uleg!a bowiem równiezú filozoficzna koncepcja cz!owieka  w samorzaþdnej spo!eczności istotaþ obywatelstwa by!a przeciezú samorealizacja obywatela w drodze partycypacji w zúyciu politycznym, zaś po zmianie ustrojowego status quo etyka epikurejska zaczeþ!a promować ideeþ spe!nienia jednostki przez oddanie sieþ szczeþściu osobistemu84. Model obywatelstwa stworzony w starozúytnej Helladzie sta! sieþ jednak przyk!adem do naśladowania dla późniejszych kultur europejskich, które dostosowywa!y jego zdobycze do w!asnych potrzeb i warunków, eliminujaþc czeþść greckich wartości, przy jednoczesnym kreowaniu innych i dodawaniu czeþsto zupe!nie nowatorskich rozwiaþzań. 82 Zob. szerzej R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, op. cit., s. 28. 83 E. Stylianidis, Wp!yw antycznej cywilizacji greckiej na rozwój praw cz!owieka, op. cit., s. 123. 84 Zob. szerzej M. Maneli, Historia doktryn polityczno-prawnych, t. I: Starozúytność i średniowiecze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s. 123125 oraz A. Krokiewicz, Hedonizm Epikura, PAX, Warszawa 1961, s. 241 (na temat przyjemności cz!owieka), s. 249250 (na temat epikurejskiego poglaþdu o braku naturalnej wieþzi spo!ecznej mieþdzy ludźmi) oraz s. 267 i n. (na temat szczeþścia). 38 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa 2. OBYWATELSTWO IMPERIUM RZYMSKIEGO 2.1. Ewolucja krêgu obywatelskiego w mieoecie Rzym "aciński termin civis jest odpowiednikiem greckiego pojeþcia polites1. Civis to obywatel, cz!onek spo!eczności obywatelskiej zwanej civitas. Civitas to termin oznaczajaþcy równiezú obywatelstwo, a takzúe państwo oraz miasto2. Etymologicznie civitas wywodzi sieþ od wcześniejszego s!owa civis3, co mozúe wskazywać, izú, odwrotnie nizú w greckich poleis, pierwotnie to jednostka mia!a znaczenie dominujaþce w stosunku do spo!eczności, któraþ wspó!tworzy!a4. Prawo obywatelstwa rzymskiego kszta!towa!o sieþ przez kilka stuleci, w trakcie których wielu przeobrazúeniom uleg! zarówno kraþg jego depozytariuszy, jak i sama treść. W najstarszym okresie rzymskiej państwowości Civitas Romana obejmowa!a wy!aþcznie wolno urodzonych rodowitych Rzymian, a zatem tych, którzy zamieszkiwali miasto Rzym wraz z jego najblizúszaþ okolicaþ. Tradycyjnie za dateþ powstania Rzymu przyjmuje sieþ 753 rok p.n.e. Geneza powstania miasta (pierwotnie urbs) !aþczy sieþ z koncentracjaþ i znacznym przyrostem ludności na wzgórzu Palatyn. Osadnicy z Palatynu inkorporowali z czasem mniejsze skupiska ludzkie na Kwirynale i Kapitolu i przejmowali kontroleþ nad miejscowym handlem, rozciaþgajaþc swoje w!adztwo na znacznaþ czeþść doliny Tybru. Pierwotnie ma!ym miastem-państwem rzaþdzi!  piastujaþcy równiezú funkcje kap!ańskie  król (rex), który wybierany by! przez starszyzneþ rodowaþ. Spo!eczeństwo rzymskie dzieli!o sieþ na rody oraz ekonomicznie zalezúnych od nich klientów. Kazúdy ród (gens) by! zrzeszeniem rodzin pochodzaþcych od wspólnego przodka-protoplasty. Klient (cliens) uprawia! ziemieþ nalezúaþcaþ do rodu, z którym pozostawa! w uk!adzie stosunków określanych mianem patronatu. 1 Zob. has!o Polites, w: H.G. Liddell, R. Scott (oprac.), A Greek-English Lexicon, t. II, Clarendon Press, Oxford 1901, s. 1241. Por. tezú D. Kar!owicz, B. Markiewicz, Obywatel  Bürger, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 130. 2 Zob. W. Wo!odkiewicz, J. Kamiński, W. Rozwadowski (red.), Prawo rzymskie. S!ownik encyklopedyczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 32. Por. tezú has!o Civitas, w: J. Sondel, S!ownik !acińsko-polski dla prawników i historyków, Universitas, Kraków 2001, s. 156. 3 Zob. has!o Civitas, w: M. Plezia (red.), S!ownik !acińsko-polski, t. I, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 530 oraz has!o City, w: E. Weekley, An Etymological Dictionary of Modern English, t. I, Dover Publications, New York 1967, s. 306307. 4 Por. Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1, s. 16 Podstaweþ organizacji politycznej Rzymian i pierwotnaþ jednostkeþ administracyjnego, militarnego i fiskalnego podzia!u obywateli stanowi!a kuria. Zarówno cz!onkowie rodów, jak i klienci wchodzili w sk!ad kurii i na równi byli cz!onkami pierwszej wspólnoty obywatelskiej. Klienci jako niezamozúni obywatele tradycyjnie zobowiaþzani byli do lojalności wobec swych patronów, zw!aszcza w trakcie podejmowania decyzji na zgromadzeniach ludowych w kuriach, które zwane by!y komicjami (comitia). W konsekwencji g!ówny wp!yw na sprawy spo!eczności mia!a arystokracja rodowa. Najstarsi i najaktywniejsi cz!onkowie rodów, tzw. patres, zasiadali w senacie (senex), który tworzy! przybocznaþ radeþ króla. Z czasem grupa ta wraz z rodzinami zaczeþ!a być tytu!owana mianem patrycjatu (patriciatus)5. Oprócz wp!ywów politycznych patrycjat cechowa!a ponadprzecieþtna majeþtność6. Od VI wieku p.n.e. rzaþdzony przez dynastieþ Tarkwiniuszów Rzym dynamicznie powieþksza! swoje terytorium, uzyskujaþc supremacjeþ nad innymi osadami Lacjum. Państwo rosnaþce w si!eþ i bogactwo musia!o rozbudowywać moc obronnaþ. Znaczny przyrost ludności, w tym rolników z królewskim nadaniem ziemi, kupców i rzemieślników, powodowa!, izú czeþść spo!eczeństwa nie wchodzi!a w sk!ad kurii, albowiem znajdowa!a sieþ poza systemem patronatu. Nowi mieszkańcy musieli jednak pe!nić s!uzúbeþ wojskowaþ oraz ponosić cieþzúary fiskalne, staþd tezú zaistnia!a potrzeba zreformowania systemu kurialnego. Tradycja przypisuje królowi Serwiuszowi Tuliuszowi (VI/V wiek lub V wiek p.n.e.) rozbicie spo!eczeństwa na klasy wed!ug cenzusu majaþtkowego. Krok ten zwiaþzany by! z nowym podzia!em terytorialnym na jednostki administracyjne zwane centuriami i tribusami i mia! przede wszystkim istotne znaczenie militarne; zarazem jednak stanowi! podstaweþ funkcjonowania nowych powszechnych zgromadzeń, zwanych komicjami centurialnymi. Znaczenie tzw. reform serwiańskich polega!o na umniejszeniu roli kurii, a zatem pierwotnego podzia!u rodowego, i wyzwoleniu tendencji republikańskich7. Podzieleni na centurie obywatele byli jednocześnie zúo!nierzami, staþd tezú spo!eczność obywatelska, podobnie jak w Grecji, stanowi!a wspólnoteþ wojskowaþ. W 509 roku p.n.e. wprowadzony zosta! ustrój republikański z dwoma konsulami, którzy pe!nili funkcjeþ naczelników państwa przez jeden rok kalen5 Pe!noprawnych obywateli zwano pierwotnie Kwirytami (Quirites). Zob. M. Bunsen, Encyclopedia of the Roman Empire, Facts on File, New York 1994, s. 355 oraz G. Alfody, Historia spo!eczna starozúytnego Rzymu, prze!. A. Gierlińska, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998, s. 25 (tamzúe o etymologii terminu Quirites). G. Vico (Nauka nowa, prze!. J. Jakubowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, s. 209210) dowodzi!, izú tylko Kwiryci posiadali ca!ość praw obywatelskich. Potwierdzeniem tego poglaþdu jest fakt, izú prawo rzymskie by!o z poczaþtku określane ogólnie jako ius Quiritium. Zob. has!o Civilis, w: J. Sondel, S!ownik !acińsko-polski dla prawników i historyków, op. cit., s. 156, gdzie ius Quritium t!umaczone jest, wraz z synonimicznym ius civile, jako prawo narodowe rzymskie. 6 G. Alfody (Historia spo!eczna..., op. cit., s. 2526) wyjaśnia nadto, izú powstanie patrycjatu jako warstwy wyzúszej spo!eczeństwa rzymskiego by!o spowodowane uzyskaniem przez arystokracjeþ wykszta!cenia i stworzeniem przez niaþ si!y zbrojnej (oddzia!ów jeźdźców). 7 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 22. 40 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa darzowy i wybierani byli przez komicja centurialne. Przyćmi!y one swoim znaczeniem komicja kurialne, odgrywajaþce odtaþd niewielkaþ roleþ formalnaþ8. Upadek monarchii silnie wzmocni! w!adzeþ Senatu, który faktycznie sta! sieþ g!ównym organem w!adzy w państwie. Sk!ad Senatu uleg! powieþkszeniu o by!ych oraz czynnych urzeþdników państwowych; petryfikowano w ten sposób wiodaþcaþ roleþ politycznaþpatrycjuszy. Monopolizowanie w!adzy w reþkach arystokracji ogranicza!o prawa polityczne i znaczenie osób spoza struktury rodowo-klientalnej i prowokowa!o konflikty spo!eczne. W tym stanie rzeczy ukszta!towa!a sieþ warstwa zwana plebejuszami (plebei), która mia!a jedynie ograniczony dosteþp do urzeþdów politycznych i pozostawa!a narazúona na naduzúywanie w!adzy przez bogatych i wp!ywowych patrycjuszy. Plebs tworzy! w zasadzie grupeþ obywateli drugiej kategorii. Prowadzi!o to do ostrych wystaþpień ubogich, które czeþsto przybiera!y formeþ odmowy pe!nienia przez nich s!uzúby wojskowej, co stanowi!o powazúne zagrozúenie dla bezpieczeństwa państwa i niebagatelne wyzwanie dla patrycjatu. W 494 roku p.n.e arystokracja zgodzi!a sieþ na ustanowienie urzeþdu trybunów ludowych (tribunus plebis), którzy mieli s!uzúyć pomocaþ prawnaþ plebejuszom. Trybuni stali sieþ przywódcami i obrońcami ludu rzymskiego, który wybiera! ich na zebraniach w tzw. komicjach trybusowych. Posiadali nietykalność osobistaþ, ich dom zaś móg! stanowić azyl dla plebejuszy. Do najwazúniejszych prerogatyw trybunów nalezúa!o prawo wnoszenia sprzeciwu wobec uchwa! Senatu czy tezú postanowień urzeþdników, które mog!y godzić w interes ubogich obywateli9. Trybunowie mogli nadto zwo!ywać komicja trybusowe, na których wolno im by!o poddawać pod g!osowanie projekty ustaw. Dzieþki aktywności trybunów pozycja plebejuszy zaczeþ!a ulegać stopniowej poprawie. Przyjeþta w po!owie V wieku p.n.e. Ustawa XII tablic skodyfikowa!a prawo zwyczajowe, w tym prywatne i procesowe, które wcześniej czeþsto by!o interpretowane na korzyść patrycjuszy10. Z czasem zniesiono niewoleþ za d!ugi, a takzúe zagwarantowano plebejuszom dosteþp do wszystkich stanowisk urzeþdowych. Nie dopuszczano ich jednak do szeregu funkcji sakralnych11. Coraz istotniejsze znaczenie uzyskiwa!y plebiscita, tj. uchwa!y plebsu, które regulowa!y sprawy dotyczaþce tej konkretnej warstwy spo!ecznej. Uchwa!y plebsu musia!y być zatwierdzane przez Senat, co uleg!o zmianie po wprowadzeniu w 286 roku p.n.e. lex Hortensia, prze!omowego dla wzrostu pozycji plebejuszy w państwie. Prawo to nadawa!o plebiscitum moc ustawy obowiaþzujaþcej ogó! obywateli Rzymu. 8 E. Klein, Powszechna historia państwa i prawa, cz. I, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1996, s. 11. 9 T. "oposzko, Historia spo!eczna republikańskiego Rzymu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 36. 10 Zob. szerzej K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 3739. 11 Znaczenie monopolu na prawo do interpretacji wyroczni i omenów oraz manipulowanie religiaþ dla uzyskania doraźnych celów politycznych przez patrycjuszy zosta!o opisane przez M.I. Finleya (Polityka w świecie starozúytnym, prze!. D. Kozińska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000, s. 113116). 412. Obywatelstwo imperium rzymskiego Po wprowadzeniu nowej regulacji bogaci i biedni obywatele zostali zrównani w prawach, równiezú politycznych. Celnie podsumowa! ten fakt N. Davies12 piszaþc, izú plebs sta! sieþ czeþściaþ politycznego establishmentu. 2.2. Rozszerzenie prawa obywatelstwa na Latynów i Italików Oprócz równouprawnienia obywateli g!ównym czynnikiem wp!ywajaþcym na stabilizacjeþ wewneþtrznaþ w państwie rzymskim by!a polityka aneksji obcych terytoriów. W 338 roku p.n.e. Rzymianie ostatecznie podbili Lacjum. Mieszkańców Lacjum, Latynów, juzú wcześniej po!aþczy!o z Rzymem przymierze (foedus). Neþkani przez lata najazdami odmiennych kulturowo wrogich plemion italskich, woleli zwrócić sieþ o pomoc do bliskiego i bogatego saþsiada. Latyni mimo wejścia w sk!ad państwa rzymskiego nie stali sieþ jednak automatycznie jego obywatelami. Otrzymali oni tzw. ius Latinum, które pozostawa!o zblizúone w swej treści do prawa rzymskiego. Obywatelstwo rzymskie mog!o natomiast przypaść w udziale tylko tym Latynom, którzy przeprowadzili sieþ i osiedlili w Rzymie (ius migrandi), a zatem uzyskali tam domicyl (domicilium)13. Rzymianie stosowali jednak specyficznaþ metodeþ tonizowania problemów natury spo!ecznej, politycznej i prawnej w państwie  podbitym plemionom konfiskowali czeþść ziem, które rozdzielali wśród dotychczasowych obywateli, pokrzywdzonym w!aścicielom zaś pozwalali powieþkszać swoje w!ości w drodze udzia!u w nasteþpnych wyprawach wojennych. Dzieþki takiej polityce niewielu Latynów emigrowa!o do stolicy państwa, a system rozdzia!u ziemi nakreþca! spiraleþ wojen z innymi plemionami italskimi i stale powieþksza! zasieþg terytorialny kolonizacji. Powodowa! równiezú wymieszanie ludności i ciaþg!e rozprzestrzenianie sieþ wp!ywów cywilizacji rzymskiej. W III wieku p.n.e. Rzym uzalezúni! od siebie niemal wszystkie plemiona Pó!wyspu Apenińskiego. Przybywajaþcy do Rzymu cudzoziemcy nie posiadali jednak uprawnień obywateli rzymskich i przed saþdem pos!ugiwali sieþ wy!aþcznie normami prawnymi podbitego państwa, którego obywatelami de iure wciaþzú pozostawali. System ten zwany jest zasadaþpersonalności prawa14. Pozbawieni obywatelstwa rzymskiego mieszkańcy powstajaþcego imperium byli zatem poza miejscem domicylu traktowani jak obcokrajowcy, mimo izú zamieszkiwali w jednym państwie z rodowitymi Rzymianami. Taki stan rzeczy by! trudny do utrzymania dla Rzymu w dalszej perspektywie rozwojowej. W omawianym okresie Rzymianie nie stworzyli wspólnego prawa dla wciaþzú rozrastajaþcego sieþ państwa, obywatelstwo zaś traktowane by!o jako 12 N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z historiaþ, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999, s. 197. 13 Zob. szerzej K. Christ, The Romans, University of California Press, Berkeley 1984, s. 18. 14 Zasada personalności prawa stanowi przeciwieństwo obecnie stosowanej zasady terytorialności prawa. Zob. W. Wo!odkiewicz, M. Zab!ocka, Prawo rzymskie. Instytucje, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1996, s. 102. 42 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa cenny przywilej, staþd tezú jego nadanie cudzoziemcom uznawano za nagrodeþ (praemium)15. Obywatelstwo sta!o sieþ nie tylko instrumentem nagradzajaþcym jednostki, ale wreþcz ca!e spo!eczności. Przyczynaþ jego nadań by!a zazwyczaj lojalność oraz pomoc udzielana w dzia!aniach zbrojnych prowadzonych przez Rzym. Pierwsze kolektywne nadania datujaþ sieþ na IV wiek p.n.e., kiedy uzyskali je mieþdzy innymi Wolskowie i Hernikowie16. Obywatelstwo by!o nadawane przez lud rzymski w drodze ustawy uchwalanej w komicjach17. Posiadaczem obywatelstwa móg! stać sieþ kazúdy, bez wzgleþdu na pochodzenie spo!eczne czy etniczne. Pojedyncze jednostki by!y czeþsto nagradzane w ten sposób za jednorazowy akt bohaterstwa i poświeþcenia lub za wieloletniaþ s!uzúbeþ dla dobra państwa rzymskiego. A. Krawczuk18 pisze, izú specjalna formu!a virtutis ergo najczeþściej uzúywana by!a w ustawach nadajaþcych obywatelstwo tym osobom, które walczaþc za spraweþ Rzymu wyrózúni!y sieþ szczególnaþ odwagaþ. Jednostki mog!y uzyskiwać prawo obywatelstwa rzymskiego równiezú i z innych powodów. I tak na przyk!ad ustawa lex Acilia z 123 roku p.n.e. dawa!a prawo nabycia obywatelstwa tym cudzoziemcom, którzy wygrali w procesie z urzeþdnikiem rzymskim19. System nagród nie móg! jednak zadowolić ca!ej spo!eczności italskiej. Obciaþzúeni licznymi obowiaþzkami Italikowie, choć zamieszkiwali w jednym państwie z Rzymianami20, nie posiadali rzymskiego obywatelstwa. Italscy sprzymierzeńcy traktowali wrogów Rzymu jak w!asnych i wspomagali armieþ rzymskaþ swymi oddzia!ami pomocniczymi, tymczasem Rzymianie zazdrośnie bronili swoich przywilejów i nie pozwalali na równouprawnienie Italików w prawie rzymskim, w tym w sprawach państwowych. Szczególnie niesprawiedliwe wydawa!o sieþ przy tym uprzywilejowane traktowanie Latynów, którzy stanowili wówczas jeden z wielu  choć kulturowo i terytorialnie najblizúszy Rzymowi  ludów italskich zúyjaþcych w ramach jednego państwa. Przywilej Latynów polega! g!ównie na zrównaniu ich w prawie cywilnym z Rzymianami, z którymi mogli wchodzić w legalne zwiaþzki ma!zúeńskie (ius conubii) oraz zawierać stosunki prawne w zakresie majaþtkowym (ius commercii)21. W przypadku osiedlenia sieþ w mieście Rzym na sta!e (domicilium) i wpisania sieþ na listeþ obywateli w trakcie spisu (census) Latyni uzyskiwali zaś pe!nieþ obywatelstwa z prawem piastowania urzeþdów w!aþcznie. 15 Zob. szerzej A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, Clarendon Press, Oxford 1939, s. 307. 16 Zob. szerzej M. Zab!ocka, Nadawanie obywatelstwa rzymskiego, Prawo Kanoniczne 1993, nr 12, s. 216. 17 Uprawnienie to by!o czeþsto okresowo przekazywane Senatowi, a później takzúe triumwirom i wodzom republiki. Zob. szerzej A. Krawczuk, Virtutis ergo nadania obywatelstwa rzymskiego przez wodzów republiki, Prace Historyczne 1963, z. 11, s. 89. 18 Ibidem, s. 6. Wspomniana formu!a by!a tezú uzúywana pod nazwaþ virtutis causa. 19 M. Zab!ocka, Nadawanie obywatelstwa..., op. cit., s. 216. 20 Rzymianie uznawali Italików nie tyle za ludy podbite, ile raczej za sojuszników (socii). 21 Zob. szerzej W. Bojarski, Prawo rzymskie, Uniwersytet Miko!aja Kopernika, Toruń 1983, s. 119. Latyni z kolonii latyńskich (latini coloniarii) byli, poza wyjaþtkami, pozbawieni ius conubii. 432. Obywatelstwo imperium rzymskiego W konsekwencji posiadali status pośredni mieþdzy Rzymianami a cudzoziemcami (peregryni, peregrini)22. W II wieku p.n.e. podjeþto w Rzymie dwie próby upowszechnienia obywatelstwa rzymskiego. Plutarch23 szczególnie akcentowa! w tym wzgleþdzie roleþ dzia!ań Gajusza Grakchusa, trybuna ludowego w latach 123122 p.n.e. i inicjatora ustawy o sprzymierzeńcach, która postulowa!a obdarowanie obywatelstwem wszystkich Italików. Inna propozycja Gajusza Grakchusa  lex frumentaria  wyklucza!a jednak mozúliwość wprowadzenia w zúycie koncepcji obywatelstwa dla sojuszników. Ustawa zbozúowa umozúliwia!a bowiem dystrybucjeþ dotowanego lub wreþcz darmowego ziarna pośród najubozúszych obywateli państwa. Gdyby zatem przyby!o Rzymowi setki tysieþcy nowych obywateli, nad budzúetem państwa pojawi!oby sieþ widmo bankructwa. Rozwiaþzanie alternatywne mog!o stanowić cofnieþcie zbozúowego rozdawnictwa, co nie by!o jednak do przyjeþcia dla ubogiej czeþści rodowitych Rzymian. Dwie dekady później z nowym projektem powszechnego obywatelstwa wystaþpi! Saturnin. Jego propozycja równiezú nie znalaz!a wówczas uznania obywateli24. Tymczasem Italikowie coraz czeþściej nabywali obywatelstwo w sposób nieprawny25. Stan ten spowodowa! wprowadzenie przez konsula Kwintusa Scewoleþ prawa cieþzúko karzaþcego nielegalne przyw!aszczanie rzymskiego obywatelstwa. Nowa regulacja prawna sta!a sieþ przyczynkiem do wybuchu wśród Italików wielkiego niezadowolenia, które szybko przerodzi!o sieþ w wojneþ z Rzymianami. Konflikt ten, zwany w Rzymie wojnaþ ze sprzymierzeńcami (bellum sociale), toczy! sieþ w latach 9088 p.n.e. i doprowadzi! do zrównania w prawie obywatelstwa wszystkich mieszkańców Pó!wyspu Apenińskiego. Historyk rzymski Lucjusz Anneusz Florus26 dwa wieki później nazywa! wojneþ ze sprzymierzeńcami niegodziwaþ wojnaþ i otwarcie stwierdza!, izú sprzymierzeńcy ca!kiem s!usznie domagali sieþ praw obywatelskich w państwie, które powieþkszali swoimi si!ami. Poczaþtkowo obywatelstwem nagradzano jedynie te gminy italskie, które nie wzieþ!y udzia!u w wojnie przeciw Rzymowi. W 90 roku p.n.e. uchwalono w tym celu lex Iulia de civitate Latinis et sociis danda, ale dopiero przyjeþte rok później lex Plautia Papiria de civitate Romana dawa!o status obywatelski wszystkim Italikom, którzy sk!adali broń. Obywatelstwo rzymskie zosta!o zdobyte w drodze czynu zbrojnego i choć Italikowie przegrali 22 Por. F. Schulz, Classical Roman Law, Clarendon Press, Oxford 1961, s. 79. Autor wyrazúa poglaþd, izú Latyni (jeśli mieszkali poza stolicaþ) z jednej strony nie byli traktowani na równi z obywatelami Rzymu, z drugiej jednak oficjalnie nie uwazúano ich równiezú za cudzoziemców. Z poczaþtku cudzoziemców zwano w Rzymie wrogami (hostes). 23 Plutarch, Gajusz Grakchus, w: Plutarch, Zúywoty s!awnych meþzúów, prze!. M. Brozúek, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1953, s. 446. 24 T. Zieliński, Rzeczpospolita rzymska, Wydawnictwo Ślaþsk, Katowice 1989, s. 387388. 25 Nieuczciwi urzeþdnicy rzymscy mogli u!atwiać nieprawne uzyskiwanie obywatelstwa przez fa!szowanie dokumentów ze spisów ludności. Przyk!ad takiego procederu przedstawia S.L. Dyson (Community and Society in Roman Italy, The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992, s. 71). 26 Lucius Annius Florus, Zarys dziejów rzymskich, prze!. I. Lewandowski, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1973, s. 7879. 44 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa wojneþ w sensie militarnym, w zasadzie uzyskali pe!nieþ tego, o co walczyli. Mimo izú przyjmuje sieþ czeþsto, zúe w 89 roku p.n.e. wszyscy Italikowie byli juzú prawnie Rzymianami, to praktyczne przyznanie im rzymskiego obywatelstwa mog!o zajaþć nawet kolejnych 10 lat27. T. Zieliński28, piszaþc: Italia !acińska  oto rezultat wojny sojuszniczej, zwraca uwageþ, izú wymiernym skutkiem objeþcia obywatelstwem ogó!u Italików by!a ekspansja cywilizacyjna Rzymu i zanik dialektów italskich na rzecz jeþzyka latyńskiego (!aciny). Nadanie obywatelstwa Italikom nie tylko przyspieszy!o kulturowaþ konsolidacjeþ ca!ego pó!wyspu, ale równiezú przyczyni!o sieþ do politycznego scalenia państwa rzymskiego. W trakcie wojny ze sprzymierzeńcami zasz!o jeszcze jedno istotne dla rozwoju instytucji obywatelstwa wydarzenie. W wyniku nadania virtutis ergo i na podstawie lex Iulia obywatelstwem rzymskim nagrodzono 30 wojowników hiszpańskich walczaþcych po stronie Rzymu. By! to pierwszy przypadek uzyskania rzymskiego obywatelstwa przez cudzoziemców spoza Italii29. A.N. Sherwin-White30 dowodzi, izú kolejnym krokiem ku terytorialnemu rozprzestrzenieniu obywatelstwa poza Pó!wysep Apeniński by!y akty nadawania obywatelstwa jako praemium towarzyszaþce ekspansji państwa rzymskiego na tereny Europy, Azji i Afryki w czasach rzaþdów Cezara. 2.3. Ponadnarodowe obywatelstwo imperium W 27 roku p.n.e. Oktawian, wódz rzymski i jeden z triumwirów, zgromadzi! w swych reþkach ca!aþ rzeczywistaþ w!adzeþ w państwie. Mimo utrzymania instytucji republikańskich Rzym sta! sieþ faktycznie cesarstwem o formie ustrojowej zwanej pryncypatem. Jedynow!adca wysteþpowa! od tej pory jako pierwszy pośród senatorów (princeps senatus) i jako najwazúniejszy obywatel. Zmiana ustroju państwa rzymskiego najczeþściej kojarzona jest z jego wyraźnym rozrostem terytorialnym, ale równiezú i z poteþgujaþcymi sieþ konfliktami spo!ecznymi31. Sukcesy w postaci wielu udanych podbojów militarnych czeþściowo tylko przek!ada!y sieþ bowiem na stabilizacjeþ wewneþtrznaþ w Rzymie. Wojny powodowa!y wzrost bogactwa państwa i dostarcza!y niewolników. Na zdobytych terenach powstawa!y ogromne latyfundia ziemskie, ale jednocześnie mala!a liczba drobnych gospodarstw rolnych, które nie wytrzymywa!y konkurencji. Do stolicy państwa nap!ywa!o coraz wieþcej nowych obywateli, którzy korzystali z przydzia!ów zbozúa, a takzúe czynili niew!aściwy uzúytek 27 T. Zieliński, Rzeczpospolita rzymska, op. cit., s. 392. 28 Ibidem, s. 395. 29 Zob. szerzej M. Zab!ocka, Nadawanie obywatelstwa..., op. cit., s. 218. Przedstawiono tu poglaþd, izú pierwsze nadanie obywatelstwa cudzoziemcom spoza Italii by!o punktem zwrotnym w historii cywilizacji zachodniej. 30 A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, op. cit., s. 327328. 31 Por. M. Sczaniecki, Powszechna historia..., op. cit., s. 2326 oraz H. Izdebski, Historia myśli politycznej i prawnej, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1995, s. 43 i n. 452. Obywatelstwo imperium rzymskiego z posiadanych praw politycznych, handlujaþc swymi g!osami na komicjach32. Przekupstwa wyborcze wiaþza!y sieþ czeþsto z majeþtnościaþ. Bogaci w!aściciele ziemscy czy pośrednicy w handlu pragneþli posiadania wieþkszego wp!ywu na w!adzeþ i stanowione prawo. W okresie tym ros!a zarazem liczba ubogich proletariuszy, niezainteresowanych uczestnictwem w politycznych instytucjach reprezentacyjnych państwa. Dla tej grupy obywateli czeþsto jedynaþmozúliwościaþ uzyskania awansu spo!ecznego by!o zaciaþgnieþcie sieþ do armii. Demokracja przestawa!a być z czasem traktowana jako wartość priorytetowa. H. Kowalski33 w sposób nasteþpujaþcy scharakteryzowa! proces zmniejszania sieþ wp!ywu obywateli na sprawy państwowe: nasilenie sieþ walk wewneþtrznych i konfliktów spo!ecznych, rywalizacja mieþdzy stronnictwami, ugrupowaniami politycznymi czy poszczególnymi politykami spowodowa!y, izú czeþstokroć losy ustaw baþdź wyborów decydowa!y sieþ poza zgromadzeniami, którym pozostawiano jedynie formalność, czyli samo g!osowanie. Poteþzúna w!adza nad rozrastajaþcym sieþ terytorialnie państwem kolonialnym skupia!a sieþ w coraz wieþkszym stopniu w reþkach wojskowych34, których uwazúano za architektów sukcesów państwa. Próbeþ reorganizacji w!adzy w ramach republiki i ca!ościowej przebudowy państwa podjaþ! juzú wcześniej Cezar. Zap!aci! za to utrataþ zúycia. Jego nasteþpca, przyjmujaþc tytu! Imperator Caesar Augustus, stworzy! silnaþarmieþ zawodowaþ, na której opar! swaþ dozúywotniaþw!adzeþ. Równolegle zachodzaþcym procesem by!a rosnaþca rola Senatu, którego cz!onkowie majoryzowali najwazúniejsze stanowiska w państwie, a takzúe byli mianowani namiestnikami prowincji. Niezwykle szybko rozrasta!a sieþ przy tym w!adza urzeþdnicza w kolonialnym imperium. Pe!nienie funkcji rzymskiego urzeþdnika publicznego stanowi!o prawdziwaþnobilitacjeþ. Wzrost znaczenia pracy w s!uzúbie publicznej w prowincjach bezpośrednio wiaþza! sieþ równiezú z nabywaniem przez lokalnych urzeþdników rzymskiego obywatelstwa. Wykszta!ceni urzeþdnicy najczeþściej wywodzili sieþ z zamozúnych rodzin tworzaþcych miejscowe elity. Nadawanie im obywatelstwa przyczynia!o sieþ do wierniejszej s!uzúby na rzecz Rzymu i posteþpujaþcej romanizacji35. K. Christ36 twierdzi, izú o ile pierwotnie warunkiem wsteþpnym uzyskania obywatelstwa rzymskiego by!o italorzymskie pochodzenie albo zakorzenienie w kulturze !acińskiej, o tyle w okresie pryncypatu liczy!a sieþ g!ównie lojalność wobec imperium. 32 Na temat wypaczeń w korzystaniu z praw politycznych przez obywateli rzymskich zob. szerzej H. Kowalski, Kryzys Zgromadzeń Ludowych w Rzymie w okresie schy!ku republiki?, w: A. "adomirski (red.), Rzym na prze!omie republiki i cesarstwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1988, s. 517. Na temat kulis kampanii wyborczej, obietnic wobec ludu oraz zjednywania przyjació! politycznych zob. K. Tullius Cicero, Ma!y poradnik wyborczy, prze!. J. Wikarjak, w: A.S. Chankowski (red.), Wybór źróde! do historii starozúytnej, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1995, s. 138152 (zw!aszcza pkt VI.21 i 22 o pozyskiwaniu ludzkiej przychylności i g!osów przy wyborach oraz pkt XI.44 o hojności). 33 H. Kowalski, Kryzys Zgromadzeń Ludowych..., op. cit., s. 56. 34 O politycznej roli armii w tym okresie szczegó!owo pisze H. Kowalski (Armia a wybory w Rzymie w okresie schy!ku republiki, w: A. "adomirski (red.), Rzym..., op. cit., s. 117124). 35 J. Baszkiewicz, Powszechna historia ustrojów państwowych, Arche, Gdańsk 1998, s. 42. 36 K. Christ, The Romans, op. cit., s. 83. 46 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa Posiadanie obywatelstwa rzymskiego w prowincji by!o swoistym immunitetem. S!ynna maksyma civis Romanum sum stanowi!a odbicie tradycyjnej zasady nietykalności obywatelskiej, która pozwala!a na korzystanie z jurysdykcji rzymskiej zamiast miejscowej, co wielu jednostkom ratowa!o honor i zúycie. Najs!ynniejszy w dziejach przypadek zastosowania podobnej formu!y ukazany zosta! w Biblii na przyk!adzie Paw!a Aposto!a. Św. Pawe! wywodzi! sieþ z prowincji Cylicja, z rodziny zúydowskich faryzeuszów, którzy byli depozytariuszami obywatelstwa rzymskiego. Fakt posiadania przez Paw!a obywatelstwa imperium wiaþza! sieþ zatem z urodzeniem. Kiedy aposto! zosta! pojmany w Jerozolimie, powo!a! sieþ na swoje rzymskie obywatelstwo i z miejsca zosta! uwolniony37. Pawe!, co ciekawe, podkreśla! równiezú, izú jest obywatelem miasta Tars, w którym sieþ urodzi!38. Jest to istotne potwierdzenie faktu, izú w cesarskim Rzymie istnia!a pierwotnie mozúliwość posiadania podwójnego obywatelstwa. Stan ten by! zapewne zwykle nasteþpstwem sytuacji, gdy obywatel miasta w prowincji nabywa! obywatelstwo rzymskie bez konieczności zrzeczenia sieþ dotychczasowego statusu obywatela miasta, w którym zúy!39. W okresie pryncypatu czeþsto stosowano równiezú nadania virtutis ergo, które tradycyjnie dotyczy!y zúo!nierzy. W przeciwieństwie do praktyki okresu republiki aktu obdarowania obywatelstwem dokonywa! wówczas cesarz, wydajaþc specjalny edykt. Druga istotna rózúnica polega!a na tym, izú bohaterstwo czy lojalność nie musia!y być juzú czynnikiem niezbeþdnym dla otrzymania civitas Romana. Obcy zúo!nierz móg!  po ukończeniu wzorowej, dwudziestopieþcioletniej s!uzúby na rzecz imperium  zostać nagrodzony obywatelstwem dla siebie, a nawet i rodziny40. Wazúny krok ku upowszechnieniu obywatelstwa stanowi!a decyzja cesarza Klaudiusza, który po raz pierwszy w 44 roku n.e. nada! obywatelstwo rzymskie mieszkańcom ca!ego miasta poza Italiaþ. By!o to Volubilis w prowincji Mauretania w Afryce41. Późniejsze nadawanie obywatelstwa mieszkańcom oddalonych od Rzymu  równiezú w sensie kulturowym  miast przyczynia!o sieþ do ich szybszej romanizacji. Nadal jednak status obywatelski posiadali poza Italiaþ nieliczni mieszkańcy imperium, a sam klucz nadań wiaþza! sieþ niekiedy z politykaþ divide et impera. Kwintesencjaþ istniejaþcego stanu rzeczy, a zarazem wo!aniem o obywatelstwo uniwersalne, by!y gorzkie 37 Św. "ukasz, Dzieje Apostolskie, Biblia. Nowy Testament, 22, 2529, prze!. R. Popowski, Oficyna Wydawnicza Vocatio, Warszawa 2000. Św. Pawe! mia! zapytać centuriona: Czy wolno wam ch!ostać obywatela rzymskiego i to bez wyroku? (22, 25), co spowodowa!o nasteþpujaþcaþ reakcjeþ: dowódca kohorty przestraszy! sieþ, zúe jest obywatelem rzymskim i zúe kaza! go zwiaþzać (22, 29). 38 Ibidem, 21, 39. 39 Por. O. Dawn, D. Heater, The Foundations of Citizenship, Routledge, London 1994, s. 10 i 24 oraz K. Christ, The Romans, op. cit., s. 82. 40 K. Christ, The Romans, op. cit., s. 85. Na temat problemów zwiaþzanych z uzyskaniem obywatelstwa przez cz!onków rodzin zúo!nierskich zob. szerzej S. Dixon, The Roman Family, The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992, s. 5557. 41 M. Zab!ocka, Nadawanie obywatelstwa..., op. cit., s. 220. Cesarz Wespazjan nada! 30 lat później stare prawa latyńskie (zblizúone do rzymskich) mieszkańcom ca!ej prowincji Iberia. Zob. szerzej S.J. Keay, Roman Spain, University of California Press, Berkeley 1988, s. 5758. 472. Obywatelstwo imperium rzymskiego s!owa pochodzaþcego z rzymskiej Grecji Plutarcha42: ktoś posiadajaþcy jedno obywatelstwo jest obcym i cudzoziemcem we wszystkich innych miastach. Spektakularna zmiana w prawie obywatelstwa rzymskiego nastaþpi!a dopiero w wyniku wydania przez cesarza Karakalleþ w 212 roku n.e. tzw. constitutio Antoniniana43. Edykt ten nadawa! obywatelstwo rzymskie niemal ca!ej wolnej ludności imperium. Najczeþściej spotykanym wyt!umaczeniem wprowadzenia nowego prawa saþ wzgleþdy fiskalne. Karakalla znany by! bowiem ze swej rozrzutności i ciaþg!ych niedostatków w skarbcu, które po czeþści powodowane by!y jego wielkaþ hojnościaþ wobec zúo!nierzy. W. Osuchowski44 tak oto oceni! dzia!ania cesarza: zwieþksza liczbeþ p!atników przez masowe kreowanie rzymskich obywateli, dodajaþc, izú przez uzyskanie si!y p!atniczej w nowo powsta!ych obywatelach pochodzenia cudzoziemskiego stara sieþ Karakalla wyciaþgnaþć dla siebie jak najwieþksze korzyści. Motyw finansowy powszechnie t!umaczony jest faktem, izú mieszkańcy imperium, którzy nie posiadali obywatelstwa, nie p!acili wszystkich podatków i danin obowiaþzujaþcych depozytariuszy status civitatis. Chodzi tu przede wszystkim o takseþ spadkowaþ oraz podatek od wyzwoleń. Oprócz powieþkszenia liczby p!atników Karakalla podniós! równiezú samaþ wysokość wspomnianych obciaþzúeń finansowych45. Podatkowe uzasadnienie upowszechnienia obywatelstwa zdaje sieþ takzúe potwierdzać fakt, izú jedynaþ grupaþ wolnych mieszkańców, która prawdopodobnie nie zosta!a objeþta przywilejem, byli peregryni dediticii46. Ta kategoria cudzoziemców nalezúa!a do najubozúszej ludności i jej opodatkowanie nie przynios!oby wymiernych efektów finansowych. Natomiast z racji swego statusu dediticii op!acali jakoby specjalny podatek, tzw. tributum capitis, który w przypadku rozciaþgnieþcia na nich obywatelstwa przesta!by istnieć47. Nie mniej ciekawe saþdwa oficjalne powody upowszechnienia obywatelstwa rzymskiego w ca!ym cesarstwie  religijny i proceduralny. W swym edykcie 42 Plutarch, O wygnaniu, w: idem, Moralia (wybór) II, 8, 602.B, prze!. Z. Abramowiczówna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988. 43 Jest wiele kontrowersji dotyczaþcych datowania owego wazúnego dekretu. Dog!eþbnaþ analizeþ tego zagadnienia przeprowadzi! A. "ukaszewicz (Aegyptiaca Antoniniana. Dzia!alność Karakalli w Egipcie [215216], Wydzia! Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1993, s. 2122). 44 W. Osuchowski, Constitutio Antoniniana, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 1963, z. 4, s. 69. 45 Na temat fiskalnego uzasadnienia edyktu zob. szerzej E. Gibbon, The Decline and Fall of the Roman Empire, t. I, Encyclopaedia Britannica, Chicago 1996, s. 6768. 46 Zgodnie z definicjaþ Gajusa z II wieku n.e., termin dediticii oznacza! tych cudzoziemców, którzy niegdyś walczyli przeciwko Rzymowi, zostali pokonani i poddali sieþ, zachowujaþc przy tym wolność. Zob. K. Christ, The Romans, op. cit., s. 172. Wcale nie jest jednak pewne, czy ta grupa mieszkańców imperium nie zosta!a rzeczywiście objeþta obywatelstwem w ramach constitutio Antoniniana, albowiem jedyny egzemplarz papirusu z tekstem edyktu jest niepe!ny m.in. w treści dotyczaþcej wspomnianej grupy cudzoziemców. A. "ukaszewicz (Aegyptiaca Antoniniana, op. cit., s. 2830) interpretuje wspomniany dekret cesarski równiezú jako zniesienie kategorii mieszkańców imperium określanych mianem dediticii i dowodzi, izú upowszechnienie obywatelstwa objeþ!o wszystkich wolnych poddanych cesarza bez wyjaþtku. 47 Tezeþ teþ szeroko rozwija W. Osuchowski (Constitutio Antoniniana, op. cit., s. 6970). Tributum capitis jest tu t!umaczone jako danina od osoby. 48 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa Karakalla wskazywa!, izú intencjaþ jego by!o zjednanie dla kultu bóstw rzymskich wszystkich cudzoziemców, co mia!o prowadzić do stworzenia państwa jednolitego pod wzgleþdem wyznaniowym. Drugi powód to ukrócenie procederu neþkania cesarza licznymi prośbami o nadanie obywatelstwa. Literatura tematu wskazuje na mozúliwość istnienia szeregu innych przes!anek upowszechnienia obywatelstwa przez Karakalleþ. Niejednokrotnie zwraca sieþ uwageþ na cheþć stworzenia przez cesarza zjednoczonej pod kazúdym wzgleþdem, kosmopolitycznej monarchii. Idea państwa uniwersalnego, w którym wszyscy obywatele saþ równi i zúyjaþ w zgodzie, pos!ugujaþ sieþ wspólnym jeþzykiem i majaþ jednego w!adceþ, znana by!a juzú od czasów Aleksandra Wielkiego. Prawdopodobne jest takzúe, izú Karakalla, pragnaþc kontynuować dzie!o zdobywcy Mezopotamii, swego ojca Septymiusza Sewera48, widzia! w edykcie narzeþdzie romanizacji s!uzúaþce pog!eþbianiu ekspansji terytorialnej. Świadczyć o tym mogaþ jego późniejsze liczne wojny z Germanami, a przede wszystkim z odleg!ymi Partami. Być mozúe zatem constitutio Antoniniana by!a czeþściaþszerszej strategii unifikacji imperium49. Jakiekolwiek cele przyświeca!y decyzji imperatora, nowe prawo mia!o wielkie znaczenie praktyczne. Wspólne dla wszystkich obywatelstwo by!o zwycieþstwem koncepcji ponadnarodowego państwa prawnego. A. Krawczuk50 trafnie ujaþ! to w nasteþpujaþcych s!owach: istnia!a juzú romanizacja polityczna na duzúych obszarach, dokona!a sieþ jeþzykowa, obecnie zaś wprowadzono prawnaþ. Jednakowe i równe prawo obejmujaþce ogó! obywateli by!o nie tylko zaprzeczeniem dotychczasowej dyskryminacji czeþści spo!eczeństwa, ale przede wszystkim u!atwia!o rozwiaþzywanie zwyk!ych, codziennych konfliktów, jakie rodzi!y sieþ mieþdzy obywatelami a peregrynami, zúyjaþcymi czeþsto obok siebie, w tym samym mieście, ale pos!ugujaþcymi sieþ rózúnym prawodawstwem. Tozúsame dla wszystkich prawo obywatelstwa u!atwia!o po prostu relacje w teatrze zúycia codziennego. Jednolite obywatelstwo by!o nadto uwieńczeniem procesu integracji wolnych mieszkańców imperium i środkiem konsolidujaþcym wieloetniczne spo!eczeństwo. Uniwersalny status prawny tworzy! wspólnoteþ obywatelskaþ Rzymian, która nie ogranicza!a swego zasieþgu terytorialnego do doliny Tybru czy tezú Pó!wyspu Apenińskiego, lecz obejmowa!a ca!y basen Morza Śródziemnego, wkraczajaþc daleko w g!aþb trzech kontynentów. Stan ten z pewnościaþ przyczynia! sieþ do wzmocnienia obronności państwa. 48 O Septymiuszu Sewerze jako propagatorze Imperii zob. szerzej T. Kotula, Septymiusz Sewerus. Cesarz z Lepcis Magna, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1987, s. 111 i 154. 49 Jej elementem móg! być równiezú stosunek cesarza Karakalli do zúo!nierzy. T. Zieliński (Cesarstwo rzymskie, PIW, Warszawa 1995, s. 307) pisa!, izú Karakalla w wieþkszym jeszcze stopniu nizú jego ojciec by! cesarzem zúo!nierzy. Wychodzaþc od tego stwierdzenia, mozúna postawić takaþ oto hipotezeþ: Karakalla, upowszechniajaþc prawo obywatelstwa, chcia! zjednać sobie armieþ, której zúo!nierze rekrutowali sieþ przede wszystkim spośród mieszkańców rzymskich prowincji. Cesarz niejednokrotnie dawa! wyraz swej wielkiej sympatii dla cudzoziemców, co czeþsto kontrastowa!o z niecheþciaþokazywanaþ rzymskim elitom, dla których prawa obywatelskie mia!y wielkaþ wartość i znaczenie. Uzyskawszy wdzieþczność cudzoziemców, Karakalla równowazúy! tezú nienawiść do swojej osoby w !onie elit rzymskiej spo!eczności. 50 A. Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich: pryncypat, Iskry, Warszawa 1987, s. 301. 492. Obywatelstwo imperium rzymskiego Dla czeþści Rzymian upowszechnienie obywatelstwa mia!o efekt negatywny. Do 212 roku n.e. obywatelstwo mia!o bowiem charakter elitarny i zamknieþty, by!o dla autochtonicznych Rzymian atrybutem wyjaþtkowości, czymś wyrózúniajaþcym ich od ludności obcej. Posiada!o nie tylko treść prawnaþ, ale by!o godnościaþ. Stajaþc sieþ dobrem pospolitym, z pewnościaþ teþ wartość traci!o. By!o to swoistym uwieńczeniem procesu, który rozpoczaþ! sieþ wraz z upadkiem republiki  dekadencji praw politycznych, stanowiaþcych niegdyś istotnaþ treść obywatelstwa rzymskiego. 2.4. Jurydyczny charakter obywatelstwa rzymskiego Prawa i swobody jednostki w starozúytności ujmowane by!y pierwotnie zwyczajowo, z czasem zaś skodyfikowano je w formie pisanej. Rozwój w!asności prywatnej by! koniecznym warunkiem rozgraniczenia sfery publicznoi prywatnoprawnej. Sta!o sieþ tak juzú zapewne we wczesnych cywilizacjach pozaeuropejskich, a takzúe w antycznej Grecji. O ile jednak źród!a prawa starozúytnej Hellady znane saþ raczej powierzchownie, o tyle w przypadku Rzymu istnieje wielkie bogactwo literatury tematu, co u!atwia dok!adne odtworzenie elementów tutejszej instytucji obywatelstwa. Prawodawstwo rzymskie mozúna w zasadzie nazwać kompletnym, gdyzú szczegó!owo i rzeczowo regulowa!o niemal kazúdaþ dziedzineþ zúycia cz!owieka. Kluczowaþ roleþ w analizie zbioru praw przys!ugujaþcych obywatelowi Rzymu odgrywa podmiotowość prawna, która by!a w prawie rzymskim określana przez trzy elementy: stan wolności (status libertatis), rodzaj przynalezúności do państwa rzymskiego (status civitatis, tutaj rozumiany bardziej jako stanowisko jednostki w państwie anizúeli status obywatelski) i stanowisko zajmowane w rodzinie (status familiae). Stan wolności stanowi! zaprzeczenie niewolnictwa. Rzymski prawnik Gajus51 przeprowadzi! podstawowy podzia! jednostek na p!aszczyźnie jurydycznej, stwierdzajaþc, izú wszyscy ludzie saþ albo wolni, albo niewolni. Wolność implikowa!a niezalezúność osobistaþ i swobodeþ dzia!ania w ramach prawa. Ludzie wolni dzielili sieþ na tych, którzy byli wolno urodzonymi (ingenui), lub tezú wyzwoleńcami (libertini)  wolno urodzonymi saþ ci, którzy urodzili sieþ wolni, wyzwoleńcami ci, których wyzwolono z prawnej niewoli52. Podzia! ten by! istotny z punktu widzenia uprawnień politycznych. Niewolnicy nie byli natomiast w prawie rzymskim w ogóle traktowani jako osoby. Aby posiadać obywatelstwo rzymskie, trzeba zaś by!o przede wszystkim mieć wolność osobistaþ. 51 Gaius, Institutiones, 1,9, w: I. Zúeber (red. i prze!.), Prawo rzymskie. Teksty źród!owe do ćwiczeń, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1998. 52 Ibidem, 1,1011. 50 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa Kolejne, wazúne kryterium dosteþpu do obywatelstwa wiaþza!o sieþ z pochodzeniem etnicznym. Z historycznego punktu widzenia mozúna przeprowadzić podzia! mieszkańców państwa rzymskiego na rdzennych Rzymian, Latynów i peregrynów, czyli cudzoziemców beþdaþcych baþdź Italikami, baþdź tezú pochodzaþcych spoza Pó!wyspu Apenińskiego. Jak wykazano wcześniej, kazúda z wymienionych kategorii mieszkańców nabywa!a ca!ość praw tubylczych Rzymian w sposób ewolucyjny. Proces ten wieńczy! dekret Karakalii z 212 roku n.e., który ostatecznie uregulowa! stanowisko w państwie niemal wszystkich jego cz!onków. Przynalezúność do danej grupy mia!a najwieþksze znaczenie w ramach prawa publicznego, ale równiezú odnosi!a sieþ do rózúnych regulacji prywatnoprawnych. Wazúnym pozostaje równiezú fakt, izú przez d!ugi okres dobrobytu państwa rzymskiego obywatele nie p!acili podatków, które byli jednak zobowiaþzani uiszczać nieobywatele53. Status civitatis by! tezú istotny z perspektywy obowiaþzków militarnych, gdyzú Latynowie i cudzoziemcy odbywali s!uzúbeþ wojskowaþ zazwyczaj jedynie w oddzia!ach pomocniczych. Wazúnaþ roleþ prawnaþ odgrywa! przez d!ugi okres funkcjonowania państwa rzymskiego status familiae zwiaþzany z patriarchalnym systemem rodziny rzymskiej. Jednostki mog!y być w!asnowolne (sui iuris), co oznacza!o, izú nie podlega!y w!adzy zwierzchniej w rodzinie, lub podleg!e (alieni iuris) woli naczelnika rodziny (pater familias), którym móg! być wy!aþcznie meþzúczyzna. Pozycja w rodzinie determinowa!a zdolność prawnaþ. Niepe!na zdolność prawna cz!onków rodziny podleg!ych pater familias oznacza!a przede wszystkim brak zdolności majaþtkowej. Prawid!owość ta odnosi!a sieþ zarówno do zúon, jak i do dzieci. Pozycja kobiet, ze wzgleþdu choćby na ich rzekomaþ p!ochość usposobienia54, ogólnie pozostawa!a nizúsza od pozycji meþzúczyzn. Stan ten objawia! sieþ przede wszystkim w braku dosteþpu kobiet do praw publicznych. Jeden z najwybitniejszych prawników rzymskich Papinian55 otwarcie przyznawa!: w wielu naszych przepisach prawa gorsze jest po!ozúenie kobiet nizú meþzúczyzn. Opinieþ teþ potwierdza! inny wielki jurysta Ulpian56, który pisa!: kobiety zosta!y odsunieþte od wszelkich obowiaþzków obywatelskich i publicznych i dlatego nie mogaþ być seþdziami ani sprawować urzeþdu, ani pozywać, ani przyjaþć d!ugu za kogoś innego, ani tezú sprawować zarzaþdu nad cudzym majaþtkiem. Pozycja prawna dojrza!ych kobiet, które nie by!y zalezúne od meþzúowskiej lub ojcowskiej w!adzy w rodzinie (posiada!y status sui iuris), by!a jednak zblizúona do statusu meþzúczyzn, zw!aszcza od okresu pryncypatu57, choć grupa ta nadal nie mia!a zdolności do jawnego udzia!u w zúyciu politycznym. 53 K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, op. cit., s. 195. 54 Gaius, Institutiones, 1, 144, w: I. Zúeber, op. cit. 55 Papinianus, D.1,5,9, w: ibidem. 56 Ulpianus, D.50,17,2, w: ibidem. 57 Zob. szerzej A. Arjava, Women and Roman Law in Late Antiquity, University of Helsinki, Helsinki 1994, zw!aszcza s. 296297. Autorka porusza problematykeþ pozycji kobiety w prawodawstwie rzymskim, dochodzaþc do wniosku, izú wieþkszość uregulowań prawnych starozúytnego Rzymu by!a neutralna pod wzgleþdem p!ci, zaś faktycznie nik!a pozycja p!ci pieþknej wynika!a g!ównie z jej 512. Obywatelstwo imperium rzymskiego Wśród alieni iuris stosunkowo najwieþcej praw (ograniczona zdolność prawna) posiada! dojrza!y  ale pozostajaþcy pod w!adzaþ ojca  syn (filius familias), o czym świadczy choćby mozúliwość zaciaþgania przez niego kredytów. Ch!opcy byli uznawani za dojrza!ych meþzúczyzn po dokonaniu ogleþdzin cia!a (inspectio corporis), od czasów justyniańskich zaś  automatycznie po ukończeniu 14 lat. Pe!noletność uzyskiwali jednak dopiero po ukończeniu 25 roku zúycia. Wówczas nabywali równiezú nieograniczonaþ zdolność do czynności prawnych58. Pozycja meþzúczyzny w prawie rzymskim przez wiele wieków zalezúa!a zatem nie tylko od wolności osobistej czy pochodzenia, ale tezú od jego dojrza!ości i pe!noletności oraz dodatkowo od tego, czy pozostawa! on pod w!adzaþ ojcowskaþ. Z prawnego punktu widzenia jego obywatelstwo by!o tym pe!niejsze, im by! on starszy i bardziej niezalezúny. Stan ten by! zaprzeczeniem modelu ateńskiego, w którym ch!opcy stawali sieþ obywatelami z pe!niaþ praw wraz z osiaþgnieþciem pe!noletności i odbyciem s!uzúby wojskowej. Oprócz nadań obywatelstwa cudzoziemcom (cives facti) lub nabywania obywatelstwa przez wyzwolonych niewolników (manumissio) uzyskanie statusu obywatela rzymskiego nasteþpowa!o zwykle przez urodzenie (cives nati). Posiadajaþcym ogó! praw publicznych i prywatnych obywatelem Rzymu mozúna zatem nazwać pe!noletniego, wolno urodzonego i w!asnowolnego (sui generis) meþzúczyzneþ, jeśli przyszed! na świat w ma!zúeństwie, w którym meþzúem i zúonaþ byli obywatele rzymscy59. Jego pe!ne obywatelstwo obejmowa!o prawa publiczne (iura publica), w tym prawo piastowania stanowisk państwowych (ius honorum) oraz prawo do g!osowania na zgromadzeniach (ius suffragi). Swoistym prawem, pojmowanym równiezú w charakterze obowiaþzku, by!a mozúliwość s!uzúby w legionach. Istotne by!o tezú prawo odwo!ywania sieþ od wyroków do zebrań ludowych (ius provocationis). Wymierne znaczenie dla utrzymania rodziny mia!o prawo zajmowania pod upraweþ gruntów państwowych. Dla wielu Rzymian wazúne by!o takzúe ekskluzywne prawo wype!niania obrzeþdów sakralnych (ius sacrorum). Do najistotniejszych praw prywatnych (iura privata) nalezúa!y: prawo do zawarcia wazúnego zwiaþzku ma!zúeńskiego (ius conubii), prawo zawiaþzywania stosunków prawnych w zakresie majaþtkowym (ius commercii) oraz prawo obrony swych interesów przed saþdem (ius actionis), a takzúe pe!na zdolność stanowiska w rodzinie, które uniemozúliwia!o spozúytkowanie przys!ugujaþcych kobietom uprawnień. Relatywnie do innych cywilizacji antycznych, w zdominowanym przez meþzúczyzn spo!eczeństwie rzymskim po!ozúenie kobiet, zdaniem autorki, by!o zaskakujaþco silne. Por. W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1999, s. 130131, tamzúe mieþdzy innymi o braku prawnej w!adzy kobiet nad dziećmi. Na temat pozycji kobiet rzymskich z perspektywy prawa do dziedziczenia zob. W. Dajczak, Zapisy na rzecz zúony w prawie rzymskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 1995. 58 W. Bojarski, Prawo rzymskie, op. cit., s. 125126. 59 Matkaþ pe!noprawnego obywatela mog!a być takzúe Latynka lub peregrina beþdaþca legalnaþ zúonaþ Rzymianina, a zatem posiadajaþca przywilej conubium. Zob. ibidem, s. 119 oraz, szerzej, S. Dixon, The Roman Family, op. cit., s. 61 i 79, tamzúe o starych rzymskich regulacjach prawnych (obowiaþzujaþcych do uchwalenia oko!o 445 roku p.n.e. lex Canuleia), które uznawa!y za niewazúne ma!zúeństwo zawarte mieþdzy patrycjuszami a plebejuszami rzymskimi. 52 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa w zakresie dziedziczenia (testamenti factio). Obywatele posiadajaþcy ogó! wspomnianych praw mieli pe!naþ zdolność prawnaþ; byli to zatem cives optimo iure60. Do kategorii niepe!noprawnych obywateli (cives non optimo iure, cives minuto iure) nalezúeli wyzwoleni niewolnicy (libertini), którzy nie posiadali zw!aszcza ius honorum (a nawet czeþściowo ius conubii), oraz obywatele bez prawa g!osowania (cives sine suffragio)61. Civitas sine suffragio mozúna określić jako pó!obywatelstwo czy tezú obywatelstwo bez partycypacji, które wśród Rzymian obejmowa!o oprócz meþzúczyzn niepe!noletnich takzúe wszystkie kobiety (oraz pierwotnie mieszkańców italskich i prowincjonalnych municypiów  autonomicznych miast z prawem rzymskim), pozbawiajaþc wymienione grupy wp!ywu na sprawy publiczne. Ten stan mozúna porównać z ateńskim niepe!nym obywatelstwem nieletnich oraz kobiet. Wszyscy obywatele rzymscy posiadali natomiast nazwisko (nomen), które by!o wyrazem ich uprzywilejowanego wzgleþdem nieobywateli statusu. Ponadto specjalnym wyznacznikiem statusu obywatelskiego by! przywilej noszenia stroju obywatela rzymskiego (toga i calceus), a takzúe prawo do zajmowania lepszych miejsc w teatrach baþdź cyrkach62. Obywatelstwo rzymskie wiaþza!o sieþ tezú oczywiście z obowiaþzkami, do których przede wszystkim nalezúa!y: p!acenie podatków oraz s!uzúba wojskowa dla obrony i wzrostu terytorialnego ojczyzny. Obywatel powo!any do pe!nienia godności państwowych by! zobowiaþzany do rzetelnego wykonywania powierzonych mu zadań, a takzúe, w razie konieczności, piastowania funkcji urzeþdniczych w dalekich prowincjach. Ogó! powinności publicznych wiaþza! sieþ z zasadami pos!uszeństwa (obedientia) i s!uzúby (officium) dla dobra państwa63. Szczególnym obowiaþzkiem by!o branie udzia!u w powszechnym spisie obywateli (census), który odbywa! sieþ co pieþć lat. Istotnaþ roleþ w prawie obywatelstwa rzymskiego odgrywa!a cześć obywatelska (existimatio), któraþ mozúna zdefiniować jako stan nieuszczuplonej godności64. Jej umniejszenie, majaþce charakter nies!awy (infamia) lub ujmy (turpitudo), nasteþpowa!o w przypadku uchylania sieþ jednostki od obowiaþzków obywatelskich baþdź tezú powazúnego !amania przez niaþ prawa. Nasteþpstwem uszczuplenia czci przez saþd mog!o być powazúne ograniczenie praw publicznych i prywatnych obywatela65. Cześć obywatelska zanika!a zupe!nie w przypadku 60 W miareþ rozwoju prawa rzymskiego zdolność prawna by!a wiaþzana przede wszystkim z wolnościaþ osobistaþ, stanowisko w rodzinie stawa!o sieþ zaś mniej istotne. 61 J. Szczepański, Prawo obywatelstwa rzymskiego. Proces poety Archiasza o nieprawne przyw!aszczenie sobie obywatelstwa rzymskiego, w: Marcus Tullius Cicero, Wybór mów II. Mowa w obronie Lucjusza Mureny. Mowa w obronie poety Archiasza, oprac. i prze!. J. Szczepański, Ksiaþzúnica-Atlas, Lwów 1931, s. 48. 62 Zob. szerzej P. Garnsey, R. Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture, University of California Press, Berkeley 1987, s. 117. 63 K. Sójka-Zielińska, Drogi i bezdrozúa prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 2000, s. 98. 64 Por. Callistratus, D.50,13,5,1, w: I. Zúeber, op. cit. 65 Zob. szerzej R. Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955, s. 117118. 532. Obywatelstwo imperium rzymskiego utraty wolności. Oprócz wymiaru prawnego ujma na honorze obywatela mia!a równiezú istotne znaczenie spo!eczne  by!a traktowana jako utrata reputacji i spotyka!a sieþ z poteþpieniem, gdyzú nie licowa!a z rzekomaþ przyzwoitościaþ innych obywateli. Uszczuplenie czci obywatelskiej oznacza!o w praktyce niemozúność piastowania godności państwowych. Na strazúy moralności obywatelskiej stali cenzorzy, którzy nadzorowali równiezú spisy ludności i posiadali prawo do sporzaþdzania w nich negatywnych uwag (nota censoria), dotyczaþcych na przyk!ad czeþści rozwodników czy tezú obywateli, którzy jakoby niew!aściwie wychowywali swe potomstwo66. O randze uprawnień cenzora świadczy fakt, izú móg! on nawet doprowadzić do skreślenia obywatela z listy senatorów. Prawo rzymskie zna!o takzúe status capitis deminutio, który oznacza! umniejszenie osobowości, a w praktyce  uszczuplenie praw jednostki przez utrateþ któregoś z trzech sk!adników podmiotowości prawnej. Utrata obywatelstwa mog!a być zw!aszcza nasteþpstwem zdrady ojczyzny, wygnania, wydania czy nawet pojmania przez nieprzyjació!, jak równiezú ustawowego uznania obywatela za wroga państwa67. 2.5. Niewolnicy, jednostki „pó3wolne", wyzwoleñcy-obywatele W sk!ad wspólnoty obywatelskiej starozúytnego Rzymu nigdy nie wchodzi! ogó! jego mieszkańców. Znaczna czeþść jednostek w Rzymie nie posiada!a bowiem  azú do uchwalenia constitutio Antoniniana  prawa obywatelstwa, a i później prawem obywatelstwa, co oczywiste, nie byli objeþci niewolnicy (servi). Rzym  podobnie jak starozúytna Grecja  przez ca!y okres swego istnienia pozostawa! bowiem państwem formacji niewolniczej. Wed!ug Ulpiana68, zgodnie z regulacjami prawa rzymskiego, niewolnicy nie byli osobami. Ten sam jurysta stwierdza! zarazem, izú co sieþ tyczy prawa natury, wszyscy ludzie saþ równi. Servus stanowi! jednak wy!aþcznie przedmiot, a nie podmiot prawa, co oznacza!o, izú nie mia! zdolności prawnej. Istotna rózúnica mieþdzy statusem niewolnika a statusem obywatela polega!a równiezú na tym, izú niewolnik formalnie nie posiada! godności, która cechowa!a wolnych69. Bez waþtpienia podstawowym elementem podmiotowości prawnej mieszkańca państwa rzymskiego pozostawa!a jednak wolność. Bez wolności nie mozúna by!o w zúaden sposób posiaþść statusu obywatelskiego. Niewolnik nie by! co prawda depozytariuszem status libertatis, ale jedynie do momentu 66 W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, op. cit., s. 132. 67 Zob. Paulus, D.4,5,5 pr.-1, w: I. Zúeber, op. cit. oraz Modestinus, z ksieþgi trzeciej regu! (D. 49, 15,4), w: W. Bojarski, W. Dajczak, A. Sokala, Verba iuris. Regu!y i kazusy prawa rzymskiego, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa, Toruń 1995. 68 Ulpianus, D.50,17,32, w: I. Zúeber, op. cit. 69 Zob. szerzej B. "apicki, Jednostka i prawo w Rzymie starozúytnym. Rozwazúania historyczne na tle przeobrazúeń prawa i państwa w dobie obecnej, Wolna Wszechnica, Warszawa 1939, s. 227. 54 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa wyzwolenia z prawnej niewoli, które ipso facto czyni!o go obywatelem. Ten stan rzeczy by! istotnym krokiem naprzód w stosunku do rozwiaþzań prawnych ateńskiej instytucji obywatelstwa, które nie przewidywa!y mozúliwości przyznania obywatelstwa wyzwoleńcom. Status niewolnika mozúna by!o nabyć w starozúytnym Rzymie w rózúny sposób. Najczeþściej niewolnicy byli cudzoziemcami wzieþtymi do niewoli w trakcie wojny. Jeńcy wojenni pochodzili zwykle spoza kreþgu cywilizacji rzymskiej (byli barbarzyńcami). Poniewazú niewola by!a w Rzymie dziedziczna, staþd tezú urodzenie z matki niewolnicy stanowi!o kolejnaþprzyczyneþ zaistnienia stanu ca!kowitej podleg!ości70. W dobie republiki obowiaþzywa!o prawo zabraniajaþce zniewalania obywateli, staþd tezú ci cz!onkowie państwa, których saþdy pozbawi!y wolności, byli (azú do nastania cesarstwa) sprzedawani w niewoleþ zagranicznaþ. Z czasem rozwinieþto w Rzymie rózúne kategorie prawne quasi-niewoli obejmujaþce jednostki pó!wolne71. I tak niewyp!acalni obywatele (addicti) tracili, w ramach egzekucji osobistej, wolność i byli przysaþdzani wierzycielowi. Synowie sprzedawani przez ojców (w ramach w!adzy pater familias) okresowo mogli przebywać, przy zachowaniu ograniczonej wolności, pod kuratelaþ obcych, zw!aszcza w celu zadośćuczynienia za pope!nione przesteþpstwa. Osoby takie określano personae in mancipio. Specyficznaþ kategorieþ tworzyli auctorati, którzy najczeþściej wykonywali zawód gladiatora. Ludzie ci, przy teoretycznym zachowaniu statusu obywatelskiego, oddawali w kontrakcie prawo do swego zúycia w!aścicielom cyrków i w ten sposób faktycznie pozbawiali sieþ wolności. Redempti ab hostibus tworzyli grono osób wykupionych z niewoli przez odkupiciela (redemptor), do którego de iure nalezúeli azú do momentu zwrotu pienieþdzy wydanych na ich wykup. Jeszcze innaþ grupeþ stanowili coloni, którzy byli drobnymi dzierzúawcami ziemskimi i pozostawali w daleko idaþcej zalezúności od w!aścicieli gruntów72. Pierwotnie coloni pozostawali ca!kowicie wolni, jednak od czasów wzrostu absolutyzmu cesarskiego w III i IV wieku n.e. (dominat) dziedzicznie zostali przywiaþzani do uprawianej ziemi, faktycznie bez mozúliwości jej opuszczenia. Pomimo zachowania osobowości prawnej i teoretycznej wolności coloni stali sieþ w praktyce niewolnikami (servi terrae ipsius) i w przeciwieństwie do niewolników sensu stricto niezwykle rzadko udawa!o im sieþ wyzwolić ze stanu podleg!ości. 70 O innych przyczynach powstania niewoli zob. szerzej R. Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne, op. cit., s. 108109 oraz T. "oposzko, Historia spo!eczna republikańskiego Rzymu, op. cit., s. 150. 71 Na temat jednostek zblizúonych statusem do niewolników zob. szerzej K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, op. cit., s. 193195; W. Bojarski, Prawo rzymskie, op. cit., s. 116117; R. Taubenschlag, Rzymskie prawo prywatne, op. cit., s. 112113; W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, op. cit., s. 122124. 72 Por. tezú A. "oś, Czy II w. n.e. by! poczaþtkiem kryzysu rzymskiego spo!eczeństwa niewolniczego?, w: T. Kotula, A. "adomirski (red.), Kryzysy państwa rzymskiego: republika i cesarstwo, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1995, s. 71 (tamzúe o servi quasi coloni) oraz P. Garnsey, R. Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture, op. cit., s. 111112. 552. Obywatelstwo imperium rzymskiego Mog!o sieþ tak zdarzyć w przypadku wykupienia uprawianej ziemi, co jednak  ze wzgleþdu na uzalezúnienie kredytowe i czynszowe od w!aścicieli ziemi  nie nasteþpowa!o zbyt czeþsto. Czeþść niewolników, tzw. servi publici, stanowi!a w!asność państwa i by!a wykorzystywana do wykonywania rózúnych prac publicznych. Pozostali byli sprzedawani do pracy w majaþtkach osób prywatnych. Liczba posiadanych niewolników by!a w Rzymie swoistym probierzem bogactwa obywateli. Brak niewolnika w domostwie de facto oznacza! zaś ubóstwo. W!adza w!aściciela nad niewolnikiem (potestas) by!a praktycznie pe!na. Gajus73 stwierdza! wyraźnie, zúe w!aściciele majaþ wzgleþdem niewolników w!adzeþ zúycia i śmierci. Niemniej jednak, od czasów Karakalli, pisa! Gajus74: nie wolno srozúyć sieþ nad swymi niewolnikami ponad miareþ i bez powodu. W okresie dominatu w!adza zúycia i śmierci nad niewolnikami zosta!a znacznie uszczuplona. Oprócz uregulowań stricte prawnych obowiaþzywa!y w Rzymie równiezú normy moralne regulujaþce stosunek pana do niewolników. Seneka75, nawo!ujaþc do godziwego traktowania niewolników, zaleca!: zúyj z nizúszym tak, jak chcia!byś, by wyzúszy zúy! z tobaþ. W!aściciel niewolnika (dominus) decydowa! o zúyciu prywatnym swego poddanego i móg! zezwolić na jego ma!zúeństwo, choć i tak nie by!o ono wazúne w myśl prawa. Dominus ponosi! przy tym bardzo ograniczonaþodpowiedzialność prawnaþ za wykroczenia swych niewolników wobec prawa rzymskiego. Wyzwolenie niewolników zalezúa!o najczeþściej od zgody w!aściciela i, aby by!o w pe!ni legalne, musia!o nastaþpić przez umieszczenie wyzwoleńców na liście obywateli w czasie spisu. Nasteþpowa!o równiezú w drodze testamentowej. Z czasem  w zwiaþzku ze wzrastajaþcaþ liczbaþ prywatnych wyzwoleń  istotnie ograniczono mozúliwość ich dokonywania. Państwo wyzwala!o cheþtniej zw!aszcza w przypadkach zaistnienia konieczności powo!ania wieþkszej liczby poborowych do s!uzúby w armii, w nagrodeþ za pomoc w wykryciu spisku baþdź, rzadziej (w okresie cesarstwa), w wyniku udowodnienia w!aścicielowi nadmiernego zneþcania sieþ nad niewolnikiem. Wyzwolenie niewolników mia!o w Rzymie niezwykle istotne znaczenie prawne, albowiem pociaþga!o za sobaþ obdarzenie ich obywatelstwem, a w zasadzie  okrojonaþ formaþ obywatelstwa, implikujaþcaþ prawne upośledzenie wyzwoleńców w stosunku do obywateli wolno urodzonych, zarówno w prawie prywatnym, jak i publicznym. Pomimo formalnego uzyskania wolności, wyzwoleńcy podlegali bowiem prawu patronatu (ius patronatus), które ustanawia!o nad nimi opiekeþ zwierzchniaþ by!ych w!aścicieli. Libertinus mia! obowiaþzek darzyć swego patrona szacunkiem (obsequium, reverentia), a takzúe świadczyć wobec niego szereg bezp!atnych us!ug, których zakres ustalano jeszcze przed wyzwoleniem i których wype!nianie mozúna by!o egzekwować saþdownie. Patroni niejednokrotnie kupczyli 73 Gaius, Institutiones, 1,52, w: I. Zúeber, op. cit. 74 Ibidem, 1,53. 75 Lucius Annaeus Seneca, Listy moralne do Lucyliusza, V 47, prze!. W. Kornatowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961. 56 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa pomocaþ wyzwoleńców. Byli w!aściciele mieli nadto prawo dziedziczenia majaþtku wyzwoleńców, gdy ci nie posiadali spadkobierców lub nie sporzaþdzili testamentu. Prawo patronatu móg! ograniczyć jedynie cesarz. Patroni jako prawni opiekunowie by!ych niewolników mieli natomiast obowiaþzek udzielania im pomocy w sprawach saþdowych. Poniewazú wyzwoleńcy jeszcze jako niewolnicy w ogóle nie byli podmiotami prawa, ca!e prawodawstwo stanowi!o dla nich zwykle trudnaþ do zg!eþbienia materieþ. Patron musia! zatem aktywnie bronić swego podopiecznego, asystować mu na rozprawach, a nadto sam posiada! ograniczone prawo wysteþpowania przeciwko swojemu wyzwoleńcowi przed saþdem. Nowi obywatele mogli z kolei pozywać swych patronów przed oblicze saþdu jedynie za zgodaþ magistratury. Prawo patronatu by!o dziedziczone przez zsteþpnych patrona, ale nie przechodzi!o na potomków wyzwoleńca. Pierwotnie dopiero wnukowie otrzymywali ogó! praw, zaś od czasów cesarstwa juzú dzieci wyzwoleńca by!y na gruncie prawa traktowane jak wolno urodzeni i posiada!y pe!nieþ praw publicznych76. Wyzwoleńcy jako cives non optimo iure mieli bowiem ograniczone prawo g!osowania77. Najistotniejszy w ich przypadku by! jednak wspomniany wcześniej brak ius honorum, który nie pozwala! im na piastowanie godności państwowych. Dotkliwe mog!y być równiezú niekiedy ograniczenia w zakresie ius conubii (zdolności do zawarcia prawnie uznawanego ma!zúeństwa z obywatelem rzymskim)78. Wyzwoleńcy posiadali zaś pe!nieþ praw zwiaþzanych z ius commercii, co niejednokrotnie by!o kluczem do uzyskania niezalezúności ekonomicznej, a nawet do wzbogacenia sieþ. Faktycznym wyzwoleniem by!o czeþsto zbudowanie indywidualnej w!asności, której niewolnicy nie mogli de iure posiadać. W!aśnie majeþtność, w po!aþczeniu z uzyskaniem przez potomków pe!ni praw obywatelskich, rzeczywiście zrównywa!a rodzineþ wyzwoleńca z innymi Rzymianami. Reasumujaþc, mozúna stwierdzić, izú opisany status obywatelski wyzwoleńca by! swoistaþ pó!wolnościaþ i stanowi! preludium do obywatelstwa par excellence potomnych. 2.6. Obywatelstwo rzymskie w ujêciu filozoficznym Zapytanie Cycerona79: czymzúe bowiem jest państwo, jeśli nie opartym na przepisach prawa zwiaþzkiem obywateli pos!uzúyć mozúe za punkt wyjścia dla filozoficznej legitymizacji jurydycznego modelu obywatelstwa. Cytowany tu rzymski maþzú stanu, mówca i g!osiciel filozofii stoicyzmu przedstawi! w I wieku p.n.e. ideeþ obywatelstwa postrzeganego bardziej w kategoriach 76 Por. J. Szczepański, Prawo obywatelstwa rzymskiego..., op. cit., s. 48. 77 O. Jurewicz, L. Winniczuk, Starozúytni Grecy i Rzymianie w zúyciu prywatnym i państwowym, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, s. 358. Por. tezú W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, op. cit., s. 121, tamzúe uwaga, izú ius suffragii wyzwoleńców mog!o być wykonywane jedynie w niewielu miejskich okreþgach wyborczych. 78 Por. W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, op. cit., s. 121. 79 Marcus Tullius Cicero, O państwie, ks. I, 49, w: idem, O państwie. O prawach. O powinnościach. O cnotach, prze!. W. Kornatowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1960. 572. Obywatelstwo imperium rzymskiego równouprawnienia wzgleþdem prawa anizúeli aktywnego uczestnictwa w zúyciu politycznym, jak mia!o to miejsce w ateńskiej polis. Cyceron ukaza! civitas jako zwiaþzek obywatelski, w którym wieþziaþ !aþczaþcaþ wszystkich obywateli jest równa podleg!ość prawu. Równość wobec prawa mia!a stanowić fundament bytu ca!ej wspólnoty. Z równościaþ integralnie zwiaþzana by!a wolność, w zasadzie zaś jeden stan determinowa! drugi. Wolność mog!a istnieć jednak tylko tam, gdzie wspólnota mia!a wp!yw na w!adzeþ. Pisa! bowiem Cyceron80: siedliskiem wolności mozúe być jedynie to państwo, w którym w!adza najwyzúsza nalezúy do ludu (...); lecz jeśli wolność nie opiera sieþ o równość, to nie jest zaiste wolnościaþ!. Wolność obywatelska w starozúytnym Rzymie mog!a być jednak rózúnie postrzegana. Z jednej bowiem strony by!a juzú wolnościaþmozúliwość g!osowania na zgromadzeniach, z drugiej jednak pe!nia wolności objawia!a sieþ dopiero w mozúliwości piastowania przez jednostkeþ stanowisk państwowych. Ta pe!na wolność, mimo równości obywateli wobec prawa, dotyczy!a w zasadzie przede wszystkim ludzi majeþtnych i pochodzaþcych z rodów arystokratycznych. Trudno przy tym stwierdzić, czy wolność niepe!na mia!a u Cycerona charakter li tylko iluzoryczny, gdyzú materia! źród!owy pozostaje w tym wzgleþdzie dość fragmentaryczny. Gdyby jednak przyjaþć poglaþd, izú to dosteþp do godności w państwie pozostawa! miaraþ ca!kowitej wolności, to nadal koncepcja filozofa nie by!aby tozúsama z ateńskaþ ideaþ pe!nej partycypacji w rzaþdzeniu, Cyceron bowiem k!ad! nacisk na prawnaþ i faktycznaþmozúliwość udzia!u w sprawowaniu w!adzy, gdy tymczasem w Atenach istnia! moralny przymus aktywnego uczestnictwa w zúyciu państwowym dla dobra ogó!u. Moralizujaþcy Tacyt81 pisa! w okresie pryncypatu, izú nie na prózúno przodkowie (...) z wolności wspólne uczynili dobro. Rozumienie wolności mozúe być jednak zgo!a inne równiezú w zalezúności od tego, w jakim okresie historycznym poddaje sieþ jaþ ocenie i na jakie jej cechy konstytutywne k!adzie sieþ nacisk. Dla zúyjaþcego w dobie republiki Cycerona wolność obywateli mog!a być ograniczona przez trudny dosteþp do piastowania stanowisk państwowych, dla Tacyta zaś, zúyjaþcego w dobie dojrza!ego jedynow!adztwa, w okresie zaniku wielu urzeþdów charakterystycznych dla rzeczypospolitej, wolność mog!a juzú po prostu oznaczać dosteþp do tych samych  równych dla wszystkich Rzymian  praw przed saþdem. W podstawowym swym znaczeniu wolność zawsze jednak pozostawa!a przeciwieństwem zniewolenia w sensie fizycznym. Wolność taka by!a gwarancjaþ korzystania chociazú z czeþści praw obywatelskich82. 80 Ibidem, ks. I, 47. 81 Tacyt, Roczniki. Od zgonu boskiego Augusta, XII 2627, prze!. S. Hammer, w: L. Winniczuk (oprac.), S!owo jest cieniem czynu czyli starozúytni Grecy i Rzymianie o sobie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972. 82 Cyceron wychodzi! z za!ozúenia, izú utrata wolności osobistej przez obywatela nigdy nie mozúe nastaþpić bez jego zgody czy tezú świadomego czynu, który do takiej sytuacji prowadzi. Zob. szerzej B.W. Frier, The Rise of the Roman Jurists. Studies in Ciceros pro Caecina, Princeton University Press, Princeton 1985, s. 100101. 58 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa Podobnie jak w przypadku starozúytnych Aten, kwestieþ wolności warto równiezú postrzegać przez pryzmat niezalezúności jednostki wzgleþdem państwa czy tezú mozúliwości swobodnego wyrazúania indywidualnego osaþdu. Zagadnienie to nurtowa!o B. Constanta83, który traktujaþc wolność rzymskaþ niemal na równi z wolnościaþ greckaþ, twierdzi!, izú w Rzymie cenzorzy uwazúnym okiem śledzaþ zúycie rodziny. Prawa rzaþdzaþ obyczajami, a poniewazú obyczaje dotyczaþ wszystkiego, nie ma niczego, o czym by prawa nie stanowi!y. Wspó!cześnie juzú C. Nicolet84 celnie konstatuje, na czym polega!o ograniczenie wolności politycznej obywateli starozúytnego Rzymu: lud nie ma tezú swobody wypowiedzi. Zwyk!y obywatel nie wybiera kwestii, w jakiej jest zapytywany i, co wieþcej, nie deliberuje. (...) Lud i indywidualny obywatel odpowiadajaþ jedynie («tak» lub «nie») na postawione mu pytanie. Przytoczone tu poglaþdy w zasadzie nie przeczaþ s!uszności cyceronowskiej koncepcji wiaþzania wolności z równościaþ dosteþpu do praw. Za kwintesencjeþ rozpatrywanej kwestii mozúe pos!uzúyć maksyma legum servi esse debemus, ut liberi esse possimus85. Obywatele Rzymu byli bowiem poniekaþd zmuszeni do rezygnacji z pewnej dozy wolności osobistej na rzecz szeroko rozumianego dobra wspólnego, na strazúy którego sta! rozbudowany system prawny. Opokaþ zwiaþzku obywateli by!y w pismach Cycerona przede wszystkim instytucje publiczne, które z za!ozúenia stać mia!y na strazúy państwa prawa. Sprawiedliwa w!adza państwowa mia!a sieþ cieszyć pe!nym pos!uchem u obywateli. Niepos!uszni podlegali karom, zarazem jednak kazúdemu obywatelowi przys!ugiwa! przywilej odwo!ywania sieþ od zasaþdzanych wyroków86. Pieczeþ nad obywatelami sprawowali urzeþdnicy. Mieli oni z najwieþkszaþ starannościaþ wykonywać powierzone im zadania. We wspólnocie panowa! porzaþdek prawny, w zgodzie z którym obywatel wype!nia! z zaangazúowaniem swe obywatelskie powinności. Zamys! ten znalaz! potwierdzenie u Epikteta87, który wychodzi! z za!ozúenia, izú czy sieþ jest monarchaþ, zúebrakiem, czy po prostu szarym obywatelem, trzeba po mistrzowsku swaþ roleþ odgrywać. Obraz moralnego obywatela rzymskiego bodajzúe najpe!niej nakreśli! cesarz Marek Aureliusz, zwany filozofem na tronie. Imperator poucza! obywatela cesarstwa w sposób nasteþpujaþcy: dbaj o to jako Rzymianin i jako meþzúczyzna, byś, co masz w!aśnie pod reþkaþ, to za!atwi! z pe!naþ, a nieudanaþ godnościaþ i mi!ościaþ, i swobodaþ, i zachowaniem sprawiedliwości88. W mniemaniu w!adcy wszystkie dzia!ania obywatela stanowi!y dope!nienie zúycia 83 B. Constant, O wolności starozúytnych i nowozúytnych, prze!. Z. Kosno, Arka 1992, nr 42, s. 74. 84 C. Nicolet, Obywatel, polityk, prze!. P. Bravo, w: A. Giardina (red.), Cz!owiek Rzymu, Volumen, Warszawa 1997, s. 48. 85 Marcus Tullius Cicero, Pro Cluentio, 53, 146, w: Z. Landowski, K. Woś, S!ownik cytatów !acińskich, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 286287. 86 Por. Marcus Tullius Cicero, O prawach, ks. III, 6, w: idem, O państwie. O prawach..., op. cit. 87 Epiktet, Encheiridion, 17, prze!. L. Joachimowicz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997. 88 Marek Aureliusz, Rozmyślania, ks. II. 5, prze!. M. Reiter, PIW, Warszawa 1997. 592. Obywatelstwo imperium rzymskiego spo!ecznego89. Ogó! obywateli posiada! zbiorowy rozsaþdek90. Przestrzeganie prawa, w którego tworzeniu uczestniczy!a ca!a spo!eczność obywatelska, mia!o być gwarancjaþ rozwoju państwa. Dobrobyt państwa opiera! sieþ nadto na zgodzie obywateli, tak jak w starej sentencji concordia civium murus urbium. Rzym czasów Marka Aureliusza stanowi niemal doskona!aþ ilustracjeþ dla ustroju kreślonego przez Cycerona. Sprawiedliwy w!adca, za jakiego uznawano niemal dwa wieki późniejszego Cyceronowi cesarza, jawi sieþ odbiciem dobrego dla obywateli monarchy z pism myśliciela. Warto przy tym zwrócić uwageþ na fakt, izú najw!aściwszym ustrojem dla państwa rzymskiego by!a wed!ug Cycerona monarchia, która czerpa!a nauki z rozwiaþzań demokracji i arystokracji. W państwie o ustroju monarchicznym świat!y w!adca rzaþdzi! maþdrze i sprawiedliwie, zaś naczelnym celem wszystkich jego decyzji mia!o być zapewnienie obywatelom pomyślności91. Monarcha posiada! status pierwszego pośród obywateli. Z innymi cz!onkami wspólnoty obywatelskiej kszta!towa!, za pomocaþ prawa i obyczajów, sprawiedliwe państwo. Bardziej aktywni czy tezú przedniejsi obywatele mieli w tym ustroju dosteþp do udzia!u w rzaþdzeniu, jednak rozstrzyganie wielu spraw państwowych pozostawione by!o woli ca!ej wspólnoty obywatelskiej. Stan ten charakteryzowa! sieþ trwa!ościaþ i opiera! na autentycznym poczuciu równości, zaś monarcha lepiej móg! w!adać swym państwem, gdy do poteþgi jednow!adztwa przy!aþczy sieþ powaga wszystkich najlepszych obywateli92. Cycerońska koncepcja wzorowego państwa stanowi!a wreþcz idealny przepis na trwa!ość zwiaþzku obywatelskiego i dobrobyt obywateli w ramach porzaþdku prawnego opartego na równości i wolności. 2.7. Rzymski wk3ad w rozwój idei obywatelstwa Obywatelstwo rzymskie przeby!o d!ugaþ drogeþ rozwoju od ekskluzywnego statusu prawnego mieszkańców nadtybrzańskiej osady, poprzez  si!aþ wywalczone  obywatelstwo ca!ej Italii, azú do powszechnego obywatelstwa imperium. W procesie swej ewolucji obywatelstwo Rzymu określa!o stanowisko cz!owieka w państwie rózúnym pod wzgleþdem etnicznym, terytorialnym i ustrojowym. Azú do momentu ca!kowitego upowszechnienia mia!o ono silne znaczenie nobilitujaþce, charakter przywileju wyraźnie odrózúniajaþcego beneficjentów praw od tych, którzy pozostawali prawnie upośledzeni. Podobnie jak w greckiej polis, rzymskie obywatelstwo mog!o być pe!ne, a zatem zawierać (istotne zw!aszcza w okresie wczesnej republiki) prawa polityczne, baþdź niepe!ne  z ograniczonymi w przypadku Rzymu  prawami prywatnymi. Rózúnica mieþdzy dwoma 89 Ibidem, ks. IX. 23. 90 Por. ibidem, ks. IV. 4. 91 Sprawiedliwy i dobry monarcha mia! z za!ozúenia zawsze reprezentować interes ogó!u obywateli. Zob. szerzej Marcus Tullius Cicero, The Offices, prze!. T. Cockman, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994, s. 4850. 92 Marcus Tullius Cicero, O państwie, ks. I, 69 i ks. II, 15, op. cit. 60 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa rodzajami statusu rozmywa!a sieþ w praktyce wraz ze zmianaþ ustrojowego status quo. Od momentu objeþcia prawami obywatelstwa wszystkich Italików instytucje demokratyczne w państwie traci!y na znaczeniu, a t!umne zgromadzenia ludowe nie by!y juzú bynajmniej arenaþ demokracji bezpośredniej. T. Zieliński93 pisa! o tym procesie: demokracja rzymska (...) sta!a sieþ zupe!naþ fikcjaþ. Wraz z konstytuowaniem wielkiej wspólnoty obywatelskiej prawa polityczne faktycznie przestawa!y stanowić istotnaþ treść obywatelskiego statusu, zaś kwintesencjaþ obywatelstwa stawa!a sieþ przynalezúności do ścis!ego, niemal perfekcyjnego systemu równych praw. Wspólnota obywatelska by!a zatem wspólnotaþ praw, która dok!adnie regulowa!a wszelkie aspekty zúycia obywateli: sprawy rodzinne, majaþtkowe, gospodarcze i inne. Państwo jawi!o sieþ swoistym stowarzyszeniem-protektorem, który stoi na strazúy respektowania praw i nak!ada cieþzúar obowiaþzków. Polityka zaś stawa!a sieþ zawodem i domenaþ wybranych. By!a to prawid!owość pozostajaþca w wyraźnej sprzeczności z ateńskim modelem obywatelstwa, w którym prawa polityczne mia!y wymiar podstawowy. Rzymski wzorzec obywatelstwa zasadniczo jednak wzbogaca! wzorzec ateński. Pierwsza z innowacji polega!a w!aśnie na tym, izú poczaþwszy od starozúytnego Rzymu obywatelstwo zaczeþ!o sieþ bardziej odnosić do równej ochrony jednostek przez prawo anizúeli do ich aktywnego uczestnictwa w stanowieniu i wdrazúaniu porzaþdku prawnego w państwie. W starozúytnej Grecji obywatelstwo kreowa!o raczej pewien sposób zúycia czy nawet stawa!o sieþ profesjaþ, tymczasem w Rzymie pozostawa!o przede wszystkim szeroko rozbudowanym stanem prawnym94. Po drugie, obywatelstwo polis obejmowa!o niemal wy!aþcznie spo!eczność miejskaþ, zaś rozwinieþty model rzymski promowa! obywatelstwo ponadnarodowe, wieloetniczne, z czasem  prawdziwie kosmopolityczne. Wynika staþd bezpośrednio trzecie novum  Rzymianie znali i stosowali przejściowo instytucjeþ podwójnego obywatelstwa, gdzie obywatel by! lojalny wobec miasta swego urodzenia, a zatem macierzystej spo!eczności, a zarazem wobec tworu nadrzeþdnego, którym by!o ca!e imperium95. Rzymskie wzbogacenie idei obywatelstwa polega!o równiezú na stosowaniu na skaleþ masowaþ praktyki nadań kolektywnych, tj. obdarowywania obywatelstwem ca!ych zbiorowości. Obywatelstwo nie by!o w tym sensie uzúywane li tylko jako nagroda za lojalność, wieþcej  stanowi!o narzeþdzie polityczne. Podczas gdy ateńska polis poprzez prawo obywatelstwa zaznacza!a granice swej odreþbności i poniekaþd dystansowa!a sieþ od innych spo- !eczności, Rzym nada! obywatelstwu nowaþ dynamikeþ  wykorzysta! je jako instrument wzrostu poza, wciaþzú wyznaczane, nowe granice. W konsekwencji 93 T. Zieliński, Rzymska rzeczpospolita, op. cit., s. 393. 94 Por. C. Nicolet, Obywatel, polityk, op. cit., s. 32. 95 Por. P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 9. 612. Obywatelstwo imperium rzymskiego obywatelstwo rzymskie sta!o sieþ czynnikiem wzmacniajaþcym romanizacjeþ, środkiem konsolidujaþcym w!adzeþ nad ludnościaþ obszernego terytorialnie imperium. Rzymianie pozwolili równiezú na wewneþtrzny przyrost beneficjentów praw obywatelskich  w drodze automatycznego czynienia obywatelami wyzwolonych niewolników. Pozostawali oni prawnie upośledzeni w stosunku do wolno urodzonych, ale jednak mieli dosteþp do obywatelstwa. W Atenach by!y niewolnik pozostawa! jedynie wyzwoleńcem pozbawionym ogó!u praw obywatelskich. M.H. Hansen96 nazwa! teþ rózúniceþ g!eþbokaþ przepaściaþ mieþdzy greckimi miastami-państwami a Rzymem. Obywatelstwo rzymskie by!o zawsze otwarte na zmiany, mia!o charakter prawdziwie ekstensywny. Poczaþwszy od III wieku n.e. posiadanie obywatelstwa wiaþza!o sieþ w Rzymie nie tyle z pochodzeniem czy statusem spo!ecznym, ile przede wszystkim z miejscem zamieszkania. Obok stanu wolności domicyl sta! sieþ expressis verbis podstawowaþ determinantaþ cz!onkostwa we wspólnocie obywatelskiej. Wraz ze zmierzchem cesarstwa rzymskiego i faktycznym przejeþciem jego roli przez Bizancjum zanik!a ostatecznie nie tylko ca!a treść polityczna obywatelstwa, ale wreþcz wieþkszość szeroko rozumianych praw publicznych obywateli. Celnie ujaþ! to F. Koneczny97 twierdzaþc, izú w bizantyjskiej cywilizacji spo!eczeństwo nie ma g!osu w sprawach publicznych; w!adza państwa centralizuje sobie wszystko. Pozosta!y prawa prywatne, przejrzyście uporzaþdkowane w latach 528534 n.e. przez kodyfikacjeþ justyniańskaþ. W realiach rozbudowanej do granic mozúliwości biurokracji oraz etatyzmu ich zabezpieczenie nie zawsze jednak by!o tak pe!ne jak w Rzymie. Bizancjum sta!o sieþ organizmem ca!kowicie autokratycznym, gdzie, jak pisa! G. Jellinek98, absolutyzm państwowy najwyzúszy świeþci! tryumf. Kiedy zaś wszechw!adza jedynow!adców sieþgneþ!a zenitu, zalezúność jednostek uczyni!a z rzymskich obywateli bizantyjskich poddanych. 96 M.H. Hansen, Demokracja ateńska w czasach Demostenesa. Struktura, zasady i ideologia, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999, s. 105106. 97 F. Koneczny, Państwo i prawo w cywilizacji !acińskiej, Wydawnictwo Antyk Marcin Dybowski, Komorów 1997, s. 59. 98 G. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, ks. II: Nauka o państwie z punktu widzenia spo!ecznego, prze!. M. Balsigierowa, M. Przedborski, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1924, s. 180. 62 Czêoeae I. Staro¿ytne pierwowzory obywatelstwa CZEþŚĆ II ŚREDNIOWIECZNE I WCZESNONOWOZúYTNE WZORCE OBYWATELSTWA

. OBYWATELSTWO MIEJSKIE W WIEKACH ŚREDNICH 1.1. Recepcja pojêae rzymskich Rozwój swobód miejskich w wiekach średnich doprowadzi! do uzyskania przez miasto statusu suwerennego organizmu o formalnej autonomii wpierw wobec feuda!ów, a nasteþpnie  przejściowo  w stosunku do w!adzy państwowej. Niezalezúne mieszczaństwo ukonstytuowa!o prawo obywatelstwa miejskiego (ius civile, ius civilis), które implikowa!o, kto mozúe być uznany za pe!noprawnego cz!onka municypalnej spo!eczności. Obywatelstwo miejskie by!o zbiorem wielu rózúnych praw (wolności), którymi dysponowanie obwarowane zosta!o szeregiem obowiaþzków. Niemal kazúdy posiadacz status civitatis móg! pierwotnie aktywnie wp!ywać na bieg spraw wspólnoty, a zatem czynnie uczestniczyć w sprawach publicznych miasta. Obywatelstwo miejskie nie dawa!o jednak swoim depozytariuszom prawa do decydowania o losach kraju, by!o zatem ograniczone, wedle sformu!owania G.G. Coultona1, do maleńkiego jaþdra spo!eczności i mia!o charakter li tylko lokalny. Rady miejskie posiada!y przy tym niekiedy pewien wp!yw na sprawy państwowe. Obywatelstwo miasta średniowiecznego mia!o charakter patriarchalny. W cywilizacji meþzúczyzn, jak trafnie nazwa! spo!eczeństwo średniowieczne A. Guriewicz2, kobieta pe!ni!a g!ównie funkcjeþ matki i zúony, nie zaś beneficjenta wolności miejskich. Mimo to czeþść kobiet nalezúa!a do cechów rzemieślniczych lub innych stowarzyszeń, które wp!ywa!y w pewien sposób na charakter praw obywatelskich. Pojeþcie obywatel (civis) odzúy!o w dobie średniowiecza dzieþki recepcji nazewnictwa rzymskiego. Mianem civitates określano miasta3, pierwotnie wy!aþcznie wieþksze grody, g!ównie ksiaþzúeþce lub katedralne. Civitas jako wspólnota miejska sta!a sieþ w sensie formalnym pojeþciem lokalnym, od którego  odwrotnie nizú w starozúytnym Rzymie  bra! swoje nowe wcielenie termin civis, a jego kolejne ods!ony powstawa!y na gruncie rodzaþcych sieþ jeþzyków narodowych4. Z t!umaczenia !acińskiego civis wzieþ!y sieþ zatem (prawdopodobnie poczaþwszy juzú co najmniej od XIII wieku) pojeþcia synonimiczne 1 G.G. Coulton, Panorama średniowiecznej Anglii, prze!. T. Szafar, PIW, Warszawa 1976, s. 297. 2 A. Guriewicz, Kultura i spo!eczeństwo średniowiecznej Europy. Exempla XIII wieku, prze!. Z. Dobrzyniecki, Volumen, Warszawa 1997, s. 197. 3 Mniejsze osady zwano, zw!aszcza w źród!ach oficjalnych, oppida. 4 G. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, ks. II: Nauka o państwie z punktu widzenia spo!ecznego, prze!. M. Balsigierowa, M. Przedborski, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1924, s. 45.  hiszpańskie ciudadano, prowansalskie ciutadan, francuskie citeien i citeain (wspó!cześnie citoyen), anglo-normańskie citesein i citezein, i w końcu angielskie citisein i citizein (wspó!cześnie citizen) oraz w!oskie cittadano (obecnie cittadino)5. 1.2. Narodziny oeredniowiecznego miasta i jego autonomii Obywatelstwo miejskie powsta!o w warunkach monarchii stanowej. Uwazúa sieþ, izú ustrój ten przyjaþ! sieþ w Europie w wieku XIII i trwa! przez kilka kolejnych stuleci6. Monarchia stanowa wyros!a na gruzach monarchii wczesnofeudalnej, charakteryzujaþcej sieþ silnymi rzaþdami monarszymi, i w nasteþpstwie rozdrobnienia feudalnego. Rozdrobnienie feudalne wzmacnia!o roleþ wielkich w!aścicieli ziemskich i prowadzi!o zarazem do licznych wojen oraz ogólnego regresu gospodarczego. Nowy ustrój by! odpowiedziaþ na potrzebeþ chwili  oznacza! scalenie państwa oraz stworzenie !adu wewneþtrznego z ograniczonym (w rózúnym stopniu) jedynow!adztwem monarchy jako wykonawcy praw. Osobliwościaþ ustroju monarchii stanowej by!o formalne wyodreþbnienie zamknieþtych grup spo!ecznych określanych mianem stanów. Stany tworzy!y porzaþdek rzeczy, w którym poszczególne sfery posiada!y ściśle określone prawa i obowiaþzki7. Hierarchicznie uporzaþdkowane spo!eczeństwo dzieli!o sieþ na stany uprzywilejowane  szlachteþ (do której nalezúeli przede wszystkim cz!onkowie rodów rycerskich i w!aścicieli majaþtków ziemskich, a zatem feuda!owie świeccy) oraz duchowieństwo, a takzúe obejmowa!o tzw. stan trzeci, który z poczaþtku skupia! zarówno miejskich kupców czy rzemieślników, jak i poddańczych ch!opów. Wraz z ugruntowaniem sieþ autonomii miast i wzrostem ich roli gospodarczej funkcjeþ stanu trzeciego w państwie przejeþ!o w zasadzie samo mieszczaństwo. Ch!opów zaś zaczeþto traktować jako stan odreþbny, lub tezú w ogóle usunieþto poza obreþb systemu stanowego8. 5 Zob. E. Klein, A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language (Dealing with the Origin of Words and their Sense Development thus Illustrating the History of Civilization and Culture), t. I, Elsevier Publishing, Amsterdam 1966, s. 293; C.T. Onions (red.), The Oxford Dictionary of English Etymology, Clarendon Press, Oxford 1966, s. 178; E. Partridge, Origins. A Short Etymological Dictionary of Modern English, Routledge and Kegan Paul, London 1966, s. 101 oraz W.W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, Clarendon Press, Oxford 1968, s. 111. 6 W poszczególnych krajach Europy Zachodniej epoka monarchii stanowej dobieg!a końca w rózúnym okresie, w Anglii i Francji trwa!a niemal do końca XV wieku, zaś w niektórych państwach niemieckich nawet do wieku XIX. Zob. szerzej E. Klein, Powszechna historia państwa i prawa, cz. I, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1996, s. 148. 7 Zob. J. Huizinga, Jesień średniowiecza, prze!. T. Brzostowski, PIW, Warszawa 1961, s. 8081. 8 Zdobycie wyzúszej pozycji spo!ecznej przez mieszczaństwo traktowane mozúe być jako kres trójdzielnej hierarchii spo!ecznej w średniowieczu. Zob. J. Baszkiewicz, Myśl polityczna wieków średnich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998, s. 23. 66 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa W istniejaþcym w ustroju stanowym status quo monarcha pozbawiony by! niepodzielnej w!adzy, a do udzia!u w niej pretendowa!y zainteresowane g!ównie obronaþ w!asnych interesów stany uprzywilejowane9. Szlachta pragneþ!a petryfikacji feudalnego porzaþdku poddańczego, w którym zalezúność osobista ch!opa od w!aściciela ziemi przynosi!a jej niebagatelne korzyści, a takzúe oczekiwa!a zmniejszania obciaþzúeń fiskalnych i obowiaþzków obronnych wobec państwa i w!adzy centralnej. Duchowieństwo natomiast daþzúy!o do ściślejszego powiaþzania religii z państwem i poszerzania dóbr kościelnych objeþtych immunitetem. Partykularne korzyści bra!y z pozoru góreþ nad pozúytkiem państwa jako ca!ości. Ogólnie jednak ustrój monarchii stanowej by! swoistym kompromisem mieþdzy g!ównymi grupami interesów i determinowa! stabilizacjeþ wewneþtrznaþ w państwie. Sytuacja ta wp!ywa!a z kolei istotnie na ozúywienie gospodarcze i wzrost znaczenia miast. Miasta jako ośrodki kszta!towania sieþ koncepcji obywatelstwa odegra!y roleþ pierwszoplanowaþ juzú w starozúytności. Po upadku cywilizacji rzymskiej Europa Zachodnia przezúywa!a jednak pierwotnie okres dezurbanizacji10. Rozwój obywatelstwa w średniowieczu zwiaþzany by! zatem z powstaniem nowych skupisk miejskich. Charakterystycznaþ dla wczesnego średniowiecza formaþ osady by!y wioski i niewielkie osiedla rzemieślniczo-kupieckie, które rozwija!y sieþ czeþsto przy warownych siedzibach mozúnych seniorów. Wieþksze skupiska ludzkie zaczeþ!y sieþ tworzyć zapewne w IX wieku. S!usznie J. Rossiaud11 nazywa! średniowieczne miasta cmentarzyskami świata wiejskiego. Przes!anki powstania miast oraz ich usytuowania w konkretnych miejscach by!y przy tym bardzo rózúne. Podstawowe czynniki miastotwórcze wiaþza!y sieþ ze wspomnianaþ stabilizacjaþ państwa  ograniczonymi dzia!aniami wojennymi, wzrastajaþcaþ liczbaþ ludności, rozwojem gospodarczym. Istotne znaczenie przy lokalizacji miast mia!y czynniki naturalne, którym towarzyszy!y zwykle takie okoliczności jak: istnienie lokalnych targów, saþsiedztwo grodów, majaþtków feudalnych, dworów czy siedziby w!adz kościelnych, bliskość dróg i ich skrzyzúowań, mostów czy przystani12. Miejsca majaþce wymienione walory 9 Istotny wyjaþtek stanowi!y średniowieczne Niderlandy. Zob. J. Balicki, M. Bogucka, Historia Holandii, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1989, s. 50, gdzie czytamy: W wielu wypadkach bogate, silne miasta od poczaþtku zdobywajaþ tu wieþkszy wp!yw na rzaþdy nizú szlachta. Ten rys rozwoju Niderlandów, niespotykany w innych krajach Europy, pog!eþbić sieþ mia! jeszcze w toku XV w. 10 Zob. K. Modzelewski, Spo!eczeństwo i gospodarka, w: E. Tabaczyńska (red.), Italia, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1980, s. 215. 11 J. Rossiaud, Mieszczanin i zúycie w mieście, prze!. M. Radozúycka-Paoletti, w: J. Le Goff (red.), Cz!owiek średniowiecza, Volumen, Warszawa 2000, s. 180. 12 Bogate zestawienie czynników miastotwórczych przytacza B. Zientara (Historia powszechna średniowiecza, Wydawnictwo Trio, Warszawa 1996, zw!aszcza s. 177179). Zestawienie teorii powstania miast prezentuje H. Samsonowicz (Zúycie miasta średniowiecznego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, zw!aszcza s. 1217). Na temat wczesnośredniowiecznych miast w!oskich, które powsta!y dzieþki spuściźnie rzymskiej, pisze C. Wickham (Early Medieval Italy: Central Power and Local Society 4001000, Macmillan, London 1981, s. 8082). Autor ten podejmuje równiezú próbeþ prawnego zdefiniowania miasta średniowiecznego. 671. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich ściaþga!y nowych przybyszów o rózúnych uzdolnieniach. Zysk by! obopólny  osady bowiem ros!y w si!eþ i pog!eþbia!y swojaþ samowystarczalność ekonomicznaþ, dla nowych mieszkańców zaś stawa!y sieþ rynkiem pracy. Si!eþ napeþdowaþ tworzaþcych sieþ miast stanowili pierwotnie zw!aszcza kupcy, rzemieślnicy, szynkarze i inni us!ugodawcy, bogacaþcy sieþ pracaþ i handlem na jarmarkach oraz w senioralnych w!ościach i obronnych grodziskach13. Ludność ta pragneþ!a wieþkszej suwerenności ekonomicznej i emancypacji spod w!adzy feuda!ów. Pierwotnie miasto nie posiada!o jednak zúadnej samodzielności w sensie politycznym. Jego podleg!ość wzgleþdem feudalnego seniora, biskupa, ksieþcia czy króla oznacza!a konieczność p!acenia pokaźnych danin. K. Pomian14 zwraca uwageþ, izú rozwój handlu w średniowieczu sta! sieþ podstawowaþ przyczynaþ nieuchronności konfliktu mieþdzy feuda!ami a mieszczanami. Kość niezgody stanowi!a kontrola nad zyskami, które wzrasta!y wprost proporcjonalnie do rozkwitu miast. Specyficznaþ kategorieþ cz!onków spo!eczności miejskiej stanowili wspomniani juzú kupcy. Rekrutowali sieþ oni czeþsto z grona osób, które zerwa!y z zalezúnościaþ feudalnaþ i porzuciwszy ziemieþ, zajeþ!y sieþ weþdrownaþ wymianaþ towarów, aby z czasem osiaþść w konkretnym miejscu15. Ludzie ci nadal jednak prowadzili podrózúny tryb zúycia, staþd tezú niejednokrotnie określano ich w miastach mianem gości. Mobilność osób trudniaþcych sieþ handlem nie dawa!a sieþ !atwo podporzaþdkować kontroli lokalnych wielmozúów. Kupcy potrzebowali dla swej profesji protektoratu ponadlokalnego i z czasem objeþci zostali przez monarchów specjalnymi przywilejami handlowymi (ius mercatorum). Uprawnienia te sta!y sieþ w zasadzie zwiastunem autonomii miast. Coraz bogatsi mieszkańcy prosperujaþcych ośrodków miejskich odczuwali potrzebeþ prawnego zabezpieczenia swojej wolności osobistej oraz zgromadzonego majaþtku, co da!o asumpt do powstania ruchu komunalnego16, który dogodnie rozwija! sieþ w warunkach policentryzmu politycznego. Oswobadzanie sieþ miast spod w!adzy senioralnej by!o bowiem czeþsto elementem rywalizacji 13 C. Dawson (Tworzenie sieþ Europy, prze!. J.W. Zielińska, PAX, Warszawa 2000, s. 266267) dowodzi, izú pierwsze miasta średniowieczne by!y przede wszystkim ośrodkami sakralnymi, nie zaś organizmami o charakterze handlowym czy politycznym. M. Banniard (Wczesne średniowiecze na Zachodzie, prze!. A. Kuryś, Volumen, Warszawa 1998, s. 119) wyrazúa poglaþd, izú podstawowym spoiwem pierwotnej średniowiecznej spo!eczności miejskiej by!a osoba biskupa. 14 K. Pomian, Europa i jej narody, prze!. M. Szpakowska, PIW, Warszawa 1992, s. 32. 15 Na temat roli kupców w rozwoju miast i obywatelstwa miejskiego zob. szerzej M. Waþsowicz, Od privi leges do Karty Komuny. Z dziejów przywileju w średniowiecznej Europie, Czasopismo Prawno-Historyczne 1999, nr 12, s. 8791. 16 Ruch komunalny wysteþpowa! pod has!ami wolność (libertas) i pokój (pax, communia pro pace). Poczaþtki ruchu komunalnego datujaþ sieþ na prze!om XI i XII wieku i saþ zwiaþzane z miastami pó!nocnej Francji oraz W!och. Zob. szerzej J. Baszkiewicz, Powszechna historia państwa i prawa, t. I: Starozúytność i wieki średnie, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1974, s. 166 oraz O.G. Oexle, Gildie i komuny. O powstaniu zwiaþzków i gmin jako podstawowych form wspó!zúycia w Europie, prze!. J. Tandecki, w: O.G. Oexle, Spo!eczeństwo średniowiecza: mentalność  grupy spo!eczne  formy zúycia, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 2000, s. 99, 102 i n. Oexle rozpatruje równiezú antytezeþ, zgodnie z któraþ komuna by!a zjawiskiem wczesnośredniowiecznym, powsta!a jeszcze przed wiekiem XI i pierwotnie narodzi!a sieþ na wsi. 68 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa mieþdzy zainteresowanym os!abieniem samow!adztwa szlachty monarchaþ a feuda!ami17. Sprzysieþzúonaþ komuneþ miejskaþ mozúna określić mianem solidarnej wspólnoty interesów mieszczan18. Wspólnota ta stawia!a sobie za cel wykupienie sieþ spod w!adzy pana feudalnego lub biskupa lub po prostu powściaþgnieþcie ich samowoli. W przypadku niepowodzenia ugody odwo!ywano sieþ do w!adzy królewskiej lub wszczynano powstania19. Summa summarum ruch emancypacyjny prowadzi! do uzyskania przez miasto przywileju miejskiego (statutu, karty miejskiej), który formalnie i w formie pisemnej określa! prawa oraz obowiaþzki mieszczan wobec w!adzy zwierzchniej20. Dokument ten szeroko regulowa! sprawy zwiaþzane z samorzaþdem administracyjnym, saþdowym i gospodarczym miasta, jego opodatkowaniem, powinnościami obronnymi, strazúaþ miejskaþ oraz w!asnościaþ ziemskaþ terenów podmiejskich, a takzúe, co niezwykle istotne, gwarantowa! wolność osobistaþ mieszczan. Przyznana statutem samorzaþdność nie powsta!a jednak w pe!nej swej formie z dnia na dzień, lecz ewoluowa!a, wykszta!cajaþc specyficzny dla kazúdego miasta z osobna ustrój miejski. Zasady prawne określajaþce sposób funkcjonowania autonomicznego miasta pozostawa!y przy tym odmienne w rózúnych czeþściach Europy. Zwykle jednak w ramach jednego państwa dochodzi!o do wielokrotnego odtwarzania podobnego modelu ustrojowego21, który by! tezú zapozúyczany i modyfikowany w niektórych regionach krajów ościennych22. 17 J.N. Claster (The Medieval Experience 3001400, New York University Press, New York 1982, s. 243) prezentuje popularny poglaþd, izú znaczna czeþść miast europejskich (zw!aszcza niemieckich i pó!nocnofrancuskich) znalaz!a w swej walce o uniezalezúnienie sieþ od w!adzy feuda!ów silnego sprzymierzeńca w instytucji centralnej w!adzy monarszej. Taki sojusz z monarchaþ by!, zdaniem Clastera, czeþsto obustronnie korzystny, jednak czasami miasta poniewczasie odkrywa!y, izú jeden rodzaj kontroli zamieni!y w zasadzie na inny. 18 L. Martines (Political conflict in the Italian city states, w: R. Barker (red.), Studies in Opposition, Macmillan, London 1971, s. 82 i 87) podkreśla przy tym, izú pomimo daleko idaþcej wspólnoty interesów cz!onków komuny nigdy nie by!o w niej równości. 19 Dobry przyk!ad stanowi w tym wzgleþdzie Flandria. Zob. szerzej J. Balicki, M. Bogucka, Historia Holandii, op. cit., s. 3132. 20 Na temat genezy ius statuendi zob. szerzej K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2001, s. 60 i 63. 21 Dobrze znanym przyk!adem praw matczynych (Mutterrecht) jest prawo magdeburskie. Zob. szerzej B. Lesiński, W. Rozwadowski, Historia prawa saþdowego. Zarys wyk!adu, Wydawnictwo ars boni et aequi, Poznań 1992, s. 48, tamzúe równiezú o miastach filialnych (Tochterstädte). 22 Podstawowy wzorzec ustrojowy stanowi!y miasta w!oskie (communia, communitates, universitates), które dzieþki wzmozúonej rywalizacji mieþdzy w!adzaþ cesarskaþ a papiestwem w wieþkszości usamodzielni!y sieþ relatywnie wcześnie, bo juzú w XI wieku (szerokie podstawy autonomii miast w!oskich stworzy! jednak dopiero pokój w Konstancji w 1183 roku). Instytucje samorzaþdowe miast w!oskich wzorowa!y sieþ na rozwiaþzaniach rzymskich, staþd tezú obecność ogólnego zgromadzenia (consilium, parlamento, arengo) obywateli (które z czasem przybra!o formeþ wybieralnej, oligarchicznej w swym sk!adzie rady), a takzúe urzeþdników municypalnych (nazywanych konsulami), których w!adza zastaþpiona zosta!a później rzaþdami naczelnika komuny, tj. podesty (na temat wp!ywu tradycji rzymskiej na rozwój instytucji municypalnych zob. szerzej I. Malinowska-Kwiatkowska, Parlamenty stanowe a zgromadzenia miejskie w średniowiecznej Italii, Czasopismo Prawno-Historyczne 1973, nr 2, s. 2530, tamzúe równiezú o cenzusach wyborczych). W XIV i XV wieku wiele komun miejskich pó!nocnej i środkowej Italii przesz!o transformacjeþ ustrojowaþ w kierunku signorii. W jej wyniku podesta uzyskiwa!, zazwyczaj w drodze przewrotu, nieograniczonaþ w!adzeþ jako signore del comune 691. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich Pomimo istnienia rózúnorodnych modeli ustrojowych cechaþ wspólnaþ wieþkszości miast zachodnioeuropejskich by!a ich mniej lub bardziej rozbudowana autonomia. T. Manteuffel23 zdefiniowa! autonomieþ miejskaþ jako mozúliwość samodzielnego zarzaþdzania swoimi sprawami za pośrednictwem w!asnych, przez siebie powo!anych w!adz. Z definicji tej wynika, zúe w!adze miejskie wybierano suwerennaþ decyzjaþ ludności miasta24. Wybór municypalnych w!odarzy by! jednak prawem tylko czeþści jego mieszkańców. 1.3. Kryteria posiadania obywatelstwa miasta Miasta średniowiecznej Europy Zachodniej rózúni!y sieþ od siebie pod wieloma wzgleþdami, stanowi!y jednak przy tym podobne do siebie wspólnoty obywatelskie, które z poczaþtku obejmowa!y zazwyczaj ogó! wolnych mieszkańców. Wolność osobistaþ mieszczan nalezúy z pewnościaþ uznać za warunek sine qua non posiadania obywatelstwa. Status libertatis mieszkańców miasta stanowi! zaprzeczenie stanu poddaństwa (gruntowego, saþdowego i osobistego), czyli w zasadzie quasi-niewolnictwa25  zwiaþzanej z zakazem opuszczania ziemi zalezúności od pana feudalnego, która polega!a na obowiaþzku świadczenia bezp!atnej pracy na jego gruncie. Pierwotnie status civitatis nie by! trudny do uzyskania dla zbiegów pańszczyźnianych. Prawid!owość teþ oddaje s!ynna (zob. szerzej C.G. Mor, Od komuny do ksieþstwa. Zarys ewolucji ustrojowej W!och w średniowieczu, Czasopismo Prawno-Historyczne 1969, nr 1, s. 93102). W saþsiedniej Francji czeþść miast przyjeþ!a rozwiaþzania w!oskie i jako tzw. miasta konsularne wyznacza!a na zgromadzeniach mieszczańskich (a nasteþpnie na bardziej elitarnych zgromadzeniach notabli) urzeþdników konsularnych. W pó!nocnej Francji oraz we Flandrii w!adze municypalne tzw. miast komunalnych by!y natomiast rozwinieþciem saþdu !awniczego, staþd tezú !awnicy (wybierani przez zgromadzenia) byli równocześnie urzeþdnikami, a wraz ze stojaþcym na ich czele merem tworzyli tzw. !aweþ miejskaþ. W miastach niemieckich saþdownictwo i administracja pozostawa!y zazwyczaj rozdzielone. Zadania prawne sprawowa!a !awa miejska, w!adzeþ samorzaþdowaþ pe!ni!a zaś rada miejska, któraþ wzorowano na radach miast w!oskich. Rada wybiera!a urzeþdników na wzór konsulów oraz burmistrza, który pe!ni! funkcjeþ g!ównego w!odarza miasta. Stosunkowo późno i w kilku etapach nastaþpi!a natomiast emancypacja miast angielskich, gdzie jedynie wieþksze skupiska mieszczan od XIV wieku zaczeþ!y otrzymywać osobowość prawnaþ odpowiadajaþcaþ przywilejom miast kontynentalnych (por. M. Weber, The City, prze!. D. Martindale i G. Neuwirth, Collier Books, New York 1962, s. 112). Wcześniej juzú jednak niektóre z nich dzierzúawi!y podatki miejskie i uzyskiwa!y rózúne swobody. Pe!niejsze usamodzielnianie sieþ wieþkszych miast by!o zwiaþzane z powo!ywaniem w!asnych saþdów, a zatem i z uwalnianiem sieþ spod jurysdykcji saþdów hrabstw. Oddzielanie sieþ od dotychczasowych hrabstw powodowa!o konstytuowanie sieþ miast-hrabstw z burmistrzami i radami miejskimi oraz z omnipotentnymi szeryfami, którzy (jako urzeþdnicy mianowani zwykle przez króla) posiadali bardzo rozbudowane kompetencje. Angielskie rady miejskie liczy!y najwyzúej nieco ponad dwudziestu cz!onków i podobnie jak urzeþdy, od poczaþtku i jakby z za!ozúenia mia!y charakter elitarny (zob. H. Zins, Historia Anglii, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1995, s. 54 i 75). Natomiast na kontynencie wp!yw na w!adzeþ wraz z rozwojem miast i wzrostem ich zamozúności monopolizowany by! przez bogatsze warstwy mieszczan. 23 T. Manteuffel, Kultura Europy średniowiecznej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, s. 141. 24 H.J. Berman (Prawo i rewolucja. Kszta!towanie sieþ zachodniej tradycji prawnej, prze!. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 434) ujmuje to w sposób nasteþpujaþcy: miastami rzaþdzi!a waþska grupa ludzi wskazanych przez czo!owych mieszczan i wybranych przez wszystkich mieszkańców. 25 Por. M. Banniard, Wczesne średniowiecze na Zachodzie, op. cit., s. 135. 70 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa zasada powietrze miejskie czyni wolnym (Stadtluft macht frei)26. Powszechne jej stosowanie niemal w ca!ej Europie Zachodniej27 oznacza!o szybki przyrost ludności miast i tym samym wzmocnienie ich si!y wzgleþdem w!adz zwierzchnich. Dla zbieg!ych ch!opów powietrze miejskie stanowi!o zaś synonim oswobodzenia z pańszczyzny, które formalnie jednak mog!o nastaþpić dopiero po pewnym czasie. Zazwyczaj by! to jeden rok i jeden dzień zamieszkiwania w mieście28. Po spe!nieniu tego warunku gwarantowany przez miasto status wolności osobistej uzyskiwa!o sieþ zwykle w drodze procesu o uznanie wolności, w trakcie którego zainteresowany musia! przedstawić dowody i świadków swojego  odpowiednio d!ugiego  pobytu na terenie konkretnego miasta. Wraz z oficjalnym przyznaniem statusu wolności otrzymywa!o sieþ prawa obywatelskie. Pierwotnaþ formaþ nabycia obywatelstwa przez osoby stanu wolnego by! domicyl, a zatem sta!e zamieszkiwanie w mieście, jednakzúe nowelizowane statuty miejskie szybko przyjmowa!y za g!ównaþ zasadeþ urodzenie z rodziców obywateli (ius sanguinis) lub w ogóle urodzenie na terenie miasta (ius soli)29. Ciaþg!y nap!yw ludności wiejskiej do miast powodowa! z czasem ich niekontrolowany rozrost zarówno pod wzgleþdem demograficznym, jak i terytorialnym. Stan ten sprzyja! koncentrowaniu w!adzy municypalnej w reþkach starych obywateli. Konieczność ochrony i reglamentowania obywatelstwa t!umaczy P. Riesenberg30 oczywistym faktem, izú prawo obywatelstwa miejskiego implikowa!o konkretne korzyści. Autor ten upatruje podstaw kszta!tujaþcej sieþ dyskryminacji we wzroście wewnaþtrzmiejskiej rywalizacji oraz w !atwiejszym z czasem dosteþpie czeþści mieszczan do wykszta!cenia wyzúszego, którego posiadanie stawa!o sieþ jednym z filarów spo!ecznego zrózúnicowania31. W rózúnych miastach w rózúnym okresie pojawi! sieþ powszechny trend do zaostrzania wymogów zwiaþzanych nie tylko z uzyskaniem obywatelstwa, ale 26 Jej przeciwieństwo stanowi formu!a powietrze wiejskie czyni poddanym (Dorfluft macht eigen). 27 Zasada powietrze miejskie czyni wolnym zosta!a zapewne zastosowana po raz pierwszy w Hiszpanii w X wieku. Później nasteþpowa!a jej recepcja w innych krajach europejskich, zw!aszcza we Francji, Flandrii, Anglii i Niemczech. Być mozúe niezalezúnie od wp!ywów hiszpańskich regu!a ta pojawi!a sieþ we W!oszech, gdzie w XI wieku by!a juzú powszechnie stosowana. Pierwotnie oznacza!a ona uniezalezúnienie sieþ zbiega od pana pańszczyźnianego, ale jednocześnie wejście w stosunek zalezúności wobec w!aściciela miasta. Dopiero wraz z otrzymaniem przez miasto przywileju by!y zbieg otrzymywa! (wraz z innymi mieszkańcami miasta) w!aściwy status libertatis. Omawiana zasada mia!a zatem racjeþ bytu, jeszcze zanim powsta!a instytucja obywatelstwa miejskiego. Zob. szerzej I. Malinowska-Kwiatkowska, Gwarancje wolności w ustawodawstwie średniowiecznych miast w!oskich, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1980, s. 2433. 28 Znane saþ przypadki bezterminowego dzia!ania zasady oswobodzenia, kiedy prawo do wolności dzia!a!o automatycznie. Zob. szerzej ibidem, s. 2425 i 29. 29 D. Quaglioni, The legal definition of citizenship in the late middle ages, w: A. Molho, K. Raaflaub, J. Emlen (red.), City-States in Classical Antiquity and Medieval Italy: Athens and Rome, Florence and Venice, Wydawnictwo F. Steiner, Stuttgart 1991, s. 161. 30 P. Riesenberg, Citizenship in the Western Tradition: Plato to Rousseau, The University of North Carolina Press, Chapel HillLondon 1992, s. 116. 31 Ibidem, s. 107. 711. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich wreþcz z jego utrzymaniem. Niemal wszeþdzie podstawowym warunkiem korzystania z praw obywatelskich sta!o sieþ posiadanie w mieście majaþtku, przede wszystkim zaś w!asności nieruchomej32. Z. Sokolewicz33 zauwazúa, izú z nieruchomościaþwiaþza!y sieþ wszelkie prawa i powinności obywatela. Powinności te mia!y przede wszystkim charakter fiskalny i oznacza!y wype!nianie przez obywateli obowiaþzków podatkowych nak!adanych przez miasto. Innym jeszcze, istotnym czynnikiem warunkujaþcym nabycie praw obywatelskich by!o w ogóle uzyskanie  w drodze procedury nadawania (przyjmowania do) obywatelstwa, która zwykle !aþczy!a sieþ z uiszczeniem op!aty wpisowej  zgody w!adz municypalnych na osiedlenie sieþ w mieście. Niejednokrotnie wiaþza!o sieþ to z koniecznościaþuzyskania poparcia osoby lub grupy osób wprowadzajaþcych, a nawet z takimi warunkami jak pochodzenie z prawego !ozúa, prawowite wyznanie, dobra reputacja i nienaganne zachowanie (potwierdzane przez testimonium vocale lub certyfikaty czy tezú listy dobrej s!awy) baþdź zawarcie ma!zúeństwa w danym mieście34. Statuty silnie zaludnionych i wzbogaconych miast wprowadza!y równiezú z czasem dla nowo przyby!ych wymóg posiadania wolności osobistej i zaczyna!y zabraniać przyjmowania do grona obywateli zbieg!ych poddanych, zapewne g!ównie z powodu ich ubóstwa. Wszystkie te warunki wp!ywa!y na utrateþ przez obywatelstwo charakteru powszechności. Stawa!o sieþ ono ekskluzywnym przywilejem dosteþpnym dla coraz mniejszej grupy zainteresowanych. Nawet sta!e zamieszkiwanie w mieście bynajmniej nie determinowa!o posiadania statusu obywatelskiego. Staþd tezú obywatel średniowiecznego miasta (civis) uzyskiwa! z czasem znacznie silniejszaþ pozycjeþ prawnaþ od zwyk!ego mieszkańca (incola35). Krótko rzecz ujmujaþc, obywatele miast (niemal zawsze) byli mieszczanami, lecz nie wszyscy mieszkańcy miast  obywatelami. Sam termin mieszczanin nie jest przy tym do końca precyzyjny. Z prawnego punktu widzenia stan mieszczański stanowili li tylko depozytariusze prawa obywatelstwa miasta36. Punkt cieþzúkości pojeþcia 32 Por. A. Maþczak, Rzaþdzaþcy i rzaþdzeni. W!adza i spo!eczeństwo w Europie wczesnonowozúytnej, PIW, Warszawa 1986, s. 57. 33 Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1, s. 17. 34 Traktuje o tym  mieþdzy innymi na podstawie regulacji Zwierciad!a saskiego (XIII wiek) i Prawa magdeburskiego (od końca XII wieku)  H. Zaremska (Homo Bonae Famae, w: Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu, t. I, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 1996, s. 229236). Autorka, piszaþc o sto!ecznym Krakowie, którego statut oparty zosta! na prawie magdeburskim, stwierdza, izú poczciwość  bona fama  jest warunkiem dosteþpności do obywatelstwa, korporacji zawodowej, do urzeþdniczych godności (ibidem, s. 236). 35 Zwiaþzany jedynie z zamieszkiwaniem w mieście termin incola uzúywany by! w średniowiecznych miastach dla odrózúnienia mieszkańca-nieobywatela od mieszkańca-obywatela. Zob. has!a Incola, Incolo i Incolatus, w: J. Sondel, S!ownik !acińsko-polski dla prawników i historyków, Universitas, Kraków 2001, s. 464 oraz w: M. Plezia (red.), S!ownik !acińsko-polski, t. III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 92. Na temat niemieckich nieobywateli miast (Beisassen) zob. R. Brubaker, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press, Cambridge 1992, s. 64. Por. tezú J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1999, s. 93. 36 H. Samsonowicz, Zúycie miasta średniowiecznego, op. cit., s. 151. 72 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa obywatel stopniowo przenosi! sieþ zatem z miejsca zamieszkania na posiadany realny wp!yw na w!adzeþ, co z kolei nierozerwalnie wiaþza!o sieþ z majaþtkiem. H. Samsonowicz37 pisze w tym wzgleþdzie, izú nawet ci, którzy posiadali prawo miejskie, !atwo sieþ deklasowali, w zwiaþzku z czeþstymi niepowodzeniami transakcji finansowych. W średniowiecznym mieście nie by!o wieþc gwarancji dozúywotniego posiadania obywatelstwa. Coraz szczelniej zamykajaþce sieþ przed obcymi miasta szczegó!owo dobiera!y sobie nowych obywateli, zwracajaþc uwageþ przede wszystkim na ich ewentualnaþ uzúyteczność dla spo!eczności. Preferowane by!y przy tym osoby zamozúne, choć równiezú i wykwalifikowani rzemieślnicy38. Kryterium majaþtkowe odgrywa!o tezú pierwszoplanowaþ roleþ w przypadku utrzymania statusu obywatelskiego i przyczynia!o sieþ do stopniowej eliminacji z grona obywateli czeþści mieszkańców miasta, których po prostu pewne prawa przestawa!y dotyczyć39. Proces ten by! odbiciem posteþpujaþcej oligarchizacji w!adz samorzaþdowych przez bogatych kupców, bankierów, górniczych inwestorów, w!aścicieli wieþkszych zak!adów reþkodzielniczych i środków transportu, seþdziów czy urzeþdników miejskich. Mieszczanie ci stanowili grupeþ posesjonatów i odprowadzali do skarbu miasta najwieþcej podatków. Określano ich czeþsto mianem czo!owych czy tezú godniejszych obywateli (cives maiores, maiores civitates)40. Miejski patrycjat (patriciatus) arbitralnie decydowa!, komu przys!ugujaþ prawa obywatelskie, a kto ich mieć nie powinien41. Majaþtek by! przy tym g!ównym probierzem przynalezúności do cia!a obywatelskiego. Tradycyjny podzia! na trzy warstwy ludności zamieszkujaþcej miasto zwiaþzany by! z jej rózúnym stanowiskiem prawnym42. Plebs (vulgus) jako najbiedniejsza warstwa mieszkańców miasta nie tylko nie posiada! majaþtku, ale czeþsto równiezú sta!ego źród!a dochodu, a zatem w praktyce nie p!aci! podatków. Ludzie z gminu nie mieli zwykle zúadnego wykszta!cenia, a poniewazú niejednokrotnie parali sieþ przesteþpstwem, !atwo by!o ich utrzymać poza nawiasem obywatelskiej wspólnoty. Najszerszaþ grupeþ spo!eczności miejskiej stanowi!o jednak pospólstwo (communitas civium43). Warstwa ta obejmowa!a przede wszystkim 37 Ibidem, s. 63. 38 Por. S. Grodziski, Porównawcza historia ustrojów państwowych, Universitas, Kraków 1998, s. 61. Nasuwa sieþ tu ciekawa paralela do sytuacji w Polsce  J. Bardach (Czy istnia!o obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej?, Czasopismo Prawno-Historyczne 1965, nr 2, s. 262) dowodzi bowiem, izú rzemieślnicy i kramarze mogli tu bez trudu nabywać obywatelstwo miejskie, nawet jeśli nie posiadali nieruchomości. Zdaniem autora: na tym polega!a zasadnicza rózúnica pomieþdzy «ziemiaþ» a miastem. 39 Statuty miejskie zawiera!y nadto przepisy umozúliwiajaþce formalne wszczynanie procedury odebrania obywatelstwa. Zagadnienie to porusza H. Zaremska (Homo Bonae Famae, op. cit., s. 234). 40 W miastach w!oskich byli to tzw. optymaci. 41 H.J. Berman (Prawo i rewolucja..., op. cit., s. 460) podkreśla przy tym, izú czeþstokroć miasta przypisywa!y niejednakowe prawa i obowiaþzki rozmaitym grupom nieobywateli: klerowi, arystokracji, studentom, Zúydom i innym. Por. tezú M. Weber, The City, op. cit., s. 144. 42 H. Samsonowicz, Zúycie miasta średniowiecznego, op. cit., s. 54. 43 Wieloznacznaþ interpretacjeþ tego terminu przedstawia W. Kopaliński (S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych z almanachem, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000, s. 100). 731. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich wykwalifikowanych rzemieślników, mniej zamozúnych kupców, szynkarzy, kancelistów. Ich praca mia!a zazwyczaj charakter sta!y, zarobki pozwala!y na zgromadzenie niewielkiego majaþtku, a nawet posiadanie skromnych nieruchomości, niekoniecznie o charakterze gruntowo-mieszkalnym (na przyk!ad warsztatów). Wraz z patrycjatem tworzyli oni grupeþ obywateli. Pospólstwo by!o jednak czeþsto niedopuszczane do decydowania w kluczowych dla miasta sprawach. Koncentracja rzaþdów wy!aþcznie w reþkach patrycjuszy czy tezú majoryzacja przez nich w!adz miejskich nasteþpowa!a bowiem w myśl zasady, izú ci, co wieþcej miastu dajaþ, powinni w nim posiadać wieþcej praw i w!adzy. M. Wójtowicz44 przytacza legitymizujaþcaþ ten stan rzeczy formu!eþ doktryny prawnej XIII i XIV wieku: pars minior sed sanior. Formalne i zwyczajowe ograniczanie praw politycznych pospólstwa prowadzi!o do kreowania obywateli drugiej kategorii45. Zw!aszcza w późnym średniowieczu w wielu miastach europejskich dochodzi!o na tym tle do licznych ostrych konfliktów mieþdzy dwiema warstwami mieszczaństwa. Niektóre statuty dopuszcza!y do praw obywatelstwa osoby spoza miasta. Byli to tzw. obywatele zewneþtrzni lub obywatele królewscy46. Obywatele zewneþtrzni nalezúeli zwykle do stanu szlacheckiego i posiadali w poblizúu miasta majaþtki ziemskie. Zbywali w miastach swoje p!ody rolne, w zamian zaś zobowiaþzywali sieþ do obrony miasta w przypadku zagrozúenia zewneþtrznego. Pierwotnie, zw!aszcza w Italii i Niemczech, cieszyli sieþ oni w pe!ni wolnościami miejskimi i omijali zobowiaþzania lenne wobec mozúnow!adców. W średniowiecznych Niemczech proceder nabywania obywatelstwa zewneþtrznego przybra! w XIV wieku tak pokaźne rozmiary, izú sta! sieþ powazúnym zagrozúeniem dla interesów lokalnych ksiaþzúaþt i baronów, którzy nazywali obywateli zewneþtrznych fa!szywymi obywatelami. W wydanej przez cesarza Karola Luksemburskiego w roku 1356 Z!otej Bulli w dwóch rozdzia!ach poruszona zosta!a kwestia fa!szywych obywateli, których okrzyknieþto nawet oszustami47. Nowe prawo zakazywa!o miastom nadawania obywatelstwa osobom mieszkajaþcym poza murami, chyba zúe przeniosaþ sieþ w rzeczywistości cia!em do tych miast i tam zamieszkawszy obioraþ sobie sta!aþ, prawdziwaþ i niefikcyjnaþ rezydencjeþ oraz beþdaþponosić w tychzúe miastach nalezúne cieþzúary i świadczenia miejskie48. 44 A. Wójtowicz, Model w!adzy państwowej Marsyliusza z Padwy, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1977, s. 60. 45 B. Beuys (Florencja: świat miasta  miasto świata. Zúycie miejskie w latach od 1200 do 1500, prze!. A.D. Tauszyńska, PIW, Warszawa 1995, s. 23 i 30) pisze w tym kontekście o obywatelach niepe!nowartościowych, uwazúajaþc, izú cnoty obywatelskie reprezentowali wy!aþcznie mieszczanie bogaci i wykszta!ceni. 46 K. Koranyi, Powszechna historia państwa i prawa, t. III, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, s. 22 i 103. 47 Zob. szerzej Z!ota Bulla cesarza Karola IV, czeþść pierwsza og!oszona w Norymberdze 10 stycznia 1356 roku, rozdz. XV: O sprzysieþzúeniach i rozdz. XVI: O fa!szywych obywatelach, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. 48 Ibidem, rozdz. XVI. 74 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa Przepis ten mia! równiezú dzia!ać wstecz w stosunku do osób, które naby!y juzú status obywateli zewneþtrznych. We Francji istnia!a z kolei grupa obywateli królewskich. Korzystali oni z praw obywatelstwa konkretnego miasta, nie mieli obowiaþzku zamieszkiwania intra muros, a przy tym podlegali wy!aþcznej jurysdykcji urzeþdników królewskich. Ta niezbyt czeþsto stosowana kategoria obywatelstwa miejskiego by!a instrumentem walki królów z w!adcami feudalnymi. 1.4. Treoeae statusu obywatelskiego Jak s!usznie zauwazúa A. Guriewicz49, prawo średniowiecznych miast nie by!o harmonijnie skończonym systemem i z pewnościaþ nie dorównywa!o regulacjom rzymskim, zarazem jednak dość szczegó!owo określa!o prawa obywatelskie, zwane dziś raczej wolnościami. Prawdopodobnie zúadne miasto zachodnioeuropejskie nie zapewnia!o swym obywatelom wszystkich znanych wolności jednocześnie, lecz zwykle konstytuowa!o pokaźny ich katalog. Podstawaþ wszelkich swobód by!a wolność osobista jednostki, która nie tylko stanowi!a zaprzeczenie feudalnego zniewolenia, ale równiezú !aþczy!a sieþ z podleg!ościaþ jurysdykcji saþdownictwa municypalnego. Statuty miejskie zakazywa!y bowiem wieþzienia bez zezwolenia w!adz municypalnych i w ogóle zabrania!y zwiaþzywania (czy tezú kreþpowania w inny sposób) osób zalegajaþcych ze sp!ataþ zobowiaþzań50. Zakaz ten sta! na strazúy godności osoby ludzkiej, zarazem jednak mia! na celu likwidacjeþ procederu prywatnej egzekucji prawa przez wierzycieli. Ściaþganie nalezúności opiera!o sieþ bowiem pierwotnie na prawie zwyczajowym i nie dotyczy!o jedynie w!asności pozúyczkobiorcy, ale równiezú i samej jego osoby. Egzekutorzy d!ugów czeþsto d!ugo wieþzili d!uzúników w carcer privatum. W regulacjach prawnych niektórych miast przewidywano przy tym mozúliwość oddania niewyp!acalnego d!uzúnika w niewoleþ prywatnaþ, jednak tylko wtedy, gdy postanowi! tak saþd. Prawo nie zezwala!o równiezú na prywatne ograniczanie wolności jednostek z jakichkolwiek innych powodów, na przyk!ad politycznych. Ogólnie, wraz z rozwojem prawodawstwa municypalnego i saþdownictwa miejskiego, przyjeþto zasadeþ, izú wieþzienie obywatela jest domenaþ miasta i mozúe nastaþpić tylko w przypadku orzeczenia saþdowego. Kazúde inne uwieþzienie czy skreþpowanie obywatela by!o traktowane jako bezprawie i podlega!o karze pienieþzúnej, pozbawienia wolności, a w szczególnych przypadkach mog!o nawet prowadzić do zasaþdzenia kary śmierci. Najsurowsza sankcja prawna wiaþza!a sieþ zw!aszcza z przesteþpstwem wieþzienia dla okupu i maltretowania prywatnych aresztantów. Co wazúne, niektóre statuty miejskie przewidywa!y 49 A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, PIW, Warszawa 1976, s. 178. 50 Zakaz wieþzienia bez zezwolenia w!adz miejskich pojawi! sieþ najprawdopodobniej juzú w XI wieku w Hiszpanii, w XII wieku zaś upowszechni! sieþ we W!oszech, Francji, Flandrii, Anglii i Niemczech. Zob. szerzej I. Malinowska-Kwiatkowska, Gwarancje wolności..., op. cit., s. 34. 751. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich !agodniejsze kary w przypadku prywatnego wieþzienia osób niebeþdaþcych obywatelami miasta, czy tezú po prostu pochodzaþcych spoza miasta51. Inny wymiar ochrony wolności osobistej mieszkańców miast stanowi!o prawo zabraniajaþce przetrzymywania w areszcie podejrzanych o pope!nienie przesteþpstwa. Istotne znaczenie mia!a w tym wzgleþdzie zw!aszcza s!ynna zasada prawna neminem captivabimus nisi iure victum, która na dobre przyjeþ!a sieþ w wielu miastach europejskich w późnym średniowieczu. Jej powstanie i upowszechnienie wiaþza!o sieþ z naduzúywaniem przez urzeþdników miejskich prawa aresztu prewencyjnego. Areszt taki móg! co prawda zostać uchylony po wniesieniu kaucji lub w drodze poreþczenia przez powszechnie szanowanego obywatela miasta, niemniej jednak samo jego stosowanie niejednokrotnie razúaþco narusza!o wolność jednostki52. Wolność osobista mieszczan implikowa!a swobodeþ przemieszczania sieþ, która stanowi!a przeciwny biegun poddańczego przypisania do ziemi i wywodzi!a sieþ zapewne z tradycji mobilności kupieckiej, która wysteþpowa!a na d!ugo przed emancypacjaþ miast53. Mieszczanie mogli zatem bez niczyjego pozwolenia opuszczać miejsce zamieszkania i udawać sieþ w podrózúe. Swoboda ta nie by!a jednak tozúsama z bezproblemowaþ przeprowadzkaþ, ta bowiem powodowa!a uszczuplenie dochodów fiskalnych miasta. W!adze municypalne niejednokrotnie zatem ogranicza!y w swoich statutach mozúliwość wywozu z miasta majaþtku lub sprzedazúy nieruchomości. Proceder ten sta! sieþ z czasem przyczynkiem do wywalczania przez obywateli pe!nej wolności zbywania w!asności nieruchomej, co by!o !atwiejsze do osiaþgnieþcia zw!aszcza w przypadku tych miast, z których wychodźstwo by!o rzadkie i nie dawa!o sieþ dotkliwie odczuć z punktu widzenia finansów miasta. Z posiadanym majaþtkiem zwiaþzane by!y równiezú wolności testowania i dziedziczenia. Przed usamodzielnieniem sieþ miast feudalny zwierzchnik móg! rościć sobie prawo do czeþści spadku lub w ogóle podać w waþtpliwość prawnaþ wazúność dziedziczenia. Stan ten stanowi! w zasadzie pozosta!ość starych uregulowań prawa lennego54. Istotne znaczenie dla pozycji jednostki w mieście mia!a swoboda wykonywania dowolnej profesji, która jednak czeþsto podlega!a pewnym ograniczeniom wraz ze wzrostem znaczenia zawodowych korporacji rzemieślniczych. Cechy mia!y z za!ozúenia bronić interesów określonej grupy pracowniczej, zw!aszcza zaś kontrolować ceny surowców i gotowych produktów oraz regulować prawa 51 I. Malinowska-Kwiatkowska (ibidem, s. 36), piszaþc o wolnościach w miastach w!oskich, przytacza przyk!ad statutu wazúnego w okresie średniowiecza toskańskiego miasta Pistoia z 1296 roku, który w omawianym przypadku przewidywa! kareþ azú o po!oweþ mniejszaþ. 52 Na temat średniowiecznego ustawodawstwa statutowego dotyczaþcego miejskich systemów penalnych zob. szerzej H. Zaremska, Banici w średniowiecznej Europie, Wydawnictwo Semper, Warszawa 1993, s. 45 i n. 53 T. Manteuffel, Kultura Europy..., op. cit., s. 154. 54 Zob. szerzej M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 7681. 76 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa zwiaþzane z zatrudnianiem, przyuczaniem do zawodu baþdź zak!adaniem nowego warsztatu55. Czeþsto jednak w praktyce dzia!alność cechów przynosi!a korzyści przede wszystkim samym w!aścicielom zak!adów rzemieślniczych, którzy poprzez rozbudoweþ skomplikowanych przepisów branzúowych nie dopuszczali do usamodzielniania sieþ czeladników i rozwoju konkurencji. Elita cechowa niejednokrotnie przejawia!a równiezú ambicje polityczne, same zrzeszenia zaś pod wieloma wzgleþdami monopolizowa!y zúycie swoich cz!onków56. Cechy oddzia!ywa!y na religijność pospólstwa, wywiera!y znaczny wp!yw na poglaþdy polityczne tej warstwy mieszczaństwa (a nawet jej zúycie kulturalne i towarzyskie), tworzy!y jednostki samoobrony. W wielu krajach europejskich istnia! przymus cechowy, który w zasadzie oznacza! brak swobody w podejmowaniu pracy. Staþd tezú nieskreþpowane prawo do wykonywania danego zawodu nalezúy w duzúej mierze postrzegać przez pryzmat realiów korporacyjnych i mozúliwości niczym nieograniczonego dosteþpu do cz!onkostwa w cechu. Cechy czeþsto rezerwowa!y sobie prawo do wyrazúenia odmowy przyjeþcia nowego kandydata, pobiera!y op!aty wpisowe, ustala!y ograniczenia wiekowe, wymaga!y wcześniejszego doświadczenia w pracy w charakterze terminatora lub nakazywa!y z!ozúenie przysieþgi wierności. Ograniczenia korporacyjne nie narzuca!y jednak nakazu wykonywania konkretnej profesji. Ponadto w polityce przyjmowania nowych cz!onków cechy zdecydowanie preferowa!y obywateli miasta, w którym dzia!a!y, i w stosunku do nich procedura przyjeþcia by!a z regu!y mniej skomplikowana. Esencjeþ statusu obywatelskiego stanowi!y pozornie prawa polityczne. Obywatele miast średniowiecznych posiadali prawo zasiadania w zgromadzeniach mieszczańskich, które zajmowa!y sieþ m.in. prawodawstwem, uchwalaniem wysokości i rodzaju podatków, decydowaniem o sposobach wydatkowania dochodów miasta57. Obywatele mogli nadto wybierać w!odarzy miejskich oraz wchodzić w sk!ad w!adz municypalnych, a takzúe pe!nić funkcje urzeþdnicze. Kluczowe znaczenie mia!o równiezú prawo do zasiadania w saþdach miejskich. Wszystkie te prawa by!y z czasem monopolizowane przez patrycjat i stawa!y sieþ nieosiaþgalne dla wieþkszości obywateli. Teoretycznie jednak, zgodnie z przepisami statutów, czynne i bierne prawa wyborcze posiada! zwykle ogó! obywateli, nawet jeśli faktycznie wybór w!odarzy zasteþpowany by! zasadaþ kooptacji. Jak s!usznie zauwazúa Max Weber58, obywatel miasta średniowiecznego w jego specyficznej sytuacji politycznej by! jednak bardziej Homo oeconomicus nizú Homo politicus. Mieszczanie mogli zatem korzystać z wolności handlu wewneþtrznego i swobody wymiany towarowej z innymi miastami. Bardzo 55 Zob. szerzej J.N. Claster, The Medieval Experience..., op. cit., s. 242243. 56 A. Guriewicz (Kategorie kultury średniowiecznej, op. cit., s. 211) określa to zjawisko mianem reglamentacji cechowej. 57 Zob. szerzej I. Malinowska-Kwiatkowska, Parlamenty stanowe..., op. cit., s. 3134. 58 M. Weber, The City, op. cit., s. 227. 771. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich istotne jawiaþ sieþ tu zw!aszcza wolności celne (zwolnienia od rozmaitych myt), które być mozúe najsilniej znaczy!y o donios!ości statusu obywatelskiego. Wolności te stymulowa!y równiezú rozwój dzia!alności bankowej i prowadzi!y do ogólnego rozkwitu gospodarczego, zw!aszcza tych miast, które lezúa!y na szlakach handlowych. Wazúnaþ roleþ odgrywa!y równiezú wolności wyp!ywajaþce z ius regale. By!y to prawa do korzystania z dóbr ziemi, które niegdyś lezúa!y w wy!aþcznej dyspozycji monarchy, z czasem zaś scedowane zosta!y na rzecz miast. Miasta z kolei odsteþpowa!y je swoim obywatelom i zazwyczaj wy!aþcznie im. Obywatele mogli zatem korzystać z wody rzecznej i bogactw rzek (ryb, piasku, zúwiru) oraz z podmiejskich pastwisk i lasów. Podobnie jak w starozúytności, prawa obywatelskie średniowiecznego miasta nie gwarantowa!y jednostce wolności w dzisiejszym, szerokim sensie tego pojeþcia. Problem ten wyraźnie podkreśla J. Le Goff59 piszaþc, izú cz!owiek średniowieczny nie ma zúadnego poczucia wolności w rozumieniu nowozúytnym. Dla niego wolności to przywilej, s!owo cheþtnie zresztaþ uzúywane w liczbie mnogiej. Miasto istotnie ogranicza!o wolność swoich obywateli. Dotyczy!o to przede wszystkim wolności przekonań religijnych i politycznych, ale czeþsto równiezú mozúliwości swobodnego zrzeszania sieþ i uczestniczenia w zgromadzeniach. Brak wolności sumienia przejawia! sieþ g!ównie w dzia!alności inkwizycji. Nietolerancja religijna by!a prawnie legalizowana w statutach miejskich, które dyskryminowa!y wyznawców poglaþdów religijnych sprzecznych z dogmatami katolicyzmu60. Heretycy niejednokrotnie zmuszani byli do opuszczenia miasta, a tym samym tracili prawa zwiaþzane z jego obywatelstwem. Drastycznym nasteþpstwem braku wolności religijnej by!o zaś stosowanie tortur i palenie innowierców na stosach. Inkwizycjeþ wykorzystywano równiezú do pozbywania sieþ przeciwników politycznych w mieście. Samo podejrzenie o herezjeþ lub pomoc heretykom mog!o bowiem uniemozúliwić piastowanie wysokich godności municypalnych. Równiezú rozdzia! stanowisk urzeþdniczych zalezúa! czeþsto od przekonań politycznych, co najostrzej uwidoczni!o sieþ zapewne w miastach w!oskich. I. Malinowska-Kwiatkowska61 dowodzi, izú przeciwnicy grupy rzaþdzaþcej musieli sieþ liczyć z politycznym wygnaniem (fuoruscito), zaś o przyjeþciu w poczet obywateli miasta niejednokrotnie decydowa!y prorzaþdowe przekonania polityczne. Miasta skazywa!y równiezú na banicjeþ wrogów swego ustroju, zw!aszcza tych, którzy bez pozwolenia miejskich w!odarzy zak!adali sto59 J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, prze!. H. Szumańska-Grossowa, Volumen, Warszawa 1994, s. 284. 60 Zarazem jednak istnia!y miasta, które nie tylko tolerowa!y obywateli innowierców, ale wreþcz otwarcie przeciwstawia!y sieþ inkwizycji, mieþdzy innymi dlatego, izú kojarzono jaþ z wp!ywami cudzoziemców (tj. osób niebeþdaþcych obywatelami danego miasta). Pisze o tym na przyk!adzie Hiszpanii L. Bia!y (Dzieje inkwizycji hiszpańskiej, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1989, s. 5051). 61 I. Malinowska-Kwiatkowska, Gwarancje wolności..., op. cit., s. 8081. 78 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa warzyszenia baþdź brali udzia! w nielegalnych zgromadzeniach. Istotnym czynnikiem legitymizujaþcym ten stan rzeczy by!o silne przywiaþzanie do norm zúycia komunalnego. H. Samsonowicz62 zwraca z kolei uwageþ na określanie średniowiecznego mieszczanina w kategoriach stanowych, zawodowych czy środowiskowych, bez zauwazúania cz!owieka jako takiego. Cz!owiek wolny musia! być przede wszystkim cz!onkiem jakiejś grupy i przez to by! poniekaþd ograniczony, ale paradoksalnie dawa!o mu to zarazem gwarancje szerszej wolności63, choćby ze wzgleþdu na wageþ, z jakaþ wiaþza!a sieþ przynalezúność do jakiejś organizacji: cechu rzemieślników, stowarzyszenia lekarzy czy prawników, gildii kupieckiej lub zwiaþzku bankierów, uniwersyteckiej korporacji uczonych czy studentów baþdź tezú religijnej konfraterni. P. Riesenberg64 pisze nawet w tym kontekście o istnieniu w średniowiecznym mieście obywatelstwa grupowego, tj. cz!onkostwa w grupie, które implikuje konkretne prawa i obowiaþzki. Wolność średniowiecznego mieszczanina by!a wyznaczana przez jego status obywatelski i istnia!a w ramach danej zbiorowości, której by! on cz!onkiem. Ta sama wspólnota reglamentowa!a jednak zachowanie jednostki i określa!a normy w!aściwego posteþpowania, ogranicza!a zatem jej swobodeþ. Stan ten wynika! w duzúej mierze z kreowanego przez obyczajowość miejskaþ poczucia solidarności65 z korporacjaþ oraz lokalnego patriotyzmu. Lokalny patriotyzm miejski odgrywa! równiezú pierwszoplanowaþ roleþ w wype!nianiu obowiaþzków obywatelskich, a te mia!y niezwykle istotne znaczenie. Kazúdy obywatel by! zobowiaþzany bronić honoru swego miasta i sk!adać mu, niekiedy rokrocznie, przysieþgeþ zachowania wierności i przestrzegania jego praw66. Oprócz regularnych zobowiaþzań podatkowych obywatele musieli s!uzúyć w strazúach miejskich i brać udzia! w obronie miasta67. G.M. Trevelyan68 pisa! wreþcz, izú poczucie narodowe i wierność wobec króla nie stawia!y cz!owiekowi 62 H. Samsonowicz, Dziedzictwo średniowiecza. Mity i rzeczywistość, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1991, s. 93. 63 R.W. Southern (Kszta!towanie średniowiecza, prze!. H. Preþczkowska, PIW, Warszawa 1970, s. 126) utrzymuje, izú w umys!owości średniowiecznej wolność cz!owieka jakby ex definitione zawiera!a w sobie przynalezúność do uprzywilejowanej grupy, a bez tego pojeþcie wolności by!o bezbarwne. 64 P. Riesenberg, Citizenship in the Western Tradition..., op. cit., s. 111. 65 T. Manteuffel (Kultura Europy..., op. cit., s. 154) przytacza jako g!ównaþ regu!eþ średniowiecznego zúycia miejskiego zasadeþ niech kazúdy pomaga drugiemu jak w!asnemu bratu (unus subveniet alteri tamquam fratri suo). 66 Zob. A. Bues, Historia Niemiec XVIXVIII wieku, prze!. I. Kaþkolewski, Wydawnictwo Trio, Warszawa 1998, s. 91. Znaczeniu przysieþgi obywatelskiej szczególnie duzúo uwagi poświeþca Max Weber (The City, op. cit., s. 109 i 115117). 67 Obywatele wielu miast europejskich posiadali prawo do noszenia broni. H.J. Berman (Prawo i rewolucja..., op. cit., s. 427) rozpatruje to prawo w charakterze obowiaþzku. 68 G.M. Trevelyan, Historia spo!eczna Anglii. Od Chaucera do Wiktorii, prze!. A. Klimowicz, PIW, Warszawa 1961, s. 47. Por. L. Martines, Political conflict in the Italian city states, op. cit., s. 83; autor wyrazúa poglaþd, izú obywatel w!oskiego miasta doby średniowiecza by! bardziej lojalny w stosunku do stowarzyszenia, którego pozostawa! cz!onkiem, anizúeli wobec samego miasta. 791. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich tak czeþstych i stanowczych wymagań jak patriotyzm obywatelski, który kazúdy odczuwa! wobec swego miasta. Obywatelom uchylajaþcym sieþ od swoich powinności grozi!o wygnanie z miasta, które równa!o sieþ utracie obywatelstwa. Typowym zjawiskiem by!o równiezú usuwanie z miasta przesteþpców i tzw. ludzi z!ej s!awy69. 1.5. Znaczenie instytucji obywatelstwa miejskiego Po stuleciach uśpienia obywatela antycznego wieki średnie wykreowa!y swojego obywatela miejskiego. Jego status określany by! przez szereg praw, spisywanych w municypalnych statutach. Obywatelstwo miejskie tworzy!o !ad spo!eczny stojaþcy na strazúy bezpieczeństwa (równiezú ekonomicznego) i wolności cz!onków spo!eczności, choć zamknieþtej, to jednak utrzymujaþcej w drodze wymiany handlowej rozleg!e stosunki wewnaþtrzpaństwowe i mieþdzynarodowe. W średniowieczu obywatelstwo miejskie spe!nia!o zatem funkcjeþ lokalnego zbioru swobód jednostki, co w warunkach feudalnej rzeczywistości epoki mia!o charakter bardzo posteþpowy. Obywatelstwo miejskie dawa!o swoim depozytariuszom rózúnorodne prawa, ale równiezú, przynajmniej czeþściowo, gwarantowa!o ich przestrzeganie. Obywatele mieli dość szerokaþ autonomieþ, mogli mieþdzy innymi konstytuować w!asne w!adze. Prawo to z czasem podlegać zaczeþ!o istotnym ograniczeniom, ale juzú sam fakt jego ustanowienia mia! donios!e, historyczne wreþcz znaczenie. Obywatelstwo miejskie odegra!o przy tym istotnaþ roleþ jako instrument edukacyjny w zakresie uczenia jednostek samorzaþdności. Droga od średniowiecznego obywatelstwa miejskiego do nowozúytnego obywatelstwa państwowego by!a bardzo d!uga i wyboista. W miastach w!oskich doby późnego średniowiecza zanik obywatelstwa w pe!nym wydaniu nasteþpowa! wraz z przyw!aszczaniem sobie praw politycznych przez grupeþ oligarchów. Proces ten nie tylko oznacza! utrateþ znacznej czeþści praw obywatelskich przez wieþkszość mieszczan, ale prowadzi! niejednokrotnie do upadku wewnaþtrzmiejskiego !adu, bratobójczej rywalizacji i walk. Rzaþdy z czasem przejmowane by!y przez tyranów lub przez mozúne rody, które kumulowa!y w!adzeþ w ramach jednej dynastii. Pozbawieni wp!ywu na bieg spraw obywatele zamieniali sieþ w poddanych, a ich swobody gineþ!y w cieniu obowiaþzków. Podobny scenariusz, wraz z nastaniem ery monarchii absolutnych, powielany by! później na znacznie wieþkszaþ skaleþ niemal na ca!ym kontynencie europejskim. Okres absolutyzmu spowolni! rozwój idei i instytucji obywatelstwa, ale ziarno zasiane w samorzaþdnych średniowiecznych miastach kie!kowa!o w kolejnych okresach dziejów. Z. Bauman70 s!usznie pisze, izú to w!aśnie w średniowieczu zbudowane zosta!y cieplarnie, w których rozmnazúano sadzonki nowoczesnych «wolności». 69 Zob. szerzej H. Zaremska, Banici..., op. cit., s. 50 i n. oraz D. Quaglioni, The legal definition of citizenship..., op. cit., s. 161. 70 Z. Bauman, Wolność, prze!. J. Tokarska-Bakir, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 45. 80 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa H.J. Berman71 dowodzi z kolei, izú zawierajaþcy prawa obywatelskie statut miasta średniowiecznego stanowi! w gruncie rzeczy swoistaþ umoweþ spo!ecznaþ, by! jednym z zasadniczych źróde! historycznych, z których wyros!a nowozúytna teoria umowy spo!ecznej jako źród!a w!adzy. Autor ten uznaje równiezú municypalne swobody obywatelskie za pierwsze pisane konstytucje nowozúytne72. L. Benevolo73 zauwazúa zaś, izú w!adza miejska stanowi!a zapowiedź w!adzy wspó!czesnego państwa prawa. Rozwiaþzania jurydyczne cz!onkostwa w mieście sta!y sieþ bowiem zalaþzúkiem swobód obywatelskich, które wraz z rozwojem nowozúytnego państwa udoskonalono i skodyfikowano w skali ogólnopaństwowej w ca!ej Europie Zachodniej. 71 H.J. Berman, Prawo i rewolucja..., op. cit., s. 458459. 72 Ibidem, s. 462. Tutaj tezú szerzej na temat konstytucyjnego charakteru prawa miejskiego. 73 L. Benevolo, Miasto w dziejach Europy, prze!. H. Cieśla, Wydawnictwo Kraþg, Warszawa 1995, s. 52. 811. Obywatelstwo miejskie w wiekach oerednich

. ŚREDNIOWIECZNE I RENESANSOWE OBYWATELSTWO PAŃSTWOWE 2.1. Wskrzeszenie pojêcia „obywatel pañstwa" Rozwojowi miast w wiekach średnich towarzyszy! rozkwit szkolnictwa. W wieku XII w Bolonii i Paryzúu powsta!y pierwsze uniwersytety, które stanowi!y prawdziwy prze!om w dotychczasowym ubogim zúyciu intelektualnym wieków średnich. Jak s!usznie zauwazúa J. Ptaśnik1, w miastach wytworzy!a sieþ odreþbna od kościelnej kultura miejska, zarazem jednak to w!aśnie wspólna wiara i  tozúsama dla wieþkszości spo!eczeństw Europy Zachodniej  kultura !acińska przyczynia!y sieþ do szybkiego rozprzestrzeniania na rozleg!ych obszarach kontynentu nowych idei. Do ośrodków miejskich Italii i Francji przybywali studenci niemal ze wszystkich stron Europy, zaś pierwsze uniwersytety stawa!y sieþ powszechnymi wszechnicami wiedzy o charakterze studium generale. Zbiorowość uczelniana czerpa!a z dorobku starozúytnych. E. Garin2 pisa!, izú odkrycie starozúytnych jest nie przyczynaþ, lecz skutkiem tworzaþcej sieþ nowej kultury. Odzúywa!a arystotelesowska myśl polityczna, z ca!ym swoim spektrum pojeþciowym3. Cz!owiek zaczyna! być postrzegany jako politikon zoon, wolna jednostka majaþca prawo do uczestniczenia w decydowaniu o losach państwa. W realiach średniowiecza obywatel państwa stanowi! jednak g!ównie twór teoretyczny, choć jego bliskim krewnym pozostawa! cz!onek narodu politycznego. B. Zientara4 w sposób przekonujaþcy udowadnia! istnienie w państwie średniowiecznym narodu, którego tylko czeþść posiada!a świadomość narodowaþ5. By!a to wieþkszość rycerstwa i górna warstwa mieszczaństwa6, i w!aśnie 1 J. Ptaśnik, Kultura wieków średnich. Zúycie religijne i spo!eczne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959, s. 430431. 2 E. Garin, Powrót filozofów starozúytnych, prze!. A. Dutka, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1987, s. 13. 3 Wszechstronnego omówienia zagadnienia odrodzenia arystotelizmu dokona! J. Baszkiewicz (Państwo suwerenne w feudalnej doktrynie politycznej do poczaþtków XIV w., Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1964, zw!aszcza s. 262265). 4 B. Zientara, Świadomość narodowa w Europie Zachodniej w średniowieczu. Powstanie i mechanizmy zjawiska, w: A. Gieysztor, S. Gawlas (red. nauk.), Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich: pamieþci Benedykta Zientary 19291983, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, s. 25. 5 G. Labuda (Kszta!towanie sieþ systemu państw i narodów europejskich, w: H. Samsonowicz (red.), Narodziny średniowiecznej Europy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1999, s. 321) tak opisuje rodzenie sieþ świadomości narodowej i narodu: Sk!adnikiem nowym wnoszonym przez organizacjeþ politycznaþ do wspólnoty etnicznej jest jej zdolność do scalenia rozproszonych wspólnot plemiennych w nadrzeþdnaþ organizacjeþ etnicznaþ. Z chwilaþ wytworzenia sieþ świadomości przynalezúenia do takiej wyzúszej wspólnoty etnicznej i politycznej mozúemy jaþ nazwać świadomościaþ narodowaþ. Dopiero taka szersza wspólnota tworzy naród. Na temat procesu rozwoju świadomości narodowej zob. J. Baszkiewicz, Państwo suwerenne..., op. cit., zw!aszcza s. 222226. 6 B. Zientara, Świadomość narodowa..., op. cit., s. 25. te dwie warstwy spo!eczne mia!y tworzyć naród polityczny, który zdefiniowany zosta! jako skupiona wokó! w!adzy grupa, noszaþca odpowiedzialność za losy państwa i z czasem w coraz wieþkszym stopniu przejmujaþca na siebie cieþzúar w!adzy7. Ów naród polityczny to hipotetyczni obywatele państwa w sensie zblizúonym do arystotelesowskiego, cz!onkowie spo!eczności, którzy posiadali pewien wp!yw na w!adzeþ. By!o ich niewielu, jednak szybko zdobywali coraz szersze prawa, ograniczajaþc przy tym w!adzeþ monarszaþ. Z. Bauman8, zwracajaþc uwageþ na fakt, izú wolność taka !aþczy!a sieþ z walkaþ o w!adzeþ, dowodzi!, zúe wolny status zaświadcza! o sile tych, którzy go uzyskali, i o s!abości tych, którzy chcaþc nie chcaþc musieli ustaþpić. W miastach odzwierciedleniem tej prawid!owości by!y pierwotnie przywileje i tworzenie municypalnego samorzaþdu, a nasteþpnie rozwój prawa obywatelstwa miejskiego. W skali ogólnopaństwowej pierwszym szeroko znanym przyk!adem emancypacji poddanych by!a natomiast ograniczajaþca samowoleþ monarszaþ Wielka Karta Wolności9, któraþwyda! w 1215 roku król angielski Jan bez Ziemi. Obok Kościo!a g!ównym adresatem dokumentu byli wasale królewscy, którym w!adca gwarantowa! szereg swobód. Do najwazúniejszych nalezúa!y: zakaz nak!adania nadmiernych obciaþzúeń lennych, ograniczenie arbitralności urzeþdników państwowych, zakaz wieþzienia i karania bez wyroku saþdu, zmniejszenie surowości wyroków i ustanowienie adekwatnych do pope!nionych wykroczeń lub przesteþpstw kar, nienaruszalność majaþtku prywatnego, przywrócenie nieprawnie skonfiskowanych dóbr, wolność przemieszczania sieþ10. Wasale królewscy uzyskiwali tezú istotny wp!yw na w!adzeþ dzieþki prawu wyrazúania zgody na zmiany w wysokości obciaþzúeń podatkowych11. Zatwierdzanie podatków mia!o sieþ odbywać na zgromadzeniach g!ównych wasali, nazywanych ogólnaþ radaþ królestwa12. Podobne 7 Ibidem. Na temat stanowego narodu politycznego zob. tezú J. Bardach, Naród polityczny i jego przemiany (14931993), w: idem (red.), Spo!eczeństwo obywatelskie i jego reprezentacja (14931993), Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995, s. 10 oraz G. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, ks. II: Nauka o państwie z punktu widzenia spo!ecznego, prze!. M. Balsigierowa, M. Przedborski, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1924, s. 186. 8 Z. Bauman, Wolność, prze!. J. Tokarska-Bakir, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 41. 9 K. Grzybowski, Prawda i legenda Wielkiej Karty Wolności. (W 750-lecie Magna Charta Libertatum), Państwo i Prawo 1965, nr 89, s. 239, wskazuje na wcześniejsze kodyfikacje praw o charakterze wolnościowym (takie jak fuero Leonu z 1109 roku i Aragonu z 1172 roku), a takzúe dowodzi, jaki wp!yw mia!a Wielka Karta Wolności na inne, późniejsze europejskie regulacje prawne o charakterze wolnościowym. M. Oakeshott (On Magna Carta, w: R. Barker (red.), Studies in Opposition, Macmillan, London 1971, s. 103110) przedstawia kulisy walki o swobody zapisane w Karcie. 10 Zob. szerzej: Wielka Karta Wolności (Magna Charta Libertatum) z 15 czerwca 1215 roku, pkt 16, 20, 38, 39, 42, 52, prze!. L. Pauli, W. So!tysowa, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Wielka Karta Wolności potwierdza!a równiezú pierwsze swobody i wolności, które posiada!y angielskie miasta, zw!aszcza Londyn. Zob. ibidem, pkt 13. 11 Ibidem, pkt 12. Później prawo to zosta!o rozciaþgnieþte na duchowieństwo i mieszczan. Zob. Statut o podatkach (De tallagio non concedendo) z 1297 roku, pkt 1, prze!. J. Lange, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 12 Instytucja zgromadzeń ma swaþ genezeþ w radach królewskich i w tradycyjnym obowiaþzku poddanych doradzania monarsze. Zob. szerzej K. Grzybowski, Historia doktryn politycznych i prawnych. Od państwa niewolniczego do rewolucyj burzúuazyjnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, s. 204205. 84 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa zgromadzenia  określane mianem stanowych  sta!y sieþ niemal powszechne równiezú w innych krajach trzynastoi czternastowiecznej Europy13. Te pierwsze instytucje reprezentacyjne by!y skutecznymi ośrodkami oporu przeciw jedynow!adztwu. Ich znaczenie polega!o przy tym na zwieþkszaniu udzia!u coraz liczniejszej czeþści spo!eczeństwa we w!adzy14. W konsekwencji kraþg narodu politycznego ulega! stopniowemu poszerzeniu. Średniowieczna myśl spo!eczno-polityczna rozwija!a ideeþ szerszej wspólnoty obywatelskiej opartej na powszechnej dosteþpności jej cz!onków do praw i w!adzy. Model takiego obywatelstwa istnia! w pewnej mierze w miastach średniowiecznych, zw!aszcza w poczaþtkowej fazie ich samorzaþdności, a zatem przed okresem ca!kowitej oligarchizacji w!adzy przez patrycjat. Jednak średniowieczni luminarze pojmowali stanowisko cz!owieka w państwie w kategoriach ponadlokalnych. Podstaweþ dla takiego podejścia stanowi!a myśl Tomasza z Akwinu. Św. Tomasz odświezúy! bowiem poglaþd o spo!ecznej i politycznej naturze cz!owieka, który stworzony zosta! do zúycia we wspólnocie i który musia! zúyć w gromadzie, aby jeden wspiera! drugiego, aby rózúni zajmowali sieþ rózúnymi wynalazkami rozumu15. W koncepcji Akwinaty wspólny i pokojowy byt jednostek stanowi! determinanteþ wszelkiego posteþpu. Nad losem cz!owieka czuwa! czynnik rzaþdzaþcy16  król. Mia! on sprawować rzaþdy sprawiedliwe i tak troszczyć sieþ o dobre zúycie spo!eczeństwa, jak tego wymaga osiaþgnieþcie szczeþścia niebieskiego17. Taka w!adza jawi!a sieþ podstawowym warunkiem zachowania jedności. Jedność jako dobro wspólne by!a zaś warunkiem utrzymania pokoju. Św. Tomasz podkreśla!, izú najwieþksze zagrozúenie dla doczesnej, spo!ecznej egzystencji cz!owieka stanowi przeciwieństwo jedności  charakterystyczna dla państwa tyrana niezgoda. Tymczasem państwo sprawiedliwego w!adcy tworzy!o spo!eczność ludzi wolnych. Wolnym by! ten, kto stanowi przyczyneþ dla samego siebie18. Autonomia jednostki polega!a równiezú na jej ograniczonym udziale we w!adzy, a nawet na prawie do obalenia tyrana. Pomimo arystotelesowskich zapozúyczeń Akwinata traktowa! cz!owieka, spo!eczeństwo i państwo w kategoriach porzaþdku boskiego, postulujaþc zjednoczenie wszystkich państw ziemskich w państwo Bozúe. Poglaþd ów nie stanowi! bynajmniej ciaþg!ości dychotomicznego modelu św. Augustyna, w którym 13 Stanowe zgromadzenia przedstawicielskie w chrześcijańskich państwach Pó!wyspu Iberyjskiego (kortezy) by!y popularne juzú w XII wieku. Najstarsze powsta!o w Królestwie Leonu w 1188 roku. Zob. szerzej M.T. de Lara, J.V Baruque, A.D. Ortiz, Historia Hiszpanii, prze!. S. Jeþdrusiak, Universitas, Kraków 1997, s. 125126 oraz J.F. OCallaghan, A History of Medieval Spain, Cornell University Press, Ithaca 1975, s. 266. 14 J. Baszkiewicz, Średniowieczna myśl polityczno-spo!eczna, w: J. Legowicz (red.), Historia filozofii średniowiecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979, s. 518. 15 Św. Tomasz z Akwinu, O w!adzy, prze!. J. Salij, w: Św. Tomasz z Akwinu, Dzie!a wybrane, Wydawnictwo W drodze, Poznań 1984, s. 135. 16 Ibidem, s. 136. 17 Ibidem, s. 153. 18 Ibidem, s. 136. 852. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe cz!owiek by! czeþściaþ civitas terrena i jednocześnie móg! być cz!onkiem civitas Dei. Choć to juzú w!aśnie filozofia augustyniańska wskazywa!a na spo!ecznaþ natureþ cz!owieka, który stanowi! przeciezú czeþść wielkiej rozumnej gromady zespolonej przez zgodnaþ jedność w umi!owanych przez sieþ sprawach19. Augustyn postrzega! jednak civitas terrena w kategoriach grzechu i bicza bozúego, Akwinata zaś dawa! państwu ziemskiemu duzúaþ dozeþ samostanowienia i uznawa! je za miejsce przygotowujaþce do zúycia wiecznego. W państwie Tomasza od Boga pochodzi!a jedynie sama zasada w!adzy państwowej, natomiast ustrój wspólnoty by! juzú domenaþ cz!owieka. Cz!owiek by! zalezúny od w!adzy duchowej (potestas spiritualis), ale by! równiezú podmiotem w!adzy świeckiej (potestas secularis). Posiada! nadto w!asnaþ woleþ i móg! jaþ wykorzystać, wp!ywajaþc, zapewne w sposób ograniczony, na bieg ziemskich spraw. Myśl Tomasza z Akwinu stanowi!a istotny pomost mieþdzy augustyniańskaþ koncepcjaþ ca!kowitego podporzaþdkowania jednostki arbitralnej w!adzy boskiej a charakterystycznaþ dla późnośredniowiecznej myśli spo!eczno- -politycznej ideaþ odrodzenia cz!owieka jako istoty politycznej. W filozofii późnego średniowiecza dokonywa!o sieþ stopniowe rozgraniczenie mieþdzy cz!owiekiem pojmowanym jako wierny Kościo!a katolickiego a jednostkaþ rozumianaþ w kategoriach cz!onka państwa. Co wieþcej, teoretyczna sekularyzacja i demokratyzacja zúycia w państwie prowadzi!a do postrzegania jednostki w charakterze obywatela państwa. W. Ullmann20 określi! teþ zmianeþ rehabilitacjaþ obywatela i nazwa! status quo ante okresem mroku, w którym ludzie byli przedmiotami, a nie obywatelami i s!uchali kodeksów i norm nie przez siebie tworzonych. Owa rehabilitacja obywatela znalaz!a wyraz w twórczości Dantego Alighieri, który uwazúa!, izú nie ma nic gorszego, jak nie być obywatelem. Myśl ta wyp!ywa!a z osobistych doświadczeń poety, który znany z aktywnego udzia!u w zúyciu politycznym Republiki Florenckiej i wspierania jednego z rodów w rywalizacji o prym polityczny w państwie, zmuszony zosta! do opuszczenia ojczyzny i zúycia na wygnaniu21. Zapewne to permanentne niepokoje polityczne oraz eksperymenty ustrojowe średniowiecznej Florencji uczyni!y z Dantego zagorza!ego zwolennika uniwersalnej monarchii wzorowanej na cesarstwie rzymskim, w której dla dobra obywateli rzaþdzi! silny w!adca, pojmowany jako najwyzúszy urzeþdnik. W monarchii takiej, zdaniem 19 Św. Augustyn, O państwie bozúym. Przeciw poganom ksiaþg XXII, t. II, prze!. W. Kornatowski, PAX, Warszawa 1977, s. 434. 20 W. Ullmann, Średniowieczne korzenie renesansowego humanizmu, prze!. J. Mach, Wydawnictwo "ódzkie, "ódź 1985, s. 152. 21 M. Barbi (Dante, prze!. J. Ga!uszka, PIW, Warszawa 1965, s. 23) prezentuje poglaþd, izú wygnanie rozszerzy!o horyzont Dantego i z Florentczyka przedzierzgneþ!o go w obywatela Italii. Dante, piszaþc w Boskiej Komedii o losie banity (prze!. E. Poreþbowicz, PIW, Warszawa 1990, s. 410411), zúali! sieþ: Poznasz nasteþpnie, jakie gorzkie gody Spozúywać cudzy chleb, jak uciaþzúliwa Droga wsteþpować na nie swoje schody. 86 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa Dantego, mia!a sieþ urzeczywistnić prawdziwa wolność cz!owieka, poniewazú tylko gdy w!ada monarcha, cz!owiek mozúe zúyć dla siebie samego, nie zaś dla cudzego pozúytku22. Wolność obywatela by!a w myśl tej koncepcji gwarantowana przez rzaþdy prawa, monarcha zaś odgrywa! niejako roleþ sprawiedliwego protektora spo!ecznego !adu. Cz!owiek jako obywatel zajmowa! sieþ sprawami doczesnymi  mia! wp!yw na kszta!towanie porzaþdku prawnego i pomaga! w rzaþdzeniu, a jako chrześcijanin  daþzúy! do zbawienia. Podobnie pojmowa! roleþ jednostki tomista Jan (Quidort) z Paryzúa w De potestate regia et papali, gdzie jako obywatelowi państwa przypisywa! cz!owiekowi daþzúenie do celu naturalnego (finis naturalis), jako cz!onkowi Kościo!a zaś  do celu nadnaturalnego (finis supranaturalis)23. Pozycja obywatela by!a przy tym przez Jana z Paryzúa szczególnie silnie akcentowana. Państwo definiowa! bowiem uczony jako zbiorowość wszystkich obywateli (politiae communis), którzy posiadajaþpe!ne prawo do ustanawiania norm zúycia spo!ecznego, do wybierania króla, oceny jego rzaþdów, a nawet do pozbawienia monarchy tronu. W!adza w takim państwie nie posiada!a boskiej legitymacji, pochodzi!a z wyboru i by!a wyrazem woli jego cz!onków24. Kamieniem milowym na drodze rozwoju idei pe!noprawnego i powszechnego obywatelstwa sta! sieþ w myśli średniowiecza czternastowieczny traktat Defensor Pacis pióra Marsyliusza z Padwy. Ten wybitny w!oski myśliciel polityczny nalezúa! do adherentów promujaþcego niezalezúność nauki od teologii awerroizmu !acińskiego. Na kartach Defensor Pacis dokona! Marsyliusz rewolucyjnego jak na czasy, w których przysz!o mu zúyć, rozdzia!u państwa od Kościo!a i przedstawi! prze!omowaþ tezeþ o suwerenności ludu25. Obywatelem okrzyknaþ! wolnaþ jednostkeþ, która partycypuje w zúyciu spo!eczności i ma wp!yw na rzaþdy w państwie. W myśl tej definicji obywatelem by!, bez wzgleþdu na przynalezúność stanowaþ i status majaþtkowy, niemal kazúdy cz!onek państwa p!ci meþskiej. Grupa nieobywateli obejmowa!a dzieci, niewolników, obcokrajowców oraz kobiety (pueri, servi, advene ac mulieres)26. Ogó! obywateli (universitas civium) uznawa! Marsyliusz za suwerena, który pozostaje wy!aþcznym depozytariuszem prawa wyboru wszelkich w!adz27. Ca!e cia!o obywatel22 Dante Alighieri, De Monarchia, prze!. P.H. Wickstead, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994, s. 69. 23 Janowi z Paryzúa wtórowa! inny wspó!czesny mu tomista Durandus z Saint-Pourcain, który promowa! tezeþ o dwudzielnej naturze cz!owieka (jako obywatela i chrześcijanina) i akcentowa!, izú maþdrość cz!owiecza nie k!óci sieþ z maþdrościaþ bozúaþ. Zob. J. Legowicz, Historia filozofii średniowiecznej Europy Zachodniej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 589. 24 Zob. szerzej W. Ullmann, Średniowieczne korzenie..., op. cit., s. 177179. 25 Zagadnienie suwerenności ludu jako podstawowego elementu teorii w!adzy państwowej u Marsyliusza najszerzej omawia w piśmiennictwie polskim A. Wójtowicz (Model w!adzy państwowej Marsyliusza z Padwy, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1977, zw!aszcza s. 4653). 26 Ibidem, s. 58. 27 Na temat powo!ywania rzaþdu lub jego wyboru wed!ug Marsyliusza zob. szerzej ibidem, s. 5356. Zob. tezú J. Legowicz (red.), Historia filozofii..., op. cit., s. 595. 872. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe skie, lub tezú jego znaczniejsza czeþść (valentior pars)28, by!o równiezú w!adne do uchwalania ogó!u praw. B. "apicki29 ujaþ! to w nasteþpujaþcych s!owach: ustawa jest wyrazem zgody mieþdzy obywatelami. A. Wójtowicz30 s!usznie zauwazúy! zaś, izú w!aściwie ca!a teoria prawa Marsyliusza zasadza sieþ na aktywności prawodawczej ludu. Wedle Marsyliusza obywatele, nawet jeśli nie byli obeznani z materiaþ legislacyjnaþ, w swej wielkiej liczbie !atwiej mogli dostrzec u!omności prawa i dla w!asnej korzyści chcieć je korygować. W ich wspólnym interesie lezúa!o uchwalanie norm, których w porzaþdku prawnym państwa brakowa!o. W zasadzie cz!onkowie wspólnoty mogli decydować o wszystkim, co ich dotyczy. Stan ten by! esencjaþ ludow!adztwa i dawa! gwarancjeþ pe!nej wolności cz!owieka w państwie. Prawa mia!y być przy tym równe dla wszystkich, sprawiedliwe i chronione mocaþ państwa. Wspólnota obywatelska by!a, wed!ug Marsyliusza, kolektywnym prawodawcaþ (legislator humanus), który sta! ponad wszelkaþ innaþ w!adzaþ31. Padewski myśliciel nawo!ywa! przy tym do karania wszelkich prób zamachu na suwerenność ludu32. Powazúne naruszanie prawa przez w!adceþ usprawiedliwia!o zaś nawet jego detronizacjeþ. Wolność obywatelska w państwie ziemskim sieþga!a poza sfereþ spraw świeckich i implikowa!a tezú wp!yw cz!owieka na wiareþ. Marsyliusz proponowa!, aby obywatele posiadali prawo wyboru w!adz kościelnych z samym papiezúem na czele33. Hierarchia kościelna stanowi!a czeþść cia!a obywatelskiego, a jej zadaniem mia!o być  obok troski o zúycie wieczne cz!owieka  równiezú wspomaganie sprawiedliwej w!adzy państwowej w drodze zacheþcania obywateli do prowadzenia moralnego zúycia. Sam ustrój mia! w zasadzie w państwie z koncepcji Marsyliusza znaczenie drugoplanowe, najbardziej bowiem liczy!o sieþ w nim respektowanie i przestrzeganie wolności obywatelskich. Państwo sprawiedliwe by!o zaś tytu!owym obrońcaþpokoju, bezpieczeństwa i pomyślności obywateli (civilis felicitas). 28 Marsyliusz z Padwy, Defensor Pacis, prze!. A. Gewirth, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 7073. Czeþsto pojawia sieþ tu sformu!owanie ca!e cia!o obywatelskie lub tezú jego znaczniejsza czeþść, które zapewne nie wiaþzúe sieþ z ograniczeniami cenzusowymi, a raczej z uczestnictwem w podejmowaniu decyzji przez tych obywateli, którzy saþ aktywni politycznie. Por. J. Baszkiewicz, Średniowieczna myśl polityczno-spo!eczna, op. cit., s. 510, zdaniem autora znaczniejsza czeþść cia!a obywatelskiego mozúe oprócz jakości wyborców oznaczać po prostu równiezú ich liczbeþ. Por. tezú A. Wójtowicz, Model w!adzy..., op. cit., s. 5961, tamzúe opinia, izú w myśl koncepcji Marsyliusza quantitas et qualitas powinny iść ze sobaþ w parze (ibidem, s. 60). 29 B. "apicki, Ideologia rzymska w średniowieczu Europy Zachodniej, Zak!ad im. Ossolińskich we Wroc!awiu, "ódź 1964, s. 64. 30 A. Wójtowicz, Elementy pozytywizmu prawniczego w średniowiecznej myśli politycznej, w: A. Lityński (red.), Dawne saþdy i prawo, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1984, s. 24. 31 G. Procacci, Historia W!ochów, prze!. B. Kowalczyk-Trupiano, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 44. 32 A. Wójtowicz, Model w!adzy..., op. cit., s. 57. 33 Marsyliusz nalezúa! do promotorów idei podporzaþdkowania Kościo!a w!adzy świeckiej, która z kolei spe!niać mia!a funkcjeþ s!uzúebnaþw stosunku do obywateli. W konsekwencji to cia!o obywatelskie mia!o sprawować kontroleþ zarówno nad w!adzaþ sakralnaþ, jak i świeckaþ. Zob. Z. Kuksewicz, Filozofia średniowieczna jako ideologia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 145. 88 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa Wieloaspektowy system demokratycznych stosunków spo!ecznych i politycznych Padewczyka wraz z jego uniwersalnaþ i partycypacyjnaþ koncepcjaþ obywatelstwa sieþga! do wzorców antycznych i zarazem zdecydowanie wyprzedza! epokeþ, stajaþc sieþ drogowskazem dla innych myślicieli oraz przysz!ych rozwiaþzań instytucjonalnych. Podobnaþ roleþ odegra!y poglaþdy wspó!czesnego Marsyliuszowi filozofa Williama Ockhama. Choć Ockham nie stworzy! doktryny tak wszechstronnie ukazujaþcej stanowisko cz!owieka w państwie, niektórzy badacze upatrujaþ w tezach angielskiego nominalisty poczaþtków nowozúytnej teorii praw podmiotowych34. Ockham, uznajaþc istnienie prawa bozúego, dostrzega! zarazem sfereþ wolności jednostki na niwie duchowo indyferentnej. Podkreśla! znaczenie ludzkiego indywidualizmu, a wieþc i si!y naturalnego, prawego rozumu (ratio recta), zdolnego do tworzenia norm prawa pozytywnego, istniejaþcego niezalezúnie od Boga i natury35. Wed!ug Ockhama cz!owiek pozostawa! depozytariuszem wolności filozoficznej i politycznej36. Wolność filozoficzna implikowa!a zdolność jednostki do  być mozúe nie zawsze racjonalnego  dzia!ania zgodnie z nakazami w!asnej woli. Natomiast wolność polityczna pozwala!a jednostce na suwerenne kreowanie jej losu w ramach państwa. W!adza państwowa we wszelkich swych dzia!aniach musia!a mieć na wzgleþdzie przede wszystkim dobro cz!owieka. Gwa!cenie ludzkiej wolności przez suwerena dawa!o cz!onkom państwa prawo jego usunieþcia. Tak daleko idaþce uprawnienie stanowi!o w zasadzie gwarancjeþ trwania modelowego ustroju wspólnoty obywateli. Samo państwo powsta!o, wed!ug Ockhama, z woli ludzkiej, jednak w przeciwieństwie do jednostek, istniejaþcych jako byty realne, stanowi!o jedynie abstrakt i by!o w zasadzie tworem nominalnym37. Państwo mia!o zatem znaczenie wtórne w stosunku do roli wolnej jednostki, która je konstytuowa!a i dla swej potrzeby utrzymywa!a. Kreowana przez Ockhama teoretyczna wizja autonomii osoby ludzkiej w państwie stanowi!a kolejny krok na drodze uświadamiania rzaþdzaþcym potrzeby poszerzania sfery wolności ogólnej cz!owieka. Wracajaþc na chwileþ do Marsyliusza, warto przypomnieć, izú w kwestii regulowania prawnego po!ozúenia jednostki w państwie nalezúa! Padewczyk do animatorów idei czerpania wskazówek ze sprawdzonych rozwiaþzań rzymskich. Inspirowa! przy tym zapewne niektórych postglosatorów. Pozúytek, jaki dla wolności jednostki p!ynaþć mozúe z norm prawa rzymskiego, podkreślali zw!aszcza tacy juryści w!oscy jak Cynus de Pistoia, Bartolus de Sassoferrato i Baldus de Ubaldis38. Z wielkaþ atencjaþ traktowali oni funkcjeþ spo!ecznaþ porzaþdku 34 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Wydawnictwo ars boni et aequi, Poznań 1994, s. 79 oraz M. Waþsowicz, Od privi leges do Karty Komuny. Z dziejów przywileju w średniowiecznej Europie, Czasopismo Prawno-Historyczne 1999, nr 12, s. 94. 35 Zob. szerzej R. Tokarczyk, Klasycy praw natury, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1988, s. 165166 oraz A. Wójtowicz, Elementy pozytywizmu prawniczego..., op. cit., s. 13. 36 G.L. Seidler, Przedmarksowska myśl polityczna, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985, s. 359. 37 Por. K. Sójka-Zielińska, Drogi i bezdrozúa prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 2000, s. 105. 38 Zob. szerzej W. Ullmann, Średniowieczne korzenie..., op. cit., s. 191195. 892. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe prawnego w państwie39. Cynus dostrzega! ponadczasowe znaczenie praw i obowiaþzków obywatelskich, na których niegdyś opiera!a sieþ rzymska, jurydyczna koncepcja obywatelstwa. S!awny Toskańczyk uchodzi za twórceþ s!ynnej maksymy cesarstwo pochodzi od Boga, cesarz od ludu (imperium a Deo, imperator a populo), która p!yneþ!a z g!eþbokiego przeświadczenia Cynusa o s!uszności prawa obywateli do wyboru w!adcy. Jeszcze dalej rozwinaþ! ten waþtek jego uczeń Bartolus, propagator  zaczerpnieþtej z tradycji rzymskich komicji  teorii reprezentacji. Przeniós! on ideeþ w!oskiego municypalnego parlamentum na grunt ogólnopaństwowy, gdzie jako concilium powo!ywane mia!o być ono przez obywateli, gdyzú zgromadzenie jest wyrazicielem rozumu ludu (concilium repraesentat mentem populi)40. Zdaniem Bartolusa lud posiadajaþcy w!adzeþ, a przynajmniej istotny na niaþ wp!yw, tworzy rzeczywistaþ wspólnoteþ o charakterze obywatelskim. Kontynuatorem tej myśli by! Baldus, który takzúe czerpiaþc ze skarbnicy myśli rzymskiej, teoretyzowa! na temat wymogów uzyskania obywatelstwa pojmowanego w sensie formalnego cz!onkostwa w państwie (przynalezúności państwowej) i wyrózúnia! dwie, znane juzú w starozúytności, mozúliwości jego nabycia  urodzenie lub naturalizacjeþ. Istotny by! zw!aszcza poglaþd Baldusa, izú obywatelstwo nabyte (civilitas acquisita) mozúna uzyskać w drodze wstaþpienia w zwiaþzek ma!zúeński z obywatelem lub przez odpowiednio d!ugie zamieszkiwanie w państwie. Te, wydawa!oby sieþ, abstrakcyjne w dobie średniowiecza wywody znalaz!y racjeþ bytu w nowozúytnym prawie obywatelstwa państwowego. W czternastowiecznej Italii wdrozúenia w zúycie kreujaþcych obywateli państwa koncepcji próbowa! znawca lektur średniowiecznych myślicieli, humanista i wizjoner Cola di Rienzo41. Ten wytrawny mówca stanaþ! w 1347 roku na czele rzymskiego powstania pospólstwa i plebsu, które na miejsce obalonych rzaþdów oligarchicznych ustanowi!o republikeþ42. Przez siedem miesieþcy w!adzy di Rienzo jako trybuna ludowego radykalnie zmieni! sieþ ustrój Rzymu. Roma renovata jawi!a sieþ republikaþobywateli. Przez obywateli rozumia! Cola wszystkich, którzy partycypujaþ we wspólnocie obywatelskiej (in communitate civili), w rzaþdzeniu, radzie lub saþdzie43. Zamys! ten bliski by! modelowi pe!noprawnego obywatela ateńskiej polis, u di Rienzo nabywa! jednak charakteru powszechnego i ogólnopaństwowego. Sztandarowym has!em trybuna by!o bo39 A. Wójtowicz, Model normy stanowionej i niektóre problemy stosowania prawa w doktrynie postglosatorów (XIII i XIV w.), Czasopismo Prawno-Historyczne 1971, nr 2, s. 2. 40 Zob. J. Baszkiewicz, A. Wójtowicz, Z zagadnień ideologii ustawodawczej wieków średnich, Czasopismo Prawno-Historyczne 1974, nr 1, s. 31. 41 Na temat dzia!alności politycznej Coli di Rienzo zob. szerzej G. Procacci, Historia W!ochów, op. cit., s. 100103. 42 Wcześniej, w 1155 roku, w Rzymie wybuch!o powstanie ludowe pod wodzaþ przywódcy partii republikańskiej, reformatora religijnego i spo!ecznego Arnolda z Brescii. Zob. szerzej J.A. Gierowski, Historia W!och, Zak!ad Narodowy im Ossolińskich, Wroc!aw 1985, s. 82. 43 Na temat systemu narodowo-politycznego Coli di Rienzo zob. szerzej M. Handelsman, Rozwój narodowości nowoczesnej, PIW, Warszawa 1973, s. 72108. 90 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa wiem po!aþczenie pod egidaþ Rzymu  i na wzór Rzymu starozúytnego  wszystkich miast Italii i stworzenie jednego spójnego tworu państwowego. Zaczynem tego dzie!a by!o przejeþcie majaþtków rzymskiej arystokracji i zmuszenie jej do ślubowania wierności republice. Na tym sieþ jednak skończy!o, albowiem odwrócenie sieþ od di Rienzo wciaþzú poteþzúnego Kościo!a po!ozúy!o kres rewolucyjnej wizji zjednoczonego państwa obywateli. Jeszcze jednym, trwalszym przyk!adem praktycznego zastosowania idei obywatelstwa powszechnego zdaje sieþ państwo florenckie doby s!ynnego kronikarza, t!umacza dzie! Arystotelesowych i polityka Leonarda Bruniego. Ten wielki humanista propagowa! w swoich pismach politycznych ustrój republikański oraz walory wspólnoty obywatelskiej i, co niezwykle wazúne, otwarcie popularyzowa! obywatelskość. W przedmowie Bruniego do przek!adu Polityki czytamy, izú cz!owiek jest s!abym zwierzeþciem i brakuje mu doskona!ości, któraþ zapewnić mozúe zúycie we wspólnocie obywatelskiej44. Aby lepiej rozumieć potrzeby republiki, chronić jaþ i dzia!ać dla jej dobra, nalezúy zrazu posiaþść gruntownaþ wiedzeþ o państwie oraz rzaþdzie. Przes!anie Bruniego by!o czytelne  wzorowym obywatelem mozúe być tylko obywatel wykszta!cony. W dziele Laudatio Bruni przeciwstawia! republikański ustrój Florencji tyranii i przestrzega!, izú z!a wola zarówno po stronie obywateli, jak i rzaþdzaþcych prowadzić mozúe do samowoli i upadku obywatelskiej wspólnoty45. Ustrój Florencji ukazywa! Bruni w sposób nieco wyidealizowany46, jako czystaþsymetrieþ, porzaþdek i wytworność, których na prózúno szukać gdzie indziej. "ad spo!eczny pozostawa! jednak kruchy, jeśli obywatele byli s!abi moralnie. Dla wspólnego dobra nalezúa!o zatem dbać o zachowanie istniejaþcej harmonii w drodze przestrzegania równego dla wszystkich cz!onków państwa prawa. Zgodnie z podstawowym za!ozúeniem Florentczyka nic nie mog!o stać ponad prawem; w takim porzaþdku rzeczy dobrzy obywatele byli pos!uszni rzaþdzaþcym, ci zaś nie naduzúywali swojej w!adzy. Juzú jako kanclerz Florencji, Bruni napisa! w 1428 roku moweþ pogrzebowaþ ku czci zas!uzúonego obywatela, rycerza Nanniego Strozziego, który poleg! w wojnie Florencji i Wenecji z Ksieþstwem Mediolanu. Oracja ta nawiaþzywa!a do s!ynnej mowy Peryklesa nad grobem Ateńczyków, którzy oddali swe zúycie w wojnie peloponeskiej. Bruni raz jeszcze wychwala! walory republiki i jej ustroju, nazywajaþc prawa Florencji mianem konstytucji ludu, która w tym samym stopniu gwarantuje kazúdemu wolność oraz równość47. Ludem tym byli 44 L. Bruni, Preface to the Translation of Aristotles The Politics, prze!. G. Griffiths, J. Hankins, D. Thompson, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 73. 45 Zob. szerzej L. Bruni, Laudatio, prze!. G. Griffiths, J. Hankins, D. Thompson, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 7476. 46 Dla niektórych badaczy wreþcz nierealny. Por. G. Holmes, The Florentine Enlightenment 14001450, Clarendon Press, Oxford 1992, s. 155 oraz B. Beuys, Florencja: świat miasta  miasto świata. Zúycie miejskie w latach od 1200 do 1500, prze!. A.D. Tauszyńska, PIW, Warszawa 1995, s. 147148. 47 L. Bruni, Oration for the Funeral of Nanni Strozzi, prze!. G. Griffiths, J. Hankins, D. Thompson, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 7779. 912. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe obywatele, nie zaś zniewoleni przez tyrana czy tezú zastraszeni przez oligarchów poddani. Wolność obywateli zna!a tylko jedno ograniczenie  sprawiedliwe prawo. Kazúdy obywatel móg! uczestniczyć w rzaþdzie republiki, pod warunkiem izú nieobce by!y mu takie cnoty jak uczciwość, pracowitość, talent i powaga, a celem nadrzeþdnym pozostawa!a dlań korzyść ca!ej spo!eczności. Ta dosteþpność w!adzy dla ogó!u prawych cz!onków wspólnoty mia!a być zacheþtaþ do dzia!ania i samodoskonalenia sieþ jednostek w duchu obywatelskości, w konsekwencji zaś  gwarantować rozwój państwa. Znaczenie pism Bruniego jest niezwykle istotne, gdyzú w duzúej mierze oddajaþ one ustrój Florencji, jaki istnia! z przerwami od wieku XIII azú po wiek XVI. Florencja przesz!a w tym czasie ewolucjeþ od średniej wielkości miasta śródlaþdowego azú po silne i rozleg!e  jak na warunki Pó!wyspu Apenińskiego  państwo z dosteþpem do morza. To we Florencji, równiezú w skali ponadmunicypalnej, dokonywa!o sieþ empirycznie odrodzenie obywatela, o którym pisali średniowieczni luminarze. Florencki apologeta republiki wiaþza! trwa!y rozwój i dobrobyt państwa oraz pomyślność jego cz!onków z powszechnościaþ obywatelstwa, którego trzon stanowi!y: wolność i równość. 2.2. Od oeredniowiecznego obywatela do cz3owieka odrodzenia Wieki średnie z pewnościaþ traktować nalezúy jako okres reinterpretacji wielu terminów starozúytnych i zarazem jako stadium wsteþpne nowozúytnego definiowania pojeþć zúycia spo!ecznego i politycznego. Średniowiecze to poczaþtek studiów humanistycznych i odrodzenia sieþ koncepcji cz!owieka pojmowanego jako obywatel. Epoka ta ma zatem swojaþ w!asnaþ wartość i specyfikeþ, a jej doświadczenia w zakresie rozwoju idei obywatelstwa saþ znaczne. W średniowieczu ewoluujaþca umys!owość samorzaþdnych i bogatych miast wychodzi!a poza partykularyzm lokalny i zaczyna!a postrzegać rzeczywistość politycznaþw kategoriach państwa i jego cz!onków. W późnośredniowiecznych dzie!ach Dantego Alighieri, Jana z Paryzúa, Marsyliusza z Padwy, Williama Ockhama czy w humanistycznej twórczości Leonardo Bruniego nastaþpi!o faktyczne wskrzeszenie antycznego wzorca obywatela państwa. Dzia!o sieþ to w warunkach, kiedy religijny !ad katolicyzmu przenika! poglaþdy polityczne i niemal wszystkie sfery zúycia przecieþtnego Europejczyka. Jednostka by!a zatem cz!onkiem Kościo!a i państwa Bozúego, ale poniekaþd posiada!a równiezú autonomiczny status w państwie ziemskim. Arystotelesowskie rozumienie pojeþcia obywatel pozostawa!o jednak w realiach epoki w mniejszości, totezú i idea obywatelstwa pojmowanego w kategoriach partycypacji w sprawach państwa nosi!a pieþtno ekskluzywności. Jeszcze przez kilka kolejnych stuleci wizja szerszego dosteþpu jednostek do udzia!u w sprawach państwa mia!a racjeþ bytu przede wszystkim w myśli i twórczości filozofów politycznych, jednak juzú w średniowieczu rozpoczaþ! sieþ powolny proces eman92 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa cypacji cz!onków państwa i zarazem stopniowego uszczuplania w!adztwa monarchów i ich dworów. Myśl spo!eczno-polityczna i prawna samorzaþdnych średniowiecznych miast stworzy!a podstawy nowozúytnej idei praw podmiotowych jednostki48. Luminarze wieków średnich pokazali bowiem potomnym, jak nalezúy pojmować istoteþ czynnego cz!onkostwa w państwie. Obywatel powinien  co silnie akcentowano  wspó!decydować o wszystkim, co go dotyczy w ramach wspólnoty, do której nalezúy. Zamys! ten odnosi! sieþ do ogó!u cz!onków spo!eczności. Obywatelstwo jawi!o sieþ przy tym nie tylko jako zbiór praw, ale implikowa!o równiezú stan wolności ogólnej, poszanowania cz!owieka i jego potrzeb. Myśliciele średniowiecza pouczali zarazem, izú beneficjenci statusu obywatelskiego powinni pamieþtać o obowiaþzkach, jakie muszaþ wype!niać wobec wspólnoty, której saþ cz!onkami. Przypominali nadto, izú nie zawsze istnieje równowaga mieþdzy korzystaniem z praw a wywiaþzywaniem sieþ z powinności, jednak zawsze bycie obywatelem ma sieþ !aþczyć z obywatelskościaþ, dzia!aniem dla dobra ogó!u. Prawdziwi obywatele winni zatem stać na strazúy obywatelskiej wolności, która stanowi g!ówny wyznacznik rozwoju jednostki i państwa. Świadomość wspólnych korzyści p!ynaþcych z istnienia swobód obywatelskich jest bowiem kluczem do ich utrzymania; brak zrozumienia tej podstawowej zalezúności prowadzi zaś do ograniczenia wolności, a zatem do podleg!ości. W wieku XVI Europa na dobre wkroczy!a w nowe stadium rozwoju kulturowego zwane renesansem49. Dominujaþcym praþdem intelektualnym oraz ruchem literackim doby odrodzenia sta! sieþ silnie akcentujaþcy mozúliwości rozumu ludzkiego, stawiajaþcy cz!owieka w centrum zainteresowania i porzucajaþcy teocentryczne wzorce kulturowe średniowiecza humanizm. Renesans stanowi! dope!nienie i uwieńczenie studiów humanistycznych zapoczaþtkowanych juzú w wiekach średnich, zarazem jednak dokonywa! silnych przewartościowań w mentalności Europejczyków. To, co w średniowieczu rodzi!o sieþ w umys!ach ówczesnych intelektualistów, w renesansie nabiera!o bardziej charakteru objawienia ogólnospo- !ecznego. S. Swiezúawski50 pisa!, izú zmieniajaþce sieþ perspektywy przyrodnicze, astronomiczne i geograficzne ukazujaþ w nowym świetle problem stanowiska cz!owieka we wszechświecie. I rzeczywiście, podejście cz!owieka w nowy sposób do problemów jego zúycia i otaczajaþcego go świata sta!o sieþ owocem szeregu zwiaþzków przyczynowych, które kumulowa!y sieþ w jednym okresie. Przede wszystkim nalezúy tu podkreślić roleþ miast i wzrostu ich poteþgi gospodarczej oraz politycznej. Miasta ros!y w si!eþ dzieþki bogactwu mieszczan. 48 B.C. Witte (Inicjatywy liberalne w dziedzinie praw cz!owieka, prze!. B. Banaszak, w: B. Banaszak (red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, s. 133) pisze wprost o średniowiecznej genezie praw cz!owieka. 49 Renesans ogólnoeuropejski poprzedzony zosta!, posteþpujaþcym wyraźnie od XIV wieku, odrodzeniem w!oskim. 50 S. Swiezúawski, Dzieje filozofii europejskiej w XV wieku, t. VI: Cz!owiek, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1983, s. 185. 932. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe W ośrodkach miejskich rozwija!y sieþ manufaktury, a kwitnaþcy handel i towarzyszaþca mu bankowość stymulowa!y prosperity ca!ych państw. To w!aśnie w bogatych miastach bujnie kwit!o zúycie uniwersyteckie, które determinowa!o rosnaþce zainteresowanie sprawami wykraczajaþcymi poza wiareþ i lokalnaþ rzeczywistość. Nastawa!a era odkryć astronomicznych i fizycznych, medycznych i geograficznych, które razem s!uzúyć mia!y cz!owiekowi i jego ciekawości świata. Wzmog!o sieþ zainteresowanie okresem antycznym, którego spuścizna kulturowa zawiera!a drogowskazy zmian, wzory i wartości ponadczasowe. Poszerzajaþce sieþ wciaþzú horyzonty naukowe i filozoficzne, aktywność humanistów oraz posteþpujaþce zeświecczenie zúycia spo!ecznego kszta!towa!y cz!owieka aktywnego i jego nowy model zúycia czynnego (vita activa)51  zainteresowanie sprawami doczesnymi, uwielbienie dla pieþkna otaczajaþcego świata, rozkwit nauki, sztuk pieþknych i literatury, rozwój myślenia racjonalistycznego. Cz!owiek odrodzenia zaglaþda! w g!aþb siebie samego, uczy! sieþ siebie i gruntownie poznawa!, rozwija! swe zdolności, chcia! zúyć inaczej oraz lepiej. Poświeþcajaþc wieþcej uwagi sobie i w!asnemu otoczeniu, odreagowywa! niejako wieki egzystencji w porzaþdku świata, w którym Bóg i sprawy wiary stanowi!y podstawowaþ treść zúycia doczesnego. Zarazem jednak cz!owiek wcale nie odsuwa! sieþ od Stwórcy, a jedynie z innego punktu widzenia zaczyna! interpretować miejsce religii w zúyciu doczesnym. Ten stan rzeczy doprowadzi! z czasem do rozwoju idei o charakterze reformatorskim w ciele Kościo!a katolickiego i do nieuniknionej erozji jego jedności52. Zúycie doczesne by!o powszechnie pojmowane w nowych realiach jako wartość, któraþ nalezúa!o szczególnie pieleþgnować. Staþd tezú zainteresowanie wneþtrzem i duchem cz!owieka usuwa!o tymczasowo na drugi plan znaczenie wolności obywatelskich, które promowa!y średniowieczne miasta. Cz!owiek miejski zach!ysnaþ! sieþ nowymi horyzontami poznawczymi w okresie, gdy jego pozycja w spo!eczeństwie by!a ponownie ograniczana do roli instrumentalnie traktowanego poddanego. Starozúytne wzorce republikańskie by!y przez krótki okres wykorzystywane przez mieszczan w miastach w!oskich do straþcania tyranów baþdź obalania rzaþdów oligarchicznych i powrotu do idea!ów republiki, ale trend ten nie znalaz! naśladownictwa na szerszaþ skaleþ. Symbolem zmierzchu wspólnoty obywatelskiej sta!a sieþ oligarchizacja w!adzy w ostatnich w!oskich republikach  Genui i Wenecji  oraz przejeþcie w 1512 roku w!adzy we Florencji przez Medyceuszy, którzy wkrótce przyjeþli tytu! ksiaþzúeþcy. W skali niemal powszechnej na kontynencie europejskim dojrzewa!a epoka monarchii absolutnych. Proces konania wskrzeszonego w filozofii politycznej średniowiecza obywatela państwa próbowa! jeszcze bezskutecznie hamować Niccolò Machiavelli, którego myśl stanowi!a rozwinieþcie idei promowanych przez Bruniego. 51 A. Borowski, Renesans, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992, s. 26. 52 Zarazem jednak rozwija!y sieþ dociekania scholastyczne, które mia!y na celu rozumowe udowadnianie dogmatów wiary, czeþsto w drodze odwo!ywania sieþ do uznanych autorytetów religijnych. 94 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa 2.3. Republikañski obywatel wed3ug Machiavellego Niccolò Machiavelli tradycyjnie postrzegany bywa jako oreþdownik zasady cel uświeþca środki, który wskazuje na zúaþdzeþ w!adzy i posiadania jako naczelny motyw kierujaþcy dzia!aniami ludzkimi. Ten doświadczony politycznie dyplomata i sekretarz Kancelarii Dziesieþciu Republiki Florenckiej, kreślaþc w Ksieþciu model skutecznego w swych czynach w!adcy, który nie leþka sieþ stosowania podsteþpu czy przemocy, pragnaþ! jednak przede wszystkim pokazać realia zdobywania i utrzymywania w!adzy politycznej w Italii w dobie renesansu53. Opisać mechanizmy procesów politycznych czy nawet wysunaþć konkretne propozycje dzia!ań prowadzaþcych do osiaþgnieþcia zamierzonego celu  to nie jest jednak tozúsame z byciem rzecznikiem takich rozwiaþzań. Prawdziwy Machiavelli pozostawa! protagonistaþ republikanizmu, ustroju, w którym podlegajaþca kontroli obywateli w!adza by!a przez nich powo!ywana na czas określony. Problem w tym, izú ustrój republikański, który towarzyszy! florenckiemu myślicielowi przez wieþkszaþ czeþść jego zúycia, pozostawa!  nie tylko z perspektywy istniejaþcego systemu rzaþdów, ale równiezú z powodu braku równości cz!onków wspólnoty obywatelskiej  wysoce niedoskona!y i wypaczony54. Staþd tezú Machiavelli stara! sieþ wydobyć na świat!o dzienne jego wady i wskazać sposoby gruntownego zreformowania. Pisarska wizja obywatelskiego republikanizmu nie by!a ideaþ utopijnaþ, ale próbaþ naprawy z!ego stanu rzeczy i pochwa!aþ wolnego, samorzaþdnego spo!eczeństwa maþdrych obywateli. K. Held55 tak ujaþ! myśl przewodniaþ makiawelskiej koncepcji: obywatelski duch republiki opiera sieþ na za!ozúeniu, zúe w zbiorze wielu uznajemy kazúdaþ jednostkeþ za niezastaþpionaþ i nienaruszalnaþ osobeþ. Machiavelli po czeþści nawiaþzywa! w swym piśmiennictwie do arystotelesowskiego opisu ateńskiego wzorca obywatela czynnego, w którym jednostka stanowi!a wartość podstawowaþ jako twórca państwa i inspirator jego rozwoju. Państwo by!o przez w!oskiego myśliciela pojmowane jako suma obywateli wspólnie konstytu53 Odmienny punkt widzenia prezentuje A. Podgórecki (Socjotechniczne waþtki w twórczości Machiavellego, w: Niccolò Machiavelli. Paradoksy losów doktryny, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1973, s. 135141), który, dowodzaþc stosowania przez Machiavellego regu! socjotechniki, pozostawia otwartaþ kwestieþ, czy Florentczyk by! świadomym przedstawicielem socjotechniki, czy tylko jej protoplastaþ (ibidem, s. 141). 54 C. Gil (Machiavelli, prze!. E. Wolańska, Wydawnictwo Oskar, Warszawa 1997, s. 277) przedstawia obraz niedoskona!ości ustroju republikańskiego Florencji w okresie, kiedy zúy! i pracowa! tam Machiavelli. Autorka tak definiuje florencki naród (popolo): ogó! obywateli korzystajaþcych z praw politycznych na podstawie wpisu do rejestru jednego z cechów. Plebejusze i drobni rzemieślnicy nie majaþ praw obywatelskich, podobnie ludzie z marginesu. P!acenie podatków nie pociaþga za sobaþ de facto mozúliwości dosteþpu do funkcji publicznych. Por. J. Malarczyk, Niccolò Machiavelli i Ulrich von Hutten o stanach panujaþcych i w!adzy we W!oszech i w Niemczech, Czasopismo Prawno- -Historyczne 1993, z. 12, s. 162163 oraz A. K!oskowska, Machiavelli jako humanista na tle w!oskiego Odrodzenia, Zak!ad im. Ossolińskich we Wroc!awiu, "ódź 1954, s. 46. 55 K. Held, Maþdry obywatel u Machiavellego, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 71. 952. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe ujaþcych w!adzeþ. Punkt cieþzúkości koncepcji Machiavellego i modelu ateńskiego pozostawa! jednakowy: by! nim wolny cz!owiek. Florencki pisarz czerpa! równiezú z arystotelesowskiej wizji obywatela wyedukowanego, cz!owieka maþdrego56, który korzystajaþc z potencja!u swej wiedzy, dzia!a na rzecz dobra wspólnego. Maþdrość obywatelska mia!a znaczenie kluczowe dla sanacji ustroju republikańskiego i trwania wolności jednostki w państwie. Maþdrość ta stanowi!a czeþść virtu  swoistego stanu osobowości cz!owieka57, !aþczaþcego w sobie równiezú si!y duchowe i fizyczne jednostki, jej energieþ i aktywność, przezorność, przebieg!ość i odwageþ, samodyscyplineþ oraz si!eþ woli. Machiavelli w pe!ni ukaza! swaþ fascynacjeþ republikaþ jako ustrojem wolności obywatelskich w Rozmyślaniach nad pierwszaþdekadaþTytusa Liwiusza, piszaþc: rzeczpospolita ma d!uzúsze zúycie i d!uzúej dopisuje jej szczeþście nizú monarchii, poniewazú !atwiej mozúna jaþ przystosować do rózúnych okoliczności dzieþki rózúnorodności zúyjaþcych w niej obywateli, nizú mozúe to czynić jeden ksiaþzúeþ58. O prawdziwej sile republiki stanowi!a zatem obfitość umiejeþtności i doświadczeń ogó!u jej obywateli, których wspólna maþdrość by!a wieþksza od ksiaþzúeþcej59. Dzieþki rozmaitości poglaþdów cz!onków państwa republika pozostawa!a bardziej elastyczna w zapobieganiu ewentualnym zagrozúeniom. Trwa!ość republiki by!a jednak uwarunkowana pe!nym podporzaþdkowaniem sieþ wszystkich obywateli prawnym regu!om porzaþdku. Machiavelli60 uwazúa!, izú rzeczpospolita wśród swoich ustaw powinna mieć takaþ, która by czuwa!a nad tym, aby obywatele pod pozorem dobrych uczynków nie mogli pope!niać z!ych i aby zachowywali opinieþ, która nie szkodzi wolności, lecz jej pomaga. Byt państwa zalezúa! zatem wed!ug Florentczyka od jakości cia!a obywatelskiego. Zdaniem A. K!oskowskiej61 jednaþ z naczelnych cech wyobrazúeń natury ludzkiej u Machiavellego by! jednak krańcowy pesymizm. Staþd na strazúy jakości obywatelskiej wspólnoty musia!o stać uchwalane wespó! prawo. Hamowa!o ono naturalnaþ sk!onność cz!owieka do grzechu i wysteþpku oraz po56 Warto w tym miejscu przytoczyć poglaþd K. Grzybowskiego (Wsteþp, w: N. Machiavelli, Ksiaþzúeþ, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1969, s. XLVII), który pisze: Machiavelli w końcu przekszta!ci! antyczny mit wychowawczej funkcji państwa, wiaþzúaþc go nie z nauczaniem abstrakcyjnej moralności, lecz z tworzeniem stosunków spo!ecznych i politycznych, w ramach których prawdopodobniejsze jest, zúe cz!owiek beþdzie «istotaþ spo!ecznaþ», a nie egoistycznym g!upcem. 57 Termin virtu jest rózúnie t!umaczony w polskiej literaturze tematu. G.L. Seidler (Machiavelli i jego czasy, w: Ksieþga pamiaþtkowa ku czci Konstantego Grzybowskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971, s. 196) określa virtu mianem cnoty dzia!alności, zaś J. Malarczyk (Wsteþp, w: Niccolò Machiavelli. Wybór pism, oprac. K. Zúaboklicki, PIW, Warszawa 1972, s. 34) nazywa virtu po prostu inteligencjaþ. 58 N. Machiavelli, Rozmyślania nad pierwszaþ dekadaþ Tytusa Liwiusza, prze!. G. Pianko, w: M. Maneli, Machiavelli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 216. 59 J. Malarczyk (Wsteþp, op. cit., s. 46) trafnie ujmuje to zagadnienie w nasteþpujaþcym zdaniu: umiejeþtności polityczne ludu nieskończenie przewyzúszajaþ, najmaþdrzejszaþ chociazúby, stojaþcaþ u w!adzy jednostkeþ. 60 N. Machiavelli, Rozmyślania nad pierwszaþ dekadaþ..., op. cit., s. 213. 61 A. K!oskowska, Spo!eczna teoria Machiavellego, w: Niccolò Machiavelli. Paradoksy losów doktryny, op. cit., s. 116. 96 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa wodowa!o uszlachetnienie cz!owieczej natury. Ten wazúny wniosek Machiavellego sformu!owany zosta! w rezultacie dog!eþbnej historycznej analizy62 doświadczeń w!oskich republik doby późnego średniowiecza i renesansu63, w których wielu obywateli skuszonych blichtrem w!adzy, pragnaþcych d!ugo i za wszelkaþ ceneþ utrzymać jej przywileje, zdradzi!o idea!y obywatelskiego republikanizmu i dopuści!o do oligarchizacji w!adzy, a nawet do objeþcia rzaþdów przez despotyczne jednostki. Opierajaþca sieþ na prawie republika z pism Machiavellego nagradza!a zas!ugi obywateli przy jednoczesnym karaniu ich win. Kazúdy obywatel musia! być rzetelnie rozliczany ze swych czynów. Cz!owiecza chciwość musia!a zostać zastaþpiona obywatelskaþ maþdrościaþ i duchem virtu, duchem, który posiadali niegdyś Rzymianie64 i który stanowiaþc o ich wielkości, pozostawa! zarazem gwarantem ich wolności. W czasach nowozúytnych, w realiach renesansowej republiki, cnota virtu stawa!a sieþ ponownie niezbeþdna dla rozwoju doskona!ej wspólnoty obywatelskiej. Maþdrym cz!onkiem tej wspólnoty by! zaś ten, kto umia! powściaþgnaþć swe pragnienia w imieþ dobra wspólnego. Obywatelski republikanizm oznacza! ustrój, w którym świat polityczny konstruowany jest w trakcie wolnej wymiany opinii65. Wolność obywateli w republice by!a pe!na, gdyzú zawiera!a w sobie prawa polityczne, a wieþc mozúliwość czynnego udzia!u we w!adzy i decydowania o sprawach państwowych. Skarb ten mozúna jednak by!o !atwo stracić  z braku przezorności, gdy nie przestrzegano prawa baþdź zapominano o obywatelskiej maþdrości. Gwarantem trwania republikańskiego status quo mia!o być ca!kowite zniesienie podzia!u stanowego przy jednoczesnej zgodzie cz!onków państwa na istnienie naturalnych w spo!eczeństwie rózúnic majaþtkowych66. Dla utrzymania republiki obywateli konieczne mog!o sieþ nawet okazać poświeþcenie zúycia. Zúycie jednostki w obliczu zagrozúenia swobód obywatelskich, które jawi!y sieþ najdojrzalszym przejawem cz!owieczeństwa, stawa!o sieþ jednak wartościaþ wtórnaþ. W O sztuce wojennej, piszaþc o stojaþcej na strazúy wolności państwa i jego obywateli silnej armii narodowej, Machiavelli nakreśli! taki oto obraz przyk!adnego obywatela: dla niego zúadna rzecz nie by!a tak cenna (nie wy!aþczajaþc zúycia), by nie poświeþcić jej cheþtnie dla swych przyjació!, zúadne tezú trudności nie mog!y go powstrzymać, jeśli to by!o potrzebne ojczyź62 J. Szacki (Uzúytki historii w doktrynie politycznej Machiavellego, w: Niccolò Machiavelli. Paradoksy losów doktryny, op. cit., s. 146), badajaþc znaczenie historii w twórczości Machiavellego, doszed! do nasteþpujaþcych wniosków: otózú Machiavelli z jednej strony wykorzystuje historieþ jako laboratorium, w którym sprawdza sieþ takie czy inne twierdzenia na temat cz!owieka i państwa, z drugiej zaś strony jako skarbniceþ wzorców moralnych, z jakich winni korzystać jego wspó!cześni. 63 J. Malarczyk (Niccolò Machiavelli i Ulrich von Hutten..., op. cit., s. 165) pisze mieþdzy innymi o badaniach ustroju miasta Lukki, które przeprowadzi! Machiavelli. 64 Czeþste nawiaþzywanie przez Machiavellego do tradycji rzymskiej szeroko bada M. Hulling (Citizen Machiavelli, Princeton University Press, Princeton 1983, s. 3160). Na temat ducha obywatelskiego virtu pośród obywateli rzymskich zob. ibidem, s. 3840. 65 K. Held, Maþdry obywatel..., op. cit., s. 6869 66 Por. J. Malarczyk, Niccolò Machiavelli i Ulrich von Hutten..., op. cit., s. 168. 972. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe nie67. Waþtek poświeþcenia zúycia w obronie swobód obywatelskich pojawi! sieþ równiezú w Historiach florenckich, gdzie Machiavelli, piszaþc o pragnieniu wolności, s!awi! obywateli, którzy z uporem jej strzegaþ, gotowi nawet narazić sieþ dla niej na najwieþksze niebezpieczeństwa68. Realia republiki i wspólnoty obywatelskiej k!óci!y sieþ ze zgo!a odmiennaþ rzeczywistościaþ ukazanaþ w Ksieþciu. Tytu!owy ksiaþzúeþ rzaþdzi! jednak w epoce dezorganizacji struktury spo!eczno-państwowej i bezwzgleþdnej walki o w!adzeþ, gdy zúycie cz!owieka nie stanowi!o wartości, a relatywny !ad mozúna by!o wprowadzić wy!aþcznie drogaþ przemocy, stosujaþc amoralne i przebieg!e, choć skuteczne regu!y politycznej gry. Sterroryzowani poddani ksieþcia pozostawali przeciwieństwem wolnych obywateli republiki. Autorytarne jedynow!adztwo Il Principe stanowi!o jednak środek doraźny, prowadzaþcy do celu nadrzeþdnego, jakim jawi!a sieþ sanacja silnego państwa wolnych obywateli. Dyktatura jednostki by!a okresem przejściowym mieþdzy anarchiaþ, a wieþc zepsuciem państwa, a nastaniem republiki i rzaþdów prawa, kiedy to obywatele sami stawali sieþ ksieþciem. Machiavelli uczy! tezú w Ksieþciu, izú nie ma jednego ustroju doskona!ego dla wszystkich spo!eczeństw. Ten relatywizm poglaþdów myśliciela prowadzi! do ukazania systemu, w którym spo!eczeństwo obywateli jest rzaþdzone przez monarcheþ, a dzieje sieþ tak wtedy, kiedy obywatel zostaje ksieþciem swej ojczyzny nie przez zúaden nieznośny gwa!t, lecz dzieþki przychylności innych wspó!obywateli. Taka w!adza ksiaþzúeþca mozúe być nazwana obywatelskaþ69. Trwa!ość ksieþstw ustanowionych przez obywateli uzalezúniona by!a od sprawiedliwych rzaþdów pierwszego obywatela, gdyzú monarchie owe upadajaþ najczeþściej, gdy przekszta!caþ sieþ w absolutne70. Ksiaþzúeþca w!adza obywatelska, podobnie jak i obywatelski republikanizm, musia!y sieþ opierać na dobrych prawach i poszanowaniu wolności wszystkich obywateli, co rzaþdzaþcym zapewnić mia!o przychylność i poparcie ludu, państwu zaś  trwa!ość rzaþdów i !ad wewneþtrzny. Zarówno w doskona!ej republice, jak i w obywatelskim ksieþstwie dobrobyt i rozwój wspólnoty zalezúa! jednak od postaw ich maþdrych cz!onków, którzy świadomi danej im wolności, zdolni byli jaþ pieleþgnować. Dla Machiavellego ustrój republikański i wolności obywatelskie mia!y wspólne i pozytywne konotacje. Nasuwa sieþ tu analogia do pracy raczej ma!o znanego angielskiego pisarza Thomasa Starkeya, niemal wspó!czesnego s!awnemu Florentczykowi, który w kilka lat po wydaniu jego dzie! (oko!o 1535 roku) napisa! A Dialogue between Cardinal Pole and Thomas Lupset. Choć tytu!owe postacie dzie!a by!y autentyczne, to ich dialog zupe!nie wyimaginowany. Starkey przeniós! idee Machiavellego na grunt Albionu i tamtejszych 67 N. Machiavelli, O sztuce wojennej, w: Niccolò Machiavelli. Wybór pism, op. cit., s. 626. 68 N. Machiavelli, Historie florenckie, ks. II, prze!. J. Malarczyk, w: Niccolò Machiavelli. Wybór pism, op. cit., s. 764. 69 N. Machiavelli, Ksiaþzúeþ, ks. IX, prze!. C. Nanke, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1993, s. 38. 70 Ibidem, s. 41. 98 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa niepokojów doby w!adzy Henryka VIII, proponujaþc wprowadzenie ustroju republikańskiego lub wybór monarchy w drodze elekcji71. Esencja tego novum w wydaniu angielskim polega!a na tym, izú w!adze mia!y być ustanawiane przez lud, który, uzbrojony w prawa polityczne, stawa! sieþ zbiorowościaþ obywateli. Poddani przeistaczali sieþ w obywateli, którzy, bogaci swaþ politycznaþ wolnościaþ, mieli zúyć w dobrobycie i szczeþśliwości, ogólnym !adzie i sprawiedliwości, czynnie wp!ywajaþc na swój los i kreujaþc otaczajaþcaþ ich rzeczywistość72. Ta oparta na wzorze w!oskim koncepcja nie stanowi!a bynajmniej wizji fantasty, czego dowodem sta!y sieþ siedemnastowieczne angielskie zrywy rewolucyjne, a takzúe późniejsze prawnoustrojowe reformy wolnościowe. 71 Por. Q. Skinner, Political philosophy, w: C.B. Schmitt (red.), The Cambridge History of Renaissance Philosophy, Cambridge University Press, Cambridge 1992, s. 446. 72 Zob. szerzej T. Starkey, A Dialogue between Cardinal Pole and Thomas Lupset, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 8386. 992. OEredniowieczne i renesansowe obywatelstwo pañstwowe

. PODDAŃSTWO PAŃSTWOWE A OBYWATELSTWO PAŃSTWOWE 3.1. Poddany w pañstwie absolutnym Obywatelski republikanizm Machiavellego pozostawa! w dobie oligarchizacji miast i rozwoju rzaþdów absolutnych na kontynencie europejskim jedynie wizjaþ intelektualnaþ. Z. Wójcik1, piszaþc o humanistach w!oskich, stwierdza!, izú w gruncie rzeczy lekcewazúyli lud i uwazúali, zúe nie powinien on mieć zúadnego wspó!udzia!u w zúyciu politycznym. W podobnym tonie wypowiedzia! sieþ H.R. Loyn2, akcentujaþc co prawda, izú humaniści podsycali rosnaþce zainteresowanie zúyciem obywatelskim, ale jednocześnie konstatujaþc, izú po czeþści wynika!o to z ich nowej wizji cz!owieka, istoty zdolnej ogarnaþć rozumem otaczajaþcy jaþ świat, umieszczonej w po!owie drogi mieþdzy Bogiem i pospólstwem. Twierdzenia te, jak i wiele im podobnych, sk!aniajaþ ku opinii, izú prawa jednostki do decydowania o losie swoim i państwa, w którym zamieszkiwa!a, nie by!y w dobie odrodzenia powszechnie postrzegane jako esencja jej potrzeb, a na pewno juzú nie mia!y stanowić dobra uniwersalnego. Poglaþdy intelektualnych elit Italii, choć zapewne niereprezentatywne dla ca!ej reszty Europy, by!y w zasadzie odbiciem utrwalonego juzú zjawiska majoryzacji w!adz miejskich przez patrycjat, ale jednocześnie stawa!y sieþ jego humanistycznaþ legitymizacjaþ. Wynikajaþce z prawa obywatelstwa miejskiego liczne prawa i swobody odnosi!y sieþ juzú wówczas w duzúej mierze do cives maiores i z tym stanem rzeczy najprawdopodobniej godzi!a sieþ znaczna czeþść renesansowych humanistów. Na gruncie państwowym odzwierciedleniem oligarchicznej organizacji w!adz miejskich, a w Italii  wprowadzania w miastach rzaþdów despotycznych jednostek, by! ustrój monarchii absolutnej. Ustrój ten pojawi! sieþ w Europie w XVI wieku i rozwinaþ! w pe!ni w nasteþpnych dwóch stuleciach. W absolutyzmie w!adza państwowa w sposób niemal maksymalny koncentrowana by!a w reþkach autokratycznego monarchy, który niepodzielnie stanowi! prawo w myśl regu!y to, co podoba sieþ w!adcy, jest prawomocne (quod principi placuit, legis habet vigorem). W!adca taki nie podlega! niczyjej kontroli 1 Z. Wójcik, Historia powszechna XVIXVII w., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 127. 2 H.R. Loyn, W!oski renesans, prze!. T. Wójcik, w: H.R. Loyn (oprac.), Średniowiecze, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 350. i mimo izú kierowa! ca!okszta!tem spraw państwowych, pozostawa! odpowiedzialny jedynie przed Bogiem, z którego !aski i cheþci pe!ni! jakoby swoje ziemskie pos!annictwo. W!adza wykonawcza monarchy realizowana by!a przez rozbudowany aparat administracyjny, który dzia!a! na zasadach: centralizmu i biurokratyzmu. Centralizm w!adzy objawia! sieþ w hierarchicznym podporzaþdkowaniu urzeþdników i ich absolutnym pos!uszeństwie wobec w!adzy najwyzúszej. Biurokratyzm zaś polega! na administrowaniu instytucjami państwowymi przez kadreþ wykszta!conych i dobrze przygotowanych do pracy zawodowych urzeþdników państwowych3. Taki system administracji wp!ywa! na wzmocnienie pozycji w!adcy. Zawodowi urzeþdnicy, którzy podlegali wy- !aþcznie monarsze, zasteþpowali arystokracjeþ rodowaþ, która w ustroju monarchii stanowej pretendowa!a do szerszego decydowania o sprawach państwa. Z perspektywy stanowiska cz!owieka w państwie by!a to zmiana o znaczeniu niemal prze!omowym. J. Delumeau4 pisa!, izú w renesansowej rzeczywistości rozprzeþg!y sieþ wieþzy spo!eczne i mozúliwe teraz by!y kariery poza dawnymi ramami zúycia (...) Silne osobowości mog!y rozwijać sieþ swobodniej i liczniej nizú dotaþd. Powstajaþca w dobie renesansowych przemian monarchia absolutna oznacza!a bowiem poczaþtek przewlek!ego konania porzaþdku stanowego. Wymiernym tego dowodem by!a narastajaþca tendencja do kodyfikacji prawa5, które  w drodze d!ugiego i powolnego procesu  mia!o stawać sieþ powszechne i ogólnopaństwowe, co bynajmniej nie oznacza, izú równe dla wszystkich6. To, zúe w!adca absolutny w nowej rzeczywistości politycznej wysteþpowa! w roli prawodawcy, równiezú stanowi!o prawdziwie jakościowaþ zmianeþ. Wcześniejszy rozjemca, znawca praw czy tezú ich wykonawca, stawa! sieþ bowiem ich jedynym twórcaþ. Klasycznym przyk!adem zmian zachodzaþcych w państwie by!a Francja, gdzie król pierwotnie umacnia! swojaþw!adzeþ opartaþna, jak ujaþ! to Z. Izdebski7, przejściowej wspólnocie interesów, czyli sojuszu z bogacaþcym sieþ mieszczaństwem i średniaþ szlachtaþ, który skierowany by! przeciwko mozúnow!adcom. Wzrastajaþcy w si!eþ stan trzeci stawa! sieþ przy tym naturalnym rywalem dla feuda!ów, co powodowa!o rosnaþce antagonizmy, które wykorzystywa! monar3 Zob. szerzej E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych Ameryki od XVI do końca XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1998, s. 119. 4 J. Delumeau, Cywilizacja Odrodzenia, prze!. E. Baþkowska, PIW, Warszawa 1987, s. 290. Por. D. Richet, W!adza a spo!eczeństwo we Francji u schy!ku XVI wieku, w: W!adza i spo!eczeństwo w XVI i XVII w., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989, s. 5960. 5 K. Sójka-Zielińska (Historia prawa, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2001, s. 220) przedstawia poglaþd, izú w próbach systematyzacji regulacji prawnych w epoce renesansu mozúna dostrzec zalaþzúki nowozúytnej techniki kodyfikacyjnej. 6 Chodzi tu o równość wszystkich mieszkańców państwa wobec prawa karnego, nie zaś cywilnego. Nasuwa sieþ tu analogia do sytuacji w Polsce doby odrodzenia, gdy równiezú artyku!owane by!y postulaty równości w zakresie ochrony prawnokarnej. Zob. J. Bardach, Czy istnia!o obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej?, Czasopismo Prawno-Historyczne 1965, nr 2, s. 263. 7 Z. Izdebski, Poglaþdy Jana Bodinusa na państwo i prawo, w: J. Bodin, Sześć ksiaþg o Rzeczypospolitej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958, s. VIII. 102 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa cha, budujaþc sobie coraz silniejszaþ pozycjeþ jedynow!adcy i arbitra. Cechaþ charakterystycznaþ procesu dojrzewania monarchii absolutnej by!o ograniczenie znaczenia lub ca!kowite wyeliminowanie zgromadzeń stanowych, tak bujnie rozwijajaþcych sieþ w wiekach średnich. Demontazú stanowych parlamentów u!atwia!o powstawanie sta!ych armii najemnych, które w!adca utrzymywa! z podatków. Armie te mia!y przede wszystkim dbać o bezpieczeństwo zewneþtrzne państwa, ale mog!y równiezú skutecznie kruszyć opór niezúyczliwych monarsze si! wewneþtrznych. Omnipotencja monarchy sz!a w parze z ogólnym mniemaniem o braku dojrza!ości spo!eczeństwa do decydowania o sprawach zúywo go dotyczaþcych. F. Koneczny8, opisujaþc rzeczywistość absolutyzmu, zauwazúa!, izú spo!eczeństwo pozbawia sieþ coraz bardziej elementarnych jego spraw, w końcu eliminuje sieþ je ca!kiem z dziedziny spraw publicznych. Z kolei G. del Vecchio9 konstatowa!, izú absolutyzm sprawi! to zw!aszcza, zúe uzyskanie przez jednostkeþ pewnego zakresu autonomii by!o mozúliwe tylko przy wielkim wysi!ku i w bardzo waþskich granicach. Wzrost absolutyzmu nasteþpowa! bowiem wraz z ograniczeniem praw jednostek, które w średniowieczu mozúna by!o nazwać obywatelami, jeśli by!y depozytariuszami wolności miejskich, baþdź tezú w szerszym, arystotelesowskim ujeþciu  jeśli mia!y wp!yw na w!adzeþ ogólnopaństwowaþ czy tezú we w!adzy tej uczestniczy!y. Tymczasem w dobie absolutyzmu lud nie posiada! w zasadzie wp!ywu na wybór czy zmianeþ w!adz oraz stanowione przez króla i egzekwowane w jego imieniu prawo. Ten wsteczny, wydawa!oby sieþ, stan rzeczy mia! jednak silne podstawy ku temu, by trwać, a nawet sieþ rozwijać. Paradoksalnie bowiem, przynajmniej z poczaþtku, absolutyzm opiera! swojaþ si!eþ na zaufaniu i oczekiwaniach sporej czeþści spo!eczeństw państwowych. Twarde rzaþdy monarsze stanowi!y odpowiedź na potrzebeþ chwili, gdy w okresie reformacji i kontrreformacji Europa targana by!a wojnami religijnymi, a jej chrześcijańskiej cywilizacji zagrazúa!a z zewnaþtrz posteþpujaþca dynamicznie na Ba!kanach i Pó!wyspie Iberyjskim ekspansja islamu10. Absolutyzm jako poteþzúna si!a broniaþca stabilności wewneþtrznej i zewneþtrznej, bezpieczeństwa i w!asności poddanych, a takzúe interesów mieszczaństwa w sferze rozwoju handlu i przemys!u, sta! sieþ poniekaþd strazúnikiem dobrobytu państwa i jego mieszkańców, strzegaþcym równiezú jedności państwa, jak to ujaþ! G. Jellinek11, od mocy odśrodkowych, tkwiaþcych w odreþbnych tendencjach stanowych. System w!adzy absolutnej stanowi! swoisty substytut wolności ogólnej cz!owieka i obywatela. 8 F. Koneczny, Państwo i prawo w cywilizacji !acińskiej, Wydawnictwo Antyk Marcin Dybowski, Komorów 1997, s. 59. 9 G. del Vecchio, Osobowość i prawa cz!owieka w świetle nauki prawa, prze!. C. Tarnogórski, w: M. Szyszkowska, Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000, s. 267. 10 Znamiennym jest tu fakt zgromadzenia poteþzúnej w!adzy przez monarchów hiszpańskich zagrozúonych ekspansjaþ politycznaþ i kulturowaþ Arabów na po!udniu Pó!wyspu Iberyjskiego. 11 G. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, ks. III: Nauka o państwie z punktu widzenia prawnego, prze!. M. Balsigierowa, M. Przedborski, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1924, s. 315. 1033. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe Odskoczniaþ od politycznych realiów absolutyzmu jawi!y sieþ poszerzone horyzonty renesansowego humanizmu, zainteresowanie cz!owiekiem jako takim, i światem sztuki, poprzez który wielu ludzi mog!o sieþ realizować i pog!eþbiać swoje doznania zmys!owe. Sztuka, literatura czy zúycie uniwersyteckie niejednokrotnie stanowi!y namiastkeþ szeregu praw jednostki. B. Truchlińska12 pieþknie uchwyci!a ten surogat praw obywatelskich, piszaþc o humanistycznej wersji obywatela, o koncepcji cz!owieka jako obywatela świata dzie! ludzkich. Jednostka w autorytarnej rzeczywistości doby odrodzenia mog!a być zatem pojmowana jako Homo creator, który znajduje upust dla swych potrzeb egzystencjalnych w dziedzinie kultury i sztuki, gdzie talent czy gust cz!owieka zostaje nalezúycie wyeksponowany. Ale tezú i tylko tam. Absolutyzm z pewnościaþ nie by! produktem humanizmu renesansowego, lecz pomimo wielu swych ograniczeń nie pozostawa! z nim równiezú w sprzeczności. N. Davies13 dowodzi!, izú w dziedzinie polityki to w!aśnie humanizm renesansowy stanowi! poczaþtek niezawis!ego państwa nowozúytnego, albowiem niezawis!e państwo narodowościowe jest zbiorowym odpowiednikiem autonomicznej osoby ludzkiej. B. Zientara14 odnajdywa! korzenie państwa narodowego juzú co prawda w średniowieczu, ale i on sk!ania! sieþ ku tezie, izú to w renesansowym absolutyzmie średniowieczny uniwersalizm, jednolita «Christianitas» rozpada!a sieþ coraz wyraźniej na narody i narodowe państwa. Rozkwitajaþcy w dobie renesansu absolutyzm i narastajaþca tendencja do postrzegania państwa  wzorem starozúytnego Rzymu  jako suwerennego podmiotu utozúsamianego z monarchaþ, przyczynia!y sieþ zatem do dynamicznego rozwoju procesu integracji narodowej w Europie. Humanistyczny indywidualizm jednostki przek!ada! sieþ przy tym na wzmozúone poczucie odreþbności narodu jako zbiorowości ludzi zamieszkujaþcych terytorialnie określone państwo (zazwyczaj tradycyjnie rzaþdzone przez rodzimego w!adceþ baþdź dynastieþ15), posiadajaþcych wspólnaþ przesz!ość historycznaþ, tozúsamaþ lub zblizúonaþ kultureþ16 oraz zwykle wspólne: jeþzyk i wiareþ, a ponadto być mozúe po!aþczonych równiezú 12 B. Truchlińska, Cz!owiek  obywatel republiki muz, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995, s. 161. 13 N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z historiaþ, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999, s. 519. 14 B. Zientara, Świt narodów europejskich. Powstanie świadomości narodowej na obszarze Europy pokarolińskiej, PIW, Warszawa 1985, s. 11. 15 Na temat roli dynastii w kszta!towaniu narodu i państwa zob. szerzej E. Renan, Co to jest naród, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie. Szkice o idei narodu, narodowej kulturze i nacjonalizmie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998, s. 202. Tutaj tezú (s. 208209) o religii jako czynniku narodotwórczym i państwotwórczym. 16 Na temat narodu jako zbiorowości ludzkiej zjednoczonej psychologicznie i zorganizowanej spo!ecznie zob. F. Znaniecki, Wspó!czesne narody, prze!. Z. Dulczewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, s. 13 oraz 4041, tamzúe naród utozúsamiany jest ze spo!eczeństwem o kulturze narodowej (national culture society), które posiada wspólnaþ, swoistaþ świeckaþ kultureþ piśmiennaþ oraz niezalezúnaþ organizacjeþ, dzia!ajaþcaþ dla zachowania, rozwoju i ekspansji tej kultury w odrózúnieniu od spo!eczeństwa politycznego (political society) pojmowanego jako państwo, które posiada wspólny system prawny i niezalezúny rzaþd sprawujaþcy kontroleþ nad ca!aþ ludnościaþ zamieszkujaþcaþ określone terytorium. Por. tezú E. Gellner, Narody i nacjonalizm, prze!. T. Ho!ówka, PIW, Warszawa 1991, s. 16, tamzúe definicja kulturowa oraz woluntarystyczna narodu. 104 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa swoistaþwieþziaþduchowaþ17. Proces narodotwórczy opiera! sieþ jednak g!ównie na ukszta!towanej wspólnocie etnicznej18. Narodowość jako przynalezúność do narodu, pojmowanego w sensie wspólnoty etnokulturowej, zaczyna!a zarazem stawać sieþ przynalezúnościaþpaństwowaþ. Proces ten trwa! azú do wyraźnego wykszta!cenia sieþ państw narodowych w wieku XIX. Z. Sokolewicz19, piszaþc o wczesnonowozúytnej integracji narodowej państw Europy Zachodniej, stwierdza otwarcie, izú w krajach tych pojeþcie narodowości utozúsamiane jest z przynalezúnościaþpaństwowaþ. W dobie monarchii absolutnej owa przynalezúność państwowa ogó!u mieszkańców danego państwa wraz z ich podporzaþdkowaniem suwerennej w!adzy państwowej uosabianej przez monarcheþ nosi!a miano poddaństwa państwowego. Zasadniczo rózúni!o sieþ ono od poddaństwa charakterystycznego dla ustroju monarchii stanowej, zwiaþzanego przede wszystkim z feudalnym systemem w!asności i uzúytkowania ziemi, w którym punkt cieþzúkości oscylowa! wokó! zalezúności ch!opów od w!aścicieli ziemskich. W tamtym systemie poddańczym eksploatowani mieszkańcy wsi uciekali do miast, które zwykle zapewnia!y im wolność, a pierwotnie  obdarza!y nawet swym obywatelstwem. W poddaństwie doby absolutyzmu suwerenem by! jeden w!adca, poddanymi zaś  wszyscy zamieszkujaþcy rzaþdzone przez niego państwo. Tu nie by!o ucieczki od centralnej zalezúności, chyba zúe pod w!adzeþ absolutnaþ innego monarchy. Wykszta!cenie sieþ stanu poddaństwa, rozumianego jako równość wszystkich poddanych przed w!adcaþ, stanowi!o wazúny krok na drodze os!abiania porzaþdku stanowego i feudalnego, aczkolwiek nie likwidowa!o zúadnego z tych zjawisk do końca. Nowy rodzaj podleg!ości praktycznie eliminowa! na zachodzie Europy stosunki lenne i wasalne, jednakzúe nie stanowi! kresu zalezúności ch!opa od pana feudalnego20 (mozúna tu raczej mówić o zmianie stosunku pańszczyźnianego na czynszowy), zarazem jednak silniej uzalezúnia! samych feuda!ów od monarchy. Wszyscy poddani podlegali scentralizowanej w!adzy monarszej i byli przedmiotem jej dzia!ań administracyjnych. Esencjaþ tej zalezúności by!o uwypuklenie praw państwa21, przy jednoczesnym po!ozúeniu nacisku na obowiaþzki poddanego. 17 E. Renan, Co to jest naród, op. cit., s. 209210. Por. tezú S. Jedynak, Refleksje historyka myśli spo!ecznej w sprawie problematyki narodu, czyli Est modus in rebus, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie..., op. cit., s. 16. 18 J. Maritain (Cz!owiek i państwo, prze!. A. Grobler, Wydawnictwo Znak, Kraków 1993, s. 1112) opisuje proces przeistaczania sieþ spo!eczności politycznej w naród. Por. D. Miller, The ethical significance of nationality, Ethics 1988, nr 4, s. 656 oraz F. Znaniecki, Wspó!czesne narody, op. cit., s. 10, tamzúe na temat odmiennej rasowo ludności stanowiaþcej czeþść narodu przy spe!nieniu innych cech jego definicji. 19 Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1, s. 25. 20 G!eþboko inspirujaþca jest w tym wzgleþdzie polemika W. Langa (Refleksja filozoficznoprawna na tle pracy H.J. Bermana, Prawo i rewolucja. Kszta!towanie sieþ zachodniej tradycji prawnej, Państwo i Prawo 1996, nr 12, s. 87) na temat feudalizmu, jego form, ewolucji i schy!ku. 21 Państwo doby absolutyzmu traktowane mozúe być jako synonim reprezentujaþcego go w!adcy. Najlepszaþ tego egzemplifikacjaþ mozúe być s!ynne zdanie przypisywane Ludwikowi XIV: Państwo to ja (l État cest moi!), wypowiedziane ponoć do przewodniczaþcego parlamentu francuskiego 22 grudnia 1655 roku. 1053. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe Paradoksalnie, pomimo swych antyobywatelskich cech, poddaństwo by!o istotnym krokiem naprzód w stroneþ konstruowania instytucji obywatelstwa państwowego, albowiem jako stan podleg!ości danej w!adzy i zarazem przynalezúności do danego państwa stanowi!o czytelne zewneþtrzne rozgraniczenie mieþdzy tuziemcami a cudzoziemcami. W monarchii stanowej obywatelstwo miejskie, które dawa!o swoisty azyl od systemu feudalnego, by!o natomiast wyznacznikiem podzia!u wewneþtrznego ludności w ramach zwykle tej samej, aczkolwiek zrózúnicowanej stanowo, wspólnoty etnicznej. Poddaństwo w państwie z wyraźnie ustalonymi (co nie oznacza, izú niezmiennymi) granicami terytorialnymi w!adztwa monarszego klarownie określa!o zatem cz!onkostwo i status danej ludności i s!uzúy!o budowaniu tozúsamości narodowej. Rozwojowi odreþbności narodowej i umacnianiu znaczenia przynalezúności państwowej w Europie Zachodniej doby renesansu towarzyszy! proces wzmacniania jedności kultury zachodniej. J. Delumeau22 tak oceni! nowe tendencje: saþ to dwa pozornie sprzeczne, a jednak równoleg!e zjawiska; ich dialektyka stanowi jednaþ z g!ównych cech epoki. Powstawanie literatury narodowej w rózúnych krajach pozostawa!o bowiem w harmonii z ponadnarodowym przenikaniem rózúnych wp!ywów kulturowych. Dzia!o sieþ tak za sprawaþ odkryć autorytetów naukowych epoki (Miko!aja Kopernika czy Leonarda da Vinci) baþdź dzieþki sztuce uznanych artystów (Micha!a Anio!a, Rafaela, Tycjana czy Albrechta Dürera) i erupcji naśladownictwa ich twórczości przez niezliczone rzesze uczniów rozjezúdzúajaþcych sieþ niemal po ca!ej Europie. Transeuropejskie fale humanistycznej kultury posi!kowa!y sieþ przy tym odkurzonaþ !acinaþ, która wysteþpujaþc g!ównie w roli lingua franca duchowieństwa i intelektualistów rózúnych krajów, nie by!a w stanie zahamować rozwoju jeþzyków narodowych. Wracajaþc do realiów politycznych monarchii absolutnej, warto zwrócić uwageþ na specyfikeþ roli miast w nowej rzeczywistości. Koncentracja niemal ca!ej w!adzy w reþku wszechmocnego monarchy mia!a z pewnościaþ istotny wp!yw na rozwój gospodarczy ośrodków miejskich. Rozwojowi miast towarzyszy! jednak zmierzch ich znaczenia politycznego. Wyjaþtkiem w tym wzgleþdzie by!y zapewne miasta sto!eczne, których ustanawianie by!o immanentnie zwiaþzane z procesem centralizacji politycznej i których rola, z uwagi na lokalizacjeþ siedziby w!adz i urzeþdów państwowych, stawa!a sieþ niezwykle wazúna23. Ogólnie jednak samorzaþdność miast, tak istotna w średniowieczu widzianym przez pryzmat charakterystycznych dla tej epoki stosunków feudalnych i stanowych, stawa!a sieþ przezúytkiem. Bogactwo mieszczan przykuwa!o uwageþ w!adców państw, co stawa!o sieþ powazúnym zagrozúeniem dla autonomii miast i co objawia!o sieþ najczeþściej w odgórnym narzucaniu na nie coraz wieþkszych zobowiaþzań podatkowych24. W dobie oligarchizacji w!adz miejskich 22 J. Delumeau, Cywilizacja Odrodzenia, op. cit., s. 50. 23 R. Mackenney, Europa XVI wieku. Ekspansja i konflikt, prze!. A. Staniewska, D. Dywańska, PIW, Warszawa 1997, s. 117. 24 Zob. szerzej T. Munck, Europa XVII wieku. 15981700. Państwo, konflikty i porzaþdek spo!eczny, prze!. R. Sudó!, PIW, Warszawa 1998, s. 194. 106 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa i tak wieþkszość mieszczan pozbawiona by!a juzú wp!ywu na wybór swych w!odarzy, a prawa polityczne lokalnego obywatelstwa odchodzi!y do lamusa. Niektóre wolności mieszczańskie stawa!y sieþ zaś z czasem treściaþ raczkujaþcego prawa ogólnopaństwowego, w którym stopniowo rezygnowano z przywilejów stanowych. Nowozúytne państwo powstawa!o w zasadzie w sprzeczności wobec municypalnej autonomii i miejskiego obywatelstwa, którego system przywilejów stawa! sieþ w nowych realiach po prostu anachroniczny25. Ustrój absolutyzmu nie zawiera! bowiem w sobie specjalnych swobód dla jakiejkolwiek kategorii poddanych, mozúe z wyjaþtkiem najblizúszego grona wspó!pracowników w!adcy, i ex definitione nie tolerowa! przejawów braku subordynacji. Autonomiczne miasta mog!y zaś stanowić istotne zagrozúenie dla samow!adztwa monarchy. W!aśnie dlatego miejscy obywatele stawali sieþ w dobie absolutyzmu zwyk!ymi poddanymi. Bez szerszej mozúliwości wyboru i kontrolowania swoich w!adz nie mogli przy tym posiadać zúadnego wp!ywu na zobowiaþzania miasta wobec króla i państwa. Silny protekcjaþ w!adcy miejski patrycjat zyskiwa! za to mozúliwość niczym nieskreþpowanej ekspansji gospodarczej w dobie dynamicznego rozwoju handlu i odkryć geograficznych, a czeþść wykszta!conych mieszczan mog!a w niektórych krajach piastować wysokie stanowiska w administracji państwowej. W realiach rzaþdzonego przez omnipotentnego monarcheþ państwa poddany stanowi! w zasadzie jedynie surogat obywatela. W wizjach takich apologetów absolutyzmu jak Jean Bodin czy Samuel von Pufendorf znalaz!o sieþ jednak miejsce dla specyficznie pojmowanej koncepcji poddanego-obywatela, który: posiada! przynalezúność do określonego państwa, pozostawa! zazwyczaj wyzuty z praw politycznych i nie móg! być aktywny na niwie publicznej. Na pewno nie odpowiada! zatem modelowi obywatela zaproponowanemu przez Arystotelesa. Poddany-obywatel cieszy! sieþ jednak wolnościaþosobistaþ, jego majaþtek chroniony by! prawem, zaś punktem odniesienia sta!o sieþ dla niego  w miejsce spo!eczności lokalnej  (reprezentowane przez monarcheþ) państwo, w którym zamieszkiwa! i z którym sieþ utozúsamia!. S.E. Finer26 w swym poteþzúnym dziele Empires, Monarchies and the Modern State wnioskuje, izú poddanego w monarchii absolutnej mozúna w zasadzie tytu!ować mianem ograniczonego w prawach obywatela. Badacz ten nie pozostaje w swej opinii osamotniony. Na określenie zbiorowości tak rozumianych obywateli biernych najlepiej pasuje bowiem termin zapozúyczony od R. Kosellecka27  apolityczne spo!eczeństwo obywateli. 25 R. Brubaker, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press, Cambridge 1992, s. 42. 26 S.E. Finer, Empires, Monarchies and the Modern State, Oxford University Press, Oxford 1999, s. 1298. 27 R. Koselleck, Trzy światy obywatelskie? Wprowadzenie do porównawczej semantyki spo!eczeństwa obywatelskiego w Niemczech, Anglii i Francji  zarys dziejów teorii, prze!. D. Lachowska, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994, s. 115. 1073. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe Obywatelstwo bierne w dobie absolutyzmu mia!o sieþ opierać sieþ na prawie do zúycia, wolności osobistej jednostki, rozwijajaþcym sieþ legalizmie prawnym i szacunku dla majaþtku prywatnego, który niejednokrotnie uznawano za nienaruszalny i świeþty. Wszystko to razem wzieþte ogranicza!o w pewien waþski sposób samow!adztwo monarchy i określa!o granice wolności ogólnej cz!owieka, który w konsekwencji nie stanowi! wy!aþcznie obiektu do zarzaþdzania28. R. Koselleck29 twierdzi wreþcz, izú mog!o istnieć spo!eczeństwo obywateli pozbawionych wp!ywu na w!adzeþ, które jednak skierowane by!o ku dobru publicznemu. Ten punkt widzenia koresponduje z optykaþ przyjeþtaþ w XVI wieku przez Bodinusa. 3.2. Poddany-obywatel wed3ug Bodinusa Jean Bodin Andegaweńczyk uwazúany jest za architekta podstaw koncepcji nowozúytnego absolutyzmu, który jednak nie ma prawa być tyraniaþ30. Ten wybitny francuski teoretyk państwa ukaza! w  wydanych w 1576 roku  Sześciu ksieþgach o Rzeczypospolitej nowy pod wieloma wzgleþdami wzór obywatela pojmowanego jako wolny poddany, który podlega suwerenności innej osoby i którego pe!na swoboda jest kreþpowana stanowiskiem osoby, której winien jest pos!uszeństwo31. Wizja tak pojmowanego obywatela opiera!a sieþ na sprecyzowanym przez Bodinusa i kluczowym dla ca!ej jego myśli nowozúytnym rozumieniu suwerenności32 w znaczeniu niczym nieograniczonej, nieustajaþcej i pe!nej w!adzy zwierzchniej państwa, w którym suwerenem jest monarcha absolutny. Państwo sprawiedliwego i umiarkowanego w!adcy-prawodawcy określi! myśliciel mianem civitas33 (rzeczypospolitej rozumianej jako praworzaþdne państwo34, nie zaś republika)  zwiaþzku obywateli rzaþdzonych mocaþ jednakowych praw i zwyczajów. 28 Zob. szerzej S.E. Finer, Empires, Monarchies..., op. cit., s. 12981299. 29 R. Koselleck, Trzy światy obywatelskie?..., op. cit., s. 115. 30 J. Baszkiewicz, F. Ryszka, Historia doktryn politycznych i prawnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973, s. 182. 31 J. Bodin, Sześć ksiaþg o Rzeczypospolitej, prze!. R. Bierzanek, Z. Izdebski, J. Wróblewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958, s. 48. 32 Porównanie z rzymskim pojmowaniem suwerenności (np. wed!ug Gajusa) przeprowadza A.J. Carlyle (Political Liberty. A History of Conception in the Middle Ages and Modern Times, Greenwood Press, Westport 1980, s. 28). 33 Bodin nie do końca przejrzyście t!umaczy w!asne rozumienie pojeþcia civitas, które określa terminem prawnym, przeciwstawia pojeþciu miasta lub odwo!uje sieþ do tradycji civitas rzymskiej albo zblizúa pojeþciowo do znaczenia rzeczypospolitej. Pomimo krytyki arystotelowskiego pojmowania terminu zwiaþzek obywateli, w gruncie rzeczy Bodin przychyla sieþ do określania civitas tym mianem, czego przyk!adem jest przywo!anie historii zburzonej Kartaginy, w której civitas istnia!a, choć miasto zosta!o zniszczone. Por. J. Bodin, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 51 i 5357. Na temat t!umaczenia bodinusowego jeþzyka pojeþć politycznych zob. tezú Z. Izdebski, Poglaþdy Jana Bodinusa..., op. cit., s. LXXV. 34 Termin res publica oznacza! państwo rozumiane jako wspólnota skierowana w stroneþ dobra powszechnego swych cz!onków. Por. Q. Skinner, Political philosophy, w: C.B. Schmitt (red.), The Cambridge History of Renaissance Philosophy, Cambridge University Press, Cambridge 1992, s. 446447. 108 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa W suwerennym państwie Bodinusa wszyscy mieszkańcy byli  co wynikać mia!o ze stanu naturalnego  poddanymi, ale nie wszyscy poddani mogli być zarazem obywatelami. Mianem obywatela określi! Bodin przede wszystkim wolnego poddanego, którego przeciwieństwo stanowi! niewolnik, ów zaś w świetle prawa by! niczym35. Specyficznie rysowa!a sieþ w tej koncepcji pozycja kobiet i dzieci, gdyzú ich swobody, zw!aszcza zaś mozúliwość rozporzaþdzania majaþtkiem, zosta!y  podobnie jak w prawie rzymskim  ograniczone w!adzaþ rodzinnaþ36. Dlatego tezú tworzy!y one w zasadzie grupeþ obywateli biernych. Wśród obywateli rozrózúnia! pisarz równiezú obywateli naturalnych, a zatem poddanych w!adzy zwierzchniej od urodzenia, oraz obywateli naturalizowanych. Wed!ug Bodinusa obywatelem naturalizowanym by! ten, kto podda! sieþ suwerenności drugiego i zosta! przezeń przyjeþty37. Z formalnego punktu widzenia do nabycia statusu obywatelskiego wymagane by!o w tym przypadku otrzymanie od w!adcy listów naturalizacyjnych (lettres de naturalité)38. Uzyskanie obywatelstwa mog!o w ogóle nastaþpić w trojaki sposób: naturalnie39, w drodze naturalizacji lub przez wyzwolenie40. Posiadanie statusu obywatelskiego by!o organicznie powiaþzane z podleg!ościaþ zwierzchnictwu w!adcy i koniecznościaþ okazywania mu niemal bezgranicznego pos!uszeństwa. Co zatem rózúni!o w Bodinusowej myśli poddanego w!adcy absolutnego od arystotelesowskiego obywatela? Zgodnie z przywo!ywanaþ w Sześciu ksieþgach koncepcjaþArystotelesa, obywatelem zwie sieþ tego, który uczestniczy we w!adzy czy saþdzie lub ma wp!yw na bieg spraw państwowych. Bodinus twierdzi! jednak, izú b!eþdem jest mówić, zúe nie jest obywatelem ten, kto nie ma udzia!u w urzeþdach i g!osu rozstrzygajaþcego na zgromadzeniach ludowych, czy to przy saþdzeniu, czy przy sprawach państwowych41. Francuski filozof państwa zdecydowanie sprzeciwia! sieþ zatem wizji uzbrojonego w prawa polityczne obywatela czynnego i przeciwstawia! jej obywatela pojmowanego jako beneficjenta wolności naturalnej i pewnych praw oraz przywilejów civitas, w których udzia! by! zalezúny od stanu i warunków kazúdej osoby, a zatem zalezúny od tego, czy dana osoba jest szlachetnego czy tezú pospolitego pochodzenia, czy jest kobietaþ lub dzieckiem, stosownie do wieku, p!ci, warunków i zas!ug kazúdego42. 35 J. Bodin, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 48. 36 Bodin przywiaþzywa! wielkaþ wageþ do roli rodziny w państwie. Twierdzi!, izú rzeczpospolita w ogóle nie ma racji bytu bez rodziny. Dominujaþce stanowisko w rodzinie piastowa! meþzúczyzna, który jako jej naczelnik rozkazywa! wszystkim jej cz!onkom, wymagajaþc przy tym pe!nego pos!uszeństwa. W zasadzie stosunki w państwie suwerennego w!adcy odzwierciedla!y sytuacjeþ w rodzinie, w!adza publiczna monarchy stanowi!a zaś poniekaþd odbicie w!adzy prywatnej pana rodziny. 37 J. Bodin, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 50. 38 Zob. szerzej ibidem, s. 66. 39 Poprzez urodzenie z obojga rodziców-obywateli baþdź w zwiaþzku, w którym choć jedno z rodziców posiada!o status obywatela. 40 W przypadku wyzwolenia by!y niewolnik automatycznie mia! uzyskać obywatelstwo państwa, z którego pochodzi! jego by!y pan. 41 J. Bodin, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 57. 42 Ibidem, s. 59. 1093. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe Wynikajaþ staþd dwa oczywiste wnioski. Po pierwsze, obywatelem monarchii absolutnej by! w rozumieniu Bodinusa w zasadzie kazúdy wolny poddany, który posiada! jakieś prawa (nie by! niewolnikiem), po drugie zaś  obywatele nie pozostawali równi na p!aszczyźnie prawnej. Nie by!o wieþc jednolitego, powszechnego statusu obywatelskiego, istnia! natomiast cenzusowy poddany-obywatel par excellence. Suma posiadanych praw obywatelskich zalezúa!a bowiem od po!ozúenia spo!ecznego, a zatem od przynalezúności do stanu, ale zarazem i od pozycji majaþtkowej obywatela, wieku i p!ci, a takzúe zas!ug, które zapewne musia!y mieć istotnaþ wartość dla państwa. Taki stan rzeczy nie wyklucza! w zasadzie istnienia wzoru obywatela, któremu dane by!o partycypować w sprawach publicznych i brać udzia! w podejmowaniu istotnych dla ca!ej spo!eczności państwa decyzji. Obywatelem w tym rozumieniu by!  z duzúaþdozaþ prawdopodobieństwa  dojrza!y, zamozúny, powazúany i zas!uzúony meþzúczyzna stanu szlacheckiego lub mieszczańskiego, który nalezúa! do wybranych przez w!adceþ depozytariuszy urzeþdów państwowych. Grono takich obywateli ograniczone by!o jednak w państwie absolutnym do waþskich elit dworskich. Takich cz!onków państwa mozúna by okrzyknaþć mianem obywateli czynnych, nawet w realiach istnienia ograniczonych instytucji reprezentacyjnych, gdyby nie fakt, zúe ich pozycja w państwie by!a ca!kowicie zalezúna od woli suwerena. Dla kontrastu pozosta!a czeþść kreowanego przez Bodinusa cia!a obywatelskiego stanowi!a grupeþ obywateli biernych, którzy mimo zúe posiadali wolność osobistaþ i chronionaþ prawem w!asność, pozbawieni byli praw politycznych, czy raczej wp!ywu na bieg spraw państwowych. Wieþksza czeþść takiej wspólnoty obywatelskiej pozostawa!a zatem apolityczna. Wszystkich obywateli !aþczy!y jednak  lezúaþce w kompetencji suwerennego, silnego i dozúywotniego w!adcy absolutnego  gwarancje ochrony43 stabilności państwa44 i dobrobytu jego mieszkańców. Oprócz pe!nego pos!uszeństwa i pomocy suwerenowi, kazúdy poddany-obywatel musia! przy tym zobowiaþzać sieþ do bezwarunkowego przestrzegania stanowionych przez w!adceþ praw45. Bodinus, analizujaþc istoteþ obywatelstwa, sformu!owa! zatem ostatecznie logiczny wniosek, izú to nie przywileje czy prawa muszaþ stanowić jego g!ównaþ treść, gdyzú te saþ rózúnorodne i pozostajaþ nierówne dla obywateli46. Zdaniem 43 Protekcja w!adcy polegać mia!a na zapewnieniu cz!onkom państwa, przy wsparciu armii i z pomocaþ prawa, bezpieczeństwa osobistego, majaþtkowego i rodzinnego. Zob. szerzej ibidem, s. 81. 44 Rzeczpospolita mia!a, zdaniem Bodinusa, zostać zrodzona z przemocy i gwa!tu, a suwerenny w!adca chroni! przed powrotem do tego stanu. 45 Wola monarchy absolutnego mia!a stanowić jedyne źród!o prawa. Zob. szerzej K. Sójka- -Zielińska, Historia prawa, op. cit., s. 70 oraz A.J. Carlyle, Political Liberty..., op. cit., s. 30. 46 Bodin twierdzi!, izú uwzgleþdniajaþc rózúnorodność praw i przywilejów, mozúna by sformu!ować tysiaþce definicji obywatela. Uwazúa! nadto, izú gdyby posiadane prawa mia!y stanowić o podstawowej treści obywatelstwa, to mozúna by skonstatować, zúe w niektórych państwach obcokrajowiec jest bardziej obywatelem nizú tuziemiec. Na potwierdzenie tej tezy przytacza! (Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 69) przyk!ad Florencji, gdzie czeþść mieszkańców przedstawi!a nowemu ksieþciu prośbeþ, by uwazúa! ich i traktowa! jako cudzoziemców ze wzgleþdu na swobody, z jakich korzystali cudzoziemcy. Por. R.E. Goodin, What is so special about our fellow countrymen?, Ethics 1988, nr 4, s. 667671. 110 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa pisarza, nigdy w historii nie by!o państwa, w którym wszyscy obywatele cieszyliby sieþ ca!kowitaþ równościaþ praw47, lecz zawsze jedni posiadajaþ ich mniej lub wieþcej nizú inni48. Obywatelstwo jawi!o sieþ tu raczej statusem polityczno-prawnym, wzajemnym zobowiaþzaniem suwerena wzgleþdem poddanego, któremu  w zamian za wierność i okazywane pos!uszeństwo  winien jest wymierzać sprawiedliwość, s!uzúyć radaþ, udzielać pomocy, wsparcia i ochrony49. Dopiero tak określony stan by! przes!ankaþ do korzystania przez jednostkeþ w państwie z określonych praw, stosownie oczywiście do wspomnianych warunków szeroko rozumianej pozycji spo!ecznej. Obywatela definiowa! Bodin równiezú przez pryzmat praw, które wywyzúsza!y go ponad obcokrajowca. Poddany danego suwerena nie musia! bowiem ponosić rózúnych cieþzúarów, jakie mog!y być na!ozúone na cudzoziemca. Mozúemy sieþ domyślać, izú francuski filozof państwa mia! na myśli pewne powinności podatkowe, jednak dotyczaþce tej kwestii wyjaśnienie przedstawione na kartach Rzeczypospolitej odnosi!o sieþ wy!aþcznie do starozúytnych Aten. Tymczasem inna kwestia dotyczy!a testowania i dziedziczenia, a w zasadzie ograniczeń, jakim mogli podlegać cudzoziemcy w zakresie cesji praw majaþtkowych. Bodin odwo!ywa! sieþ tu do starego prawa ius albinagii, które jako droit daubaine określa!o we Francji prawo w!adcy do skonfiskowania w!asności zmar!ego cudzoziemca w przypadku braku legalnych dziedziców. Sytuacja taka nie nadarza!a sieþ jednak zbyt czeþsto, zatem istotniejsze wydawa!y sieþ ograniczenia dotyczaþce kreþgu dziedziców obcokrajowca. Pierwszeństwo w dziedziczeniu mieli mieć spadkobiercy beþdaþcy krajowcami (regnicoles)50, zaś majaþtek tych alochtonów, którzy zmarli w kraju, gdzie nie posiadali dziedziców, móg! być w ca!ości zarekwirowany (przed czym niejednokrotnie bronili sieþ cudzoziemscy kupcy, wywalczajaþc dla siebie specjalne przywileje51). Jeszcze jedna, istotniejsza dyferencja mieþdzy obywatelem a cudzoziemcem wiaþza!a sieþ z prawem represaliów (droit de marque). Prawo to odnosi!o sieþ, zdaniem pisarza, wy!aþcznie do obcokrajowców i polega!o na mozúliwości wypeþdzenia z państwa zarówno w okresie pokoju, jak i wojny. Bodinus uwazúa!, izú obywatelstwo jest stanem zwiaþzania poddanego-obywatela z konkretnym w!adcaþ, totezú podwójne obywatelstwo mog!o mieć racjeþ bytu wy!aþcznie w przypadku porozumienia mieþdzy w!aściwymi, suwerennymi monarchami. Brak takiej umowy móg! powodować, izú uzurpujaþcy sobie prawo do wieþcej nizú jednego obywatelstwa poddany-obywatel uchyla!by sieþ w ogóle od pos!uszeństwa wobec kogokolwiek. Autor Rzeczypospolitej twierdzi! nadto, 47 Najlepszym przyk!adem jest tu nierówność podatkowa, a takzúe stanowa cz!onków państwa. Zob. szerzej J. Bodin, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 79. 48 Ibidem, s. 80. 49 Ibidem, s. 59. 50 Ibidem, s. 74. Zasada ta wysteþpowa!a w postaci klauzuli w listach naturalizacyjnych. 51 Bodin przytacza przyk!ady immunitetów dla obcych kupców przybywajaþcych na niektóre targi we Francji. Zob. szerzej ibidem, s. 75. 1113. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe izú w zasadzie nie mozúna sieþ wyrzec juzú posiadanego obywatelstwa52 (chyba zúe za wyraźnaþ zgodaþ suwerena), a ewentualna sta!a zmiana miejsca zamieszkania bynajmniej nie pociaþga za sobaþ końca w!adztwa monarchy nad jego poddanym. Bodin pisa!, izú w!adza ograniczania i zobowiaþzywania poddanych wcale nie jest zwiaþzana z miejscem53. Niemozúność prostej utraty obywatelstwa powodowa!a dozúywotnie zwiaþzanie poddanego-obywatela z suwerenem danego państwa, aczkolwiek z samym państwem nie musia!y go !aþczyć zúadne inne wieþzi. Domicyl zdawa! sieþ zatem mieć znaczenie drugorzeþdne w stosunku do podleg!ości suwerenowi. Pewne ograniczenie w!adzy absolutnej stanowi!o w koncepcji francuskiego apologety absolutyzmu nienaruszalne, świeþte wreþcz prawo w!asności, które by!o zarazem istotnym wyznacznikiem wolności poddanego-obywatela. Bodin twierdzi! bowiem, izú ludzie, którzy saþwolni i panami swego majaþtku, jeśli chce sieþ ich zniewolić i zagarnaþć to, co do nich nalezúy, !atwo sieþ burzaþ i buntujaþ, majaþc serce dzielne, wykarmione wolnościaþ, nie zaś znieprawione niewolaþ54. W konsekwencji ów obywatel  przy ca!ej swej podleg!ości suwerenności w!adcy  posiada! daleko idaþcaþniezalezúność, która mierzona by!a wartościaþposiadanego majaþtku55. Zasadna wydaje sieþ opinia, izú w zamyśle Bodinusa majeþtność mog!a stanowić u poddanego-obywatela monarchii absolutnej si!eþ t!umiaþcaþ jego aspiracje polityczne. Nasuwa sieþ tu analogia do sytuacji patrycjatu w tyraniach doby w!oskiego renesansu, gdy światlejsi mieszczanie z!ozúyli zakosztowane wcześniej wolności zúycia obywatelskiego na o!tarzu korzyści p!ynaþcych z zajmowania intratnych stanowisk urzeþdniczych. W ustroju monarchii absolutnej rzaþdzenie majeþtnymi poddanymi-obywatelami mog!o sieþ zdawać !atwiejsze, albowiem przeciwstawiajaþc sieþ omnipotentnemu w!adcy, bogaci znacznie wieþcej by stracili, anizúeli zyskali. Bodinusowy obywatel, który posiada! znaczny majaþtek, móg! równiezú  w drodze p!acenia podatków56  dzielić sieþ nim z suwerenem. Bodinus optowa! przy tym za wymogiem uzyskania przez w!adceþ zgody poddanych-obywateli na opodatkowanie. Z perspektywy realiów absolutyzmu zúaþdanie takie pozostawa!o raczej jednak li tylko pobozúnym zúyczeniem. B. Manning57, piszaþc o problemach 52 Uwazúa! jednak, izú pope!nienie czynów na szkodeþ państwa, którego jest sieþ obywatelem, a takzúe odmowa pos!uszeństwa swemu w!adcy mog!y powodować trwa!aþ banicjeþ i w efekcie odebranie obywatelstwa. Rózúnica polega!a zatem na tym, izú status obywatelski mozúna by!o utracić z woli w!adcy (tj. prawa), lecz nie z w!asnej cheþci. 53 J. Bodin, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 78. 54 Ibidem, s. 264. 55 Por. G.L. Seidler, Myśl polityczna czasów nowozúytnych, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972, s. 181. Autor zwraca uwageþ, izú w myśl koncepcji Bodina jakiekolwiek naruszenie w!asności prywatnej cz!owieka prowadzi!o wprost do zniszczenia państwa, staþd tezú w!asność stanowi!a w istocie kluczowy warunek jego trwa!ości. 56 Zapewne skromnych, albowiem Bodin by! wyraźnym rzecznikiem wolności podatkowej, a sam podatek stanowi! jednakowozú naruszenie świeþtości w!asności prywatnej. Zob. szerzej Z. Izdebski, Poglaþdy Jana Bodinusa..., op. cit., s. XLVIIIXLIX. 57 B. Manning, Szlachta, lud i ustrój, prze!. J. Kowalikowa, w: A. Maþczak (oprac.), Geneza nowozúytnej Anglii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, s. 448449. 112 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa finansowych monarchii absolutnych, doszed! do nasteþpujaþcego wniosku: podstawowa rózúnica mieþdzy angielskaþ monarchiaþ a absolutyzmem kontynentu europejskiego polega (...) na tym, zúe król nie móg! pozbawić swoich poddanych w!asności bez ich zgody za pośrednictwem parlamentu. Nie sposób zaprzeczyć, izú taka zgoda ze strony poddanych-obywateli, zrózúnicowanych pod wzgleþdem praw i ca!kowicie podporzaþdkowanych w!adcy, pozbawionych reprezentacji parlamentarnej, by!aby w absolutnym państwie Bodinusa fikcjaþ. Bodinusowa Rzeczpospolita ma duzúaþ wartość dla ca!ego zagadnienia ewolucji idei obywatelstwa równiezú dlatego, zúe wskazuje, izú juzú w drugiej po!owie XVI wieku, na dwa stulecia przed rewolucjaþ francuskaþ, mia!o racjeþ bytu pojeþcie obywatelstwo państwowe, które odrózúniane by!o od pojeþcia obywatelstwo miejskie. Bodin stwierdza!, izú termin obywatel państwa (citoyen) ma innaþ treść nizú obywatel miasta (bourgeois58), ten bowiem jest obywatelem, kto urodzi! sieþ z obywatela lub mieszczanina, mieszczaninem zaś jest ten, kogo przyjeþto jako obywatela59. Wywody w tej kwestii nie by!y jednak u pisarza do końca klarowne60, co świadczy poniekaþd o konfuzji pojeþciowej, jaka musia!a wówczas istnieć w omawianej materii. 3.3. Obowi1zki poddanego-obywatela wed3ug Pufendorfa Problematyka cz!onkostwa jednostki w państwie nie by!a równiezú obca wielkiemu siedemnastowiecznemu juryście Samuelowi von Pufendorfowi, który nalezúa! do grona twórców koncepcji umowy spo!ecznej pojmowanej jako źród!o państwa. Pufendorf by! zarazem, cytujaþc M. Wawrykowaþ61, rzecznikiem idei wolnego cz!owieka i obywatela. Ów wolny obywatel, a w!aściwie poddany-obywatel, podlega! jednak w!adzy absolutnej, której Pufendorf pozostawa!, podobnie jak Bodin, zúarliwym zwolennikiem. Wed!ug niemieckiego luminarza status obywatelski wynika! z dobrowolnego uczestnictwa cz!owieka jako cz!onka spo!eczeństwa w akcie umowy, która oddawa!a pe!nieþ w!adzy suwerenowi62. W!adza suwerena musia!a być absolutna, albowiem 58 Bodin nazywa! tak obywatela miasta, który to termin mozúna tu uznać za tozúsamy z pojeþciem mieszczanin. Partykularne prawo o obywatelstwie miejskim kazúdego miasta określane by!o przezeń po prostu jako de bourgeoisie. Zob. idem, Sześć ksiaþg..., op. cit., s. 51. 59 Ibidem, s. 52. 60 Zob. A. Sylwestrzak, Filozofia suwerenności i sprawiedliwości Bodinusa, Studia Prawnoustrojowe 2002, nr 1, zw!aszcza s. 8, 11 i 21, tamzúe uwagi na temat braku przejrzystości, konsekwencji lub dok!adnego definiowania pojeþć w myśli Bodinusa. 61 M. Wawrykowa, Dzieje Niemiec 16481789, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976, s. 35. 62 Na temat dwóch umów kreujaþcych państwo (pierwszej tworzaþcej spo!eczeństwo oraz drugiej konstytuujaþcej ustrój państwa i określajaþcej wzajemny stosunek w!adzy państwowej i obywateli) zob. szerzej H. Olszewski, Myśl o państwie Samuela Pufendorfa, w: W!adza i spo!eczeństwo w XVI i XVII w., op. cit., s. 120122, a takzúe s. 133 (o obustronnych nierównorzeþdnych zobowiaþzaniach w!adzy i obywateli wobec siebie). Por. tezú M.A. Kraþpiec, Dzie!a, t. X: Cz!owiek i prawo naturalne, 1133. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe tylko taka gwarantowa!a w pe!ni trwanie !adu państwowego. Kazúdy cz!onek wspólnoty winien by! zaś w!adcy ca!kowite pos!uszeństwo. Pufendorf pokusi! sieþ o stworzenie katalogu obowiaþzków poddanego-obywatela monarchii absolutnej, który zawar! w dziele De Officio Hominis et Civis Juxta Legem Naturalem Libri Duo. Obowiaþzki obywatelskie podzieli! na dwa rodzaje: ogólne i szczególne63. Ogólne obowiaþzki wzgleþdem w!adcy, państwa czy wspó!obywateli wynika!y z samej przynalezúności jednostki do danego państwa. W pierwszym rzeþdzie liczy!y sieþ: szacunek, lojalność i karność wobec suwerena oraz poparcie dla wszelkich dzia!ań monarchy. Najwazúniejszaþ powinnościaþ w stosunku do państwa by!o stanie na strazúy jego dobrobytu i bezpieczeństwa, w tym gotowość do poświeþcenia zúycia oraz majaþtku, ale równiezú oddanie państwu mocy rozumu oraz wytrwa!ość w pracy. Obywatele zobowiaþzani byli tezú do kszta!towania pokojowego, uk!adnego i przyjaznego wspó!zúycia spo!ecznego64. Specjalne obowiaþzki obywateli wynika!y z konkretnych funkcji, jakie pe!nili oni w państwie. Pufendorf uwazúa!, izú zúaden obywatel nie powinien piastować stanowiska, do którego nie predysponujaþ go zdobyte kwalifikacje. Myśliciel koncentrowa! przy tym swojaþ uwageþ na konkretnych grupach zawodowych, wazúnych z punktu widzenia prawid!owego funkcjonowania państwa. Nauczycielom zabrania! przekazywania szkodliwych treści m!odziezúy. Urzeþdnikom radzi! zapomnieć o prywacie i w!asnej korzyści. Wszelkie ich dzia!ania musia!y mieć na wzgleþdzie jedynie dobro państwa. Od strózúów prawa wymaga! ca!kowitej uczciwości i rzetelności. Prawnicy mieli zapewniać wszystkim obywatelom równy dosteþp do wymiaru sprawiedliwości, chronić interesy zwyk!ych obywateli przed wp!ywami bardziej ustosunkowanych cz!onków spo!eczności, a takzúe starać sieþ o szybkie rozpatrywanie spraw na wokandzie. Dowódcy wojskowi mieli zaś sumiennie ćwiczyć zúo!nierzy, wpajać im wierność wobec ojczyzny i dbać o morale w armii. Nie wolno im jednak by!o narazúać podw!adnych na zbeþdne niebezpieczeństwa i zawiaþzywać spisków przeciwko w!adcy. Zúo!nierze z kolei nie mieli prawa narzekać na wysokość zúo!du, !upić lub neþkać innych obywateli oraz uciekać przed odpowiedzialnościaþ w chwili wojennej próby. Pufendorf wzywa! ich otwarcie do oddania zúycia, gdy wymaga tego interes państwa. Niemiecki prawnik wychodzi! z za!ozúenia, izú obowiaþzki szczególne obywateli trwajaþ przez ca!y okres ich pracy baþdź s!uzúby, zaś obowiaþzki ogólne Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 1993, s. 72. Na temat kwestii sytuacji mniejszości, która nie legitymuje umowy dotyczaþcej formy rzaþdu (forma regiminis), zob. G. Jellinek, Prawo mniejszości, prze!. S. Posner, Druk K. Kowalewskiego, Warszawa 1901, s. 16. 63 S. von Pufendorf, On the Duties of Citizens, za: W. Schucking (red.), De Officio Hominis et Civis Juxta Legem Naturalem Libri Duo, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994, s. 9193. 64 Por. K. Saastamoinen, The Morality of the Fallen Man. Samuel Pufendorf on Natural Law, SHS, Helsinki 1995, s. 101, tamzúe na temat wyrózúniania przez Pufendorfa zobowiaþzań natury moralnej. 114 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa wygasajaþ wraz z utrataþ obywatelstwa. Stan taki nasteþpowa! za formalnym lub niewypowiedzianym przyzwoleniem w!adz państwa, gdy wybiera!o sieþ domicyl w obcym kraju, a nadto w przypadku wygnania, w nasteþpstwie pope!nienia przesteþpstwa lub tezú, co ciekawe, w rezultacie dostania sieþ pod obcaþ w!adzeþ w wyniku dzia!ań wojennych65. Nakreślony piórem Pufendorfa elementarz racjonalnych poniekaþd obowiaþzków obywatela w monarchii absolutnej świetnie wpisywa! sieþ w realia epoki i jej apolitycznego spo!eczeństwa poddanych-obywateli z Bodinusowej Rzeczypospolitej. Istotne novum stanowi!o precyzyjne ujeþcie zagadnienia utraty obywatelstwa. Zgodnie z duchem czasu, w koncepcji tej wyraźny nacisk po!ozúony zosta! na kwestieþ zobowiaþzań obywateli wzgleþdem państwa i jego w!adcy. Pufendorf pominaþ! zaś prawa przys!ugujaþce cz!onkom państwa, co jednak nie przeszkadza!o mu w nazywaniu poddanych obywatelami. 3.4. Angielskie reformy wolnooeciowe Poczaþtkiem końca poddaństwa państwowego w Europie by!y siedemnastowieczne angielskie akty prawne: Habeas Corpus Act z 1679 roku i Bill o prawach z 1688 roku. Dokumenty te sankcjonowa!y podstawowe wolności jednostki w państwie. Do og!oszenia obu prze!omowych aktów dosz!o w okresie, gdy dojrza!y juzú parlament66 zdobywa! kluczowy wp!yw na zúycie polityczne monarchii. Istota d!ugotrwa!ych konfliktów mieþdzy parlamentem a Koronaþ polega!a w Anglii g!ównie na odmiennym postrzeganiu przez obie strony zakresu w!adzy monarszej, zw!aszcza zaś jej prerogatyw odnoszaþcych sieþ do kwestii religijnych, prawodawstwa i kszta!towania finansów państwa, w tym nak!adania i regulowania wysokości podatków. Próby zwieþkszenia uprawnień królewskich i wprowadzenia de facto rzaþdów absolutnych, podejmowane g!ównie przez Jakuba I, ale tezú i jego syna Karola I, spotka!y sieþ z ostraþ opozycjaþ, g!ównie cz!onków Izby Gmin, seþdziów saþdów powszechnych i szerokich mas mieszczaństwa (w tym jego zamozúniejszej czeþści  burzúuazji) oraz średniego ziemiaństwa (gentry). Bezpośrednia konfrontacja mieþdzy królem a opozycjaþ zosta!a opóźniona, gdy w 1628 roku Karol I zaakceptowa! Petycjeþ o prawo (Petition of Right)  dokument stanowiaþcy obietniceþ przestrzegania nagminnie !amanych przez Koroneþ zapisów Wielkiej Karty Wolności67 z 1215 roku i ustawy o podatkach Edwarda I z 1297 roku68. Zasadniczaþ wageþ przywiaþzywano wówczas w Anglii do kwestii poszanowania przez monarcheþ 65 Zob. szerzej S. von Pufendorf, On the Duties of Citizens, op. cit., pkt 15, s. 93. 66 Sk!adajaþcy sieþ z Izby Gmin (w której zasiadali zamozúni w!aściciele ziemscy jako reprezentanci hrabstw i przedstawiciele elit miejskich) oraz Izby Lordów (która skupia!a dziedzicznaþ arystokracjeþ, tj. parów). 67 K. Grzybowski (Prawda i legenda Wielkiej Karty Wolności. [W 750-lecie Magna Charta Libertatum], Państwo i Prawo 1965, nr 89, s. 242) wyrazúa poglaþd, izú legendaþ od XVI w. stawa!a sieþ Karta Praw jako fundamentalna podstawa wolności osobistych i politycznych obywateli Anglii. 68 Zob. E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii..., op. cit., s. 13. 1153. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe i wykonawców jego woli uprawnień parlamentu do nak!adania zobowiaþzań podatkowych, a takzúe zaprzestania bezprawnego neþkania i wieþzienia oraz skazywania na śmierć poddanych. Petycja, wyliczajaþc nieprawid!owości poczynań w!adzy w przesz!ości, domaga!a sieþ, azúeby naród na przysz!ość nie by! w ten sposób obciaþzúany69. W praktyce monarcha nie dotrzymywa! w!asnych zobowiaþzań i nadal, wykorzystujaþc luki prawne, opodatkowywa! poddanych bez udzia!u parlamentu. Ten stan rzeczy  obok takich przes!anek jak daþzúenie króla do centralizacji w!adzy w państwie, kreþpowanie handlu i samowola w sprawie reform w Kościele anglikańskim  przyczyni! sieþ istotnie do wybuchu wojny domowej (tzw. rewolucji angielskiej w latach 16401660), która przynios!a zasadnicze zmiany ustrojowe w państwie. Do g!ównych, doraźnych osiaþgnieþć wielkiej rebelii nalezúa!o ścieþcie króla, likwidacja Izby Lordów i przejściowe wprowadzenie republiki (Commonwealth) z rzaþdami armii i Olivera Cromwella jako lorda protektora70. O wiele istotniejsze znaczenie dla polepszenia stanowiska jednostki w państwie mia!o jednak trwa!e wzmocnienie pozycji parlamentu, który po restytucji monarchii (i wstaþpieniu na tron Karola II) przyjaþ! 26 maja 1679 roku Ustaweþ o lepszym zabezpieczeniu wolności poddanego i zapobiezúeniu zamknieþciu w wieþzieniu w krajach zamorskich. Przepisy tego dokumentu, znanego lepiej pod nazwaþHabeas Corpus Act, gwarantowa!y ochroneþ nietykalności osobistej jednostki i broni!y jaþprzed samowolnym uwieþzieniem71. Habeas Corpus oznacza! w angielskim systemie prawnym nakaz (writ) doprowadzenia do saþdu wieþźnia w celu ustalenia, czy jego zatrzymanie nastaþpi!o zgodnie z prawem. Ustawa mówi!a, izú kazúdy wieþzień mozúe mieć i ma prawo do starania sieþ i uzyskania Habeas Corpus dla siebie72. Saþd mia! przy tym obowiaþzek umotywowania potrzeby zatrzymania wieþźnia w areszcie (wyjaþtek stanowi!o pozbawienie wolności w zwiaþzku z podejrzeniem o zbrodnie cieþzúkie oraz o zdradeþ stanu)73 baþdź tezú zwolnienia aresztanta za kaucjaþ w!aściwaþ dla jego statusu spo!ecznego i rodzaju przesteþpstwa, o które by! obwiniany. Zwalniany mia! ze swej strony zapewnić saþd o stawiennictwie na rozprawie. Nowe prawo rozstrzyga!o tezú, izú osoby, które zostanaþ zwolnione lub odzyskajaþ wolność na podstawie Habeas Corpus, nie mogaþ być w przysz!ości powtórnie 69 Petycja o prawo (Petition of Right) z 1628 roku, pkt 10, prze!. J. Lange, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Por. tezú ibidem, pkt 19. 70 Na temat osobistego wk!adu Olivera Cromwella w zapobiezúenie rozwojowi monarchicznego absolutyzmu, kszta!towanie powszechnej świadomości narodowej i patriotyzmu, stworzenie warunków do awansu spo!ecznego i politycznego osób spoza dotychczasowych elit, a takzúe na temat paradoksalnego przyczynienia sieþ lorda protektora do wzrostu znaczenia parlamentu w Anglii zob. szerzej C. Hill, Oliver Cromwell i Rewolucja Angielska, prze!. I. Szymańska, PIW, Warszawa 1988, s. 254257. 71 Por. J.Z. Keþdzierski, Dzieje Anglii 14851939, t. I: 14851830, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1986, s. 213. 72 Habeas Corpus Act, art. X, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler, (oprac.) Powszechna historia..., op. cit. 73 Ibidem, art. III. 116 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa uwieþzione lub aresztowane za to samo przesteþpstwo przez kogokolwiek, jak tylko na podstawie zarzaþdzenia saþdu, w którym zobowiaþza!y sieþ stawić lub który jest w!aściwy ze wzgleþdu na rodzaj sprawy74. Poddany Korony uzyskiwa! zatem równiezú zapewnienie o prowadzeniu posteþpowania przez w!aściwy saþd. Ponadto ustawa nak!ada!a kary pienieþzúne na urzeþdników winnych zaniedbań w realizacji nakazów Habeas Corpus, a nawet (w przypadku powtórzenia sieþ uchybień) nakazywa!a uznać ich za niezdolnych do dalszego sprawowania pe!nionych funkcji. Wageþ omawianego aktu dla przysz!ych europejskich rozwiaþzań prawnych regulujaþcych wolność jednostki w państwie oddaje poglaþd M. Waþsowicza75, izú ustawa z 1679 roku sta!a sieþ w zakresie gwarancji praw obywatelskich wzorem dla osiemnastowiecznego konstytucjonalizmu. Drugim aktem prawnym, który uszczupla! królewskaþ samowoleþ, by! przyjeþty 13 lutego 1689 roku Bill o prawach76. Powsta! on w nasteþpstwie tzw. chwalebnej rewolucji (Glorious Revolution w latach 16881689), która bezkrwawo obali!a zwolennika ograniczenia praw parlamentu, katolickiego króla Jakuba II, i wprowadzi!a na tron dynastieþ orańskaþ. Bill o prawach stanowi! zmianeþ ustrojowaþ o prawdziwie fundamentalnym znaczeniu, gdyzú powazúnie ogranicza! w!adzeþ monarchy, przy jednoczesnym poszerzeniu przywilejów parlamentu, co de facto czyni!o Wielkaþ Brytanieþ monarchiaþ parlamentarnaþ. Kluczowy przepis tego aktu stanowi!, izú zawieszenie praw lub ich wykonania, przez rozkaz królewski, bez zgody parlamentu, jest bezprawiem77. Ponadto ustawa potwierdza!a nienaruszalne prawo parlamentu do nak!adania podatków, a takzúe gwarantowa!a wolność s!owa i debat w parlamencie78. W nawiaþzaniu do Habeas Corpus Act zabronione zosta!o wymaganie od zwalnianych aresztantów nadmiernych kaucji, a takzúe obciaþzúanie poddanych wygórowanymi grzywnami i wymierzanie przez saþdy kar okrutnych i niezwyk!ych79. Poddanym przyznano równiezú prawo wnoszenia petycji, czyli zwracania sieþ z prośbami do króla, za co nie wolno ich by!o prześladować. Bill postulowa! tezú czeþste zwo!ywanie przez monarcheþ parlamentu, co mia!o zapobiegać naduzúyciom w!adzy i przyczyniać sieþ do ogólnie lepszej ochrony praw. Ustawa 74 Ibidem, art. VI. 75 M. Waþsowicz, Historia ustroju państw Zachodu. Zarys wyk!adu, Liber, Warszawa 1998, s. 146. Por. tezú G.M. Trevelyan, Historia Anglii, prze!. H. Katz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s. 455. 76 Przyjeþty przez pareþ królewskaþ, Marieþ II i Wilhelma III Orańskiego, 13 lutego 1689 roku Bill o prawach (Bill of Rights) by! w swej treści tozúsamy z przygotowanaþ wcześniej przez parlament Deklaracjaþ praw (Declaration of Rights). Sta! sieþ ustawaþ sensu stricto po ponownym uchwaleniu dokumentu wraz z uzupe!nieniami przez nowy parlament 16 grudnia 1690 roku. Zob. szerzej E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii..., op. cit., s. 2022. 77 Bill o prawach, prze!. J. Lange, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit., s. 311. 78 Gorliwym obrońcaþwolności sumienia oraz prawa do swobodnego wypowiadania myśli w s!owie i piśmie jako podstawowych warunków posteþpu by! w XVII wieku s!ynny poeta John Milton. Inspiracjeþ dla twórców nowych regulacji prawnych móg! stanowić jego traktat Aeropagitica (z 1644 roku), który szeroko traktowa! o wolności myśli i s!owa. 79 Bill o prawach, op. cit., s. 311. 1173. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe g!osi!a nadto, izú wszystkie wymienione przywileje saþ to odwieczne i niewaþtpliwe prawa i swobody narodu tego królestwa i winny być jako takie uznawane80. Reformatorskie akty prawne siedemnastowiecznego konstytucjonalizmu angielskiego usankcjonowa!y nowy polityczny status quo określany mianem King in Parliament, w którym monarcha nie móg! juzú wieþcej rzaþdzić państwem i jego mieszkańcami samodzielnie, a jedynie przy pomocy parlamentu. E. Zwierzchowski81, podkreślajaþc, zúe akty te formalnie mia!y charakter przywilejów typu feudalnego, pisa!, izú historyczne znaczenie Petycji o prawo, Habeas Corpus Act oraz Billu o prawach dla rozwoju praw i wolności obywatelskich polega!o g!ównie na samej idei prawnych gwarancji zabezpieczajaþcych podmioty chronione przed arbitralnościaþ nieograniczonej w!adzy. Poddani angielskiego monarchy uzyskali zatem realne, potwierdzone ustawaþ wolności, które sta!y sieþ poczaþtkiem kszta!towania nowozúytnych praw obywatelskich. D.W. Treadgold82 s!usznie pisa! w tym wzgleþdzie, izú Wielka Brytania wytyczy!a szlak rozwoju reszcie świata. 3.5. Angielskie rozumienie pojêcia „obywatel" Pojeþcie obywatel (citizen) nie by!o w XVII wieku dok!adnie sprecyzowane i przechodzi!o na Wyspach Brytyjskich wyraźnaþ ewolucjeþ znaczeniowaþ. Termin ten nadal odnosi! sieþ w zasadzie przynajmniej do czeþści mieszkańców miasta (city), z którym juzú od wieków średnich wiaþza! sieþ jego źród!os!ów, zarazem jednak zaczyna! obejmować swym zakresem równiezú osoby spoza ośrodków miejskich, przede wszystkim zaś tych poddanych Korony, którzy posiadali majaþtek uprawniajaþcy ich do sprawowania urzeþdów, zw!aszcza w ośrodkach administracyjnych hrabstw. W!asność nieruchoma lub sta!y dochód i zwiaþzana z tym pozycja spo!eczna mia!y w tym wzgleþdzie znaczenie priorytetowe. Domicyl juzú co najmniej od XVI wieku nie stanowi! istotnego warunku piastowania stanowisk państwowych w mieście, choć nadal odgrywa! obok majaþtku podstawowaþ roleþ w zakresie w!odarzenia samym miastem. W!adza municypalna pozostawa!a bowiem w reþkach uprzywilejowanych mieszczan, a  podobnie jak w późnym średniowieczu  w miastach, wedle s!ów A.L. Rowsea83, istnia!y tendencje ku rzaþdom oligarchicznym i zamknieþtym korporacjom. Tam, gdzie odbywa!y sieþ jakieś powszechne wybory, by!y one obwarowane wieloma rozmaitymi gwarancjami, co czyni!o je tylko pozornie powszechnymi. 80 Ibidem, s. 313. 81 E. Zwierzchowski, Wprowadzenie do nauki prawa konstytucyjnego państw demokratycznych, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1992, s. 18. 82 D.W. Treadgold, Wolność: zarys historii, prze!. A. i J. Soszyńscy, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996, s. 209. 83 A.L. Rowse, Anglia w epoce elzúbietańskiej, t. I: Struktura spo!eczeństwa, prze!. S. Amsterdamski, PIW, Warszawa 1976, s. 164. 118 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa Proces znaczeniowej przemiany pojeþcia obywatel i jego oddzielania od terminu mieszczanin znalaz! swoje odbicie w szesnastowiecznym dziele De Republika Anglorum pióra królewskiego ministra, prawnika i uczonego Thomasa Smitha. Praca ta by!a próbaþ swoistej syntezy struktury spo!eczeństwa angielskiego. Smith wyodreþbnia! szereg warstw spo!ecznych, umieszczajaþc w jednej grupie  mieþdzy zrózúnicowanaþ pod wzgleþdem majaþtkowym szlachtaþ (nobility, knights, esquires, gentry) a wzbogaconymi wolnymi ch!opami (yeomen)  obywateli (citizens) i mieszczan (burgesses). Wed!ug Smitha84 obywatele i mieszczanie to tacy cz!onkowie państwa, którzy nie tylko beþdaþ wolni i uznawani za urzeþdników w miastach, lecz takzúe beþdaþ mieli pewien majaþtek, by te funkcje piastować. Ci obywatele i mieszczanie majaþ jednak s!uzúyć państwu w swych miastach i okreþgach (...), z wyjaþtkiem tylko podczas ich udzia!u w stanowieniu praw w zgromadzeniu powszechnym królestwa, które zwie sieþ parlamentem. Stare miasta mianujaþ cztery osoby, a kazúdy okreþg dwie, by mieć w nim g!osy i wyrazúać swaþ zgodeþ lub sprzeciw w imieniu miasta lub okreþgu, z którego saþ wyznaczeni. Ten obszerny cytat ilustruje, jak skomplikowanaþ materieþ stanowi!o w tym okresie ulegajaþce przewartościowaniu pojeþcie obywatel. Z jednej strony termin ów odnosi! sieþ do czeþści spo!eczeństwa szerszej od samych mieszczan, z drugiej zaś obejmowa! jedynie fragment spo!eczności miejskiej. Krótko mówiaþc, obywatele mogli być mieszczanami, lecz nie wszyscy mieszczanie  obywatelami. Punkt cieþzúkości pojeþcia przenosi! sieþ bowiem z miejsca zamieszkania na posiadany realny wp!yw na w!adzeþ, co z kolei nierozerwalnie wiaþza!o sieþ z posiadanym majaþtkiem. Przedstawione przez Smitha rozumienie terminu obywatel mia!o przy tym pierwiastek arystotelesowski, albowiem !aþczy!o sieþ z wolnościaþ osobistaþ i ze sprawowaniem urzeþdów, a zatem z mozúliwościaþ uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczaþcych wspólnoty, której jest sieþ czeþściaþ. Zarazem jednak zdecydowane rózúni!o sieþ od koncepcji Stagiryty. Warunkiem sine qua non posiadania statusu obywatelskiego by! bowiem u Smitha wymóg majeþtności, co z kolei k!óci!o sieþ z ateńskaþ ideaþ obywatelstwa uniwersalnego (wolnej ludności rodzimej). Angielski obywatel uzbrojony by! w prawa polityczne, mia! nawet zatem mozúliwość zasiadania w Izbie Gmin, ale esencjaþ jego statusu pozostawa!a w!asność. Smith uwazúa! przy tym, izú równiezú szlachta i zamozúni ch!opi realnie oddzia!ywali w wieþkszym lub mniejszym stopniu na sprawy państwa, a jednak tych warstw spo!ecznych nie zalicza! do cia!a obywatelskiego. Do grona obywateli nie nalezúa! takzúe czwarty rodzaj ludzi, którzy nie rzaþdzaþ, czyli zw!aszcza robotnicy, rzemieślnicy, zubozúali kupcy i gospodarze, o których Smith wypowiada! sieþ w sposób nasteþpujaþcy: nie majaþ oni zúadnego g!osu ani w!adzy w naszym 84 T. Smith, De Republica Anglorum (The Commonwealth of England), oprac. Z. Boras, M. Serwański, w: Historia powszechna XVI wieku. Teksty źród!owe, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 1978, s. 35. 1193. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe państwie; nie majaþ zúadnego znaczenia, a saþ tylko przedmiotem w!adzy85. Czwarty rodzaj ludzi nie posiada! majaþtku, mogli sieþ nim za to szczycić szlachta i wzbogaceni ch!opi. To jednak powiaþzanie w!asności i wolności osobistej z p!atnym piastowaniem stanowisk państwowych baþdź municypalnych czy tezú zasiadanie w parlamencie czyni!o jednostkeþ obywatelem. W konsekwencji bycie obywatelem oznacza!o profesjeþ dla bogatych, zawodowe s!uzúenie interesom państwa lub miasta i ich mieszkańców. Zgo!a odmienne rozumienie pojeþcia obywatel wykaza! w XVII wieku jeden z najwieþkszych pisarzy politycznych, rojalista i zwolennik silnej w!adzy absolutnej, Thomas Hobbes. Angielski filozof, kreślaþc w Lewiatanie historyczny obraz okresu przedpaństwowego, w którym egoistyczny cz!owiek toczy! wojneþ, walczy! i rywalizowa! ze wszystkimi innymi istotami ludzkimi (homo homini lupus; bellum omnium contra omnes), polemizowa! z arystotelesowskaþkoncepcjaþ jednostki pojmowanej jako istota z natury spo!eczna86. Zdaniem Hobbesa w stanie naturalnym ludzie pozostawali ca!kowicie wolni, nie podlegali niczyjej w!adzy ani zúadnym normom, jednak w ich zúyciu królowa!y agresja, strach i neþdza. Potrzeba bezpiecznej egzystencji zmusi!a jednostki do zawarcia porozumienia, które mia!o charakter umowy kazúdego z kazúdym i konstytuowa!o państwo. Państwo by!o jednaþ osobaþ, której dzia!ań i aktów kazúdy cz!onek jakiejś duzúej wielości sta! sieþ mocodawcaþ (...). I ten, kto ucieleśnia teþ osobeþ, nazywa sieþ suwerenem87. Ludzie przelali wszystkie swoje naturalne prawa na reþce suwerena, który uzyska! niczym nieograniczonaþ w!adzeþ absolutnaþ, gdyzú tylko taka gwarantować mog!a dobrobyt i rozwój wspólnoty88. Suweren nie by! czeþściaþ umowy spo!ecznej, lecz autonomicznym zarzaþdcaþ i protektorem, któremu nalezúa!a sieþ pe!na uleg!ość poddanych-obywateli. Rozum suwerena nakazywa! jednak, jak pisa! M.A. Kraþpiec89, uzúywać wszechw!adzy państwowej tak, by budzi!a ona szacunek i wychowa!a obywateli. Lewiatan nie by! jedynym dzie!em Hobbesa, w którym wymiennie poddanych suwerena nazywa! filozof obywatelami. W pracy O obywatelu (De Cive) dokona! Hobbes wyraźnego zrównania pojeþcia obywatel z terminem poddany, piszaþc: kazúdy obywatel (citizen) (...) jest nazywany poddanym (subject) tego, który sprawuje najwyzúszaþ w!adzeþ90. Określanie poddanego 85 Ibidem, s. 36. 86 L. Strauss (Prawo naturalne w świetle historii, prze!. T. Górski, PAX, Warszawa 1969, s. 157 oraz przypis 4) uznaje, izú Hobbes, odrzucajaþc spo!ecznaþnatureþ cz!owieka i g!oszaþc pierwotnaþ apolityczność jednostki, nawiaþzywa! do tradycji epikurejskiej. 87 T. Hobbes, Lewiatan czyli materia, forma i w!adza państwa kościelnego i świeckiego, prze!. C. Znamierowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, s. 151152. 88 R.A. Tokarczyk (Hobbes, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, s. 156 i 143144) ujaþ! to w nasteþpujaþcych s!owach: moc suwerena jest wyrazem mocy państwa, a ta z kolei przesaþdza o trwa!ości organizacji państwowej, a takzúe: konieczność lojalności obywateli wobec suwerena uzasadnia!a potrzeba bezpieczeństwa. 89 M.A. Kraþpiec, Dzie!a, t. X: Cz!owiek i prawo naturalne, op. cit., s. 72. 90 T. Hobbes, De Cive, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 90. 120 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa mianem obywatela mia!o w wizji Hobbesa logicznaþ podstaweþ, albowiem ograniczenie wolności jednostki w państwie91 nasteþpowa!o w wyniku niczym nieprzymuszonej woli, gdyzú ludzie zgadzajaþ sieþ mieþdzy sobaþpodporzaþdkować sieþ dobrowolnie jakiemuś cz!owiekowi...92. To silna w!adza absolutna by!a tym, czego poddani-obywatele pragneþli i co lezúa!o w ich interesie, gdyzú oznacza!a przeciwieństwo niepewności egzystencji jednostki, anarchii i wojny w państwie. Mimo izú suweren nie rzaþdzi! z woli boskiej, a jego niczym nieograniczona w!adza mia!a posiadać wyraźnaþ legitymacjeþ ludu (umowa), to hobbesowskie pojmowanie obywatela stanowi!o w zasadzie recepcjeþ koncepcji obywatela bodinusowego. 3.6. Obywatel w spo3eczeñstwie politycznym Locke'a Ca!kowicie nowaþ jakość w pojmowaniu obywatela stanowi!a koncepcja innego wielkiego siedemnastowiecznego angielskiego pisarza politycznego Johna Lockea, którego myśl liberalna wyros!a w duzúej mierze na gruncie krytyki nauki o państwie Hobbesa. W Dwóch traktatach o rzaþdzie Locke wyprowadzi! swojaþ wizjeþ państwotwórczaþ równiezú z teorii stanu naturalnego i umowy spo!ecznej, jednak w zupe!nie odmienny sposób przedstawi! ich rzeczywistość i kontrastowo rózúnie zinterpretowa! nasteþpstwa. Niezalezúni ludzie zúyjaþcy w pierwotnym stanie natury ukazani zostali przez Lockea jako istoty równe wzgleþdem siebie i posiadajaþce rózúne prawa, zw!aszcza zaś prawo do zúycia, wolności i w!asności. U podstaw ich egzystencji lezúa!y: rozum93, doświadczenie i rozsaþdek. Dlatego tezú  zamiast ze sobaþ walczyć i konkurować  ludzie szukali gwarancji dla dalszego, spokojnego zúycia. Tak zrodzi!a sieþ umowa ustanawiajaþca spo!eczeństwo94 równoprawnych cz!onków, zawarta dla zapewnienia im wygody, bezpieczeństwa i pokojowego wspó!zúycia, a takzúe dla zabezpieczenia prawa korzystania z ich w!asności oraz lepszej ochrony przed wszystkimi, którzy nie nalezúaþ do wspólnoty95. Kazúdy cz!owiek zachowa! w spo!eczeństwie swe prawa naturalne. Wieþkszość cz!onków spo!eczeństwa powo!ywa!a drugaþ umowaþ państwo i jego instytucje rzaþdowe. Dla nienaruszalności swobód cz!onków państwa w!adzeþ podzielono na: egzekutyweþ, legislatyweþ (wraz z organami wymiaru sprawiedliwości) oraz organ kierujaþcy politykaþ zagranicznaþ. 91 Zdaniem Hobbesa obywatel nie posiada! nawet prawa do g!oszenia poglaþdów niezgodnych z wolaþ rzaþdzaþcego, co stanowi!o jawne zaprzeczenie wolności s!owa. Zob. W. Wudel, Filozofia strachu i nadziei. Teoria spo!eczna Tomasza Hobbesa, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 266267. 92 T. Hobbes, Lewiatan..., op. cit., s. 152. 93 Zúycie w zgodzie z naturaþ mia!o automatycznie determinować zúycie rozumne. Zob. M. Voisé, Myśl spo!eczna siedemnastego wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970, s. 242. 94 L. Strauss (Prawo naturalne w świetle historii, op. cit., s. 206) dowodzi, izú jezúeli stan natury by! stanem pokoju, to jakby ex definitione by! to juzú stan spo!eczny. 95 J. Locke, Dwa traktaty o rzaþdzie, prze!. Z. Rau, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992, s. 222. 1213. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe Za modelowy ustrój stworzonego wedle tych zasad państwa uzna! Locke opartaþ na rzaþdach prawa monarchieþ, w której król respektuje aktywnaþ roleþ legislatywy, ca!a w!adza zaś zalezúna jest od legitymizujaþcej jaþ umowy z obywatelami. W tak pomyślanej monarchii ograniczonej miejsce poddanych zajeþli obywatele. Poddani kojarzyli sieþ bowiem g!ównie z obowiaþzkami, biernym podporzaþdkowaniem i daleko posunieþtaþ zalezúnościaþ od w!adcy, a zatem cechami charakterystycznymi dla realiów monarchii absolutnej. Obywatele zaś posiadali przede wszystkim prawa. Locke być mozúe jako pierwszy odrózúni! przy tym explicite prawa obywatelskie od praw cz!owieka96, które jednak stanowi!y podstaweþ dla tych pierwszych. Prawa cz!owieka by!y prawami przyrodzonymi, a prawa obywatela  prawami wynikajaþcymi z umowy konstytuujaþcej państwo. M. Nowak97 uzna! triadeþ Lockea  prawo do zúycia, wolności i mienia  za egzystencjonalne prawa cz!owieka, które stanowiaþ jaþdro praw obywatelskich. Wspólnota obywateli w koncepcji Lockea oparta zosta!a na równym dla wszystkich jej cz!onków prawie98 i nazwana spo!eczeństwem obywatelskim (civil society), a zatem zbiorowościaþ zorganizowanaþ politycznie. Locke99 pisa!, izú ci, którzy zjednoczeni w jednaþ spo!eczność, podlegajaþ wspólnie ustanowionemu prawu, posiadajaþ trybuna!, do którego mogaþ sieþ odwo!ać, który dysponuje autorytetem w!adnym rozstrzygać spory mieþdzy nimi i karać przesteþpców, nalezúaþ razem do spo!eczeństwa obywatelskiego. Państwo, w którym istnieje tak zdefiniowane spo!eczeństwo, stanowi!o zaprzeczenie opartej na zasadzie podleg!ości i arbitralności monarchii absolutnej, gdyzú ta beþdaþc niezgodnaþ ze spo!eczeństwem obywatelskim, nie mozúe stanowić w ogóle formy rzaþdu obywatelskiego (civil government)100. Cz!onkowie civil society pozostawali z za!ozúenia wolni, tak jak w stanie naturalnym; ich prawa naturalne w państwie by!y jednak przy tym zabezpieczone mocaþ prawa stanowionego. Stworzona przez Lockea koncepcja państwa (wraz z podzia!em w!adz) sta!a sieþ pod koniec XVII wieku niezwykle aktualnym, doktrynalnym uzasadnieniem istnienia nowego modelu brytyjskiej monarchii, w której prawne zdobycze wolnościowe w postaci Habeas Corpus Act i Billu o prawach postrzegano jako swoistaþ umoweþ, a na jej podstawie reprezentanci miast i okreþgów w Izbie Gmin określali status i prerogatywy monarchy. Z pewnościaþ 96 S. Estreicher, Wyk!ady z historii ustroju państwa i prawa na zachodzie Europy, red. S. Grodziski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 230. 97 M. Nowak, Trzy generacje praw cz!owieka. Ich znaczenie w świetle przes!anek ideowych i historycznych oraz w świetle ich genezy, prze!. B. Banaszak, w: B. Banaszak (red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, s. 108. 98 Pieþknej metafory uzúy!a w tym wzgleþdzie M. Ossowska (Myśl moralna Oświecenia angielskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, s. 93) piszaþc, izú jedno prawo mia!o obowiaþzywać ulubieńca dworu i ch!opa przy p!ugu. 99 J. Locke, Dwa traktaty o rzaþdzie, op. cit., s. 222. 100 Ibidem, s. 225. 122 Czêoeae II. OEredniowieczne i wczesnonowo¿ytne wzorce obywatelstwa jednak ulegajaþce juzú wówczas upowszechnieniu101 pojeþcie obywatel nadal rozumiane musia!o być w rózúny sposób. Locke nazywa! obywatelami ogó! cz!onków politycznej wspólnoty, lecz racjeþ bytu mia!y jeszcze i inne definicje. Zgodnie z optykaþ arytotelesowskaþ, obywatelami mozúna by!o określić wszystkich, którzy mieli realny wp!yw na w!adzeþ i mogli brać w niej udzia!, zaś posi!kujaþc sieþ modelem nakreślonym przez Smitha  tych, którzy tworzaþc niemal oddzielnaþwarstweþ spo!ecznaþ, byli majeþtnymi urzeþdnikami administracji państwowej baþdź parlamentarzystami i zawodowo trudnili sieþ s!uzúbaþ państwowaþ. Z taþ ostatniaþ koncepcjaþ obywatela korespondowa!y po czeþści poglaþdy Lockea dotyczaþce praw politycznych, które nie mia!y być  w jego doskona!ym ustroju monarchii ograniczonej  tozúsame dla wszystkich. Locke nie kreowa! bowiem swego modelu obywatela na zasadzie powszechnej wolności politycznej, a raczej postrzega! go przez pryzmat beneficjenta równości we wszystkich pozosta!ych prawach. Prawa polityczne mia!y zaś być powiaþzane z cenzusem majaþtkowym102 i tym samym powinny by!y przynalezúeć tylko czeþści wspólnoty obywatelskiej. T. Munck103 w sposób nasteþpujaþcy podsumowa! poglaþdy Lockea w tym wzgleþdzie: w jego rozumieniu naród polityczny sk!ada! sieþ wy!aþcznie z tych, którzy majaþtkiem i wykszta!ceniem dowodzili swego poczucia odpowiedzialności, natomiast inni, którzy utrzymywali sieþ z pracy raþk, zbyt byli zajeþci troskami dnia codziennego, by uczestniczyć w polityce. Mozúna zatem przyjaþć, izú Locke wyodreþbnia! ów naród polityczny ze spo!eczeństwa obywateli, w czym bynajmniej nie zaprzecza! swym fundamentalnym poglaþdom o gwarancji równości praw, zawartej w umowie spo!ecznej. Pierwotna zgoda dotyczy!a bowiem nienaruszalności praw, które istnia!y w przedpaństwowym stanie natury, prawa polityczne zaś pojawi!y sieþ dopiero wraz z nastaniem państwa i w!adzy104. Model ten, kreujaþcy obywatela rozumianego jako cz!onka państwa, które chroni jego podstawowe prawa, ale nie zapewnia mu automatycznie wolności politycznej, na któraþ powinien on sobie sam zapracować105, sta! sieþ wkrótce powszechnym wyobrazúeniem obywatela monarchii ograniczonej i zaczaþ! silnie oddzia!ywać na filozofieþ politycznaþ doby oświecenia. 101 Zob. has!o Citizen (a member of a state), w: The Oxford English Dictionary (Re-Issue of a New English Dictionary on Historical Principles), t. II, Clarendon Press, Oxford 1961, s. 442, gdzie mieþdzy innymi przytoczony jest nasteþpujaþcy cytat z 1633 roku (Massinger, Guardian V.IV): To save one citizen is a great prize than to have killed in war ten enemies. 102 M. Voisé (Myśl spo!eczna..., op. cit., s. 357) formu!uje nasteþpujaþcy poglaþd: Locke podniós! prestizú indywidualnej zamozúności i  co za tym idzie  samodzielność tych, którzy dysponowali dostatecznie duzúym zasobem środków finansowych. Staþd nie by!o daleko do identyfikacji bogactwa nie tylko z poczuciem niezalezúności osobistej, ale i osobistego znaczenia jednostki. 103 T. Munck, Europa XVII wieku..., op. cit., s. 324. 104 Podobnie rzecz sieþ mia!a z pieniaþdzem determinujaþcym rozwój w!asności. Zob. Z. Ogonowski, Locke, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1972, s. 209. 105 Z. Ogonowski (ibidem, s. 208 oraz przypis 101, s. 342), stwierdza, izú spo!eczeństwo obywatelskie w koncepcji Lockea by!o faktycznie spo!eczeństwem posiadaczy. Zob. tezú rozwinieþcie popularnego poglaþdu, izú teoria polityczna Lockea mia!a g!ównie na celu obroneþ w!asności. 1233. Poddañstwo pañstwowe a obywatelstwo pañstwowe

CZEþŚĆ III WZORCE OBYWATELSTWA NOWOZúYTNEGO

. OŚWIECENIOWE WZORCE OBYWATELSTWA 1.1. Dojrzewanie cz3owieka do bycia obywatelem Filozofowie doby oświecenia uczynili z rozumu najwyzúszaþ instancjeþ otaczajaþcej ich rzeczywistości. Rozum ludzki stanowi! z jednej strony instrument poznania świata, z drugiej zaś  narzeþdzie g!eþbokiej refleksji i krytycznej oceny mechanizmów światem rzaþdzaþcych. Si!a rozumu kojarzona by!a z porzaþdkiem naturalnym, który jawi! sieþ przeciwwagaþ dla spo!ecznych i politycznych realiów absolutyzmu. Racjonalistyczne i materialistyczne podwaliny oświeceniowego światopoglaþdu konstytuowa!a juzú myśl Lockea, stymulujaþca do urzaþdzania zúycia spo!ecznego zgodnie z zaleceniami umys!u i potrzeb ludzkich, a wbrew bezwzgleþdnym prawom samow!adztwa, w tym jego monopolu na racjeþ, który dusi! inicjatyweþ jednostki. M. Serwański1 celnie ujaþ! rodowód epoki rozumu piszaþc, izú by!a ona reakcjaþ na dotychczasowy uk!ad stosunków spo!ecznych, na niesprawiedliwaþ, przestarza!aþ i skostnia!aþ struktureþ stanowaþ, na sposób sprawowania w!adzy, zw!aszcza na absolutyzm. W XVIII wieku bezsprzecznie nastaþpi! istotny posteþp w zakresie kszta!towania sieþ idei obywatelstwa. O ile jednak w XVII wieku stanowisko cz!owieka w państwie ulega!o wzmocnieniu za sprawaþprawnoustrojowych i doktrynalnych konstrukcji kreowanych w Anglii, o tyle w wieku świate!  przede wszystkim dzieþki francuskiej i niemieckiej filozofii politycznej oraz rozwiaþzaniom instytucjonalnym wypracowanym we Francji. J. Black2 s!usznie zauwazúa!, izú w osiemnastowiecznej Europie cieþzúar przesz!ości w zúadnej dziedzinie nie dawa! o sobie znać równie dobitnie jak w spo!ecznym rozk!adzie bogactwa, statusu i w!adzy. Francja by!a chyba najlepszym przyk!adem tego stanu rzeczy. Jej porzaþdek prawny petryfikowa! daleko idaþcaþ nierówność spo!ecznaþ, która umacnia!a sieþ przez wieki dzieþki istniejaþcemu w państwie podzia!owi stanowemu. W realiach absolutyzmu nawet pozbawione reprezentacji parlamentarnej3 stany uprzywilejowane nie mia!y jednak wieþkszego wp!ywu na bieg spraw w państwie. Egzemplifikacjeþ tego stanu rzeczy stanowi!y s!ynne lettres de cachet  nakazy aresztowania lub wygnania z kraju bez posteþpowania saþdowego, które wydawane by!y w imieniu królów azú do 1789 roku. Omnipotencja monarchów francuskich 1 M. Serwański, Historia powszechna. Wiek XVIXVIII, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 282. 2 J. Black, Europa XVIII wieku. 17001789, prze!. J. Mikos, PIW, Warszawa 1997, s. 127. 3 Monarchowie francuscy permanentnie nie zwo!ywali Stanów Generalnych. zosta!a bodajzúe najlepiej ukazana w poczaþtkowej sentencji napisanego na polecenie Ludwika XIV podreþcznika do prawa publicznego: Naród mieści sieþ w ca!ości w osobie króla (La nation réside tout entière dans la personne du roi). Kolejni w!adcy postrzegali poddanych jako jednostki niedouczone i omylne. W takiej absolutystycznej i zarazem dog!eþbnie konserwatywnej wizji cz!owieka w państwie, zdaniem R. Skarzyńskiego4, z niedoskona!ości intelektualnej wynika (...) s!abość moralna, zaś przecieþtny cz!owiek nie jest tedy uprawniony do aktywności politycznej. W konsekwencji to król wraz z waþskim kreþgiem dworskich elit politycznych uprawniony pozostaje do sprawowania pe!ni w!adzy w państwie. W realiach osiemnastowiecznej Francji sytuacja ta nie korespondowa!a jednak z interesami wieþkszości mieszkańców państwa. Wieþcej  by!a sprzeczna z duchem epoki. Za warstwy uprzywilejowane przez w!adzeþ absolutnaþ osiemnastowiecznej Francji uznać nalezúy arystokracjeþ i szlachteþ, z których grona wywodzi!a sieþ niemal ca!a najwyzúsza hierarchia kościelna, znaczna czeþść urzeþdników państwowych5 oraz korpus oficerski w armii. Najbardziej poszkodowanymi w państwie byli zaś ch!opi, których pozycja spo!eczna nadal determinowana by!a porzaþdkiem feudalnym i wiaþzúaþcymi sieþ z nim przywilejami podatkowymi dla szlachty i duchowieństwa. Ca!kowicie niedocenianaþ warstwaþ pozostawa!o jednak bezsprzecznie mieszczaństwo. U. Im Hof6 tak obrazowo przedstawia! jego sytuacjeþ: mieszczańscy kupcy zamozúnościaþ przewyzúszali nieraz szlachteþ, mieszczaństwo jako takie by!o w ogólności najbardziej bodaj wykszta!conaþ warstwaþ spo!ecznaþ. Daþzúy!o do wolności ekonomicznej i duchowej oraz do udzia!u w decyzjach politycznych. Tymczasem stosunek w!adców absolutnych do stanu trzeciego chyba najpe!niej objawia! sieþ w likwidowaniu resztek niezalezúności politycznej miast. Mieszczanie nie pozostawali monarchom d!uzúni. Ośrodkami oporu o ograniczonym znaczeniu by!y parlamenty miejskie, które pe!ni!y funkcjeþ najwyzúszych saþdów rejestrujaþcych królewskie dekrety, zwane ordonansami7. Parlamenty posiada!y tzw. prawo remonstracji, które polega!o na wykazywaniu niezgodności i przytaczaniu waþtpliwości dotyczaþcych treści ordonansów i nawet wielokrotnym odsy!aniu ich do ponownego rozpatrzenia przez króla. M. Sczaniecki8 określi! teþ prerogatyweþ parlamentów jako 4 R. Skarzyński, Cz!owiek i obywatel w konserwatywnej myśli politycznej, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995, s. 236 i 238. 5 Niektórzy monarchowie (np. Ludwik XIV) skupiali wokó! siebie równiezú wielu uzdolnionych urzeþdników pochodzaþcych ze stanu mieszczańskiego. 6 U. Im Hof, Europa Oświecenia, prze!. M. "ukasiewicz, Wydawnictwo Kraþg, Warszawa 1995, s. 179. 7 Ordonanse stanowi!y normy ogólne w przeciwieństwie do przywilejów, które otrzymywa!y określone jednostki czy tezú grupy (np. stany). Ordonanse dotyczy!y w pierwszym rzeþdzie zagadnień zwiaþzanych z ustrojem politycznym państwa. Zob. K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2001, s. 70, gdzie ordonanse określane saþ równiezú mianem ustaw królewskich. 8 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 228. 128 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego prawo weta zawieszajaþcego. Mimo izú ostatecznie parlamenty zawsze musia!y umieszczać w wykazie nowe ordonanse, to jednak ich upór w wykonywaniu tego obowiaþzku by! świadectwem niezadowolenia mieszczan z braku wp!ywu na sprawy polityczne w państwie. Sytuacja ta nie licowa!a z pozycjaþekonomicznaþ stanu trzeciego, która ulega!a dalszemu wzmocnieniu wraz ze wzrostem si!y morskiej Francji i posteþpujaþcym rozwojem handlu kolonialnego. Rozrzutność i zewneþtrzne niepowodzenia militarne w!adzy juzú w po!owie wieku przek!ada!y sieþ na pogarszajaþcaþ sieþ sytuacjeþ gospodarczaþ ca!ego państwa. W tym stanie rzeczy ros!o rozgoryczenie wykszta!conych i wzbogaconych mieszczan. W XVIII wieku Francja toczy!a wojny z saþsiadami i zmienia!a przebieg swych granic, ale jako państwo narodowe by!a juzú dość silnie ukszta!towana. Kwestia obywatelstwa państwowego pozostawa!a przy tym prawnie niezdefiniowana. Suma praw wynikajaþcych z faktu zamieszkiwania w mieście by!a zaś niezwykle skromna9. W rozrastajaþcych sieþ miastach okresu wczesnonowozúytnego nasteþpowa!y bowiem dwa istotne procesy: znaczne ograniczenie autonomii municypalnej na rzecz centralistycznej administracji (we Francji  intendenci)10 oraz silne zrózúnicowanie pod wzgleþdem ludnościowym. Obywatelami miast nie byli tylko mieszczanie, albowiem domicyl municypalny uzyskiwali bez trudu przynalezúni do pozosta!ych stanów. W sensie ogólnopaństwowym natomiast mozúna by  w ślad za Bodinusem  uznać za obywatela kazúdego poddanego monarchy. W znaczeniu prostej przynalezúności do państwa obywatelem by! bowiem w zasadzie niemal kazúdy, kto podlega! prawom państwowym, a zatem ten, kto  stale zamieszkujaþc konkretne terytorium i beþdaþc zalezúnym od w!adzy danego monarchy  móg! sieþ cieszyć pewnymi wolnościami, ale przede wszystkim wype!niać na!ozúone nań obowiaþzki. Nie znaczy to jednak, izú zúyjaþcy we Francji cudzoziemcy byli traktowani na równi z ludnościaþ miejscowaþ. W prawie zwyczajowym silnie zakorzeniony 9 Wciaþzú obowiaþzywa! jednak podzia! na obywateli i nieobywateli miasta. J. Wojtowicz (Miasto europejskie w epoce Oświecenia i Rewolucji Francuskiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972, s. 160) pisze, izú w epoce oświecenia w miastach nadal zachodzi!o wyodreþbnianie obywateli posiadajaþcych prawa miejskie, wpisanych do ksiaþg miejskich, od ludności nieposiadajaþcej takich praw, zúyjaþcej niejako na marginesie spo!eczeństwa oficjalnego. Autor przedstawia nadto (ibidem, s. 192) tabeleþ stratyfikacji spo!ecznej miasta europejskiego doby oświecenia, w której konkretne grupy ludności miejskiej przyporzaþdkowuje zarówno formalnym, jak i nieformalnym instytucjom i organizacjom zúycia miejskiego. 10 J. Wojtowicz (ibidem, s. 7374) pisze wreþcz o zaniku autonomii miejskiej we Francji po tym, jak dekrety Ludwika XIV (z 1692 roku i 1704 roku) znios!y ustrój miast oparty na mozúliwości wyboru przez obywateli w!adz municypalnych i ukonstytuowa!y urzaþd mera z nominacji oraz wprowadzi!y nabywanie za pieniaþdze zalezúnych od zgody w!adcy stanowisk urzeþdniczych. Autor podkreśla zarazem walory królewskiej protekcji, zw!aszcza zaś troskeþ o przysz!ość gospodarczaþ miast, co pozytywnie oddzia!ywa!o na ich rozwój perspektywiczny. Zniesienie autonomii miast nie musia!o wcale oznaczać os!abienia pozycji patrycjatu miejskiego, który czeþsto nadal pozostawa! u w!adzy, jedynie zaś w inny sposób nabywa! stanowiska. J. Wojtowicz pisze przy tym jednak (ibidem, s. 84), izú państwo absolutystyczne ostro ingerowa!o w wewnaþtrzustrojowe sprawy miast, zmieniajaþc dowolnie magistraty i miejskie wilkierze, ale w konfliktach wewnaþtrzmiejskich stawa!o ono najczeþściej po stronie grup posiadajaþcych. 1291. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa pozostawa! bowiem szczególny status cz!onkostwa w państwie, który znajdowa! wyraz formalny w orzecznictwie saþdowym. Jurysprudencja czyni!a czeþsto istotne rozrózúnienie pomieþdzy osobami, które posiada!y qualité de français, a obcokrajowcami. Jak wskazuje R. Brubaker11, problem przynalezúności państwowej by! wielokrotnie rozpatrywany przez francuskie parlamenty. Saþdy te nie ustala!y, co prawda, dok!adnie ogólnych kryteriów cz!onkostwa w państwie, ale dość czeþsto regulowa!y status obywatelski w konkretnych sprawach. Najczeþściej wiaþza!o sieþ to z waþtpliwościami dotyczaþcymi prawa do spadku w przypadku alochtonów. Juzú od średniowiecza bowiem w uzúyciu pozostawa!o wspomniane wcześniej ius albinagii12, które  na gruncie francuskim jako droit daubaine  określa!o prawo korony czy państwa do konfiskaty w!asności zmar!ego cudzoziemca w przypadku braku ustawowych spadkobierców13. Mimo izú znaczenie tego prawa uleg!o z czasem marginalizacji14, to jednak okazjonalne odwo!ywanie sieþ do niego na wokandzie saþdowej dowodzi!o istotnych rózúnic w zakresie testowania i dziedziczenia mieþdzy rodowitymi Francuzami a obcokrajowcami, którzy na sta!e rezydowali we Francji. Istota problemu lezúa!a w tym, izú parlamenty  przy okazji rozpatrywania spraw spadkowych  ustala!y warunki, które musia! spe!niać mieszkaniec państwa i zarazem poddany monarchy, aby posiadać ów szczególny status qualité de français. Jeszcze w XVI wieku do wymogów tych nalezúa!y: urodzenie we Francji, posiadanie przynajmniej jednego rodzica, który by! rodowitym Francuzem, oraz sta!e zamieszkiwanie w granicach państwa francuskiego. W XVIII wieku, zdaniem R. Brubakera15, oprócz domicylu wystarczy!o spe!niać juzú tylko jeden z pozosta!ych dwóch warunków. Orzecznictwo parlamentów w okresie wczesnonowozúytnym i oświeceniowym z pewnościaþwnios!o istotny wk!ad w późniejsze prawne zdefiniowanie obywatelstwa i umieszczenie w konstytucjach kryteriów jego nabycia. W drugiej po!owie XVIII wieku rozwija! sieþ w Europie ustrój zwany absolutyzmem oświeconym. Ta mutacja monarchii absolutnej by!a próbaþ modernizacji dotychczasowych struktur w!adzy i mechanizmów rzaþdzenia 11 R. Brubaker, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press, Cambridge 1992, s. 3637. 12 Odpowiednik tzw. prawa kaduka w dawnej Polsce czy tezú Fremdlingsrecht w państwach niemieckich. Zob. S. Grodziski, Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego LXVII, Prace Prawnicze, z. 12, Kraków 1963, s. 2526. Na temat stosowania omawianego prawa w rózúnych państwach europejskich, a takzúe o greckich i rzymskich odpowiednikach ius albinagii zob. J. Bodin, Sześć ksiaþg o Rzeczypospolitej (z roku 1576), prze!. R. Bierzanek, Z. Izdebski, J. Wróblewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958, s. 7176. 13 B. Lesiński, W. Rozwadowski, Historia prawa saþdowego. Zarys wyk!adu, Wydawnictwo ars boni et aequi, Poznań 1992, s. 78. 14 W drugiej po!owie XVII wieku Francja zawar!a z wieloma państwami europejskimi dwustronne umowy, które wy!aþcza!y z podleg!ości rygorom droit daubaine poddanych państw beþdaþcych ich sygnatariuszami. Zob. R. Brubaker, Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 37. 15 Ibidem, s. 38. 130 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego oraz ich adaptacji do zmieniajaþcych sieþ realiów spo!eczno-ekonomicznych. Zreformowany przez niektórych monarchów absolutyzm stanowi! obmyślanaþ na miareþ epoki odpowiedź na rosnaþcaþ pozycjeþ i aspiracje polityczne mieszczaństwa oraz jego podstawowaþ roleþ w budowaniu dobrobytu państwa. Absolutyzm oświecony w Europie Zachodniej najpe!niej zaowocowa! w Austrii i Prusach, aczkolwiek wiele wazúnych reform przeprowadzonych zosta!o równiezú w innych państwach niemieckich, w Hiszpanii, Portugalii, Szwecji i Danii16. Reformy ustrojowej nie doczeka!a sieþ natomiast Francja. Przemiany w duchu absolutyzmu oświeconego dopuszcza!y do stanowisk państwowych wieþkszaþ liczbeþ mieszczan. Prawid!owość ta dotyczy!a zarówno scentralizowanej administracji, która otwiera!a sieþ na nowaþ, oświeconaþbiurokracjeþ17, jak i korpusu oficerskiego rozbudowywanych armii18. Uwaga oświeconych monarchów skupia!a sieþ jednak przede wszystkim na ogólnym posteþpie gospodarczym i cywilizacyjnym ich państw. W tym celu konstytuowany by! porzaþdek prawny u!atwiajaþcy wprowadzanie zmian w przemyśle i rolnictwie, a takzúe stymulujaþcy rozwój handlu, coraz bardziej zlaicyzowanego szkolnictwa i kultury. W dziedzinie szeroko pojeþtej wolności ogólnej cz!owieka zakazywano tortur czy procesów o uprawianie magii i rzucanie czarów, !agodzono kary i kodyfikowano prawo karne19, wprowadzano lub rozwijano tolerancjeþ religijnaþ czy nawet  jak w Szwecji Gustawa III  swobodeþ druku. Absolutyzm oświecony nie prowadzi! jednak wprost do zniesienia nierówności cz!onków państwa wobec prawa oraz ostatecznego przezwycieþzúenia podzia!ów stanowych i zlikwidowania struktur feudalnych. Wszystkie jego innowacje obliczone by!y g!ównie na wzmocnienie nadal niepodzielnej w!adzy monarchów, którzy w nowej roli prezentowali sieþ jako kompetentni i sprawiedliwi najwyzúsi urzeþdnicy, s!udzy państwa. W dobie przemian państwa w!adcy absolutnego, mimo utrzymania przez szlachteþ pozycji uprzywilejowanej, poprawie uleg!a sytuacja mieszczaństwa. Nie pozostawa!o to bez wp!ywu na kwestieþ ostatecznego zaniku obywatelstwa miejskiego i rozwoju obywatelstwa państwowego. Zagadnieniem tym interesowa! sieþ J. Kocka20, który bada! na przyk!adzie historii Niemiec etymologieþ 16 Zob. szerzej J. Wojtowicz, Późne Oświecenie w Europie (Wybrane zagadnienia okresu 17631789), Uniwersytet Miko!aja Kopernika, Toruń 1991, s. 2628. 17 Ibidem, s. 28. 18 Powszechny obowiaþzek wojskowy przyczyni! sieþ nasteþpnie w XIX wieku do szybszego zrównywania w prawach cz!onków państwa. Zob. J. Baszkiewicz, Powszechna historia ustrojów państwowych, Arche, Gdańsk 1998, s. 324. 19 K. Sójka-Zielińska (Historia prawa, op. cit., s. 219227) opisuje przebieg procesu kodyfikacji prawa i zwraca uwageþ na jego ideologiczne podstawy w postaci prawa natury, które określa mianem systemu ideologiczno-spo!ecznego mieszczaństwa walczaþcego z feudalizmem (ibidem, s. 220). Autorka t!umaczy równiezú (ibidem, s. 224), dlaczego kodyfikacja prawa karnego nasteþpowa!a szybciej nizú prawa cywilnego  prawo karne pe!ni!o bowiem funkcjeþ bezpośredniego instrumentu polityki państwa, zaś w problematyce kodyfikacji prawa cywilnego odbija! sieþ kompleksowy proces przemian spo!eczno-ekonomicznych, zwiaþzanych ze zmierzchem gospodarki feudalnej i wzrastaniem gospodarki kapitalistycznej. 20 J. Kocka, O historii spo!ecznej Niemiec, prze!. J. Ka!aþzúny, I. Sellmer, J. Serwański, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997, s. 303309. 1311. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa terminu Bürger i losy rozwoju spo!eczeństwa politycznego. Wyrózúni! on trzy nasteþpujaþce znaczenia wspomnianego pojeþcia: mieszczanin jako obywatel miasta średniowiecznego i wczesnonowozúytnego, mieszczanin jako wykszta!cony i majeþtny przedstawiciel nowoczesnego mieszczaństwa (poczynajaþc od okresu oświecenia) oraz obywatel państwa zúyjaþcy w spo!eczeństwie obywateli, które pod koniec XVIII wieku by!o w zasadzie li tylko modelem teoretycznym, nakreślonym piórem Immanuela Kanta oraz innych, wcześniejszych myślicieli. W sposób zwieþz!y znaczenie pojeþcia Bürger przedstawione zosta!o przez D. Kar!owicz i B. Markiewicz21, które zauwazúajaþ, izú s!owo Bürger opisuje z jednej strony cz!onka pewnej warstwy spo!ecznej o określonym majaþtku i statusie, najczeþściej mieszkańca miasta  Stadtbürger, a z drugiej cz!onka szerszej grupy pe!noletnich osób, posiadajaþcych w państwie te same prawa i obowiaþzki  Staatsbürger. Dokonujaþc pewnego uproszczenia, mozúna stwierdzić, izú termin Bürger oznacza! zarówno obywatela miasta, jak i obywatela państwa. Tym samym w państwach niemieckich, podobnie jak w Anglii czy Francji  gdzie jednak terminy citizen czy citoyen bezpośrednio nawiaþzywa!y do !acińskiego cives  pojeþcie obywatel by!o genetycznie powiaþzane z miastem. W okresie oświecenia nasteþpowa! jednak wyraźny zwrot znaczeniowy w pojmowaniu obywatelstwa, zwrot ku spo!eczności państwowej. Termin Bürger w znaczeniu obywatel państwa nie wiaþza! sieþ juzú wy!aþcznie z twórczościaþ humanistów, ale stawa! sieþ popularny wśród wykszta!conych mieszkańców państwa. Kie!kujaþca, zw!aszcza w mentalności mieszczańskiej, idea obywatelstwa państwowego  zak!adajaþca równość praw (ale nadal z wy!aþczeniem praw politycznych) dla ogó!u poddanych monarchy  pozostawa!a w sprzeczności z modelem lokalnego obywatelstwa miejskiego. Dzia!o sieþ tak, gdyzú specjalne wolności stanowiaþce treść obywatelstwa miejskiego po prostu k!óci!y sieþ z równoprawnym cz!onkostwem w państwie ogó!u jego mieszkańców. Charakterystycznym przyk!adem tej sprzeczności by!y przywileje cechów, które w miareþ topnienia swobód symptomatycznych niegdyś wy!aþcznie dla obywateli miast nadal pozostawa!y nośnikiem daleko idaþcej autonomii, przeradzajaþcej sieþ jednak z czasem w faktyczny monopol korporacyjny, który w XVII wieku sta! na drodze rozwoju wolności przemys!owej w państwach, w których rozkwita! kapitalizm. Juzú w Prusach Fryderyka II tendencja ta doprowadzi!a do uchwalenia prawa antycechowego22. Paradoksalnie, nowoczesne mieszczaństwo w warunkach absolutyzmu oświeconego budowa!o swój potencja! ekonomiczny dzieþki znoszeniu praw miejskich baþdź tezú zak!ada!o manufaktury przemys!owe na terenach podmiejskich, gdzie nie sieþga!y regulacje gildii rzemieślniczych23. J. Kocka dowodzi przy tym, izú 21 D. Kar!owicz, B. Markiewicz, Obywatel  Bürger, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 131. 22 Zob. szerzej M. Sczaniecki, Powszechna historia..., op. cit., s. 257 i 268. Por. tezú J. Wojtowicz, Miasto europejskie w epoce..., op. cit., s. 77, a takzúe s. 75 na temat znoszenia cechów we Francji. 23 J. Kocka, O historii spo!ecznej..., op. cit., s. 307. 132 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego posteþp gospodarczy w miastach determinowa! rozrost administracji i szkolnictwa, a pracownicy tych sektorów dzia!alności państwa uwazúali sieþ bardziej za poddanych monarchy czy juzú nawet za obywateli państwa anizúeli obywateli miast. Oświeceniowe mieszczaństwo tworzy!o zarazem nowaþ kultureþ miejskaþ i poniekaþd alienowa!o sieþ od zachowawczego stanu szlacheckiego. Popularna w poprzednich wiekach tendencja do uzyskiwania nobilitacji zanika!a, gdyzú nowi mieszczanie, jak pisa! U. Im Hof24, byli dumni, zúe saþ mieszczanami i chcieli nimi pozostać. Czeþść wykszta!conych mieszkańców miast zna!a lektury Lockea, Monteskiusza, Kanta i ich wizje spo!eczeństw politycznych, które odrzuca!y dotychczasowy porzaþdek stanowy oraz absolutystyczne samow!adztwo, zaś dosteþp do praw politycznych w państwie uzalezúnia!y raczej od pozycji majaþtkowej. Czeþść mieszczan z pewnościaþ dopatrywa!a sieþ w pomnazúaniu mienia i umacnianiu swego statusu spo!ecznego drogi do ograniczenia absolutyzmu i pokojowych przekszta!ceń ustrojowych, które da!yby im mozúliwość wspó!decydowania o sprawach państwa. W realiach francuskiej monarchii absolutnej doby oświecenia powsta!y dwa rozbudowane, doktrynalne modele obywatelstwa państwowego  pióra Monteskiusza i Jana Jakuba Rousseau. Ich wspólnym mianownikiem by!o obdarzenie wolnościaþ politycznaþ mieszkańców państwa. Pierwszy z myślicieli proponowa! jednak po!aþczenie pe!noprawnego obywatelstwa z kwestiaþ majeþtności, Rousseau odrzuca! zaś w!asność jako wyznacznik dosteþpności pe!ni praw i promowa! ideeþ obywatelstwa powszechnego. Oba wzorce stymulowa!y późniejsze rozwiaþzania prawnoustrojowe doby rewolucji francuskiej. Na gruncie niemieckim idea obywatelstwa państwowego szczególnie interesowa!a Immanuela Kanta oraz Johanna Gottlieba Fichtego. O ile jednak Kant koncentrowa! swojaþ uwageþ g!ównie na kwestii dosteþpności praw politycznych, o tyle tworzaþcy na prze!omie XVIII i XIX wieku (g!ównie w trakcie i tuzú po okresie rewolucji francuskiej) Fichte pojmowa! obywatelstwo przede wszystkim w wymiarze narodowym. Zapewne oba wzorce wp!yneþ!y istotnie na rozwój prawa przynalezúności państwowej oraz praw obywatelskich w dziewieþtnastowiecznych Niemczech. 1.2. Obywatel w ujêciu Monteskiusza W duzúej czeþści dzieþki wnikliwej analizie przekszta!ceń, jakie zasz!y w ustroju spo!ecznym i politycznym siedemnastowiecznej Anglii, a które w osiemnastowiecznej Europie mia!y juzú istotne znaczenie poznawcze, narodzi!a sieþ monteskiuszowska krytyka francuskiego absolutyzmu25. Angielskie fundamenty 24 U. Im Hof, Europa Oświecenia, op. cit., s. 180. 25 Pierwsza krytyka stosunków spo!eczno-politycznych we Francji epoki Burbonów pojawi!a sieþ juzú w wydanych przez Monteskiusza anonimowo w 1721 roku Listach perskich. 1331. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa konstytucyjne z lat: 1679 i 1688 wzmocnione zosta!y na poczaþtku XVIII wieku Ustawaþ o nasteþpstwie tronu26, która  obok uregulowania kwestii zwiaþzanych z czysto anglikańskaþ sukcesjaþ tronu  wprowadza!a prawo zakazujaþce królowi usuwania z urzeþdu seþdziów sumiennie sprawujaþcych swoje obowiaþzki27 (stanowi!o to zalaþzúek zasady niezawis!ości seþdziowskiej) oraz pozbawia!a monarcheþ przywileju u!askawiania jego urzeþdników oskarzúanych, saþdzonych i skazywanych przez parlament (da!o to poczaþtek regule konstytucyjnej odpowiedzialności ministrów). Ukszta!towane na Wyspach Brytyjskich podstawy systemu rule of law sta!y sieþ przyczynkiem do napisania przez Monteskiusza pracy O duchu praw28, która zosta!a wydana w 1748 roku. W dziele tym wy!ozúy! pisarz nowatorskaþ  jak na realia burbońskiej Francji  wizjeþ państwa, w której kluczowaþ roleþ odgrywa!a jednostka pojmowana jako obywatel. Wed!ug Monteskiusza państwo mia!o powstać w wyniku zawarcia przez rozumnych ludzi porozumienia opartego na prawach natury. Zamys! ten nie by! nowy, albowiem umowa spo!eczna na dobre zagości!a w europejskiej myśli spo!eczno-politycznej jeszcze w XVII wieku. Monteskiusz by! jednak zwolennikiem poglaþdu, izú ukszta!towanie sieþ spo!eczeństwa i powstanie państwa nasteþpowa!o na gruncie historycznie niepowtarzalnych warunków czasu oraz miejsca, tj. środowiska geograficznego i przyrodniczego wraz ze wszystkimi jego cechami. To kluczowe dla doktryny ewolucyjnego historyzmu, a takzúe dla za!ozúeń determinizmu geograficznego postrzeganie poczaþtków zúycia we wspólnocie stanowi!o punkt wyjścia do konstruowania, w rozwinieþtym juzú organizmie państwowym, stosunków spo!ecznych, politycznych i prawnych opartych na racjonalnych przes!ankach i rzeczywistych uwarunkowaniach. Dla rozwazúań Monteskiusza punktem odniesienia pozostawa!a przede wszystkim rodzima Francja, której anachroniczny ustrój polityczny hamowa! posteþp i w sposób nieunikniony prowadzi! w kierunku wybuchu spo!ecznego niezadowolenia. Cz!onkowie państwa nie posiadali bowiem praktycznie zúadnego wp!ywu politycznego na w!adzeþ zwierzchniaþ. Ten stan rzeczy by! niezgodny z tzw. duchem praw. Duch praw przejawia! sieþ w rozumieniu przez w!odarzy państwa zalezúności mieþdzy wszystkimi czynnikami wp!ywajaþcymi na byt i potrzeby cz!owieka, i konstruowaniu na ich podstawie regulacji prawnych rzaþdzaþcych zúyciem spo!ecznym i politycznym. Monteskiusz29 pisa!, izú rzaþdem najblizúszym natury jest ten, którego osobliwy charakter najzgodniejszy jest z charakterem ludu, dla którego istnieje. Tymczasem rzeczywistość osiemnastowiecznej Francji pozostawa!a krańcowo odmienna. Spo!eczeństwu francuskiemu przede wszystkim brakowa!o wolności, któraþMonteskiusz mianowa! 26 Act of Settlement z 1701 roku. 27 Wyjaþtkiem by!a sytuacja, gdy rezygnacji seþdziego z urzeþdu domaga!y sieþ wspólnie Izba Gmin i Izba Lordów. 28 W. Buchner, Rzaþdy prawa a demokracja, Arka 1992, nr 42, s. 98. 29 Ch.L. de Montesquieu, O duchu praw, t. I, prze!. T. Boy-Zúeleński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 32. 134 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego naczelnym atrybutem obywatela. Wolność ta rozumiana by!a jako prawo czynienia wszystkiego tego, na co ustawy pozwalajaþ, w przypadku zaś, gdyby jeden obywatel móg! czynić to, czego one zabraniajaþ, nie by!oby juzú wolności, poniewazú inni posiadaliby z natury rzeczy teþ samaþ mozúność30. Brak swobód obywatelskich we Francji wynika! z arbitralności oraz nieomylności absolutnego w!adcy (i jego otoczenia), utrzymujaþcego, izú obywatele saþ politycznie niedojrzali. Tymczasem oświecone elity z kreþgów zarówno arystokracji i szlachty, jak i przede wszystkim mieszczańskiego stanu trzeciego by!y gotowe i cheþtne do partycypowania w rzaþdzeniu państwem. W zgodzie z duchem wspó!czesnych mu czasów Monteskiusz zaproponowa! zatem pog!eþbionaþ wizjeþ wolności jednostki nazwanaþ wolnościaþ politycznaþ, któraþ zdefiniowa! jako mozúność czynienia tego, czego powinno sieþ chcieć31. Wolność polityczna obywatela jako przeciwieństwo apolitycznej bierności poddanego stanowić mia!a trzon praworzaþdnego państwa, zaś aby istnia!a ta wolność, trzeba rzaþdu, przy którym by zúaden obywatel nie potrzebowa! sieþ leþkać drugiego obywatela32. Rzaþd taki widzia! Monteskiusz w  zblizúonym do angielskiego  modelu ograniczonej monarchii konstytucyjnej, w której jednak musia! istnieć bardziej czytelny podzia! w!adz na: ustawodawczaþ, wykonawczaþ i saþdowniczaþ. Trzy autonomiczne organy rzaþdzaþce mia!y sieþ wzajemnie równowazúyć i powściaþgać, stojaþc w ten sposób na strazúy praworzaþdności państwa i wolności jego obywateli. Państwo praworzaþdne jawi!o sieþ w tej koncepcji jako wspólnota, w której dobre i liberalne zarazem prawa gwarantowa!y podstawowe swobody obywatelskie: wolność myśli, s!owa i sumienia. Bycie obywatelem oznacza!o zatem cz!onkostwo w praworzaþdnej spo!eczności, która zapewnia!a swym cz!onkom szeroko pojeþtaþ wolność i bezpieczeństwo. Nazywajaþc obywatelami ogó! cz!onków państwa  a nawet postulujaþc przy tym wzmocnienie praw kobiet czy tezú wprowadzenie wazúnego novum w postaci pomocy spo!ecznej  Monteskiusz otwarcie wzbrania! sieþ przed zrównaniem wszystkich obywateli w prawach politycznych. Nie szuka! w tym wzgleþdzie uzasadnień p!ynaþcych z warunków umowy spo!ecznej, gdyzú wprost przyznawa!, izú wszyscy ludzie przychodzaþ na świat równi. Przytacza! raczej eksplikacjeþ zwiaþzanaþ ze stanem posiadania. Relatywizm praw politycznych mia! sieþ objawiać przede wszystkim w cenzusie majaþtkowym, stosowanym przy wyborze cz!onków izby nizúszej dwuizbowej legislatury. Monteskiusz33 tak ujaþ! konieczność cenzusowej reglamentacji praw wyborczych: wszyscy obywatele w poszczególnych okreþgach winni mieć prawo g!osu w wyborze przedstawiciela, wyjaþwszy tych, którzy znajdujaþ sieþ tak nisko, zúe mozúna przyjaþć, izú nie majaþ w!asnej woli. Dodatkowym zaakcentowaniem nierówności praw politycznych 30 Ibidem, s. 231232. 31 Ibidem. 32 Ibidem, s. 234. 33 Ibidem, s. 238. 1351. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa by!o proponowane ustanowienie dziedzicznej izby wyzúszej parlamentu, w której zasiadać mia!a obierana nie w drodze wyborów szczególna czeþść cia!a obywatelskiego, gdyzú istniejaþ zawsze w kazúdym państwie ludzie wyrózúniajaþcy sieþ rodem, bogactwem lub zaszczytami; ale gdyby ich zmieszano z ludem i gdyby mieli tylko jeden g!os jak inni, wspólna wolność by!aby ich niewolaþ, nie mieliby zúadnego interesu jej bronić, gdyzú wieþkszość postanowień zapada!aby przeciwko nim34. Koncepcja cz!onkostwa w państwie nakreślona przez Monteskiusza potwierdza!a jego poglaþd o wzgleþdności ludzkich praw, które mia!y być przeciezú w danej rzeczywistości spo!ecznej tylezú racjonalne, co praktyczne. Objeþcie prawami politycznymi wszystkich mieszkańców państwa  w przewazúajaþcym stopniu niewykszta!conych, prostych i ubogich  by!oby, w bliskiej baronowi de Montesquieu epoce, z pewnościaþ posunieþciem rewolucyjnym w znaczeniu destrukcyjnym. Przynalezúność do państwa gwarantowa!a zatem kazúdej jednostce rzaþdy prawa, poczucie bezpieczeństwa oraz wolności wyp!ywajaþce z praw naturalnych. Prawa polityczne pozostawa!y jednak zarezerwowane dla tych, którzy świadomi byli, jak z nich rozumnie korzystać. Kraþg takich pe!noprawnych obywateli musia! posiadać kwalifikacje natury majaþtkowej (co niejednokrotnie wiaþza!o sieþ równiezú z wiekiem i wykszta!ceniem), tudziezú pokrewnej  rodowej (posiadanie tytu!ów, piastowanie godności). Rozwijajaþce poglaþdy Lockea idee Monteskiusza by!y prawdziwie reformatorskie, gdyzú kreowa!y nowoczesne, praworzaþdne państwo z w!adzami pochodzaþcymi w duzúej mierze z wyboru oraz rysowa!y obraz wspólnoty cieszaþcych sieþ szeregiem swobód obywateli, z których czeþść postrzegana by!a w roli narodu politycznego. Duch praw stanowi! zatem cennaþ wskazówkeþ dla wszystkich kontestatorów politycznego status quo we Francji odnośnie do kierunku, w którym powinny podaþzúać zmiany ustroju państwa i praw jego cz!onków. 1.3. Wizja obywatelstwa uniwersalnego Rousseau Wizjeþ obywatela dalece odmiennaþ od monteskiuszowskiej zaproponowa! Rousseau, który z pewnościaþ zas!uguje na miano ojca nowozúytnej idei obywatelstwa powszechnego. Nakreśli! bowiem pierwszy wzorzec teoretyczny takiego cz!onkostwa w państwie, w którym pe!na dosteþpność praw obywatelskich sta!a sieþ przeciwieństwem posiadania przez jednostkeþ szczególnych atrybutów cenzusowych. Nowatorski projekt Rousseau po!aþczy! w sobie zamys! powszechnej wspólnoty politycznej z koncepcjaþ kontraktowej zgody oraz ideaþ autonomii jednostki w państwie. Propozycjeþ obywatelstwa uniwersalnego przedstawi! Jan Jakub w wydanej w 1762 roku Umowie spo!ecznej. W dziele tym zawar! nieco utopijne, ale z za!ozúenia idealne wyobrazúenie państwa, jego 34 Ibidem, s. 239. 136 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego obywateli oraz porzaþdku spo!ecznego, kreowanego przez umoweþ spo!ecznaþ, która jawi!a sieþ, uzúywajaþc sformu!owania C. Poreþbskiego35, bardzo osobliwym urzaþdzeniem spraw ludzkich. Wizja ta powsta!a na gruncie g!eþbokiego przeświadczenia Rousseau o nierówności prawnej i politycznej oraz cywilizacyjnej niewoli cz!owieka jako cechach dominujaþcych w państwach i spo!eczeństwach wspó!czesnej pisarzowi epoki. Szukajaþc sposobu naprawy państwa i niesprawiedliwości w nim panujaþcych, nalezúa!o wpierw, zdaniem Jana Jakuba, przenieść sieþ do stanu naturalnego. Tam panowa!a równość i wolność, a cz!owiek pierwotny pozostajaþcy w kontakcie z przyrodaþ by! istotaþ szczeþśliwaþ, moralnie czystaþ, dobraþ i wspó!czujaþcaþ. Jednostka taka zúy!a w pokoju z innymi, czego nasteþpstwem by!o powstanie rodziny jako pierwszego stadium wspólnoty. Na tym etapie idealny obraz zúycia przedspo!ecznego uleg! jednak istotnemu przeobrazúeniu, czy wreþcz deformacji. Osiad!y tryb zúycia w po!aþczeniu z odpowiedzialnościaþ za los bliskich i rosnaþcymi potrzebami natury egzystencjalnej zrodzi! w cz!owieku silnaþ potrzebeþ gromadzenia przedmiotów materialnych. Tak powsta!a w!asność i, prowadzaþce do konfliktów, rozrózúnienie ludzi na bogatych i ubogich, a zatem  na silnych i s!abych. W!asność wykszta!ci!a spo!ecznaþ nierówność, która wraz z ustanowieniem państwa wzmocniona zosta!a utrataþ naturalnej wolności jednostki. Z nierówności narodzi!a sieþ państwowa w!adza despotów. W modelowym stanie rzeczy Rousseau postulowa! powrót do punktu wyjścia  do naturalnej wolności i równości cz!owieka. Aby tak sieþ jednak sta!o, konieczne by!o zrazu zdefiniowanie i przebudowanie porzaþdku spo!ecznego w sposób radykalnie odmienny od istniejaþcego. Staþd waga zawarcia nowej, korzystnej umowy spo!ecznej, umowy wszystkich ze wszystkimi, która przywróci!aby, potwierdzi!a i wzmocni!a prawnonaturalne swobody cz!owieka, przy jednoczesnym zagwarantowaniu trwa!ości i rozwoju państwa. W drodze umowy cz!owiek mia! sieþ wyzbyć swojej wolności przyrodzonej oraz stracić nieograniczone prawo do wszystkiego, co go neþci i co mozúe osiaþgnaþć, ale w zamian otrzymać wolność spo!ecznaþ i w!asność na wszystko, co posiada36, a zatem prawne usankcjonowanie i ochroneþ istoty swego cz!owieczeństwa. Celem proponowanej przez Jana Jakuba idealnej umowy spo!ecznej by!a zasadnicza przemiana cz!owieka w obywatela, pojmowanego jako uczestnika w!adzy zwierzchniej, i zarazem w poddanego, w rozumieniu podleg!ego ustawom państwowym37. Umowa mia!a nadto konstytuować takaþ równość mieþdzy obywatelami, izú wszyscy zobowiaþzujaþ sieþ na tych samych warunkach i wszyscy powinni korzystać z tych samych praw38. Na bazie równości moralnej i prawnej opar! Rousseau zasadeþ zwierzchnictwa ludu, która 35 C. Poreþbski, Umowa spo!eczna. Renesans idei, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999, s. 91. 36 J.-J. Rousseau, Umowa spo!eczna, prze!. A. Peretiatkowicz, w: J.-J. Rousseau, Umowa spo!eczna oraz Uwagi o rzaþdzie polskim. (...), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, s. 28. 37 Ibidem, s. 2324. 38 Ibidem, s. 40. 1371. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa gwarantowa!a wszystkim obywatelom status kolektywnego suwerena. Owa suwerenność ludu w państwie stanowi!a faktycznie odbicie niezalezúności i samorzaþdności jednostki w stanie naturalnym, zaś w po!aþczeniu z równościaþ wobec prawa i wolnościaþ spo!ecznaþ tworzy!a nowaþ, powszechnaþ wolność politycznaþ. Wprowadzenie w zúycie tej idealnej umowy czyni!o obywateli twórcami prawa, któremu zarazem podlegali, mogli wieþc w drodze woli powszechnej39 decydować o sobie i o przysz!ości swego państwa. Cia!o obywatelskie przybiera!o najpe!niej postać najwyzúszego ustawodawcy, gdy uchwala!o normy prawne w drodze demokracji bezpośredniej. Jednym z najistotniejszych i niezbywalnych praw obywatelskich by!a zatem mozúliwość powo!ywania w!adz państwowych przez g!osowanie. W wizji Rousseau rzaþd nie stanowi! czeþści umowy spo!ecznej, podlega! bowiem kontroli ludu. W razie potrzeby móg! zostać rozwiaþzany. G!ówne zadanie rzaþdu polega!o na realizowaniu woli ogó!u. Dla dobra wspólnoty instytucje państwa mia!y jednak równiezú powściaþgać partykularne interesy obywateli, a zw!aszcza zapobiegać kumulacji nadmiernej w!asności w reþkach pojedynczych jednostek. Powód wydawa! sieþ oczywisty  nierówność majaþtkowa prowadzi przeciezú do podzia!ów spo!ecznych i w końcu do zniewolenia cz!owieka. Przesadne bogactwo cz!owieka k!óci!o sieþ z zasadaþ równości, która w tym wzgleþdzie oznacza!a, izú zúaden obywatel nie jest dość majeþtny, aby móg! przekupić drugiego, i zúaden nie jest tak biedny, aby sieþ musia! zaprzedać40. Rousseau proponowa! wzgleþdnie równe roz!ozúenie w!asności prywatnej wśród obywateli, co nie musia!o sieþ wydawać wizjaþ dalece utopijnaþ, bioraþc pod uwageþ mozúliwość stosowania progresji podatkowej. Istotne miejsce w koncepcji spo!eczeństwa równoprawnych obywateli zajeþ!a kwestia obywatelskiej odpowiedzialności i zaangazúowania jednostek w sprawy państwa. Rousseau41 pisa!: wszystkie us!ugi, jakie obywatel mozúe oddać państwu, powinien natychmiast wykonać, jak tylko suwerenny lud tego zazúaþda; ale ze swej strony suwerenny lud nie mozúe obarczać poddanych zúadnym cieþzúarem niepotrzebnym wspólnocie. G!eþboki sens tej myśli zdaje sieþ nasteþpujaþcy: obywatele saþ uzalezúnieni od !adu prawnego, który sami dobrowolnie ustanowili, i pozostajaþ zobowiaþzani stać na strazúy jego trwa!ości, co jest warunkiem istnienia !adu spo!ecznego w państwie, ale zarazem majaþ prawo zachować wrodzonaþ wolność naturalnaþ. Cz!onkostwo we wspólnocie oznacza!o zatem zarówno gotowość obywateli do wype!niania obowiaþzków, jak i szanowanie praw wspó!obywateli. Zrozumienie i respektowanie takiej 39 M. Zmierczak (J.J. Rousseau  rzecznik totalitaryzmu czy liberalnej demokracji?, Czasopismo Prawno-Historyczne 1989, nr 2, s. 13 i 15) określa udzia! obywateli w tworzeniu prawa jako gwarancjeþ dla wolności jednostki, ale jednocześnie podkreśla, izú Rousseau nie przewidzia!, jak ma wyglaþdać wola powszechna w sytuacji rózúnorodności poglaþdów politycznych obywateli. Na temat woli powszechnej jako wyrazu jednomyślności cz!onków spo!eczeństwa politycznego zob. A.J. Carlyle, Political Liberty. A History of Conception in the Middle Ages and Modern Times, Greenwood Press, Westport 1980, s. 217. 40 J.-J. Rousseau, Umowa spo!eczna, op. cit., s. 62. 41 Ibidem, s. 38. 138 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego umowy dawa!o gwarancjeþ jej efektywności, ale faktyczne i pe!ne wzmocnienie istniejaþcego w państwie porzaþdku nasteþpowa!o jedynie  jak juzú wiele wieków wcześniej dowodzi! Arystoteles, przypominali zaś Bruni i Machiavelli  w drodze gruntownego wychowania obywatelskiego42. Rousseau uwazúa!, izú nie wystarczy domagać sieþ, aby obywatel by! prawy, ale trzeba uczyć go obywatelskości przez wskazywanie prawid!owych postaw obywatelskich. Poniewazú kszta!towanie prawego obywatela wydawa!o sieþ procesem d!ugim i trudnym, nalezúa!o je rozpoczaþć juzú w dzieciństwie. Podstawaþwychowania obywatelskiego mia!o być wpajanie mi!ości do ojczyzny i sta!e hartowanie ducha patriotycznego. Patriotyzm i cnota obywatelska rodzi!y sieþ jednak i trwa!y wy!aþcznie w warunkach wolności ogólnej cz!owieka, ta zaś  zdaniem filozofa  mog!a istnieć dopóty, dopóki obowiaþzki obywatelskie nie przyćmiaþ naturalnych praw jednostki. Jedynie zaś wykszta!ceni, świadomi i cieszaþcy sieþ pe!niaþ wolności obywatele mogli z zapa!em wykonywać swe zobowiaþzania wzgleþdem państwa. Obywatel nakreślony piórem Rousseau jawi! sieþ w dobie absolutyzmu postaciaþ niemal surrealistycznaþ, podobnie jak i absurdalna wydawa!a sieþ ca!a wizja fundamentów spo!ecznych i politycznych, na których oparte zosta!o państwo z Umowy spo!ecznej. Niemniej jednak w!aśnie ów nowatorski pomys! ca!kowitego przekszta!cenia istniejaþcego stanu rzeczy by! zarazem odwazúnaþ kontrpropozycjaþ dla archaicznego i niereformowalnego porzaþdku panujaþcego w państwie samow!adcy. Model obywatela kreowany przez Rousseau stanowi! przy tym zacheþteþ do postrzegania cz!owieka w zupe!nie nowym świetle. Po raz pierwszy w czasach nowozúytnych cz!onek państwa ukazany zosta! bowiem jako pe!noprawny obywatel, równy w prawach pozosta!ym jednostkom w państwie. Status obywatelski mia! zatem oznaczać dosteþp do ca!ości praw i obowiaþzków w państwowej wspólnocie. 1.4. Kantowski model obywatela Mechanizmami rzaþdzaþcymi spo!ecznym charakterem istoty ludzkiej i statusem tejzúe w państwie interesowa! sieþ jeden z najwieþkszych luminarzy oświecenia, Immanuel Kant. Ciekawość ta doprowadzi!a niemieckiego filozofa do stworzenia wizji idealnego państwa o ustroju obywatelskim. W Uzasadnieniu metafizyki moralności z 1785 roku Kant zdefiniowa! państwo (civitas) jako po!aþczenie pewnej liczby ludzi pod rzaþdami prawa43. Państwo to ustanawia!a umowa spo!eczna, która jednak w koncepcji Kanta jawi!a sieþ, zdaniem M. Acewicza44, jako czysta idea, która jest tylko hipotezaþ, ale hipotezaþ 42 Zob. szerzej J.-J. Rousseau, A Discourse on Political Economy, prze!. G.D.H. Cole, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994, s. 9699. 43 I. Kant, The Metaphysics of Morals, cz. I: The Metaphysical Elements of Right, prze!. W.D. Hastie, w: P.B. Clarke, Citizenship, op. cit., s. 103. 44 M. Acewicz, Kantowski idea! państwa i ca!ości kosmopolitycznej, Archiwum Historii Myśli Politycznej 1992, nr 2, s. 28. 1391. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa logicznie koniecznaþ. Teoria umowy stanowi!a dla Kanta punkt wyjścia do konstruowania !adu państwowego, w którym wszyscy cz!onkowie państwa na równi podlegajaþ normom prawa. Podporzaþdkowanie ustawom nie oznacza!o bynajmniej równości przy ich uchwalaniu. Kant pojmowa! bowiem cz!onkostwo w państwie w dwojakim znaczeniu  jako przynalezúność państwowaþ jednostek wraz z szeregiem obowiaþzków i praw prywatnych oraz dodatkowo  jako stan dysponowania przez pewnaþ grupeþ obywateli pe!niaþ praw publicznych. Zdaniem U.K. Preussa45 juzú w wieku XVIII wysteþpowa!a rozbiezúność mieþdzy kreþgiem przynalezúności państwowej (Staatsangehörigen) a kreþgiem obywateli (Staatsbürger), a niezgodność ta polega!a na spo!ecznej ekskluzywności statusu obywatela. W Kantowskiej wizji obywatelstwa rozbiezúność ta objawia!a sieþ w bardzo wyraźnym podziale na obywateli biernych i obywateli czynnych. Obywatele bierni byli cz!onkami państwa i podlegali jego prawu, ale to obywatele czynni mogli je zarazem tworzyć. Ekskluzywność czynnego statusu obywatelskiego polega!a zatem na zdolności do g!osowania, niezalezúności politycznej czy tezú po prostu na byciu depozytariuszem praw politycznych46. Kant sformu!owa! jasne zasady uczestnictwa w spo!eczeństwie obywateli czynnych, którym W. Buchner47 nada! nazweþ racjonalnej konstytucji spo!eczeństwa obywatelskiego. Obok wolności  oznaczajaþcej przestrzeganie jedynie tych norm, które istnia!y w ramach porzaþdku prawnego i pozostajaþcej tym jedynym, pierwotnym, kazúdemu cz!owiekowi na mocy jego cz!owieczeństwa przys!ugujaþcym prawem48  obywatel czynny posiada! jeszcze dwa inne atrybuty: szczególnaþ równość, pojmowanaþ jako niepodleganie zobowiaþzaniu przez innych do czegoś wieþcej nizú to, do czego mozúna zobowiaþzywać ich równiezú nawzajem49 oraz, immanentnie z niaþ powiaþzanaþ, samodzielność, a zatem bycie panem samego siebie. Ten ostatni wyrózúnik implikowa! konieczność posiadania źród!a utrzymania, a wieþc i majaþtku, który świadczy! niejako o obywatelskiej dojrza!ości. Krótko mówiaþc, mozúliwość korzystania z praw politycznych obwarowana zosta!a przez Kanta wymogiem posiadania w!asności. Kant daleki by! jednak od zamykania granic spo!eczności obywateli czynnych przed kimkolwiek, z wyjaþtkiem ma!oletnich oraz  wciaþzú niedocenianych  kobiet50, które uwazúa! za istoty niesamodzielne, tj. podleg!e woli meþzúczyzn. Kazúda inna jednostka, korzystajaþc z potwierdzonej w istniejaþcym porzaþdku prawnym przyrodzonej wolności, mog!a do przynalezúności państwowej dodać 45 U.K. Preuss, O teoretyczno-konstytucyjnym pojeþciu obywatela we wspó!czesnym spo!eczeństwie, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel..., op. cit., s. 87. 46 I. Kant, The Metaphysics of Morals, op. cit., s. 104. 47 W. Buchner, Kant  państwo i prawo, Wydawnictwo Aureus, Kraków 1996, s. 137. 48 I. Kant, Metafizyczne elementy teorii prawa, prze!. C. Tarnogórski, w: M. Szyszkowska, Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000, s. 246. 49 Ibidem. 50 I. Kant, The Metaphysics of Morals, op. cit., s. 104. 140 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego cz!onkostwo w elitarnej wspólnocie politycznej. Dzia!o sieþ tak jednak dopiero wraz z nabyciem przez cz!onka państwa, koniecznie w sposób uczciwy, samodzielności ekonomicznej. Do czasu spe!nienia tego warunku jednostka posiada!a li tylko status obywatela biernego, który wyklucza! korzystanie z wolności politycznej. W konsekwencji bycie obywatelem biernym oznacza!o brak osobowości obywatelskiej, a zatem zalezúność jednostki od pomocy i protekcji obywateli czynnych. Brak samowystarczalności materialnej czyni! obywateli biernych jedynie pomocnikami51 czynnych cz!onków wspólnoty. W myśl koncepcji Kanta obywatel bierny nie posiada! przede wszystkim prawa g!osu w wyborach, mozúliwości piastowania stanowisk państwowych czy tezú zdolności do uczestniczenia w uchwalaniu ustaw, choć suma jego pozosta!ych praw pozostawa!a identyczna jak u obywateli politycznie wolnych. Wizja ta wyraźnie nawiaþzywa!a do rozwiaþzań proponowanych wcześniej przez Lockea. Z teorii Monteskiusza zaczerpnaþ! Kant gwarancjeþ trwa!ości istnienia spo- !eczeństwa politycznego, któraþ dawa! trójpodzia! w!adz, przy szczególnym podkreśleniu niezalezúności w!adzy saþdowniczej52. Dopiero jednak wspó!praca wszystkich trzech si!  egzekutywy, legislatywy i saþdownictwa  stanowi!a, zdaniem filozofa, fundament niezalezúności państwa i podstaweþ dobrobytu jego cz!onków. Na strazúy tych wartości sta! równiezú państwowy aparat przymusu, który bynajmniej nie mia! ograniczać czyjejkolwiek wolności, lecz jedynie gwarantować przestrzeganie porzaþdku prawnego. Kantowska koncepcja dychotomicznego statusu obywatelskiego stanowi!a zaprzeczenie modelu obywatelstwa uniwersalnego oraz idei równego rozdzia!u w!asności, a zatem tez promowanych przez Jana Jakuba Rousseau. Kant, bioraþc pod uwageþ ca!ościowy obraz stosunków spo!eczno-politycznych panujaþcych w osiemnastowiecznych spo!eczeństwach europejskich, daleki by! równiezú od zrównywania wolności przys!ugujaþcych istocie ludzkiej jako takiej z pe!niaþ praw obywatelskich. Kantowski zamys! powiaþzania stanu majeþtności z posiadaniem wolności politycznej przez jednostkeþ zaspokaja! oczekiwania nowoczesnego mieszczaństwa niemieckiego, zarazem jednak mia! z za!ozúenia stymulować jego biedniejszaþ czeþść do bogacenia sieþ i zdobywania wp!ywu na sprawy państwa. 1.5. Zamys3 umowy obywatelskiej Fichtego Na gruncie niemieckim problematykeþ statusu jednostki w państwie podjaþ! równiezú, bogaty o doświadczenia rewolucji francuskiej, Johann Gottlieb Fichte. Na prze!omie XVIII i XIX wieku Fichte nakreśli! g!eþboko zakorzenionaþ w myśli oświeceniowej wizjeþ nowoczesnego niemieckiego spo!eczeństwa 51 Ibidem, s. 105. 52 Ibidem, s. 106. 1411. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa politycznego, konstytuowanego na podstawie prawnej umowy obywatelskiej. Filozof pozostawa! świadom faktu, izú Niemcy  ze wzgleþdu na swaþ utrwalonaþ struktureþ stanowaþ, a nadto z powodu terytorialnego rozdrobnienia  by!y wówczas w tyle przemian ustrojowych, spo!ecznych i gospodarczych, jakie dokonywa!y sieþ w Wielkiej Brytanii i Francji. Ten, wedle sformu!owania A. Ochockiego53, kompleks Niemiec stanowi! nie tylko wyraz dezaprobaty dla posteþpujaþcego wielowymiarowego zapóźnienia ojczyzny, ale równiezú wo!anie o napraweþ istniejaþcego stanu rzeczy. W konsekwencji myśl Fichtego zdecydowanie odrzuca!a przezúytki feudalizmu, archaicznaþstruktureþ stanowaþwraz z jej ewidentnaþnierównościaþspo!ecznaþ, a takzúe stan g!eþbokich dysproporcji na polu w!asności prywatnej. Fichte usprawiedliwia! przy tym po czeþści dawny system feudalny, wychodzaþc z za!ozúenia, izú kazúda epoka rzaþdzi sieþ w!asnymi prawami. Historyczne przywileje stanowe postrzega! jako skarb publiczny, tymczasowo zdeponowany w reþkach przedstawicieli wykszta!conych rodów dla ugruntowania si!y wewneþtrznej kszta!tujaþcych sieþ państw narodowych. Wraz ze wzmocnieniem !adu państwowego depozytariusze cennego kapita!u winni byli jednak stopniowo zwracać go państwu. Fichte twierdzi!, izú cz!onek państwa, który jest prawdziwie wolny i szlachetny, cheþtnie godzi sieþ dla dobra ojczyzny na ograniczenie swego dotychczas uprzywilejowanego statusu. Ten zaś, kto jest temu przeciwny  dowodzi tylko swej niedojrza!ości. Myśliciel uwazúa!, izú nalezúy daþzúyć do stopniowego znoszenia starych przywilejów, bo ogó! jednostek wcześniej nieuprzywilejowanych móg!by w zmieniajaþcej sieþ rzeczywistości uczynić znacznie wieþcej dla rozwoju państwa nizú dla samych wyrózúnionych, którym musia! sieþ niegdyś wys!ugiwać. Fichte pisa!, izú jest ca!kiem w porzaþdku, zúe uznajemy to, co nastreþcza nam nasza epoka, i zúe godzimy sieþ nie pragnaþć wieþcej czegoś, co czasy (w jakich zúyjemy) juzú odrzuci!y54. Nowoczesne państwo winno być zatem silne dzieþki zrównaniu w prawach wszystkich swych cz!onków. Proces posteþpujaþcego równouprawnienia nazwany zosta! przez Fichtego wewneþtrznym przenikaniem obywatela przez państwo55. Osmoza ta czyni!a poddanych obywatelami. Ostojaþ nowego porzaþdku w państwie sta!o sieþ w koncepcji niemieckiego filozofa prawodawstwo obywatelskie56, stworzone i dobrowolnie przyjeþte przez jego cz!onków. Prawodawstwo obywatelskie stanowi!o owoc umowy obywatelskiej, w której kazúda jednostka musi ugodzić sieþ z wszystkimi innymi o w!asność, prawa i swobody, które winny jej przys!ugiwać, i o te, które ma ona przyznać innym, co do których winna ona zrzec sieþ wszystkich swoich naturalnych roszczeń praw53 A. Ochocki, Filozofia wychowania do wolności, w: J.G. Fichte, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, oprac. A. Ochocki, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996, s. 7. 54 J.G. Fichte, Rysy zasadnicze epoki wspó!czesnej, prze!. R. Marsza!ek, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe..., op. cit., s. 263. 55 Ibidem, s. 265. 56 J.G. Fichte, Zúaþdanie zwrotu wolności myśli od ksiaþzúaþt Europy, którzy jaþ dotychczas uciskali, prze!. R. Reszke, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe..., op. cit., s. 28. 142 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego nych57. Akceptacja sprawiedliwych norm wspó!zúycia we wspólnocie równych wobec prawa obywateli oznacza!a zachowanie przez jednostki cz!owieczeństwa, osobowości i wolności. Umowa obywatelska by!a aktem uniwersalnym, zawartym przez wszystkich ze wszystkimi. Jej pierwszaþ czeþść stanowi!a umowa obywateli co do prawa w!asności58. Kontrakt ten nie ogranicza! sieþ bynajmniej do sferymajaþtku i zarobków obywateli, wieþcej  gwarantowa! ich ogólnaþ wolność spo!ecznaþ. Drugaþ czeþść porozumienia nazwa! Fichte umowaþobronnaþ59, w której kazúda ze stron nawzajem zobowiaþzywa!a sieþ do obrony ogó!u obywateli oraz ich w!asności. Umowa opiera!a sieþ z za!ozúenia na niepewności co do tego, który z cz!onków wspólnoty i kiedy zostanie zaatakowany. Totezú kazúdy dla w!asnego i zarazem wspólnego dobra winien by! wnieść do si!y obronnej państwa pewien udzia!. Fichte pisa!, izú uzyskanie obywatelstwa danego państwa niesie ze sobaþ konieczność wype!nienia umowy obronnej60. Wk!ad do obronności państwa i jego spo!eczeństwa móg! mieć jednak charakter stricte materialny. Niemiecki myśliciel wyrazúa! nawet poglaþd, izú dzia!ania obronne pozostajaþ g!ównie domenaþ zúo!daków61. Spokój jest pierwszym obowiaþzkiem obywatelskim62, staþd tezú cywile mieli w zasadzie powstrzymać sieþ w okresie wojny od dzia!ań zbrojnych, co najlepiej s!uzúy!oby ich bezpieczeństwu i ochronie w!asności, beþdaþcej najwyzúszym po zúyciu dobrem cz!owieka. Ca!ościowaþ umoweþ, scalajaþcaþ dwa pomniejsze kontrakty, nazywa! Fichte umowaþ zjednoczeniowaþ63. Umowa ta nak!ada!a na obywateli państwa obowiaþzek p!acenia podatków. Zdolność do poboru podatków uzna! zaś filozof na najwyzúszy przejaw suwerenności państwa. Państwo, w którym istnia!a wspólnota obywateli, posiada!o w!adzeþ wykonawczaþ, a na jej czele sta! ksiaþzúeþ64. Obywatele przenieśli na niego prawo do rzaþdzenia, zachowali jednak wolność politycznaþ, której granice określa! myśliciel w sposób dalece enigmatyczny. Fichte pisa! jedynie, izú kazúdy posiada swój udzia! w ciele, które nas ochrania: posiada g!os przy wyborze w!adz, w sprawach bezpieczeństwa i zagwarantowania konstytucji65. Z politycznaþ sferaþ zúycia zwiaþzany by! równiezú, raczej ma!o realny, projekt eforatu66, 57 J.G. Fichte, Podstawy prawa naturalnego wedle zasad teorii wiedzy, prze!. P. Dybel, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe..., op. cit., s. 137. 58 Ibidem, s. 138. 59 Ibidem, s. 139. 60 Ibidem, s. 142. 61 J.G. Fichte, Nauka o państwie albo o stosunku państwa pierwotnego do państwa rozumu, prze!. R. Reszke, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe..., op. cit., s. 321. 62 Ibidem. 63 J.G. Fichte, Podstawy prawa naturalnego..., op. cit., s. 144. 64 Idem, Zúaþdanie zwrotu wolności myśli..., op. cit., s. 29. 65 Idem, Grundlage des Naturrechts nach Prinzipien der Wissenschaftslehre, w: Z. Kuderowicz, Fichte, Wiedza Powszechna, Warszawa 1963, s. 133. 66 Efor w antycznej Sparcie by! jednym z pieþciu najwyzúszych funkcjonariuszy państwowych wybieranych corocznie. Grecki termin ephoros t!umaczony jest jako nadzorca (W. Kopaliński, S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych z almanachem, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000, s. 141). Zob. tezú Z. Kuderowicz, Fichte, op. cit., s. 134 w przypisie. 1431. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa czyli rady doświadczonych, starszych meþdrców, których zadaniem mia!a być kontrola w!adz państwowych i stanie na strazúy !adu wewneþtrznego, w sytuacjach kryzysowych zaś  nawet wezwanie obywateli do zmiany rzaþdzaþcych w państwie elit. Fichte dzieli! obywateli na tych, którzy wywiaþzujaþ sieþ ze swych obywatelskich powinności, oraz na kontestatorów porzaþdku państwowego. Obywatele niedotrzymujaþcy zobowiaþzań wzgleþdem wspó!obywateli mieli stać sieþ poddanymi i podlegać hipotetycznej umowie podporzaþdkowania (Unterwerfungsvertrag)67. Umowa taka kara!aby odsteþpców zgodnie z wymogami prawa powszechnego. Fichte, podobnie jak Kant, akcentowa! w ten sposób znaczenie przymusu jako gwaranta przestrzegania zasad umowy obywatelskiej. Status obywatelski postrzegany by! przez Fichtego przede wszystkim przez pryzmat systemu wzajemnych powinności cz!onków państwa i konieczności ich zaspokajania. Filozof dokonywa! przy tym klarownego rozrózúnienia mieþdzy cz!owiekiem rozumianym po prostu jako istota ludzka a jednostkaþ pojmowanaþ jako obywatel: pierwszy dzia!a jedynie po to, aby zaspokoić swoje potrzeby, i bez jego w!asnego dzia!ania zúadna z nich nie beþdzie zaspokojona, obywatel zaś ma wiele do zrobienia, ale nie ze wzgleþdu na siebie, lecz ze wzgleþdu na innych; z kolei jego w!asne najwyzúsze potrzeby zostajaþ zaspokojone bez jego wspó!udzia!u, w wyniku dzia!ania innych68. W modelu cz!onkostwa w państwie silnie osadzonym na kryterium obowiaþzków brakowa!o miejsca dla cz!owieczego egoizmu. Fichte twierdzi! wreþcz  podobnie jak niegdyś Perykles  izú obywatele czerpiaþcy korzyści z wyzysku innych, leniwi i prózúnujaþcy saþ po prostu zbeþdni. Zarazem niezwykle wazúnaþ roleþ przypisywa! wychowaniu obywatelskiemu. Przywo!ywa! ateński pierwowzór obywatelstwa, w którym sztuka rzaþdzenia w wychowaniu upatrywa!a podstaweþ bycia obywatelem państwa oraz kszta!ci!a obywateli w sposób, w jaki w późniejszych epokach tego juzú nie czyniono69. Wychowanie obywatelskie stanowi!o w opinii Fichtego fundament bytu narodowego Niemców. Obywatelstwo zasteþpujaþce poddaństwo stanowić mia- !o newralgicznaþ czeþść idei odnowy państwa i musia!o sieþ wiaþzać ze wzmocnieniem ducha narodu. Istotnaþ roleþ odgrywa! tu równiezú jeþzyk, zaś jak daleko sieþga!a niemiecka mowa, kazúdy móg! traktować siebie podwójnie jako po czeþści obywatel swego rodzimego państwa, którego opiece przede wszystkim podlega!, po czeþści zaś jako obywatel ca!ej wspólnej ojczyzny niemieckiej nacji70. 67 J.G. Fichte, Podstawy prawa naturalnego..., op. cit., s. 146. 68 Ibidem, s. 148149. 69 J.G. Fichte, Siódma Mowa: Jeszcze g!eþbsze ujeþcie pierwotności i niemieckości narodu, w: Mowy do narodu niemieckiego, prze!. P. Dybel, R. Marsza!ek, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe..., op. cit., s. 292. 70 Idem, Ósma Mowa: Czym jest naród w wyzúszym znaczeniu tego s!owa i czym jest mi!ość ojczyzny?, w: Mowy do narodu niemieckiego, op. cit., s. 313. 144 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego Wed!ug Fichtego naród i ojczyzna by!y jednak pojeþciami wykraczajaþcymi poza sfereþ państwa jako tworu terytorialnego, staþd tezú zwiaþzane z państwem prawa obywatelskie mia!y de facto znaczenie wtórne w stosunku do mi!ości do ojczyzny, uznawanej przez myśliciela za absolutnie najwieþkszaþ, ostatecznaþ i niezalezúnaþ w!adzeþ zwierzchniaþ71. Fichte traktowa! obywatelstwo jako jeden ze środków prowadzaþcych do zreformowania stosunków ogólnoniemieckich, skoro zaś wymaga! tego interes narodowy, sk!onny by! ograniczać naturalnaþ wolność jednostek. Determinujaþca trwanie narodu mi!ość do ojczyzny sta!a zatem ponad takimi pospolitymi celami prawa obywatelstwa jak gwarantowanie w!asności, wolności osobistej, wolności myśli i s!owa, bezpieczeństwa i dobrobytu cz!onków państwa, a takzúe jego wewneþtrznego spokoju. Duch narodu bowiem to nie duch spokojnej mieszczańskiej mi!ości do ustroju państwowego oraz do zasad, lecz (...) trawiaþcy ogień wyzúszej mi!ości ojczyzny72, dla której kazúdy obywatel jest w stanie siebie ofiarować i ograniczyć swe prawa na rzecz obowiaþzków. Kreowany przez Fichtego wzorzec obywatelstwa narodowego stymulowa! kszta!towanie sieþ idei niemieckiego nacjonalizmu i wp!ywa! na późniejsze postrzeganie obywatelstwa w zjednoczonych Niemczech przez pryzmat zamknieþtej granicami wspólnego państwa przynalezúności narodowej. 71 Ibidem, s. 307. 72 Ibidem, s. 309. 1451. Ooewieceniowe wzorce obywatelstwa

. REWOLUCJA FRANCUSKA I OBYWATELSTWO EMPIRYCZNE 2.1. Zmierzch absolutyzmu G!ównaþprzes!ankaþwybuchu rewolucji francuskiej w 1789 roku by!o d!ugotrwa!e utrzymywanie sieþ niereformowalnej w!adzy absolutnej, która t!umi!a wolność poddanych. Tymczasem pod koniec XVIII wieku zaplecze intelektualne oraz pozycja finansowa stanu trzeciego w pe!ni predestynowa!y go do udzia!u w rzaþdzeniu państwem. Materialna pozycja mieszczaństwa francuskiego umacnia!a sieþ wraz z rozwojem kapitalistycznego systemu produkcji, którego zaprzeczeniem by!y obecne nadal we Francji stosunki feudalne. Emancypacja mieszczaństwa wymaga!a zniesienia archaicznych przywilejów stanowych oraz systemu poddaństwa ch!opów. Wartości te stanowi!y jednak podstaweþ uprzywilejowanej pozycji szlachty oraz duchowieństwa, staþd tezú dog!eþbne przeobrazúenia systemu spo!eczno-politycznego w zasadzie mog!y sieþ dokonać wy!aþcznie w drodze rewolucji. Podstawy ideologiczne gruntownych przemian dawa!a twórczość wielkich myślicieli oświecenia, zw!aszcza zaś poglaþdy wyrazúane przez Monteskiusza i Rousseau. Nie bez znaczenia pozostawa!y równiezú spo!eczno-polityczne oraz gospodarcze koncepcje przedstawicieli szko!y fizjokratów, encyklopedystów czy nawet utopijnych komunistów. Luminarze epoki proponowali kierunki zmian czeþsto zasadniczo od siebie odmienne, ale zawsze  teoretycznie przynajmniej  lepsze od stanu rzeczywistego. Intelektualna krytyka ustroju i w!adzy absolutnej stanowi!a odzwierciedlenie panujaþcych we Francji nastrojów spo- !ecznych. Przelewane na papier wizje uznanych autorytetów podsyca!y ogólny klimat niezadowolenia i przyspiesza!y dojrzewanie rozwiaþzań radykalnych. Intelektualna krytyka status quo prowadzi!a wprost do prze!omu, który mia! uzbroić cz!owieka w wieþcej praw, poszerzyć horyzonty jego wolności i przekszta!cić poddanego w obywatela. Dogodne warunki do obalenia absolutyzmu we Francji przynios!o jednak dopiero za!amanie finansów państwa, posteþpujaþcy kryzys gospodarczy i ucisk fiskalny oraz dodatkowo kleþska nieurodzaju. Ta mnogość problemów wewneþtrznych skutecznie wzmocni!a niezadowolenie Francuzów, z których ponad 24 miliony by!o mieszczanami lub ch!opami, do stanu szlacheckiego nalezúa!o zaś zaledwie oko!o pó! miliona1. Frustracja stanu trzeciego silnie objawi!a sieþ juzú 1 M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, oprac. K. Sójka-Zielińska, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s. 334. w 1787 roku, w odmowie rejestracji przez parlamenty ordonansów wprowadzajaþcych podwyzúkeþ podatków. Wyk!adnia prawna parlamentu paryskiego wskaza!a wówczas na konieczność zwo!ania przez króla Stanów Generalnych w celu uchwalenia zwieþkszonych obciaþzúeń fiskalnych narodu2. Czareþ goryczy dope!ni!a jeszcze podjeþta przez Ludwika XVI próba odebrania parlamentom prawa do ewidencjonowania dekretów królewskich. Pod presjaþ gwa!townego i powszechnego oburzenia chwiejny i niekonsekwentny w swojej polityce monarcha zgodzi! sieþ ostatecznie na zebranie Stanów Generalnych (5 maja 1789 roku)3 i na przydzielenie w nich stanowi trzeciemu azú po!owy miejsc. W toku kampanii wyborczej uaktywni! sieþ zagorza!y rzecznik interesów mieszczaństwa ksiaþdz Emmanuel Joseph Sieyès, którego broszura Co to jest stan trzeci? by!a ostraþ krytykaþ okrzyknieþtej mianem imperium in imperio  szlachty oraz petryfikowanego przez niaþ stanu nierówności i niesprawiedliwości spo!ecznej. Sieyès4 wychwala! zarazem stan trzeci, utozúsamiajaþc go z narodem i zúaþdajaþc oddania mu w!adzy w państwie: Bo któzú ośmieli sieþ powiedzieć, zúe stan trzeci nie ma w sobie wszystkiego, czego potrzeba do stanowienia ca!ego narodu? Jest to cz!owiek mocny i czerstwy, którego ramieþ jest jeszcze zakute w kajdany. Po zebraniu sieþ Stanów Generalnych przyjeþta zosta!a zasada kolektywnych obrad przedstawicieli wszystkich stanów, a takzúe wymóg g!osowania indywidualnego. To istotne novum w praktyce prowadzenia prac parlamentu sta!o sieþ podstawaþ regu!y, izú pos!owie reprezentujaþ ca!y naród, a nie jedynie w!asne stany. W konsekwencji Stany Generalne przemianowa!y sieþ na Zgromadzenie Narodowe (17 czerwca 1789 roku), które w celu uchwalenia ustawy zasadniczej og!osi!o sieþ nasteþpnie Konstytuantaþ (9 lipca 1789 roku). Ten nag!y bieg zdarzeń oraz obawa spo!eczeństwa przed zdecydowanaþ i ostraþ reakcjaþ ze strony Ludwika XVI sprowokowa!y zdobycie przez lud paryski Bastylii (14 lipca 1789 roku)  symbolu ucisku monarchii absolutnej. By! to poczaþtek, wedle określenia E. Le Roy Laduriea5, godziny porachunków, która prowadzi!a wprost do obalenia absolutyzmu. Upadek absolutyzmu w wyniku wydarzeń rewolucji francuskiej przyniós! pierwsze nowozúytne ukonstytuowanie idei obywatelstwa na gruncie prawnoustrojowym. 2 F. Dumont (Zgromadzenia stanowe we Francji a sprawy podatkowe, Czasopismo Prawno- -Historyczne 1975, z. 2, s. 103) pisze o wskrzeszeniu przez seþdziów parlamentów tezy o obligatoryjnej zgodzie stanów na regulowanie przez monarcheþ kwestii podatkowych. Autor dodaje równiezú (ibidem, s. 108), izú nak!adanie podatków na samych podatników (assiette de limpôt) wbrew wysteþpujaþcym od XIV w. aspiracjom Stanów Generalnych wymkneþ!o sieþ z ich kompetencji i przesz!o w ca!ości na urzeþdników (agents) królewskich. Inaczej by!o w Stanach Partykularnych, gdzie zaaprobowana zosta!a zasada poboru podatków przez prowincjeþ, wzgleþdnie kraj. 3 Poprzednim razem Stany Generalne zebra!y sieþ 175 lat wcześniej. 4 E. Sieyès, Co to jest stan trzeci?, prze!. B. Strumiński, w: B. Baczko (oprac.), Filozofia francuskiego Oświecenia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961, s. 404. 5 E. Le Roy Ladurie, Ku rewolucji? Uwagi o państwie ancien régimeu, prze!. B. Janicka, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994, s. 98. 148 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego 2.2. Deklaracja Praw Cz3owieka i Obywatela z 1789 roku 26 sierpnia 1789 roku Konstytuanta przyjeþ!a Deklaracjeþ Praw Cz!owieka i Obywatela. Ten bezprecedensowy w dziejach prawodawstwa Starego Kontynentu dokument sta! sieþ zaczynem nowozúytnego urzeczywistniania sieþ idei demokracji w Europie. Deklaracja wyprzedza!a swoimi rozwiaþzaniami siedemnastowieczne ustawy angielskie, które jako pierwsze gwarantowa!y wolności jednostki w państwie. Bezpośrednich wzorców francuskiego aktu prawnego nalezúy sieþ jednak dopatrywać w amerykańskich manifestach praw obywatelskich  Deklaracji Praw Wirginii z 12 czerwca 1776 roku oraz Deklaracji Niepodleg!ości z 4 lipca 1776 roku, których twórców inspirowa!a w duzúej mierze posteþpowa myśl Lockea. Inicjatorem i g!ównym architektem Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela by! francuski polityk, uczestnik wojny o niepodleg!ość Stanów Zjednoczonych, markiz Marie Joseph La Fayette, który posi!kowa! sieþ doświadczeniami Thomasa Jeffersona  wspó!autora amerykańskiej Deklaracji Niepodleg!ości. Treść francuskiej deklaracji powstawa!a jednak w atmosferze d!ugotrwa!ych sporów w szerokim gronie cz!onków Konstytuanty. S. Meller6 pisa!, izú istota polemik dotyczy!a przede wszystkim wzajemnej zalezúności mieþdzy naturalnymi prawami cz!owieka w duchu oświecenia a decyzjaþ o przyznaniu wszystkim pe!ni praw obywatelskich. Pomimo ostatecznego wypracowania wspólnych rozwiaþzań problem ten pozostawa! otwarty, co sta!o sieþ oczywiste juzú wkrótce po uchwaleniu Deklaracji. Preambu!a przyjeþtej Deklaracji stanowi!a, izú prawa cz!owieka nie mogaþ być uchwalane, lecz jedynie oficjalnie obwieszczane przez państwo, albowiem ich naturalny charakter jest ponadczasowy i niezmienny. Przyrodzone prawa cz!owieka z za!ozúenia mia!y pozostawać tozúsame dla ca!ego rodzaju ludzkiego, zaś ustanawiane mocaþ Deklaracji prawa obywatela  odnosić sieþ jedynie do cz!onków państwa francuskiego. Czy jednak realne by!o przyporzaþdkowywanie tych prze!omowych regulacji konkretnemu narodowi i miejscu? Historia wyraźnie pokaza!a, izú nie. Istotniejsza zdaje sieþ inna kwestia: czy mozúliwe by!o wówczas w ogóle klarowne i bezdyskusyjne oddzielenie praw cz!owieka od praw obywatela?7 S!usznie zauwazúy! J. Baszkiewicz8, izú to nie przypadek, zúe w Deklaracji mówi sieþ jednym tchem o Cz!owieku i o Obywatelu. Równie oczywiste jest, zúe nie saþ to dwie rózúne osoby. Rzecz w tym, izú dopiero jednostka wysteþpujaþca w roli obywatela stawa!a sieþ świadoma praw, jakie ma jako istota ludzka, 6 S. Meller, Pozúegnanie z rewolucjaþ, Wydawnictwo Verba, Chotomów 1991, s. 5859. 7 Por. B. Banaszak, Ogólne wiadomości o prawach cz!owieka, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2002, s. 17. 8 J. Baszkiewicz, 1789: Spory o prawa cz!owieka i obywatela, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995, s. 207208. 1492. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" i potrafi!a zarazem oraz mog!a w nowych warunkach z nich korzystać. Celnie ujeþ!a istoteþ tego zagadnienia H. Arendt9: Deklaracja nakaza!a wyzwolenie cz!owieka spod wszelkiej kurateli i obwieści!a, zúe sta! sieþ pe!noletni. Prawa cz!owieka i obywatela wspó!istnia!y zatem w symbiozie i by!y ze sobaþ immanentnie powiaþzane, zaś, wedle s!ów J. Baszkiewicza10, Deklaracja Praw mia!a przynieść trwa!e pojednanie tego, co ludzkie i tego, co obywatelskie; mia!a zharmonizować prawa naturalne i prawa pozytywne. Poglaþd ten zdaje sieþ znajdować potwierdzenie w artykule drugim Deklaracji, który mówi, izú celem wszelkiego zrzeszenia politycznego jest utrzymanie przyrodzonych i nieulegajaþcych przedawnieniu praw cz!owieka11. Przywo!ane tu zrzeszenie polityczne (association politique) to państwo, które transponowa!o naturalne prawa cz!owieka na grunt porzaþdku prawa stanowionego i czyni!o je prawem obywatelskim12. Za podstawowe atrybuty cz!owieka w państwie uznali twórcy Deklaracji: wolność, w!asność, bezpieczeństwo i opór przeciw uciskowi. Wolność zdefiniowano jako mozúliwość czynienia przez kazúdego wszystkiego tego, co nie powoduje szkody drugiemu. Kres tak pojmowanej wolności wyznaczony móg! zostać jedynie drogaþ ustawowaþ (art. IV). Prawo mog!o zakazywać wy!aþcznie tego, co szkodliwe dla spo!eczeństwa, wszystko zaś, czego nie zabrania!o, musia!o być dozwolone (art. V). Korzystanie zatem z przyrodzonych praw kazúdego cz!owieka nie napotyka innych granic, jak te, które zapewniajaþ korzystanie z tych samych praw innym cz!onkom spo!eczeństwa13. Sprecyzowana w ten sposób wolność sta!a sieþ ideaþ abstrakcyjnaþ, zaprzeczeniem wszystkich wcześniejszych przywilejów stanowych baþdź korporacyjnych. Wed!ug E.-W. Böckenförde14 owa wolność ogólna zajeþ!a miejsce konkretnych wolności dawnego ustroju. W dalszych czeþściach Deklaracji powszechna wolność ogólna materializowa!a sieþ jednak w bardziej wymiernych pojeþciach, takich jak: wolność osobista (art. VII i IX), wolność sumienia (art. X), wolność myśli i poglaþdów oraz pisma i druku (art. X i XI). Szczególnie duzúo uwagi poświeþcono w dokumencie 9 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. I, prze!. M. Szawiel, D. Grinberg, Niezalezúna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1993, s. 325. 10 J. Baszkiewicz, Nowy cz!owiek, nowy naród, nowy świat. Mitologia i rzeczywistość Rewolucji Francuskiej, PIW, Warszawa 1993, s. 49. 11 Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, art. II, prze!. O. Beiersdorf, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. 12 Ogó! praw jednostki w państwie jest niekiedy określany w polskiej literaturze tematu terminem prawo obywatelskie. Zob. M. Riedel, W poszukiwaniu zwiaþzku obywatelskiego. Idea tego, co polityczne, i problem demokracji europejskiej, prze!. B. Markiewicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 36 oraz B. Zawadzka, Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996, s. 5. 13 Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, op. cit., art. IV. 14 E.-W. Böckenförde, Idee !adu spo!ecznego i politycznego w Rewolucji Francuskiej, prze!. M. "ukasiewicz, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie..., op. cit., s. 103. 150 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego wolności osobistej jednostki, zabraniajaþc oskarzúania jej, aresztowania, wieþzienia i karania wbrew prawu (art. VII i VIII), a nadto nakazujaþc, by azú do orzeczenia winy by!a uznawana za niewinnaþ (art. IX). W!asność15 okrzyknieþta zosta!a prawem nietykalnym i świeþtym16, którego pozbawienie mog!o nastaþpić wy!aþcznie w szczególnych przypadkach i jedynie w majestacie prawa oraz za sprawiedliwym odszkodowaniem (art. XVII). Juzú w pierwszym artykule Deklaracji wyraźnie podkreślono równość wszystkich wolnych ludzi wobec prawa17; to ona determinowa!a istnienie wolności18 i z niej wynika!y powszechne prawa polityczne obywateli, zw!aszcza zaś ich osobisty lub pośredni udzia! w uchwalaniu ustaw, a takzúe mozúliwość piastowania stanowisk i urzeþdów publicznych wedle swego uzdolnienia oraz osobistych zas!ug i zdolności19. Obywatele otrzymywali nadto prawo do uchwalania podatku powszechnego (art. XIII i XIV), który winien być równo rozdzielony mieþdzy wszystkich obywateli w miareþ ich środków20. Źród!em wszelkiej w!adzy czyni!a Deklaracja naród (art. III), staþd tezú zúadne cia!o, zúadna jednostka nie mozúe sprawować w!adzy, która by wyraźnie od narodu nie pochodzi!a21. Rzaþdzaþcy mieli przy tym podlegać pe!nej kontroli wspó!obywateli (art. XV). Za jedno z g!ównych zadań w!adzy publicznej uznano czuwanie nad przestrzeganiem praw cz!owieka i obywatela (art. XII). Deklaracja g!osi!a zarazem potrzebeþ formalnego zabezpieczenia tych praw. Dopiero zaś prawnoustrojowe gwarancje uprawnień politycznych obywateli ustanawia!y w praktyce, inspirowanaþ wizjaþ Rousseau, zasadeþ suwerenności ludu. Dokument wzywa! równiezú do rozdzia!u w!adz państwowych (art. XVI), co z kolei wyraźnie nawiaþzywa!o do koncepcji Monteskiusza. Mimo izú deputowani Konstytuanty nie rozgraniczali precyzyjnie praw cz!owieka od praw obywatela22, warto sieþ pokusić o próbeþ ich czytelniejszego podzia!u. Analizeþ takaþprzeprowadzi! w polskim piśmiennictwie mieþdzy innymi E. Klein23, który za podstawowe prawo obywatelskie uzna! równość wobec prawa, jako kolejne bardzo istotne wskaza! równość wobec saþdu, która implicite pojawi!a sieþ zw!aszcza w artyku!ach Deklaracji dotyczaþcych wolności osobistej 15 Na temat wp!ywu doktryny fizjokratów na treść Deklaracji (zw!aszcza w kwestii roli w!asności w państwie) zob. J. Kodreþbski, Wielka Rewolucja Francuska a w!asność. Od w!asności feudalnej do w!asności kapitalistycznej, Czasopismo Prawno-Historyczne 1986, z. 1, s. 80. 16 Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, op. cit., art. XVII. 17 Kwestia niewolnictwa w koloniach pozostawa!a jednak nadal otwarta. 18 M. Morabito, D. Bourmaud, Historia konstytucyjna i polityczna Francji (17891958), prze!. A. Jamróz, Temida 2, Bia!ystok 1996, s. 82. 19 Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, op. cit., art. VI. 20 Ibidem, art. XIII. 21 Ibidem, art. III. 22 J. Baszkiewicz, Wolność druku i rewolucja 1789 roku, w: A. Korobowicz, H. Olszewski (red.), Studia z historii państwa, prawa i idei, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1997, s. 35. 23 E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych Ameryki od XVI do końca XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1998, s. 136137. 1512. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" jednostki. Do pozosta!ych praw obywateli zaliczy! równość podatkowaþ oraz bezpośredni lub pośredni udzia! w stanowieniu prawa i uchwalaniu zobowiaþzań podatkowych. Odwo!ujaþc sieþ do optyki K. Grzybowskiego24, który widzia! w prawach «cz!owieka» podstawowe zasady ustroju spo!ecznego, zaś w prawach «obywatela» podstawowe zasady ustroju politycznego, mozúna przyjaþć za!ozúenie, izú prawami obywatelskimi by!y wszystkie zawarte w Deklaracji zasady dotyczaþce szeroko pojeþtej wolności politycznej jednostki w państwie. Za g!ówne prawo przynalezúne obywatelowi uzna! K. Grzybowski zasadeþ zwierzchnictwa ludu, za prawa dalsze25 zaś  stanowiaþce poniekaþd środek realizacji wspomnianej zasady  równość wobec prawa oraz wolność przekonań. Wyodreþbnienie praw obywatelskich przeprowadzi! równiezú S. Kowalczyk26, który do praw zwiaþzanych z osobliwościaþ zúycia spo!ecznego zaliczy! prawo do demokracji (pośredniej lub bezpośredniej), równość wobec prawa, wolności: przekonań, s!owa i druku, a takzúe odpowiedzialność urzeþdników publicznych przed wspólnotaþ obywatelskaþ. Ponadczasowe znaczenie pierwszej Deklaracji polega przede wszystkim na umieszczeniu w niej zwieþz!ego katalogu praw podmiotowych jednostki27, które w kolejnych dwóch stuleciach wesz!y do ustaw zasadniczych pozosta!ych państw europejskich. Twórcy aktu jasno zrywali zatem z tradycyjnym postrzeganiem cz!owieka jako przedmiotu prawa publicznego, w pe!ni podporzaþdkowanego w!adzy i ustawom, na których powstanie i dzia!anie nie mia! zúadnego wp!ywu. Mocaþ Deklaracji poddany przemienia! sieþ w obywatela. Transformacja ta nasteþpowa!a juzú jednak nie na kartach dzie! filozofów politycznych, lecz w sferze normatywnej. Jednostronne obowiaþzki poddanego wzgleþdem monarchy i podleg- !ych mu instytucji państwowych usteþpowa!y miejsca wyidealizowanym prawom i stanowi wzajemnej zalezúności mieþdzy obywatelem a państwem. Deklaracja podkreśla!a równiezú si!eþ narodu jako depozytariusza suwerenności. Powszechne obywatelstwo, mieszczaþce w sobie przynalezúność do państwa oraz ca!y wachlarz wspólnych dla wszystkich jego cz!onków praw, stawa!o sieþ wazúnym czynnikiem integrujaþcym cz!onków kszta!tujaþcego sieþ państwa narodowego. 2.3. Obywatele czynni i bierni Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela mia!a z za!ozúenia stać sieþ katechizmem nowego !adu28, tymczasem, przynajmniej poczaþtkowo, pozosta!a jedynie manifestem praw jednostki w państwie. Wśród cz!onków świezúo 24 K. Grzybowski, Historia doktryn politycznych i prawnych. Od państwa niewolniczego do rewolucyj burzúuazyjnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, s. 369. 25 Ibidem, s. 411412. 26 S. Kowalczyk, Liberalizm i jego filozofia, Wydawnictwo Unia, Katowice 1995, s. 145. 27 Na temat genezy pojeþcia prawa podmiotowe zob. K. Motyka, Prawa cz!owieka. Idee, instytucje prawne, praktyka, w: idem (red.), Konstytucjonalizm we wspó!czesnym świecie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998, s. 5760. 28 W. Markov, A. Soboul, Wielka rewolucja Francuzów 1789, prze!. E. Marciniec, red. nauk. J. Baszkiewicz, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1984, s. 119. 152 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego ukszta!towanej francuskiej klasy politycznej jej tekst budzi! szereg zastrzezúeń juzú podczas redagowania, lecz g!eþboka refleksja przysz!a dopiero po uchwaleniu aktu, gdy nalezúa!o gruntownie przebudować system prawny w państwie. Okaza!o sieþ, izú przyjeþty dokument nie wyczerpywa! zagadnienia swobód obywatelskich. W Deklaracji nie wspomniano bowiem s!owem o wolności stowarzyszeń29. Co jednak istotniejsze, po uchwaleniu Deklaracji zdano sobie spraweþ, izú przewazúajaþca czeþść cia!a obywatelskiego nie jest wystarczajaþco wykszta!cona i politycznie dojrza!a do korzystania z praw, które otrzymywa!a, a deklarowane prawa nie idaþ w parze z obywatelskimi obowiaþzkami, których treść nie zosta!a przez polityków w ogóle sformu!owana. W konsekwencji tuzú po przyjeþciu Deklaracji rozpoczaþ! sieþ proces rozmijania sieþ nowo stanowionego prawa z za!ozúeniami dokumentu. Z perspektywy statusu obywatelskiego najistotniejsze znaczenie mia!a w tym wzgleþdzie ustawa o wyborach z 22 grudnia 1789 roku30, która pozostawa!a w niemal ca!kowitej sprzeczności z deklarowanaþ raptem cztery miesiaþce wcześniej  a wyp!ywajaþcaþ z idei zwierzchnictwa ludu  zasadaþpowszechności praw politycznych w państwie. Z inicjatywy Sieyèsa ustawa o wyborach wprowadza!a cenzus majaþtkowy czy raczej podatkowy, który usuwa! biedniejszaþ czeþść spo!eczeństwa, wed!ug sformu!owania J. Baszkiewicza31, za nawias obywatelskiej aktywności. Cz!onków państwa francuskiego dzielono bowiem, zgodnie z nazewnictwem Sieyèsa, na obywateli biernych (citoyens passifs) oraz obywateli czynnych (citoyens actifs), przy czym prawa wyborcze otrzymywali wy!aþcznie ci ostatni. Obywatelem czynnym by! wedle nowego prawa meþzúczyzna, który mia! ukończone 25 lat zúycia, posiada! qualité de français, legitymowa! sieþ sta!ym miejscem zamieszkania (w którym by! ewidencjonowany w rejestrze gwardii narodowej), nie by! zatrudniony w charakterze s!uzúby domowej oraz z!ozúy! przysieþgeþ obywatelskaþ. Podstawowaþ roleþ odgrywa!a nadto pozycja materialna obywatela, a w zasadzie wysokość jego zarobków. Obywatel czynny musia! pozostawać p!atnikiem rocznego podatku bezpośredniego w kwocie równej co najmniej trzydniowym zarobkom lokalnym32. E.-W. Böckenförde33, opisujaþc ów ekskluzywny status, pos!uzúy! sieþ nasteþpujaþcym sformu!owaniem: prawo 29 14 czerwca 1791 roku Konstytuanta uchwali!a ustaweþ Le Chapeliera, która zabrania!a pod groźbaþ kary obywatelom tego samego stanu lub zawodu zrzeszania sieþ, wyznaczania przywódców, zawierania dla ochrony swoich interesów jakichkolwiek postanowień i porozumień oraz organizowania zbiegowisk. Wymienione czyny ustawa uznawa!a za sprzeczne z zasadami wolności. Zob. szerzej Ustawa Le Chapeliera z 14 czerwca 1791 roku, art. II, prze!. T. Janasz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 30 Ustawa o wyborach z 22 grudnia 1789 roku by!a później modyfikowana w Konstytuancie w 1790 roku oraz (zw!aszcza) w maju i czerwcu 1791 roku. Wprowadzone wówczas zmiany w prawie wyborczym do Zgromadzenia Prawodawczego nie narusza!y jednak zasadniczego charakteru pierwotnych uregulowań. 31 J. Baszkiewicz, Historia Francji, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1999, s. 328329. 32 W. Markov, A. Soboul, Wielka rewolucja..., op. cit., s. 123. 33 E.-W. Böckenförde, Idee !adu spo!ecznego..., op. cit., s. 107. 1532. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" wyborcze przys!uguje nie kazúdemu, lecz tylko obywatelowi, który zdolny jest do czynności reprezentowania na gruncie w!asnych osiaþgnieþć i niezalezúności. Obywatele czynni mogli tworzyć zgromadzenia wyborcze pierwszego stopnia, zdolne wybierać przede wszystkim cz!onków w!adz gminnych i kantonalnych oraz elektorów. Kandydaci na elektorów rekrutowali sieþ z grona tych obywateli czynnych, którzy p!acili roczny podatek bezpośredni w wysokości co najmniej 10 dniówek34. Elektorzy posiadali prawo wyboru w kolegiach elektorskich w!adz departamentu i seþdziów, a ponadto pos!ów do tzw. Zgromadzenia Prawodawczego. Bierne prawo wyborcze, a zatem mozúliwość piastowania funkcji deputowanego, przys!ugiwa!o wy!aþcznie w!aścicielom nieruchomości, którzy odprowadzali do skarbu państwa podatki znacznie wyzúsze od tych uiszczanych przez elektorów35. Tak skonstruowany system wyborów pośrednich, ograniczajaþcy wolność politycznaþ cenzusem podatkowym, skutecznie eliminowa! z udzia!u w decydowaniu o sprawach państwa wieþkszaþ czeþść spo!eczeństwa, która automatycznie tworzy!a grupeþ obywateli biernych. Obywatele bierni, zwani równiezú stanem czwartym, posiadali wolność osobistaþ, przynalezúność do państwa i narodu (qualité de français) i na równi z obywatelami czynnymi podlegali rygorom prawa, lecz ich pozbawione partycypacji politycznej obywatelstwo pozostawa!o dalece niepe!ne36. Przyjeþcie w ustawie o wyborach nierównego statusu cz!onkostwa w państwie przypomina!o rozwiaþzania proponowane na gruncie francuskim przez Monteskiusza (w Anglii przez Lockea, w Niemczech przez Kanta). Przy zastosowaniu stronniczej interpretacji prawnaþ podstaweþ takiego stanu rzeczy móg! stanowić nasteþpujaþcy zapis Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela: podstawaþ rózúnic spo!ecznych mozúe być tylko wzglaþd na pozúytek ogó!u37. Otwartaþ pozostaje kwestia, czy Sieyès i legislatorzy Konstytuanty, dokonujaþc ustawowego rozdzielenia obywateli na dwie kategorie, postaþpili s!usznie. W ówczesnych realiach spo!eczno-politycznych zastosowany przez nich podzia! zdaje sieþ jednak rozwiaþzaniem salomonowym, zapewniajaþcym wp!yw na rozwój państwa ludziom zamozúniejszym, ale zarazem lepiej wykszta!conym i z tego chociazúby wzgleþdu  relatywnie bardziej kompetentnym. Grupa obywateli czynnych w przewazúajaþcym stopniu stanowi!a nadto grono adwersarzy ancien régimeu i inspirowa!a prze!omowe niejednokrotnie przeobrazúenia w duchu potrzeb obszernej (równiezú ubogiej) czeþści spo!eczeństwa. Chyba najlepszy tego przyk!ad stanowi (uchwalony jeszcze przed Deklaracjaþ) Dekret 34 W. Markov, A. Soboul, Wielka rewolucja..., op. cit., s. 123. Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku w art. 32 wprowadza!a dla elektorów wymóg posiadania nieruchomości lub majaþtku przynoszaþcego wysoki dochód, którego wysokość ustalana by!a w zalezúności od miejsca zamieszkania. 35 Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku stanowi!a w art. 35, izú pos!em mozúe zostać obrany kazúdy obywatel czynny bez wzgleþdu na wysokość p!aconego podatku. W przypadku zastosowania poprzednich uregulowań prawnych w parlamencie nie mog!oby zasiadać wielu wybitnych intelektualistów, których stan posiadania nie by! wystarczajaþco duzúy. 36 J. Baszkiewicz (Nowy cz!owiek..., op. cit., s. 197) ujaþ! to wprost: termin «obywatel bierny» chytrze odbiera! prawa polityczne biedakom. 37 Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, op. cit., art. I. 154 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego o zniesieniu powinności feudalnych, który ca!kowicie uniewazúnia! stosunki feudalne38 we Francji. Faktem jest, izú prawo wyborcze odbiega!o zdecydowanie od zasadniczej treści Deklaracji i by!o w swojej wymowie g!eþboko niesprawiedliwe, jednak jego uzúyteczność spo!eczna by!a oczywista. Ustawa o wyborach moderowa!a nastroje radykalne w spo!eczeństwie i  przynajmniej w zamierzeniu  mia!a zapobiec wybuchowi anarchii w państwie. W nasteþpstwie jej przyjeþcia w 1791 roku na ponad 26 milionów mieszkańców Francji tylko oko!o 4,3 miliona posiada!o status obywateli czynnych39, a zatem przyzwolenie na aktywny udzia! w kszta!towaniu losów państwa. Partycypacja polityczna tej czeþści spo!eczeństwa okaza!a sieþ istotna zw!aszcza w obliczu gruntownej reformy zarzaþdu terytorialnego i faktycznej decentralizacji w!adzy. W wyniku zmian administracyjnych zrównany zosta! ustrój gmin wiejskich i miejskich we Francji, a co za tym idzie  ostatecznie i formalnie zniesiono specjalne przywileje municypalne, stanowiaþce niegdyś fundament instytucji obywatelstwa miejskiego. Obywatele czynni najcheþtniej uczestniczyli w wyborach do wiejskiego i miejskiego samorzaþdu gminnego; mniejsze zainteresowanie spo!eczne towarzyszy!o natomiast wy!anianiu sk!adu aparatu administracyjnego wyzúszego szczebla. Deklaracja zak!ada!a równość wszystkich obywateli wobec prawa, staþd tezú do g!ównych zadań Konstytuanty nalezúa!o zreformowanie obowiaþzujaþcego w państwie porzaþdku prawnego. Liczne zmiany, które w pierwszym rzeþdzie dotyczy!y powszechnie krytykowanego systemu surowego wymiaru sprawiedliwości, zaczeþto pierwotnie umieszczać w królewskim ordonansie o posteþpowaniu karnym z roku 167040. Do podstawowych reform nalezúa!y: wprowadzenie jawności posiedzeń saþdowych, umozúliwienie oskarzúonym wyznaczania w!asnych obrońców, uczynienie saþdownictwa niezawis!ym, zniesienie tortur, 38 Dekret o zniesieniu powinności feudalnych z 4/5 sierpnia 1789 roku, art. I, prze!. K. Krauze, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. Likwidacja ustroju feudalnego i formalne uw!aszczenie ch!opów we Francji by!y procesem stopniowym, który trwa! do 1793 roku. Wspomniany dekret stanowi! zatem jedynie preludium do ca!ościowego rozwiaþzania problemu. J. Kodreþbski (Wielka Rewolucja Francuska a w!asność..., op. cit., s. 76) przypomina, izú ówczesne rozumienie pojeþcia feudalizm nie mia!o nic wspólnego z systemem lennym, ale uzúywano tego terminu w XVIII w. jako oznaczenia dawnego systemu monarchicznego oraz ustroju rolnego, w którym op!acane czynsze i inne świadczenia noszaþ nazweþ praw feudalnych. Najistotniejszymi prawami feudalnymi jawi!y sieþ wówczas świadczenia rzeczowe i pienieþzúne, nie zaś prawa osobiste. Tymczasem dekret z sierpnia 1789 roku przede wszystkim znosi! te ostatnie. Pozosta!e prawa mog!y zostać przez dzierzúawców wykupione. Kolejny krok na drodze eliminacji feudalizmu stanowi!y decyzje Zgromadzenia Ustawodawczego z sierpnia 1792 roku, które dawa!y czeþści dzierzúawców prawo w!asności do ziemi lub zmniejsza!y cieþzúar obligatoryjnych odszkodowań. Ostatecznie dekretem Konwentu Narodowego z 17 czerwca 1793 roku uniewazúniono ca!ość praw panów feudalnych do świadczeń i odszkodowań ze strony ch!opów. Dokumentacjeþ zwiaþzanaþ z ustrojem feudalnym oficjalnie później konfiskowano i niszczono. 39 K. Koranyi, Powszechna historia państwa i prawa, t. IV, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s. 251. 40 Nowy kodeks karny w formie dwóch ustaw z września 1791 roku uniewazúnia! ostatecznie królewski ordonans o posteþpowaniu karnym z 1670 roku. W kodeksie karnym istnia! przepis o pozbawieniu praw obywatelskich. 1552. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" zrównanie kar (pochodzenie i pozycja spo!eczna mia!y odtaþd nie odgrywać zúadnej roli). Odzwierciedleniem zasady suwerenności ludu sta!o sieþ obsadzanie stanowisk seþdziowskich w drodze wyboru oraz tworzenie !aw przysieþg!ych, które dawa!y obywatelom bezpośredni udzia! w dzia!alności wymiaru sprawiedliwości. Stan ten poświadcza!a pierwsza francuska ustawa zasadnicza, która mówi!a, izú saþdownictwo wykonujaþ bezp!atnie seþdziowie wybierani przez lud41 oraz zúe w sprawach karnych zúaden obywatel nie mozúe być saþdzony inaczej, jak na podstawie oskarzúenia wniesionego przez !aweþ przysieþg!ych, albo zadekretowanego przez Cia!o ustawodawcze, w wypadku gdy do niego nalezúy wniesienie sprawy42. Przyjeþcie 3 września 1791 roku  tj. zaledwie w cztery miesiaþce po uchwaleniu pionierskiej w Europie konstytucji polskiej  pierwszej francuskiej ustawy zasadniczej by!o wydarzeniem niezwyk!ej wagi. E. Zwierzchowski43 s!usznie pisa!, izú konstytucja jako akt wyrazúajaþcy prawnoustrojowe i polityczne cele si! rewolucyjnych nie tylko wytycza!a przysz!y kszta!t systemu politycznego i prawnego, ale przede wszystkim by!a symbolem odrzucenia dotychczasowego porzaþdku spo!ecznego i politycznego. Czeþściaþ konstytucji francuskiej sta!a sieþ Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela. W tytule o obywatelstwie44 oraz w rozdziale dotyczaþcym cia!a ustawodawczego45 ustawa konstytucyjna sankcjonowa!a przyjeþty wcześniej podzia! administracyjny kraju i zwiaþzany z nim zmodyfikowany pośredni system wyborczy, który odnosi! sieþ do obywateli czynnych. Obywatelami francuskimi mianowa!a ustawa wszystkich urodzonych we Francji z ojca Francuza baþdź z ojca cudzoziemca, pod warunkiem izú na sta!e zamieszkiwali we Francji, a takzúe osoby, które przysz!y na świat w innym kraju z ojca Francuza, lecz po osiedleniu sieþ w królestwie z!ozúy!y przysieþgeþ obywatelskaþ. Do cia!a obywatelskiego zaliczono równiezú tych, którzy urodzeni w obcym kraju i wywodzaþcy sieþ w jakimkolwiek stopniu z Francuza lub Francuzki ekspatriowanych ze wzgleþdów religijnych, przybyli na sta!e do Francji i z!ozúyli przysieþgeþ obywatelskaþ46. Na określenie statusu obywatela w pierwszym rzeþdzie pos!uzúono sieþ zatem domicylem. Wazúne i wielokrotnie akcentowane prawo krwi (ius sanguinis) określajaþce qualité de français !aþczono przy tym z prawem ziemi (ius soli) w aspekcie dotyczaþcym cudzoziemców, którzy mieszkajaþc we Francji, stawali sieþ obywatelami, jezúeli tam sieþ urodzili. 41 Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku, art. 156, w: M. Sczaniecki (oprac. i prze!.), Wybór źróde! do historii państwa i prawa w dobie nowozúytnej, t. I, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987. 42 Ibidem, art. 163. 43 E. Zwierzchowski, Saþdownictwo konstytucyjne, Temida 2, Bia!ystok 1994, s. 10. 44 Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku, tytu! II: O podzia!ach królestwa i o obywatelstwie, w: M. Sczaniecki (oprac. i prze!.), Wybór źróde!..., op. cit. 45 Ibidem, rozdzia! I: O Narodowym Zgromadzeniu ustawodawczym, tytu! III: O w!adzach publicznych. 46 Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku, art. 2, w: B. Lesiński, J. Walachowicz (oprac. i prze!.), Historia ustroju państwa w tekstach źród!owych, Polski Dom Wydawniczy "awica, Poznań 1992. 156 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego Konstytucja czyni!a Francjeþ ograniczonaþ monarchiaþ konstytucyjnaþ, której ustrój mia! sieþ opierać na zasadach: podzia!u w!adz i zwierzchnictwa narodu (reprezentowanego w jednoizbowym Zgromadzeniu Prawodawczym przez pos!ów). Pos!owie nie mogli !aþczyć swej funkcji z pe!nieniem innych stanowisk państwowych, zaś prawo reelekcji do cia!a ustawodawczego przys!ugiwa!o im dopiero po przerwie d!ugości jednej kadencji legislatury. Konstytucja pozostawia!a prerogatywy zwiaþzane ze stanowieniem prawa w wy!aþcznej kompetencji Zgromadzenia Prawodawczego, zabrania!a monarsze rozwiaþzywania parlamentu i ogranicza!a prawo g!owy państwa do wetowania aktów prawnych, a takzúe wprowadza!a zasadeþ konstytucyjnej odpowiedzialności ministrów. Bez waþtpienia pierwsza francuska ustawa zasadnicza by!a w tym kszta!cie wielkim osiaþgnieþciem na drodze budowy demokracji, choć niebezpiecznie przechyla!a szaleþ w!adzy w kierunku jednej grupy obywateli  zamozúnego mieszczaństwa, którego przedstawiciele (g!ównie zúyrondyści) uzyskali, przy zastosowaniu w nowych wyborach obowiaþzujaþcej ordynacji wyborczej, zdecydowanaþ wieþkszość miejsc w Zgromadzeniu. Taki stan rzeczy oznacza! dla znacznej czeþści spo!eczeństwa jedynie po!owicznaþ zmianeþ status quo ante. Praktycznie zúadne przeobrazúenia nie nastaþpi!y zaś na gruncie praw politycznych kobiet, które niejednokrotnie podejmowa!y dzia!ania majaþce na celu realne polepszenie swego stanowiska w państwie. W wielu symptomatycznych dla rewolucji francuskiej organizacjach klubowych o charakterze politycznym kobiety zdawa!y sieþ równe w prawach z meþzúczyznami47, lecz w treści konstytucji ca!kowicie o nich zapomniano. Da!o to asumpt do obwieszczenia we wrześniu 1791 roku przez francuskaþpublicystkeþ Olimpieþ de Gouges Deklaracji Praw Kobiety i Obywatelki. Ten adresowany wy!aþcznie do kobiet manifest wyrazúa! niezadowolenie francuskich feministek z prawnie usankcjonowanej spo!ecznej dominacji meþzúczyzn. Treść programu pani de Gouges stanowi!a przy tym odbicie zasad umieszczonych w Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela. Dzia!alność grupy pierwszych emancypantek, skupionych wokó! autorki kobiecego credo, nie znalaz!a jednak w sytuacji radykalizacji nastrojów spo!ecznych szerszego odzewu i zrozumienia, zw!aszcza ze strony meþskiej czeþści francuskiego spo!eczeństwa. 2.4. Deklaracja Praw Cz3owieka i Obywatela z 1793 roku Niezadowolenie obywateli biernych z ich dyskryminacji w państwie znalaz- !o ujście w powstaniu ludowym 10 sierpnia 1792 roku. Bunt ten wybuch! w warunkach chaosu gospodarczego, g!odu oraz frustracji naros!ych na gruncie poczaþtkowych niepowodzeń militarnych Francji w wojnie z Austriaþ i Prusami, a takzúe w tle nieudanej próby ucieczki z kraju króla Ludwika XVI. Uwieþzienie 47 J. Baszkiewicz, S. Meller, Rewolucja Francuska 17891794. Spo!eczeństwo obywatelskie, PIW, Warszawa 1983, s. 105. 1572. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" i zawieszenie w czynnościach monarchy, który posaþdzany by! o wspó!praceþ z obcymi dworami na rzecz zd!awienia rewolucji, da!o bodziec do rozwiaþzania sieþ parlamentu i proklamowania nowych wyborów. Wybory do Konwentu Narodowego odby!y sieþ na zasadzie szerokiej partycypacji, jedynie przy zastosowaniu cenzusu wieku, którego granica zosta!a obnizúona. G!osować móg! praktycznie kazúdy meþzúczyzna, który ukończy! 21 lat. Zmiana ta mia!a charakter iście rewolucyjny, ogranicza!a bowiem zasadniczy kraþg obywateli biernych do kobiet i nieletnich. Rewolucyjna by!a równiezú dzia!alność wy!onionego w nowych wyborach Konwentu, gdyzú doprowadzi! on do obalenia monarchii, proklamowania republiki (25 września 1792 roku) i stracenia uznanego za zdrajceþ monarchy. Pomimo poczaþtkowej przewagi wp!ywów zúyrondystów w Konwencie i rzaþdzie, juzú wiosnaþ 1793 roku, na skutek niepowodzeń ich rzaþdów oraz pieþtrzaþcych sieþ problemów wewneþtrznych i zewneþtrznych, dominujaþcaþ pozycjeþ politycznaþ zdobyli we Francji jakobini, których poglaþdy by!y znacznie bardziej radykalne. Jakobini pod wodzaþ Maksymiliana de Robespierrea doprowadzili do uchwalenia 24 czerwca 1793 roku nowej konstytucji oraz towarzyszaþcej jej, zmienionej i rozbudowanej, Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela. Robespierre nalezúa! do grona zagorza!ych krytyków ograniczeń powszechności praw politycznych w państwie, twierdzi!, izú kazúda jednostka ma prawo do wspó!udzia!u w uchwalaniu obowiaþzujaþcych jaþ ustaw i w tyczaþcej jej administracji publicznej. Inaczej nieprawdaþ jest, zúe wszyscy ludzie saþ równouprawnieni, zúe kazúdy jest obywatelem państwa48. Poglaþdy te znalaz!y odbicie w nowej deklaracji, która beþdaþc swoistym wyrazem protestu wobec rozwiaþzań prawnych ograniczajaþcych Deklaracjeþ z 1789 roku, stanowi!a zarazem wazúnaþ próbeþ uzupe!nienia jej treści. Jakobińskie konstytucyjne akty prawne nigdy nie wesz!y w zúycie, zawiera!y jednak szereg reformatorskich rozwiaþzań, wazúnych dla późniejszego kszta!towania sieþ idei i instytucji obywatelstwa państwowego. W Deklaracji z 1793 roku podstawowy nacisk po!ozúony zosta! na pogwa!conaþ wcześniej zasadeþ równości wszystkich obywateli. Równość wymieniono w dokumencie przed takimi prawami jak wolność, bezpieczeństwo i w!asność49 (art. II). Szczególnie silnie podkreślono znaczenie równości w nasteþpujaþcym zdaniu: kazúdy obywatel ma równe prawo wspó!dzia!ania przy tworzeniu ustaw i mianowaniu swych przedstawicieli oraz urzeþdników50. Wszystkim obywatelom obiecywa!a jakobińska deklaracja równy dosteþp do funkcji publicznych, których pe!nienie uzalezúnia!a jedynie od zas!ug i zdolności (art. V), zarazem jednak uznawa!a za obowiaþzek, a nie nagrodeþ (art. XXX). W przypad48 M. de Robespierre (1789 rok), [cyt. za:] W. Markov, A. Soboul, Wielka rewolucja..., op. cit., s. 124. 49 Na temat stosunku jakobinów do w!asności zob. J. Kodreþbski, Wielka Rewolucja Francuska a w!asność..., op. cit., s. 8182. 50 Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 24 czerwca 1793 roku, art. XXIX, prze!. F.M. Buonarotti, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 158 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego ku z!amania prawa urzeþdnicy państwowi mieli być karani na równi z innymi obywatelami (art. XXXI). Z zasady równości wyrasta!y równiezú posteþpowe i powszechne prawa spo!eczne do pracy, opieki spo!ecznej i oświaty, gdyzú wsparcia publiczne saþ świeþtym d!ugiem, a oświata jest potrzebaþwszystkich51. Dokument powiela! definicjeþ wolności zawartaþ w Deklaracji z 1789 roku, uzupe!niajaþc jaþ zarazem o element moralizatorski: nie czyń drugiemu, czego nie chcesz, by tobie czyniono52. Wyraźnie akcentujaþc wageþ wolności osobistej, deklaracja jakobińska ca!kowicie odzúegnywa!a sieþ od instytucji poddaństwa (art. XVIII). W dokumencie przypomniane zosta!y wszystkie prawa dotyczaþce szeroko pojeþtej wolności jednostki. Za potrzebnaþ uznano pe!naþ swobodeþ gospodarczaþ obywateli (art. XVII), która !aþczy!a sieþ poniekaþd z kwestiaþ w!asności. Powszechnego prawa w!asności nie nazywano juzú jednak świeþtym, ale nadal uznawano za nienaruszalne. Obywatel móg! zatem uzúywać swego majaþtku, dochodów, owoców swej pracy i swych przedsieþbiorstw oraz dobrowolnie nimi rozporzaþdzać53. Kluczowym prawem i zarazem najpierwszym obowiaþzkiem obywatelskim jawi! sieþ opór przeciwko rzaþdowi !amiaþcemu prawa ludu oraz jednostce daþzúaþcej do jedynow!adztwa (art. XXXV i XXVII). Deklaracja z 1793 roku dawa!a równiezú obywatelom nieograniczone prawo sk!adania petycji na reþce urzeþdników państwowych (art. XXXII). Wazúne by!o umieszczenie w dokumencie prawa obywatela do bezpieczeństwa. Opieka państwa nad kazúdym obywatelem mia!a polegać na strzezúeniu jego osoby, praw oraz w!asności (art. VIII). Mocaþdokumentu powszechnym stawa!o sieþ nadto prawo kontroli oraz rozliczania rzaþdu z wydatkowania środków uzyskiwanych w drodze opodatkowania obywateli (art. XX). W Deklaracji z 1793 roku silnie uwydatniono równiezú zasadeþ suwerenności ludu, a takzúe zwrócono uwageþ na potrzebeþ rozgraniczenia funkcji publicznych (nie wspominajaþc przy tym o podziale w!adzy), odpowiedzialność urzeþdników państwowych oraz na prawo do nowelizacji konstytucji. Dope!nienie przedstawionego w nowej deklaracji katalogu praw obywatelskich stanowi!a treść ustawy zasadniczej, a zw!aszcza jej przepis dotyczaþcy czynnego i biernego prawa wyborczego, który mówi!, izú do wykonywania praw obywatela francuskiego dopuszcza sieþ kazúdego meþzúczyzneþ, urodzonego i zamieszka!ego we Francji, który ukończy! 21 lat zúycia54. Ustawa wprowadza!a przy tym sześciomiesieþczny wymóg domicylu kantonalnego (art. XI). Nowa konstytucja legitymizowa!a zatem pierwsze w Europie powszechne prawo wyborcze meþzúczyzn. W porównaniu z poprzedniaþ ustawaþ zasadniczaþ konstytucja jakobińska znacznie rozszerza!a równiezú mozúliwość wykonywania praw obywatela 51 Ibidem, art. XXI i XXII. 52 Ibidem, art. VI. 53 Ibidem, art. XVI. 54 Ustawa Konstytucyjna z 24 czerwca 1793 roku, art. IV, w: M. Sczaniecki (oprac. i prze!.), Wybór źróde!..., op. cit. 1592. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" francuskiego przez cudzoziemców. Meþzúczyzna nieposiadajaþcy qualité de français, a chcaþcy nabyć obywatelstwo, musia! mieć ukończone 21 lat, od co najmniej jednego roku zamieszkiwać we Francji, zúyć tam z w!asnej pracy lub posiadać majaþtek, albo tezú poślubić Francuzkeþ baþdź adoptować dziecko lub utrzymywać starca (art. IV). W konsekwencji ustawa konstytucyjna pog!eþbia!a znaczenie domicylu, zaś kwestieþ miejsca urodzenia uznawa!a za mniej istotnaþ. Do obywatelstwa francuskiego dopuszczano nadto kazúdego obcokrajowca, którego cia!o ustawodawcze uzna za dobrze zas!uzúonego dla ludzkości55. Konstytucja z 1793 roku dok!adnie regulowa!a równiezú kwestieþ utraty praw obywatelskich, która mog!a nastaþpić w wyniku naturalizacji jednostki w obcym kraju, przyjeþcia urzeþdów lub zaszczytów pochodzaþcych od rzaþdu nieludowego, a takzúe (art. V) w drodze saþdowego skazania na kary powodujaþce pozbawienie czci i nies!aweþ (azú do momentu rehabilitacji). W myśl konstytucji jakobińskiej wszyscy pe!noprawni obywatele otrzymywali prawo kreowania sk!adu rózúnych organów państwowych (art. VII i VIII). Prawo to mog!o być wykonywane w sposób bezpośredni (mieþdzy innymi w przypadku wyboru deputowanych do Cia!a Ustawodawczego [art. VIII, XXIII]) lub pośredni (mieþdzy innymi w przypadku wyboru urzeþdników administracji oraz czeþści seþdziów przez elektorów [art. IX], wyznaczanych wcześniej przez obywateli [art. XXXVII]), kolektywny (na zebraniach pierwiastkowych [art. XI i XII] lub elektorskich [art. XXXVIII]) oraz jawny (w formie ustnej lub pisemnej [art. XVI]). Rozwinieþciem praw obywatelskich by!o równiezú konstytucyjne po!aþczenie idei reprezentacji z  promowanaþ niegdyś przez Rousseau  zasadaþ demokracji bezpośredniej. Zwieþkszona rola polityczna obywateli mia!a polegać na dyskutowaniu oraz zatwierdzaniu lub tezú oprotestowywaniu (na zebraniach powszechnych zgromadzeń pierwiastkowych) proponowanych przez Cia!o Ustawodawcze aktów prawnych56, co w zasadzie stanowić mia!o formeþ plebiscytu ludowego. Poniewazú w myśl konstytucji egzekutywa stawa!a sieþ ca!kowicie uzalezúniona od legislatury, której dzia!alność podlegać mia!a bezpośredniej kontroli ogó!u obywateli, formalnie pe!nej materializacji ulega!a zasada suwerenności ludu (przy jednoczesnym zaprzeczeniu regule trójpodzia!u w!adzy). W praktyce jednak, mimo izú nowaþ konstytucjeþ oraz stanowiaþcaþ jej dope!nienie Deklaracjeþ przyjeþto w referendum ludowym, ze wzgleþdu na pozostawanie Francji w stanie wojny z Austriaþ i Prusami, jak równiezú z powodu wewneþtrznego zagrozúenia dzia!aniami kontrrewolucyjnymi, implementacja nowych aktów prawnych 55 Ustawa Konstytucyjna z 24 czerwca 1793 roku, art. IV, w: M.Z. Jedlicki (oprac. i prze!.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. Zob. tezú U.K. Preuss, Two challenges to European citizenship, w: R. Bellamy, D. Castiglione (red.), Constitutionalism in Transformation: European and Theoretical Perspectives, Blackwell Publishers, Oxford 1996, s. 126. 56 Ustawa Konstytucyjna z 24 czerwca 1793 roku, art. X: Lud dyskutuje ustawy, w: M. Sczaniecki (oprac. i prze!.), Wybór źróde!..., op. cit. 160 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego zosta!a zawieszona. Mia!y one wejść w zúycie po ustabilizowaniu sieþ sytuacji politycznej. Tak sieþ jednak nie sta!o, zaś wprowadzone przez jakobinów dyktatorskie rzaþdy terroru (Komitetu Ocalenia Publicznego wraz z podleg!ym mu Komitetem Bezpieczeństwa Powszechnego oraz Trybuna!em Rewolucyjnym) przeczy!y intencji respektowania przez w!adze jakichkolwiek praw cz!owieka i obywatela. Zasady sformu!owane przez Konwent Narodowy w aktach prawnych z 24 czerwca 1793 roku mia!y jednak wartość szczególnaþ by!y programem za!ozúeń na przysz!ość. Zdefiniowane w jakobińskiej deklaracji i konstytucji stanowisko jednostki w państwie ulega!o bowiem  w stosunku do poprzednich aktów prawnych doby rewolucji  daleko idaþcej przemianie, g!ównie przez nadanie statusowi obywatelskiemu równego i uniwersalnego charakteru. Teoretycznie zniesiono przy tym podzia! na obywateli czynnych i biernych, wprowadzono inspirujaþcy i zupe!nie prekursorski katalog praw spo!ecznych, wzmocniono udzia! obywateli w stanowieniu prawa i konstytuowaniu w!adz państwowych, a nadto sformu!owano zasady nabywania prawa obywatelstwa przez cudzoziemców na sta!e zamieszka!ych we Francji. Jakobińskie dokumenty prawnoustrojowe nadal jednak nie deklarowa!y równouprawnienia kobiet, których cz!onkostwo w państwie pozbawione by!o pierwiastka politycznego. Konwent  w wydanym 30 października 1793 roku dekrecie  uznawa! za nielegalne wszelkie stowarzyszenia kobiece57 i podkreśla! jedynie roleþ zúon i matek we wspieraniu meþzúczyzn i wychowywaniu dzieci w obywatelskim duchu patriotyzmu. Czo!owa feministka Olimpia de Gouges kontestowa!a narzucane w ten sposób ograniczenia i kontynuowa!a walkeþ z dyskryminacjaþ kobiet, co poprowadzi!o jaþ wprost na gilotyneþ. Taki sam los spotka! wielu innych oponentów jakobińskiego terroru, który charakteryzowa! sieþ ca!kowitaþ bezwzgleþdnościaþ w walce z faktycznym i wyimaginowanym wrogiem rewolucji. 2.5. Deklaracja Praw i Obowi1zków Cz3owieka i Obywatela z 1795 roku Wzgleþdny powrót do normalności zapewni! tzw. przewrót termidoriański, dokonany w lipcu 1794 roku za sprawaþ tych cz!onków Konwentu, którzy byli krytycznie nastawieni do jakobinów i ich polityki. Termidorianie dość skutecznie zaprowadzili z pomocaþ armii porzaþdek w państwie  eliminujaþc poprzednie w!adze i znacznaþ czeþść stworzonych przez nie instytucji, t!umiaþc powstania i bunty, przywracajaþc zawieszone wcześniej swobody gospodarcze oraz tworzaþc nowaþ konstytucjeþ republiki, któraþ uchwalono ostatecznie 22 sierpnia 1795 57 Dekret ten zakazywa! równiezú organizowania zebrań i zgromadzeń, w których bra!oby jednocześnie udzia! wieþcej nizú pieþć kobiet. Zob. szerzej S.G. Mezey, Women and democracy, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, Routledge, London 1995, s. 1380. 1612. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" roku wraz z Deklaracjaþ Praw i Obowiaþzków Cz!owieka i Obywatela. Treść obu dokumentów odzwierciedla!a w duzúej mierze interesy zamozúniejszej czeþści mieszczaństwa francuskiego, która zdoby!a decydujaþcy wp!yw na prace Konwentu. Nowa Deklaracja z 22 sierpnia 1795 roku mia!a, co warto podkreślić, zmodyfikowany tytu!, który obok praw wymienia! równiezú zapomniane w dwóch poprzednich manifestach obowiaþzki. Prawa cz!owieka i obywatela ujeþte zosta!y w poczaþtkowej czeþści dokumentu i przypomina!y w swojej treści rozwiaþzania zawarte w Deklaracji z 1789 roku. W artykule wsteþpnym wyszczególniono podstawowe swobody jednostki w państwie w nasteþpujaþcej kolejności: wolność, równość, bezpieczeństwo i w!asność. Wolność wraca!a w Deklaracji na pozycjeþ pierwszaþ, wyprzedzajaþc równość wobec prawa (art. III), która implikowa!a prawa polityczne (art. XX). Udzia! ca!ej wspólnoty w gwarantowaniu praw kazúdego jej cz!onka determinować mia! bezpieczeństwo ogó!u obywateli (art. IV). Szczególny nacisk po!ozúono w dokumencie na prawo w!asności (art. V), które musia!o kojarzyć sieþ twórcom Deklaracji równiezú z obowiaþzkami, albowiem w czeþści dokumentu w!aśnie ich dotyczaþcej umieszczono niniejsze s!owa: uprawa gruntów, wszelka produkcja, wszystkie środki pracy i ca!y porzaþdek spo!eczny opierajaþ sieþ na zachowaniu w!asności58. Z w!asnościaþ wiaþza!a sieþ równiezú wolność gospodarcza, która nie mog!a jednak ograniczać fizycznej wolności jednostki (art. XV). Dokument pomija! prawa spo!eczne, które wprowadzono w deklaracji jakobińskiej, a takzúe  znane z wcześniejszych manifestów  prawo do oporu. W kwestiach ustrojowych, podkreślajaþc zasadeþ suwerenności ludu (art. XVII i XVIII) i woli powszechnej (art. VI), powracano do regu!y podzia!u w!adzy, poniewazú gwarancja spo!eczna nie mozúe istnieć, jezúeli podzia! w!adz nie jest ustanowiony, jezúeli ich granice nie saþ określone (...)59. Te  skonstruowane juzú w pierwotnej deklaracji  podstawowe normy prawnoustrojowe ponownie stać mia!y na strazúy trwa!ości wspólnoty, tym razem jednak podparte umoralniajaþcym katalogiem obowiaþzków obywateli, który wype!nia! ca!ość drugiej, krótszej czeþści dokumentu. Do grupy postawowych obowiaþzków obywatelskich zaliczono sumiennaþ s!uzúbeþ jednostek dla dobra ca!ego spo!eczeństwa, szanowanie ustaw i organów w!adzy (art. III), a takzúe zúycie w zgodzie z nakazami etyki. To w!aśnie uczciwość i moralność w zúyciu prywatnym mia!y stanowić podstaweþ cnoty obywatelskiej, albowiem nie mozúe być dobrym obywatelem ten, kto nie jest zarazem wzorowym cz!onkiem rodziny i przyjacielem (art. IV). Duzúaþ wageþ przywiaþzywano jednak przede wszystkim do wspomnianej kwestii przestrzegania przez obywateli prawa (art. VVII). Wype!nianie zobowiaþzań na!ozúonych 58 Deklaracja Praw i Obowiaþzków Cz!owieka i Obywatela z 22 sierpnia 1795 roku, Obowiaþzki, art. VIII, prze!. C. Zeller, w: Z. Keþdzia (red.), Prawa i obowiaþzki obywateli. Wybór źróde!, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1978. 59 Ibidem, Prawa, art. XXII. 162 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego ustawaþ oznacza!o równiezú implicite konieczność rzetelnego p!acenia podatków. Kwestia obowiaþzku podatkowego zosta!a podniesiona explicite w czeþści dotyczaþcej praw, gdzie stanowiono, izú wszelka danina jest ustanowiona dla pozúytku powszechnego; musi ona być roz!ozúona na wszystkich podatników zgodnie z ich mozúliwościami60. Kwintesencjeþ dokumentu stanowi! artyku! o obowiaþzku obronnym, który mówi!, izú kazúdy obywatel winien s!uzúyć swojej ojczyźnie i zachowaniu wolności, równości i w!asności, w kazúdym czasie, gdy prawo przywo!uje go do ich obrony61. Nowe wymogi prawne posiadania obywatelstwa francuskiego zosta!y przedstawione w tytule drugim Konstytucji Republiki Francuskiej (tzw. konstytucji dyrektorialnej) z 22 sierpnia 1795 roku, który stanowi!, izú obywatelem francuskim jest kazúdy meþzúczyzna urodzony i zamieszka!y we Francji, który ukończy! 21 lat zúycia; wpisa! sieþ na listeþ obywatelskaþ w swym kantonie, zamieszkiwa! na terytorium Republiki od jednego roku i p!aci podatek bezpośredni, gruntowy lub osobisty; a ponadto obywatelami  bez jakiegokolwiek wymogu uiszczania podatku  saþ Francuzi, którzy wzieþli udzia! w jednej lub wieþcej wojen dla ustanowienia Republiki62. Przepisy nowej konstytucji czyni!y wieþc obywatelem, niezalezúnie od posiadania qualité de français, sta!ego i od urodzenia mieszkańca Francji p!ci meþskiej, który wype!nia! na rzecz państwa obowiaþzek podatkowy, lub tezú rodowitego Francuza, który s!uzúy! na rzecz obrony ojczyzny. Przepis ten by! uzupe!nieniem Deklaracji Praw i Obowiaþzków, warto jednak podkreślić, izú w tekście konstytucji istota obywatelstwa wyraźnie dookreślona zosta!a przez pryzmat mozúliwości korzystania przez jednostkeþ z praw politycznych. W myśl dyrektorialnej ustawy zasadniczej najistotniejsza z elekcji, czyli wybór cz!onków do dwuizbowego parlamentu, a takzúe nominacje seþdziowskie i administracyjne na poziomie departamentu dokonywane mia!y być pośrednio przez elektorów na zasadzie cenzusu podatkowego (stosunkowo wysokie dochody obywatela) i wiekowego (ukończone 25 lat zúycia), przy spe!nieniu pozosta!ych warunków definicji obywatela. Inni depozytariusze statusu obywatelskiego posiadali jedynie prawo wyboru na zgromadzeniach pierwiastkowych elektorów, nizúszych rangaþ pracowników wymiaru sprawiedliwości oraz niektórych urzeþdników administracji kantonalnej i municypalnej. Co sieþ tyczy biernego prawa wyborczego, to zosta!o ono najsilniej napieþtnowane cenzusem wieku i wymogiem domicylowym, aby bowiem stać sieþ cz!onkiem nizúszej izby parlamentu (Rady Pieþciuset), trzeba by!o mieć ukończone 30 lat i co najmniej 10 lat zamieszkiwać we Francji, zaś w przypadku izby wyzúszej (Rady Starszych)  odpowiednio 40 i 15 lat. Dodatkowe utrudnienie w zdobyciu prawa wybieralności stanowi! wysoki 60 Ibidem, Prawa, art. XVI. 61 Ibidem, Obowiaþzki, art. IX. 62 Konstytucja Republiki Francuskiej z 22 sierpnia 1795 roku, art. VIII i IX, w: B. Lesiński, J. Walachowicz (oprac. i prze!.), Historia ustroju państwa..., op. cit. 1632. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" cenzus podatkowy; natomiast w przypadku Rady Starszych kandydat na jej cz!onka musia! być nadto zúonaty lub pozostawać wdowcem. Wszystkie te warunki świadczaþ o tym, jak bardzo limitowany by! za sprawaþ trzeciej konstytucji francuskiej dosteþp do ca!ości praw politycznych, stanowiaþcych esencjeþ pe!nego obywatelstwa. Obwarowana szeregiem arbitralnych wymogów prawnoustrojowa definicja cz!onka państwa pozostawa!a przy tym w jawnej sprzeczności ze zwyczajowym rozumieniem pojeþcia obywatel. Juzú od 1790 roku parlament francuski zabrania! uzúywania tytu!ów arystokratycznych, a takzúe rózúnego rodzaju form grzecznościowych kojarzaþcych sieþ z przywilejami stanowymi. W zamian powszechnie stosowane by!y we Francji zwroty Monsieur i Madame. Wraz z nastaniem ustroju republikańskiego termin obywatel wszed! do kanonu rewolucyjnego zúargonu. Zwracanie sieþ per Citoyen (baþdź Citoyenne) najlepiej chyba odzwierciedla!o podstawowe zasady rewolucji francuskiej: wolność, równość i braterstwo, i odpowiada!o po prostu duchowi czasu. Obywatelem w tym rozumieniu by! kazúdy mieszkaniec Francji postmonarchicznej, bez wzgleþdu na pochodzenie, wykszta!cenie czy status majaþtkowy. Obywatel republiki by! zarazem przeciwieństwem wcześniejszego poddanego w monarchii absolutnej. Pojeþcie obywatel, choć silnie przesycone egalitaryzmem, odgrywa!o jednak g!ównie roleþ tytularnaþ i zaczeþ!o zanikać w takim uzúyciu wraz z wprowadzeniem w!adzy cesarskiej przez Napoleona Bonapartego. Konstytucja Anno Domini 1795 oddawa!a w!adzeþ wykonawczaþ kolegium zwanym dyrektoriatem, które sk!ada!o sieþ z pieþciu dyrektorów powo!ujaþcych ministrów kierujaþcych konkretnymi resortami. Skomplikowana forma rzaþdów dyrektoriatu nie sprawdzi!a sieþ w trudnych warunkach gospodarczych i politycznych, i w zasadzie nie zadowala!a zúadnej wieþkszej grupy spo!ecznej w państwie. Okres w!adzy dyrektoriatu charakteryzowa! sieþ dalszym umacnianiem pozycji armii, która nie tylko tonizowa!a nastroje w kraju, ale równiezú odnosi!a sukcesy w dzia!aniach wojennych, co powodowa!o, izú postrzegano jaþ w roli g!ównego gwaranta !adu spo!ecznego i państwowego. W tym stanie rzeczy obalajaþcy dyrektoriat przewrót wojskowy w listopadzie 1799 roku i przejeþcie w!adzy przez sprawnego dowódceþ Napoleona Bonapartego zaakceptowano we Francji ze spokojem i zrozumieniem. W praktyce wydarzenie to kończy!o rewolucjeþ francuskaþ. Nasteþpstwem skupienia w!adzy w reþkach jednostki musia!a być jednak zmiana konstytucji. Ustawa zasadnicza z 13 grudnia 1799 roku wprowadza!a novum ustrojowe w postaci konsulatu  formy rzaþdu, która oddawa!a pe!nieþ w!adzy wykonawczej Napoleonowi Bonapartemu jako pierwszemu konsulowi. Szerokie prerogatywy g!owy państwa (w tym kluczowa inicjatywa ustawodawcza, która oznacza!a de facto przewageþ egzekutywy nad legislaturaþ) torowa!y jej drogeþ do w!adzy autorytarnej, przy jednoczesnym zachowaniu pozorów demokracji. Tekstu nowej konstytucji nie poprzedza!a deklaracja praw, zaś pe!ny status obywatelski ponownie określony zosta! przez pryzmat praw politycznych, 164 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego ograniczonych cenzusem p!ci i wieku. W tytule ustawy zasadniczej traktujaþcym o prawie obywatelstwa63 obywatelem francuskim nazywano kazúdego urodzonego i zamieszka!ego we Francji meþzúczyzneþ, który ukończywszy dwudziesty pierwszy rok zúycia wpisa! sieþ do rejestru obywateli swojego okreþgu gminnego i przebywa! nasteþpnie przez rok na terytorium Rzeczypospolitej64. Konstytucja konsularna dopuszcza!a równiezú do posiadania obywatelstwa tych obcokrajowców, którzy, beþdaþc w myśl prawa francuskiego pe!noletni, postanowili zamieszkać na sta!e we Francji i przebywali tam nasteþpnie bez przerwy przez lat dziesieþć (art. III). Termin obywatel, podobnie jak i we wcześniejszych aktach prawnych, uzúywany by! w konstytucji z 1799 roku równiezú dla oznaczenia wszystkich cz!onków państwa francuskiego, i to temu licznemu gronu, a nie wy!aþcznie beneficjentom praw wyborczych (pe!noprawnym obywatelom), nadawa!a ustawa zasadnicza okrojone prawa, które stanowi!y raczej surogat swobód obywatelskich zawartych w trzech wcześniejszych deklaracjach. Wśród praw obywatelskich wymieniano przede wszystkim: równość wobec prawa, wolność jednostki (ujeþtaþ g!ównie w ramy pojeþcia nietykalności osobistej), prawo wnoszenia petycji i nietykalność majaþtkowaþ65. Gwarantowane konstytucjaþ, z pozoru powszechne, prawo wyborcze by!o niezwykle zawi!e w swej materii i w praktyce powazúnie uszczupla!o roleþ elektoratu w kreowaniu w!adz. Opiera!o sieþ ono na trójstopniowym systemie tzw. listy zaufania (okreþgowej, departamentalnej i narodowej [art. VIIIX]), na której obywatele mogli w drodze g!osowania umieścić wspó!obywateli zas!ugujaþcych ich zdaniem na pe!nienie funkcji państwowych. Jednak sam wybór nalezúa! w praktyce do pierwszego konsula i pochodzaþcego z jego nominacji Senatu Zachowawczego (art. XIXXX). Taki sposób mianowania cz!onków w!adz państwowych świadczy! o narastajaþcej tendencji do zawoalowanego ograniczania praw politycznych mieszkańców Francji. Stan ten nie wywo!ywa! bynajmniej gremialnych protestów ze strony Francuzów, zmeþczonych wydarzeniami rewolucji i licznymi eksperymentami w zakresie definiowania ich statusu obywatelskiego, których praktyczny efekt objawia! sieþ zazwyczaj w rosnaþcym chaosie spo!ecznym i anarchii. Apetyt jednostek na wolność politycznaþ chwilowo obumiera!66, zaś sama koncepcja pe!noprawnego obywatelstwa ulega!a we wspólnocie quasi-obywateli przejściowemu zdezawuowaniu. 63 Konstytucja Rzeczypospolitej Francuskiej z 13 grudnia 1799 roku, tytu! I: O uzúywaniu prawa obywatelstwa, w: M.Z. Jedlicki (oprac. i prze!.), Powszechna historia..., op. cit. 64 Ibidem, art. II. 65 Konstytucja Rzeczypospolitej Francuskiej z 13 grudnia 1799 roku, op. cit. Por. zw!aszcza artyku!y dotyczaþce postanowień ogólnych zawarte w tytule siódmym. 66 Por. J. Baszkiewicz, Nowy cz!owiek, w: B. "agowski (red.), Czy historia mozúe sieþ cofnaþć?, Wydawnictwo Secesja, Kraków 1993, s. 37. 1652. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" 2.6. Znaczenie obywatelstwa „empirycznego" Doświadczenia rewolucji francuskiej w zakresie materializowania idei obywatelstwa na gruncie prawnoustrojowym mia!y swój wielki wymiar praktyczny  sta!y sieþ testem obywatelskości, którego wieþkszość francuskiego spo!eczeństwa, beþdaþc niewystarczajaþco dojrza!a do uczestniczenia w rzaþdzeniu, stanowieniu praw i decydowaniu o losach państwa, nie zda!a. Sprawdzi!o sieþ zatem arystotelesowskie przes!anie, ponowione w myśli Rousseau, izú podstawowym warunkiem powstania prawdziwej wspólnoty obywateli jest wychowanie obywatelskie67 i zúe obowiaþzkiem cz!onków państwa pozostaje w pierwszym rzeþdzie dzia!anie pro publico bono, a zatem przekraczanie granic partykularyzmu poszczególnych stanów, warstw spo!ecznych czy tezú grup interesów, do których sieþ nalezúy. Pe!niaþ praw mozúna sieþ zaś cieszyć jedynie wtedy, gdy umie sieþ z nich odpowiedzialnie korzystać68. Wydarzenia końca XVIII wieku we Francji uczy!y, izú równości wszystkich cz!onków państwa nie sposób osiaþgnaþć w wyniku nag!ych, nieuporzaþdkowanych i radykalnych zmian. Konserwatywny krytyk rewolucji francuskiej Edmund Burke69 pisa! w 1790 roku o kie!kujaþcym francuskim spo!eczeństwie politycznym: w tej spó!ce wszyscy ludzie majaþ równe prawa, ale nie do tego samego. Cz!owiek, który wniós! do spó!ki tylko pieþć szylingów, ma do nich prawo, podobnie jak ten, który wniós! pieþćset funtów, ma prawo do swej wieþkszej czeþści. Lecz ten pierwszy nie ma prawa do równego udzia!u w dochodach z po!aþczonego kapita!u. A co sieþ zaś tyczy udzia!u we w!adzy, autorytecie i zarzaþdzaniu, jaki powinien przypadać kazúdej jednostce w kierowaniu państwem, to nie saþdzeþ, izúby nalezúa! on do bezpośrednich, pierwotnych praw cz!owieka w spo!eczeństwie obywatelskim. Zawarte w deklaracjach doby rewolucji abstrakcyjne prawa cz!owieka i obywatela pozostawa!y zatem po czeþści sprzeczne z duchem czasu. Rewolucja francuska jako spontaniczny wyraz protestu przeciwko nierówności spo!ecznej by!a jednak wo!aniem o ca!ościowe przewartościowanie stanowiska cz!owieka w państwie. Świadomi tej potrzeby pozostawali twórcy kolejnych deklaracji praw oraz konstytucji i chociazú ostatecznie okaza!o sieþ, izú rewolucyjnie nie da sieþ zrazu zmienić poddanego w obywatela, to podjeþte 67 Ze znaczenia wychowania obywatelskiego zdawali sobie spraweþ jakobini, którzy próbowali wcielić w zúycie, postulowanaþ w art. XXII zawieszonej Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela z 24 czerwca 1793 roku, ideeþ powszechnego bezp!atnego szkolnictwa podstawowego. 68 Doskona!ym przyk!adem braku umiejeþtności w!aściwego korzystania z praw obywatelskich by! uzúytek z wolności druku zawartej w art. XI Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku i obowiaþzujaþcej w praktyce azú przez trzy lata (tj. do czasu obalenia monarchii w 1792 roku). J. Baszkiewicz (Wolność druku i rewolucja 1789 roku, op. cit., s. 36) zwraca uwageþ na prawdziwy wysyp w drukowanych wówczas tekstach rózúnych radykalnych poglaþdów, które stymulowa!y masowe niepokoje spo!eczne i prowadzi!y do wybuchu anarchii. 69 E. Burke, Rozwazúanie o rewolucji we Francji (i...), prze!. D. Lachowska, Wydawnictwo Znak, KrakówWarszawa 1994, s. 76. 166 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego wysi!ki by!y wielkim krokiem na drodze do tego celu. Prze!omowe znaczenie mia!y zw!aszcza sformu!owane jako pierwsze: Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku oraz konstytucja francuska z 1791 roku, których dość trzeźwe postulaty by!y co prawda mniej odkrywcze od późniejszych awangardowych i bardziej egalitarnych aktów prawnych konwencji jakobińskiej, ale które wesz!y w zúycie i sta!y sieþ choć na krótko w znacznej swej czeþści obowiaþzujaþcym zbiorem norm prawnych. Niebagatelnaþ roleþ odegra!y równiezú pozosta!e dokumenty ustrojowe z lat 17891799. Wszystkie one wprowadza!y pewne innowacje, stanowiaþce wyzwanie nie tylko dla wciaþzú obecnego w Europie porzaþdku absolutystycznego, ale nawet dla rozwiaþzań prawnych przyjeþtych wcześniej dla ochrony wolności ogólnej poddanego w Wielkiej Brytanii70; stawa!y sieþ nadto inspiracjaþdla autorów przysz!ych ustaw zasadniczych na kontynencie. Juzú w 1794 roku zwolennik zúyrondystów, konstytucjonalista Jean Antoine Condorcet71, pisa! na kanwie stworzonej przez siebie teorii posteþpu, izú jeśli przyjrzymy sieþ wspó!czesnemu światu, stwierdzimy przede wszystkim, izú zasady konstytucji francuskiej sta!y sieþ w Europie zasadami wszystkich ludzi świat!ych. Zmiany poczynione w mentalności Europejczyków w końcu XVIII wieku by!y juzú bowiem nieodwracalne. Warto uporzaþdkować przyczyny, dla których rewolucja francuska stanowi!a prze!om w wielowiekowym rozwoju idei obywatelstwa. Po pierwsze, teoretyczne produkty oświeceniowej i wcześniejszej filozofii politycznej mog!y, metodaþ prób i b!eþdów, znaleźć praktyczne zastosowanie w skali ogólnopaństwowej duzúego kraju europejskiego. Konfrontacja teorii z praktykaþ by!a z pewnościaþ brutalna, dowiod!a jednak konieczności bardziej elastycznej adaptacji polityki w!adz państwa do potrzeb jego cz!onków w przysz!ości. Po drugie, przemiany rewolucyjne nadawa!y statusowi poddanego znaczenie juzú niemal historyczne. Poddany pojmowany jako uzalezúniony w pe!ni od monarchy absolutnego cz!onek jednego ze stanów w państwie wkracza! na drogeþ przemiany w obywatela legitymujaþcego sieþ prawami podmiotowymi i rozumianego, w najskromniejszej formie, jako beneficjent dzielonej z innymi wspó!obywatelami faktycznej równości wobec prawa. Status ten, gwarantowany w ustawie zasadniczej, nie zaś regulowany monarszaþ ustawaþ, mia! w praktyce istotnaþ wartość, zw!aszcza na niwie nietykalności osobistej i majaþtkowej jednostki. Powszechna równość jednostek wobec prawa, a zatem mozúliwość równego dochodzenia swych praw przed saþdem, oznacza!a tworzenie wspólnoty obywatelskiej sk!adajaþcej sieþ z cz!onków cieszaþcych sieþ tozúsamymi swobodami. By!o to przeciwieństwem zarówno istoty realiów stanowych, jak i wyp!ywajaþcej z niej niegdyś instytucji obywatelstwa miejskiego. Po trzecie, akty prawne rewolucji francuskiej (zw!aszcza zaś jakobińskie dokumenty ustrojowe) kreowa!y model wspólnoty obywatelskiej, w której 70 T.C.W. Blanning, Epilogue: The old order transformed 17891815, w: E. Cameron (red.), Early Modern Europe. An Oxford History, Oxford University Press, Oxford 1999, s. 349. 71 J.A. Condorcet, Szkic obrazu posteþpu ducha ludzkiego poprzez dzieje, prze!. E. Hartleb, J. Strzelecki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 213. 1672. Rewolucja francuska i obywatelstwo „empiryczne" cenzus p!ci, a takzúe  ze zrozumia!ych wzgleþdów  cenzus wieku, stanowi!y w zasadzie jedyne granice powszechności praw politycznych. Postulowany zamys! obywatelstwa pe!noprawnego pozbawia! prawa polityczne charakteru przywileju dla nielicznych. By!a to wizja nieco abstrakcyjna, przerastajaþca realia epoki, ale zarazem wskazujaþca przysz!y kierunek ewolucji idei obywatelstwa na gruncie prawnoustrojowym. Po czwarte, doświadczenia rewolucji wyraźnie wskazywa!y na potrzebeþ zmiany tradycjonalistycznej w kwestii roli kobiet w państwie mentalności spo!ecznej. W XVIII wieku zadebiutowa! ruch emancypacji kobiet, którego dzia!aczki domaga!y sieþ dla p!ci pieþknej statusu obywatelskiego równego pozycji meþzúczyzn w spo!eczeństwie. Idea równouprawnienia kobiet i meþzúczyzn w państwie rozwija!a sieþ nasteþpnie, w XIX wieku, g!ównie pod sztandarami sufrazúystek, walczaþcych o równe dla obu p!ci prawa wyborcze. Po piaþte, prawne zdefiniowanie obywatelstwa wzmacnia!o narodowy charakter organizmu państwowego. W konsekwencji ulegajaþce upowszechnieniu pojeþcie obywatel państwa sta!o sieþ w prawie krajowym przeciwstawieniem pojeþcia cudzoziemiec, w wymiarze ponadnarodowym zaś  pojeþcia obywatel obcego państwa. W dobie rewolucji wypracowywano jednak równiezú rozwiaþzania, które stwarza!y mozúliwość nadawania obywatelstwa cudzoziemcom spe!niajaþcym określone wymogi, przede wszystkim legitymujaþcym sieþ odpowiednio d!ugim domicylem. Po szóste, powszechne obywatelstwo państwowe  nabierajaþc wymiaru obywatelstwa narodowego i wytyczajaþc granice jednorodnej wspólnoty obywatelskiej, do której nalezúeli praktycznie wy!aþcznie mieszkańcy danego państwa (zazwyczaj w nim urodzeni)  stwarza!o warunki rozwojowe dla prawnej dyskryminacji cudzoziemców i inspirowa!o późniejszy rozkwit ideologii i polityki nacjonalizmu72. Zarazem ugruntowywa!o poczucie przywiaþzania jednostek do państwa i budowa!o wśród jego cz!onków realnaþwieþź obywatelskaþ, wzmacniajaþc przy tym patriotyzm. Nie bez racji wielki historyk i filozof Ernest Renan73 pisa! o osiaþgnieþciach doby oświecenia: Cz!owiek powróci! po wiekach ponizúenia do ducha antycznego, do poszanowania siebie, do idei swoich praw. S!owa «ojczyzna» i «obywatel» uzyska!y swoje poprzednie znaczenie. 72 Por. R. Brubaker, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press, Cambridge 1992, s. 4348. 73 E. Renan, Co to jest naród, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie. Szkice o idei narodu, narodowej kulturze i nacjonalizmie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998, s. 203. 168 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego 3. LIBERALNA WIZJA CZ"ONKA PAŃSTWA 3.1. Indywidualistyczne postrzeganie jednostki w pañstwie Po rewolucji francuskiej wyraźnie uwidoczni! sieþ w Europie podzia! na dwa, znane z doświadczenia historycznego i filozofii politycznej, kontrastujaþce ze sobaþ wzorce obywatela. Pierwszy z nich, nazywany republikańskim1 baþdź klasycznym2, wiaþza! sieþ przede wszystkim z ateńskim idea!em obywatela oraz z koncepcjami takich myślicieli jak Bruni, Machiavelli czy Rousseau. Drugi wzorzec, określany mianem liberalnego3, bra! swój poczaþtek w myśli Lockea i Monteskiusza. Wspomniane rozrózúnienie korespondowa!o z charakterystycznym dla poczaþtków XIX wieku porzucaniem przez elity intelektualne i polityczne Starego Kontynentu wielu republikańskich idei doby rewolucji francuskiej i rozwojem indywidualistycznego podejścia do kwestii stanowiska jednostki w państwie. Z punktu widzenia tradycji republikańskiej status obywatelski jednostki postrzegany by! jako mozúliwość korzystania przez niaþ z ogó!u praw politycznych w państwie i zarazem jako jej aktywny udzia! w sprawach dotyczaþcych ogó!u cz!onków państwa. Model taki móg! mieć racjeþ bytu w pewnych okresach dziejów w liczebnie niewielkich wspólnotach obywatelskich, rozwinieþtych m.in. w starozúytnych Atenach z ich wzorcem obywatelstwa elitarnego, w Rzymie doby republiki z rozwiaþzaniami obywatelstwa pe!noprawnego oraz pó!obywatelstwa, w niektórych średniowiecznych miastach europejskich na przedoligarchicznym etapie rozwoju samorzaþdności czy we Florencji w okresie rzaþdów demokratycznych. Jednak w spo!eczno-politycznych realiach duzúego państwa europejskiego, jakim by!a Francja okresu rewolucji, wzorzec klasyczny po prostu sieþ nie sprawdzi!. Republikański idea! obywatela implikowa! nie 1 S. Hall, Nationality, Migration Rights and Citizenship of the Union, Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht 1995, s. 2 oraz J. Habermas, Obywatelstwo a tozúsamość narodowa. Rozwazúania nad przysz!ościaþ Europy, prze!. B. Markiewicz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 1415. 2 S. Macedo, Cnoty liberalne, prze!. G. "uczkiewicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 128129 oraz O. Dawn, D. Heater, The Foundations of Citizenship, Routledge, London 1994, s. 1115. 3 S. Macedo, Cnoty liberalne, op. cit., s. 127 i 130131; O. Dawn, D. Heater, The Foundations of Citizenship, op. cit., s. 1617; J. Habermas, Obywatelstwo a tozúsamość narodowa..., op. cit., s. 1415; S. Hall, Nationality, Migration Rights and Citizenship..., op. cit., s. 3; E. Dobrodziej, Konstytucyjne prawa i obowiaþzki obywateli dziś i jutro, Oficzyna Wydawnicza Ośrodka Posteþpu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 910. tylko mozúliwość czynnego uczestniczenia cz!owieka w sprawach państwa, ale wreþcz obowiaþzek jego dzia!ania dla dobra wspólnego, co stanowi!o probierz obywatelskości jednostki4. J. Habermas5 nie bez racji scharakteryzowa! republikański model obywatela przede wszystkim w kategoriach komunitarystycznych, akcentujaþc istoteþ cz!onkostwa jednostki we wspólnocie etyczno-kulturowej, w której obywatelstwo aktualizuje sieþ jedynie w kolektywnej praktyce samookreślania sieþ. Podstawowaþ treściaþ statusu obywatelskiego by!a w modelu klasycznym powinność zbiorowego decydowania o wszystkim, co dotyczy ogó!u, w imieþ wyraźnego pierwszeństwa dobra wspólnego nad prawami jednostki6. Powinność taka mog!a być wype!niana najlepiej w warunkach demokracji bezpośredniej, któraþ Rousseau uznawa! za faktycznaþ i pe!naþ realizacjeþ idea!u demokratycznego porzaþdku w państwie. O ile jednak w teorii francuskiego filozofa  podobnie zresztaþ jak i w myśli Machiavellego  demokracja by!a postrzegana przez pryzmat uniwersalnego udzia!u w rzaþdzeniu, o tyle w perspektywie historycznej trudno by!oby znaleźć praktyczne przyk!ady trwa!ego istnienia takiego porzaþdku rzeczy. Mimo to, obok obowiaþzków cz!onków państwa i ich obywatelskiej postawy, wzorzec republikański ogniskowa! sieþ  przynajmniej teoretycznie  przede wszystkim na prawach politycznych, które mog!y być urzeczywistnione w warunkach !adu demokratycznego. Tymczasem liberalna wizja obywatela powstawa!a nie tylko w daleko idaþcej opozycji do swej republikańskiej poprzedniczki, ale poniekaþd i w swoistej sprzeczności do idei demokracji w ogóle7. Antagonizm ten przejawia! sieþ g!ównie w odmiennym rozumieniu istoty statusu jednostki w państwie. Kluczowym dla filozofii liberalnej za!ozúeniem sta!o sieþ  poczynajaþc w zasadzie juzú od Lockea  priorytetowe wzgleþdem dobra ogó!u traktowanie indywidualnych praw jednostki, a zatem k!adzenie nacisku w!aśnie na obywatelskie prawa, nie zaś obowiaþzki. W swojej klasycznej formie myśl liberalna postrzega!a przy tym w!adzeþ państwowaþ jako cia!o stojaþce na strazúy bezpieczeństwa, wolności i w!asności obywateli. W konsekwencji libera!owie bardziej interesowali sieþ tym, czy rzaþd nalezúycie wywiaþzuje sieþ ze swoich zadań, a zatem s!uzúy interesom obywateli, anizúeli czy jest kreowany przez ich ogó!. Obywatele z za!ozúenia bowiem nie stanowili w!adzy bezpośrednio, ale sk!adali ów obowiaþzek na karb swoich reprezentantów w myśl zasady rzaþdów przedstawicielskich8. Istotnaþ prawid!owościaþw myśli liberalnej, ale zarazem i swois4 J. MacCun pisa! w tym wzgleþdzie w 1894 roku, izú nie jest sieþ obywatelem w rzeczywistości i treści, jeśli jedynie posiada sieþ prawa, ale przede wszystkim, jeśli sieþ z nich korzysta. Zob. szerzej idem, Ethics of citizenship, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994, s. 162. 5 J. Habermas, Obywatelstwo a tozúsamość narodowa..., op. cit., s. 1415. 6 Por. L. Morawski, Prawa jednostki a dobro wspólne. (Liberalizm versus komunitaryzm), Państwo i Prawo 1998, nr 11, s. 28. 7 Zob. szerzej N.L. Rosenblum, Liberalism: Tension between liberalism and democracy, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, Routledge, London 1995, s. 758759 oraz L. Morawski, Prawa jednostki a dobro wspólne..., op. cit., s. 3132. 8 S. Macedo, Cnoty liberalne, op. cit., s. 128. 170 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego tym odsteþpstwem od zasad demokracji, by!a przy tym  czeþsto pokreþtnie argumentowana lub przedstawiana li tylko implicite  odmowa przyznania wszystkim cz!onkom państwa praw politycznych. Negujaþc powszechność biernego i czynnego prawa wyborczego, libera!owie g!osili zarazem równość wszystkich obywateli wobec prawa. Antynomia ta by!a, zdaniem liberalnych myślicieli, tylko pozorna. Liberalna wizja stanowiska jednostki w państwie odwo!ywa!a sieþ bowiem do regu! prawa natury i w rezultacie broni!a takich podstawowych dla cz!owieka idea!ów i dóbr jak wolność, równość czy prywatna w!asność9, które wywodzić sieþ mia!y jeszcze ze stanu naturalnego i stanowić wzorzec dla prawa pozytywnego. W!adza państwowa by!a natomiast novum symptomatycznym dla stanu państwowego; musia!a bowiem być obierana wed!ug regu! wcześniej nieistniejaþcych. Naturalna wolność cz!owieka wcale zatem nie zawiera!a w sobie wolności politycznej, równość zaś oznacza!a po prostu jednakowe podporzaþdkowanie wszystkich obywateli normom prawa. W!adza państwowa w duzúej mierze ukonstytuowana zosta!a dla ochrony w!asności prywatnej, musia!a wieþc dzia!ać racjonalnie. Staþd juzú blisko by!o do wniosku, izú winni jaþ stanowić i dzierzúyć ludzie odpowiedzialni. O dojrza!ości do wolności politycznej mog!y przy tym przede wszystkim świadczyć: wysoka pozycja materialna oraz wykszta!cenie. Filozofia liberalna, zak!adajaþc pierwotnie brak powszechności prawa wyborczego, promowa!a zarazem szereg swobód o konotacji politycznej (takich jak wolność s!owa, druku, zgromadzeń, zrzeszania sieþ), których rozwój musia! w sposób nieunikniony prowadzić w przysz!ości do nadania prawu g!osu charakteru uniwersalnego, a zatem i do zmiany oblicza istotnej czeþści liberalnego credo. Myśl liberalna dostrzeg!a z czasem znaczenie pe!nej wolności politycznej i niejako nada!a jej walor reþkojmi dla wolności jednostki w pozosta!ych dziedzinach zúycia. Esencjaþ myśli liberalnej zawsze jednak pozostawa!a pozycja prawna jednostki w państwie oraz jej autonomia wzgleþdem państwa. Równe, a zarazem podmiotowe traktowanie obywateli przez w!adzeþ państwowaþ określa!y takie postulaty liberalne jak nietykalność osobista jednostki, wolność wyznania, wolność sumienia, a takzúe prawo do tajemnicy korespondencji oraz nienaruszalności mieszkania. Postulaty te jako prawa mia!y tworzyć i gwarantować nieograniczonaþ w!adzaþ państwa sfereþ prywatności jednostki10. Promujaþc je, filozofia liberalna kreowa!a nowozúytne rozumienie wolności jednostki. Liberalny wzorzec obywatela mia! szereg cech wspólnych z modelem klasycznym. Oba zak!ada!y partycypacjeþ obywateli (czeþści lub ogó!u) w sprawach państwa (aczkolwiek w innym wymiarze  pierwszy jako prawo, drugi równiezú jako powinność); implikowa!y wype!nianie przez jednostki w państwie 9 E. Dobrodziej, Konstytucyjne prawa i obowiaþzki obywateli..., op. cit., s. 9. 10 M. Nowak, Trzy generacje praw cz!owieka. Ich znaczenie w świetle przes!anek ideowych i historycznych oraz w świetle ich genezy, w: B. Banaszak (red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, s. 109. 1713. Liberalna wizja cz3onka pañstwa pewnych fundamentalnych obowiaþzków obywatelskich, takich jak choćby obrona ojczyzny11; akcentowa!y równiezú (w mniejszym lub wieþkszym stopniu) znaczenie edukacji obywatelskiej12. Sama myśl liberalna nigdy jednak nie stanowi!a monolitu, a w procesie kszta!towania sieþ liberalnej wizji obywatela uzupe!nia!y sieþ rózúne punkty widzenia. Liberalny wzorzec obywatela zrodzi! sieþ w konkretnej sytuacji spo!eczno- -politycznej  w dziewieþtnastowiecznej Europie brakowa!o bowiem z poczaþtku prawnoustrojowej materializacji wieþkszości postulatów deklaracji praw cz!owieka i obywatela, które powsta!y w trakcie rewolucji francuskiej. Myśl liberalna wype!nia!a poniekaþd istniejaþcaþ prózúnieþ, ale przede wszystkim wp!ywa!a na treść praw obywatelskich umieszczanych w powstajaþcych w kolejnych dziesieþcioleciach ustawach zasadniczych. Istotny wk!ad mia!o w tym wzgleþdzie pisarstwo polityczne, zw!aszcza takich uznanych dziewieþtnastowiecznych libera!ów jak Wilhelm von Humboldt, Benjamin Constant de Rebecque oraz John Stuart Mill. 3.2. Autonomia obywatela w pañstwie w ujêciu Humboldta We wszechstronnej myśli filozoficznej Wilhelma von Humboldta znalaz!o sieþ miejsce dla zainteresowań problematykaþ państwa wraz z jego naczelnym podmiotem  cz!owiekiem postrzeganym w roli równoprawnego obywatela. Ciekawość tego tematu zwiaþzana by!a u Humboldta z dziejowym prze!omem, jaki stanowi!a wspó!czesna myślicielowi rewolucja francuska, ale takzúe z fascynacjaþ kulturaþGrecji antycznej i jej doświadczeniami w zakresie kszta!towania sieþ idei i instytucji obywatelstwa. Pod koniec XVIII wieku napisa! Humboldt jedno ze swoich czo!owych dzie! Idee o próbie ustalenia granic dzia!alności państwa, które stanowi!o zbiór poglaþdów filozofa na wolność jednostki w państwie. Znawca myśli niemieckiego libera!a B. Andrzejewski13 pisa!, izú Humboldta intrygowa! przede wszystkim problem wzajemnych powiaþzań mieþdzy politykaþ państwa a obywatelem jako czeþściaþ państwowej machiny. W rzeczy samej, status obywatelski jednostki określa! filozof przede wszystkim przez pryzmat granic dzia!alności państwa; państwo, zdaniem Humboldta, mog!o bowiem istnieć w dwojakim celu  dla przysparzania obywatelom szczeþścia lub dla zapobiegania z!u, które im zagrazúa. Odgórne uszczeþśliwianie jednostek przez instytucje państwa traktowa! myśliciel jako krzywdeþ, która hamowa!a moce drzemiaþce w obywatelu  aktywność i przedsieþbiorczość, i tym samym 11 Na temat minimalnych wymogów obywatelskości w doktrynie liberalnej zob. szerzej W.A. Galston, Cele liberalizmu, prze!. A. Pawelec, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999, s. 266 i 274. 12 Zob. szerzej ibidem, rozdzia!: Edukacja obywatelska, s. 261277. 13 B. Andrzejewski, Jednostka i państwo w filozofii Wilhelma von Humboldta, w: idem (red.), Jednostka  spo!eczeństwo  państwo. Z filozoficznej refleksji nad zagadnieniem w!adzy, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 1985, s. 17. 172 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego os!abia!a ogólnaþ si!eþ spo!eczeństwa. W idealnym państwie obywatel mia! sam budować swój dobrobyt i nie wolno mu w tym by!o ani przeszkadzać, ani pomagać. Nadmierna troskliwość państwa wp!ywa!a równiezú źle na moralność jednostek, co potencjalnie prowadzi!o do omijania przez nie prawa i uchylania sieþ od obywatelskich obowiaþzków. S!usznym zadaniem państwa pozostawa!o szeroko rozumiane gwarantowanie obywatelom bezpieczeństwa i nic ponadto. Pisa! Humboldt: zdrozúna jest kazúda próba ingerencji państwa w prywatne sprawy obywateli14. Państwo jako ogó! instytucji odgrywa!o w koncepcji Humboldta roleþ strazúnika chroniaþcego obywatela przed zagrozúeniami natury wewneþtrznej i zewneþtrznej, którym w pojedynkeþ nie by! on w!adny stawić czo!a. Państwo by!o tezú seþdziaþ rozstrzygajaþcym spory i zatargi mieþdzy równoprawnymi obywatelami. Takie państwo chroni!o realnaþ wolność cz!owieka, objawiajaþcaþ sieþ w absolutnej swobodzie do indywidualnego rozwoju. Kazúda ingerencja państwa stanowi!a zaś w praktyce ograniczenie tejzúe wolności. W pewnych sytuacjach mog!o jednak dojść do swoistego wewneþtrznego konfliktu interesów mieþdzy jednostkaþ rozumianaþ jako istota ludzka a cz!owiekiem pojmowanym jako obywatel. Dzia!o sieþ tak zw!aszcza w przypadku wojny, gdyzú cz!owiek z natury leþka sieþ śmierci, natomiast jego podstawowaþ powinnościaþ obywatelskaþ jest obrona państwa. Konieczność ryzykowania zúycia dla ojczyzny pozostawa!a, zdaniem filozofa, w sprzeczności z nieustannym daþzúeniem jednostki do niezalezúności; by!a jednak cenaþ, jakaþ cz!owiek musia! p!acić za utrzymanie swej wolności. Humboldt utrzymywa!, izú naruszenie wolności obywatela w państwie mog!o nastaþpić jedynie w celu wzmocnienia prawid!owego rozwoju narodu, a i to raczej w formie moralnie s!usznego przymusu wychowawczego. By! to jeden z niewielu akcentów narodowych w myśli filozofa, majaþcy zarazem pierwiastek edukacyjny. Państwo mia!o równiezú uczyć, a w!aściwie pouczać, tworzyć swoistaþ rózúnorodność sytuacji (Mannigfaltigkeit der Situationen)15  wskazywać drogi rozwoju tym jednostkom, które dopiero stajaþ sieþ obywatelami. Dojrza!ym obywatelom wystarczy!o w zasadzie dać swobodeþ dzia!ania, aby indywidualnie i efektywnie pokonywali wszelkie przeszkody zúyciowe. Obywatel Humboldta by! zatem istotaþniezalezúnaþ, móg! doskonale zrealizować sieþ jako cz!owiek16 i jednocześnie czuć sieþ bezpiecznie w państwie, którego pozostawa! cz!onkiem i które bez potrzeby natury egzystencjalnej nie mog!o ograniczać jego najwieþkszego skarbu  wolności. Wolności obywatela kreowanego przez Humboldta brakowa!o jednak pierwiastka politycznego. 14 W. von Humboldt, Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staats zu bestimmen, w: B. Andrzejewski, Wilhelm von Humboldt, Wiedza Powszechna, Warszawa 1989, s. 193. 15 B. Andrzejewski, Wilhelm von Humboldt, op. cit., s. 65. 16 W. von Humboldt, Über Religion, cyt. za: ibidem, s. 63. 1733. Liberalna wizja cz3onka pañstwa 3.3. Wolnooeae obywatelska w myoeli Constanta Zagadnieniem praw politycznych jednostki w państwie interesowa! sieþ szerzej Benjamin Constant, autor rozpraw i mów politycznych, propagator poglaþdów burzúuazji francuskiej okresu porewolucyjnego. Zdaniem Constanta konstruowanie nowozúytnych treści stanowiska jednostki w państwie nie mog!o być pe!ne bez odwo!ania sieþ do istoty antycznego statusu obywatelskiego, zw!aszcza zaś jego ateńskiego pierwowzoru. W 1819 roku Constant da! temu wyraz w  nalezúaþcej dziś do kanonu myśli liberalnej  mowie O wolności starozúytnych i nowozúytnych, w której juzú na wsteþpie zdefiniowa! kluczowe dla idei obywatelstwa pojeþcie wolności. Wolność oznacza!a jego zdaniem pewność niepodlegania niczemu innemu jak tylko prawom17 i rozumiana w ten sposób stanowi!a przeciwieństwo arbitralnego kreowania indywidualnego losu ludzkiego przez inne jednostki lub grupeþ. Wolność ogólna jednostki w państwie objawia!a sieþ przede wszystkim w takich swobodach jak: wolność osobista (nietykalność jednostki i wolność przemieszczania sieþ), szeroko pojeþta wolność poglaþdów (myśli, s!owa i druku), wolność wyznania, prawo do zgromadzeń, nienaruszalność majaþtku, wolność do wyboru zajeþcia i jego wykonywania, a nadto prawo do wp!ywania na sprawowanie rzaþdu18. Constant dokona! zreþcznego porównania tak ujeþtej wolności nowozúytnej z tzw. wolnościaþ starozúytnaþ. Wolność starozúytna polegać mia!a przede wszystkim na posiadaniu przez cz!onków państwa szerokich praw publicznych, g!ównie zaś na wspólnym i bezpośrednim udziale obywateli w sprawowaniu w!adzy politycznej, stanowieniu prawa i saþdzeniu, ścis!ym kontrolowaniu urzeþdników państwowych, ich ewentualnym oskarzúaniu, skazywaniu lub uniewinnianiu, zawieraniu traktatów czy nawet decydowaniu o sprawach wojny i pokoju. Kolektywna wolność polityczna starozúytnych najczeþściej jednak sz!a w parze z ca!kowitym podporzaþdkowaniem prywatnego zúycia jednostki w!adzy ogó!u19. Najlepszym tego przyk!adem by!, zdaniem myśliciela, zupe!ny brak wolności sumienia w świecie antycznym. W świecie nowozúytnym sytuacja wyglaþda!a zgo!a odmiennie, gdyzú nawet w państwach o najbardziej rozwinieþtej wolności politycznej jednostka, zachowujaþc niezalezúność indywidualnaþ, posiada!a jedynie pozorny wp!yw na w!adzeþ. Constant pisa!, izú nie mozúemy juzú cieszyć sieþ wolnościaþ starozúytnych, wolnościaþ, na któraþ sk!ada sieþ aktywne i sta!e uczestnictwo w kolektywnej w!adzy. Wolność, która jest naszym udzia!em, polega na spokojnym oddawaniu 17 B. Constant, O wolności starozúytnych i nowozúytnych, prze!. Z. Kosno, Arka 1992, nr 42, s. 74. 18 Ibidem. 19 Constant stwierdza! zarazem, izú obywatele Aten posiadali wieþkszaþ wolność indywidualnaþ anizúeli Spartanie czy Rzymianie, aczkolwiek w stosunku do wolności czasów nowozúytnych nadal nalezúy jaþ uwazúać za powazúnie ograniczonaþ, czego istotnym probierzem jawi sieþ chociazúby istnienie w starozúytnych Atenach instytucji ostracyzmu. Zob. ibidem, s. 77. 174 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego sieþ osobistej niezalezúności20. Wolność starozúytna czyni!a zatem istotaþ statusu obywatelskiego udzia! jednostek we w!adzy, wolność nowozúytna zaś przesuwa!a punkt cieþzúkości w stroneþ indywidualnej niezalezúności, któraþ prawnie gwarantowa!a21. Skoro inna by!a istota wolności obywatela państwa antycznego, a inna treść wolności obywatela państwa nowozúytnego, musia!o w końcu pojawić sieþ pytanie, która wolność jest lepsza. Constant twierdzi!, izú wolność indywidualna jest najistotniejszaþ potrzebaþ jednostki i nie wolno jej poświeþcać dla wolności politycznej, ale tezú uwazúa!, izú w zasadzie wcale nie ma potrzeby dokonywania jakiegokolwiek wyboru, zamiast bowiem rezygnować z którejś z tych dwóch rodzajów wolności, nalezúy (...) nauczyć sieþ godzić jednaþ z drugaþ22. Posiadanie wolności politycznej mog!o przeciezú skutecznie gwarantować nienaruszalność wolności indywidualnej. Wolność polityczna w państwie najlepiej mia!a sieþ zaś realizować w systemie reprezentacji, który jest niczym innym jak organizacjaþ, przy pomocy której naród zrzuca na barki kilku jednostek cieþzúar tego, czego nie mozúe lub nie chce robić sam. Ubodzy sami zajmujaþ sieþ swoimi interesami; ludzie bogaci zaś bioraþ sobie zarzaþdców23. Pomimo twierdzenia, izú ogó! obywateli jest suwerennym panem24, Constant nie zamierza! bynajmniej czynić z wolności politycznej dobra wspólnego i uzalezúnia! dosteþp do konstytuujaþcych jaþ praw od posiadania przez jednostkeþ odpowiednio wysokiego statusu materialnego. Majeþtność obywatela mia!a być probierzem jego niezalezúności, a zatem i umiejeþtności podejmowania samodzielnych wyborów politycznych. W kreþgach mieszczańskich w!asność pochodzi!a najczeþściej z handlu, który zdaniem Constanta realnie emancypowa! jednostkeþ, a za sprawaþ swego g!ównego narzeþdzia  kredytu, powodowa!, izú to w!adza stawa!a sieþ od niej sui generis zalezúna. Constant dzieli! obywateli państwa na dwie grupy  biernych, którzy cieszyli sieþ wy!aþcznie wolnościaþ nowozúytnaþ, oraz czynnych, którzy korzystali z owoców wolności !aþczonej. Z. Janowski25 celnie ujaþ! to w sposób nasteþpujaþcy: w warunkach konkretnej rzeczywistości politycznej plan Constanta polega! na rozciaþgnieþciu praw cz!owieka na wszystkich obywateli i jednoczesnym ograniczeniu praw politycznych do osób o określonym statusie majaþtkowym. Wolność polityczna, która dawa!a prawo wyboru rozmaitych w!adz, a takzúe mozúliwość zasiadania w ich gremiach, stanowi!a zatem esencjeþ pe!nego statusu obywatelskiego. Ten zaś pozostawa!, zdaniem Constanta, niedosteþpny w pierwszym rzeþdzie dla cudzoziemców oraz dla osób ma!oletnich, albowiem jedni 20 Ibidem. 21 Por. G. Sartori, Teoria demokracji, prze!. P. Amsterdamski i D. Grinberg, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 352. 22 B. Constant, O wolności starozúytnych i nowozúytnych, op. cit., s. 83. 23 Ibidem, s. 82. 24 B. Constant, O monarchii konstytucyjnej i reþkojmiach publicznych, prze!. W. Niemoiowski, Kuryer Polski, Warszawa 1831, s. 40. 25 Z. Janowski, Benjamin Constant: Zapomniany libera!, Arka 1992, nr 42, s. 8990. 1753. Liberalna wizja cz3onka pañstwa nie kierujaþ sieþ wspólnym interesem z cz!onkami państwa, w którym rezydujaþ, drudzy zaś nie posiadajaþ odpowiedniego stopnia oświecenia26. Teoretycznie obywatele osiaþgajaþcy pe!noletność winni byli uzyskiwać ca!ość praw obywatelskich, jednakzúe ci, których ubóstwo utrzymuje w wiecznej zalezúności i skazuje na prace najemne, nie saþ ani bardziej oświeceni nizú dzieci w kwestii spraw publicznych, ani bardziej zainteresowani od cudzoziemców w dobrobycie narodowym, którego czynników nie znajaþ i którego korzyści dzielaþ jedynie w sposób pośredni27. W konsekwencji to wykszta!cenie oraz niezalezúność materialna stanowi!y wraz z pe!noletnościaþ i przynalezúnościaþpaństwowaþwspólny fundament dojrza!ości politycznej i klucz do posiadania przez jednostkeþ pe!noprawnego obywatelstwa. 3.4. Granice swobód obywatelskich wed3ug Milla Znaczaþcy wk!ad do rozwoju liberalnej wizji obywatela wniós! angielski filozof, logik i ekonomista John Stuart Mill, który niestrudzenie promowa! wolność jednostki w niemal wszystkich mozúliwych jej aspektach. Trudniaþcy sieþ profesjaþ dziennikarskaþ Mill jak ma!o kto wrazúliwy pozostawa! na bolaþczki kszta!tujaþcego sieþ kapitalistycznego spo!eczeństwa industrialnego oraz towarzyszaþcy temu procesowi rozwój nierówności spo!ecznych. Jego bogate obserwacje przyczyni!y sieþ do powstania szeregu wybitnych dzie!, wśród których szczególne znaczenie dla zagadnienia stanowiska cz!owieka w państwie majaþ O wolności (z roku 1859), O rzaþdzie reprezentatywnym (z roku 1861) oraz Poddaństwo kobiet (z roku 1869)28. Przewodni temat wielowaþtkowej myśli Milla stanowi!a autonomia jednostki w państwie i jej granice. Filozof ogniskowa! swoje zainteresowania nie tyle na wolności woli cz!owieka, ile na jego wolności obywatelskiej, któraþ nazywa! równiezú wolnościaþ spo!ecznaþ i specyficznie definiowa! jako charakter i granice w!adzy, której spo!eczeństwo ma prawo podporzaþdkować jednostkeþ29. Wolność obywatelska jawi!a sieþ tym pe!niejsza, im szersze pozostawa!y swobody obywatela w państwie. Jednostka by!a zatem prawdziwie wolna, gdy posiada!a wszelkie warunki dla rozwoju swojej indywidualności. Swobodny rozwój indywidualności stanowi! przy tym dla Milla jeden z zasadniczych determinantów powszechnego dobrobytu. Wszystko to, co niszczy!o indywidualność, nosi!o zaś miano despotyzmu30. Mill, umieszczajaþc jednostkeþ w centrum swego zainteresowania, nie deprecjonowa! bynajmniej znaczenia spo!eczeństwa jako ogó!u jednostek zamie26 B. Constant, Wyk!ady z polityki konstytucyjnej, w: M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard (oprac.), Wiek XIX w źród!ach, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 110. 27 Ibidem. 28 Angielski tytu! Considerations on Representative Government t!umaczony bywa równiezú jako O rzaþdzie reprezentacyjnym, zaś The Subjection of Women  jako Zalezúność kobiet. 29 J.S. Mill, O wolności, prze!. A. Kurlandzka, Wydawnictwo AKME, Warszawa 1999, s. 17. 30 Ibidem, s. 79. 176 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego szkujaþcych państwo, gdyzú sam fakt zúycia w gromadzie wymaga, by kazúdy musia! przestrzegać pewnych prawide! posteþpowania wobec pozosta!ych ludzi31. W!adza spo!eczeństwa nad jednostkaþ mia!a optymalny charakter wówczas, gdy nie narusza!a jej indywidualności, zarazem jednak sta!a na strazúy zasad, które regulowa!y relacje mieþdzy cz!onkami wspólnoty. Mill pisa!, izú jednostka jest odpowiedzialna za czyny szkodzaþce interesom drugich i mozúe ponieść spo!ecznaþ lub prawnaþ kareþ, jeśli spo!eczeństwo uzna, zúe jedna lub druga jest potrzebna dla jego ochrony32. Wszelka szkoda (a nawet juzú ryzyko jej powstania) czyniona przez jednostkeþ innej jednostce oznacza!a bowiem naruszenie spo!ecznej wolności. Wolność obywatelska nie by!a zatem wolnościaþ skończonaþ, a raczej wolnościaþ przemyślanaþ, wolnościaþ od zbeþdnej ingerencji państwa. Istota ludzkiej wolności w państwie obejmowa!a u Milla w pierwszym rzeþdzie wolność sumienia, wolność myśli i uczucia, absolutnaþ swobodeþ opinii i saþdu we wszystkich przedmiotach praktycznych lub filozoficznych, naukowych, moralnych lub teologicznych, swobodeþ gustów i zajeþć, wolność dobrowolnego zrzeszania sieþ33. Mill uwazúa!, izú zúadne spo!eczeństwo, w którym swobody te nie saþ (...) szanowane, nie jest wolne, bez wzgleþdu na formeþ jego rzaþdu; i zúadne spo!eczeństwo nie jest ca!kowicie wolne, jeśli nie saþ one w nim uznawane bez zúadnych absolutnie zastrzezúeń34. Co ciekawe, naruszeniem indywidualnych swobód jednostki w państwie jawi!a sieþ Millowi demokracja, któraþ pojmowa! filozof jako w!adzeþ wieþkszości nad ogó!em obywateli. Ów stan rzeczy mia! stanowić wypaczenie rdzennej idei demokracji, tj. takiej, w której ca!y lud rzaþdzi! wspólnie lub tezú by! w ca!ości reprezentowany. Pojeþcie demokracja by!o zatem pierwotnie synonimem równości wszystkich obywateli, w czasach nowozúytnych mia!o oznaczać zaś rzaþd przywileju na korzyść liczebnej wieþkszości35, przy zupe!nym pominieþciu potrzeb mniejszości. Mill twierdzi!, izú wieþkszość wyborców powinna posiadać wieþkszość reprezentantów, lecz i mniejszość winna zarazem być reprezentowana przez nalezúnaþ jej mniejszość przedstawicieli: mniejszość powinna być, jednym s!owem, równie kompletnie reprezentowana jak wieþkszość36. Kwestia ta pozostawa!a w bezpośrednim zwiaþzku z istnieniem w Wielkiej Brytanii systemu reprezentacji proporcjonalnej37. 31 Ibidem, s. 91. 32 Ibidem, s. 111. Trudno sieþ w tym miejscu zgodzić z poglaþdem S. Kowalczyka (Liberalizm i jego filozofia, Wydawnictwo Unia, Katowice 1995, s. 39), który pisze, izú w typowej dla liberalizmu koncepcji Milla cz!owiek zúyje tylko dla siebie i w!asnego szczeþścia, dlatego nie jest zobowiaþzany uwzgleþdniać w ca!okszta!cie swej egzystencji spo!ecznej wspólnoty. 33 J.S. Mill, O wolności, op. cit., s. 28. 34 Ibidem. 35 J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, w: idem, O rzaþdzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, prze!. J. Ho!ówka, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 131. 36 Ibidem. 37 Na temat szczegó!ów preferowanego przez Milla systemu reprezentacji proporcjonalnej z listaþ ogólnokrajowaþ (której pomys!odawcaþ by! Thomas Hare) zob. ibidem, s. 136138. 1773. Liberalna wizja cz3onka pañstwa Niedoskona!ość fa!szywej demokracji38 korespondowa!a z kwestiaþwolności politycznej obywateli. Mill z zúelaznaþ konsekwencjaþ przeciwstawia! sieþ ca!kowitej dosteþpności prawa g!osu. Uwazúa! bowiem, izú zadaniem w!adzy jest daþzúenie do sta!ego rozwoju państwa; wszelki posteþp determinowany mozúe być jednak tylko podejmowaniem decyzji rozumnych, dlatego tezú rzaþdzaþcy oraz ci, którzy ich wybierajaþ, powinni być wykszta!ceni. W konsekwencji priorytetowe znaczenie dla wolności politycznej mia!o szkolenie obywateli, które wyrywa ich z ciasnego kreþgu osobistego i rodzinnego egoizmu i usposabia do zrozumienia wspólnych interesów oraz prowadzenia wspólnych spraw39. Mill cheþtnie posi!kowa! sieþ przyk!adem niewykszta!conych robotników, którzy gdyby posiadali prawo g!osu w wyborach parlamentarnych  i korzystali z dobrodziejstw fa!szywej demokracji wieþkszości  narzucaliby pozosta!ym obywatelom swoje zdanie praktycznie w kazúdej kwestii. Taka rzeczywistość oznacza!aby w zasadzie despotyzm kolektywnej przecieþtności40. Remedium zdawa!o sieþ jedno: oświata powszechna powinna poprzedzić powszechne g!osowanie41. Brytyjski filozof ubolewa! jednak zarazem nad stanem, w którym czeþść spo!eczeństwa nie mia!aby prawa g!osu, a zatem pozbawiona by!aby udzia!u w stanowieniu parlamentarnej reprezentacji. W takiej rzeczywistości nadal brakowa!oby prawdziwej demokracji. Mill nie sugerowa! wykluczenia z prawa do posiadania pe!nej wolności politycznej jakiejś warstwy spo!ecznej li tylko dlatego, izú by!a ona biedniejsza od pozosta!ych. Prawo g!osu, aby by!o świadomie wykorzystane, mog!o przypaść wszystkim tym, którzy dowiedli swej politycznej dojrza!ości. Do kategorii wykluczonych mieli nalezúeć nieumiejaþcy pisać i czytać, a takzúe nieznajaþcy podstaw arytmetyki. Osoby pozbawione wiedzy elementarnej nie tylko bowiem mog!y być !atwo manipulowane, ale i nie posiada!y zdolności do podejmowania odpowiedzialnych decyzji. Podobnie rzecz sieþ mia!a z osobami niep!acaþcymi podatków. Przyznanie praw wyborczych tej grupie cz!onków państwa oznacza!oby zwieþkszenie ryzyka publicznej rozrzutności, a kto sieþ nie mozúe utrzymać z w!asnej pracy, nie ma prawa rozporzaþdzać pienieþdzmi drugich42. Mill postulowa! zatem przyznanie prawa g!osu wszystkim tym, którzy co najmniej od lat pieþciu utrzymujaþ sieþ samodzielnie, bez wzgleþdu na wysokość odprowadzanego przez nich podatku. Poglaþd ten stanowi! odbicie modnej wśród Brytyjczyków maksymy: taxation and representation go together43. Bankructwo lub niewyp!acalność jednostek stanowi!yby przy tym wystarczajaþce przes!anki do odebrania im posiadanych wcześniej praw politycznych. 38 Ibidem, s. 141. 39 J.S. Mill, O wolności, op. cit., s. 128. 40 Por. R. Dahrendorf, Nowoczesny konflikt spo!eczny. Esej o polityce wolności, prze!. S. Bratkowski, W. Wertenstein et al., Czytelnik, Warszawa 1993, s. 75, tamzúe o znaczeniu praw politycznych w sytuacji, gdy brak wykszta!cenia stawia pod znakiem zapytania mozúliwość świadomego z nich korzystania. 41 J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, op. cit., s. 156. 42 Ibidem, s. 158. 43 R. Ludwikowski, J. Woleński, J. S. Mill, Wiedza Powszechna, Warszawa 1979, s. 114. 178 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego Dla ochrony rozumu politycznego44, jak równiezú dla zachowania moralnej i intelektualnej wartości opinii politycznej elektoratu, Mill sugerowa!, aby ludziom oddajaþcym sieþ wyzúszym zatrudnieniom45 pozwolić g!osować podwójnie. Pluralne g!osowanie dotyczyć mia!o w pierwszym rzeþdzie tych wszystkich, którzy posiadali stopnie uniwersyteckie46 oraz pracodawców, poniewazú nie uzúyteczna, ale szkodliwa to rzecz, gdy konstytucja krajowa g!osi, zúe ciemnota i nauka jednako saþ uprawnione do rzaþdzenia krajem47. W myśli brytyjskiego libera!a przewija! sieþ jeszcze jeden wazúny dezyderat  przyznanie praw wyborczych kobietom. Mill atakujaþc, jak to ujaþ! G.M. Trevelyan48, niewoleþ konwenansu, zabiera! g!os w drazúliwej kwestii wspó!czesnych mu czasów, gdyzú dziś wszyscy godzaþ sieþ na to, izú jest rzeczaþ w!aściwaþ i s!usznaþ, aby kobiety myśla!y, pisa!y i naucza!y. Od chwili, gdy sieþ takie wyobrazúenia przyjeþ!y, polityczna dyskwalifikacja kobiet nie ma zúadnej podstawy49. Ostra krytyka spo!ecznej i politycznej dominacji meþzúczyzn oraz patriarchalnych stosunków rodzinnych mia!a na celu uświadomienie ustawodawcom, izú skoro kobieta-monarchini mozúe pe!nić najwyzúszy urzaþd polityczny w państwie i robi to w sposób wybitny  zdradzajaþc przy tym wrodzonaþ wreþcz zdolność do rzaþdzenia (jak na przyk!ad królowa Wiktoria, zw!aszcza zaś królowa Elzúbieta I50)  to tym bardziej jest w stanie dokonać świadomego wyboru swoich parlamentarnych reprezentantów czy tezú cz!onków w!adz lokalnych. Jeśli zatem przyjaþć za aksjomat logicznie brzmiaþce za!ozúenie, izú nie istnieje mieþdzy kobietami a meþzúczyznami zúadna differentia specifica na p!aszczyźnie kompetencji i predyspozycji do podejmowania dzia!ań politycznych, to nalezúa!o, zdaniem Milla, obdarzyć p!eć pieþknaþ pe!niaþ praw wyborczych, przy zachowaniu jedynie tych wymogów, które stawiane saþ meþzúczyznom: jezúeli ustawy rzaþdowe pewnego kraju wy!aþczyć mogaþ niezdolnego meþzúczyzneþ, wy!aþczaþ równiezú niezdolnaþ kobieteþ51. 44 J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, op. cit., s. 159. 45 Ibidem, s. 161. 46 Juzú król Jakub I Stuart nada! w 1603 roku uniwersytetom w Cambridge i Oksfordzie prawo wyboru po dwóch cz!onków Izby Gmin. Wszyscy meþzúczyźni, którzy uzyskali w tych uczelniach stopień naukowy i zarejestrowali sieþ na uniwersyteckiej liście wyborczej, posiadali prawo wybierania i wybieralności. Natomiast art. IV Ustawy o unii z Irlandiaþ (Act of Union with Ireland) z 1800 roku uprawnia! Uniwersytet Św. Trójcy w Dublinie do wystawiania jednego reprezentanta w Izbie Gmin. (Od reformy Charlesa Greya w 1832 roku uniwersytet ten równiezú posiada! prawo wyboru dwóch swoich przedstawicieli do izby nizúszej w Londynie). Opisany przywilej zosta! przyznany takzúe niektórym innym uniwersytetom w Zjednoczonym Królestwie juzú po opublikowaniu przez Milla dzie!a O rzaþdzie reprezentatywnym. Ukoronowanie starań Milla o g!osowanie pluralne stanowi!a jednak późniejsza szeroka reforma prawa wyborczego, przeprowadzona w latach 18841885 przez rzaþd Williama Gladstonea. Pluralne prawo wyborcze zosta!o ostatecznie zniesione w Wielkiej Brytanii w 1948 roku. 47 J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, op. cit., s. 165. 48 G.M. Trevelyan, Historia spo!eczna Anglii. Od Chaucera do Wiktorii, prze!. A. Klimowicz, PIW, Warszawa 1961, s. 498. 49 J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, op. cit., s. 166167. 50 Idem, Poddaństwo kobiet, w: O rzaþdzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, op. cit., s. 337. 51 Ibidem, s. 336. 1793. Liberalna wizja cz3onka pañstwa Postulat kobiecej wolności politycznej stanowi! w liberalnej myśli Milla jedynie wierzcho!ek góry lodowej, albowiem, wskazujaþc na dalece niedoskona!y status obywatelski p!ci pieþknej, przyblizúa! on kwestieþ ogólnej zalezúności czy wreþcz poddaństwa (subjection) kobiet wobec meþzúczyzn. Pojeþcie poddaństwo stanowi!o przy tym poniekaþd przeciwieństwo pojeþcia obywatelstwo. Mill pisa!, izú poddaństwo spo!eczne kobiet jest faktem odosobnionym wśród instytucji spo!ecznych; jest to jedyna szczerba dotychczas niewype!niona w zasadniczej ich podstawie52. Poddaństwo to charakteryzowa!o sieþ w praktyce tak dalekim, wieloaspektowym uzalezúnieniem kobiet od meþzúczyzn53, izú przerasta!o jakoby nawet stan niewolnictwa, gdyzú nie ma niewolników, których by niewola by!a tak daleko posunieþtaþ54. Brytyjski libera! wzywa! zatem do ograniczenia w!adzy meþzúowskiej, dopuszczenia kobiet do wykonywania zawodów i sprawowania urzeþdów, które dotychczas stanowi!y domeneþ meþzúczyzn, i w konsekwencji do umozúliwienia im zarobkowania, które jawi!o sieþ fundamentem kobiecej godności. Mill nawo!ywa! w ten sposób do ca!kowitego odrzucenia despotyzmu tradycji, która interesem spo!ecznym55 nazywa!a faktycznie uprzywilejowanaþpozycjeþ spo!ecznaþ, politycznaþ i prawnaþmeþzúczyzn. Posteþpowe millowskie postulaty poszerzania ogólnej wolności jednostki w państwie, warunkowego i stopniowego otwierania praw politycznych na niezamozúnaþ czeþść spo!eczeństwa czy tezú emancypacji kobiet w państwie stanowi!y wzór nie tylko dla ustawodawców brytyjskich, ale i dla wielu konstytucjonalistów z innych krajów europejskich. 52 J.S. Mill, Poddaństwo kobiet, op. cit., s. 303. 53 Objawiajaþcym sieþ na przyk!ad w braku mozúliwości samodzielnego dysponowania przez kobiety zameþzúne swoim majaþtkiem. Zob. J. Ho!ówka, Wsteþp, w: J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, op. cit., s. 31. 54 J.S. Mill, Poddaństwo kobiet, op. cit., s. 315. 55 Ibidem, s. 333. 180 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego 4. PODSTAWY PRZYNALEZúNOŚCI DO PAŃSTWA NARODOWEGO 4.1. Potrzeba obywatelstwa w pañstwie narodowym Zamykanie czy tezú odgradzanie sieþ przed obcymi obywatelami lub poddanymi1 sta!o sieþ w XIX wieku domenaþ państwa narodowego. Wyraźne kszta!towanie sieþ modelu suwerennego państwa, w którym wieþkszość obywateli charakteryzowa!a sieþ taþ samaþ narodowościaþ (przynalezúnościaþ do jednego narodu w sensie etnokulturowym), wspó!gra!o z instytucjonalnym urzeczywistnianiem sieþ idei obywatelstwa. Co wieþcej, obywatelstwo (jako cz!onkostwo i status) oraz narodowość tworzy!y w wielu państwach Starego Kontynentu koherentnaþ ca!ość2. Interesujaþce by!y przes!anki tej prawid!owości. Z. Bauman3 wskazuje na potrzebeþ istnienia narodu w państwie, by we wdrazúaniu pos!uszeństwa móc skutecznie odwo!ywać sieþ do uczuć, sumienia i obowiaþzku, by podniecać do czynu wspólnotaþ tradycji i szantazúować ospa!ych wspólnotaþ losu. E. Shils4 uwazúa z kolei, izú poczucie przynalezúności do narodu jawi sieþ trzonem ludzkiego bytu w spo!eczeństwie i organizacji państwowej. Ciekawe podejście prezentuje W. Kymlicka5, który stwierdza wreþcz, izú obywatele postrzegajaþ swoje wybory zúyciowe (losy osobiste) jako powiaþzane z przetrwaniem określonej, historycznie ukszta!towanej spo!eczności narodowej (wraz z jej instytucjami), do której przynalezúaþ. R.B. Hall6 dowodzi natomiast, izú pog!eþbiajaþce sieþ w XIX wieku utozúsamianie sieþ ludzi z państwem i zachodzaþcymi w nim procesami politycznymi sta!o sieþ logicznaþ konsekwencjaþ wzrastajaþcego wzajemnego przenikania sieþ państwa i spo!eczeństwa w warunkach dynamicznego rozwoju polityki podatkowej, praw politycznych, edukacji czy chociazúby prasy. Państwo, wyrazúajaþc silniejsze zainteresowanie egzystencjaþ 1 Termin obywatel wypiera! w XIX wieku spetryfikowane w warunkach niemal powszechnego utrzymywania sieþ ustroju monarchicznego w Europie pojeþcie poddany. 2 Por. Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1, s. 23 oraz E. Shils, Nation, nationality, nationalism and civil society, w: The Virtue of Civility. Selected Essays on Liberalism, Tradition and Civil Society, Liberty Fund, Indianapolis 1997, s. 191 i 206. 3 Z. Bauman, Kryzys państwa narodowego we wspó!czesnej Europie, Przeglaþd Zachodni 1994, nr 4, s. 11. 4 E. Shils, Nation, nationality, nationalism..., op. cit., s. 211 i 204. 5 W. Kymlicka, Politics in the Vernacular. Nationalism, Multiculturalism, and Citizenship, Oxford University Press, Oxford 2001, s. 312. 6 R.B. Hall, National Collective Identity: Social Constructs and International Systems, Columbia University Press, New York 1999, s. 162. swoich obywateli, promowa!o zarazem ich godność7. Poszanowanie jednostki wiaþza!o sieþ z coraz g!eþbszym jej postrzeganiem przez pryzmat cz!onka wspólnoty narodowej. Instytucja obywatelstwa stanowi!a w tych realiach mechanizm, który chroni! przed migracjami (zw!aszcza biedoty), wskazywa!, kto mozúe korzystać w danym kraju z katalogu praw i obowiaþzków obywatelskich, a zarazem określa! swoich  cz!onków narodu  i przyporzaþdkowywa! ich państwu. W konsekwencji obywatelstwo w dziewieþtnastowiecznej rzeczywistości nabywa!o w coraz wieþkszym stopniu charakteru rozgraniczenia zewneþtrznego (odseparowanie sieþ od innych państw i narodów, pieleþgnowanie w!asnej tozúsamości), traci!o natomiast powoli wymiar rozgraniczenia wewneþtrznego (zrównywa!o bowiem w prawach cz!onków państwa). Wed!ug R. Dahrendorfa8: państwo narodowe by!o (...) niezbeþdne do ustanowienia umowy spo!ecznej zamiast dotychczasowych wieþzów feudalnych. Terytorialne zamknieþcie sieþ przed cz!onkami innych państw z za!ozúenia mia!o s!uzúyć zúywotnym interesom państwa narodowego9. E.L. Jones10 udowadnia przy tym, izú rola państwa narodowego polega!a w duzúej mierze na stwarzaniu warunków dla wielop!aszczyznowego rozkwitu ca!ego spo!eczeństwa kapitalistycznego, a zatem na promowaniu rozwoju (i kodyfikacji odpowiednich przepisów) handlu, przemys!u, techniki, opieki spo!ecznej, a nawet na zapobieganiu lub minimalizowaniu skutków kleþsk zúywio!owych i epidemii. Państwo narodowe stawa!o sieþ równiezú gwarantem nieskreþpowanej dzia!alności gospodarczej swoich cz!onków. Istotnym czynnikiem wp!ywajaþcym na konieczność dokonania rozgraniczenia zewneþtrznego by! nadto niezwykle dynamiczny przyrost ludności w szeregu państw Europy. Przez nieca!e sto lat, pomieþdzy 1750 a 1845 rokiem, liczba ludności ca!ego kontynentu europejskiego wzros!a ponad 80% (z oko!o 140 mln do oko!o 250 mln)11. W samych Prusach natomiast w relatywnie krótkim okresie lat 18161865 przyrost ludności oscylowa! wokó! niewiarygodnej wreþcz liczby 87%12. Od poczaþtku do końca XIX wieku populacja Niemiec (państw niemieckich, a od 1871 roku zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej)13 wzros!a z 18 do 43 mln, kontynentalnej Francji z 29 do 41 mln, Wielkiej Brytanii zaś (wraz z Irlandiaþ, bez imperium) z 16 do 42 mln14. Nowoczesne państwo narodowe nie mog!o w tych realiach istnieć bez 7 Ibidem, s. 22. 8 R. Dahrendorf, Nowoczesny konflikt spo!eczny. Esej o polityce wolności, prze!. S. Bratkowski, W. Wertenstein et al., Czytelnik, Warszawa 1993, s. 62. 9 R. Brubaker, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press, Cambridge 1992, s. 27. 10 Zob. szerzej rozdzia!: Nation-states, w: E.L. Jones, The European Miracle. Environments, Economies and Geopolitics in the History of Europe and Asia, Cambridge University Press, Cambridge 1996, s. 127149. 11 C. McEvedy, R. Jones, Atlas of World Population History, Penguin Books, Harmondsworth 1978, s. 29. 12 R.B. Hall, National Collective Identity..., op. cit., s. 157. 13 Wraz z wcielonymi przez Prusy terenami polskimi, Ksieþstwem Szlezwiku (od 1864 roku), Lotaryngiaþ i Alzacjaþ (od 1871 roku), ale bez Wielkiego Ksieþstwa Luksemburga, Ksieþstwa Limburgii, terytoriów Habsburgów austriackich oraz bez kolonii. 14 C. McEvedy, R. Jones, Atlas..., op. cit., s. 69, 57, 49. 182 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego obywatelstwa, a obywatelstwo musia!o w nowych warunkach spo!eczno-politycznych egzystować na gruncie organizacji państwowej15 (nie zaś stanowej wspólnoty lokalnej). Max Weber uzna! w konsekwencji obywatelstwo wraz z prawami i obowiaþzkami16 za jeden z kluczowych atrybutów wspó!czesnego mu państwa. Mówiaþc o państwie narodowym, nalezúy jednak, zdaniem J. Habermasa17, rozrózúnić w istocie dwa odmienne znaczenia pojeþcia naród  jako wspólnoty pochodzenia i jako narodu danego państwa (Staatsvolk). W czeþści państw europejskich oba znaczenia krzyzúowa!y sieþ ze sobaþw wieku XIX, czego efektem by!o wykszta!cenie sieþ narodu obywatelskiego (Staatsbürgernation). Habermas dowodzi, izú wraz z Rewolucjaþ Francuskaþ zmienia sieþ wieþc znaczenie pojeþcia «naród»; z pewnej przedpolitycznej wielkości staje sieþ on cechaþ konstytutywnaþprzy określaniu politycznej tozúsamości cz!onka (Bürger) pewnej demokratycznej wspólnoty. W końcu XIX wieku dochodzi wreþcz do odwrócenia stosunku mieþdzy narodowaþ tozúsamościaþ, któraþuznaje sieþ za przypisanaþ, a demokratycznie skonstruowanym obywatelstwem państwowym, które jest nabywane18. Naród obywatelski umacnia zatem swaþ jedność nie tyle na przes!ankach natury etnokulturowej, ile na p!aszczyźnie demokratycznej wspólnoty woli. Proces ten nie jest jednak prosty, a ponadto nie przebiega w jednakowy sposób pod kazúdaþ szerokościaþ geograficznaþ. E.-W. Böckenförde19 s!usznie zauwazúa zatem, izú naród oznacza pojeþcie polityczne tam, gdzie ugruntowuje sieþ on w warunkach istniejaþcego juzú organizmu państwowego, a wola i deklaracja woli zúycia w (...) konkretnym ustroju politycznym, bycia jego obywatelem uzasadniajaþ przynalezúność do narodu. Inaczej jest jednak w warunkach braku wspólnego państwa  tam kszta!towanie sieþ narodu nasteþpuje wed!ug kryteriów przedpaństwowych, opiera sieþ na cechach sk!adajaþcych sieþ na odreþbność etnicznaþ i kulturowaþ danej ludności. W momencie powstania organizacji państwowej narodowość d!ugo jeszcze odgrywa kluczowaþ roleþ w procesie konstruowania prawa obywatelstwa. Najlepszaþ egzemplifikacjeþ tej prawid- !owości stanowi casus Niemiec. 4.2. Pochodzenie i miejsce urodzenia jako determinanty obywatelstwa W podzielonych Niemczech budowa wspólnoty obywateli i w ogóle konstytuowanie na gruncie prawnoustrojowym terminu obywatelstwo dokonywa!y sieþ pierwotnie przede wszystkim na p!aszczyźnie tendencji 15 R.B. Hall, National Collective Identity..., op. cit., s. 72. 16 E. Shils, Max Weber and the world since 1920, w: The Virtue of Civility..., op. cit., s. 228. 17 J. Habermas, Obywatelstwo a tozúsamość narodowa. Rozwazúania nad przysz!ościaþ Europy, prze!. B. Markiewicz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 9. 18 Ibidem. 19 E.-W. Böckenförde, Idee !adu spo!ecznego i politycznego w Rewolucji Francuskiej, prze!. M. "ukasiewicz, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994, s. 109. 1834. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego zjednoczeniowych, wzmozúonego przemieszczania sieþ ludności oraz posteþpujaþcych przemian spo!eczno-ekonomicznych. Geneza obywatelstwa rozumianego zarówno w znaczeniu pe!noprawnej, materialnej partycypacji w sprawach państwa (Staatsbürgerschaft), jak równiezú formalnej przynalezúności państwowej (Staatsangehörigkeit) zakorzeniona by!a g!eþboko w stanowym obywatelstwie miejskim i kulturze mieszczańskiej. Poniewazú rozdrobnienie państw niemieckich stanowi!o poteþzúny hamulec dla rozwoju gospodarczego narodu niemieckiego (brak wolności obrotu towarowego z powodu niejednolitego obszaru celnego i handlowego, rózúnych systemów podatkowych, miar i wag, pieniaþdza, op!at wyjazdowych), budowanie jednego państwa narodowego musia!o w konsekwencji lezúeć przede wszystkim w interesie miejscowej burzúuazji. Nie bez racji R.B. Hall20 mówi zatem o powstawaniu w dziewieþtnastowiecznych Niemczech obywatelstwa burzúuazyjno-narodowego (bourgeois-national citizenship). Droga do jego urzeczywistnienia by!a jednak niezwykle zawi!a. R. Brubaker21 zwraca uwageþ, izú formalny poczaþtek tej drodze da!y dwustronne uk!ady o swobodzie ruchu (przep!ywie ludności) zawierane przez poszczególne państwa niemieckie jeszcze przed powo!aniem Zwiaþzku Niemieckiego w 1815 roku. Traktaty te umozúliwia!y kazúdemu z sygnatariuszy mieþdzy innymi wydalanie przynalezúnych czy tezú podw!adnych drugiej strony umowy, która by!a zobowiaþzana ich przyjaþć. Co wazúne, umowy te definiowa!y, kogo nalezúy uznać za przynalezúnego danego państwa. Poczaþtków konstytucyjnego umocowania idei obywatelstwa mozúna sieþ jednak, zdaniem J. Torpeya22, doszukiwać w ustawie zasadniczej Bawarii z 1818 roku. Prawdopodobnie to w niej po raz pierwszy formalnie określono prawo mieszkańców państwa do statusu zwanego indygenatem (Indigenat)23, który implikowa! prywatne 20 R.B. Hall, National Collective Identity..., op. cit., s. 246. 21 R. Brubaker, Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 69. 22 J. Torpey, The Invention of the Passport. Surveillance, Citizenship and the State, Cambridge University Press, Cambridge 2000, s. 71. 23 Ibidem, s. 72. Niemiecke pojeþcie Indigenat oznacza przynalezúność państwowaþ, prawo przynalezúności. Zob. J. Piprek, J. Ippoldt, Wielki s!ownik niemiecko-polski, t. 1 z suplementem, Wiedza Powszechna, Warszawa 2000, s. 836. Termin indygenat pochodzi od średniowiecznego !acińskiego pojeþcia indigenatio, t!umaczonego jako prawo obywatelstwa. Zob. szerzej W. Kopaliński, S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych z almanachem, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000, s. 228. "aciński termin indigena oznacza osobeþ zúyjaþcaþ w miejscu urodzenia, tubylca, krajowca, rodaka, s!owo indigenatus t!umaczone jest mieþdzy innymi jako miejscowe pochodzenie. Zob. szerzej J. Sondel, S!ownik !acińsko-polski dla prawników i historyków, Universitas, Kraków 2001, s. 473. W polskim piśmiennictwie prawnohistorycznym spotyka sieþ t!umaczenie niemieckiego indygenatu po prostu jako obywatelstwo. Zob. E. Klein, Historia ustroju państw niemieckich i Rosji od XVIII do XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1999, s. 90. S. Grodziski (Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego LXVII, Prace Prawnicze, z. 12, Kraków 1963, s. 21) definiuje natomiast wysteþpujaþce juzú we wczesnym średniowieczu polskie rozumienie terminu indygenat jako przynalezúność jednostki do pewnego terytorium. Oba ujeþcia mozúna uznać za synonimiczne wzgleþdem niemieckiego Indigenat. Nalezúy tu jednak zwrócić uwageþ na inne, czeþstsze pojmowanie terminu indygenat w jeþzyku polskim, w znaczeniu przyznania cudzoziemskiemu szlachcicowi szlachectwa polskiego lub przyznania cudzoziemcowi prawa obywatel184 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego i publiczne prawa obywatelskie (bürgerliche) na zasadzie pochodzenia, czyli ius sanguinis, zasteþpujaþcej wcześniejszy domicyl (Wohnsitzprinzip), zwiaþzany g!eþboko ze statusem poddanego i czerpiaþcy ze zwyczajowej regu!y miejsce zamieszkania czyni poddanym (domicilium facit subditum)24. By! to wazúny krok na drodze !aþczenia obywatelstwa (Staatsbürgerschaft i Staatsangehörigkeit) z przynalezúnościaþnarodowaþ (Nationalität, Volkszugehörigkeit) jako regu!aþ cz!onkostwa w państwie, odwo!ujaþcaþ sieþ do wspólnego pochodzenia etnokulturowego. Na szerszaþ skaleþ zasady przynalezúności państwowej zosta!y skodyfikowane w Prawie nabycia i utraty statusu poddanego pruskiego z 1842 roku, w którym stosunek prawny Staatsangehörigkeit powstawa! z potrzeby uregulowania mieþdzy Prusami a innymi terytoriami niemieckimi pieþtrzaþcych sieþ problemów zwiaþzanych z warunkami przemieszczania sieþ oraz deportacji zw!aszcza tych niepozúaþdanych cz!onków drugiego państwa, którym brakowa!o środków na utrzymanie. Nabycie statusu poddanego pruskiego nowe prawo uzalezúnia!o od pochodzenia, zawarcia zwiaþzku ma!zúeńskiego lub naturalizacji25. Sam domicyl móg! w tych realiach uczynić cudzoziemca najwyzúej podw!adnym tymczasowym (subditus temporarius), ale nie automatycznie cz!onkiem państwa. Prze!omowy pruski akt prawny stanowi! później wzór do naśladowania dla innych państw niemieckich, których rozwiaþzania mia!y jednak nadal wymiar li tylko regionalny (subnarodowy). Istota niemieckich kodyfikacji pierwszej po!owy XIX wieku polega!a jednak na tym, izú to w ich wyniku państwo zaczeþ!o być silniej postrzegane nie tylko jako wspólnota terytorialna, ale równiezú jako organizacja cz!onkowska26. Wazúne znaczenie mia!o nadto oddzielenie obywatelstwa od kwestii domicylu przez zdefiniowanie go w pierwszym rzeþdzie na zasadzie prawa krwi i uwypuklenie w ten sposób akcentu narodowego. W 1871 roku Niemcy sta!y sieþ państwem zjednoczonym i przyjeþ!y tym samym wspólne prawo obywatelstwa oparte na rozwiaþzaniach pruskich z 1842 roku. Prawo to pozbawia!o tzw. Auslanddeutsche, tj. Niemców, którzy wyjechali do pracy w koloniach albo udali sieþ na emigracjeþ zarobkowaþ na przyk!ad do Stanów Zjednoczonych czy Ameryki "acińskiej27, obywatelstwa Rzeszy stwa kraju, w którym przebywa. Tozúsame lub podobne definicje oraz historyczne przyk!ady zastosowania pojeþcia w piśmiennictwie polskim zob. H. Zgó!kowa (red.), Praktyczny s!ownik wspó!czesnej polszczyzny, t. XIV, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 1998, s. 223; S!ownik jeþzyka polskiego, t. III, red. nacz. W. Doroszewski, PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961, s. 194195; M.S.B. Linde, S!ownik jeþzyka polskiego, t. II (Lwów 1855), PIW, Warszawa 1951, s. 206; S!ownik ilustrowany jeþzyka polskiego, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1916, s. 445; S!ownik jeþzyka polskiego, t. I, Wydawnictwo Maurycego Orgelbranda, Wilno 1861, s. 418; S!ownik polszczyzny XVI wieku, t. VIII, Instytut Badań Literackich PAN, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1974, s. 534. J. Kar!owicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki (S!ownik jeþzyka polskiego, t. II [1902], PIW, Warszawa 1952, s. 89) traktujaþ pojeþcie indygenat (indygienat) jako synonim terminu inkolat, który dodatkowo oznacza nadanie obywatelstwa honorowego przez miasto. 24 Zob. R. Brubaker, Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 70. 25 Ibidem, s. 71. 26 Ibidem. 27 W wieku XIX prawie pieþć milionów Niemców opuści!o Europeþ i uda!o sieþ na emigracjeþ do Nowego Świata. Zob. szerzej C. McEvedy, R. Jones, Atlas..., op. cit., s. 68. 1854. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego w przypadku, gdyby nie powrócili i ponownie nie zamieszkali w Niemczech w ciaþgu 10 lat od momentu ich opuszczenia. Równocześnie umozúliwia!o, po spe!nieniu pewnych warunków, nabycie obywatelstwa (naturalizacjeþ) przez osoby nieniemieckiego pochodzenia (Volksfremde), które zamieszkiwa!y na sta!e na terytorium Rzeszy. Niemiecka konstytucja legitymizowa!a zarazem istnienie w zrzeszonych w zwiaþzku państwach ich miejscowych obywatelstw krajowych. Tymczasem proces unifikacji narodowej Niemców przebiega! dość dynamicznie, mimo izú Rzesza pozostawa!a państwem o widocznym zrózúnicowaniu kulturowym (w tym dialektalnym) w poszczególnych krainach historycznych. Budowa państwa narodowego nie zosta!a jednak dokończona, nawet w warunkach zwycieþstwa koncepcji jedności bez wielonarodowościowej Austrii28 i przynalezúności przewazúajaþcej wieþkszości cz!onków zjednoczonego państwa do tego samego narodu. Rewitalizacja nastrojów nacjonalistycznych w Niemczech i ozúywienie akcji germanizacyjnej na ziemiach anektowanych (zw!aszcza polskich) zbieg!o sieþ z podbojami kolonialnymi, których wielkim oreþdownikiem by! cesarz Wilhelm II. Polityka doby wilhelmińskiej, przesiaþknieþta nacjonalizmem i imperializmem, mia!a przy tym bacznych obserwatorów na polu nauki. Georg Jellinek, który nie stroni! w swej teorii od elementów demokratycznych, za niezbeþdne uwazúa! zarazem sta!e terytorialne rozbudowywanie państwa niemieckiego. Precyzyjnie dowodzi! on nadto, izú aby wytworzyć poczucie narodowe, musi jeszcze nastaþpić przeciwieństwo do narodów innych29. Liberalny w swoich poglaþdach teoretyk państwa Otto von Gierke utrzymywa! zaś, izú państwo to nic innego jak zorganizowany naród30, choć ów naród pojmowa! w pierwszym rzeþdzie jako ogó! obywateli posiadajaþcych prawa polityczne. Obywatelstwo w ujeþciu Gierkego to zatem cz!onkostwo jednostki w grupie spo!ecznej zorganizowanej w państwo narodowe31. Te i inne poglaþdy oraz ozúywione dyskusje wokó! problematyki ustrojowej wzmacnia!y zapewne wśród elit spo!eczeństwa niemieckiego zainteresowanie zagadnieniem trwa!ości państwa i narodu, zw!aszcza w realiach świezúo zjednoczonego, a wciaþzú powieþkszanego imperium. Tendencja do silniejszego oparcia obywatelstwa niemieckiego na pierwiastku etnokulturowym uwidoczni!a sieþ natomiast zw!aszcza w okresie, gdy rozg!osu nabra! problem statusu ludności tubylczej terenów podbitych w Afryce i Oceanii. W 1909 roku przyjeþte zosta!o prawo, zgodnie z którym 28 Konstytucja Weimarska z 1919 roku w art. 61 przewidywa!a przysz!e przy!aþczenie sieþ Austrii do Rzeszy. Konstytucja ta zosta!a jednak przyjeþta juzú po upadku monarchii austro-weþgierskiej i w warunkach jej terytorialnego okrojenia, które przyczyni!o sieþ do stworzenia państwa beþdaþcego niemal monolitem narodowościowym. 29 G. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, ks. I, prze!. A. Peretiatkowicz, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1921, s. 126. 30 J.W. Ochmański, Ewolucja koncepcji państwa w naukach prawnych w Niemczech w latach 18711936, Czasopismo Prawno-Historyczne 1997, nr 12, s. 105106. 31 Por. has!o Obywatelstwo, w: U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2000, s. 555. 186 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego rdzenni mieszkańcy niemieckich terytoriów zalezúnych uznawani byli jedynie za poddanych Rzeszy (Untertanen) w odrózúnieniu od bia!ych, europejskich obywateli imperialnych32 (Reichsangehörige). Praktyczna rózúnica polega!a mieþdzy innymi na tym, izú ci pierwsi nie posiadali wolności przemieszczania sieþ. Niemieccy nacjonaliści zrzeszeni w rózúnych organizacjach (mieþdzy innymi w Niemieckim Towarzystwie Kolonialnym, Lidze Pangermańskiej, Stowarzyszeniu Szkó! Niemieckich) obstawali jednak przy konieczności ca!ościowej zmiany ustawy o obywatelstwie, tak aby Auslanddeutsche posiadali do niego niczym nieograniczone prawo. Zmiana taka nastaþpi!a w 1913 roku, gdy przyjeþta zosta!a nowa ustawa o obywatelstwie Rzeszy, dokonujaþca faktycznego zrównania indygenatu z narodowościaþ, co implikowa!o unarodowienie obywatelstwa33, który to proces przebiega! w dwóch wymiarach. Przede wszystkim ogó! etnicznych Niemców obdarzony zosta! pe!niaþ praw i obowiaþzków obywatelskich. W efekcie indygenat Rzeszy sta! sieþ bardziej dosteþpny dla wszystkich wcześniejszych i przysz!ych etnicznych emigrantów niemieckich, w mniejszym stopniu zaś osiaþgalny dla imigrantów do Niemiec. Od 1913 roku Niemcy, którzy bezpowrotnie opuszczali Rzeszeþ, nie musieli sieþ zatem obawiać utraty jej obywatelstwa. Obywatelstwo rodziców nabywa!y nadto automatycznie dzieci, czeþsto narodzone tysiaþce kilometrów od ojczyzny. Ciemnoskórzy poddani Rzeszy z kolonii byli go tymczasem pozbawieni. Autochtoni z terytoriów zalezúnych, nawet po hipotetycznym przeprowadzeniu sieþ do kontynentalnych Niemiec, mieli przy tym niewielkaþ szanseþ na nabycie obywatelstwa imperium. Ta dyskryminacyjna praktyka nie rózúni!a sieþ niczym szczególnym od rozwiaþzań stosowanych przez inne mocarstwa kolonialne, jednak w przypadku Niemiec stanowi!a być mozúe zwiastun przysz!ego oparcia prawa obywatelstwa na pod!ozúu rasistowskim. Drugi wymiar ustawy z 1913 roku polega! natomiast na wprowadzeniu przez niaþ pojeþcia Reichsdeutsche (Niemcy Rzeszy) jako oficjalnego określenia ogó!u dotychczasowych obywateli Rzeszy bez wzgleþdu na ich narodowość. Odtaþd germanizacyjne w swych za!ozúeniach34 prawo kwalifikowa!o jako Niemców przedstawicieli innych narodowości zamieszkujaþcych Rzeszeþ, co doprowadzi!o do negowania w okresie po zakończeniu I wojny światowej faktu istnienia w Niemczech mniejszości narodowych (Polaków, Zúydów, Czechów, "uzúyczan, Litwinów, Duńczyków, Fryzyjczyków). Nowe niemieckie prawo o obywatelstwie uchwalone zosta!o w okresie, kiedy teoretyk państwa i prawa Hugo Preuss g!ośno wysuwa! postulat budowy państwa narodowego (Volkstaat) pojmowanego jako przeciwieństwo państwa 32 R.B. Hall (National Collective Identity..., op. cit., s. 230) uzúywa wyrazúenia imperial citizens. 33 R. Brubaker (Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 52) pisze o procesie, który określa mianem nationalisation of citizenship. 34 E.J. Osmańczyk, Encyklopedia ONZ i stosunków mieþdzynarodowych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 453 (Reichsdeutsche). 1874. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego zwierzchniczego (Obrigkeitsstaat)35. Naród niemiecki móg! sieþ, zdaniem Preussa, rozwijać wy!aþcznie dzieþki poszanowaniu jego woli w państwie. Preuss zauwazúa! zatem bezpośredniaþ wspó!zalezúność pomieþdzy kreowaniem silnego narodu a konstytuowaniem spo!eczeństwa politycznego i postrzega! obywatelstwo w państwie narodowym jako po!aþczenie przynalezúności i statusu, czemu da! wyraz, wspó!tworzaþc powojennaþ konstytucjeþ. Ustawa zasadnicza Rzeszy Niemieckiej z 1919 roku podkreśla!a  na mocy przepisu o regulowaniu przynalezúności państwowej do Rzeszy i do Krajów36 wy!aþcznie w drodze ustawodawstwa Rzeszy  znaczenie jednego nadrzeþdnego obywatelstwa niemieckiego i deprecjonowa!a tym samym37 roleþ wcześniejszych, istniejaþcych wespó! z państwowym, obywatelstw krajowych38. Ta republikańska konstytucja uzúywa!a w preambule sformu!owania o niemieckim ludzie beþdaþcym jednościaþ w swych szczepach, którego wymowa by!a znacznie bardziej etniczna anizúeli przepis o zabezpieczaniu dobrobytu niemieckiego narodu umieszczony w arendze do konstytucji monarchicznej z 1871 roku. Zapoczaþtkowany w 1919 roku okres Republiki Weimarskiej charakteryzowa! sieþ tendencjaþ do usilnej germanizacji obywateli niemieckich o nieniemieckim pochodzeniu. Rozg!os zdoby!o wówczas propagandowe has!o mniejszościaþ jest kto chce (Minderheit ist wer Will), które stanowi!o odbicie oficjalnej polityki w!adz niemieckich utrzymujaþcych, izú narodowość determinuje subiektywna wola przynalezúenia do danego narodu, nie zaś pochodzenie (urodzenie) i rodzima mowa39. Cz!onkostwo Niemiec w Lidze Narodów w la35 Hugo Preuss juzú w 1912 roku przeciwstawi! sobie oba pojeþcia w pracy Volksstaat und Obrigkeitsstaat, zaś w 1915 roku w dziele Das deutsche Volk und die Politik przeprowadzi! rozwinieþty dowód tezy mówiaþcej, izú zapóźnienie w konstytuowaniu państwa liberalnego i brak korelacji pomieþdzy zwycieþstwami militarnymi a sukcesami natury politycznej wiaþzúe sieþ z trwaniem Niemiec na etapie państwa zwierzchniczego (w którym państwo i naród stanowiaþ przeciwieństwo), czyli z niedostatkiem reform ustrojowych (w odrózúnieniu od Anglii i Francji). Zob. szerzej J.W. Ochmański, Ewolucja koncepcji..., op. cit., s. 108111. 36 Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 roku, art. 110, prze!. pod kierunkiem J. Makowskiego, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Por. tezú ibidem, art. 6 pkt 3. 37 Por. E. Klein, Historia ustroju państw niemieckich..., op. cit., s. 90. 38 Dotyczy!o to w pierwszym rzeþdzie indygenatu Bawarii. Konstytucja Drugiej Rzeszy Niemieckiej z 16 kwietnia 1871 roku w przypadku Bawarii wy!aþcza!a bowiem (art. 4) spod jurysdykcji i nadzoru Rzeszy takie kwestie jak przynalezúność państwowa, osiedlanie sieþ, kolonizacja i emigracja do krajów pozaniemieckich. 39 E.J. Osmańczyk, Encyklopedia..., op. cit., s. 323 (Minderheit ist wer Will). Tutaj tezú cytat pochodzaþcy z wypowiedzi przewodniczaþcego naczelnego Zwiaþzku Polaków w Niemczech, J. Kaczmarka, na Kongresie Polaków w Niemczech w Berlinie 6 marca 1938 roku: To tylko ci panowie, którzy cheþtnie chcieliby, zúeby im Matki Polki rodzi!y ma!ych Niemców, uwazúajaþ, zúe musi być świadomość przynalezúenia do narodowości i wola jej posiadania. A tymczasem dziecko-niemowleþ nalezúy do narodowości rodziców, choć tego jeszcze nie wie, a chcieć nie mozúe. Por. W. Strózúewski, Etyka obywatelska  etyka obywatela, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 46, tamzúe nasteþpujaþcy poglaþd: Przynalezúność do określonego narodu nie jest ani wynikiem zas!ugi, ani wyboru. Decyduje wy!aþcznie urodzenie, a wieþc czynnik, na który jednostka nie ma najmniejszego wp!ywu. Przynalezúności do narodu, czyli «narodowości», nie mozúna sieþ takzúe pozbyć: nawet zmieniajaþc obywatelstwo czy wyznanie, pozostanie sieþ Polakiem, Ukraińcem czy Zúydem. 188 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego tach 19261933 wymusi!o w końcu na w!adzach w Berlinie uznanie de iure praw mniejszości narodowych i tym samym formalne zaniechanie polityki wynaradawiania obywateli o innej nizú niemiecka narodowości. Zmiany w polityce narodowościowej by!y jednak krótkotrwa!e i po!owiczne, albowiem poczynajaþc juzú od 1933 roku, tj. od momentu wprowadzenia przez rzaþd Trzeciej Rzeszy stanu wyjaþtkowego i faktycznego zniesienia wielu praw i wolności obywatelskich, rozpoczaþ! sieþ proces likwidowania organizacji mniejszościowych i terroryzowania obywateli niemieckich o niearyjskim pochodzeniu. Prześladowania ludności zúydowskiej zosta!y juzú w poczaþtkowym okresie dyktatury narodowosocjalistycznej usankcjonowane tzw. ustawami norymberskimi z 1935 roku. Ustawa o obywatelstwie Rzeszy uznawa!a, izú obywatelem Rzeszy (Reichsbürger) jest jedynie niemiecki poddany krwi niemieckiej albo pokrewnej, którego zachowanie świadczy o cheþci i zdolności do wiernego s!uzúenia Narodowi Niemieckiemu i Rzeszy40. Tylko zdefiniowanemu w taki sposób obywatelowi mia!y przys!ugiwać określone ustawami pe!ne prawa polityczne, co i tak mia!o ograniczone znaczenie praktyczne w totalitarnej rzeczywistości, ale pozwala!o choćby na pe!nienie stanowisk urzeþdniczych. Późniejsze rozporzaþdzenie wykonawcze do ustawy wyraźnie juzú artyku!owa!o, izú Zúyd nie mozúe być obywatelem Rzeszy41. Niezwykle wazúny dokument stanowi!a równiezú komplementarna wzgleþdem prawa o obywatelstwie Ustawa o ochronie niemieckiej krwi i niemieckiej czci, uchwalona przez Sejm Rzeszy jakoby ze świadomościaþ, izú czystość krwi niemieckiej stanowi warunek dalszego trwania ludu niemieckiego42. Ustawa ta zakazywa!a pod groźbaþ ograniczenia wolności zawierania ma!zúeństw oraz utrzymywania stosunków pozama!zúeńskich (kontaktów p!ciowych) mieþdzy Zúydami a Niemcami. Istniejaþce juzú mieszane zwiaþzki ma!zúeńskie uznane zosta!y w świetle prawa za niewazúne. Regulacje te sta!y sieþ kwintesencjaþ i zarazem triumfem nowego rasistowskiego i skrajnie etnokulturowego podejścia faszystowskich w!adz niemieckich do kwestii obywatelstwa i narodowości43. Jego teoretycznaþ legitymacjeþ stanowi!a poniekaþd koncepcja  opartej na wieþzach ziemi, krwi 40 Ustawa o obywatelstwie Rzeszy z dnia 15 września 1935 roku, art. 2 pkt 1, w: M. Sczaniecki (oprac.), Wybór źróde! do historii państwa i prawa w dobie nowozúytnej, Liber, Warszawa 1996. 41 Pierwsze rozporzaþdzenie wykonawcze do ustawy o obywatelstwie Rzeszy z 14 listopada 1935 roku, art. 4 pkt 1, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 42 Arenga do Ustawy o ochronie niemieckiej krwi i niemieckiej czci z dnia 15 września 1935 roku, w: M. Sczaniecki (oprac.), Wybór źróde! do historii..., op. cit. 43 V. Vujacic (Sociology [VIII. Institutionalism and rational choice: Newer approaches to the study of nationalism], w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001, s. 715) uzúywa w tym wzgleþdzie sformu!owania: racialization of German ethnicity under Nazism. A. Vincent (Political theory [XI. Cosmopolitanism, citizenship, and nationalism], w: A.J. Motyl (red.), op. cit., s. 607) pisze zaś o rozwinieþciu koncepcji obywatelstwa w ideologieþ etnokulturowej dominacji (ideology of ethnocultural dominance). R. Brubaker (Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 52) nazywa ów proces ethnicization of citizenship i wskazuje na wzbogacenie polityki unaradawiania obywatelstwa o wymiar wyraźnie etnokulturowy (specifically ethnocultural dimension). 1894. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego i rasy  wspólnoty narodowej (Volksgemeinschaft), lansowana przez apologeteþ nazizmu Reinharda Höhna44. Po aneksji Czechos!owacji w 1939 roku w!adze hitlerowskie wprowadzi!y do swego ustawodawstwa pojeþcie Volksdeutsche (ludowi Niemcy), które ukute zosta!o dla nazwania kolonistów niemieckich osiad!ych poza granicami Rzeszy (w odrózúnieniu od Reichsdeutsche)45. W trakcie II wojny światowej nowy termin odnosi! sieþ faktycznie do obywateli okupowanych przez Niemcy państw obcych, którzy albo dobrowolnie, albo pod przymusem stwierdzali swojaþ niemieckaþ narodowość i na podstawie kryterium narodowościowego lub rasowego umieszczani byli na tzw. Deutsche Volksliste, któraþ musieli podpisać. Lista ta przyporzaþdkowywa!a Volksdeutschów do jednej z czterech grup, które określa!y stopień przynalezúności do państwa i narodu niemieckiego oraz wiaþzúaþce sieþ z tym prawa i obowiaþzki. Do pe!nego statusu obywatelskiego państwa totalitarnego mieli dosteþp zas!uzúeni w kultywowaniu niemieckości oraz przyznajaþcy sieþ do niemieckiej tozúsamości narodowej, natomiast w ograniczonym stopniu mogli sieþ nim cieszyć urodzeni w rodzinach mieszanych narodowo, a takzúe cz!onkowie grup etnicznych o zblizúonym do niemieckiego pochodzeniu czy zamieszkujaþcych przed wojnaþ tereny graniczaþce z Rzeszaþ (na przyk!ad Ślaþzacy). Oddzielnaþ, uprzywilejowanaþ kategorieþ przynalezúnych do hitlerowskich Niemiec stanowili potomkowie niemieckich kolonistów, tzw. Deutschstämmige. Hitlerowska polityka rozszerzania niemieckiego cia!a obywatelskiego o Volksdeutschów by!a z pozoru kontynuacjaþ symptomatycznego dla okresu późnej Rzeszy Cesarskiej oraz ery Republiki Weimarskiej procesu unaradawiania obywatelstwa. Zasadnicza rózúnica polega!a jednak na oparciu go na ideologii rasistowskiej oraz na dyskryminowaniu i wyniszczaniu przez III Rzeszeþ niektórych mniejszości wewnaþtrz Niemiec (na przyk!ad "uzúyczan), a zatem na odmawianiu pewnym grupom obywateli cz!onkostwa w państwie i statusu obywatelskiego46, przy jednoczesnym, choćby czeþściowym, obdarzaniu prawem obywatelstwa osób z terenów okupowanych, których niemieckie korzenie mia!y niejednokrotnie waþtpliwy charakter. Ten ostatni wymiar polityki Rzeszy mozúna poniekaþd t!umaczyć realizowaniem przez nazistów ideologii Lebensraum (przestrzeni zúyciowej), dajaþcej legitymacjeþ do ekspansji terytorialnej dla Volk ohne Raum47 i dosteþpu do rzekomo niezbeþdnych dla przetrwania narodu terenów na wschodzie Europy wraz z ich bogactwami naturalnymi. Ta nowa przestrzeń zúyciowa mia!a być perspektywicznie oczyszczona z ludności 44 Zob. szerzej J.W. Ochmański, Ewolucja koncepcji..., op. cit., s. 116117. 45 E.J. Osmańczyk, Encyklopedia..., op. cit., s. 565 (Volksdeutsche). 46 A. Vincent (Political theory..., op. cit., s. 607) podkreśla przy tym fakt, izú ustawodawstwo niemieckie z 1913 roku pozbawione by!o jeszcze ideologii, zaś kreowanie wspólnoty obywatelskiej opartej na pochodzeniu (ius sangunis) polega!o raczej, oprócz preferowania tzw. Auslanddeutsche, na utrudnianiu nabywania obywatelstwa imigrantom. 47 Naród bez przestrzeni  to tytu! powieści H. Grimma z 1926 roku. 190 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego macierzystej w drodze jej eksterminacji, wysiedlenia lub zniewolenia (Generalny Plan Wschodni) i poddana niemieckiej akcji kolonizacyjnej. Germanizacja ziemi mia!a w zasadzie zastaþpić zamys! germanizacji autochtonów. Zgodnie z tak realizowanaþ koncepcjaþ miejscowi Volksdeutsche mogli stawać sieþ forpocztaþ germańskiego osadnictwa. Porazúka III Rzeszy stanowi!a kres rasistowskich akcentów w niemieckim prawie o obywatelstwie, ale nie przesaþdza!a bynajmniej o schy!ku idei wspólnoty pochodzenia, która na dobre zadomowi!a sieþ w powojennym konstytucjonalizmie Republiki Federalnej Niemiec, co w duzúej mierze wiaþza!o sieþ z powstaniem dwóch państw niemieckich, a takzúe Berlina Zachodniego, i ponownym uaktualnieniem sieþ kwestii narodu bez jednego państwa. Ustawa zasadnicza RFN z 1949 roku posi!kowa!a sieþ w zakresie prawa o obywatelstwie zarówno ustawodawstwem z 1913 roku, jak i rozwiaþzaniami opartymi na Deutsche Volksliste z lat 19391945. W jej rozumieniu za Niemca zosta! zatem uznany kazúdy, kto ma obywatelstwo niemieckie albo kto jako uchodźca lub wypeþdzony narodowości niemieckiej, jego ma!zúonek lub potomek znalaz! przyjeþcie na obszarze Rzeszy Niemieckiej wed!ug stanu z dnia 31 grudnia 1937 roku48. Ustawa zasadnicza przywraca!a równiezú obywatelstwo niemieckie tym (oraz ich potomkom), którzy w okresie mieþdzy 30 stycznia 1933 roku a 8 maja 1945 roku zostali go pozbawieni z przyczyn rasowych, politycznych lub religijnych. Odzyskanie obywatelstwa (restytucja, reintegracja) mia!o nasteþpować na wniosek zainteresowanych lub automatycznie, jeśli osiedlili sieþ oni w Niemczech po 9 maja 1945 roku i nie wyrazili odmiennego zúyczenia. Na podstawie przepisów ustawy zasadniczej oraz późniejszych uregulowań prawnych obywatelami RFN stali sieþ w konsekwencji nie tylko jej w!aściwi przynalezúni, w tym osoby posiadajaþce innaþnarodowość (dawniej Reichsdeutsche) oraz Niemcy z Berlina Zachodniego, ale takzúe obywatele Niemieckiej Republiki Demokratycznej49, niemieccy emigranci (Auslanddeutsche) oraz osoby określane przedtem mianem Volksdeutschów i ich potomkowie. Prawo do obywatelstwa RFN sta!o sieþ zatem w praktyce prostaþ wypadkowaþ regu!y ius sangunis i utrzyma!o unarodowiony charakter. Zaczaþtkiem regresu dominacji restrykcyjnej zasady wspólnoty pochodzenia jako wyznacznika prawa do obywatelstwa niemieckiego sta!a sieþ masowa imigracja zarobkowa do RFN. Poczynajaþc od 1955 roku w!adze niemieckie zawar!y szereg umów (mieþdzy innymi z W!ochami, Turcjaþ, Jugos!awiaþ) dotyczaþcych nap!ywu legalnych Gastarbeiterów (robotników-gości). Najwieþksza ich fala osiedli!a sieþ w Niemczech w latach 60. i 70. XX wieku. Obcy 48 Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949 roku, art. 116 pkt 1, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 49 Na tym tle dochodzi!o później do ostrych sporów mieþdzy w!adzami RFN i NRD. Na temat kontrowersji wokó! orzeczenia senatu Federalnego Trybuna!u Konstytucyjnego RFN z 31 lipca 1973 roku w sprawie interpretacji uk!adu RFNNRD w kwestii obywatelstwa RFN zob. E.J. Osmańczyk, Encyklopedia..., op. cit., s. 355 (Obywatelstwo podwójne). 1914. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego przybysze posiadali prawomocny, sta!y pobyt na terytorium RFN, pracowali tam i p!acili podatki, czeþsto pos!ugiwali sieþ biegle jeþzykiem niemieckim, a swe dzieci posy!ali do miejscowych szkó!, jednakzúe do rzadkich przypadków nalezúa!o stosunkowo szybkie uzyskanie przez nich niemieckiego obywatelstwa50, zw!aszcza w sytuacji kiedy Niemcy nie uznawa!y podwójnego obywatelstwa rezydentów o nieniemieckim pochodzeniu (w przypadku nabycia obywatelstwa RFN musia!o nastaþpić zrezygnowanie z dotychczasowego obywatelstwa, co by!o dotkliwe zw!aszcza w przypadku Turków, którzy po jego zrzeczeniu sieþ automatycznie mogli utracić prawo do dziedziczenia w swej ojczyźnie). Sytuacja ta odnosi!a sieþ równiezú do narodzonych i kszta!conych w RFN dzieci, a nawet czeþsto i wnuków Gastarbeiterów. Ktoś móg! być zatem przedstawicielem trzeciego pokolenia zamieszka!ych w Niemczech imigrantów, w!adać lepiej jeþzykiem niemieckim anizúeli mowaþ ojczystaþ, zostać w Niemczech wykszta!conym i nigdy nie wyjezúdzúać za graniceþ, a jednak zarazem być pozbawiony prawa do miejscowego obywatelstwa przede wszystkim ze wzgleþdu na brak przynalezúności do Volk51. O ile asymilacja Gastarbeiterów z kulturaþniemieckaþ (zw!aszcza w przypadku Turków czy Arabów) by!a przy tym ma!o prawdopodobna, o tyle integracja z niemieckim spo!eczeństwem politycznym  wazúna i potrzebna. Nie mog!a jednak nastaþpić bez stworzenia rzeczywistej wieþzi prawnej mieþdzy jednostkaþ a państwem, której materializacja pozostawa!a jednak niezwykle trudna. Kwestia ta sta!a sieþ szczególnie nabrzmia!a w latach 90., kiedy to do zjednoczonych Niemiec zaczeþli masowo przybywać etniczni Niemcy z Europy Środkowo- -Wschodniej i krajów by!ego Zwiaþzku Radzieckiego. Ich znajomość jeþzyka czy nawet obycie z kulturaþ niemieckaþ pozostawa!o czeþsto znikome baþdź wreþcz zúadne, a jednak juzú sam fakt bycia potomkiem na przyk!ad Volksdeutscha predestynowa! ich do natychmiastowego otrzymania pe!noprawnego obywatelstwa niemieckiego. R. Brubaker52 nazwa! ten fenomen odzwierciedleniem wyraźnie etnokulturowego odchylenia w pojmowaniu przez Niemców samych siebie. Z punktu widzenia Gastarbeiterów status quo jawi! sieþ wyjaþtkowo krzywdzaþcy. Dopiero w 1999 roku  gdy tworzony przez Socjaldemokratycznaþ Partieþ Niemiec wespó! z PartiaþZielonych rzaþd Gerharda Schrödera doprowadzi! do uchwalenia nowej ustawy o obywatelstwie, po czeþści posi!kujaþcej sieþ prawem ziemi (prawem miejsca urodzenia, ius soli) oraz oczywiście domicylu  w niemieckim rozumieniu obywatelstwa nastaþpi!o czeþściowe odejście od ca!kowitej zalezúności od koncepcji wspólnoty pochodzenia. Liberalizacja prawa o obywatelstwie mia!a na celu zrepublikanizowanie pojeþcia obywatela, 50 Zgodnie z przepisami imigranci mieli do tego prawo dopiero po 15 latach legalnego pobytu, po spe!nieniu mieþdzy innymi takich wymogów jak niekaralność i zdolność do samodzielnego utrzymania sieþ. 51 R.B. Hall, War and security, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, op. cit., s. 877. 52 R. Brubaker, Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 14. 192 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego tj. wprowadzenie rozwiaþzań, które od lat stanowiaþ normeþ w wielu innych państwach europejskich, i przygotowanie Niemiec na XXI wiek, w którym czeþść niemieckiej historii i tozúsamości beþdaþ juzú stanowić akcenty tureckie, w!oskie czy rosyjskie53. W wyniku reformy przepisów o obywatelstwie zdecydowanie skrócony zosta! (z 15 do 8 lat) okres oczekiwania na otrzymanie miejscowego obywatelstwa przez obcokrajowców zamieszka!ych w Niemczech legalnie i na sta!e, przy spe!nieniu jednak dodatkowych warunków, wśród których znalaz!y sieþ mieþdzy innymi: znajomość jeþzyka, uznanie niemieckiej konstytucji, brak dzia!ań wymierzonych przeciwko wolnościowo-demokratycznym zasadom ustroju RFN, saþdowna niekaralność, zdolność do utrzymania siebie i rodziny54. Istotnym wymogiem pozosta!a natomiast wywo!ujaþca szereg kontrowersji konieczność zrzeczenia sieþ dotychczasowego obywatelstwa, aczkolwiek znacznemu poszerzeniu uleg!y zarazem wyjaþtki od tej zasady (mieþdzy innymi w przypadku wystaþpienia istotnych niekorzyści natury majaþtkowej lub gospodarczej baþdź tezú napotkania pewnych innych szczególnie uciaþzúliwych procedur lub okoliczności)55. Radykalnaþ zmianeþ stanowi!o uznanie prawa miejsca urodzenia i automatyczne przyznawanie obywatelstwa (w chwili urodzenia) dzieciom cudzoziemskich rodziców, z których sta!y pobyt choć jednego na terytorium Niemiec by! prawnie usankcjonowany od minimum 8 lat w momencie narodzin potomka56. W przypadku wspomnianych dzieci nowe prawo niemieckie zezwoli!o nadto na przejściowe utrzymanie ich podwójnego lub wielokrotnego obywatelstwa azú do czasu uzyskania pe!noletności. Wówczas to (do 23 roku zúycia) muszaþ one dokonać wyboru jednego obywatelstwa i tym samym zrzec sieþ drugiego lub pozosta!ych57. Ów model opcyjny sta! sieþ wspólnym mianownikiem zaproponowanym przez niemieckich libera!ów, dzieþki któremu zmiany w prawie o obywatelstwie mozúna by!o przyjaþć w wyzúszej izbie niemieckiego parlamentu. Niemieccy chadecy nie pozwolili jednak na  postulowane pierwotnie przez rzaþdzaþcaþkoalicjeþ  ca!kowite usankcjonowanie w przepisach posiadania wielokrotnego obywatelstwa. Osiaþgnieþty na gruncie prawnym modus vivendi nie zliberalizowa! niemieckiego pojeþcia obywatelstwa w sposób gruntowny, co zdaniem niektórych ekspertów świadczy na korzyść tezy, izú Niemcy nie osiaþgneþ!y jeszcze na tym konkretnym polu standardów państwa liberalnego58. Prymat idei obywatelstwa 53 C. Özdemir (Turek ze Szwabii, polityk Partii Zielonych), Nowi Niemcy, wywiad przeprowadzony przez A. Rubinowicz, Gazeta Wyborcza z 8 stycznia 1999 roku. 54 Zob. szerzej Ustawa o cudzoziemcach (w Niemczech) z 23 lipca 1999 roku, art. 85 pkt 1, w: S. Born (red.), Teksty ustaw, prze!. A.-M. Sadowski, Inter Nationes, Bonn 1999. 55 Zob. szerzej ibidem, art. 87. 56 Zob. szerzej Ustawa o przynalezúności państwowej z dnia 23 lipca 1999 roku, art. 4, w: S. Born (red.), Teksty ustaw, op. cit. 57 Zob. szerzej ibidem, art. 29. 58 Zob. A. Vincent, Political theory..., op. cit., s. 607. Wed!ug Europes Muslims, The Economist z 1016 sierpnia 2002 roku, s. 11, tylko oko!o 10% Gastarbeiterów pochodzaþcych z krajów islamskich cieszy sieþ w Niemczech posiadaniem praw politycznych. 1934. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego opartego przede wszystkim na zasadzie pochodzenia wyraźnie zauwazúalny by! nawet w jeþzyku politycznym, jakiego uzúywali sami reformatorzy  cz!onkowie niemieckiego rzaþdu tworzonego przez lewiceþ. Federalny minister spraw wewneþtrznych Otto Schily59 skonstatowa! na przyk!ad, izú w wyniku uchwalenia nowego prawa o obywatelstwie dzieci cudzoziemskich rodziców uzyska!y szanseþ dorosnaþć jako Niemcy wśród Niemców, zaś obcokrajowcy zúyjaþcy od d!uzúszego czasu w Niemczech otrzymali oferteþ integracyjnaþ. Polityk ten stwierdza! nadto, izú nowa ustawa nie jest w stanie odgórnie zarzaþdzić integracji, lecz stanowi dla wspó!obywateli cudzoziemskich wyraźny znak niemieckiej przychylności oraz naszej woli do wspierania pokojowego wspó!zúycia wszystkich ludzi niezalezúnie od ich kulturowego pochodzenia60. 4.3. Tradycja i wspólne wartooeci jako wyznaczniki obywatelstwa Drogaþ zgo!a odmiennaþod niemieckiej kszta!towa!a sieþ historyczna korelacja mieþdzy narodowościaþ a obywatelstwem w innych państwach narodowych, zw!aszcza w Wielkiej Brytanii i we Francji. Tam równiezú narodowość sta!a sieþ poniekaþd pojeþciem synonimicznym w stosunku do obywatelstwa, tyle zúe mniej w znaczeniu etnokulturowym, a bardziej jako określenie cz!onkostwa w politycznym narodzie obywateli, we wspólnocie obywatelskiej. Zarówno do modelu brytyjskiego (brak jednej zwartej konstytucji), jak i francuskiego odnosić sieþ przy tym mozúe habermasowska koncepcja konstytucyjnego patriotyzmu61, zgodnie z któraþ fundament demokratycznego państwa narodowego stanowi nie wy!aþcznie rodzima ludność, ale takzúe wspólna konstytucja i kultura polityczna. J. Habermas62 s!usznie zauwazúa przy tym, izú demokratyczne obywatelstwo nie musi (...) być zakorzenione w narodowej tozúsamości jakiegoś narodu; szanujaþc wielość kulturowych form zúycia, wymaga ono jednak uspo!ecznienia wszystkich obywateli w ramach wspólnej kultury politycznej. Wed!ug S. Jedynaka63 zdobyczaþ myśli spo!ecznej siedemnastowiecznej Anglii i rewolucyjnej Francji jest stworzenie koncepcji narodu jako wspólnoty państwowo-politycznej, wspólnoty obywatelskiej. Istnieje ona na mocy dobrowolnego uczestnictwa. "aþczy jaþnawet nie tyle jeþzyk i historia, ile prawa i poczucie obywatelstwa. Oba te obszerne cytaty korespondujaþ z szeroko rozpowszechnionym poglaþdem, izú wspólnota pochodzenia nie stanowi jedynego warunku istnienia i rozwoju państwa narodowego. 59 O. Schily, Reforma prawa o przynalezúności państwowej, w: S. Born (red.), Teksty ustaw, op. cit., s. 1. 60 Ibidem. 61 J. Habermas, Republika Federalna Europy, wywiad przeprowadzony przez J.-M. i L. Ferry, le point z 13 kwietnia 2001 roku, w: Forum 2001, nr 20, s. 3. 62 J. Habermas, Obywatelstwo a tozúsamość narodowa..., op. cit., s. 17. 63 S. Jedynak, Refleksje historyka myśli spo!ecznej w sprawie problematyki narodu, czyli Est modus in rebus, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie. Szkice o idei narodu, narodowej kulturze i nacjonalizmie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998, s. 19. 194 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego E. Shils64 dowodzi, izú zarówno dziewieþtnastowieczni Brytyjczycy, jak i Francuzi w zasadzie nie postrzegali wyraziście w!asnych spo!eczeństw w etnokulturowych kategoriach narodowych, zaś podnoszenie kwestii poczucia przynalezúności do narodu mia!o dla nich bliskie konotacje raczej z Irlandczykami czy tezú z nacjami ba!kańskimi. Z tej perspektywy naród w sensie etnokulturowym kojarzy! sieþ z tendencjami separatystycznymi, z walkaþ o ukonstytuowanie nowej lub umocnienie zagrozúonej państwowości, z pragnieniem posiadania niepodleg!ej ojczyzny przez tych, których świadomość narodowa istnia!a choćby tylko dzieþki wyobrazúeniu w!asnego państwa. Mieszkańcy Wielkiej Brytanii czy Francji nie musieli udowadniać przynalezúności do określonego miejsca i swoich z nim zwiaþzków. Rzeczywiste przyporzaþdkowanie tutejszych narodów konkretnemu terytorium, na którym procesy państwotwórcze uleg!y zakończeniu, by!o juzú dawno dokonane. Nie znaczy to jednak, izú narody państwowe by!y homogeniczne pod wzgleþdem etnicznym i kulturowym. W ramach narodu danego państwa istnieć móg! bowiem w sensie etnokulturowym zwykle jeden naród g!ówny i szereg pomniejszych, których tendencje do otwartego manifestowania swoich odreþbności ulega!y poniekaþd uśpieniu w wyniku kszta!towania sieþ narodu obywatelskiego. Naród polityczny powstawa! tu zatem jako ogó! obywateli państwa bez wzgleþdu na ich tozúsamość etnicznaþ. Kszta!towaniu sieþ państwa narodowego towarzyszy! proces demokratyzacji rzaþdów i faktycznego upodmiotowienia cz!onków państwa. Jedność francuskiego czy tezú brytyjskiego narodu obywatelskiego konstytuowa!a sieþ przy tym bardziej na bazie ustalonego terytorium, na którym panowa!y określone prawa i wartości ulegajaþce upowszechnieniu w ramach ca!ej wspólnoty politycznej, anizúeli na wieþzach krwi. Powiaþzanie biologiczne nigdy przy tym nie zosta!o wyeliminowane ca!kowicie, a to ze wzgleþdu na jego roleþ jako !aþcznika z przesz!ościaþ historycznaþ65. Naród stanowi bowiem takaþ specyficznaþ zbiorowość, w której przesz!ość i teraźniejszość wspó!egzystujaþ ze sobaþ66. W doświadczeniach przewazúajaþcej czeþści państw i spo!eczeństw Europy Zachodniej wieþzy krwi nie mia!y jednak pozycji dominujaþcej, która przyćmi!aby inne aspekty rozwoju idei obywatelstwa. Nasteþpstwem liberalnego podejścia do roli pochodzenia sta!a sieþ tam otwartość wobec imigrantów i mozúliwość wzgleþdnie szybkiego nabywania przez nich oraz ich potomków prawa obywatelstwa. W Wielkiej Brytanii i Francji bardzo ciekawie kszta!towa!y sieþ historyczne przes!anki tego stanu rzeczy. W brytyjskim rozumieniu pojeþcia narodowość oprócz cz!onkostwa w pieþtrowym narodzie państwowym wyrózúnić nalezúy, mniej akcentowanaþ w kontekście obywatelstwa, przynalezúność do wspólnoty pochodzenia. Naród państwowy stanowiaþ w Zjednoczonym Królestwie Brytyjczycy, którzy jednak, 64 E. Shils, Nation, nationality, nationalism..., op. cit., s. 194. 65 Por. D. Miller, The ethical significance of nationality, Ethics 1988, nr 4, s. 654655. 66 E. Shils, Nation, nationality, nationalism..., op. cit., s. 197. 1954. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego jeśli spojrzeć z perspektywy etnokulturowej, saþ zarazem zazwyczaj Anglikami baþdź Szkotami, Walijczykami lub Irlandczykami. Te odreþbności kulturowe wewnaþtrz narodu państwowego by!y zawsze zúywe i widoczne, podobnie jak w Belgii czy Hiszpanii, co jednak nie sta!o na przeszkodzie w budowaniu jednego narodu obywatelskiego opartego na wspólnej tradycji. Brytyjskie instytucje polityczne powstawa!y w celu ochrony i z inicjatywy przedstawicieli rózúnych narodów wchodzaþcych dziś w sk!ad Zjednoczonego Królestwa, zaś moc legitymizujaþcaþ w procesie tworzenia narodu obywatelskiego mia!y tu wielkie historyczne akty ustawodawcze o znaczeniu konstytucyjnym. Zapoczaþtkowany na Wyspach Brytyjskich relatywnie wcześnie proces demokratyzacji zúycia spo!ecznego wprowadza! w orbiteþ spraw publicznych coraz liczniejszaþ grupeþ poddanych Korony i czyni! zdobycze demokracji dobrem ogó!u, a zarazem wspólnym mianownikiem !aþczaþcym wszystkich przynalezúnych do narodu państwowego. Procesowi temu towarzyszy!o systematyczne, aczkolwiek d!ugotrwa!e, niwelowanie szerokich dysproporcji w poziomie zúycia rózúnych warstw spo!ecznych, co determinowa!o g!eþbsze jednoczenie sieþ brytyjskiego spo!eczeństwa. Ciaþg!ość posiadania przez Brytyjczyków jednego państwa przypisanego do niemal niezmiennego terytorium europejskiego, wspólnego monarchy, niepodleg!ości, a takzúe rozwinieþta jeþzykowa anglicyzacja ca!ego królestwa, udane scalenie regionów w jeden organizm gospodarczy, administracyjny i polityczny oraz skupienie sieþ miejscowych elit na poszerzaniu praw i wolności jednostki w państwie uniemozúliwia!y rozwój nacjonalizmu na skaleþ niemieckiego67 mimo wyraźnej heterogeniczności etnokulturowej narodu państwowego. Być mozúe jednak to w!aśnie wysteþpowanie w państwie innych obok angielskiego, silnych liczebnie, lecz odmiennych kulturowo narodów sta!o sieþ przyczynaþ swoistej indyferentności wobec kwestii pochodzenia. Naród obywatelski powstawa! tu zatem dzieþki swoistemu kompromisowi wobec tego, co !aþczy!o jego elementy sk!adowe, nie zaś w drodze pe!nego negowania i zasypywania odreþbności natury kulturowej, które wysteþpujaþmieþdzy narodami regionalnymi. Brytyjczycy jako naród państwowy rozwijali sieþ zatem w zupe!nie innym wymiarze anizúeli Niemcy  naród pozbawiony jednego wspólnego państwa. Podczas gdy ci ostatni (a raczej niemieckie elity polityczne i kulturalne) skupiali swoje wysi!ki przede wszystkim na d!ugotrwa!ym i trudnym zadaniu budowy zjednoczonego państwa i utrwalaniu jego istnienia opartego na wieþzach krwi i ziemi, Brytyjczycy silnie zaawansowani byli juzú w proces konstruowania, jak to sformu!owa! R.B. Hall68, gmachu imperium spo!eczeństwa obywatelskiego. S!owo imperium ma tu szczególny wydźwieþk, albowiem stale udos67 Jeśli nie liczyć dzúingoizmu towarzyszaþcego pod koniec XIX wieku polityce zagranicznej Wielkiej Brytanii. 68 R.B. Hall, National Collective Identity..., op. cit., s. 161. 196 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego konalane brytyjskie prawo o obywatelstwie69 umozúliwia!o stosunkowo szybkie uzyskiwanie obywatelstwa przez poddanych monarchy i zarazem przynalezúnych do Zjednoczonego Królestwa przedstawicieli brytyjskich terytoriów zalezúnych (a czeþsto nawet i państw Commonwealthu, Wspólnoty Narodów), którzy urodzili sieþ lub legalnie i na sta!e osiedlili w Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy wypracowali bowiem w drugiej po!owie XX wieku niezwykle liberalne podejście do kwestii przyznawania obywatelstwa cudzoziemskim rezydentom, k!adaþc g!ówny nacisk na ich integracjeþ z miejscowym spo!eczeństwem w ramach wspólnej kultury politycznej, przy jednoczesnym pe!nym poszanowaniu dla odmienności natury kulturowej i religijnej. Istotny tego probierz stanowi czynne prawo wyborcze przys!ugujaþce w Wielkiej Brytanii wszystkim przynalezúnym do Wspólnoty Narodów natychmiast po ich legalnym przybyciu na Wyspy Brytyjskie, mimo izú nie posiadajaþ oni obywatelstwa brytyjskiego, a nawet czeþsto nie saþ poddanymi brytyjskiego monarchy (na przyk!ad obywatele Indii, Pakistanu czy Nigerii)70. Brytyjski model obywatelstwa nie tylko zatem nie opiera sieþ w przewazúajaþcym stopniu na zasadzie pochodzenia, ale co wieþcej  za sprawaþpe!nego przyzwolenia na kultywowanie obcych form zúycia kulturowego nowych cz!onków państwa, przy ich równoczesnym uspo!ecznianiu w ramach wspólnoty państwowo-politycznej  odrzuca podejście asymilacyjne i zdecydowanie wybiera integracyjne. Inaczej nieco jest we Francji, która stanowi wzór pośredni mieþdzy niemieckim a brytyjskim wzorcem kszta!towania sieþ idei obywatelstwa w państwie narodowym. Tutaj bowiem daleko posunieþtej obojeþtności wobec roli pochodzenia towarzyszy! proces budowy narodu państwowego, a nasteþpnie obywatelskiego, na zasadzie asymilacji rózúnych (z etnokulturowego punktu widzenia) cz!onków państwa z kulturaþ miejscowaþ. W konsekwencji francuskie pojeþcie narodowości przybra!o w!aściwie tylko jedno znaczenie, ulegajaþc niemal ca!kowitemu stopieniu sieþ z pojeþciem obywatelstwa71. Naród francuski po rewolucji przesta! bowiem stanowić swoistaþ rózúnorodność w jedności, amalgamat etniczny, a stawa! sieþ w coraz wieþkszym stopniu monolitem narodowościowym. Polityka centralistyczna, beþdaþca kontynuacjaþ 69 Mowa tu o British Nationality Act z lat 1948, 1964 i 1981 oraz Immigration Act z 1971 roku. Wielka Brytania wypracowa!a przy tym szczegó!owe rozwiaþzania utrudniajaþce uzyskanie pe!nego obywatelstwa brytyjskiego przez tubylców zamieszka!ych w terytoriach zalezúnych. Posiadajaþ oni przynalezúność do Zjednoczonego Królestwa (British nationality) i saþpoddanymi monarchy brytyjskiego (British subjects), ale nie majaþ z tego tytu!u prawa do zamieszkiwania (right of abode) na terytorium Zjednoczonego Królestwa oraz szeregu innych atrybutów brytyjskiego statusu obywatelskiego. Ich obywatelstwo nosi obecnie (British Nationality Act z 1981 roku wszed! w zúycie 1 stycznia 1983 roku) miano British Dependent Territories Citizenship. Poddanymi królowej brytyjskiej saþ równiezú obecnie obywatele państw-cz!onków Wspólnoty Narodów (Commonwealth), które uznajaþmonarcheþ brytyjskiego jako g!oweþ państwa na zasadzie unii personalnej. Na temat wyraźnej rózúnicy w pojmowaniu obywatelstwa (citizenship) i przynalezúności państwowej (nationality) we Wspólnocie Narodów zob. szerzej Nationality in the British Commonwealth, w: The World Book Encyclopedia, t. 14, World Book, ChicagoLondon 1987, s. 54. 70 Special Report: Muslims in Western Europe, The Economist z 1016 sierpnia 2002 roku, s. 24. 71 Zob. R. Brubaker, Citizenship and Nationhood..., op. cit., s. 50 oraz Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość..., op. cit., s. 2526. 1974. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego tradycji monarchii absolutnej, k!ad!a silny nacisk na jedność kulturowaþ spo!eczeństwa, co objawia!o sieþ przede wszystkim w odgórnym upowszechnianiu jeþzyka francuskiego jako jeþzyka ogólnonarodowego. Jednocześnie umniejszano znaczenie jeþzyków narodów regionalnych i wreþcz spychano je do roli wymierajaþcych z czasem dialektów. By!o to mozúliwe przede wszystkim dzieþki popularyzacji oświaty, która lansowa!a literacki jeþzyk ogólnonarodowy (dialekt paryski) i tworzone w nim dzie!a narodowej kultury francuskiej72. Supremacja jednego jeþzyka powodowa!a regres kultury ludowej i powolny schy!ek poczucia cz!onkostwa w narodzie regionalnym. Rozwojowi ogólnonarodowego jeþzyka literackiego towarzyszy!o nadto uzúywanie jeþzyka francuskiego jako wy!aþcznego jeþzyka urzeþdowego w administracji i saþdach73. W rezultacie wszechstronnie propagowana francuskość narodu państwowego wyklucza!a niejako podkreślanie rózúnic kulturowych czy etnicznych przez Katalończyków, Basków, Korsykan, Alzatczyków, Flamandów, a takzúe mieszkańców Bretanii, Prowansji, Normandii, Bearn, Szampanii lub choćby Pikardii. Podtrzymywanie odreþbności ich ma!ych ojczyzn mog!o mieć bowiem charakter destrukcyjny dla cementowania jedności państwa. W trakcie wieloletniego procesu os!abiania lokalnych partykularyzmów i sentymentów do miejscowych tradycji uda!o sieþ wypracować Francuzom trwa!aþ zasadeþ, izú dzielaþce ich odmienności majaþ charakter nie tyle narodowościowy, ile raczej regionalny74. Pomog!y w tym wspólne wartości republikańskie, wokó! których umacnia!a sieþ tozúsamość kszta!tujaþcego sieþ francuskiego narodu obywatelskiego. Takie wartości jak wolność, braterstwo czy równość zosta!y silnie wyartyku!owane podczas rewolucji francuskiej, a nasteþpnie zaczeþ!y być urzeczywistniane w zúyciu spo!eczno-politycznym. Francuski naród obywatelski powstawa! zatem dzieþki asymilacji rózúnych narodowości z g!ównym rdzeniem kulturowym oraz w drodze integracji na gruncie tozúsamych wartości, nie zaś na zasadzie wspólnoty pochodzenia. Obywatelstwo Francuzów praktycznie juzú od czasów rewolucji wiaþza!o sieþ przede wszystkim z miejscem zamieszkania i urodzenia. Ius soli mia!o zatem we Francji znaczenie dope!niajaþce wobec ius sanguinis, co u!atwia!o asymilacjeþ i integracjeþ cz!onków państwa nalezúaþcych do narodów regionalnych, a takzúe obcokrajowców. Polityka w!adz francuskich w kwestii obywatelstwa i jego praw nie zawsze jednak stroni!a od akcentów etnokulturowych czy wreþcz rasowych. Wyraźny tego przyk!ad stanowi stosunek rodowitych Francuzów do cz!onków miejscowej diaspory zúydowskiej. W trakcie rewolucji pe!ne prawa obywatelskie wyp!ywajaþce z Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 72 Od 1635 roku pieczeþ nad doskonaleniem ogólnonarodowego jeþzyka francuskiego oraz rozwojem francuskiej literatury sprawowa!a Akademia Francuska  najstarsze nowozúytne towarzystwo naukowe w Europie. 73 Polityka ta zapoczaþtkowana zosta!a wydanym w 1539 roku przez króla Franciszka I de Valois edyktem z Villers-Cotterêts, czyniaþcym jeþzyk francuski jeþzykiem urzeþdowym na terenie ca!ego zjednoczonego państwa i prowadzaþcym do wyparcia jeþzyka prowansalskiego jako podstawowej mowy po!udnia Francji. 74 Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość..., op. cit., s. 20. 198 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego sierpnia 1789 roku zosta!y przyznane ogó!owi Zúydów francuskich dopiero specjalnym dekretem Konstytuanty z 27 września 1791 roku, a zatem juzú po uchwaleniu pierwszej francuskiej konstytucji75. Zúydzi mieli równiezú prawo czuć sieþ obywatelami drugiej kategorii zw!aszcza w ostatniej dekadzie wieku XIX i na poczaþtku wieku XX, kiedy to kulminacjaþwzrastajaþcych tendencji nacjonalistycznych i antysemickich sta!a sieþ  polaryzujaþca spo!eczeństwo francuskie w kwestii narodowościowej  tzw. sprawa Dreyfusa76. Wyjaþtki te zdajaþ sieþ jednak tylko potwierdzać powszechne przeświadczenie o tym, izú we Francji dosz!o w perspektywie historycznej do wyraźnego scalenia pojeþć obywatelstwo i narodowość, co w g!ównej mierze zawdzieþczać nalezúy polityce centralistycznej i asymilacyjnej oraz materializacji uniwersalistycznych wartości !aþczaþcych obywateli bez wzgleþdu na ich pochodzenie. W konsekwencji imigranci drugiego i trzeciego pokolenia automatycznie stawali sieþ pe!noprawnymi obywatelami, od których wymagano pe!nej lojalności wobec państwa i jego narodu. Rosnaþcy systematycznie odsetek nieasymilujaþcych sieþ z miejscowaþ kulturaþ obywateli o niefrancuskim pochodzeniu etnokulturowym doprowadzi! jednak w ostatnich dekadach XX wieku do wzrostu nastrojów ksenofobicznych w spo- !eczeństwie francuskim i zdobycia popularności przez skrajnie nacjonalistyczny Front Narodowy Jean-Marie Le Pena. J. Baszkiewicz77 zwraca równiezú uwageþ na inne przes!anki tego stanu rzeczy  obawy Francuzów przed masowaþ przesteþpczościaþ, motywacje natury ekonomicznej, a takzúe, co niezwykle istotne, arogancjeþ elit wobec problemów nizúszych warstw spo!eczeństwa. Z. Sokolewicz78, piszaþc, izú pojmowanie we Francji pojeþcia nationalité zarówno przez pryzmat stosunku jednostki wobec państwa, jak i wspólnoty narodowej umozúliwi!o uporanie sieþ z rózúnymi dylematami wynikajaþcymi z przesz!ości, s!usznie zatem zapytuje: czy okazúe sieþ równie skuteczne wobec nowych problemów wynikajaþcych z imigracji, przede wszystkim z krajów Maghrebu?. W obecnej rzeczywistości asymilacja ca!kowicie odmiennych kulturowo przybyszy z państw pozaeuropejskich, zw!aszcza islamskich79, wydaje sieþ 75 E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych Ameryki od XVI do końca XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1998, s. 149. W. Markov i A. Soboul (Wielka rewolucja Francuzów 1789, prze!. E. Marciniec, red. nauk. J. Baszkiewicz, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1984, s. 122) zwracajaþuwageþ, izú w przypadku Zúydów sefardyjskich pochodzenia hiszpańsko-portugalskiego nastaþpi!o to 28 stycznia 1790 roku, zaś wobec wschodniej ga!eþzi Zúydów aszkenazyjskich w Alzacji  dopiero 27 grudnia 1791 roku. 76 Zob. szerzej R.B. Hall, National Collective Identity..., op. cit., s. 257. 77 J. Baszkiewicz, Historia Francji, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1999, s. 628. 78 Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość..., op. cit., s. 20. 79 Spo!eczność muzu!mańska we Francji liczy!a u progu XXI wieku oko!o 4,2 mln osób (g!ównie Arabów z państw Maghrebu oraz imigrantów z Afryki subsaharyjskiej, Turków i Kurdów). Dla porównania w Niemczech mieszka!o wówczas oko!o 3,2 mln wyznawców islamu (przede wszystkim Turcy i Kurdowie), w Wielkiej Brytanii zaś  oko!o 1,3 mln (g!ównie przybysze z Pakistanu, Indii, Bangladeszu, Nigerii). Dane te pochodzaþ z Europes Muslims, op. cit., s. 11. W omawianym okresie ludność Francji wynosi!a oko!o 60,8 mln, Niemiec  oko!o 82 mln, Wielkiej Brytanii  59,1 mln. Dane te pochodzaþ z informatora Świat w liczbach 2002, The Economist i Wydawnictwo Studio EMKA, Warszawa 2001, s. 134, 174, 224. 1994. Podstawy przynale¿nooeci do pañstwa narodowego praktycznie niemozúliwa, chociazúby ze wzgleþdów religijnych. Przyk!ad francuski świadczyć mozúe zatem na korzyść tezy, izú idea obywatelstwa w państwie narodowym mozúe być w przysz!ości, w realiach trudnej adaptacji czeþści imigrantów, silnie targana przeciwstawnymi trendami  natury kosmopolitycznej oraz nacjonalistycznej80. Wyraźnym tego symptomem jest zauwazúalna dziś w wielu państwach Europy Zachodniej sk!onność do zaostrzania prawa imigracyjnego przy równoczesnym szerszym otwarciu miejscowych spo!eczeństw na obce wp!ywy kulturowe. Efektem ubocznym nowej tendencji mozúe być wieþksze spo!eczne przyzwolenie dla realizacji idei g!eþbszego osadzania obywatelstwa na zasadzie pochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy duzúa rzesza imigrantów, na przyk!ad z krajów islamskich, nie integruje sieþ ze spo!eczeństwami zachodnimi, nawet jezúeli cieszy sieþ w nich pe!niaþ praw obywatelskich. Dotyczy to zw!aszcza tej czeþści muzu!manów, dla której majaþce priorytetowe znaczenie prawo religijne pozostaje w opozycji do pewnych wartości stanowiaþcych fundament państwa liberalnego. The Economist81 wyrazúa opinieþ, izú warunkiem sine qua non adaptacji muzu!mańskich imigrantów do zúycia w spo!eczeństwach europejskich i stawania sieþ ich dobrymi cz!onkami jest posiadanie miejscowego obywatelstwa i wszystkich zwiaþzanych z nim praw, ale zauwazúa zarazem pog!eþbiajaþcy sieþ proces tworzenia izolujaþcych sieþ równoleg!ych spo!eczeństw82 nawet tam, gdzie nabycie obywatelstwa nie nastreþcza!o dotychczas zbyt wielu trudności (na przyk!ad w Wielkiej Brytanii). Uzyskanie obywatelstwa przez cudzoziemców nie jest przy tym jednoznaczne z ich lojalnościaþw stosunku do nowej ojczyzny i wcale automatycznie nie determinuje ich integracji. Jej podstawaþwydaje sieþ zatem oprócz obywatelstwa znajomość miejscowego jeþzyka, posiadanie pracy, dosteþp do edukacji i brak dyskryminacji, bez których to wartości wyalienowani ze spo!eczeństwa cudzoziemcy mogaþ konstytuować równoleg!e spo!eczeństwa, a nawet uciekać w otch!ań religijnych oraz kulturowych radykalizmów i ekstremizmów83. Doświadczenia Niemiec uczaþ, izú zwracanie sieþ ku modelowi obywatelstwa opartego w przewazúajaþcym stopniu na pochodzeniu etnokulturowym mozúe sieþ przyczynić do niebezpiecznego wzrostu rasizmu i ksenofobii pośród ludności rodzimej i pog!eþbić dalsze rozbijanie spo!eczeństw zachodnich. Szczególnie warte przemyślenia wydajaþ sieþ w tym miejscu wazúkie s!owa G. Delantyego84, który przestrzega, izú tozúsamość europejska wpad!a w pu!apkeþ rasowej koncepcji swojej genezy, której przejawem jest dziś nowy nacjonalizm i materialistyczny szowinizm. 80 Por. A. Vincent, Political theory..., op. cit., s. 607. 81 Europes Muslims, op. cit., s. 11. 82 Na temat parallel society zob. szerzej Special Report: Muslims in Western Europe, op. cit., s. 22. 83 Jak na przyk!ad ponizúajaþce traktowanie kobiet czy napady na homoseksualistów. Zob. szerzej ibidem. Na temat imigracji muzu!manów i dzia!alności terrorystycznej ekstremistów islamskich zamieszka!ych w Europie zob. szerzej M. Kuczyński, Krwawiaþca Europa. Konflikty zbrojne i punkty zapalne w latach 19902000. T!o historyczne i stan obecny, Bellona, Warszawa 2001, s. 443487. 84 G. Delanty, Odkrywanie Europy. Idea, tozúsamość, rzeczywistość, prze!. R. W!odek, Wydawnictwo Naukowe PWN, WarszawaKraków 1999, s. 213. 200 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego 5. ISTOTA OBYWATELSTWA W PAŃSTWIE NARODOWYM 5.1. Budowanie demokracji a rozwój obywatelstwa Ukonstytuowane w aktach prawnych rewolucji francuskiej fundamenty nowozúytnej instytucji obywatelstwa by!y diamentem, który w XIX wieku zaczeþto szlifować. H. Arendt1 s!usznie zauwazúy!a, izú od poczaþtku paradoks zawarty w og!oszeniu niezbywalnych praw ludzkich polega! na tym, zúe dotyczy! «abstrakcyjnej» istoty ludzkiej, jak gdyby nieistniejaþcej w zúadnym określonym miejscu. I rzeczywiście, z jednej strony prawa i wolności jednostki mog!y teoretycznie zostać zaszczepione wszeþdzie, z drugiej zaś ich faktyczne wprowadzenie w zúycie zalezúa!o od specyficznych realiów czasu i miejsca. Proces konstytucjonalizacji praw obywatelskich potoczy! sieþ zatem w rózúnych państwach Starego Kontynentu nieco odmiennymi torami. Czeþsto towarzyszy!y mu posunieþcia wsteczne, ogólnie jednak krok po kroku tworzone by!y zalaþzúki spo!eczeństw politycznych; fundamentalne zmiany na gruncie stanowiska cz!owieka w państwie by!y w Europie okresu porewolucyjnego wy!aþcznie kwestiaþ czasu. J. Baszkiewicz2 pisa! w tym kontekście, izú jeśli rewolucja burzúuazyjna nie zdobeþdzie przewagi, jeśli przekszta!ci sieþ w mozolny konflikt o w!adzeþ lub jeśli poniesie porazúkeþ  reformy, do których sytuacja spo!eczna dojrza!a, równiezú sieþ pojawiaþ. Dawny rezúim przeprowadzi je pod presjaþ rewolucji lub ze strachu przed niaþ. Rozwój idei obywatelstwa po rewolucji francuskiej pozostawa! w bezpośredniej korelacji z powolnym kszta!towaniem sieþ w państwach europejskich demokratycznego systemu rzaþdów. J.A. Schumpeter3 ujaþ! osiemnastowiecznaþ filozofieþ demokracji w nasteþpujaþcych s!owach: metoda demokratyczna jest rozwiaþzaniem instytucjonalnym s!uzúaþcym wypracowaniu decyzji politycznych, które realizuje wspólne dobro, sprawiajaþc, zúe ludzie sami decydujaþ o rózúnych sprawach w drodze wyboru jednostek zbierajaþcych sieþ w celu wykonywania woli ludu. Oświeceniowe koncepcje teoretyczne, rozwiaþzania prawnoustrojowe doby rewolucji francuskiej oraz dziewieþtnastowieczna myśl liberalna 1 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. I, prze!. M. Szawiel, D. Grinberg, Niezalezúna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1993, s. 325. 2 J. Baszkiewicz, Wolność, równość, w!asność. Rewolucje burzúuazyjne, Czytelnik, Warszawa 1981, s. 26. 3 J.A. Schumpeter, Kapitalizm, socjalizm, demokracja, prze!. M. Rusiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 312. tworzy!y podstawy demokracji przedstawicielskiej, któraþG. Sartori4 określi! zwieþźle jako demokracjeþ pośredniaþ, w której lud nie rzaþdzi sam, ale wybiera przedstawicieli nim rzaþdzaþcych. Zdaniem Sartoriego, w sytuacji gdy nie ma warunków do zaistnienia demokracji bezpośredniej, demokracja przedstawicielska jest jedynaþ mozúliwaþ formaþdemokracji5. W XIX wieku budowa demokracji nasteþpowa!a jednak g!ównie w drodze znoszenia cenzusów majaþtkowych w prawie wyborczym. J. Baszkiewicz6 wyodreþbni! dwie podstawowe europejskie strategie demokratyzacji  brytyjskaþna raty i francuskaþ, polegajaþcaþna ciaþg!ym powtarzaniu, azú do skutku, za!amujaþcych sieþ prób utrwalenia powszechnych i równych wyborów parlamentarnych (w roku 1848 wyjaþtkowo takzúe wyborów prezydenckich). Powolność w budowaniu demokracji powodowana by!a po czeþści w tych i innych przypadkach d!ugotrwa!ym brakiem odpowiedniego środowiska czy tezú demokratycznej kultury obywatelskiej7. Dla uobywatelnienia cz!onków państwa i powodzenia budowy ustroju demokracji przedstawicielskiej musia!o, zdaniem R. Dahla8, zaistnieć na trwa!e siedem integralnie ze sobaþ powiaþzanych instytucji: wybór przedstawicieli, wolne i uczciwe wybory, powszechne prawo wyborcze, bierne prawo wyborcze, wolność s!owa, dosteþp do informacji oraz swoboda zrzeszeń. E. Zwierzchowski9 zwraca uwageþ na znaczenie konstytucji w procesie demokratyzacji, piszaþc, izú to w!aśnie normy ustawy zasadniczej konstytuowa!y naczelne za!ozúenia nowego ustroju spo!eczno-ekonomicznego i politycznego oraz określa!y pozycjeþ obywatela w państwie. Konstytucjonalizacja podstawowych praw jednostki w państwie prowadzi!a równiezú do w!aþczenia ich w system powszechnie obowiaþzujaþcych wartości10. Poczaþtek procesu upodmiotowienia cz!onka państwa stanowi!o prawnoustrojowe umocowanie takich wartości jak prawo do zúycia, wolność osobista, prawo w!asności czy równość wobec prawa. Zw!aszcza faktyczna równość wobec prawa stanowi!a wazúny krok na drodze budowy  na gruncie ostatecznego rozpadu porzaþdku stanowego  spo!eczeństw obywatelskich (politycznych, cywilnych). Pojeþcie spo!eczeństwo obywatelskie odnosi!o sieþ w XIX wieku do opisu takiego spo!eczeństwa, w którym wysteþpowa!aby: pe!na wolność i równość obywateli, a zatem funkcjonowa!yby wspólne dla wszystkich jednostek prawa obywatelskie. R. Dahrendorf11 określi! je jako kompas, z którego pomocaþ mozúemy obrać w!aściwy 4 G. Sartori, Teoria demokracji, prze!. P. Amsterdamski i D. Grinberg, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 145. 5 Ibidem, s. 347. 6 J. Baszkiewicz, Powszechna historia ustrojów państwowych, Arche, Gdańsk 1998, s. 274. 7 Ibidem, s. 272. 8 R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, prze!. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 310311. 9 E. Zwierzchowski, Saþdownictwo konstytucyjne, Temida 2, Bia!ystok 1994, s. 9. 10 Por. idem, Wprowadzenie do nauki prawa konstytucyjnego państw demokratycznych, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1992, s. 22. 11 R. Dahrendorf, Zagrozúone spo!eczeństwo obywatelskie, prze!. M. "ukasiewicz, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. 202 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego kurs mieþdzy Scyllaþ państwa ze wszystkimi kompetencjami w!adzy a Charybdaþ korporacjonistycznego kartelu i instytucji, które w pewnych warunkach saþ dla wolności równie groźne. W realiach rodzaþcych sieþ w wieku XIX spo!eczeństw industrialnych niezwykle trudno by!o obrać taki kurs, który zadowoli!by wszystkich zainteresowanych. Spo!eczeństwa industrialne mia!y bowiem, zdaniem E. Gellnera12, egalitarne oczekiwania i aspiracje, które nie mog!y sieþ od razu ziścić w nieegalitarnej rzeczywistości, albowiem industrializacja we wczesnym stadium wiedzie do ostrej, przykrej i widocznej nierówności. W podobnej dla wieþkszości państw Europy Zachodniej drodze dynamicznego rozwoju kapitalizmu i zwiaþzanej z nim rosnaþcej nierówności spo!ecznej w XIX wieku i poczaþtkach XX wieku, spo!eczeństwo obywatelskie nie mog!o mieć charakteru zblizúonego do egalitarnego, a jedynie, jak ujaþ! to R. Koselleck13, postać przejściowaþ. Zasadniczym problemem, wokó! którego ogniskowa!a sieþ ewolucja przejściowego spo!eczeństwa obywatelskiego, sta!a sieþ, wzbudzajaþca ogromne emocje, kwestia wolności politycznej. W nakreślonym juzú w starozúytnych Atenach republikańskim modelu obywatela oznacza!a ona uczestnictwo jednostek w zúyciu politycznym, w konkurencyjnym, nowozúytnym podejściu liberalnym zaś  wiaþza!a sieþ przede wszystkim z autonomiaþ jednostki w państwie i z szeregiem praw o konotacji politycznej14. Wolność polityczna do dnia dzisiejszego nie jest jednoznacznie pojmowana. Ciekawa jej definicja wysz!a z pod pióra R. Arona15, który dostrzeg! w niej teþ spośród wolności formalnych, która zapewnia obywatelowi uczestnictwo w rzeczy publicznej, która daje mu poczucie, zúe za pośrednictwem swoich przedstawicieli, a ewentualnie tezú swoich opinii, wywiera wp!yw na los zbiorowości. L.L. Lacambra16 doszed! zaś do wniosku, izú wolność jest wolnościaþ politycznaþ jako uczestnictwo w państwie wed!ug koncepcji greckiej lub wspó!czesnej, albo wolnościaþ woli, swobodnym osaþdem lub wolnościaþ od przymusu ustawowego (jak w liberalizmie), jednak zawsze jest wolnościaþ. Z punktu widzenia praw jednostki w państwie wolność polityczna stanowi najwyzúszy wymiar wolności ogólnej, albowiem, jak s!usznie zauwazúy! K. Pomian17, sama przez sieþ wolność nie zapewnia prawa do udzia!u w zúyciu politycznym. Niezwykle wazúnym elementem wolności politycznej jest prawo do zrzeszania sieþ. Jego rozwój niemal immanentnie zwiaþzany by! w ostatnich dekadach 12 E. Gellner, Narody i nacjonalizm, prze!. T. Ho!ówka, PIW, Warszawa 1991, s. 92. 13 R. Koselleck, Trzy światy obywatelskie? Wprowadzenie do porównawczej semantyki spo!eczeństwa obywatelskiego w Niemczech, Anglii i Francji  zarys dziejów teorii, prze!. D. Lachowska, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie..., op. cit., s. 120. 14 Na temat autonomii jednostki w państwie jako podstawowego komponentu pojeþcia spo!eczeństwo obywatelskie zob. szerzej S.N. Eisenstadt, Civil society, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. I, Routledge, London 1995, s. 240. 15 R. Aron, Esej o wolnościach, prze!. M. Kowalska, Fundacja Aletheia, Warszawa 1997, s. 132. 16 L.L. Lacambra, Prawo naturalne: wiedza naukowa czy myślenie magiczne?, prze!. C. Tarnogórski, w: M. Szyszkowska, Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000, s. 280. 17 K. Pomian, Europa i jej narody, prze!. M. Szpakowska, PIW, Warszawa 1992, s. 152. 2035. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym XIX wieku z rodzeniem sieþ praw spo!ecznych obywatelstwa (zw!aszcza z budowaniem ruchu zwiaþzkowego), z czasem zaś wolność zrzeszania sieþ zaczeþ!a być uwazúana niemal za podstaweþ trwania spo!eczeństwa obywatelskiego. Ch. Taylor18 wyrózúnia szereg znaczeń pojeþcia spo!eczeństwo obywatelskie, ale w kazúdym z nich kluczowaþ roleþ przypisuje mozúliwości wolnego stowarzyszania sieþ. Samo prawo do organizowania sieþ nie stanowi jednak kwintesencji wolności politycznej. Jej g!ównym probierzem jest bowiem egalitaryzm prawa wyborczego  tego dobra przejściowych spo!eczeństw obywatelskich, które dozowane by!o najd!uzúej. Instrumentem je dawkujaþcym by!y cenzusowe ordynacje wyborcze, których kolejne ods!ony przyblizúa!y cz!onków państwa do idea!u spo!eczeństwa cywilnego, aczkolwiek droga ta by!a najczeþściej bardzo wyboista. Sztandarowy wreþcz przyk!ad stanowi w tym wzgleþdzie casus Wielkiej Brytanii, gdzie podzia! na obywateli czynnych i biernych by! bodajzúe najbardziej trwa!y. Grono obywateli czynnych by!o tu z poczaþtkiem XIX wieku niezwykle skromne, gdyzú mozúliwość brania udzia!u w wyborach obwarowana zosta!a jeszcze w średniowieczu bardzo wysoko ustawionym cenzusem majaþtkowym. Archaicznym przezúytkiem by! równiezú system, w którym przywilej wysy!ania pos!ów do Izby Gmin przypada! tylko niektórym z miast, niejednokrotnie bardzo s!abo zaludnionym, podczas gdy szybko rozwijajaþce sieþ ośrodki przemys!owe czeþstokroć by!y go pozbawione. Ten niesprawiedliwy sposób podzia!u mandatów, jak równiezú razúaþca elitarność praw politycznych stymulowa!y w realiach spo!eczno-gospodarczych kapitalizmu zúaþdania pe!nego upowszechnienia praw wyborczych. Istotaþ postulowanych przez ruchy demokratyczne19 zmian by!o przede wszystkim oddzielenie statusu majaþtkowego obywatela od kwestii praw politycznych. Problem ten by! symptomatyczny równiezú dla innych państw kontynentu, które wchodzi!y na drogeþ rozwoju demokracji, brytyjski proces ewolucji prawa wyborczego trwa! jednak ca!e stulecie i dotyczy! nadto pierwszych dekad XX wieku. Rozszerzaniu wolności politycznej meþzúczyzn i ogólnej demokratyzacji zasad określajaþcych organizacjeþ i sposób funkcjonowania instytucji politycznych wielu państw europejskich towarzyszy!a, rozgorza!a na dobre w drugiej po!owie XIX wieku, walka o prawa wyborcze kobiet. Dziewieþtnastowiecznym sufrazúystkom uda!o sieþ zmienić czy raczej uzyskać dla kobiet status obywatelski w zasadzie tylko w jednym państwie, i to w dodatku pozaeuropejskim20. W Europie trzeba by!o na to czekać kilka dziesieþcioleci d!uzúej, staþd tezú tutejsze przejściowe spo!eczeństwa obywatelskie kszta!towa!y sieþ w znacznej mierze w drodze kolejnych reform prawa wyborczego dla meþzúczyzn. Teoretycznie obywatelami stawali sieþ w XIX wieku niemal wszyscy wolni i równi 18 Ch. Taylor, Kiedy mówimy spo!eczeństwo obywatelskie, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie..., op. cit., s. 59. 19 R. Dahl, Demokracja i jej krytycy, op. cit., s. 303. 20 Kobiety w Nowej Zelandii uzyska!y wy!aþcznie czynne prawo wyborcze do parlamentu w 1893 roku. Wcześniej w skali regionalnej otrzyma!y je w kilku stanach USA. 204 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego wobec prawa mieszkańcy państw Europy Zachodniej, ale pe!noprawny status obywatelski stanowi! zazwyczaj powolnie i niezbyt cheþtnie przydzielany przywilej, do którego dosteþp wyznacza! równiezú cenzus p!ci. Wiek XX sta! sieþ okresem bujnego rozkwitu praw spo!ecznych (socjalnych, ekonomicznych i kulturalnych) zwiaþzanych z przynalezúnościaþ jednostek do państwa. Rozwój praw spo!ecznych korespondowa! nie tylko z zaawansowanaþ industrializacjaþ, ale i wieþkszaþ juzú powszechnościaþ praw politycznych, dzieþki którym ubodzy, a zazwyczaj i niewykszta!ceni cz!onkowie państwa mogli wp!ywać na popraweþ swoich warunków egzystencjalnych, a juzú z pewnościaþ g!ośno artyku!ować nurtujaþce ich bolaþczki. Prawa spo!eczne wiaþza!y sieþ ściśle z pracaþ, naukaþ oraz kulturaþ, a zatem z niezwykle istotnymi dziedzinami zúycia ludzkiego, i stanowi!y dope!nienie wcześniej zagwarantowanych praw i wolności osobistych oraz wolności politycznej. Powstanie tak rozbudowanego katalogu praw odnoszaþcych sieþ do cz!owieka w państwie wp!yneþ!o na postrzeganie fenomenu spo!eczeństwa obywatelskiego w szerszym wymiarze. Spo!eczeństwo obywatelskie sta!o sieþ z czasem swoistym ogniwem pośrednim mieþdzy państwem a jednostkaþ, spo!eczeństwem rozumianym jako sieć niezalezúnych od (pojmowanej podmiotowo) w!adzy publicznej rózúnych organizacji i porozumień tworzonych przez obywateli, dzia!ajaþcych w imieþ dobra ogólnego21. Prawa obywatelskie w okresie po II wojnie światowej zaczeþ!y być coraz silniej postrzegane z perspektywy ogólnych praw istoty ludzkiej, bez wzgleþdu na jej przynalezúność państwowaþ. Trend ten przyczyni! sieþ do prawnomieþdzynarodowej instytucjonalizacji praw cz!owieka i tym samym do powstania swoistego wyzwania dla instytucji obywatelstwa w ogóle. Dynamiczny rozwój idei praw cz!owieka wcale jednak nie wp!ynaþ! ujemnie na istoteþ obywatelstwa, co po czeþści nalezúy wiaþzać z istnieniem państw narodowych, których porzaþdek prawny i instytucje stanowiaþ podstawowaþ gwarancjeþ respektowania praw cz!owieka w stosunku do w!asnych obywateli na ich terytorium. R. Aron22, zastanawiajaþc sieþ nad mozúliwościaþustanowienia obywatelstwa ponadpaństwowego, doszed! do wniosku, izú prawa cz!owieka majaþ racjeþ bytu wy!aþcznie w państwach narodowych, dodajaþc: Zúydzi mojego pokolenia nie mogaþzapomnieć, jak kruche stajaþ sieþ te prawa cz!owieka, kiedy nie odpowiadajaþ im prawa obywatelskie. Kierunki, jakimi podaþzúa! prawnoustrojowy rozwój idei obywatelstwa po rewolucji francuskiej, by!y determinowane wazúnymi wydarzeniami historycznymi. W XIX wieku istotne znaczenie dla ogólnej ewolucji praw i wolności osobistych na kontynencie europejskim mia!o ostateczne wyeliminowanie 21 Por. K. Dziubka, Spo!eczeństwo obywatelskie: wybrane aspekty ewolucji pojeþcia, w: A.W. Jab!oński, L. Sobkowiak (red.), Studia z teorii polityki, t. II, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1998, s. 4446 oraz P. Winczorek, Wsteþp do nauki o państwie, Liber, Warszawa 2000, s. 117118. 22 R. Aron, Is multinational citizenship possible?, Social Research 1974, nr 4 [cyt. w przek!adzie W. Wertenstein za:] R. Dahrendorf, Nowoczesny konflikt spo!eczny. Esej o polityce wolności, prze!. S. Bratkowski, W. Wertenstein et al., Czytelnik, Warszawa 1993, s. 86. 2055. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym pańszczyzny (w państwach niemieckich i w Austro-Weþgrzech), które na krótko zapewni!o swobodeþ przemieszczania sieþ; a takzúe wolnościowy zryw Wiosny Ludów, który poniekaþd uświadomi! zwolennikom w!adzy absolutnej nieuchronność obdarzenia prawami politycznymi ogó!u doros!ych cz!onków państwa. Wazúnym etapem na drodze rozwoju prawa przynalezúności państwowej by!o zjednoczenie Niemiec, a takzúe W!och. Nowo powsta!e państwa, ugruntowujaþc w!asnaþ jedność, czeþsto nie koncentrowa!y sieþ przy tym na prawach i wolnościach obywatelskich swoich cz!onków, lecz priorytetowo traktowa!y raczej, uzúywajaþc zwrotu S. Jedynaka23, polityczny, narodowy ekskluzywizm. Obywatelstwo w dziewieþtnastowiecznych państwach europejskich stawa!o sieþ ekskluzywnym rozgraniczeniem zewneþtrznym, czego namacalnym wyrazem by!o upowszechnienie paszportów i wprowadzanie wiz. Nawet po ukonstytuowaniu sieþ państw narodowych i formalnym rozbudowaniu prawa obywatelstwa nie brakowa!o w historii wspó!czesnej okresów, w których pojeþcie obywatelstwo przestawa!o w zasadzie funkcjonować w rozumieniu statusu, a dla niektórych cz!onków państwa równiezú w znaczeniu przynalezúności państwowej. Dzia!o sieþ tak zw!aszcza w dobie wojen. I wojna światowa zrodzi!a ca!aþ rzeszeþ bezpaństwowców (apatrydów), a okres mieþdzywojenny charakteryzowa! sieþ rozwojem systemów totalitarnych, które nie respektowa!y praw wiaþzúaþcych sieþ z obywatelstwem. J. Kocka24, uznajaþc w przyblizúeniu 1930 rok za moment, w którym konstytucyjne państwo obywatelsko-parlamentarne popad!o w Europie w g!eþboki kryzys  spowodowany nasileniem sieþ wielkich i w ogromnej mierze antyobywatelskich ruchów masowych: faszyzmu i komunizmu  nazwa! mieþdzywojnie okresem poobywatelskim, czasem dyktatur. Idea obywatelstwa przetrwa!a jednak doświadczenia totalitaryzmów i gwa!t na podmiotowych prawach jednostki, jaki dokonany zosta! podczas II wojny światowej, aby z nowym impetem ulec materializacji w Europie Zachodniej w latach 50. XX wieku. Szybkie odrodzenie pojeþcia obywatel i kszta!towanie sieþ demokratycznego państwa liberalnego by!o w duzúej mierze mozúliwe dzieþki prawnoustrojowym i doktrynalnym wzorcom obywatelstwa stworzonym w poprzednich stuleciach. 5.2. Idea praw obywatelskich gwarantowanych konstytucyjnie Zapoczaþtkowany pod koniec XVIII wieku proces prawnoustrojowego konstytuowania obywatelstwa i praw z nim zwiaþzanych kontynuowany by! w Europie po krótkiej przerwie przez kolejne stulecie i pierwsze dekady XX wieku. 23 S. Jedynak, Refleksje historyka myśli spo!ecznej w sprawie problematyki narodu, czyli Est modus in rebus, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie. Szkice o idei narodu, narodowej kulturze i nacjonalizmie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998, s. 22. 24 J. Kocka, Pojeþcie spo!eczeństwa obywatelskiego i próby jego urzeczywistnienia od XVIII wieku, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993, s. 17. 206 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego Terminy: obywatel i obywatelstwo umieszczano w szeregu aktów prawnych rangi konstytucyjnej, a we Francji równiezú w Kodeksie cywilnym (Napoleona) z 1804 roku. W Wielkiej Brytanii doby rzaþdów parlamentarno-gabinetowych treść praw obywatelskich określana by!a zaś w drodze uchwalania szczegó!owych ustaw. Konstytucjonalizmowi kontynentu brakowa!o jednak homogeniczności. Niektóre konstytucje, zw!aszcza te oktrojowane, s!uzúy!y bowiem li tylko legitymizacji niedemokratycznego status quo, a zawarte w nich skromne prawa obywatelskie (czy tezú prawa poddanych) mia!y niejednokrotnie charakter wy!aþcznie iluzoryczny i deklaratywny. Innaþ grupeþ stanowi!y z kolei te akty prawne, które z za!ozúenia mia!y chronić pozycjeþ jednostki w państwie, a zatem nie tylko wymieniać, ale i realnie gwarantować przys!ugujaþce jej prawa. Istotnaþprawid!owościaþ, która towarzyszy!a procesowi poszukiwania formalnego wyrazu zwiaþzku jednostki z państwem, by!a przy tym tymczasowość wielu dokumentów rangi konstytucyjnej lub tezú ich uchwalanie pozbawione dalszej implementacji. Cechaþ charakterystycznaþpoczaþtków ca!ego nurtu konstytucjonalizmu na Starym Kontynencie by!o niemniej jednak naśladownictwo chociazú czeþści rozwiaþzań proponowanych w Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku25. Odbywa!o sieþ ono na dwóch p!aszczyznach  praw i wolności osobistych oraz praw politycznych. Poczaþtek procesu konkretyzowania statusu obywatelskiego jednostki i deklarowania ograniczonego katalogu przys!ugujaþcych jej praw datuje sieþ w najwazúniejszych ustawach wielu państw kontynentu na okres ekspansji napoleońskiej, która zaszczepia!a na terenach podbitych francuskie regulacje ustrojowe doby bonapartyzmu. Wzorce te, nie dość zúe czeþsto zawiera!y pozornie tylko istotnaþ treść, by!y równiezú krótkotrwa!e; mimo to przyczynia!y sieþ do późniejszego upowszechnienia tendencji do formalnego gwarantowania kluczowych swobód jednostki w państwie (prawa do zúycia, wolności osobistej, równości wobec prawa, prawa w!asności). Do pierwszych rzeczywiście posteþpowych ustaw zasadniczych, które zawiera!y poszerzone prawa i wolności obywatelskie, nalezúa!y: konstytucja Szwecji (Forma Rzaþdu) z 1809 roku, konstytucja Hiszpanii z 1812 roku (obowiaþzujaþca do 1814 roku oraz w latach 18201923) i tzw. eidsvollska konstytucja Norwegii z 1814 roku. Zw!aszcza dwa ostatnie akty prawne wyraźnie promowa!y zasadeþ suwerenności ludu, która w praktyce oznacza!a rzaþdy monarchy i dzia!alność instytucji państwa w zgodzie z literaþprawa26. W grupie państw europejskich o najistotniejszym dorobku konstytucyjnym w zakresie regulacji statusu jednostki w państwie w XIX wieku i w poczaþtkach XX wieku nalezúy jednak przede wszystkim wymienić Francjeþ, Belgieþ, Niemcy i Austrieþ27. Twórcy niemal kazúdej z ustaw zasadniczych przyjeþtych w tych 25 S.E. Finer, Notes towards a history of constitutions, w: V. Bogdanov (red.), Constitutions in Democratic Politics, Gower, Aldershot 1988, s. 2728. 26 M. Waþsowicz, Historia ustroju państw Zachodu. Zarys wyk!adu, Liber, Warszawa 1998, s. 133134. 27 Z. Keþdzia, Burzúuazyjna koncepcja praw cz!owieka, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1980, s. 116. 2075. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym państwach ustanawiali weþzúszy lub szerszy katalog praw przys!ugujaþcych obywatelom (lub poddanym), rzadziej istocie ludzkiej jako takiej. S. Estreicher28 oceni! ten stan rzeczy w sposób nasteþpujaþcy: w ciaþgu wieku XIX zakwestionowa!a teoria polityczna istnienie «praw przyrodzonych», zaś prawa cz!owieka i obywatela ujeþ!a pod wspólnaþ kategorieþ praw obywatelskich (...). Pozornym odsteþpstwem od tej regu!y zdawa!a sieþ konstytucja belgijska z 1831 roku, która gwarantowa!a kazúdemu obcokrajowcowi przebywajaþcemu na terytorium Belgii korzystanie z ochrony przyznawanej osobom i rzeczom29, co jednak wynika!o nie tyle z abstrakcyjnego, prawnonaturalnego charakteru praw jednostki, ile raczej z prawnego usankcjonowania przez państwo godności i zúycia cz!owieka. Takie ujeþcie problemu prowadzi!o z czasem do krystalizowania sieþ doktryny pozytywizmu prawniczego, która rozwija!a sieþ dynamicznie zw!aszcza od po!owy XIX wieku. Pozytywizm prawniczy silnie akcentowa! zwiaþzki prawa z państwem, k!ad! nacisk na znaczenie prawa stanowionego i odrzuca! wszelkie elementy historyczne czy wartościujaþce, z za!ozúenia negowa! zatem kluczowaþ dla kwestii praw cz!owieka koncepcjeþ praw natury. J.W. Ochmański30 zauwazúy!, izú w myśli pozytywistycznej prawo wiaþza!o obywateli jedynie dlatego, izú twórcaþ jego by!a w!adza państwowa, a nie z powodu jego s!uszności czy sprawiedliwości. Zalaþzúki tej prawid!owości widoczne by!y juzú w karcie konstytucyjnej nadanej przez Ludwika XVIII narodowi francuskiemu w 1814 roku, w której prawa cz!owieka i obywatela sprowadzone zosta!y do miana praw publicznych Francuzów31. Wiele dziewieþtnastowiecznych ustaw zasadniczych określanych jest dziś mianem konstytucji umiarkowanych, po czeþści liberalnych, ale zarazem niedemokratycznych32. Opinia ta wynika zapewne z faktu, izú ustawy te gwarantowa!y jednostce jedynie ograniczony katalog praw, mia!y zatem  w stosunku do rozwiaþzań doby rewolucji francuskiej  charakter wsteczny. I tak na przyk!ad wspomniana karta konstytucyjna z 1814 roku postulowa!a formalnaþ równość Francuzów (nazywanych poddanymi) wobec prawa, ich wolność osobistaþ, prawo w!asności i wolność druku. Deklarowana wolność wyznania k!óci!a sieþ w niej z jednoczesnym wyniesieniem katolicyzmu do rangi religii 28 S. Estreicher, Wyk!ady z historii ustroju państwa i prawa na zachodzie Europy, red. S. Grodziski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 231. 29 Konstytucja Królestwa Belgii z 7 lutego 1831 roku, art. 128, prze!. W. Skrzyd!o, w: Z. Keþdzia (red.), Prawa i obowiaþzki obywateli. Wybór źróde!, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1978. 30 J.W. Ochmański, Ewolucja koncepcji państwa w naukach prawnych w Niemczech w latach 18711936, Czasopismo Prawno-Historyczne 1997, z. 12, s. 104. 31 Karta Konstytucyjna (Królestwa Francji) z 4 czerwca 1814 roku, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Akt Dodatkowy do Konstytucji Cesarstwa z 22 kwietnia 1815 roku, nadany i zatwierdzony w drodze plebiscytu w okresie tzw. 100 dni Napoleona, w tytule V powraca! jednak do sformu!owania prawa cz!owieka i obywatela. 32 G. Górski, S. Salmonowicz, Historia ustrojów państw, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2001, s. 466. 208 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego państwowej33. Antynomia ta znikneþ!a po rewolucji lipcowej za sprawaþ karty konstytucyjnej z 1830 roku, w której, co ciekawe, Ludwik Filip tytu!owa! sieþ królem-obywatelem. W wieþkszości wczesnych dziewieþtnastowiecznych konstytucji niemieckich równiezú bardzo oszczeþdnie poruszana by!a kwestia statusu jednostki w państwie, któraþ d!ugo zresztaþ określano mianem poddanego (Untertan), nie zaś obywatela (Staatsbürger). Niemiecki Akt Zwiaþzkowy z 1815 roku gwarantowa!, izú rózúnorodność w zakresie wyznań chrześcijańskich nie mozúe stanowić w krajach na obszarach Zwiaþzku Niemieckiego podstawy do jakiejkolwiek rózúnicy w dziedzinie korzystania z praw obywatelskich i politycznych34. Mocaþ tego dokumentu ogó! Niemców uzyskiwa! nadto na terenie wszystkich państw nalezúaþcych do Zwiaþzku prawo do nabywania i posiadania w!asności ziemskiej. Swobodne przeprowadzanie sieþ (wraz z wolnościaþ od wszelkich podatków migracyjnych, które wiaþza!y sieþ z przemieszczaniem majaþtku35) oraz dosteþp do s!uzúby cywilnej i wojskowej w nowym miejscu zamieszkania jednostki by!y mozúliwe po uzyskaniu zezwolenia państwa przyjmujaþcego. Wzorcowe wreþcz rozwiaþzania w dziedzinie kreowania indywidualistycznego statusu jednostki w państwie i uznania jej praw podmiotowych przypisuje sieþ wspomnianej juzú ustawie zasadniczej Królestwa Belgii z 1831 roku, która wykorzystujaþc przepisy prawne zawarte we wcześniejszych francuskich kartach konstytucyjnych, szeroko je rozwija!a36. Dzie!o belgijskiej konstytuanty znosi!o jakiekolwiek zrózúnicowanie stanowe w państwie, za podstawowy warunek korzystania przez meþzúczyzn z praw politycznych uznawa!o zaś posiadanie przynalezúności państwowej. Konstytucja stanowi!a nadto, izú wszelka w!adza w Belgii pochodzi od narodu oraz zúe Belgowie saþ równi wobec prawa37. Ustawa konstytucyjna gwarantowa!a jednostkom wolność osobistaþ i prawo do saþdu (bez postanowienia saþdu w zasadzie nie mog!o nastaþpić aresztowanie), orzekanie i wymierzanie kar wy!aþcznie na podstawie ustawy, nienaruszalność mieszkania, prawo w!asności (i zakaz konfiskaty mienia), wolność sumienia i wyznania, wolność prasy (wypowiedzi i druku), wolność zrzeszania sieþ, wolność zgromadzeń38, prawo petycji, tajemniceþ korespondencji, a takzúe wolność oświaty39. 33 Konstytucyjne uprzywilejowanie jednego wyznania jest w Europie Zachodniej spotykane do dnia dzisiejszego. Dobry przyk!ad stanowi w tym wzgleþdzie Dania, której ustawa zasadnicza uprzywilejowuje Kośció! ewangelicko-augsburski przy jednoczesnym zagwarantowaniu obywatelom wolności wyznania. 34 Niemiecki Akt Zwiaþzkowy z 8 czerwca 1815 roku, art. 16, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 35 Ibidem, art. 18 (a)-(c). 36 Konstytucja ta mia!a oddzielny rozdzia! spe!niajaþcy funkcjeþ katalogu praw obywateli. Podobne rozwiaþzanie zosta!o później zastosowane mieþdzy innymi w konstytucji Królestwa Sardynii z 1848 roku (Statut królestwa) i w konstytucji Królestwa Danii z 1849 roku. Zob. szerzej R.R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne porównawcze, Dom Organizatora, Toruń 2000, s. 448. 37 Konstytucja Królestwa Belgii z 7 lutego 1831 roku, art. 6, op. cit. 38 Na temat ograniczeń z niaþ zwiaþzanych zob. szerzej P. Czarny, B. Naleziński, Wolność zgromadzeń, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998, s. 28. 39 Zob. szerzej Konstytucja Królestwa Belgii z 7 lutego 1831 roku, art. 17, op. cit. 2095. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym Proponowane, zw!aszcza we Francji i Niemczech, rozwiaþzania konstytucyjne pierwszej po!owy XIX wieku mia!y w dziedzinie szeroko pojeþtej wolności jednostki w państwie charakter jedynie po!owiczny i nie mog!y gwarantować istnienia trwa!ego !adu spo!ecznego. Dowiod!y tego wystaþpienia rewolucyjne tzw. Wiosny Ludów. To w ich efekcie utworzono Republikeþ Francuskaþ, której ustawa zasadnicza zosta!a przyjeþta w listopadzie 1848 roku40. W przepisach rozdzia!u konstytucji mówiaþcego o prawach obywatelskich gwarantowanych przez konstytucjeþ znoszono wszelkie rózúnice zwiaþzane z pochodzeniem spo!ecznym obywateli oraz mozúliwość zasaþdzania kary śmierci w procesach politycznych, a takzúe rozwijano zasadeþ wolności osobistej cz!owieka, wprowadzajaþc zakaz niewolnictwa we wszystkich terytoriach francuskich41. Konstytucja ta zawiera!a równiezú katalog praw obywatelskich, do z!udzenia przypominajaþcy przepisy zawarte w konstytucji belgijskiej z 1831 roku. Pewne novum stanowi!o zadeklarowanie szerokich praw spo!ecznych, które na d!ugo jednak pozosta!y niemal wy!aþcznie martwaþ literaþ prawa42. W Niemczech istotny posteþp na drodze wzbogacania statusu cz!onków państwa móg! nastaþpić za sprawaþ Ustawy o prawach zasadniczych narodu niemieckiego, uchwalonej w grudniu 1848 roku przez Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe  ogólnoniemiecki parlament zwo!any w celu zjednoczenia Niemiec w jedno państwo. Jego deputowani próbowali zastaþpić model państwa policyjnego (Polizeistaat) systemem państwa kierujaþcego sieþ prawem (Rechtstaat)43. Przyjeþta ustawa odpowiada!a w swej treści postanowieniom zawar40 Konstytucja ta gwarantowa!a powszechność praw politycznych meþzúczyzn. Obowiaþzywa!a jednak praktycznie tylko do grudnia 1851 roku, tj. do zamachu stanu Ludwika Napoleona. Doświadczenia francuskie drugiej po!owy XIX wieku (tzw. cesarstwa autorytarnego  w latach 18521860 i późniejszego tzw. cesarstwa liberalnego do 1870 roku) w zakresie wzbogacania statusu obywatelskiego by!y bardzo skromne. Sk!adajaþca sieþ z trzech odreþbnych ustaw tzw. konstytucja III Republiki z 1875 roku, która obowiaþzywa!a azú do II wojny światowej, wprowadza!a natomiast model republiki parlamentarnej i przywraca!a meþzúczyznom realnaþ mozúliwość korzystania z praw politycznych. We wsteþpie do konstytucji IV Republiki z 13 października 1946 roku i konstytucji V Republiki z 4 października 1958 roku proklamowano przywiaþzanie ludu francuskiego do zasad Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku. 41 We Francji niewolnictwo zosta!o uznane za niezgodne z prawem w 1791 roku, jego dalsze utrzymywanie w koloniach zaś zwiaþzane by!o z interesami francuskich plantatorów. Poczaþtków ruchu na rzecz zakazu handlu niewolnikami i zniesienia niewolnictwa w Europie mozúna sieþ doszukiwać w powsta!ym we Francji w 1788 roku i kierowanym przez J.A. Condorceta Towarzystwie Przyjació! Czarnych (Société des Amis des Noirs). Pierwszym państwem europejskim, które wprowadzi!o zakaz handlu niewolnikami, by!a Dania (dekret królewski z 1792 roku). Wielka Brytania znios!a niewolnictwo we w!asnych koloniach w 1833 roku. Zob. szerzej R.R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne porównawcze, op. cit., s. 451 oraz W. Markov, A. Soboul, Wielka rewolucja Francuzów 1789, prze!. E. Marciniec, red. nauk. J. Baszkiewicz, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1984, s. 122123. 42 Pozorne reformy w zakresie praw ekonomicznych i socjalnych przeprowadzano w latach 60. XIX wieku. Faktycznaþ implementacjeþ praw spo!ecznych we Francji datuje sieþ dopiero na okres rzaþdów Frontu Ludowego i gabinetu Léona Bluma, tj. na lata 19361937 i 1938 rok. 43 M. Wawrykowa, Dzieje Niemiec 17891871, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 339. Zob. tezú Zúaþdania ludu niemieckiego (Karlsruher Zeitung z 1 marca 1848 roku), w: I. Rusinowa, T. Wituch (oprac.), Teksty źród!owe do dziejów powszechnych XIX wieku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1981. 210 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego tym we francuskiej Deklaracji Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku i za jej przyk!adem zosta!a w!aþczona do tzw. konstytucji frankfurckiej z marca 1849 roku. Podmiotowym prawom obywatelskim nadano w niej charakter priorytetowy. E. Klein44 wypowiedzia! sieþ w tym wzgleþdzie w sposób nasteþpujaþcy: zapisane w konstytucji prawa obywatelskie mia!y przekszta!cić dotychczasowych poddanych monarchów niemieckich w obywateli. Tak sieþ jednak nie sta!o, albowiem posteþpowy dokument z 1848 roku nigdy nie wszed! w zúycie. Późniejsze, dziewieþtnastowieczne niemieckie ustawy zasadnicze mia!y w dziedzinie praw i wolności osobistych charakter zdecydowanie zachowawczy. W kwestii formalnej warto natomiast podkreślić fakt, izú Konstytucja II Rzeszy Niemieckiej z 1871 roku uzúywa!a pojeþcia obywatel (Staatsbürger)45 i określa!a ogólnoniemiecki status obywatelski, wymieniajaþc przy tym powazúnie okrojone  w stosunku do konstytucji frankfurckiej  prawa obywatelskie. Mimo swego nieliberalnego charakteru, poprzez zapowiedź wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego dla meþzúczyzn, z pewnościaþ stanowi!a potrzebny krok na drodze konstytuowania spo!eczeństwa politycznego. Proces ten trwa! azú do zakończenia I wojny światowej i ostatecznego upadku monarchii absolutnej. W owym czasie uczeni niemieccy, reprezentujaþcy zarówno pozytywistycznaþ, jak i organicznaþ szko!eþ naukowaþ, snuli rozbudowane wizje doktrynalne traktujaþce o relacjach mieþdzy państwem a jego cz!onkami. Przesiaþknieþty idea!ami państwa liberalnego i konstytucji frankfurckiej Otto von Gierke postrzega! idealny organizm państwowy jako po!aþczenie zrzeszenia obywateli państwa (Staatsbürgergenossenschaft) i zwierzchniczej w!adzy (obrigkeitliche Spitze, Monarchie), silnie przy tym akcentujaþc konieczność ochrony praw publicznych i wolności obywatela w państwie46. Potrzebeþ istnienia prawnej gwarancji dla podmiotowych praw jednostki zauwazúa! równiezú pozytywista Georg Jellinek. Koncepcje obu naukowców z pewnościaþ stymulowa!y twórców późniejszej konstytucji republikańskiej. Wazúnym aktem prawnym doby Wiosny Ludów by!a austriacka ustawa zasadnicza, oktrojowana przez cesarza w kwietniu 1848 roku. Choć w jej czeþści zatytu!owanej Obywatele i polityczne prawa mieszkańców państwa zawarte zosta!y niektóre tylko postulaty wysuwane przez kreþgi liberalne wewnaþtrz monarchii, a konstytucja ostatecznie w ogóle nie wesz!a w zúycie, to jej inspirujaþca funkcja polega!a na sformu!owaniu prawa do emigracji47. Bardziej praktyczne znaczenie mia!a natomiast Ustawa zasadnicza o powszechnych 44 E. Klein, Historia ustroju państw niemieckich i Rosji od XVIII do XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1999, s. 75. 45 Obok określeń przynalezúny czy tezú podw!adny (Angehörige) i poddany (Untertan). Zob. Konstytucja Drugiej Rzeszy Niemieckiej z 16 kwietnia 1871 roku, art. 3, w: M.Z. Jedlicki (oprac. i prze!.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955 oraz w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 46 J.W. Ochmański, Ewolucja koncepcji..., op. cit., s. 105106. 47 Por. Z. Keþdzia, Burzúuazyjna koncepcja..., op. cit., s. 124. 2115. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym prawach obywateli z grudnia 1867 roku (która azú do wybuchu I wojny światowej stanowi!a prawnaþ podstaweþ wieþzi !aþczaþcej jednostkeþ z państwem w austriackiej monarchii konstytucyjnej) oraz  beþdaþca jej uzupe!nieniem  ustawa o Trybunale Państwa (Reichsgericht). Instytucja ta z za!ozúenia s!uzúyć mia!a ochronie praw politycznych cz!onków państwa, jednakzúe w swym bogatym orzecznictwie w!aþczy!a do tej kategorii niemal wszelkie prawnie umocowane swobody obywatelskie48. Choć wyroki trybuna!u zyska!y jedynie walor deklaratoryjny, rzadko kiedy by!y lekcewazúone przez urzeþdy państwowe, których dzia!ania przesiaþknieþte pozostawa!y duchem legalizmu. Owocna dzia!alność austriackiego Trybuna!u Państwa i szacunek dla jego orzeczeń świadczyć mogaþ na korzyść tezy, izú nawet skaþpy katalog ustawowo gwarantowanych praw obywatelskich s!uzúyć móg! w dziewieþtnastowiecznym państwie europejskim wzmacnianiu stanowiska jednostki w państwie. Za akt wielkiej wagi w procesie konstytucyjnego precyzowania statusu obywatelskiego nalezúy uznać tzw. konstytucjeþ weimarskaþ, której wspó!autor Hugo Preuss juzú na d!ugo przed wybuchem I wojny światowej postulowa! budoweþ państwa liberalnego i realne w nim równouprawnienie wszystkich obywateli. Przyjeþta 11 sierpnia 1919 roku republikańska ustawa zasadnicza Rzeszy Niemieckiej czerpa!a obficie z katalogu praw i wolności osobistych oraz praw politycznych zawartych w tzw. konstytucji frankfurckiej, zarazem jednak, co wazúne, wprowadza!a szereg przepisów dotyczaþcych obywatelskich powinności. Konstytucja stwierdza!a, izú meþzúczyźni i kobiety majaþzasadniczo te same prawa i obowiaþzki obywatelskie49 i nakazywa!a wszystkim Niemcom s!uzúyć w zgodzie z ustawami państwu i gminie, podejmować sieþ honorowych czynności urzeþdowych, wype!niać obowiaþzek s!uzúby wojskowej (który w praktyce dotyczy! meþzúczyzn) oraz ponosić cieþzúary publiczne (stosownie do środków). Ustawa zasadnicza, poreþczajaþc prawo w!asności, nak!ada!a na w!aścicieli obowiaþzki (gdyzú uzúywanie w!asności winno być zarazem s!uzúbaþdla dobra ogó!u50), których jednak blizúej nie precyzowa!a. Konstytucja uznawa!a równiezú upraweþ i uzúytkowanie ziemi za powinność jej posiadacza. Wazúnym zobowiaþzaniem natury moralnej czyni! tezú republikański dokument uzúywanie przez wszystkich obywateli ich si! umys!owych i fizycznych dla dobra spo!eczeństwa. Konstytucja weimarska formu!owa!a nadto szereg praw obywatelskich w sposób nowatorski lub wreþcz pionierski na Starym Kontynencie  zapewnia!a wszystkim obywatelom Rzeszy prawo do korzystania z opieki państwa za granicaþ i zakazywa!a ich wydawania obcemu państwu w celu karania. Obok tajemnicy korespondencji gwarantowa!a nietykalność tajemnicy pocztowej, telegraficznej i telefonicznej51. Wolność s!owa (wypowiedzi, pisma, druku) 48 A. Dziadzio, Ochrona praw i wolności obywatelskich w austriackiej monarchii konstytucyjnej (18671914), Czasopismo Prawno-Historyczne 2001, z. 1, s. 268. 49 Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 roku, art. 109, prze!. pod kierunkiem J. Makowskiego, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 50 Ibidem, art. 153. 51 Ibidem, art. 117. 212 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego uzupe!nia!a o prawo do swobodnego wyg!aszania zapatrywań w sposób obrazowy lub jakikolwiek inny52. Znosi!a cenzureþ, ale zarazem postulowa!a zwalczanie wydawnictw obscenicznych oraz poleca!a ochroneþ m!odziezúy przed ujemnymi wp!ywami publicznych widowisk i przedstawień53. Stanowi!a o braku religii państwowej i poreþcza!a wolność tworzenia organizacji wyznaniowych i zrzeszania sieþ w nich. Zapewnia!a państwowaþ ochroneþ praw autorów, wynalazców i artystów. Znosi!a wszelkie przywileje p!ynaþce z urodzenia lub przynalezúności do danego stanu, zakazujaþc przy tym dalszego nadawania tytu!ów szlacheckich, a dotychczasowe oznaczenia szlachectwa uznajaþc za czeþść nazwiska. Ustawa zasadnicza deklarowa!a tezú swobodny rozwój narodowy54 obcojeþzycznej ludności Rzeszy, w tym zw!aszcza uzúywanie rodzimej mowy w nauczaniu, administracji wewneþtrznej i wymiarze sprawiedliwości. Niemiecka konstytucja wielokrotnie w swej treści zapowiada!a rozwinieþcie konkretnych praw obywatelskich w ustawach specjalnych. Ta praktyka, stosowana w Europie juzú w XIX wieku, sta!a sieþ w dwudziestowiecznym prawodawstwie regu!aþ. W wielu krajach kontynentu formalna kwestia przynalezúności jednostki do państwa zaczeþ!a być nadto normowana w sposób kompleksowy w jednym akcie prawnym. Tendencja ta wiaþza!a sieþ zw!aszcza z procesem ciaþg!ego redefiniowania prawnych warunków nabywania lub utraty obywatelstwa. 5.3. Prawa wyborcze jako kwintesencja obywatelstwa Nieuniknionym nasteþpstwem wydarzeń rewolucji francuskiej, ale równiezú i konsekwencjaþ kszta!towania sieþ spo!eczeństw industrialnych oraz posteþpujaþcego rozwoju szkolnictwa, by!o w państwach europejskich coraz wyraźniejsze artyku!owanie przez ich cz!onków zúaþdania upowszechnienia czynnego i biernego prawa wyborczego. Wiek XIX sta! sieþ, przynajmniej dla meþzúczyzn, okresem schy!kowym parlamentaryzmu cenzusowego, który, limitujaþc przyznanie praw politycznych grupie wyedukowanych i zamozúnych jednostek w państwie, skutecznie dzieli! obywateli na czynnych i biernych55. Ci ostatni d!ugo jednak pozostawali w przewazúajaþcej wieþkszości, co nie licowa!o z  uznawanaþ w konstytucjach wielu państw kontynentu za podstaweþ !adu spo!ecznego  zasadaþ równości wszystkich obywateli wobec prawa. Regu!a ta pozosta!a po czeþści martwaþ literaþ równiezú d!ugo po przyznaniu praw wyborczych wszystkim meþzúczyznom w państwie, wówczas bowiem kategoria obywateli biernych zwykle wciaþzú istnia!a i odnosi!a sieþ do kobiet. 52 Ibidem, art. 118. 53 Ibidem. 54 Ibidem, art. 113. 55 J. Zúarnowski, Spo!eczeństwa XX wieku, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1999, s. 15. 2135. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym Po raz pierwszy w dziewieþtnastowiecznej Europie prawo g!osu dla wszystkich pe!noletnich meþzúczyzn wprowadzone zosta!o w 1848 roku we Francji56, która zna!a juzú  sieþgajaþce czasów rewolucji, lecz istniejaþce tylko doraźnie  rozwiaþzania w zakresie powszechności praw politycznych. Konstytucja Republiki Francuskiej z 4 listopada 1848 roku zapewnia!a czynne prawo wyborcze wszystkim Francuzom57 w wieku 21 lat, bierne zaś tym, którzy ukończyli lat 25. Ustawa ta znosi!a zatem wcześniejszy cenzus majaþtkowy, jednakzúe ogó! obywateli pe!noprawnych (pays légal) obejmowa! wy!aþcznie meþzúczyzn. Podobnie by!o w zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej, gdzie ustawa zasadnicza z 16 kwietnia 1871 roku gwarantowa!a, izú Sejm Rzeszy pochodzi z powszechnych i bezpośrednich wyborów58. W Norwegii prawa wyborcze meþzúczyzn nabra!y charakteru uniwersalnego w 1898 roku, w Belgii  w 1893 roku, w Austrii  w 1907 roku, we W!oszech zaś  w 1912 roku. Prawdziwym majstersztykiem w zakresie kontrolowanego racjonowania prawa wybierania i wybieralności sta!y sieþ natomiast brytyjskie reformy wyborcze (parliamentary reform)59, które przeciaþgneþ!y proces uobywatelnienia mieszkańców Zjednoczonego Królestwa, a zatem liczebnego uszczuplania grona obywateli biernych, niemal azú do po!owy XX wieku. Casus brytyjski stanowi pokazowy wreþcz przyk!ad tego, jak trudno by!o idei obywatelstwa wziaþć rozbrat z rzutujaþcaþ od wieków na jego treść kwestiaþ w!asności. Na poczaþtku XIX wieku na Wyspach Brytyjskich obowiaþzywa!o prawo wyborcze do Izby Gmin, które trwa!o w niemal niezmienionej formie od ponad 400 lat60. By!o ono oparte na wysoko ustawionym cenzusie majaþtkowym, który powodowa!, izú beneficjentami wolności politycznej w państwie pozostawali w pierwszym rzeþdzie przedstawiciele rodów arystokratycznych oraz miejskiego patrycjatu. Monopol na prawo do elekcji pos!ów posiada!y w zasadzie korporacje terytorialne, tj. hrabstwa i uprzywilejowane miasta. W konsekwencji w parlamencie reprezentowano nie tyle ludność Królestwa, ile poszczególne jednostki administracyjne kraju oraz lokalne elity, które finansowa!y kampanie wyborcze swoich kandydatów. G.M. Trevelyan61 oceni! realia ówczesnych elekcji w sposób nasteþpujaþcy: system wyborczy nie dawa! zúadnemu wieþkszemu od!amowi spo!eczeństwa jakiejś powazúniejszej i bezpo56 23 kwietnia 1848 roku w wyborach do Zgromadzenia Narodowego, rozpisanych w wyniku rewolucji lutowej, która obali!a monarchieþ. 57 Konstytucja Republiki Francuskiej z 4 listopada 1848 roku, art. 25 i 26, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 58 Konstytucja Drugiej Rzeszy Niemieckiej z 16 kwietnia 1871 roku, art. 20, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: ibidem. 59 Dotyczaþce prawa wyborczego do Izby Gmin. O po!owicznych zmianach wprowadzonych w sk!adzie i trybie obsady Izby Lordów pisze I. Jaworski (Zarys powszechnej historii państwa i prawa, oprac. K. Sójka-Zielińska, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1997, s. 356357). 60 E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych Ameryki od XVI do końca XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1998, s. 45. 61 G.M. Trevelyan, Historia Anglii, prze!. H. Katz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s. 742. 214 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego średniej reprezentacji. Poniewazú po 1673 roku w Królestwie przestano nadawać kolejnym ośrodkom miejskim przywilej wyboru pos!ów62, petryfikacji uleg!a z czasem zasada, izú prawo do posiadania przedstawicielstwa w parlamencie majaþ jedynie stare miasta, które niejednokrotnie pozbawione by!y liczniejszej populacji. Ten prawny stan rzeczy nie licowa! z duchem czasu. Juzú bowiem od XVIII wieku Wielka Brytania przezúywa!a istny boom gospodarczy, objawiajaþcy sieþ mieþdzy innymi powstawaniem wielu nowych ośrodków wytwórczych, do których licznie ściaþgali mieszkańcy podupadajaþcych osad. Znaczna czeþść wielotysieþcznych miast nie posiada!a przy tym w ogóle swych przedstawicieli w Izbie Gmin, gdy tymczasem o wazúnych dla państwa kwestiach natury ekonomicznej decydowali niejednokrotnie reprezentanci wyludnionych tzw. zgni!ych grodów (rotten boroughs)63. Staþd tezú jeszcze przed rewolucjaþwe Francji wśród brytyjskich elit politycznych i gospodarczych silnie artyku!owana zaczeþ!a być potrzeba reformy prawa wyborczego. Postulaty demokratyzacji ordynacji wyborczej  wysuwane w Izbie Gmin g!ównie przez cz!onków klubu parlamentarnego wigów oraz polityków liberalnych  dotyczy!y przede wszystkim takich zagadnień jak odebranie przywilejów wyborczych zgni!ym grodom (czy tezú wprowadzenie podzia!u mandatów odpowiadajaþcego zmianom na mapie ludnościowej państwa), równouprawnienie w prawach politycznych katolików z protestantami64, wprowadzenie jednakowych zasad wyborczych dla wszystkich okreþgów, zrównanie czynnego i biernego prawa wyborczego65 oraz rozszerzenie prawa wyborczego na wieþkszaþ liczbeþ obywateli przede wszystkim w drodze obnizúenia cenzusu majaþtkowego. Zw!aszcza ostatnia kwestia d!ugo musia!a czekać na ostateczne rozwiaþzanie, stanowi!a bowiem pochodnaþ wszelkich zmian towarzyszaþcych rozwojowi kapitalistycznego państwa, zaś, jak pisa! K. Pomian66, ustawodawstwo z systemem cenzusowym na czele nadawa!o (...) centralne znaczenie kwestii stosunków mieþdzy prawami obywatelskimi a w!asnościaþ, mieþdzy państwem a spo- !eczeństwem obywatelskim, mieþdzy politykaþ a gospodarkaþ. Pierwszaþ reformeþ prawa wyborczego przeprowadzi! juzú w dobie rzaþdów parlamentarno-gabinetowych, w 1832 roku, premier Charles Grey, gdyzú zosta!o uznane za celowe podjeþcie skutecznych środków dla poprawienia rózúnych naduzúyć tak d!ugo istniejaþcych w wyborach do s!uzúby w Izbie Gmin67. 62 E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii..., op. cit., s. 46. 63 Istnia!y takzúe tzw. pocket boroughs, w których arystokracja by!a w stanie kazúdorazowo doprowadzić do zwycieþstwa w wyborach swoich protegowanych. Kres egzystencji takich okreþgówpo!ozúy!a reforma wyborcza Charlesa Greya z 1832 roku. 64 Dezyderat ten zrealizowany zosta! jeszcze w 1829 roku w drodze uchwalenia Catholic Emancipation Act. 65 Dokonano tego juzú po pierwszej reformie wyborczej, mocaþ ustawy specjalnej z 1858 roku. 66 K. Pomian, Europa i jej narody, op. cit., s. 153. 67 Ustawa o reprezentacji ludu Anglii i Walii w parlamencie z 7 czerwca 1832 roku, prze!. I. Rusinowa i T. Wituch, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 2155. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym Reforma ta zasadniczo modernizowa!a podzia! państwa na okreþgi wyborcze, g!ównie w drodze likwidacji niemal wszystkich rotten boroughs, zmniejszenia z dwóch do jednego liczby reprezentantów wielu niewielkich miejscowości oraz przyznania prawa wyboru cz!onków parlamentu mieþdzy innymi takim dynamicznie rozwijajaþcym sieþ ośrodkom gospodarczym jak Manchester czy Birmingham. Reforma Greya ujednolica!a nadto  wcześniej czeþsto rózúniaþce sieþ od siebie  zasady wyboru pos!ów w miastach oraz poszerza!a nieliczny elektorat w!aścicieli nieruchomości o ich dzierzúawców o ustalonych dochodach, co przyczynia!o sieþ w sposób istotny do uszczuplenia reprezentacji arystokracji w izbie nizúszej parlamentu i zwieþkszania sieþ w niej wp!ywów średnio zamozúnego mieszczaństwa (middle class). Ocenia sieþ, izú w wyniku zmian w ordynacji wyborczej liczba obywateli czynnych w Zjednoczonym Królestwie zwieþkszy!a sieþ o ponad 30%68. Kolejnym, wazúnym etapem na drodze dozowania wolności politycznej by!a reforma wyborcza przeprowadzana w latach 18671868 przez konserwatywnych premierów69: hrabiego Derby (Edwarda Georgea Stanleya) oraz Benjamina Disraelego. Jej istota polega!a na obnizúeniu cenzusu majaþtkowego elektoratu oraz wprowadzeniu prawa g!osu w mieście dla lokatorów p!acaþcych określony czynsz roczny. Innowacje te nie zmieni!y jednak zasadniczo istoty brytyjskich elekcji parlamentarnych, która nadal polega!a na traktowaniu jako podmiotów wyborczych jednostek terytorialnych, nie zaś samych wyborców. W efekcie wprowadzonych zmian liczba uprawnionych do g!osowania, w tym zw!aszcza robotników miejskich, mog!a jednak wzrosnaþć nawet o jeden milion, tj. o ponad 100% w stosunku do stanu sprzed reformy70. Obywatele stali sieþ podmiotami prawa wyborczego dopiero w wyniku przeprowadzenia w latach 18841885 trzeciej reformy wyborczej, pilotowanej przez liberalnego premiera Williama Gladstonea, który mia! ambicjeþ dokonania zmiany systemu od podstaw71. Trzon tej najistotniejszej z dotychczasowych reform stanowi!a Ustawa o reprezentacji ludu, która dokonywa!a uniformizacji wymogów wyborczych dla mieszkańców miast i wsi, a w zasadzie dawa!a prawo g!osu przede wszystkim robotnikom rolnym i górnikom, beþdaþcym g!owami samodzielnych domostw72. Reforma pomija!a natomiast tych pe!noletnich meþzúczyzn, którzy byli bezrobotni, zamieszkiwali wraz z ojcami (i w konsekwencji nie p!acili samodzielnie czynszu) baþdź pracowali w charakterze s!uzúby domowej. Wazúnym novum sta!o sieþ nadto wprowadzenie zasady 68 E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii..., op. cit., s. 49. 69 Zaprojektowana jednak w duzúej mierze juzú w latach 18651866 za czasów premierostwa Johna Russella, który jako wig, a nasteþpnie cz!onek Partii Liberalnej, poczaþwszy od 1819 roku dzia!a! aktywnie na rzecz reformy prawa wyborczego i istotnie przyczyni! sieþ mieþdzy innymi do wprowadzenia zmian we wcześniejszej ordynacji w 1832 roku. 70 J.Z. Keþdzierski, Dzieje Anglii 14851939, t. II: 18301939, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1986, s. 229. Por. E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii..., op. cit., s. 53. 71 S. Grodziski, Porównawcza historia ustrojów państwowych, Universitas, Kraków 1998, s. 209. 72 G.M. Trevelyan, Historia Anglii, op. cit., s. 813. 216 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego wyborów pluralnych, do których w dziele O rzaþdzie reprezentatywnym (z 1861 roku) goraþco namawia!, niezúyjaþcy juzú w okresie drugiego premierostwa Gladstonea, John Stuart Mill. Pluralne g!osowanie dotyczy!o odtaþd  oprócz absolwentów uniwersytetów posiadajaþcych prawo wyboru pos!ów73  wszystkich tych, którzy byli w!aścicielami nieruchomości lub przedsieþbiorstw w wieþcej nizú jednym okreþgu wyborczym. Reforma Gladstonea zmienia!a dotychczasowy, przestarza!y juzú podzia! wyborczy kraju, konstytuujaþc g!ównie jednomandatowe okreþgi wyborcze o podobnej liczbie ludności, w których wybierano pos!ów na zasadzie wieþkszości wzgleþdnej (Redistribution Act z 1885 roku). Rozwiaþzanie to daleko odstawa!o jednak od millowskiego postulatu realnej demokracji, w której swojaþ reprezentacjeþ posiada!aby równiezú mniejszość wyborców. Twórcy reformy nie towarzyszy! równiezú duch emancypacji p!ci pieþknej, albowiem  pomimo g!ośnej dyskusji parlamentarnej na temat wolności politycznej kobiet  nie uda!o sieþ wypracować zúadnego zadowalajaþcego dla pań kompromisu. Znaczenie ca!ego pakietu nowych rozwiaþzań prawnych polega!o w g!ównej mierze na ostatecznym odebraniu prawa wyborczego miastom i hrabstwom, i tym samym przyznaniu, izú stanowi ono prawo podmiotowe jednostki74, oraz na wykreowaniu ca!ej rzeszy nowych obywateli czynnych. W rezultacie reformy liczba doros- !ych meþzúczyzn, którzy posiadali prawa wyborcze, podwoi!a sieþ75, co oznacza!o w praktyce, izú jedna szósta ca!ej ludności Wielkiej Brytanii mog!a udać sieþ do urn przy kolejnych wyborach parlamentarnych76. Na nasteþpne poszerzenie grona obywateli czynnych trzeba by!o czekać w Zjednoczonym Królestwie azú do zakończenia I wojny światowej, kiedy to w 1918 roku opracowana przez rzaþd liberalnego premiera Davida Lloyda Georgea nowa Ustawa o reprezentacji ludu wprowadzi!a wybory powszechne, przy zachowaniu dla meþzúczyzn cenzusu wieku wynoszaþcego 21 lat. Prze!omowe znaczenie przyjeþtego aktu prawnego polega!o jednak na ustanowieniu ograniczonego prawa wyborczego dla kobiet. Panie mog!y odtaþd zaczaþć decydować o sprawach państwa wraz z ukończeniem 30 roku zúycia. Ustawa preferowa!a przy tym kobiety zameþzúne, panny zaś dopuszcza!a do urn tylko wówczas, gdy dysponowa!y w!asnym mieszkaniem lub posiada!y stopień uniwersytecki. Kobietom spe!niajaþcym wymogi ustawowe przyznano niemal równocześnie bierne prawo wyborcze. Pierwszy mandat poselski w Wielkiej 73 Cz!onkowie tej grupy wyborców byli szczególnie uprzywilejowani, mogli bowiem oddać jeden g!os w miejscu zamieszkania, a drugi w swoim okreþgu uniwersyteckim, teoretycznie zaś kolejne g!osy tam, gdzie prowadzili przedsieþbiorstwo lub posiadali dodatkowaþ nieruchomość, pod warunkiem jednak, zúe dokonali tego w rózúnych okreþgach wyborczych. 74 M. Waþsowicz, Historia ustroju państw Zachodu..., op. cit., s. 153. 75 E. Klein, Historia ustroju Wielkiej Brytanii..., op. cit., s. 54 oraz J.Z. Keþdzierski, Dzieje Anglii..., op. cit., s. 394. 76 Z. Cybichowski, O pojeþciu i istocie przynalezúności państwowej, Referat na VI Zjazd Prawników i Ekonomistów Polskich, Warszawa 1920, s. 5. 2175. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym Brytanii kobieta uzyska!a w wyborach 1918 roku77. Z. Cybichowski78 pisa! w 1920 roku, izú po przeprowadzeniu reformy Lloyda Georgea mniej wieþcej dwie piaþte ludności posiada!o w Zjednoczonym Królestwie prawo g!osu. Nasteþpnym etapem upowszechniania prawa wyborczego i zarazem posteþpujaþcej emancypacji kobiet by!a Ustawa o równym prawie wyborczym, przyjeþta w 1928 roku na wniosek rzaþdu konserwatysty Stanleya Baldwina, która zrównywa!a cenzus wieku meþzúczyzn i kobiet79. Dopiero jednak w 1948 roku rzaþd laburzysty Clementa Richarda Attlee przeprowadzi! pe!naþ demokratyzacjeþ prawa wyborczego, likwidujaþc g!osowanie pluralne i opierajaþc wybory na prostej zasadzie jeden wyborca  jeden g!os (one man  one vote). Wraz z zakończeniem procesu przyznawania praw wyborczych wszystkim pe!noletnim obywatelom Wielkiej Brytanii80 przesta! istnieć, oparty na racjonowaniu praw politycznych  za pomocaþ cenzusów: majaþtkowego oraz p!ci  anachroniczny podzia! na obywateli czynnych i biernych. 5.4. Prawa spo3eczne 81 obywateli W 1950 roku brytyjski socjolog T.H. Marshall zaproponowa! nieskomplikowanaþ, trójcz!onowaþ typologieþ praw obywatelskich, która sta!a sieþ klasycznym przyk!adem analizy istoty nowozúytnego obywatelstwa w ujeþciu ewolucyjnym82. W pracy Citizenship and Social Class83 Marshall zwróci! uwageþ na 77 Mandat ten ostatecznie nie zosta! objeþty, zaś pierwsza pos!anka zasiad!a w Izbie Gmin rok później w wyniku wyborów uzupe!niajaþcych. 78 Z. Cybichowski, O pojeþciu i istocie przynalezúności państwowej, op. cit. 79 Dopiero w 1969 roku cenzus wieku w przypadku czynnego prawa wyborczego uleg! obnizúeniu do lat 18, przy czym dla biernego prawa wyborczego pozosta! wymóg posiadania ukończonych 21 lat. 80 G!owa państwa jest w Zjednoczonym Królestwie pozbawiona prawa wybierania i wybieralności, zaś niektórzy obywatele Wielkiej Brytanii, jak np. cz!onkowie Izby Lordów, duchowni, policjanci czy wojskowi, z racji pe!nionych funkcji, nie posiadajaþ biernego prawa wyborczego. Zasady te nie saþ bynajmniej uznawane za naruszajaþce prawa obywatelskie cz!onków wymienionych grup. 81 Polski termin prawa spo!eczne jest obecnie najczeþściej stosowany w celu określenia ca!ej kategorii siostrzanych praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych cz!owieka lub obywatela. Spotyka sieþ równiezú uzúycie w tym samym znaczeniu terminu prawa socjalne, co jednak wydaje sieþ nieprawid!owe ze wzgleþdu na jednoczesne nazywanie grupy praw przez jej czeþść (pars pro toto), baþdź tezú mylaþce z powodu czeþstego ich pojmowania wy!aþcznie w znaczeniu praw do świadczeń socjalnych. Zob. szerzej B. Zawadzka, Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996, s. 8. Stanowiaþce czeþść grupy praw spo!ecznych prawa ekonomiczne niejednokrotnie określane saþ w polskim nazewnictwie mianem praw gospodarczych, czego przyk!adem jest choćby przyjeþte t!umaczenie dokumentu ONZ z 1966 roku o nazwie International Covenant in Economic, Social, and Cultural Rights jako Mieþdzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spo!ecznych i Kulturalnych. 82 Na temat kulis powstania koncepcji Marshalla zob. S.M. Lipset, Introduction, w: T.H. Marshall, Class, Citizenship and Social Development. Essays by..., The University of Chicago Press, Chicago 1977, s. VXXII. 83 R. Dahrendorf (Nowoczesny konflikt spo!eczny. Esej o polityce wolności, op. cit.) poświeþci! koncepcji Marshalla podrozdzia! Przypadek T.H. Marshalla (ibidem, s. 6977), a takzúe zapozúyczy! tytu! pracy Marshalla (Citizenship and Social Class) dla nazwania ca!ego rozdzia!u swej ksiaþzúki (ibidem, s. 5688). 218 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego historyczny proces wzbogacania instytucji obywatelstwa o nowe treści, poczynajaþc od XVIII wieku, a kończaþc na XX wieku. Schemat przyrostu nowych praw przedstawiony zosta! na przyk!adzie Wielkiej Brytanii, jednakzúe stanowi! logiczny porzaþdek, majaþcy, mutatis mutandis, odniesienie i do innych krajów Europy Zachodniej. Trzystopniowa klasyfikacja sk!ada!a sieþ z praw i wolności osobistych (civil citizenship), praw politycznych (political citizenship) oraz praw spo!ecznych (social citizenship)84. Z perspektywy Marshalla stan przynalezúności państwowej jednostki wzbogacony zosta! w XVIII wieku o tak istotne prawa i wolności, które wzmocni!y pozycjeþ cz!owieka w państwie, jak wolność osobista, równość wobec prawa, prawo w!asności i zawierania umów, wolność wyznania i sumienia, wolność s!owa i przekonań czy prawo zrzeszania sieþ. Wiek XIX wiaþza! sieþ z rozwojem obywatelskich praw politycznych, zw!aszcza z upowszechnianiem czynnego i biernego prawa wyborczego w elekcjach lokalnych i parlamentarnych. Wiek XX wpisa! sieþ z kolei w nowozúytne dzieje instytucji obywatelstwa wprowadzeniem szeregu praw spo!ecznych, dajaþcych kazúdemu obywatelowi mozúliwość korzystania z podstawowego choćby poziomu dobrobytu ekonomicznego i socjalnego, w tym z prawa do edukacji i rózúnych świadczeń socjalnych. A. Smolar85 ocenia! w rezultacie, izú schematycznie rzecz ujmujaþc: wiek XVIII sta! pod znakiem państwa prawa, XIX  państwa demokratycznego, XX  państwa opiekuńczego. Jednakzúe sam autor koncepcji uwazúa! zaproponowanaþ periodyzacjeþ procesu wzbogacania istoty obywatelstwa za umownaþ i w duzúej mierze uproszczonaþ. Taki stan rzeczy wiaþza! sieþ przede wszystkim z faktem, izú prawa czy wolności symptomatyczne dla danego wieku bra!y swój poczaþtek niejednokrotnie w znacznie wcześniejszym okresie historycznym, we wskazanym stuleciu zaś ulega!y prawnej instytucjonalizacji czy tezú ich rozwój osiaþga! po prostu swoje apogeum86. Inna, nieco dyskusyjna, strona koncepcji polega!a na nie do końca jasnym przyporzaþdkowaniu konkretnych swobód danej grupie praw czy wolności, na przyk!ad prawo zrzeszania sieþ uznane zosta!o za czeþść civil citizenship, gdy tymczasem niejednokrotnie klasyfikowane by!o przez innych teoretyków jako czeþść tego, co Marshall nazwa! mianem political citizenship lub social citizenship87. Zastrzezúenia te w zúadnym wypadku nie rzutujaþ jednak ujemnie na jakość przeprowadzonej analizy. Marshall wyszed! z za!ozúenia, izú obywatelstwo juzú co najmniej od wieków średnich implikowa!o stan równości w prawach i obowiaþzkach wszystkich 84 Uzúyte tu terminy angielskie pochodzaþ z pracy T.H. Marshalla (Citizenship and Social Class, w: T.H. Marshall, Class, Citizenship and Social Development..., op. cit., s. 71134), polskie odpowiedniki zaś  z eseju A. Smolara (Od cz!owieka socjalizmu do obywatela, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, op. cit., s. 113). 85 A. Smolar, Od cz!owieka socjalizmu do obywatela, op. cit., s. 113. 86 T.H. Marshall, Citizenship and Social Class, op. cit., s. 81 i n. 87 Na temat trudności w klasyfikacji niektórych praw zob. szerzej B. Zawadzka, Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, op. cit., s. 12. 2195. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym jego depozytariuszy. Paradoksalnie jednak, w trakcie d!ugotrwa!ego rozwoju idei i instytucji obywatelstwa uwidoczni!a sieþ specyficzna prawid!owość, polegajaþca na tym, izú posteþpujaþcemu procesowi poszerzania liczby beneficjentów obywatelstwa oraz zasieþgu geograficznego tegozú (od stanowego obywatelstwa miejskiego do ponadklasowego państwowego) towarzyszy!a odwrotna w!aściwość, zwiaþzana z jakościowym czy tezú funkcjonalnym ubozúeniem lub rózúnicowaniem sieþ treści obywatelstwa88. I tak na przyk!ad w instytucji średniowiecznego obywatelstwa miejskiego mozúna dostrzec cechy sk!adajaþce sieþ niemal na pe!nieþ obywatelstwa nowozúytnego, a zatem zarówno elementy praw wolnościowych, jak i praw politycznych, a ponadto  praw spo!ecznych (choćby w charakterystycznej dla cechów solidarności korporacyjnej89). Pe!noprawne cz!onkostwo w mieście wiaþza!o sieþ, co wieþcej, zarówno z przynalezúnościaþ terytorialnaþ, jak i ze statusem. W późniejszym procesie kszta!towania sieþ państwa narodowego, zanikania feudalnego porzaþdku stanowego, a zatem i elitarnego statusu prawnego obywateli miast, zdobycze autonomii miejskiej zaczeþ!y na gruncie przynalezúności państwowej i monarszego poddaństwa nabierać charakteru ogólnego. Innymi s!owy, to, co niegdyś przys!ugiwa!o tylko cz!onkom lokalnej spo!eczności, stawa!o sieþ dobrem wspólnym; dzia!o sieþ tak jednak stopniowo i na raty. Prawa obywatelskie by!y zatem rózúne, zarówno w czasie, jak i w swoim charakterze. W XX wieku wszystkie treści sk!adowe obywatelstwa stworzy!y jednaþ ca!ość, co doprowadzi!o do zrównania szans (equality of opportunity90) ogó!u cz!onków państwa. Ewolucja praw przys!ugujaþcych jednostce w państwie zamieni!a zatem lokalne przywileje stanowe czy późniejsze monopole grupowe w uniwersalne pe!noprawne obywatelstwo. W swojej koncepcji Marshall dowodzi, izú proces ten zakończy! sieþ wraz z powstaniem social citizenship, którego idea, w swej pierwotnej formie, mia!a sieþ ukszta!tować w Anglii pod koniec XIX wieku. Prawa spo!eczne sta!y sieþ w zasadzie logicznym i nieuniknionym produktem ukszta!towania sieþ kapitalizmu, a zatem i proletariatu czy tezú w ogóle klas spo!ecznych, wzrostu spo!ecznych nierówności, a takzúe liczby ludności organizmów państwowych. Efektem wszystkich tych zjawisk by!o pog!eþbiajaþce sieþ zainteresowanie problemem biedy, zarówno wśród zwyk!ych cz!onków spo!eczeństwa, jak i  z konieczności  wśród jego elit politycznych. Szczególny wk!ad w nag!ośnienie potrzeby prawnoustrojowego umocowania praw spo!ecznych przypad! jednak ruchowi zwiaþzkowemu, który na Wyspach Brytyjskich zaczaþ! sieþ rozwijać w postaci tzw. klubów zawodowych (trade clubs) juzú w XVIII wieku. Powstanie pierwszych zwiaþzków zawodowych (na bazie ruchu robotniczego czartystów) datowane jest tu natomiast na lata 30. XIX wieku. Niemal od 88 T.H. Marshall, Citizenship and Social Class, op. cit., s. 7980. 89 Por. B.S. Turner, Citizenship and public policy, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001, s. 1848. 90 T.H. Marshall, Citizenship and Social Class, op. cit., s. 120. 220 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego poczaþtku swego istnienia ruch zwiaþzkowy (trade unionism) kreþpowany by! przez w!adze państwowe w sposób ustawowy. We Francji juzú w 1791 roku ustawa Le Chapeliera zakazywa!a pracownikom jakiegokolwiek zrzeszania sieþ, zaś obowiaþzujaþce w Wielkiej Brytanii w latach 17991825 tzw. ustawy antykoalicyjne (Combination Acts) traktowa!y zwiaþzki zawodowe jako organizacje spiskowe. W innych krajach europejskich takzúe obowiaþzywa!y podobne ograniczenia. W konsekwencji artyku!owaniu potrzeby wprowadzenia ustawodawstwa spo!ecznego towarzyszy!a batalia o legalizacjeþ prawa do zrzeszania sieþ91. Zakaz dzia!alności zwiaþzkowej zniesiono pierwotnie w Niemczech w 1869 roku, rok później w Austrii, a nasteþpnie, mieþdzy innymi, w Wielkiej Brytanii (Trade Union Act z 1871 roku) i w 1884 roku we Francji. Zwiaþzki zawodowe odwo!ywa!y sieþ zazwyczaj do jakiejś szerszej koncepcji spo!eczno-politycznej baþdź ideologii (takiej jak socjalizm, liberalizm, chrześcijańska doktryna spo!eczna)92, jednakzúe ich wspólnym mianownikiem pozostawa!y: daþzúenie do obrony zbiorowego interesu pracowników oraz dzia!ania na rzecz polepszenia ich statusu ekonomicznego i socjalnego w państwie. Podnoszone przez Marshalla do rangi pionierskich angielskie prawa spo!eczne zaczeþto uchwalać w latach 70. XIX wieku. Pojmowane w roli zarówno prawa, jak i obowiaþzku, kszta!cenie podstawowe zosta!o uznane za wymóg powszechny w 1870 roku, zaś wydana w 1875 roku Ustawa o zdrowiu publicznym konstytuowa!a podstawy rozwoju publicznej s!uzúby zdrowia na Wyspach Brytyjskich. To jednak posteþpowe dzie!o ustawodawstwa socjalnego93 kanclerza Niemiec Otto von Bismarcka uznawane jest za najszerszy system praw spo!ecznych stworzony w dziewieþtnastowiecznej Europie. Niemieckie rozwiaþzania socjalne odpowiada!y na narastajaþce problemy wewneþtrzne Rzeszy w dobie industrializacji i wykorzystywa!y pomys!y wysuwane przez miejscowaþ socjaldemokracjeþ, a nadto tonizowa!y zúaþdania realnej emancypacji politycznej cz!onków państwa (w Niemczech obowiaþzywa!a bardzo skomplikowana ordynacja wyborcza). Polityka bezpieczeństwa socjalnego zúelaznego kanclerza opiera!a sieþ g!ównie na rozwoju szerokiego systemu ubezpieczeń spo!ecznych, finansowanych przede wszystkim przez pracodawców i skarb państwa, w mniejszym zaś stopniu przez samych zainteresowanych94. Wydane w latach 91 Prawo do zrzeszania sieþ bywa równiezú określane w polskim piśmiennictwie mianem prawa do stowarzyszania sieþ, wolności zrzeszania sieþ, a takzúe wolności organizowania sieþ. Zob. P. Sarnecki, Wolność zrzeszania sieþ, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998, s. 7. 92 Legalizacja ruchu zwiaþzkowego i uznanie prawa cz!onków państwa do zrzeszania sieþ otworzy!o drogeþ do prawnego konstytuowania partii politycznych, stanowiaþcych czeþsto ogólnopaństwowaþ lub regionalnaþ reprezentacjeþ ruchów zawodowych, spo!ecznych, wyznaniowych czy etnicznych. W niektórych państwach (na przyk!ad w Wielkiej Brytanii) czeþść partii politycznych powsta!a jednak na gruncie wcześniejszych klubów parlamentarnych. Zob. szerzej E. Zwierzchowski, Opozycja parlamentarna, w: idem (red. nauk.), Opozycja parlamentarna, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000, s. 14. 93 J. Pajewski, Niemcy w czasach nowozúytnych (15171939), Instytut Zachodni, Poznań 1947, s. 247. 94 W. Turnowiecki, Bismarck a polityka spo!eczna, Teoria i Praktyka Polityki (Materia!y i studia) 1995, nr 1, s. 111. 2215. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym 18831889 ustawy95 regulowa!y kwestie przymusowego ubezpieczenia pracowników na wypadek niezdolności do pracy spowodowanej chorobaþ baþdź wypadkami przy pracy (mozúliwość otrzymania zasi!ków i odszkodowań), inwalidztwem (renty) lub podesz!ym wiekiem (emerytury) i gwarantowa!y im opiekeþ medycznaþ (bezp!atnaþ pomoc lekarskaþ i niezbeþdne medykamenty). System ubezpieczeń spo!ecznych przewidywa! nadto jednorazowe świadczenie finansowe dla rodziny osoby ubezpieczonej w przypadku jej zgonu. Niezwyk!a popularność niemieckich rozwiaþzań socjalnych96 stanowi!a wyraźny dowód potrzeby ich wprowadzenia. Prawa spo!eczne zosta!y poszerzone o ochroneþ pracy robotników (zakaz zatrudniania nieletnich, wprowadzanie jednakowych stawek p!ac bez wzgleþdu na p!eć, ograniczenie czasu pracy, a takzúe zagwarantowanie dni wolnych od pracy w świeþta) juzú po ustaþpieniu Bismarcka, w 1891 roku97. W Zjednoczonym Królestwie posteþpowe ustawodawstwo spo!eczne98 wprowadzane by!o w latach 19061914 przez libera!ów. G!ównym jego inicjatorem by! David Lloyd George99, który skutecznie przeforsowa! w parlamencie prawo do emerytury dla osób powyzúej 70 lat, p!ace minimalne, a takzúe ubezpieczenia na wypadek choroby i inwalidztwa. Istotnym wyrózúnikiem reform brytyjskich by!o jednak nowatorskie ubezpieczenie dla bezrobotnych z 1911 roku. Jeszcze jednym państwem zaliczanym do grona prekursorów praw spo!ecznych by!a Szwecja, gdzie w latach 19321939 realizowano koncepcjeþ folks hema (dom ludu). Jej solidarystyczny charakter objawia! sieþ 95 Ustawa o ubezpieczeniach z tytu!u chorób (Gesetz, betreffend die Krankenversicherung der Arbeiter) z 1883 roku, Ustawa o ubezpieczeniach z tytu!u wypadków (Gesetz, betreffend die Unfallsicherung der Arbeiter) z 1884 roku, Ustawa o ubezpieczeniach z tytu!u inwalidztwa i wieku (Gesetz, betreffend die Invaliditätsund Altersversicherung) z 1889 roku. Ustawodawstwo socjalne Bismarcka jest niekiedy nazywane ustawodawstwem fabrycznym. Zob. A. Nowakowski, Powszechna historia państwa w zarysie. Od państwa antycznego do r. 1918, Totus, Bia!ystok 1991, s. 151. 96 W. Turnowiecki (Bismarck a polityka spo!eczna, op. cit., s. 115) przedstawia zestawienie statystyczne liczby cz!onków systemu ubezpieczeń w Niemczech i jej wzrost w latach 18851905, wyszczególniajaþc przy tym konkretne rodzaje ubezpieczeń. 97 Kolejne wazúne stadium upowszechniania praw spo!ecznych w Niemczech i Europie stanowi!a Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 roku, zw!aszcza zaś jej czeþści zatytu!owane Zúycie spo!eczne oraz Oświata i szko!a, w których m.in. gwarantowano opiekeþ państwa nad rodzinami wielodzietnymi oraz macierzyństwem (art. 119), postulowano ochroneþ m!odziezúy przed wyzyskiem i zaniedbaniem moralnym, umys!owym oraz cielesnym (art. 122), wprowadzano powszechny obowiaþzek szkolny i zapewniano bezp!atne kszta!cenie oraz pomoce szkolne w ośmioletnich publicznych szko!ach ludowych oraz w placówkach doszkalajaþcych do ukończenia osiemnastego roku zúycia (art. 143 i 145), deklarowano pomoc dla uzdolnionej m!odziezúy z rodzin ubogich w nauce w szko!ach średnich i wyzúszych (art. 146), a nadto zapowiadano opiekeþ państwa nad pomnikami sztuki, historii i przyrody (art. 150), co uznawane jest za pionierskie rozwiaþzanie konstytucyjne w zakresie udosteþpniania obywatelom zdobyczy kultury oraz wartości środowiska naturalnego. Zob. szerzej Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 roku, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia..., op. cit. 98 Chodzi tu zw!aszcza o Ustaweþ o emerytach (Old Age Pensions Act) z 1908 roku, Ustaweþ o radach branzúowych (Trade Board Act) z 1909 roku oraz Ustaweþ o narodowym ubezpieczeniu zdrowotnym (National Health Insurance Act) z 1911 roku. 99 David Lloyd George pe!ni! w latach 19051908 funkcjeþ ministra handlu, a w latach 19081915  kanclerza skarbu. 222 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego w uznaniu państwa za protektora godnych warunków zúycia obywateli, co prowadzi!o do zwieþkszania państwowego interwencjonizmu i rozwoju pomocy socjalnej, reformy systemu podatkowego oraz propagowania spó!dzielczości100. Pierwsze reformy spo!eczne w Europie stanowi!y istotny prze!om w postrzeganiu samej istoty pomocy państwa dla obywateli. Opieka spo!eczna nie tylko przestawa!a być uwazúana za domeneþ organizacji kościelnych i charytatywnych, ale zaczyna!a być kojarzona bardziej z prawami spo!ecznymi anizúeli z mi!osierdziem. Dla autora Citizenship and Social Class faktycznym urzeczywistnianiem idei praw spo!ecznych obywatelstwa jawi!a sieþ jednak powojenna, kompleksowa zmiana nastawienia państwa europejskiego do potrzeb egzystencjalnych swoich cz!onków. Zakotwiczenia social citizenship dopatrzy! sieþ Marshall w g!oszaþcej mozúliwość osiaþgnieþcia powszechnej pomyślności obywateli wizji welfare state101. Koncepcja ta najpe!niej mia!a zostać wyrazúona w polityce Partii Pracy102  rzaþdzaþcej w Wielkiej Brytanii w latach 19451951  której uda!o sieþ pogodzić demokratyczny system rzaþdów z rozbudowanaþ ingerencjaþ państwa w sfereþ zúycia gospodarczego (zapobiegajaþcaþ negatywnym zjawiskom spo!ecznym w rodzaju bezrobocia) oraz z daleko idaþcym rozszerzeniem systemu świadczeń socjalnych. Rzaþd Clementa Richarda Attlee wprowadzi! w zúycie reformeþ oświaty, ca!ościowy system obowiaþzkowych ubezpieczeń spo!ecznych oraz powszechnaþ i bezp!atnaþopiekeþ zdrowotnaþ (National Health Service). Z perspektywy teorii Marshalla triumf welfare state mia! jednak jeszcze jedno wazúne oblicze. Dosteþpność praw spo!ecznych, a zatem zaspokojenie pewnych minimalnych potrzeb bytowych obywateli, prowadzić mia!a do realnego ich zrównania równiezú na niwie wcześniej uzyskanych praw osobistych i politycznych oraz zmniejszania sieþ dysproporcji w poziomach zúycia w spo- !eczeństwie103. Brytyjski socjolog pisa! w Social Selection in the Welfare State104, izú w nowej rzeczywistości nie ma juzú miejsca dla klasy rzaþdzaþcej, 100 S. Zawadzki, Państwo o orientacji spo!ecznej. Geneza  doświadczenia  perspektywy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1996, s. 4142. 101 Termin welfare state nie jest tutaj t!umaczony na jeþzyk polski w zwiaþzku z kontrowersjami, jakie towarzyszaþ jego przek!adom. Do najczeþściej spotykanych translacji nalezúaþ: państwo dobrobytu (état du bien-être, Wohlfahrtsstaat), państwo socjalne lub państwo spo!eczne (état social), państwo opieki spo!ecznej, socjalne państwo prawa (sozialer Rechtsstaat), państwo opiekuńcze (état providence), a takzúe państwo o orientacji spo!ecznej (social oriented state). Por. B. Zawadzka, Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, op. cit., s. 24; S. Zawadzki, Państwo o orientacji spo!ecznej..., op. cit., s. 176 oraz P. Winczorek, Wsteþp do nauki o państwie, op. cit., s. 112. Rózúnice w przek!adach wiaþzúaþ sieþ niejednokrotnie z odmiennym definiowaniem koncepcji, co mozúe wynikać z silniejszego akcentowania podstawowego jej pierwiastka, jakim jawi sieþ pomoc socjalna, baþdź tezú z uwypuklenia rozbudowanej opiekuńczości czy wreþcz paternalistycznego charakteru państwa. 102 Laburzyści przejeþli i wprowadzili w zúycie szereg postulatów zawartych w opublikowanym w 1942 roku planie (Report on Social Insurance and Allied Services) inicjatora g!eþbokich reform spo!ecznych, libera!a Williama Henryego Beveridgea. 103 Por. E. Dobrodziej, Konstytucyjne prawa i obowiaþzki obywateli dziś i jutro, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Posteþpu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 11. 104 T.H. Marshall, Social selection in the welfare state, w: idem, Sociology at the Crossroads and Other Essays, Heineman, London 1963, s. 265. 2235. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym jako zúe przywództwo i w!adza stajaþ sieþ domenaþ ogó!u: polityków, seþdziów, duchownych, przedsieþbiorców, zwiaþzkowców, intelektualistów oraz innych obywateli pochodzaþcych ze wszystkich klas spo!ecznych oraz reprezentujaþcych wszystkie kreþgi zawodowe. W po!owie XX wieku nasteþpowa!a zatem faktyczna materializacja  beþdaþcej produktem co najmniej trzywiekowej ewolucji  idei trójcz!onowego obywatelstwa, które eliminowa!o w państwie konflikt klasowy105 i po raz pierwszy w historii zrównywa!o szanse wszystkich jego cz!onków w drodze ograniczania spo!ecznych i ekonomicznych nierówności generowanych przez kapitalizm106. W konsekwencji pe!ne, równe i uniwersalne prawa obywatelstwa mia!y stanowić g!ównaþ determinanteþ pomyślności spo!eczeństwa i rozwoju państwa. Poczynajaþc od po!owy XX wieku social citizenship jawi sieþ w zasadzie jako g!ówne pole dalszego wzbogacania idei obywatelstwa państwowego, albowiem w powojennych, wielomilionowych demokracjach zachodnich prawa spo!eczne zajmujaþ czeþsto pozycjeþ dominujaþcaþ w stosunku do praw politycznych. Podczas gdy realne znaczenie tych ostatnich zaczeþ!o być poniekaþd sp!ycane w pierwszym rzeþdzie do prawa wyborczego (zw!aszcza czynnego), a zatem mozúliwości oddania przez obywatela raz na kilka lat g!osu na przedstawicieli tej czy innej partii lub opcji politycznej107, to wciaþzú ros!o zapotrzebowanie na coraz bardziej szczegó!owe regulacje dotyczaþce spo!ecznej sfery zúycia obywateli i na dalsze wyrównywanie dysproporcji materialnych w spo!eczeństwie. Apetyt ten temperowany jest przejściowo w okresach problemów ekonomicznych, które neþkajaþ nawet najbogatsze państwa Europy, ale powraca wraz z przyspieszeniem wzrostu tempa ich rozwoju gospodarczego. Prawa spo!eczne saþnadto coraz silniej postrzegane w charakterze obowiaþzków państwa wobec obywateli, którzy juzú z samego tytu!u posiadania obywatelstwa powinni być uprawnieni do pewnego minimum bytowego. Tendencja ta utrwala sieþ w duzúej mierze dzieþki rosnaþcemu dobrobytowi w państwach Europy Zachodniej. Równocześnie esencjaþ social citizenship w coraz mniejszym stopniu wydajaþ sieþ prawa socjalne, obecna ewolucja praw spo!ecznych rozk!ada sieþ bowiem bardziej równomiernie pomieþdzy prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, które obejmujaþ swaþ treściaþ i rozwijajaþnie tylko nowe kwestie zwiaþzane z pracaþ i wypoczynkiem (ciaþg!e ulepszanie warunków pracy, ochrona pracy m!odocianych, matek oraz kobiet w ciaþzúy, prawo do jednakowej p!acy dla pracowników obu p!ci, readaptacja zawodowa i spo!eczna niepe!nosprawnych, prawo do informacji i konsultacji w miejscu pracy  partycypacji pracowniczej, 105 Por. D. Gosewinkel, Historical development of citizenship, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, op. cit., s. 1856. 106 C. Mouffe, Citizenship, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. I, op. cit., s. 219. 107 Problem ten podnosi! juzú Max Weber (Parliament and government in Germany, w: idem, Political Writings, red. P. Lassman, R. Speirs, Cambridge University Press, Cambridge 1994, s. 226). Por. G. Sartori, Teoria demokracji, op. cit., s. 141142. 224 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego prawo do strajku, skracanie czasu pracy, p!atne urlopy, dni wolne od pracy), zdrowiem (dosteþpność kuracji w sanatoriach, rehabilitacji) czy oświataþ (powszechna dosteþpność szkolnictwa średniego, zrównywanie szans w podjeþciu kszta!cenia wyzúszego, pomoc stypendialna państwa), ale równiezú takie zagadnienia jak likwidowanie barier utrudniajaþcych nieskreþpowane prawo do rozwijania dzia!alności gospodarczej, polityka mieszkaniowa, ochrona konsumenta, korzystanie ze zdobyczy kultury i nauki oraz z wartości środowiska naturalnego. Te wciaþzú rozbudowywane prawa obywatelskie umieszczane saþ w ustawach zasadniczych albo czeþściej  regulowane szczegó!owym ustawodawstwem zwyk!ym, zw!aszcza prawem ubezpieczeń spo!ecznych, prawem pracy oraz rózúnymi dziedzinami prawa administracyjnego (na przyk!ad przepisami dotyczaþcymi systemu ochrony zdrowia i opieki spo!ecznej, edukacji oraz instytucji nauki i kultury, a takzúe ochrony środowiska naturalnego). 5.5. Pe3noprawne obywatelstwo kobiet Idea obywatelstwa w Europie wzbogacona zosta!a o nowy, niezwykle wazúny wymiar wraz z uzyskaniem pe!noprawnego cz!onkostwa w państwie przez kobiety. Wielu badaczy s!usznie utrzymuje, izú obywatelstwo w Europie mia!o w trakcie swej d!ugiej ewolucji charakter stricte patriarchalny108, co nierozerwalnie wiaþza!o sieþ z ogólnaþ organizacjaþ tutejszych spo!eczeństw, w których dominujaþcaþ roleþ odgrywali meþzúczyźni. G. Ulicka109 pisze w tym kontekście, izú status spo!ecznie niewidocznej kobiety determinowany by! pozycjaþ jej meþzúa  g!owy rodziny. Przez wieki aktywność publiczna p!ci pieþknej uznawana by!a za niestosownaþ110, polityka zaś stanowi!a domeneþ li tylko meþzúczyzn, którzy traktowali kobiety jako istoty niesta!e emocjonalnie, s!abe i kruche. Patriarchalna obyczajowość zaczeþ!a jednak ulegać zmianie po wydarzeniach rewolucji francuskiej, kiedy to impetu nabra! ruch emancypacji kobiet. W dobie silnego akcentowania idei narodowych kobieta zaczeþ!a być nadto postrzegana nie wy!aþcznie przez pryzmat jej stanowiska w rodzinie jako zúony i matki, ale poniekaþd równiezú w roli symbolu ciaþg!ości egzystencjalnej narodu111. Choć, jak pisze D. Langewiesche112, nacjonalizm definiowa! sieþ w kategoriach meþskości, to zúeńskie alegorie państwa konstruowa!y kobiecaþ tozúsamość narodowaþ. 108 Zob. N. Yuval-Davies, Gender relations and the nation, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001, s. 310 oraz Z. Sokolewicz, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1, s. 19. 109 G. Ulicka, Demokracje zachodnie: zasady, wartości, wizje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992, s. 3233. 110 S.G. Mezey, Women and democracy, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, op. cit., s. 1380. 111 Por. N. Yuval-Davies, Gender relations and the nation, op. cit., s. 297. 112 D. Langewiesche, Naród, nacjonalizm, państwo narodowe: stan i perspektywy badań, prze!. A. Peszke, Sprawy Narodowościowe (Seria Nowa) 2002, nr 20, s. 51. 2255. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym Zdaniem C. Pateman, autorki rozpraw113 z zakresu studiów nad tozúsamościaþ kulturowaþ p!ci, w zasadzie ca!a myśl spo!eczno-polityczna odnoszaþca sieþ do kwestii przynalezúności jednostki do państwa i zwiaþzanego z tym statusu ogniskowa!a sieþ przez wieki na prawach obywatelskich wy!aþcznie meþzúczyzn, przedstawia!a zatem meþski punkt widzenia, mia!a z za!ozúenia charakter dyskryminacyjny i pozostawa!a na wskroś przesiaþknieþta kulturaþ patriarchalnaþ. W wymiarze prawnoustrojowym natomiast, w konsekwencji wydarzeń końca XVIII wieku we Francji, dosz!o do po!owicznej tylko zmiany jakościowej dominacji meþzúczyzn. Pateman uwazúa, izú dokona!a sieþ swoista transpozycja tejzúe dominacji z poziomu patriarchalnego do wymiaru fraternity (braterstwo  jedno z hase! rewolucyjnych), w którym mimo utrzymania dotychczasowej zalezúności kobiet od meþzúczyzn w sferze prywatnej (rodzinnej) nasteþpowa!o powolne zrównywanie p!ci w sferze publicznej (w prawach politycznych). Koncepcja Pateman wpisuje sieþ w ramy czeþsto spotykanego poglaþdu, izú proces emancypacji kobiet nie dobieg! jeszcze końca. Waþtek ten szeroko omawia inna badaczka statusu p!ci pieþknej W. Rule114, która wychodzi z za!ozúenia, izú definicja obywatela objeþ!a swaþ treściaþ kobiety dopiero w XX wieku, aczkolwiek uzyskane wówczas przez nie prawa wyborcze nie stanowiaþbynajmniej ostatniego stadium procesu stawania sieþ obywatelkami. Rule zaproponowa!a trzyfazowy model kszta!towania sieþ pozycji kobiet w relacji do sytuacji spo!eczno-politycznej wieþkszości państw, równiezú europejskich, w nowozúytnej perspektywie ewolucyjnej. Faza pierwsza, określana mianem rozwojowej (development phase), polegać mia!a na artyku!owaniu czy tezú zauwazúaniu konieczności zmian po!ozúenia prawnego kobiet przy okazji stopniowego uzyskiwania praw wyborczych przez meþzúczyzn. Dzia!o sieþ tak równiezú na przyk!ad w trakcie powstawania ruchu zapobiegania patologii alkoholizmu. W fazie osiaþgnieþć (achievement phase) kobiety obdarzone zosta!y prawami politycznymi, co czeþsto towarzyszy!o takim istotnym cezurom czasowym jak zakończenie wojny lub uzyskanie przez dany kraj niepodleg!ości. Etap ten nie zosta! jeszcze zamknieþty w wymiarze ogólnoświatowym (w przeciwieństwie do Europy), choć obecnie zauwazúa sieþ rozwój trzeciej fazy (implementation phase), polegajaþcej na wprowadzaniu w zúycie realnej wolności politycznej kobiet. Stan ten polega na faktycznym umozúliwianiu kobietom partycypacji w sprawach państwa, a w szczególności na stwarzaniu im warunków do równej reprezentacji we w!adzach publicznych. O ile bowiem kobiety niejednokrotnie piastujaþ najwyzúsze stanowiska w państwie, o tyle ich 113 Zob. szerzej C. Pateman, Three questions about womanhood suffrage, w: C. Daley, M. Nolan (red.), Suffrage and Beyond: International Feminist Perspectives, New York University Press, New York 1994 oraz idem, The Sexual Social Contract, Polity Press, Cambridge 1988. 114 W. Rule, Woman: Enfranchisement, w: R. Rose (red.), International Encyclopedia of Elections, Macmillan, London 2000, s. 345. 226 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego procentowy udzia! we w!adzach państwowych pozostaje nadal bardzo niski115. Pierwsze etapy omawianego procesu odnoszaþ sieþ w przyblizúeniu odpowiednio do XIX i XX wieku, gdy tymczasem faza trzecia czeka nadal na swaþ pe!naþ realizacjeþ. Rule zaś sugeruje, izú pe!noprawne obywatelstwo kobiet zostanie zapewne osiaþgnieþte w XXI wieku. Nie ulega waþtpliwości, izú faktycznym wyznacznikiem uzyskiwania przez kobiety w państwie statusu obywatelskiego by!o nabywanie przez nie praw równych meþzúczyznom. Idea spo!eczno-politycznego równouprawnienia p!ci rozwineþ!a sieþ w drugiej po!owie XVIII wieku, pierwotnie w Ameryce Pó!nocnej, a nasteþpnie we Francji, gdzie silnie propagowa!a jaþ wówczas Olimpia de Gouges, oraz w Wielkiej Brytanii, g!ównie za sprawaþ Mary Wollstonecraft, autorki opublikowanej w 1792 roku pracy Vindication of the Rights of Women, beþdaþcej manifestem kobiecej emancypacji. Ruch emancypacyjny osiaþgnaþ! jednak pe!ny rozkwit w XIX wieku, wraz z intensyfikacjaþ zúaþdań zniesienia prawnego upośledzenia kobiet, które przejawia!o sieþ przede wszystkim w fizycznej zalezúności zúon od meþzúów oraz w kwestiach: majaþtkowej, opieki nad dziećmi i swobodnego wyboru miejsca zamieszkania. W Wielkiej Brytanii przyjeþty w 1870 roku Married Womens Property Act broni! juzú w!asności meþzúatek, które jednak dopiero od 1891 roku mog!y pozywać swych meþzúów do saþdu za ograniczanie ich wolności osobistej. John Stuart Mill116 pisa! trzy dekady wcześniej: miejmy wreszcie nadziejeþ, zúe jeszcze za naszego pokolenia rózúnica p!ci (...) przestanie być uwazúanaþ jako dostateczny powód, zúeby istoteþ ludzkaþ pozbawić reþkojmi wspólnego bezpieczeństwa i z praw obywatelskich ogo!ocić. Wówczas to bowiem maþzú móg! nie tylko dowolnie rozporzaþdzać czasem swej ma!zúonki, ale równiezú i legalnie jaþ wieþzić117. Innym, wazúnym postulatem ruchu kobiecego by!o równouprawnienie zawodowe. P!eć pieþkna domaga!a sieþ nie tylko dopuszczenia do wykonywania szeregu profesji uznawanych wówczas za godne jedynie meþzúczyzny, ale równiezú i zrównania p!ac. Bój w tej kwestii toczy sieþ w zasadzie do dnia dzisiejszego, tymczasem pozytywnego rozwiaþzania doczeka! sieþ problem równych dla obu p!ci szans edukacyjnych. Dziewieþtnastowieczne feministki zúaþda!y powszechnego dla kobiet prawa do studiów na uczelniach wyzúszych. Wymaga!o to kompleksowego zreformowania systemu oświaty, w tym ujednolicenia programów nauczania w szko!ach zúeńskich i meþskich, co wiaþza!o sieþ w g!ównej mierze z zagadnieniem egzaminu dojrza!ości, stanowiaþcego przepustkeþ do studiów wyzúszych118. We Francji, Wielkiej Brytanii czy Niemczech problem 115 W. Rule przedstawia wyniki badań (opublikowanych w: Democracy Still in the Making, Inter-Parliamentary Union, Geneva 1997), z których wynika, izú w 1997 roku udzia! kobiet w ogólnopaństwowych cia!ach ustawodawczych krajów o d!ugiej tradycji demokratycznej równa! sieþ 20%, gdy tymczasem średnia w tym wzgleþdzie dla wszystkich państw świata wynosi!a 9%. Kobiety stanowi!y wówczas zaledwie 5% ogó!u wybranych szefów państw. Zob. szerzej ibidem, s. 347. 116 J.S. Mill, O rzaþdzie reprezentatywnym, w: idem, O rzaþdzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, prze!. J. Ho!ówka, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995, s. 169. 117 J.Z. Keþdzierski, Dzieje Anglii 14851939, t. II: 18301939, op. cit., s. 378. 118 Zob. J. Zúarnowski, Spo!eczeństwa XX wieku, op. cit., s. 1516. 2275. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym dyskryminacji edukacyjnej zosta! rozwiaþzany jeszcze w drugiej po!owie XIX wieku, w latach 18631895, jednakzúe w wielu innych państwach kontynentu pozostawa! nadal aktualny w okresie mieþdzywojennym. Przeobrazúenia prawne nie zawsze jednak zmienia!y zrazu mentalność meþskiej czeþści spo!eczeństwa, co celnie oddawa! modny niemiecki slogan, który nawo!ywa! p!eć pieþknaþ, aby zajmowa!a sieþ raczej dziećmi, kuchniaþ i kościo!em (Kinder, Küche und Kirche) anizúeli na przyk!ad pracaþ zawodowaþ, naukaþ czy politykaþ119. J. Kocka120 ocenia jednak, izú w Niemczech prze!omu wieków ruchowi emancypacji kobiet uda!o sieþ stopniowo poddać krytyce jednostronność modelu obywatela z punktu widzenia specyfiki p!ci oraz uzasadnić teþ krytykeþ aspiracjami tego modelu, czyli postulatami równości, pe!nej świadomości i samorealizacji dla wszystkich. Prawid!owość ta wysteþpowa!a, mutatis mutandis, i w wielu innych państwach kontynentu europejskiego, a jej nasteþpstwem musia!y być dalsze koncesje meþskiego cia!a obywatelskiego na rzecz p!ci pieþknej. Podstawowy probierz stawania sieþ obywatelkami, a nawet warunek dziejowej sprawiedliwości, stanowi!o dla wielu kobiet zdobycie praw politycznych. Osiaþgnieþcie równouprawnienia na niwie publicznej pozostawa!o d!ugofalowym zadaniem sufrazúystek121, postrzegajaþcych szanseþ na diametralnaþ zmianeþ po!ozúenia kobiet w rodzinie, spo!eczeństwie i państwie przede wszystkim w zdobyciu przez nie pe!ni praw wyborczych. Bojowniczki o emancypacjeþ politycznaþ pań by!y szczególnie aktywne w krajach anglosaskich, co wiaþza!o sieþ poniekaþd z dość szybko posteþpujaþcym procesem równouprawnienia p!ci w Stanach Zjednoczonych122. W Wielkiej Brytanii juzú w 1888 roku mocaþUstawy o radach hrabstw kobiety uzyska!y ograniczone prawa wyborcze do lokalnych organów samorzaþdowych, jednak to kraje skandynawskie jako pierwsze w Europie przyzna!y kobietom pe!ne czynne i bierne prawo wyborcze. Autonomiczna Finlandia zrobi!a to w 1906 roku, Norwegia  w 1913 roku, Dania i zalezúna od niej Islandia  w 1915 roku. Momentem prze!omowym rozszerzania przestrzeni dla kobiet, wedle sformu!owania D. Langewiesche123, sta!o sieþ zakończenie I wojny światowej, kiedy to w 1918 roku mieþdzy innymi w Niemczech, Austrii i Polsce obdarzono je pe!niaþpraw wyborczych. Nieco inaczej wyglaþda!a jednak sytuacja w Wielkiej Brytanii, gdzie uchwalone wówczas prawa wyborcze kobiet zosta!y obwaro119 A. Czubiński, Europa dwudziestego wieku: zarys historii politycznej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997, s. 17. 120 J. Kocka, O historii spo!ecznej Niemiec, prze!. J. Ka!aþzúny, I. Sellmer, J. Serwański, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997, s. 312. 121 Angielski termin suffragist pochodzi od s!owa suffrage (prawo g!osowania), które zapozúyczone zosta!o od francuskiego pojeþcia le sufrage (prawo wyborcze lub wybory). Le sufrage z kolei bierze swe poczaþtki od średniowiecznego !acińskiego s!owa suffragium (g!os [wyborczy]). Zob. szerzej W. Kopaliński, S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych z almanachem, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000, s. 478. 122 Na terytorium stanu Wyoming kobiety wywalczy!y prawa polityczne w 1869 roku, aczkolwiek w ca!ej federacji uzyska!y je dopiero w 1920 roku. 123 D. Langewiesche, Naród, nacjonalizm..., op. cit., s. 51. 228 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego wane cenzusem wieku, a pośrednio równiezú cenzusami: majaþtkowym i wykszta!cenia. Nowe prawa uprzywilejowywa!y nadto meþzúatki. Sta!o sieþ tak mimo wzmozúonej aktywności najs!ynniejszej chyba europejskiej dzia!aczki ruchu kobiecego poczaþtku XX wieku Emmeline Pankhurst, za!ozúycielki (w 1903 roku) Womens Social and Political Union, inicjatorki akcji aktywnego oporu przeciwko meþskiej dominacji w spo!eczeństwie i propagatorki czynnego udzia!u p!ci pieþknej w I wojnie światowej. Zdaniem Pankhurst wojenna s!uzúba kobiet w obronie ojczyzny stanowi!a antytezeþ rzekomej ich niezaradności i braku odpowiedzialności. Na pe!nieþ politycznej wolności brytyjskie oraz irlandzkie kobiety musia!y jednak czekać do 1928 roku. W wielu państwach europejskich kobiety sta!y sieþ obywatelkami czynnymi w latach 19191921 (mieþdzy innymi w Holandii, Luksemburgu i Szwecji) i w późniejszym okresie mieþdzywojnia (na przyk!ad w Hiszpanii  w 1931 roku). Natomiast we Francji, gdzie w wyborach do Konwentu w 1792 roku wprowadzono po raz pierwszy powszechne g!osowanie meþzúczyzn, sta!o sieþ to dopiero w 1944 roku, we W!oszech  rok później, w Belgii zaś, znanej z relatywnie liberalnej konstytucji 1831 roku  w 1948 roku. W tym samym roku uchwalona zosta!a przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Powszechna Deklaracja Praw Cz!owieka, która g!osi!a, izú kazúdy cz!owiek ma prawo do uczestniczenia w rzaþdzeniu swym krajem bezpośrednio lub przez swobodnie wybranych przedstawicieli124, a takzúe, izú wola ludu beþdzie wyrazúona w (...) wyborach, które powinny być powszechne i równe125. A jednak w Grecji, dziedziczce tradycji starozúytnej Hellady i kolebce idei obywatelstwa, kobiety otrzyma!y pe!ne prawa wyborcze dopiero w drugiej po!owie XX wieku, w 1952 roku. W Portugalii nastaþpi!o to zaś dopiero w 1976 roku. Innym jeszcze paradoksem pozostaje fakt, izú w niektórych krajach kontynentu (Norwegia, Holandia) kobiety wcześniej otrzyma!y bierne prawo wyborcze anizúeli czynne, co powodowa!o utrzymywanie sieþ przez pewien czas kuriozalnego wreþcz stanu, polegajaþcego na tym, izú pos!ankaþdo parlamentu mozúna by!o zostać wy!aþcznie dzieþki g!osom elektoratu meþskiego. Jeśli rzeczywiście uznać mozúliwość równego udzia!u w politycznych procesach decyzyjnych dotyczaþcych spraw państwa za ostatni etap rozwoju obywatelstwa kobiet, to droga do jego osiaþgnieþcia pozostaje nadal otwarta. Pod koniec XX wieku jedynie w 6% krajów o demokratycznym systemie rzaþdów p!eć pieþkna zajmowa!a od 25% do 40% miejsc w ogólnopaństwowych organach ustawodawczych126. Na czele państw traktujaþcych emancypacjeþ kobiet w sposób 124 Powszechna Deklaracja Praw Cz!owieka, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 10 grudnia 1948 roku, art. 21 pkt 1, w: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo mieþdzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Wydawnictwo Lubelskie Prawnicze, Lublin 1992. 125 Ibidem, art. 21 pkt 3. 126 Zob. szerzej W. Rule, Woman: Enfranchisement, op. cit., tab. I: Leading Countries in Womens Citizenship: Countries with a Minimum of 25% Women Parliamentarians (1997), s. 347 (dane wed!ug: Democracy Still in the Making, op. cit.). 2295. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym priorytetowy by!y i saþ kraje nordyckie. W Skandynawii jednak od lat praktykowany jest zwrot, jak to ujmuje E. Malinowska127, od patriarchalnego modelu relacji p!ci w stroneþ uk!adu partnerskiego mieþdzy meþzúczyznami i kobietami. W Danii, Finlandii, Norwegii czy Szwecji kobiety stanowiaþ na poczaþtku XXI wieku ponad jednaþ trzeciaþ sk!adu cz!onkowskiego legislatur. Skandynawski status quo jest w duzúej mierze wynikiem stosowania systemu kwotowego, a zatem  najogólniej rzecz ujmujaþc  przydzielenia kobietom określonego procentowo poziomu udzia!u na partyjnych listach wyborczych, co zdaje sieþ szczególnie efektywne w warunkach istnienia proporcjonalnego systemu reprezentacji. W przypadku Belgii, a takzúe niektórych krajów pozaeuropejskich (zw!aszcza latynoamerykańskich), system kwot polega natomiast na ustawowym zagwarantowaniu kobietom konkretnej puli miejsc w organie legislacyjnym128. Implementacja metody kwotowej w Europie Zachodniej datowana jest na lata 90. XX wieku, jednak wciaþzú napotyka wiele problemów natury formalnoprawnej, co wiaþzúe sieþ z jej rzekomo niekonstytucyjnym charakterem, wyp!ywajaþcym z naruszania zasady równości. Kwoty mozúna postrzegać nadto być mozúe tylko jako etap przejściowy na drodze do wprowadzenia idaþcej jeszcze dalej zasady parytetu p!ci, która przewiduje procentowe zrównanie meþzúczyzn i kobiet w podziale stanowisk publicznych. Niektórzy zwolennicy demokracji parytetowej t!umaczaþ przy tym nawet, izú, jak pisze G. Ulicka129, zrózúnicowanie p!ci sprawia, zúe w tej samej przestrzeni publicznej istniejaþ dwie odreþbne grupy i kazúda z nich powinna mieć odreþbny status obywatelski. Obecność kobiet w zúyciu politycznym pozwoli na w!aściwaþ reprezentacjeþ ich interesów (co do tej pory nie mia!o miejsca). Nie brakuje przy tym adwersarzy g!eþbszego otwarcia sfery publicznej dla kobiet  system kwotowy czy parytetowy jest czeþsto określany mianem dyskryminacyjnego czy tezú traktujaþcego kobiety lepiej od meþzúczyzn nie ze wzgleþdu na zas!ugi, ale wy!aþcznie ich p!eć. Inny, niejednokrotnie spotykany argument mówi, izú usteþpstwa ustawodawcy w omawianej kwestii mogaþ powodować silniejszaþ presjeþ mniejszości etnicznych, religijnych czy seksualnych do nowego zdefiniowania ich stanowiska w państwie. Tymczasem brak powszechności parytetu stanowi dla dzia!aczek organizacji feministycznych potwierdzenie tezy, izú pozycja kobiet pozostaje wciaþzú dalece u!omna. Dzieje sieþ tak jakoby dlatego, izú nierówność ról obu p!ci w spo!eczeństwie i państwie determinowana jest wciaþzú obowiaþzujaþcym tradycyjnym modelem 127 E. Malinowska, Meþzúczyźni i kobiety w spo!eczeństwie jutra, Kultura i Spo!eczeństwo 2003, nr 4, s. 96. 128 Zob. szerzej M.P. Jones, Gender quotas, w: R. Rose (red.), International Encyclopedia of Elections, op. cit., s. 143144. 129 G. Ulicka, Demokracja a prawa polityczne kobiet we Francji, w: Państwo  demokracja  samorzaþd. Ksieþga jubileuszowa w sześćdziesieþciopieþciolecie Profesora Eugeniusza Zielińskiego, Elipsa, Warszawa 1999, s. 597. 230 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego rodziny, w którym brakuje partnerskiego podzia!u obowiaþzków. Walka ruchu feministycznego, jawiaþcego sieþ wspó!czesnym wcieleniem ruchu sufrazúystek, wciaþzú trwa i skupia sieþ obecnie na daþzúeniu do ciaþg!ego doskonalenia regulacji prawnych i zmiany zwyczajów kulturowych, tak aby kreowa!y one rzeczywiście obopólnie korzystne relacje mieþdzy kobietami i meþzúczyznami w kazúdej p!aszczyźnie zúycia130. Ruch feministyczny zdecydowanie optuje za obaleniem popularnego, dychotomicznego podzia!u ról, zgodnie z którym kobiety zajmujaþ sieþ raczej sferaþprywatnaþ stosunków mieþdzyludzkich, meþzúczyźni zaś saþ aktywni zw!aszcza na forum publicznym131. Feminizm postuluje zatem ideeþ równego cz!onkostwa kobiet i meþzúczyzn tak w rodzinie, jak i w spo!eczeństwie oraz państwie. Perspektywiczne osiaþgnieþcie tego celu, zdaniem cz!onkiń ruchu feministycznego, beþdzie natomiast faktycznym urzeczywistnieniem pe!noprawnego obywatelstwa kobiet. 5.6. Prawa obywatelskie a prawa cz3owieka Poczaþwszy od drugiej po!owy XX wieku idea obywatelstwa wesz!a na nowaþ drogeþ ewolucji. Treść obywatelstwa utraci!a czeþść swego ekskluzywnego i hermetycznego charakteru, przez co, jak twierdzi D. Gosewinkel132, nastaþpi!a nawet pewna dewaluacja obywatelstwa. Sta!o sieþ tak w duzúej mierze dlatego, izú zwiaþzany dotychczas g!ównie z obywatelstwem i gwarantowany mocaþ prawa państwowego zbiór praw przys!ugujaþcych jednostce zaczaþ! być regulowany mieþdzynarodowymi aktami prawnymi i uzyska! status uniwersalny. Uniwersalizm ten nie polega jednak na powszechnym dosteþpie do praw stanowiaþcych esencjeþ obywatelstwa, co sta!o sieþ w wieþkszości państw europejskich faktem juzú w pierwszej po!owie stulecia, lecz na objeþciu systemem ochrony ponadpaństwowej jednostki w rozumieniu nie obywatela, lecz cz!owieka. Mieþdzynarodowa legitymizacja praw cz!owieka doprowadzi!a w zasadzie do uznania ich pozycji za dominujaþcaþ w stosunku do praw obywatela133. Termin prawa cz!owieka oznacza prawa jednostki pierwotne w stosunku do państwa, a zatem takie, które przys!ugujaþ kazúdemu cz!owiekowi bez wzgleþdu na posiadane obywatelstwo. Przez niektórych badaczy wspomniane pojeþcie zaweþzúane jest jednak do określania tych, gwarantowanych w ustawach zasadniczych państw praw jednostki, które dotyczaþ równiezú osób nielegitymujaþcych sieþ obywatelstwem danego państwa134. Wspó!cześnie prawo państwowe odnoszaþce sieþ do stanowiska jednostki w państwie powinno być 130 Na temat wspó!czesnych postulatów feminizmu postrzeganych z perspektywy praw obywatelskich zob. szerzej S.G. Mezey, Women and democracy, op. cit., s. 1381. 131 Zob. szerzej N. Yuval-Davies, Gender relations and the nation..., op. cit., s. 310312. 132 D. Gosewinkel, Historical development of citizenship, op. cit., s. 1854. 133 Por. ibidem. 134 B. Banaszak, A. Preisner, Prawo konstytucyjne. Wprowadzenie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, s. 86. 2315. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym zgodne z przyjeþtymi standardami mieþdzynarodowymi. Stan ten wynika z poszanowania cz!owieczeństwa kazúdej jednostki ludzkiej. W przypadku demokracji europejskich praktycznie pe!ny katalog praw cz!owieka wchodzi zatem obecnie w sk!ad praw do niedawna przynalezúnych jednostce przede wszystkim z racji posiadania obywatelstwa, staþd tezú pojeþcie praw obywatelskich ulega nowemu zdefiniowaniu i odnosi sieþ dziś czeþsto wy!aþcznie do uprawnień obywateli konkretnego państwa, które majaþ swoje źród!o w prawie w znaczeniu przedmiotowym i s!uzúaþ ochronie ich interesów135. Obywatele danego kraju, toczaþc z nim spór lub broniaþc swego dobra, mogaþ zatem powo!ywać sieþ na prawa obywatelskie, znajdujaþce odzwierciedlenie w konkretnych regulacjach prawnych. Spotykany czeþsto termin podstawowe prawa obywatelskie odnosi sieþ z kolei najczeþściej do tych praw, które gwarantowane saþ w ustawie zasadniczej danego państwa (kryterium formalne); lub tezú określa najistotniejsze prawa, z których mozúna ewentualnie rozwinaþć pozosta!e (kryterium materialne). Poniewazú jednak czeþść praw umocowanych konstytucyjnie uniwersalizuje adresata, a zatem odnosi sieþ nie tylko do obywateli, ale równiezú do ogó!u osób przebywajaþcych na terytorium danego państwa, totezú optymalne zdaje sieþ dziś uzúywanie okrojonego pojeþcia prawa podstawowe. Prawa obywatelskie nie pozostajaþ bynajmniej w ca!kowitej defensywie136 ani nie mogaþ być automatycznie utozúsamiane z prawami cz!owieka. Niektórzy badacze zwracajaþ w tym wzgleþdzie uwageþ na odmienny rodowód praw cz!owieka i praw obywatelskich137. Poczaþtki wyrózúniania praw cz!owieka kojarzone saþ bowiem zwykle z siedemnastowiecznaþ koncepcjaþ praw natury (zw!aszcza z myślaþ Lockea), gdy tymczasem geneza podmiotowych praw obywatelskich  raczej z teoriaþ Rousseau i Deklaracjaþ Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku oraz z dziewieþtnastowiecznym pozytywizmem prawniczym. Podczas gdy prawa cz!owieka wywodzaþ sieþ z samej natury (saþ to zatem prawa przyrodzone), prawa obywatelskie uznawane saþ za domeneþ państwa, które je ustanawia (prawa pozytywne). Omawiane terminy do dnia dzisiejszego nie doczeka!y sieþ jednak w pe!ni precyzyjnego rozrózúnienia (równiezú w ustawach zasadniczych), aczkolwiek rózúnice mieþdzy nimi saþ juzú ostrzej formu!owane anizúeli w 1789 roku. Z pewnościaþ jednak wprowadzenie prawnomieþdzynarodowej kategorii praw cz!owieka nie powoduje automatycznego objeþcia wszystkich jednostek ogó!em praw charakterystycznych dla cz!onków konkretnego państwa z tytu!u posiadanego przez nich obywatelstwa. O ile bowiem ca!ość praw przys!ugujaþcych cz!owiekowi winna być jednakowa i dla obywatela, o tyle suma praw przypadajaþcych w udziale obywatelowi danego państwa nie jest nalezúna wszystkim jednostkom w nim rezydujaþcym. Prawami determinowanymi posiadaniem 135 Ibidem. 136 Por. E. Dobrodziej, Konstytucyjne prawa i obowiaþzki obywateli..., op. cit., s. 11. 137 Por. B. Zawadzka, Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, op. cit., s. 9. 232 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego obywatelstwa pozostajaþ zazwyczaj w państwie zw!aszcza prawa polityczne (w tym kluczowe prawo do zajmowania stanowisk publicznych, prawa wyborcze, prawo do udzia!u w referendach, prawo inicjatywy ustawodawczej); z grupy praw i wolności osobistych  prawo do opieki ze strony państwa (ochrony konsularnej i dyplomatycznej) za granicaþ lub chociazúby bardzo wazúne prawo do powrotu do kraju; z grupy praw spo!ecznych  prawo do publicznej edukacji czy choćby prawo do zasi!ku dla bezrobotnych. Podobnie rzecz sieþ ma z obowiaþzkami. Podczas gdy przebywanie na terytorium danego państwa wymaga od kazúdej jednostki przestrzegania jego praw czy tezú zazwyczaj (choćby w przypadku wykonywania tam pracy) p!acenia podatków, to pewne zobowiaþzania zastrzezúone saþ wy!aþcznie lub niemal zawsze dla obywateli138. Obywatelstwo implikuje zw!aszcza obowiaþzek wierności jednostki wobec państwa jej przynalezúności139, powinność obrony tegozú państwa, a czeþsto równiezú i obowiaþzek rózúnego rodzaju s!uzúby (szczególnie wojskowej w okresie pokoju). Narzucenie tych powinności obcokrajowcom-rezydentom nie tylko mog!oby zagrozić interesom państwa przyjmujaþcego, ale nadto postawić samych zainteresowanych w sytuacji braku lojalności wobec państwa, którego pozostajaþ obywatelami. Idea mieþdzynarodowej ochrony przys!ugujaþcych kazúdemu cz!owiekowi praw i wolności zdoby!a szczególne uznanie po II wojnie światowej jako reakcja na okrucieństwa dokonane w jej trakcie oraz jako wyraz braku zaufania do wewnaþtrzpaństwowego systemu protekcji praw jednostki. System praw cz!owieka stanowi od po!owy XX wieku domeneþ organizacji mieþdzynarodowych z Organizacjaþ Narodów Zjednoczonych oraz Radaþ Europy na czele, na forach których uchwalono wiele prze!omowych aktów prawnych konstytuujaþcych go i rozwijajaþcych. Znaczenie tych dokumentów ma albo zasieþg globalny, albo tezú stricte regionalny. Regionalne europejskie regulacje w zakresie praw cz!owieka majaþ po czeþści charakter wtórny, zarazem jednak i uzupe!niajaþcy w stosunku do norm pierwotnych, stanowionych przez ONZ. Do najwazúniejszych aktów prawnych szeroko podejmujaþcych kwestieþ uniwersalnej ochrony praw jednostki w wymiarze globalnym nalezúaþ Powszechna Deklaracja Praw Cz!owieka z 1948 roku, Mieþdzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (wraz z tzw. protoko!em opcyjnym) oraz Mieþdzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spo!ecznych i Kulturalnych z 1966 roku140. Na kontynencie europejskim ochrona praw cz!owieka stanowi przede 138 Por. B. Banaszak, Podstawowe obowiaþzki prawne jednostki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1997, zw!aszcza s. 1820. 139 Zdaniem S. Starzyńskiego (Prawa i obowiaþzki obywatelskie, w: Z. Cybichowski, Encyklopedia podreþcznego prawa publicznego [konstytucyjnego, administracyjnego i mieþdzynarodowego], t. II, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926, s. 685) jest to podstawowy obowiaþzek obywatelski, z którego wyp!ywajaþ wszystkie pozosta!e. 140 Problematyka praw cz!owieka zosta!a pierwotnie podjeþta juzú w Karcie Narodów Zjednoczonych z 1945 roku. Zob. Karta Narodów Zjednoczonych podpisana w dniu 26 czerwca 1945 roku przez państwa cz!onkowskie ONZ, preambu!a oraz art. 1, ust. 3, w: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo mieþdzynarodowe publiczne..., op. cit. 2335. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym wszystkim przedmiot takich dokumentów uchwalonych przez Radeþ Europy141 jak Europejska Konwencja o Ochronie Praw Cz!owieka i Podstawowych Wolności z 1950 roku (wraz z późniejszymi protoko!ami dodatkowymi) oraz Europejska Karta Spo!eczna142 z 1961 roku (i jej protokó! dodatkowy z 1988 roku). Te i inne, bardziej szczegó!owe dokumenty zawierajaþ zbiór dotychczas wypracowanych i objeþtych mieþdzynarodowaþ ochronaþ praw cz!owieka. Duzúaþ popularnościaþ cieszy sieþ ich trójgeneracyjna typologia, która wylansowana zosta!a w drugiej po!owie lat 70. XX wieku przez francuskiego jurysteþ Karela Vasaka143. Koncepcja ta nie implikuje hierarchicznego uporzaþdkowania czy gradacji poszczególnych praw cz!owieka, a raczej wskazuje na ewolucyjny proces ich rozwoju. Pierwsza generacja praw cz!owieka obejmuje, wed!ug Vasaka, prawa i wolności osobiste oraz polityczne, których geneza sieþga XVIII i XIX wieku i wiaþzúe sieþ z ówczesnym rozwojem konstytucjonalizmu oraz upodmiotowieniem jednostki ludzkiej. Do grupy tych praw nalezúaþ przede wszystkim prawo do zúycia i wolność osobista, ale równiezú ca!y zespó! praw cz!owieka zwiaþzanych z jego egzystencjaþ psychicznaþ i prawnaþ, prywatnościaþ, poruszaniem sieþ, sferaþ duchowaþ, komunikowaniem sieþ oraz uczestnictwem w zúyciu politycznym144. Prawa drugiej generacji powsta!y w wiekach: XIX i XX i obejmujaþ grupeþ praw ekonomicznych, socjalnych oraz kulturalnych. Trzecia generacja praw cz!owieka nadal jest praktycznie in statu nascendi, jej osobliwościaþ pozostaje zaś w duzúej mierze skoncentrowanie sieþ na ochronie środowiska naturalnego jako wspólnego dobra s!uzúaþcego dalszej egzystencji rodzaju ludzkiego. Do praw tej generacji zaliczane saþ zatem prawa ekologiczne (mieþdzy innymi do zdrowej zúywności, czystych wód, powietrza i gleby), ale takzúe prawo do wspólnego korzystania z najnowszych osiaþgnieþć cywilizacyjnych (na przyk!ad światowego przekazu informacji)145. Z trzeciaþ generacjaþ 141 Do problematyki praw cz!owieka odnoszaþ sieþ równiezú regulacje prawne powsta!e w ramach Wspólnot Europejskich. Wazúne znaczenie ma tu zw!aszcza katalog praw zawarty w przyjeþtej przez Parlament Europejski 12 kwietnia 1989 roku Deklaracji o Prawach Podstawowych i Wolnościach Podstawowych, która odnosi sieþ do wszystkich jednostek przebywajaþcych w obszarze obowiaþzywania prawa wspólnotowego. W ramach Unii Europejskiej istotnaþ inicjatywaþ jest Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, proklamowana na szczycie Rady Europejskiej w Nicei 7 grudnia 2000 roku. 142 Nazywana równiezú Europejskaþ Kartaþ Socjalnaþ. 143 Typologia ta przedstawiona zosta!a mieþdzy innymi w artykule A 30-year struggle  the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights, The UNESCO Courier, listopad 1977. Typologia Vasaka zdecydowanie rózúni sieþ merytorycznie od zaproponowanej w 1950 roku przez T.H. Marshalla klasyfikacji praw obywatelskich, aczkolwiek przypomina jaþ swaþ trójstopniowaþ formaþ. Na temat czterech generacji praw cz!owieka zob. J. Baszkiewicz, Dylematy konstytucyjne, w: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Spo!eczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, ASPRA-JR, Warszawa 2002, s. 261267. 144 Zob. szerzej M. Nowak, Trzy generacje praw cz!owieka. Ich znaczenie w świetle przes!anek ideowych i historycznych oraz w świetle ich genezy, prze!. B. Banaszak, w: B. Banaszak (red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993, zw!aszcza s. 108, 110 i 112. 145 K.A. Wojtaszczyk, Kompendium wiedzy o państwie wspó!czesnym, Liber, Warszawa 1999, s. 7071. 234 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego wiaþzúaþ sieþ nadto ochrona mniejszości religijnych, jeþzykowych i etnicznych146 oraz potwierdzenie prawa narodów do samostanowienia, które s!uzúyć majaþ promocji światowego pokoju i solidarności. Ogó! tych praw określany jest czeþsto mianem kolektywnych lub solidarnościowych147, gdyzú ich adresatem jest nie tyle jednostka jako taka, ile raczej zbiorowości czy tezú ca!a ludzkość. Mieþdzynarodowe akty prawne, które deklarujaþ prawa cz!owieka, nak!adajaþ na państwa-sygnatariuszy148 obowiaþzek objeþcia wszechstronnaþochronaþwszystkich jednostek przebywajaþcych na ich terytorium149. Mimo posteþpujaþcego rozwoju mieþdzynarodowego saþdownictwa i coraz !atwiejszej doń dosteþpności podstawowym protektorem praw cz!owieka pozostaje nadal państwo ze swoimi gwarancjami natury formalnej (środki prawne i instytucjonalne) oraz materialnej (mieþdzy innymi tradycja i kultura polityczna, edukacja). E. Zwierzchowski150 zwraca uwageþ na fakt, izú szczególnie od lat 60. XX wieku upowszechniajaþ sieþ w świecie dwa rodzaje instytucji państwowych, które s!uzúaþ ochronie praw obywatelskich gwarantowanych w konstytucjach  instytucja rzecznika praw obywatelskich (ombudsman) oraz trybuna!y konstytucyjne. Państwo gwarantuje zatem przestrzeganie praw cz!owieka w pierwszym rzeþdzie w ramach w!asnej wspólnoty obywatelskiej. Trudno w tym miejscu zgodzić sieþ z poglaþdem D. Gosewinkela o dewaluacji znaczenia obywatelstwa, a wreþcz, jak twierdzaþ niektórzy badacze151, nalezúy mówić o dalszym umacnianiu sieþ jego roli, o czym ma świadczyć choćby fakt uznania prawa do obywatelstwa za czeþść praw cz!owieka152. H.R. van Gunsteren153 twierdzi, izú prawa cz!owieka muszaþ mieć pewnaþ instytucjonalnaþ platformeþ, aby efektywnie odegrać swojaþ roleþ. 146 Prawa mniejszości zaliczane saþ równiezú do tzw. czwartej generacji praw cz!owieka. Zob. J. Baszkiewicz, Dylematy konstytucyjne, op. cit., s. 266. Na temat praw mniejszości zob. szerzej J.A. Rybczyńska, Mniejszości narodowe i ochrona ich praw, w: K. Motyka (red.), Konstytucjonalizm we wspó!czesnym świecie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998, s. 81104, zw!aszcza s. 95100 (Mieþdzynarodowa ochrona mniejszości narodowych) oraz s. 100103 (Katalog praw mniejszości narodowych). 147 M. Nowak, Trzy generacje praw cz!owieka..., op. cit., s. 106. 148 Po dokonaniu ratyfikacji przez ich parlamenty. 149 J. Bia!ocerkiewicz (Europejska konwencja o obywatelstwie, w: K. Lubiński (red.), Studia z prawa publicznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 2001, s. 36) pisze w tym wzgleþdzie o zasadzie narodowego traktowania cudzoziemców. 150 Zob. szerzej E. Zwierzchowski, Wprowadzenie do nauki..., op. cit., s. 23. 151 Zob. ibidem. 152 Na temat ewolucji prawa do obywatelstwa w dokumentach mieþdzynarodowych zob. szerzej H. Suchocka, Prawo do posiadania obywatelstwa, w: R. Wieruszewski (red. nauk.), Prawa cz!owieka. Model prawny, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1991, zw!aszcza s. 272 i n. Na temat Europejskiej Konwencji o Obywatelstwie z 6 listopada 1997 roku oraz wcześniejszych regulacji prawa do obywatelstwa, opracowanych pod auspicjami Rady Europy, zob. J. Bia!ocerkiewicz (Europejska konwencja o obywatelstwie, op. cit., zw!aszcza s. 41 i n.). Bardzo istotny w tym wzgleþdzie jest tezú artyku! W. Czaplińskiego (Problematyka obywatelstwa w aktualnych pracach Rady Europy, Studia Europejskie 1998, nr 2, zw!aszcza s. 5055). Problematykeþ uznania prawa do obywatelstwa za czeþść praw cz!owieka podejmuje natomiast krytycznie Z. Galicki (Czy prawo do obywatelstwa nalezúy do katalogu praw cz!owieka?, w: P. Bajda (red.), Obywatelstwo w Europie Środkowo-Wschodniej, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 1996, s. 512). 153 H.R. van Gunsteren, Admission to citizenship, Ethics 1988, nr 4, s. 731. 2355. Istota obywatelstwa w pañstwie narodowym Badacz ten uznaje obywatelstwo za zinstytucjonalizowany status jednostki, który pozwala jej na dochodzenie swych praw naturalnych w stosunkach z innymi obywatelami i z państwami. Obywatelstwo nadal pozostaje podstawowaþ kategoriaþ określajaþcaþ stanowisko cz!owieka w państwie i przynalezúność państwowaþ jednostki. Jego znaczenie jest dziś szczególnie silnie odczuwalne na p!aszczyźnie swobodnego przemieszczania sieþ i problemu imigracji. E. Zieliński154 s!usznie pisze w zwiaþzku z tym, izú zúadne państwo nie ma obowiaþzku wpuszczania cudzoziemców (...) na swoje terytorium. Mozúe ono zakazać wsteþpu, mozúe tezú ustalać warunki, od spe!nienia których uzalezúniona jest zgoda. Autorzy raportu Uchodźcy świata155, podkreślajaþc znaczenie obywatelstwa jako podstawowego elementu bezpieczeństwa jednostki  choćby ze wzgleþdu na prawo do sta!ego pobytu w danym kraju  piszaþ, izú obok stwarzania ludziom poczucia wspólnoty i tozúsamości uprawnia ono cz!owieka do ochrony przez państwo i stwarza podstawy prawne do korzystania z wielu praw obywatelskich i politycznych. Znaczenia mieþdzynarodowego systemu ochrony praw cz!owieka nie da sieþ jednak przecenić, gdyzú polega ono w duzúej mierze na powściaþganiu instytucji państwa przed pokusaþ naruszania praw przys!ugujaþcych jednostce. W konsekwencji stosunek praw cz!owieka do praw gwarantowanych przez prawo obywatelstwa nalezúy uznać bardziej za komplementarny156 anizúeli przeciwstawny lub konkurencyjny. System praw cz!owieka nie prowadzi zatem do zubozúenia idei (czy tezú instytucji) obywatelstwa, a raczej do jej otwarcia na zewnaþtrz, czego przyk!adem mozúe być równiezú narodzenie sieþ i rozwój idei ponadpaństwowego obywatelstwa Unii Europejskiej. 154 E. Zieliński, Nauka o państwie i polityce, Elipsa, Warszawa 2001, s. 12. 155 J. Crisp (red.), Uchodźcy świata 19971998. Wyzwania humanitarne, prze!. S. Kasperec et al., UNHCR, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 227. 156 Ten punkt widzenia omawia D.A. Downs, Civil liberties and human rights, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, op. cit., t. III, s. 18691874. 236 Czêoeae III. Wzorce obywatelstwa nowo¿ytnego ZAKOŃCZENIE Na zakończenie powtórzmy raz jeszcze, izú idea obywatelstwa w Europie znajduje sieþ w stanie ciaþg!ej ewolucji, a zatem istota instytucji obywatelstwa oraz kryteria jego nabycia ulegajaþ przeobrazúeniom. Podstawowe wzorce obywatelstwa stworzone zosta!y w starozúytnych Atenach i Rzymie, kolejne zaś, średniowieczne i nowozúytne modele  powsta!e w sferze koncepcji teoretycznych lub na p!aszczyźnie prawnoustrojowej  istotnie wzbogaca!y lub tezú  niekiedy  zubozúa!y wzorce pierwotne. Ewolucja idei obywatelstwa w perspektywie historycznej wiaþza!a sieþ przede wszystkim ze specyficznymi warunkami natury spo!eczno-politycznej i ekonomicznej. W tym miejscu warto dokonać podsumowania wniosków potwierdzajaþcych te twierdzenia. Ateńskie i rzymskie pierwowzory obywatelstwa przesz!y d!ugaþ drogeþ rozwoju, wykszta!cajaþc pewne specyficzne cechy charakterystyczne. Oba modele powsta!y w państwach formacji niewolniczej. W przypadku Rzymu wyzwoleni niewolnicy mogli jednak stać sieþ obywatelami. Instytucja obywatelstwa rzymskiego mia!a w ogóle charakter ekstensywny, by!a bowiem otwarta na ludność terenów podbitych, i sta!a sieþ instrumentem scalania wieloetnicznego imperium. Rzymianie znali przy tym pojeþcie podwójnego obywatelstwa. Obywatelstwo ateńskie zawsze mia!o zaś charakter elitarny i zamknieþty, co poniekaþd wiaþza!o sieþ ze specyfikaþ terytorialnaþ polis. Posiadanie obywatelstwa ateńskiego !aþczy!o sieþ w pierwszym rzeþdzie z pochodzeniem; imperium rzymskie promowa!o natomiast znaczenie miejsca urodzenia. Obywatelstwo ateńskie by!o organicznie powiaþzane z istnieniem demokracji bezpośredniej i implikowa!o szereg praw politycznych. Aktywny z nich uzúytek sta! sieþ w zasadzie esencjaþ statusu obywatelskiego. Inaczej by!o w Rzymie, gdzie obywatelstwo mia!o charakter przede wszystkim jurydyczny i w pierwszym rzeþdzie implikowa!o równość wobec prawa. Obywatelstwo rzymskie w znacznie mniejszym stopniu nizú ateńskie opiera!o sieþ na dosteþpności praw politycznych i nie by!o immanentnie powiaþzane z ideaþdemokracji. W obu modelach wykszta!cono przy tym pewne kryteria korzystania z pe!ni praw obywatelskich, które ulega!y ewolucji. Do podstawowych kryteriów posiadania pe!noprawnego obywatelstwa, które determinowa!o prawa publiczne, nalezúa!y przejściowo: arystokratyczne pochodzenie, zdolność do uzbrojenia sieþ i majeþtność, zawsze zaś: wolne urodzenie, wiek i p!eć. W ateńskim pierwowzorze obywatelstwa wykszta!cone zosta!y podstawowe powinności obywatelskie  wierność wobec państwa i obowiaþzek jego obrony, s!uzúba wojskowa w okresie pokoju, przestrzeganie prawa, p!acenie podatków. Obowiaþzki te pozostajaþ praktycznie niezmienne w czasach nowozúytnych. Powinności obywatelskie Ateńczyków wiaþza!y sieþ jednak równiezú z ich zúyciem prywatnym  za nielegalne uznawano ma!zúeństwa z cudzoziemcami; opieka nad rodzicami lub ich grobami nabiera!a charakteru przymusu prawnego; zaś roztrwonienie majaþtku odziedziczonego po przodkach mog!o doprowadzić do utraty obywatelstwa. W Rzymie jednostki posiadajaþce obywatelstwo by!y  w pewnych okresach  zwolnione z konieczności p!acenia podatków. Wype!nianie powinności obywatelskich (a w starozúytnych Atenach równiezú korzystanie z praw politycznych) !aþczy!o sieþ z obywatelskościaþ  dzia!aniem na rzecz dobra wspólnoty, której jednostka pozostawa!a cz!onkiem. O ile Ateny czy tezú  pierwotnie  miasto Rzym by!y organizmami o charakterze miast-państw, o tyle miasta średniowieczne stanowi!y czeþść wieþkszych jednostek terytorialnych. Średniowieczne obywatelstwo miejskie stanowi!o zatem instytucjeþ o charakterze lokalnym. Jego istnienie zwiaþzane by!o z ustrojem monarchii stanowej i wyodreþbnieniem sieþ stanu mieszczańskiego. Bycie beneficjentem praw obywatelskich w średniowiecznym mieście uzalezúnione by!o z poczaþtku od domicylu, pochodzenia z rodziny obywateli baþdź w ogóle od urodzenia w mieście. Z czasem g!ównym warunkiem korzystania z praw obywatelskich sta!o sieþ posiadanie w!asności nieruchomej, gwarantujaþcej wp!ywy podatkowe do kasy municypalnej. Przy przyjmowaniu w poczet obywateli miast europejskich niejednokrotnie konieczne by!y nadto: rekomendacja osób wprowadzajaþcych, pochodzenie z prawego !ozúa, zawarcie ma!zúeństwa w danym mieście, prawowite wyznanie czy tezú dobra reputacja. Na katalog prekursorskich (jak na wieki średnie) wolności miejskich sk!ada!y sieþ mieþdzy innymi: stanowiaþca zaprzeczenie feudalnego poddaństwa wolność osobista (implikujaþca równiezú zakaz wieþzienia bez zezwolenia saþdu), wolność swobodnego przemieszczania sieþ, testowania i dziedziczenia, korzystania z dóbr ziemi, a takzúe wolność wykonywania dowolnej profesji. Czeþść obywateli posiada!a nadto rozbudowane prawa polityczne (które determinowa!y partycypacjeþ w wyborze w!adz, a takzúe udzia! w zgromadzeniach uchwalajaþcych lokalne prawa i wysokość podatków oraz decydujaþcych o wydatkowaniu dochodów miasta). Obywatel średniowiecznego miasta jawi! sieþ jednak bardziej Homo oeconomicus nizú Homo politicus, szczególnaþ wageþ mia!y zaś w wiekach średnich wyp!ywajaþce z obywatelstwa protekcjonistyczne prawa ekonomiczne, w tym zw!aszcza wolności celne. Z prawami tradycyjnie zwiaþzane by!y obowiaþzki, w tym wierność wobec miasta (i konieczność sk!adania przysieþgi obywatelskiej), powinności podatkowe, s!uzúba w strazúach miejskich oraz obowiaþzek obronny. Niektóre miasta zna!y instytucjeþ obywatelstwa zewneþtrznego lub obywatelstwa królewskiego, niewymagajaþca nie wymaga!y posiadania domicylu intra muros. Prawa obywatelstwa miejskiego sta!y sieþ z czasem atrakcyjne równiezú i dla pozosta!ych cz!onków państwa. Jednym z pierwszych aktów prawnych zapewniajaþcych szerszej reprezentacji spo!eczeństwa ochroneþ przed monarszaþ 238 Zakoñczenie samowolaþ by!a angielska Wielka Karta Wolności z 1215 roku. W okresie tym w Europie powstawa!y pierwsze zgromadzenia przedstawicielskie, które reprezentowa!y naród polityczny. Odtaþd bogatsi baþdź lepiej wykszta!ceni poddani uzyskiwali coraz wieþkszy wp!yw na w!adzeþ w państwie, a sfera wolności ogólnej jednostki ulega!a powolnemu poszerzaniu. Emancypacji górnych warstw ludności państwa towarzyszy! rozwój europejskiej myśli spo!eczno-politycznej, która odkurza!a starozúytne pojeþcie obywatelstwa państwowego i raczej bezskutecznie próbowa!a je przetransponować na grunt średniowiecznych realiów prawnoustrojowych. Teoretyczne koncepcje obywatelstwa promowa!y nie tylko jego ponadlokalnaþ specyfikeþ, ale tezú czeþsto i uniwersalny charakter. Dante Alighieri akcentowa! konieczność zagwarantowania wolności obywatela w państwie w drodze wprowadzenia rzaþdów prawa. Jan z Paryzúa pojmowa! państwo jako zbiorowość wszystkich obywateli, którzy posiadajaþ mozúliwość wyboru swojej w!adzy. Marsyliusz z Padwy wyraźniej juzú formu!owa! tezeþ o suwerenności ludu, obywatelem zaś nazywa! kazúdaþ wolnaþ jednostkeþ, która partycypuje w zúyciu wspólnoty i posiada wp!yw na rzaþdy w państwie. Wazúny wk!ad w rozwój idei obywatelstwa wnieśli w wiekach średnich równiezú postglosatorzy, a w XV wieku florencki pisarz i polityk Leonardo Bruni kojarzy! powszechne obywatelstwo z rozwojem państwa i pomyślnościaþ jego cz!onków. Wkrótce potem za obywatelstwem uniwersalnym i pe!noprawnym optowa! równiezú Niccolò Machiavelli, który najlepsze warunki dla jego rozwoju dostrzega! w ustroju republikańskim. Tam w!aśnie skutecznie zniesione mog!y zostać wszelkie podzia!y stanowe przy jednoczesnym zachowaniu naturalnych w spo!eczeństwie rózúnic majaþtkowych. Wzrost absolutyzmu w Europie w sposób niezwykle istotny wp!ynaþ! na kszta!towanie sieþ idei obywatelstwa. Ustrój monarchii absolutnej ex definitione ogranicza! prawa jednostki, eliminowa! zgromadzenia stanowe lub pomniejsza! ich znaczenie, a takzúe uwydatnia! roleþ omnipotentnego monarchy-prawodawcy. W absolutyzmie wszyscy poddani stanowili przedmiot scentralizowanej w!adzy monarszej, która w dobie wojen na kontynencie stawa!a sieþ poniekaþd gwarantem bezpieczeństwa jednostki. By! to juzú okres poczaþtków kszta!towania sieþ państw narodowych, a narodowość jako przynalezúność do wspólnoty etnokulturowej implikowa!a w zasadzie i przynalezúność państwowaþ, która !aþczy!a sieþ z podporzaþdkowaniem wszystkich poddanych suwerennej w!adzy państwowej reprezentowanej przez monarcheþ i nosi!a miano poddaństwa państwowego. Istotaþ poddańczego systemu zalezúności by!o po!ozúenie nacisku na prawa instytucji państwa (uosabianego przez w!adceþ) przy jednoczesnym uwydatnieniu obowiaþzków poddanego. Instytucja poddaństwa państwowego  z pozoru wsteczna w stosunku do instytucji obywatelstwa miejskiego  by!a jednak wazúnym pomostem na drodze budowania obywatelstwa państwowego, gdyzú os!abia!a porzaþdek stanowy i feudalny, oznacza!a stan podleg!ości danej w!adzy centralnej i zarazem przynalezúności do konkretnego państwa. Stanowi!o zatem poddaństwo 239Zakoñczenie państwowe klarowne rozgraniczenie zewneþtrzne na tuziemców i cudzoziemców. W ustroju monarchii stanowej obywatelstwo miejskie by!o a contrario wyznacznikiem podzia!u wewneþtrznego mieszkańców państwa w ramach zwykle tej samej, choć zrózúnicowanej stanowo wspólnoty etnicznej. Instytucja poddaństwa zrównywa!a jednak ca!aþ ludność państwa nie w prawach, ale w obowiaþzkach i w zalezúności od jednej w!adzy zwierzchniej. Apologeta absolutyzmu Jean Bodin stworzy! w XVI wieku teoretycznaþ koncepcjeþ poddanego, który mia! być zarazem obywatelem. Zdaniem Bodinusa atrybutem cz!onka civitas nie by!o bynajmniej posiadanie wolności politycznej  jak to formu!owa! wiele wieków wcześniej Arystoteles  lecz wolność osobista i podleganie suwerenności w!adcy. Co wieþcej, obywateli nie charakteryzowa!a wcale równość wobec prawa, gdyzú ich pozycja w państwie zalezúa!a od tak rózúnych czynników jak pochodzenie spo!eczne, p!eć, wiek czy zas!ugi. Zbyt pochopny by!by wniosek, izú obywatelstwo pozostawa!o w tej koncepcji niczym innym jak stronniczo ubranym w zalety poddaństwem, Bodinus doszed! bowiem do wazúnego wniosku, izú obywatelstwo mozúe oznaczać stosunek polityczno-prawny, wzajemne zobowiaþzanie, w myśl którego suweren  w zamian za wierność i okazywane pos!uszeństwo  winien jest wymierzać sprawiedliwość oraz udzielać poddanym pomocy i ochrony. Tak rozumiane obywatelstwo stanowi!o w swej istocie przede wszystkim stan zwiaþzania poddanego-obywatela z suwerenem, a takzúe z terytorium, nad którym roztacza! on swaþ w!adzeþ. Odmienne podejście do kwestii stanowiska cz!owieka w państwie prezentowa! szesnastowieczny angielski badacz prawa Thomas Smith, który analizowa! proces przewartościowywania terminu obywatel i jego oddzielania od pojeþcia mieszczanin. Uczony ten dostrzeg! aberracjeþ stanu, w którym dane prawa przys!ugiwa!y pewnym cz!onkom państwa ze wzgleþdu na ich miejsce zamieszkania (miasto). Konstatowa! równiezú, w duchu arystotelesowskim, izú obywatel to jednostka posiadajaþca realny wp!yw na w!adzeþ, ale szed! nawet dalej  uznawa! za obywateli te wy!aþcznie jednostki, które zawodowo piastowa!y stanowiska państwowe lub municypalne, a zatem tworzy!y poniekaþd naród polityczny, co jednakzúe w realiach epoki nadal korespondować musia!o z posiadanym majaþtkiem, a nawet po czeþści i z wykszta!ceniem. Tymczasem istotniejsze praktyczne znaczenie mia!o poszerzenie sfery autonomii jednostki, gwarantowane w prze!omowych angielskich aktach prawnych  Habeas Corpus Act z 1679 roku oraz Billu o prawach z 1687 roku. Doświadczenia ustrojowe Albionu sta!y sieþ pozúywkaþ dla wielkiej indywidualności epoki  Johna Lockea. Angielski filozof sta! sieþ apologetaþ praw naturalnych cz!owieka: do zúycia, wolności i w!asności. Locke być mozúe jako pierwszy dokona! przy tym klarownego odrózúnienia praw cz!owieka od praw obywatela. Te pierwsze uznawa! bowiem za prawa przyrodzone, drugie zaś  za wynikajaþce z umowy konstytuujaþcej państwo. Locke sta! sieþ w zasadzie propagatorem idei podmiotowych praw jednostki zúyjaþcej we wspólnocie. Wspólnota ta, 240 Zakoñczenie zwana spo!eczeństwem obywatelskim (civil society), opiera!a sieþ na spo!em ustanowionym i równym dla wszystkich cz!onków prawie. Teoretyczna równość praw nie implikowa!a jednak bynajmniej powszechności praw politycznych, które ograniczone być mia!y cenzusem majaþtkowym. W!asność posiadana przez obywateli i  pozostajaþce z niaþ poniekaþd w korelacji  wykszta!cenie dowodzić mia!y poczucia odpowiedzialności i dojrza!ości do brania udzia!u w decydowaniu o sprawach państwa. Myśl Lockea sta!a sieþ w duzúej mierze podstawaþ światopoglaþdu oświeceniowego, który otwarcie przeciwstawia! sieþ absolutystycznemu samow!adztwu i ograniczaniu wolności ludzkiej. Wymiernym tego przyk!adem by!a twórczość Monteskiusza, który uwazúa!, izú stan rzeczy, w którym cz!onkowie państwa nie posiadajaþ wp!ywu na w!adzeþ zwierzchniaþ, jest po prostu niezgodny z duchem praw. Monteskiusz propagowa! ideeþ powo!ania w!adzy, której natura odpowiada charakterowi ludu. By!o to w istocie nic innego jak wo!anie o swobody obywatelskie, zw!aszcza zaś o równouprawnienie stanu mieszczańskiego. Wolność polityczna stanowić mia!a w tej koncepcji trzon praworzaþdnego państwa. Dosteþp do niej wciaþzú jednak pozostawa! uzalezúniony od stanu posiadania. W konsekwencji prawa polityczne mia!y s!uzúyć tylko tym, którzy  z racji posiadanego majaþtku, ewentualnie wykszta!cenia lub godności  byli świadomi, jak z nich korzystać. Z kwestiaþ w!asności jako wyznacznika wolności politycznej obywateli zdecydowanie zrywa!a natomiast wizja państwa i spo!eczeństwa nakreślona piórem Jana Jakuba Rousseau. Model cz!onkostwa w państwie ukazany w Umowie spo!ecznej zak!ada! w zasadzie równość ogó!u obywateli równiezú na niwie praw politycznych (wola powszechna), które dawa!y realnaþ mozúliwość bezpośredniego wp!ywu na kreowanie w!adzy państwowej oraz uchwalanie ustaw (suwerenność ludu). Cia!o obywatelskie przybiera!o zaś w pe!ni postać najwyzúszego ustawodawcy, gdy by!o w!adne uchwalać prawo w drodze demokracji nie tyle przedstawicielskiej, ile raczej bezpośredniej. Ten śmia!y projekt obywatelstwa uniwersalnego zdecydowanie poszerza! zakres wolności politycznej cz!onków państwa, zarazem jednak, co ciekawe, ogranicza! ich prawo w!asności. Nierówność majaþtkowa determinowa!a bowiem, zdaniem francuskiego myśliciela, podzia!y spo!eczne i prowadzi!a wprost do zniewolenia cz!owieka  jawi!a sieþ zatem g!ównym wrogiem powszechności obywatelstwa. Zagadnienie obywatelstwa podjaþ! w swej twórczości jeszcze jeden wielki luminarz doby oświecenia, Immanuel Kant. Niemiecki filozof dokona! próby stworzenia idealnego modelu państwa o ustroju obywatelskim, które opierać sieþ mia!o na wspólnym dla wszystkich jego cz!onków porzaþdku prawnym. Kant jako jeden z pierwszych myślicieli nowozúytnych wprowadza! przy tym dość klarowne rozrózúnienie mieþdzy przynalezúnościaþ państwowaþ (Staatsangehörigkeit), która determinowa!a zewneþtrzny podzia! na cudzoziemców i tuziemców i implikowa!a pewien podstawowy katalog praw i obowiaþzków tozúsamy dla ca!ego grona tych ostatnich, a generujaþcym wewneþtrzny podzia! 241Zakoñczenie cz!onków państwa obywatelstwem (Staatsbürgerschaft) rozumianym jako posiadanie pe!ni praw publicznych i niczym nieskreþpowane uczestnictwo w sprawach państwa przez czeþść wspólnoty, która nosi!a miano obywateli czynnych. Przynalezúni do państwa obywatele bierni, choć podlegali wspólnemu prawu, nie mogli go zarazem tworzyć. Dosteþp do prawdziwego cia!a obywatelskiego, tj. do nabycia pe!nej osobowości obywatelskiej, musia! sieþ raz jeszcze wiaþzać z uzyskaniem samodzielności ekonomicznej, z byciem panem samego siebie. Idea obywatelstwa w wydaniu Kanta stanowi!a w zasadzie zaprzeczenie koncepcji obywatelstwa uniwersalnego Rousseau, by!a jednak trzeźwaþ propozycjaþ na miareþ epoki. Wizja ta nie stawia!a nadto prostego znaku równości mieþdzy wolnościami przys!ugujaþcymi istocie ludzkiej jako takiej a prawami obywatelskimi. Przez stulecia porzaþdek prawny panujaþcy w państwach europejskich determinowa! prawa jednostki, które wynika!y z jej przynalezúności do danej grupy spo!ecznej (kreþgu wolno urodzonych, grona zamozúnych czy danego stanu). Dopiero akty prawne doby rewolucji francuskiej wprowadzi!y jurydycznaþ kategorieþ praw podmiotowych jednostki. Rewolucja francuska obala!a przy tym porzaþdek absolutystyczny, wyzwala!a drzemiaþce w mieszczaństwie si!y rozwojowe i wprowadza!a ustrój republikański (aczkolwiek, jak dowiod!a historia, nie bezpowrotnie). Pierwsze nowozúytne ukonstytuowanie praw kazúdego cz!owieka na gruncie prawnoustrojowym przynios!a Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 1789 roku. Za podstawowe atrybuty cz!owieka- -obywatela uznano w Deklaracji: wolność, w!asność, bezpieczeństwo i opór przeciw uciskowi. Wolność zosta!a prawnie zdefiniowana jako mozúliwość czynienia przez kazúdego wszystkiego tego, co nie powoduje szkody drugiemu, a granica tak pojmowanej wolności określona mog!a być jedynie drogaþ ustawowaþ. Prawo mog!o przy tym zakazać wy!aþcznie tego, co szkodliwe dla spo!eczeństwa, wszystko zaś, czego nie zabrania!o, musia!o być dozwolone. Mocaþ Deklaracji państwo jakby transponowa!o naturalne prawa cz!owieka na grunt porzaþdku prawa stanowionego. Spośród szeregu praw przedstawionych w dokumencie za szczególnie wazúne dla istoty obywatelstwa uznać mozúna: zasadeþ zwierzchnictwa ludu, równość wobec prawa, a takzúe wolności: przekonań, s!owa i druku, czy tezú w ogóle szeroko pojeþte prawa polityczne jednostki w państwie. Nakreślona na kartach Deklaracji idea powszechnych praw obywatelskich musia!a jeszcze d!ugo czekać na swe praktyczne urzeczywistnienie. Z jednej strony Deklaracja nie wyczerpywa!a zagadnień swobód obywatelskich (nie gwarantowa!a jednostkom wolności stowarzyszeń), z drugiej zaś automatycznie obdarowywa!a obywateli licznymi prawami, ca!kowicie zapominajaþc przy tym o obowiaþzkach. Nie dziwi zatem fakt, izú ustawa o wyborach z 1789 roku wprowadza!a cenzus majaþtkowy i skutecznie dzieli!a cia!o obywatelskie na obywateli biernych oraz czynnych, obdarowujaþc prawem wyborczym wy!aþcznie tych drugich. W uchwalonej w 1791 roku prekursorskiej francuskiej ustawie zasadniczej za podstawowe determinanty obywatelstwa 242 Zakoñczenie uznano: domicyl oraz pochodzenie, a takzúe miejsce urodzenia. Wyznaczniki te gwarantowa!y przynalezúność państwowaþ wraz z szeregiem praw podstawowych. Prawa polityczne, a zatem esencjeþ obywatelstwa czynnego, wciaþzú zaś determinować mia!a zasobność majaþtkowa. Niezadowolenie obywateli biernych z ich jawnej dyskryminacji w państwie doprowadzi!o do uchwalenia w 1793 roku (przez ukonstytuowany w powszechnych dla pe!noletnich meþzúczyzn wyborach Konwent Narodowy) nowej konstytucji oraz towarzyszaþcej jej, zmienionej i rozbudowanej deklaracji. W dokumencie tym nacisk po!ozúony zosta! na zasadeþ równości wszystkich obywateli. Równość postawiona zosta!a przed takimi dobrami, jak wolność, bezpieczeństwo i w!asność. Z zasady równości wyrasta!y równiezú posteþpowe i powszechne prawa spo!eczne do pracy, opieki spo!ecznej i oświaty. Znaczenie Deklaracji jakobińskiej dla rozwoju idei obywatelstwa polega w!aśnie przede wszystkim na pionierskim promowaniu w niej praw spo!ecznych. Z pozoru wstecznym krokiem wydawać by sieþ mog!a natomiast nowa Deklaracja Praw i Obowiaþzków Cz!owieka i Obywatela z 1795 roku. Warto jednak zwrócić uwageþ na fakt, izú zawiera!a ona  pominieþte w dwóch poprzednich deklaracjach  powinności obywatelskie. Akt ten wzywa! cz!onków państwa do przestrzegania litery prawa, szanowania organów w!adzy, rzetelnego p!acenia podatków, a takzúe wywiaþzywania sieþ z obowiaþzku obronnego. Francuskie akty prawnoustrojowe końca XVIII wieku ustanawia!y katalog perspektywicznych praw cz!owieka w państwie. W dobie rewolucji obywatelstwo nabra!o jednak równiezú charakteru empirycznego. Niepowodzenie w kszta!towaniu nowego cz!owieka w państwie wiaþza!o sieþ w duzúej mierze z niekontrolowanaþ próbaþ zúywio!owego i na si!eþ stworzenia obywateli z niewykszta!conych cz!onków państwa. Rewolucja by!a jednak bliska ukonstytuowania pe!noprawnego obywatelstwa powszechnego, a na pewno wp!yneþ!a w sposób zasadniczy na rozwój konstytucjonalizmu na Starym Kontynencie i prawnego umocowania podstawowych praw jednostki w państwie. W XIX wieku na p!aszczyźnie doktrynalnej rozwineþ!a sieþ natomiast liberalna koncepcja obywatelstwa, tworzaþca  w duchu epoki  kategorieþ wykluczonych, tj. obywateli biernych pozbawionych praw politycznych w państwie, które  raz jeszcze  wiaþzano z majaþtkiem i wykszta!ceniem. Libera!owie promowali przy tym model ustroju demokracji przedstawicielskiej w państwie, a zatem stanowienie w!adzy przez reprezentantów, wybranych g!osami odpowiedzialnej czeþści spo!eczeństw państwowych. Liberalne podejście do stanowiska cz!owieka w państwie by!o wybitnie indywidualistyczne, broni!o takich podstawowych dla cz!owieka w państwie dóbr jak wolność, równość czy prywatna w!asność, ale zarazem  choćby piórem Constanta  promowa!o prawa quasi-polityczne: wolność s!owa, druku, zgromadzeń, zrzeszania sieþ, które z czasem musia!y prowadzić w sposób nieunikniony do nadania prawom wyborczym charakteru powszechnego. Juzú Mill dostrzega! przy tym znaczenie pe!nej wolności politycznej jako swoistej gwarancji dla wolności w pozosta!ych 243Zakoñczenie dziedzinach zúycia. Angielski filozof wzywa! przy tym do zarzucenia patriarchalnego charakteru obywatelstwa i wprowadzenia w czyn spo!eczno-politycznej emancypacji kobiet. Myśl Milla demokratyzowa!a liberalizm i k!ad!a fundamenty pod gmach wspó!czesnej demokracji liberalnej. Dla upowszechnienia praw politycznych w państwie niezbeþdne by!o jednak ustanowienie prawnych kryteriów przynalezúności państwowej. Pochodzenie i miejsce urodzenia zosta!y ostatecznie ujeþte w konstytucjach i prawie pochodnym państw narodowych jako podstawowe determinanty cz!onkostwa w państwie i korzystania w nim z praw obywatelskich. Myśl Fichtego i rozwiaþzania prawnoustrojowe Niemiec w XIX i XX wieku doprowadzi!y do nadania obywatelstwu charakteru silnie narodowego. Domicyl przesta! być przy tym warunkiem sine qua non przynalezúności do państwa. W dobie znacznego przyrostu liczby ludności w Europie i ruchów migracyjnych państwa narodowe upowszechni!y paszporty i wizy jako dokumenty podrózúy swych cz!onków. Innowacje te nie zapobieg!y jednak sta!ym przemieszczaniom sieþ czeþści ludności, co determinowa!o konieczność naturalizowania obywateli państw obcych. W państwach liberalnych poszanowanie godności jednostki ludzkiej i inne wartości demokratyczne zaczeþ!y być z czasem podstawaþ uzyskiwania statusu obywatelskiego przez imigrantów. Kwintesencjaþ praw obywatelskich sta!o sieþ jeszcze w XIX wieku prawo g!osu w wyborach. Proces jego nieuniknionej uniwersalizacji wiaþza! sieþ ze zdobyczami rewolucji francuskiej, ostatecznym za!amaniem sieþ porzaþdku stanowego w państwach europejskich oraz kszta!towaniem sieþ spo!eczeństw industrialnych i rozwojem edukacji. Problem polega! jednak na tym, izú wolność polityczna w przejściowych spo!eczeństwach obywatelskich d!ugo !aþczona by!a ze statusem majaþtkowym obywatela. Uobywatelnienie ogó!u cz!onków państwa p!ci meþskiej materializowa!o sieþ zatem przez ca!e stulecie metodaþ prób i b!eþdów lub tezú na raty. W XX wieku pe!noprawnymi obywatelkami sta!y sieþ kobiety. W niektórych państwach Europy równouprawnienie edukacyjne, a w przypadku pewnych profesji i zawodowe, osiaþgnieþte zosta!o jeszcze pod koniec XIX wieku, jednak diametralnaþ zmianeþ statusu kobiet w państwie przynios!y dopiero pierwsze dekady XX wieku, kiedy p!eć pieþkna zosta!a w końcu obdarzona pe!nym czynnym i biernym prawem wyborczym w znacznej czeþści krajów kontynentu. Wiek XX wzbogaci! równiezú istoteþ obywatelstwa o prawa spo!eczne (ekonomiczne, socjalne i kulturalne), dajaþce kazúdemu cz!onkowi państwa mozúliwość korzystania z podstawowych zdobyczy wynikajaþcych z dobrobytu ekonomicznego i socjalnego, w tym z prawa do kszta!cenia i rózúnych świadczeń socjalnych. Rozwój praw spo!ecznych wydaje sieþ obecnie wazúnym polem wzbogacania instytucji obywatelstwa. W drugiej po!owie XX wieku istota obywatelstwa utraci!a czeþść swego państwowego charakteru w wyniku uchwalenia mieþdzynarodowych aktów prawnych, chroniaþcych prawa cz!owieka jako takiego, nie zaś tylko obywatela. 244 Zakoñczenie Ponadpaństwowy system ochrony praw cz!owieka doprowadzi! do czeþstego uznawania ich roli za dominujaþcaþ w stosunku do praw obywatela. Prawami determinowanymi w danym kraju posiadaniem obywatelstwa pozosta!y zw!aszcza prawa polityczne, choć i te zaczynajaþ stopniowo uzyskiwać charakter ponadpaństwowy. Dzieje sieþ tak za sprawaþ rozwoju idei obywatelstwa europejskiego. Jej instytucjonalizacja w Traktacie z Maastricht z 1992 roku świadczy na korzyść tezy, izú obywatelstwo w Europie ma przed sobaþ nowe, nieznane jeszcze etapy rozwoju. Instytucja obywatelstwa europejskiego potwierdza juzú dziś prawo obywateli państw obszaru wspólnotowego do nieskreþpowanego poruszania sieþ i zamieszkiwania w innych krajach Unii, a nadto, co niezwykle istotne, daje im w miejscu rezydowania czynne i bierne prawo wyborcze do samorzaþdów i Parlamentu Europejskiego. Jest to juzú jednak nowy, ponadpaństwowy wymiar kszta!towania sieþ idei i instytucji obywatelstwa. Z perspektywy ponad dwóch tysieþcy lat ewolucji obywatelstwa w Europie za najwazúniejsze jej etapy mozúna uznać: " pe!ne uzalezúnienie mozúliwości posiadania obywatelstwa od kryterium pochodzenia (Ateny); " uznanie za esencjeþ obywatelstwa politycznej partycypacji w sprawach wspólnoty (Ateny); " uznanie znaczenia obywatelskości dla trwania wspólnoty obywatelskiej (Ateny); " nadanie priorytetowego znaczenia równości obywateli wobec prawa (Rzym); " uznanie miejsca urodzenia za g!ówny wyznacznik posiadania obywatelstwa (Rzym); " dopuszczenie do prawa obywatelstwa wyzwoleńców (Rzym); " wykszta!cenie prawa obywatelstwa przez spo!eczność lokalnaþ w ramach państwa (miasta w wiekach średnich); " wykszta!cenie form obywatelstwa, które nie wymaga!y domicylu (miasta w wiekach średnich); " recepcjeþ miejskich wolności obywatelskich przez naród polityczny (średniowiecze i odrodzenie); " powiaþzanie pochodzenia etnokulturowego i przynalezúności państwowej w ramach instytucji poddaństwa państwowego (monarchia absolutna); " uznanie obywatelstwa za stosunek polityczno-prawny (myśl Bodinusa); " poszerzenie sfery autonomii jednostki (angielskie akty prawne w XVII wieku); " uzalezúnienie dosteþpu do pe!noprawnego obywatelstwa od wartości posiadanego majaþtku (miasta w wiekach średnich; myśl Lockea, Monteskiusza, Kanta, Constanta); " upodmiotowienie jednostki w państwie (myśl Lockea; akty prawne rewolucji francuskiej); " etnifikacjeþ obywatelstwa (myśl Fichtego; niemieckie akty prawne w XIX i XX wieku); 245Zakoñczenie " marginalizacjeþ znaczenia domicylu (XIX i XX wiek); " konstytucjonalizacjeþ praw i wolności osobistych (akty prawne rewolucji francuskiej; XIX wiek); " upowszechnienie praw politycznych (zw!aszcza prawa g!osu) meþzúczyzn (myśl Rousseau; rewolucja francuska; XIX wiek); " przyznanie pe!ni praw obywatelskich kobietom (myśl Milla; XX wiek); " zmierzch znaczenia stanu majaþtkowego dla statusu obywatelskiego (XIX i XX wiek); " rozwój praw spo!ecznych (XX wiek); " proces otwierania obywatelstwa na imigrantów (XX wiek); " transpozycjeþ praw obywatelskich do wymiaru praw cz!owieka (druga po!owa XX wieku). 246 Zakoñczenie ABOUT THIS BOOK The historical development of citizenship in Europe by Krzysztof Trzciñski This is an interdisciplinary work that is mostly political, historical and juridical in character, as the notion of citizenship is one of the key terms of the social sciences, and raises questions of a legal, political, historical, philosophical and sociological nature. The main subjects of this work are the origins and evolution of the idea and institution of citizenship in Western Europe. Doctrinal and normative models of citizenship presented in this work are of different historical origins (beginning with ancient times and ending with the 20th century). This work shows that in different historical periods the notion of citizenship underwent shifts in semantic substance, and that the idea of citizenship is in permanent flux. Hence, the essence of citizenship is continually being enriched with new elements (or, at times, impoverished by the loss of other elements). The concept of citizenship has been redefined in the historical perspective according to specific conditions of a socio-political, economic and cultural nature. At various historical periods the term citizen referred to a wider or narrower spectrum of society. Criteria for membership in the body of citizens also evolved. Over the centuries, many models of citizenship emerged in Europe. Some of them were clearly institutional in form (the Roman model, for example), whereas others were the fruit of the social and political thinking of political philosophers at different times (such as Jean Bodin). The basic models emerged in ancient Athens and Rome. Later models of citizenship usually took over a considerable number of traits particular to initial models (such as the right to life) but at the same time, they usually eliminated some of their elements (such as the enslavement of certain members of society) while simultaneously creating and adding new ones (such as electoral rights for women). In this manner, models emerged which were an offshoot of classical models. These models contributed in part to the formation of the contemporary institution of citizenship, which brings together different elements of various historical models. The results of research into the origins and evolution of the idea of state citizenship in Europe as presented in this work, complement the body of work on the subject already in existence in Polish, as before now, there has not been a Polish monograph on the subject. As a result, in the majority of Polish general encyclopedias and specialized lexicons, the terms citizenship and citizen are usually defined from the contemporary point of view alone. This work is a modest contribution to research into the evolution of the state (including research into the formation of the nation-state in Europe), as the institution of citizenship is inherently and functionally tied to the State. This work also contributes to research into the evolution of a new model of citizenship, namely the supranational European Union citizenship. The institutional development of notion of EU citizenship could  along with the unavoidable transformation of all community structures or even the very notion of integration itself  lead to a fundamental change in the contemporary concept of state citizenship. This work could also prove useful in research into the phenomenon of immigration in Europe, especially into the interdependence between the question of obtaining the citizenship of the host state and the effective integration of immigrants. 248 About this book Bibliografia Monografie, prace zbiorowe, podreþczniki, rozprawy, eseje, mowy Alfoldy G., Historia spo!eczna starozúytnego Rzymu, prze!. A. Gierlińska, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998. Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, t. I, prze!. M. Szawiel, D. Grinberg, Niezalezúna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1993. Arjava A., Women and Roman Law in Late Antiquity, University of Helsinki, Helsinki 1994. Aron R., Esej o wolnościach, prze!. M. Kowalska, Fundacja Aletheia, Warszawa 1997. Arystoteles, Etyka nikomachejska, prze!. D. Gromska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982. Arystoteles, Polityka, prze!. L. Piotrowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964. Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, prze!. L. Piotrowicz, Polska Akademia Umiejeþtności, Kraków 1931. Augustyn (św.), O państwie bozúym. Przeciw poganom ksiaþg XXII, t. II, prze!. W. Kornatowski, PAX, Warszawa 1977. Balicki J., Bogucka M., Historia Holandii, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1989. Banaszak B., Ogólne wiadomości o prawach cz!owieka, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2002. Banaszak B., Podstawowe obowiaþzki prawne jednostki, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1997. Banaszak B., Preisner A., Prawo konstytucyjne. Wprowadzenie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993. Banaś M., Krzywonos A., Prawo do obywatelstwa, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2002. Banniard M., Wczesne średniowiecze na Zachodzie, prze!. A. Kuryś, Volumen, Warszawa 1998. Barbi M., Dante, prze!. J. Ga!uszka, PIW, Warszawa 1965. Bardach J., Naród polityczny i jego przemiany (14931993), w: idem (red.), Spo!eczeństwo obywatelskie i jego reprezentacja (14931993), Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995. Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia ustroju i prawa polskiego, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1999. Baszkiewicz J., Dylematy konstytucyjne, w: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Spo!eczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, ASPRA-JR, Warszawa 2002. Baszkiewicz J., Historia Francji, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc- !awWarszawaKraków 1999. Baszkiewicz J., Myśl polityczna wieków średnich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998. Baszkiewicz J., Nowy cz!owiek, w: B. "agowski (red.), Czy historia mozúe sieþ cofnaþć?, Wydawnictwo Secesja, Kraków 1993. Baszkiewicz J., Nowy cz!owiek, nowy naród, nowy świat. Mitologia i rzeczywistość Rewolucji Francuskiej, PIW, Warszawa 1993. Baszkiewicz J., Państwo suwerenne w feudalnej doktrynie politycznej do poczaþtków XIV w., Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1964. Baszkiewicz J., Powszechna historia państwa i prawa, t. 1: Starozúytność i wieki średnie, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1974. Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Arche, Gdańsk 1998. Baszkiewicz J., Średniowieczna myśl polityczno-spo!eczna, w: J. Legowicz (red.), Historia filozofii średniowiecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979. Baszkiewicz J., Wolność druku i rewolucja 1789 roku, w: A. Korobowicz, H. Olszewski (red.), Studia z historii państwa, prawa i idei, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1997. Baszkiewicz J., Wolność, równość, w!asność. Rewolucje burzúuazyjne, Czytelnik, Warszawa 1981. Baszkiewicz J., 1789: Spory o prawa cz!owieka i obywatela, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Baszkiewicz J., Meller S., Rewolucja Francuska 17891794. Spo!eczeństwo obywatelskie, PIW, Warszawa 1983. Baszkiewicz J., Ryszka F., Historia doktryn politycznych i prawnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973. Bauböck R., Transnational Citizenship. Membership and Rights in International Migration, Edward Elgar Publishing, Brookfield 1994. Bauman Z., Wolność, prze!. J. Tokarska-Bakir, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. Bazylow L., Historia powszechna 14921648, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1991. Bellamy R., The political form of the constitution: the separation of powers, rights and representative democracy, w: R. Bellamy, D. Castiglione (red.), 250 Bibliografia Constitutionalism in Transformation: European and Theoretical Perspectives, Blackwell, Oxford 1996. Benevolo L., Miasto w dziejach Europy, prze!. H. Cieśla, Wydawnictwo Kraþg, Warszawa 1995. Berlin I., Cztery eseje o wolności, prze!. H. Bartoszewicz et al., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994. Berman H.J., Prawo i rewolucja. Kszta!towanie sieþ zachodniej tradycji prawnej, prze!. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995. Beuys B., Florencja: świat miasta  miasto świata. Zúycie miejskie w latach od 1200 do 1500, prze!. A.D. Tauszyńska, PIW, Warszawa 1995. Bia!ocerkiewicz J., Europejska konwencja o obywatelstwie, w: K. Lubiński (red.), Studia z prawa publicznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 2001. Bia!y L., Dzieje inkwizycji hiszpańskiej, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1989. Black J., Europa XVIII wieku. 17001789, prze!. J. Mikos, PIW, Warszawa 1997. Blanning T.C.W., Epilogue: the old order transformed 17891815, w: E. Cameron (red.), Early Modern Europe. An Oxford History, Oxford University Press, Oxford 1999. Böckenförde E.-W., Idee !adu spo!ecznego i politycznego w Rewolucji Francuskiej, prze!. M. "ukasiewicz, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. Böckenförde E.-W., Wolność  państwo  Kośció!, prze!. P. Kaczorowski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. Bodin J., Sześć ksiaþg o Rzeczypospolitej, prze!. R. Bierzanek, Z. Izdebski, J. Wróblewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958. Bojarski W., Prawo rzymskie, Uniwersytet Miko!aja Kopernika, Toruń 1983. Bojarski W., Dajczak W., Sokala A., Verba iuris. Regu!y i kazusy prawa rzymskiego, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa, Toruń 1995. Borowski A., Renesans, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992. Brubaker R., Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press, Cambridge 1992. Bruni L., Laudatio, prze!. na ang. G. Griffiths, J. Hankins, D. Thompson, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Bruni L., Oration for the Funeral of Nanni Strozzi, prze!. na ang. G. Griffiths, J. Hankins, D. Thompson, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Bruni L., Preface to the Translation of Aristotles The Politics, prze!. na ang. G. Griffiths, J. Hankins, D. Thompson, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Buchner W., Kant  państwo i prawo, Wydawnictwo Aureus, Kraków 1996. Bues A., Historia Niemiec XVIXVIII wieku, prze!. I. Kaþkolewski, Wydawnictwo Trio, Warszawa 1998. 251Bibliografia Burke E., Rozwazúanie o rewolucji we Francji (i...), prze!. D. Lachowska, Wydawnictwo Znak, KrakówWarszawa 1994. Bury J.B., Meiggs R., A History of Greece to the Death of Alexander the Great, Macmillan, London 1975. Butler N.M., What it means to be a citizen of a republic, w: A. Capper (red.), Citizenship, The University Society, New York 1921. Canfora L., Obywatel, w: J.-P. Vernant (red.), Cz!owiek Grecji, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000. Carlyle A.J., Political Liberty. A History of Conception in the Middle Ages and Modern Times, Greenwood Press, Westport 1980. Carver C.J., The what and how of citizenship, w: A. Capper (red.), Citizenship, The University Society, New York 1921. Chaunu P., Cywilizacja wieku oświecenia, prze!. E. Baþkowska, PIW, Warszawa 1993. Christ K., The Romans, University of California Press, Berkeley 1984. Cicero K. Tullius, Ma!y poradnik wyborczy, prze!. J. Wikarjak, w: A.S. Chankowski (red.), Wybór źróde! do historii starozúytnej, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1995. Cicero M. Tullius, The Offices, prze!. na ang. T. Cockman, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Cicero M. Tullius, O państwie, w: idem, O państwie. O prawach. O powinnościach. O cnotach, prze!. W. Kornatowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1960. Cicero M. Tullius, O prawach, w: idem, O państwie. O prawach. O powinnościach. O cnotach, prze!. W. Kornatowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1960. Clarke P.B., Citizenship, Pluto Press, London 1994. Claster J.N., The Medieval Experience 3001400, New York University Press, New York 1982. Condorcet J.A., Szkic obrazu posteþpu ducha ludzkiego poprzez dzieje, prze!. E. Hartleb, J. Strzelecki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957. Constant B., O monarchii konstytucyjnej i reþkojmiach publicznych, prze!. W. Niemoiowski, Kuryer Polski, Warszawa 1831. Constant B., O wolności starozúytnych i nowozúytnych, prze!. Z. Kosno, Arka 1992, nr 42. Constant B., Wyk!ady z polityki konstytucyjnej, w: M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard (oprac.), Wiek XIX w źród!ach, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. Coulton G.G., Panorama średniowiecznej Anglii, prze!. T. Szafar, PIW, Warszawa 1976. Cybichowski Z., O pojeþciu i istocie przynalezúności państwowej, Referat na VI Zjazd Prawników i Ekonomistów Polskich, Warszawa 1920. 252 Bibliografia Czarny P., Naleziński B., Wolność zgromadzeń, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998. Czubiński A., Europa dwudziestego wieku: zarys historii politycznej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997. Dagger R., Civic Virtues. Rights, Citizenship, and Republican Liberalism, Oxford University Press, OxfordNew York 1997. Dahl R., Demokracja i jej krytycy, prze!. S. Amsterdamski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. Dahrendorf R., Nowoczesny konflikt spo!eczny. Esej o polityce wolności, prze!. S. Bratkowski, W. Wertenstein et al., Czytelnik, Warszawa 1993. Dahrendorf R., Zagrozúone spo!eczeństwo obywatelskie, prze!. M. "ukasiewicz, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. Dante A., Boska komedia, prze!. E. Poreþbowicz, PIW, Warszawa 1990. Dante A., De Monarchia, prze!. na ang. P.H. Wickstead, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Davies N., Europa. Rozprawa historyka z historiaþ, prze!. E. Tabakowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999. Dawn O., Heater D., The Foundations of Citizenship, Routledge, London 1994. Dawson C., Tworzenie sieþ Europy, prze!. J.W. Zielińska, PAX, Warszawa 2000. Delanty G., Odkrywanie Europy. Idea, tozúsamość, rzeczywistość, prze!. R. W!odek, Wydawnictwo Naukowe PWN, WarszawaKraków 1999. Delumeau J., Cywilizacja Odrodzenia, prze!. E. Baþkowska, PIW, Warszawa 1987. Dixon S., The Roman Family, The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992. Dobrodziej E., Konstytucyjne prawa i obowiaþzki obywateli dziś i jutro, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Posteþpu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994. Dubel L., Koncepcja w!adzy prawodawczej Marsyliusza z Padwy, w: Konstytucyjny ustrój państwa. Ksieþga jubileuszowa Profesora Wies!awa Skrzyd- !y, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 2000. Dubel L., Malarczyk J., Historia doktryn polityczno-prawnych, Agencja Wydawniczo-Handlowa Antoni Dudek, Lublin 2001. Dyson S.L., Community and Society in Roman Italy, The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992. Dziubka K., Spo!eczeństwo obywatelskie: wybrane aspekty ewolucji pojeþcia, w: A.W. Jab!oński, L. Sobkowiak (red.), Studia z teorii polityki, t. II, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1998. Epiktet, Diatryby, w: idem, Diatryby, Encheiridion (z dodaniem...), prze!. L. Joachimowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961. Epiktet, Encheiridion, prze!. L. Joachimowicz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997. Estreicher S., Wyk!ady z historii ustroju państwa i prawa na zachodzie Europy, red. S. Grodziski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000. 253Bibliografia Fichte J.G., Mowy do narodu niemieckiego, prze!. P. Dybel, R. Marsza!ek, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, oprac. A. Ochocki, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996. Fichte J.G., Nauka o państwie albo o stosunku państwa pierwotnego do państwa rozumu, prze!. R. Reszke, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, oprac. A. Ochocki, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996. Fichte J.G., Podstawy prawa naturalnego wedle zasad teorii wiedzy, prze!. P. Dybel, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, oprac. A. Ochocki, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996. Fichte J.G., Rysy zasadnicze epoki wspó!czesnej, prze!. R. Marsza!ek, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, oprac. A. Ochocki, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996. Fichte J.G., Zúaþdanie zwrotu wolności myśli od ksiaþzúaþt Europy, którzy jaþ dotychczas uciskali, prze!. R. Reszke, w: idem, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, oprac. A. Ochocki, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996. Filipowicz S., Historia myśli polityczno-prawnej, Wydawnictwo Arche, Gdańsk 2001. Fine J.V.A., The Ancient Greeks. A Critical History, Harvard University Press, Cambridge 1983. Finer S.E., Empires, Monarchies and the Modern State, Oxford University Press, Oxford 1999. Finer S.E., Notes towards a history of constitutions, w: V. Bogdanov (red.), Constitutions in Democratic Politics, Gower, Aldershot 1988. Finley M.I., Polityka w świecie starozúytnym, prze!. D. Kozińska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000. Flacelière R., Zúycie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa, prze!. Z. Bobowicz i J. Targalski, PIW, Warszawa 1985. Florus L. Annius, Zarys dziejów rzymskich, prze!. I. Lewandowski, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1973. Freeden M., Rights, University of Minnesota Press, Minneapolis 1991. Frier B.W., The Rise of the Roman Jurists. Studies in Ciceros pro Caecina, Princeton University Press, Princeton 1985. Galicki Z., Czy prawo do obywatelstwa nalezúy do katalogu praw cz!owieka?, w: P. Bajda (red.), Obywatelstwo w Europie Środkowo-Wschodniej, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 1996. Galston W.A., Cele liberalizmu, prze!. A. Pawelec, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999. Ga!kowski J.W., Cz!owiek jako obywatel  aspekt przedmiotowy i podmiotowy, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Garin E., Powrót filozofów starozúytnych, prze!. A. Dutka, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1987. 254 Bibliografia Garnsey P., Saller R., The Roman Empire: Economy, Society and Culture, University of California Press, Berkeley 1987. Gellner E., Narody i nacjonalizm, prze!. T. Ho!ówka, PIW, Warszawa 1991. Gibbon E., The Decline and Fall of the Roman Empire, t. I, Encyclopaedia Britannica, Chicago 1996. Gierowski J.A., Historia W!och, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1985. Gil C., Machiavelli, prze!. E. Wolańska, Wydawnictwo Oskar, Warszawa 1997. Górski G., Salmonowicz S., Historia ustrojów państw, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2001. Grant M., The Classical Greeks, Weidenfeld and Nicolson, London 1989. Grant M., The Rise of the Greeks, Weidenfeld and Nicolson, London 1987. Grodziski S., Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego LXVII, Prace Prawnicze, z. 12, Kraków 1963. Grodziski S., Porównawcza historia ustrojów państwowych, Universitas, Kraków 1998. Grzybowski K., Historia doktryn politycznych i prawnych. Od państwa niewolniczego do rewolucyj burzúuazyjnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968. Grzybowski K., Wsteþp, w: N. Machiavelli, Ksiaþzúeþ, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1969. Guriewicz A., Kategorie kultury średniowiecznej, prze!. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1976. Guriewicz A., Kultura i spo!eczeństwo średniowiecznej Europy. Exempla XIII wieku, prze!. Z. Dobrzyniecki, Volumen, Warszawa 1997. Habermas J., Obywatelstwo a tozúsamość narodowa. Rozwazúania nad przysz!ościaþ Europy, prze!. B. Markiewicz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Hall R.B., National Collective Identity: Social Constructs and International Systems, Columbia University Press, New York 1999. Hall S., Nationality, Migration Rights and Citizenship of the Union, Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht 1995. Hammond N.G.L., Dzieje Grecji, prze!. A. Świderkówna, PIW, Warszawa 1973. Handelsman M., Rozwój narodowości nowoczesnej, PIW, Warszawa 1973. Hansen M.H., Demokracja ateńska w czasach Demostenesa. Struktura, zasady i ideologia, prze!. R. Kulesza, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999. Held K., Maþdry obywatel u Machiavellego, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Herodot, Dzieje, t. I, prze!. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 1959. 255Bibliografia Heywood A., Political Ideas and Concepts. An Introduction, Macmillan, London 1994. Hill C., Oliver Cromwell i Rewolucja Angielska, prze!. I. Szymańska, PIW, Warszawa 1988. Hobbes T., De Cive, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Hobbes T., Lewiatan czyli materia, forma i w!adza państwa kościelnego i świeckiego, prze!. C. Znamierowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954. Holmes G., The Florentine Enlightenment 14001450, Clarendon Press, Oxford 1992. Huizinga J., Jesień średniowiecza, prze!. T. Brzostowski, PIW, Warszawa 1961. Hulliung M., Citizen Machiavelli, Princeton University Press, Princeton 1983. Im Hof U., Europa Oświecenia, prze!. M. "ukasiewicz, Wydawnictwo Kraþg, Warszawa 1995. Izdebski H., Historia myśli politycznej i prawnej, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1995. Izdebski Z., Poglaþdy Jana Bodinusa na państwo i prawo, w: J. Bodin, Sześć ksiaþg o Rzeczypospolitej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958. Jagielski J., Obywatelstwo polskie. Zagadnienia podstawowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1998. Jaworski I., Zarys powszechnej historii państwa i prawa, oprac. K. Sójka- -Zielińska, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1997. Jedynak S., Refleksje historyka myśli spo!ecznej w sprawie problematyki narodu, czyli Est modus in rebus, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie. Szkice o idei narodu, narodowej kulturze i nacjonalizmie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998. Jellinek G., Deklaracya Praw Cz!owieka i Obywatela, prze!. Z. Libkind- -Lubodziecka, Ksieþgarnia Powszechna, Warszawa 1905. Jellinek G., Ogólna nauka o państwie, ks. I, prze!. A. Peretiatkowicz, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1921. Jellinek G., Ogólna nauka o państwie, ks. II: Nauka o państwie z punktu widzenia spo!ecznego; ks. III: Nauka o państwie z punktu widzenia prawnego, prze!. M. Balsigierowa, M. Przedborski, Ksieþgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1924. Jellinek G., Prawo mniejszości, prze!. S. Posner, Druk K. Kowalewskiego, Warszawa 1901. Jones E.L., The European Miracle. Environments, Economies and Geopolitics in the History of Europe and Asia, Cambridge University Press, Cambridge 1996. Jurewicz O., Winniczuk L., Starozúytni Grecy i Rzymianie w zúyciu prywatnym i państwowym, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968. Justyński J., Historia doktryn polityczno-prawnych, Dom Organizatora, Toruń 2000. 256 Bibliografia Kant I., Metafizyczne elementy teorii prawa, prze!. C. Tarnogórski, w: M. Szyszkowska, Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000. Kant I., The Metaphysics of Morals, cz. I: The Metaphysical Elements of Right, prze!. na ang. W.D. Hastie, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Kar!owicz D., Markiewicz B., Obywatel  Bürger, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Keay S.J., Roman Spain, University of California Press, Berkeley 1988. Keþdzia Z., Burzúuazyjna koncepcja praw cz!owieka, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1980. Keþdzia Z., Geneza praw cz!owieka i obywatela, w: idem (red.), Prawa i obowiaþzki obywateli. Wybór źróde!, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1978. Keþdzia Z., Konstytucyjna koncepcja praw, wolności, obowiaþzków cz!owieka i obywatela, w: idem (red. nauk.), Prawa, wolności i obowiaþzki cz!owieka i obywatela w nowej polskiej konstytucji, Poznańskie Centrum Praw Cz!owieka, Instytut Nauk Prawnych PAN, Poznań 1990. Keþdzierski J.Z., Dzieje Anglii 14851939, t. I: 14851830; t. II: 18301939, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1986. Klein E., Historia ustroju państw niemieckich i Rosji od XVIII do XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1999. Klein E., Historia ustroju Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych Ameryki od XVI do końca XX wieku, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1998. Klein E., Powszechna historia państwa i prawa, cz. I, Wydawnictwo Kolonia, Wroc!aw 1996. K!oskowska A., Machiavelli jako humanista na tle w!oskiego Odrodzenia, Zak!ad im. Ossolińskich we Wroc!awiu, "ódź 1954. K!oskowska A., Spo!eczna teoria Machiavellego, w: Niccolò Machiavelli. Paradoksy losów doktryny, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1973. Kocka J., O historii spo!ecznej Niemiec, prze!. J. Ka!aþzúny, I. Sellmer, J. Serwański, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997. Kocka J., Pojeþcie spo!eczeństwa obywatelskiego i próby jego urzeczywistnienia od XVIII wieku, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Kolańczyk K., Prawo rzymskie, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000. Koneczny F., Państwo i prawo w cywilizacji !acińskiej, Wydawnictwo Antyk Marcin Dybowski, Komorów 1997. Koranyi K., Powszechna historia państwa i prawa, t. I: Starozúytność, III, IV, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961, 1966, 1967. 257Bibliografia Kornatowski W., Rozwój pojeþć o państwie w starozúytnej Grecji, Państwowy Zak!ad Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1950. Koselleck R., Trzy światy obywatelskie? Wprowadzenie do porównawczej semantyki spo!eczeństwa obywatelskiego w Niemczech, Anglii i Francji  zarys dziejów teorii, prze!. D. Lachowska, w: K. Michalski (red.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. Kotula T., Septymiusz Sewerus. Cesarz z Lepcis Magna, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1987. Kowalczyk S., Liberalizm i jego filozofia, Wydawnictwo Unia, Katowice 1995. Kowalewski Z., Spo!eczeństwo obywatelskie w doświadczeniu historycznym, PAX, Warszawa 1991. Kowalski H., Armia a wybory w Rzymie w okresie schy!ku republiki, w: A. "adomirski (red.), Rzym na prze!omie republiki i cesarstwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1988. Kowalski H., Kryzys Zgromadzeń Ludowych w Rzymie w okresie schy!ku republiki?, w: T. Kotula, A. "adomirski (red.), Kryzysy państwa rzymskiego: republika i cesarstwo, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1995. Krasowski K., Lesiński B., Sikorska-Dzieþgielewska K., Walachowicz J., Powszechna historia państwa i prawa, Wydawnictwo ars boni et aequi, Poznań 1993. Krawczuk A., Perykles i Aspazja, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1987. Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich: pryncypat, Iskry, Warszawa 1987. Kraþpiec M.A., Dzie!a, t. X: Cz!owiek i prawo naturalne, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 1993. Krokiewicz A., Hedonizm Epikura, PAX, Warszawa 1961. Król M., Mieþdzy korporacjaþa spo!eczeństwem obywatelskim, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Kuczyński M., Krwawiaþca Europa. Konflikty zbrojne i punkty zapalne w latach 19902000. T!o historyczne i stan obecny, Bellona, Warszawa 2001. Kuderowicz Z., Fichte, Wiedza Powszechna, Warszawa 1963. Kuderowicz Z., Filozofia nowozúytnej Europy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989. Kuksewicz Z., Filozofia średniowieczna jako ideologia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973. Kuksewicz Z., Zarys filozofii średniowiecznej, t. I: Filozofia !acińskiego obszaru kulturowego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973. Kulesza R., Ateny Peryklesa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1991. 258 Bibliografia Kymlicka W., Politics in the Vernacular. Nationalism, Multiculturalism, and Citizenship, Oxford University Press, Oxford 2001. Labuda G., Kszta!towanie sieþ systemu państw i narodów europejskich, w: H. Samsonowicz (red.), Narodziny średniowiecznej Europy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1999. Lacambra L.L., Prawo naturalne: wiedza naukowa czy myślenie magiczne?, prze!. C. Tarnogórski, w: M. Szyszkowska, Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000. Lamentowicz W., Obywatelstwo w integrujaþcej sieþ Europie, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Lara M.T. de, Baruque J.V, Ortiz A.D., Historia Hiszpanii, prze!. S. Jeþdrusiak, Universitas, Kraków 1997. Le Goff J., Cz!owiek średniowiecza, prze!. M. Radozúycka-Paoletti, w: idem (red.), Cz!owiek średniowiecza, Volumen, Warszawa 2000. Le Goff J., Kultura średniowiecznej Europy, prze!. H. Szumańska-Grossowa, Volumen, Warszawa 1994. Legowicz J., Historia filozofii średniowiecznej Europy Zachodniej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980. Lengauer W., Starozúytna Grecja okresu archaicznego i klasycznego, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999. Le Roy Ladurie E., Ku rewolucji? Uwagi o państwie ancien régimeu, prze!. B. Janicka, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. Lesiński B., Rozwadowski W., Historia prawa saþdowego. Zarys wyk!adu, Wydawnictwo ars boni et aequi, Poznań 1992. Leveque P., Świat grecki, prze!. J. Olkiewicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973. Lipset S.M., Introduction, w: T.H. Marshall, Class, Citizenship and Social Development. Essays by..., The University of Chicago Press, Chicago 1977. Litewski W., Rzymskie prawo prywatne, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1999. Locke J., Dwa traktaty o rzaþdzie, prze!. Z. Rau, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992. Ludwikowski R., Woleński J., J. S. Mill, Wiedza Powszechna, Warszawa 1979. Ludwikowski R.R., Prawo konstytucyjne porównawcze, Dom Organizatora, Toruń 2000. Lukian z Samostate, Pochwa!a miasta ojczystego, w: L. Winniczuk (oprac.), S!owo jest cieniem czynu, czyli starozúytni Grecy i Rzymianie o sobie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972. "apicki B., Ideologia rzymska w średniowieczu Europy Zachodniej, Zak!ad im. Ossolińskich we Wroc!awiu, "ódź 1964. 259Bibliografia "apicki B., Jednostka i prawo w Rzymie starozúytnym. Rozwazúania historyczne na tle przeobrazúeń prawa i państwa w dobie obecnej, Wolna Wszechnica, Warszawa 1939. "oposzko T., Historia spo!eczna republikańskiego Rzymu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987. "oś A., Czy II w. n.e. by! poczaþtkiem kryzysu rzymskiego spo!eczeństwa niewolniczego?, w: T. Kotula, A. "adomirski (red.), Kryzysy państwa rzymskiego: republika i cesarstwo, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc- !awskiego, Wroc!aw 1995. "ukasz (św.), Dzieje Apostolskie, w: Biblia. Nowy Testament, prze!. R. Popowski SDB, Vocatio, Warszawa 2000. "ukaszewicz A., Aegyptiaca Antoniniana. Dzia!alność Karakalli w Egipcie (215216), Wydzia! Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1993. MacCun J., Ethics of citizenship, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Macedo S., Cnoty liberalne, prze!. G. "uczkiewicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. Machiavelli N., Historia Florencji, ks. IV, prze!. G. Pianko, w: M. Maneli, Machiavelli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968. Machiavelli N., Historie florenckie, ks. II, prze!. J. Malarczyk, w: K. Zúaboklicki (oprac.), Niccolò Machiavelli. Wybór pism, PIW, Warszawa 1972. Machiavelli N., Ksiaþzúeþ, prze!. C. Nanke, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1993. Machiavelli N., O sztuce wojennej, w: K. Zúaboklicki (oprac.), Niccolò Machiavelli. Wybór pism, PIW, Warszawa 1972. Machiavelli N., Rozmyślania nad pierwszaþ dekadaþ Tytusa Liwiusza, prze!. G. Pianko, w: M. Maneli, Machiavelli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968. Mackenney R., Europa XVI wieku. Ekspansja i konflikt, prze!. A. Staniewska, D. Dywańska, PIW, Warszawa 1997. Malarczyk J., Wsteþp, w: K. Zúaboklicki (oprac.), Niccolò Machiavelli. Wybór pism, PIW, Warszawa 1972. Malinowska-Kwiatkowska I., Gwarancje wolności w ustawodawstwie średniowiecznych miast w!oskich, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1980. Maneli M., Historia doktryn polityczno-prawnych, t. I: Starozúytność i średniowiecze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967. Manning B., Szlachta, lud i ustrój, prze!. J. Kowalikowa, w: A. Maþczak (oprac.), Geneza nowozúytnej Anglii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968. Manteuffel T., Kultura Europy średniowiecznej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974. Marek Aureliusz, Rozmyślania, prze!. M. Reiter, PIW, Warszawa 1997. 260 Bibliografia Maritain J., Cz!owiek i państwo, prze!. A. Grobler, Wydawnictwo Znak, Kraków 1993. Markiewicz B., Zúywe obrazy. O kszta!towaniu pojeþć poprzez ich przedstawienie, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1994. Markov W., Soboul A., Wielka rewolucja Francuzów 1789, prze!. E. Marciniec, red. nauk. J. Baszkiewicz, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1984. Marshall T.H., Citizenship and social class, w: idem, Class, Citizenship and Social Development. Essays by..., The University of Chicago Press, Chicago 1977. Marshall T.H., Social selection in the welfare state, w: idem, Sociology at the Crossroads and Other Essays, Heineman, London 1963. Marsyliusz z Padwy, Defensor Pacis, prze!. na ang. A. Gewirth, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Martines L., Political conflict in the Italian city states, w: R. Barker (red.), Studies in Opposition, Macmillan, London 1971. Maþczak A., Rzaþdzaþcy i rzaþdzeni. W!adza i spo!eczeństwo w Europie wczesnonowozúytnej, PIW, Warszawa 1986. Meller S., Pozúegnanie z rewolucjaþ, Wydawnictwo Verba, Chotomów 1991. Mielnik B., Obywatelstwo Unii Europejskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 2000. Mill J.S., O rzaþdzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, prze!. J. Ho!ówka, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. Mill J.S., O wolności, prze!. A. Kurlandzka, Wydawnictwo AKME, Warszawa 1999. Mill J.S., Poddaństwo kobiet, w: idem, O rzaþdzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, prze!. J. Ho!ówka, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995. Modzelewski K., Spo!eczeństwo i gospodarka, w: E. Tabaczyńska (red.), Italia, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1980. Montesquieu Ch.L. de, O duchu praw, t. I, prze!. T. Boy-Zúeleński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957. Morabito M., Bourmaud D., Historia konstytucyjna i polityczna Francji (17891958), prze!. A. Jamróz, Temida 2, Bia!ystok 1996. Morin E., Myśleć: Europa, prze!. J. "eþczycki, Wydawnictwo Wola, Warszawa 1989. Motyka K., Prawa cz!owieka. Idee, instytucje prawne, praktyka, w: idem (red.), Konstytucjonalizm we wspó!czesnym świecie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998. Munck T., Europa XVII wieku. 15981700. Państwo, konflikty i porzaþdek spo!eczny, prze!. R. Sudó!, PIW, Warszawa 1998. Nicolet C., Obywatel, polityk, prze!. P. Bravo, w: A. Giardina (red.), Cz!owiek Rzymu, Volumen, Warszawa 1997. Nowak M., Trzy generacje praw cz!owieka. Ich znaczenie w świetle przes!anek ideowych i historycznych oraz w świetle ich genezy, prze!. B. Banaszak, 261Bibliografia w: B. Banaszak (red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993. Nowakowski A., Powszechna historia państwa w zarysie. Od państwa antycznego do r. 1918, Totus, Bia!ystok 1991. Oakeshott M., On Magna Carta, w: R. Barker (red.), Studies in Opposition, Macmillan, London 1971. OCallaghan J.F., A History of Medieval Spain, Cornell University Press, Ithaca 1975. Ochocki A., Filozofia wychowania do wolności, w: J.G. Fichte, Zamknieþte państwo handlowe i inne pisma, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996. Oexle O.G., Gildie i komuny. O powstaniu zwiaþzków i gmin jako podstawowych form wspó!zúycia w Europie, prze!. J. Tandecki, w: O.G. Oexle, Spo!eczeństwo średniowiecza: mentalność  grupy spo!eczne  formy zúycia, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 2000. Ogonowski Z., Locke, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1972. Ogrodziński P., Pieþć tekstów o spo!eczeństwie obywatelskim, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1991. Olszewski H., Myśl o państwie Samuela Pufendorfa, w: M. Kamler et al. (kom. red.), W!adza i spo!eczeństwo w XVI i XVII w., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989. Olszewski H., Zmierczak M., Historia doktryn politycznych i prawnych, Wydawnictwo ars boni et aequi, Poznań 1994. Ossowska M., Myśl moralna Oświecenia angielskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966. Pajewski J., Niemcy w czasach nowozúytnych (15171939), Instytut Zachodni, Poznań 1947. Pe!czyński Z.A., Wolność, państwo, spo!eczeństwo. Hegel a problemy wspó!czesnej filozofii politycznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1998. Piotrowski R., Od materii Świata do materii Państwa. Z filozofii Tomasza Hobbesa, Universitas, Kraków 2000. Pipes R., W!asność a wolność, prze!. L. Niedzielski, Muza, Warszawa 2000. Plutarch, Gajusz Grakchus, w: Plutarch, Zúywoty s!awnych meþzúów, prze!. M. Brozúek, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1953. Plutarch, O wygnaniu, w: Plutarch, Moralia (wybór) II, prze!. Z. Abramowiczówna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988. Plutarch, Perykles, w: Plutarch, Zúywoty s!awnych meþzúów, prze!. M. Brozúek, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1953. Plutarch, Solon, w: Plutarch, Zúywoty s!awnych meþzúów (z Zúywotów równoleg- !ych), prze!. M. Brozúek, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1997. Podgórecki A., Socjotechniczne waþtki w twórczości Machiavellego, w: Niccolò Machiavelli. Paradoksy losów doktryny, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1973. Podlecki A.J., Perikles and his Circle, Routledge, London 1998. 262 Bibliografia Polibiusz, Dzieje, t. I, prze!. S. Hammer, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1957. Pomian K., Europa i jej narody, prze!. M. Szpakowska, PIW, Warszawa 1992. Popielski K., Znaczenie wartości w procesie stawania sieþ cz!owieka i bycia obywatelem, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Poreþbski C., Umowa spo!eczna. Renesans idei, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999. Prawo rzymskie. Teksty źród!owe do ćwiczeń, red. przek!adu I. Zúeber, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1998. Preuss U.K., O teoretyczno-konstytucyjnym pojeþciu obywatela we wspó!czesnym spo!eczeństwie, prze!. D. Kar!owicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Preuss U.K., Two challenges to European citizenship, w: R. Bellamy, D. Castiglione (red.), Constitutionalism in Transformation: European and Theoretical Perspectives, Blackwell, Oxford 1996. Preuss U.K., Wsteþpne uwagi o koncepcji obywatelstwa europejskiego, w: P. Bajda (red.), Obywatelstwo w Europie Środkowo-Wschodniej, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 1996. Procacci G., Historia W!ochów, prze!. B. Kowalczyk-Trupiano, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983. Ptaśnik J., Kultura wieków średnich. Zúycie religijne i spo!eczne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959. Pufendorf S. von, On the Duties of Citizens, z: De Officio Hominis et Civis Juxta Legem Naturalem Libri Duo, red. W. Schucking, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Quaglioni D., The legal definition of citizenship in the late middle ages, w: A. Molho, K. Raaflaub, J. Emlen (red.), City-States in Classical Antiquity and Medieval Italy: Athens and Rome, Florence and Venice, Wydawnictwo F. Steiner, Stuttgart 1991. Ramus W., Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980. Renan E., Co to jest naród, w: L. Zdybel (red.), Być w narodzie. Szkice o idei narodu, narodowej kulturze i nacjonalizmie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998. Richet D., W!adza a spo!eczeństwo we Francji u schy!ku XVI wieku, w: M. Kamler et al. (kom. red.), W!adza i spo!eczeństwo w XVI i XVII w., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989. Riedel M., W poszukiwaniu zwiaþzku obywatelskiego. Idea tego, co polityczne, i problem demokracji europejskiej, prze!. B. Markiewicz, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. 263Bibliografia Riesenberg P., Citizenship in the Western Tradition: Plato to Rousseau, The University of North Carolina Press, Chapel HillLondon 1992. Rossiaud J., Mieszczanin i zúycie w mieście, prze!. M. Radozúycka-Paoletti, w: J. Le Goff (red.), Cz!owiek średniowiecza, Volumen, Warszawa 2000. Rousseau J.-J., A Discourse on Political Economy, prze!. na ang. G.D.H. Cole, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Rousseau J.-J., Umowa spo!eczna, prze!. A. Peretiatkowicz, w: idem, Umowa spo!eczna oraz Uwagi o rzaþdzie polskim. (...), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966. Rowse A.L., Anglia w epoce elzúbietańskiej, t. I: Struktura spo!eczeństwa, prze!. S. Amsterdamski, PIW, Warszawa 1976. Rybczyńska J.A., Mniejszości narodowe i ochrona ich praw, w: K. Motyka (red.), Konstytucjonalizm we wspó!czesnym świecie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 1998. Saastamoinen K., The Morality of the Fallen Man. Samuel Pufendorf on Natural Law, SHS, Helsinki 1995. Samsonowicz H., Dziedzictwo średniowiecza. Mity i rzeczywistość, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1991. Samsonowicz H., Urbanizacja i geneza państw nowozúytnych w Europie, w: Historia. Idee. Polityka. Ksieþga dedykowana Profesorowi Janowi Baszkiewiczowi, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1995. Samsonowicz H., Zúycie miasta średniowiecznego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001. Sarnecki P., Wolność zrzeszania sieþ, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998. Sartori G., Teoria demokracji, prze!. P. Amsterdamski i D. Grinberg, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. Schulz F., Classical Roman Law, Clarendon Press, Oxford 1961. Schumpeter J.A., Kapitalizm, socjalizm, demokracja, prze!. M. Rusiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995. Sczaniecki M., Powszechna historia państwa i prawa, oprac. K. Sójka-Zielińska, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000. Seidler G.L., Machiavelli i jego czasy, w: Ksieþga pamiaþtkowa ku czci Konstantego Grzybowskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971. Seidler G.L., Myśl polityczna czasów nowozúytnych, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972. Seidler G.L., Przedmarksowska myśl polityczna, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985. Seneca L. Annaeus, Listy moralne do Lucyliusza, prze!. W. Kornatowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961. Serwański M., Historia powszechna. Wiek XVIXVIII, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001. Sherwin-White A.N., The Roman Citizenship, Clarendon Press, Oxford 1939. 264 Bibliografia Shils E., Civility and civil society: good manners between persons and concern for the common good in public affairs, w: The Virtue of Civility. Selected Essays on Liberalism, Tradition and Civil Society, Liberty Fund, Indianapolis 1997. Shils E., Max Weber and the world since 1920, w: The Virtue of Civility. Selected Essays on Liberalism, Tradition and Civil Society, Liberty Fund, Indianapolis 1997. Shils E., Nation, nationality, nationalism and civil society, w: The Virtue of Civility. Selected Essays on Liberalism, Tradition and Civil Society, Liberty Fund, Indianapolis 1997. Sieyès E., Co to jest stan trzeci?, prze!. B. Strumiński, w: B. Baczko (oprac.), Filozofia francuskiego Oświecenia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961. Skarzyński R., Cz!owiek i obywatel w konserwatywnej myśli politycznej, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Skinner Q., Political philosophy, w: C.B. Schmitt (red.), The Cambridge History of Renaissance Philosophy, Cambridge University Press, Cambridge 1992. Smith T., De Republica Anglorum (The Commonwealth of England), oprac. Z. Boras, M. Serwański, w: Historia powszechna XVI wieku. Teksty źród!owe, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 1978. Smolar A., Od cz!owieka socjalizmu do obywatela, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Southern R.W., Kszta!towanie średniowiecza, prze!. H. Preþczkowska, PIW, Warszawa 1970. Sójka-Zielińska K., Drogi i bezdrozúa prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 2000. Sójka-Zielińska K., Historia prawa, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2001. Spencer H., The Man Versus the State, Liberty Classics, Indianapolis 1981. Starkey T., A Dialogue between Cardinal Pole and Thomas Lupset, w: P.B. Clarke, Citizenship, Pluto Press, London 1994. Starzyński S., Prawa i obowiaþzki obywatelskie, w: Z. Cybichowski, Encyklopedia podreþcznego prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i mieþdzynarodowego), t. II, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926. Strauss L., Prawo naturalne w świetle historii, prze!. T. Górski, PAX, Warszawa 1969. Strózúewski W., Etyka obywatelska  etyka obywatela, w: B. Markiewicz (red.), Obywatel. Odrodzenie pojeþcia, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1993. Stylianidis E., Wp!yw antycznej cywilizacji greckiej na rozwój praw cz!owieka, w: B. Banaszak (prze!. i red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993. 265Bibliografia Suchocka H., Prawo do posiadania obywatelstwa, w: R. Wieruszewski (red. nauk.), Prawa cz!owieka. Model prawny, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1991. Swiezúawski S., Dzieje filozofii europejskiej w XV wieku, t. VI: Cz!owiek, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1983. Sylwestrzak A., Historia doktryn politycznych i prawnych, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000. Szacki J., Uzúytki historii w doktrynie politycznej Machiavellego, w: Niccolò Machiavelli. Paradoksy losów doktryny, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1973. Szczepański J., Prawo obywatelstwa rzymskiego. Proces poety Archiasza o nieprawne przyw!aszczenie sobie obywatelstwa rzymskiego, w: Marcus Tullius Cicero, Wybór mów II. Mowa w obronie Lucjusza Mureny. Mowa w obronie poety Archiasza, oprac. i prze!. J. Szczepański, Ksiaþzúnica-Atlas, Lwów 1931. Szlachta B., Państwo a obywatel. Uwagi o pojmowaniu obywatelstwa i praw z nim zwiaþzanych, w: A. Rzegocki (red.), Państwo jako wyzwanie, Ośrodek Myśli Politycznej, Ksieþgarnia Akademicka, Kraków 2000. Szreniawski J., Podstawowe problemy prawne obywatelstwa, w: Konstytucyjny ustrój państwa. Ksieþga jubileuszowa Profesora Wies!awa Skrzyd!y, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk!odowskiej, Lublin 2000. Szyszkowska M., Obywatel w ujeþciu filozoficznoprawnym, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Szyszkowska M., Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000. Śpiewak P., Ideologie i obywatele, Biblioteka Wieþzi, Warszawa 1991. Świderkówna A., Hellenika. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta, PIW, Warszawa 1978. Tacyt, Roczniki. Od zgonu boskiego Augusta, prze!. S. Hammer, w: L. Winniczuk (oprac.), S!owo jest cieniem czynu, czyli starozúytni Grecy i Rzymianie o sobie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972. Taubenschlag R., Rzymskie prawo prywatne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. Taylor Ch., Kiedy mówimy spo!eczeństwo obywatelskie, w: K. Michalski (oprac.), Europa i spo!eczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994. Tokarczyk R.A., Hobbes, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987. Tokarczyk R.A, Klasycy praw natury, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1988. Tokarczyk R.A., Filozofia prawa w perspektywie prawa natury, Temida 2, Bia!ystok 1996. Tomasz z Akwinu (św.), O w!adzy, prze!. J. Salij OP, w: Św. Tomasz z Akwinu, Dzie!a wybrane, Wydawnictwo W drodze, Poznań 1984. Torpey J., The Invention of the Passport. Surveillance, Citizenship and the State, Cambridge University Press, Cambridge 2000. 266 Bibliografia Treadgold D.W., Wolność: zarys historii, prze!. A. i J. Soszyńscy, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996. Trevelyan G.M., Historia Anglii, prze!. H. Katz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967. Trevelyan G.M., Historia spo!eczna Anglii. Od Chaucera do Wiktorii, prze!. A. Klimowicz, PIW, Warszawa 1961. Truchlińska B., Cz!owiek-obywatel republiki muz, w: M. Szyszkowska (red.), Cz!owiek jako obywatel, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1995. Tukidydes, Wojna peloponeska, prze!. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988. Uchodźcy świata 19971998. Wyzwania humanitarne, red. J. Crisp, prze!. S. Kasperec et al., UNHCR, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. Ulicka G., Demokracja a prawa polityczne kobiet we Francji, w: Państwo  demokracja  samorzaþd. Ksieþga jubileuszowa w sześćdziesieþciopieþciolecie Profesora Eugeniusza Zielińskiego, Elipsa, Warszawa 1999. Ulicka G., Demokracje zachodnie: zasady, wartości, wizje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992. Ulicka G., Wojtaszczyk K.A., Idea demokracji  historia i wspó!czesność, w: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski (red.), Spo!eczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, ASPRA-JR, Warszawa 2002. Ullman W., Średniowieczne korzenie renesansowego humanizmu, prze!. J. Mach, Wydawnictwo "ódzkie, "ódź 1985. Vecchio G. del, Osobowość i prawa cz!owieka w świetle nauki prawa, prze!. C. Tarnogórski, w: M. Szyszkowska, Zarys filozofii prawa, Temida 2, Bia!ystok 2000. Vico G., Nauka nowa, prze!. J. Jakubowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966. Voisé W., Myśl spo!eczna siedemnastego wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970. Wa!ek-Czernecki T., Witkowski S., Dzieje greckie, cz. I, Kurpisz, Poznań 1996. Wawrykowa M., Dzieje Niemiec 16481789, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976. Wawrykowa M., Dzieje Niemiec 17891871, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980. Waþsowicz M., Historia ustroju państw Zachodu. Zarys wyk!adu, Liber, Warszawa 1998. Weber M., Parliament and government in Germany, w: idem, Political Writings, red. P. Lassman, R. Speirs, Cambridge University Press, Cambridge 1994. Weber M., Suffrage and democracy in Germany, w: idem, Political Writings, red. P. Lassman, R. Speirs, Cambridge University Press, Cambridge 1994. Weber M., The City, prze!. na ang. D. Martindale i G. Neuwirth, Collier Books, New York 1962. 267Bibliografia Whitehead D., Norms of citizenship in ancient Greece, w: A. Molho, K. Raaflaub, J. Emlen (red.), City-States in Classical Antiquity and Medieval Italy; Athens and Rome, Florence and Venice, Wydawnictwo F. Steiner, Stuttgart 1991. Wickham C., Early Medieval Italy: Central Power and Local Society 4001000, Macmillan, London 1981. Wieruszewski R., Podstawowe obowiaþzki obywateli PRL, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1984. Winczorek P., Wsteþp do nauki o państwie, Liber, Warszawa 2000. Witte B.C., Inicjatywy liberalne w dziedzinie praw cz!owieka, prze!. B. Banaszak, w: B. Banaszak (red.), Prawa cz!owieka: geneza, koncepcje, ochrona, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1993. Wojtaszczyk K.A., Kompendium wiedzy o państwie wspó!czesnym, Liber, Warszawa 1999. Wojtowicz J., Miasto europejskie w epoce Oświecenia i Rewolucji Francuskiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972. Wojtowicz J., Późne Oświecenie w Europie (Wybrane zagadnienia okresu 17631789), Uniwersytet Miko!aja Kopernika, Toruń 1991. Wo!odkiewicz W., Zab!ocka M., Prawo rzymskie. Instytucje, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1996. Wójcik Z., Historia powszechna XVIXVII w., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996. Wójtowicz A., Elementy pozytywizmu prawniczego w średniowiecznej myśli politycznej, w: A. Lityński (red.), Dawne saþdy i prawo, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1984. Wójtowicz A., Model w!adzy państwowej Marsyliusza z Padwy, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1977. Wudel W., Filozofia strachu i nadziei. Teoria spo!eczna Tomasza Hobbesa, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1971. Zaremska H., Banici w średniowiecznej Europie, Semper, Warszawa 1993. Zaremska H., Homo Bonae Famae, w: Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu, t. I, Wydawnictwo Uniwersytetu Miko!aja Kopernika, Toruń 1996. Zawadzka B., Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996. Zawadzki S., Państwo o orientacji spo!ecznej. Geneza  doświadczenia  perspektywy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1996. Zieliński E., Nauka o państwie i polityce, Elipsa, Warszawa 2001. Zieliński T., Cesarstwo rzymskie, PIW, Warszawa 1995. Zieliński T., Rzeczpospolita rzymska, Wydawnictwo Ślaþsk, Katowice 1989. Zientara B., Historia powszechna średniowiecza, Wydawnictwo Trio, Warszawa 1996. 268 Bibliografia Zientara B., Świadomość narodowa w Europie Zachodniej w średniowieczu. Powstanie i mechanizmy zjawiska, w: A. Gieysztor, S. Gawlas (red. nauk.), Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich: pamieþci Benedykta Zientary 19291983, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. Zientara B., Świt narodów europejskich. Powstanie świadomości narodowej na obszarze Europy pokarolińskiej, PIW, Warszawa 1985. Zins H., Historia Anglii, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1995. Znaniecki F., Wspó!czesne narody, prze!. Z. Dulczewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. Zwierzchowski E., Opozycja parlamentarna, w: idem (red. nauk.), Opozycja parlamentarna, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000. Zwierzchowski E., Saþdownictwo konstytucyjne, Temida 2, Bia!ystok 1994. Zwierzchowski E., Wprowadzenie do nauki prawa konstytucyjnego państw demokratycznych, Uniwersytet Ślaþski, Katowice 1992. Zúarnowski J., Spo!eczeństwa XX wieku, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1999. Artyku!y w periodykach, artyku!y encyklopedyczne, wywiady Abu-Laban Y., Reconstructing an inclusive citizenship for a new millennium: Globalization, migration and difference, International Politics 2000, nr 4. Acewicz M., Kantowski idea! państwa i ca!ości kosmopolitycznej, Archiwum Historii Myśli Politycznej 1992, nr 2. Balibar E., Propositions on citizenship, Ethics 1988, nr 4. Bardach J., Czy istnia!o obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej? (W zwiaþzku z pracaþ S. Grodziskiego, Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej), Czasopismo Prawno-Historyczne 1965, nr 2. Baszkiewicz J., Wójtowicz A., Z zagadnień ideologii ustawodawczej wieków średnich, Czasopismo Prawno-Historyczne 1974, nr 1. Bauman Z., Kryzys państwa narodowego we wspó!czesnej Europie, Przeglaþd Zachodni 1994, nr 4. Birnbaum P., Citizenship: Sociological aspects, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001. Bratkiewicz J., Pierwowzory przednowoczesne spo!eczeństwa obywatelskiego  geneza, rozwój, dziedzictwo, Studia Polityczne 1993, nr 14. Buchner W., Rzaþdy prawa a demokracja, Arka 1992, nr 42. Cieślak T., Reforma pruskiego prawa wyborczego w okresie imperializmu, Czasopismo Prawno-Historyczne 1956, nr 2. Czapliński W., Problematyka obywatelstwa w aktualnych pracach Rady Europy, Studia Europejskie 1998, nr 2. Downs D.A., Civil liberties and human rights, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001. 269Bibliografia Dumont F., Zgromadzenia stanowe we Francji a sprawy podatkowe, Czasopismo Prawno-Historyczne 1975, nr 2. Dziadzio A., Ochrona praw i wolności obywatelskich w austriackiej monarchii konstytucyjnej (18671914), Czasopismo Prawno-Historyczne 2001, nr 1. Eisenstadt S.N., Civil society, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. I, Routledge, London 1995. Europes Muslims, The Economist 1016 sierpnia 2002 r. Follesdal A., Union citizenship: Unpacking the beast of burden, Law and Philosophy 2001, nr 3. Goodin R.E., What is so special about our fellow countrymen?, Ethics 1988, nr 4. Gosewinkel D., Historical development of citizenship, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001. Grzybowski K., Prawda i legenda Wielkiej Karty Wolności. (W 750lecie Magna Charta Libertatum), Państwo i Prawo 1965, nr 89. Gunsteren H.R. van, Admission to citizenship, Ethics 1988, nr 4. Habermas J., Republika Federalna Europy, wywiad przeprowadzony przez J.-M. i L. Ferry, le point z 13 kwietnia 2001 r., w: Forum 2001, nr 20. Hall R.B., War and security, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. Hamburger J., John Stuart Mill, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, Routledge, London 1995. Janowski Z., Benjamin Constant: Zapomniany libera!, Arka 1992, nr 42. Jones M.P., Gender quotas, w: R. Rose (red.), International Encyclopedia of Elections, Macmillan, London 2000. Katz R.S., Noncitizens and the right to vote, w: R. Rose (red.), International Encyclopedia of Elections, Macmillan, London 2000. Kodreþbski J., Wielka Rewolucja Francuska a w!asność. Od w!asności feudalnej do w!asności kapitalistycznej, Czasopismo Prawno-Historyczne 1986, nr 1. Konopacki S., Obywatelstwo europejskie a rozszerzenie Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1999, nr 4. Krawczuk A., Virtutis ergo nadania obywatelstwa rzymskiego przez wodzów republiki, Prace Historyczne 1963, nr 11. Lakoff S., Democracy, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. Lang W., Refleksja filozoficznoprawna, Państwo i Prawo 1996, nr 12. Langewiesche D., Naród, nacjonalizm, państwo narodowe: stan i perspektywy badań, prze!. A. Peszke, Sprawy Narodowościowe (Seria Nowa) 2002, nr 20. Lehning P.B., European citizenship: Towards a European identity?, Law and Philosophy 2001, nr 3. 270 Bibliografia Malarczyk J., Niccolò Machiavelli i Ulrich von Hutten o stanach panujaþcych i w!adzy we W!oszech i w Niemczech, Czasopismo Prawno-Historyczne 1993, nr 12. Malinowska E., Meþzúczyźni i kobiety w spo!eczeństwie jutra, Kultura i Spo!eczeństwo 2003, nr 4. Malinowska-Kwiatkowska I., Parlamenty stanowe a zgromadzenia miejskie w średniowiecznej Italii, Czasopismo Prawno-Historyczne 1973, nr 2. Mezey S.G., Women and democracy, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, Routledge, London 1995. Mik C., Obywatelstwo europejskie w świetle prawa wspólnotowego i mieþdzynarodowego, Toruński Rocznik Praw Cz!owieka i Pokoju 1993/1994, nr 2. Miller D., The ethical significance of nationality, Ethics 1988, nr 4. Mor C.G., Od komuny do ksieþstwa. Zarys ewolucji ustrojowej W!och w średniowieczu, Czasopismo Prawno-Historyczne 1969, nr 1. Morawski L., Prawa jednostki a dobro wspólne. (Liberalizm versus komunitaryzm), Państwo i Prawo 1998, nr 11. Mouffe C., Citizenship, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. I, Routledge, London 1995. Muslims in Western Europe (Special Report:), The Economist z 1016 sierpnia 2002 r. Ochmański J.W., Ewolucja koncepcji państwa w naukach prawnych w Niemczech w latach 18711936, Czasopismo Prawno-Historyczne 1997, nr 12. Osuchowski W., Constitutio Antoniniana, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 1963, nr 4. Özdemir C., Nowi Niemcy. (O reformie niemieckiego prawa o obywatelstwie mówi Cem Özdemir, niemiecki polityk tureckiego pochodzenia), wywiad przeprowadzony przez A. Rubinowicz, Gazeta Wyborcza z 8 stycznia 1999 r. Pieliński K., Edmund Burke czyli o fundamentalnej wyzúszości z!udzenia nad prawdaþ, Archiwum Historii Myśli Politycznej 1992, nr II. Ramus W., Pojeþcie obywatelstwa. (Spór wokó! istoty przynalezúności państwowej), Państwo i Prawo 1977, nr 6. Rosenblum N.L., Liberalism, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, Routledge, London 1995. Rule W., Woman: Enfranchisement, w: R. Rose (red.), International Encyclopedia of Elections, Macmillan, London 2000. Salmonowicz S., O prze!omie XI-XIII w. w dziejach prawa w Europie, Państwo i Prawo 1996, nr 12. Sitek B., Historia prawa a europejska kultura prawna (na tle artyku!u S. Salmonowicza), Państwo i Prawo 1997, nr 4. Smith R.M., Citizenship: Political, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001. 271Bibliografia Sokolewicz Z., Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w zwiaþzku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, Studia Europejskie 1997, nr 1. Sugar P.F., Fascism and nationalism, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. Svarlien O., Citizenship, w: J. Gould, W.L. Kolb (red.), A Dictionary of the Social Sciences, Tavistock Publications, London 1964. Sylwestrzak A., Filozofia suwerenności i sprawiedliwości Bodinusa, Studia Prawnoustrojowe 2002, nr 1 Tamir Y., Nationalism, w: S.M. Lipset (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. III, Routledge, London 1995. Trzciński K., Geneza i istota średniowiecznego obywatelstwa miejskiego na zachodzie Europy. Przyczynek do badań dziejów obywatelstwa państwowego, Państwo i Spo!eczeństwo 2004, nr 3. Trzciński K., Obywatelstwo w Europie. Idea i jej wyraz formalny w perspektywie historycznej, Studia Europejskie 2002, nr 2. Trzciński K., Odwrócenie perspektywy: poddany jako obywatel w monarchii absolutnej, czyli o wieloznaczności pojeþć lub ich rózúnym rozumieniu, Przeglaþd Politologiczny 2004, nr 3. Trzciński K., Poczaþtki nowozúytnego obywatelstwa w Europie  obywatel państwa i katalog jego praw w dokumentach Rewolucji Francuskiej, Studia Europejskie 2005, nr 2. Trzciński K., Prawo obywatelstwa a zagadnienia imigracji na tle doświadczeń niemieckich, Państwo i Prawo 2003, nr 2. Trzciński K., Zmierzch obywatelstwa patriarchalnego. Szkic do dziejów procesu, Szkice Humanistyczne 2005, nr 12. Turner B.S., Citizenship and public policy, w: N.J. Smelser, P.B. Baltes (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001. Turnowiecki W., Bismarck a polityka spo!eczna, Teoria i praktyka polityki (Materia!y i studia) 1995, nr 1. Turyn A., Sylwety greckie, Wiedza i Zúycie 1934, nr 89. Vincent A., Political theory (XI. Cosmopolitanism, citizenship, and nationalism), w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. Vujacic V., Sociology (VIII. Institutionalism and rational choice: Newer approaches to the study of nationalism), w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. Waþsowicz M., Od privi leges do Karty Komuny. Z dziejów przywileju w średniowiecznej Europie, Czasopismo Prawno-Historyczne 1999, nr 12. Wójtowicz A., Model normy stanowionej i niektóre problemy stosowania prawa w doktrynie postglosatorów (XIII i XIV w.), Czasopismo Prawno- -Historyczne 1971, nr 2. Yuval-Davies N., Gender relations and the nation, w: A.J. Motyl (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. 272 Bibliografia Zab!ocka M., Nadawanie obywatelstwa rzymskiego, Prawo Kanoniczne 1993, nr 12. Zieþba A., Zagadnienia ustroju państwowego w doktrynie wspó!czesnego liberalizmu brytyjskiego, Państwo i Prawo 1999, nr 6. Zieþba-Za!ucka H., Problematyka obywatelstwa a prawa obywatelskie w konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Kwartalnik Prawa Publicznego 2001, nr 1. Zmierczak M., J.J. Rousseau  rzecznik totalitaryzmu czy liberalnej demokracji?, Czasopismo Prawno-Historyczne 1989, nr 2. Akty prawne cytowane w pracy Bill o Prawach (Bill of Rights) z 13 lutego 1689 roku, prze!. J. Lange, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, prze!. O. Beiersdorf, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Deklaracja Praw Cz!owieka i Obywatela z 24 czerwca 1793 roku, prze!. F.M. Buonarotti, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Deklaracja Praw i Obowiaþzków Cz!owieka i Obywatela z 22 sierpnia 1795 roku, prze!. C. Zeller, w: Z. Keþdzia (red.), Prawa i obowiaþzki obywateli. Wybór źróde!, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1978. Dekret o zniesieniu powinności feudalnych z 4/5 sierpnia 1789 roku, prze!. K. Krauze, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc- !awskiego, Wroc!aw 1999. Europejska Konwencja o Ochronie Praw Cz!owieka i Podstawowych Wolności podpisana w dniu 4 listopada 1950 roku przez państwa cz!onkowskie Rady Europy, w: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo mieþdzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Wydawnictwo Lubelskie Prawnicze, Lublin 1992. Habeas Corpus Act z 1679 roku, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Karta Konstytucyjna (Królestwa Francji) z 4 czerwca 1814 roku, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Karta Konstytucyjna (Królestwa Francji) z 14 sierpnia 1830 roku, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. 273Bibliografia Karta Narodów Zjednoczonych podpisana w dniu 26 czerwca 1945 roku przez państwa cz!onkowskie ONZ, w: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo mieþdzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Wydawnictwo Lubelskie Prawnicze, Lublin 1992. Konstytucja Drugiej Rzeszy Niemieckiej z 16 kwietnia 1871 roku, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Konstytucja Drugiej Rzeszy Niemieckiej z 16 kwietnia 1871 roku, w: M.Z. Jedlicki (oprac. i prze!.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku, w: B. Lesiński, J. Walachowicz (oprac.), Historia ustroju państwa w tekstach źród!owych, Polski Dom Wydawniczy "awica, Poznań 1992. Konstytucja Francuska z 3 września 1791 roku, w: M. Sczaniecki (oprac. i prze!.), Wybór źróde! do historii państwa i prawa w dobie nowozúytnej, t. I, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987. Konstytucja Królestwa Belgii z 7 lutego 1831 roku, prze!. W. Skrzyd!o, w: Z. Keþdzia (red.), Prawa i obowiaþzki obywateli. Wybór źróde!, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1978. Konstytucja Republiki Francuskiej z 4 listopada 1848 roku, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc- !awskiego, Wroc!aw 1999. Konstytucja Republiki Francuskiej z 22 sierpnia 1795 roku, w: B. Lesiński, J. Walachowicz (oprac.), Historia ustroju państwa w tekstach źród!owych, Polski Dom Wydawniczy "awica, Poznań 1992. Konstytucja Rzeczypospolitej Francuskiej z 13 grudnia 1799, w: M.Z. Jedlicki (oprac. i prze!.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 roku, prze!. pod kierunkiem J. Makowskiego, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Mieþdzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych przyjeþty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 roku, w: J. Buszydlik, S. Sagan, Najnowsze źród!a do nauki prawa konstytucyjnego (zbiór aktów normatywnych), red. E. Zwierzchowski, Wydawnictwo dr-a A. Abramskiego, Katowice 1992. Mieþdzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spo!ecznych i Kulturalnych przyjeþty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 roku, w: J. Buszydlik, S. Sagan, Najnowsze źród!a do nauki prawa konstytucyjnego (zbiór aktów normatywnych), red. E. Zwierzchowski, Wydawnictwo dr-a A. Abramskiego, Katowice 1992. 274 Bibliografia Niemiecki Akt Zwiaþzkowy z 8 czerwca 1815 roku, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc- !awskiego, Wroc!aw 1999. Petycja o prawo (Petition of Right) z 1628 roku, prze!. J. Lange, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Pierwsze Rozporzaþdzenie Wykonawcze do ustawy o obywatelstwie Rzeszy, z 14 listopada 1935 roku, prze!. M. Sczaniecki, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Powszechna Deklaracja Praw Cz!owieka, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 10 grudnia 1948 roku, w: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo mieþdzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Wydawnictwo Lubelskie Prawnicze, Lublin 1992. Protokó! opcyjny do Mieþdzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych przyjeþty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 16 grudnia 1966 roku, w: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo mieþdzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Wydawnictwo Lubelskie Prawnicze, Lublin 1992. Statut o podatkach (De tallagio non concedendo) z 1297 roku, prze!. J. Lange, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Ustawa Konstytucyjna z 24 czerwca 1793, w: M.Z. Jedlicki (oprac. i prze!.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. Ustawa Konstytucyjna z 24 czerwca 1793, w: M. Sczaniecki (oprac. i prze!.), Wybór źróde! do historii państwa i prawa w dobie nowozúytnej, t. I, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987. Ustawa Le Chapelier z 14 czerwca 1791 roku, prze!. T. Janasz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Ustawa o cudzoziemcach [w Niemczech] z dnia 23 lipca 1999 roku, w: S. Born (red.), Teksty ustaw IN-PRESS, prze!. A.-M. Sadowski, Inter Nationes, Bonn 1999. Ustawa o [niemieckiej] przynalezúności państwowej z dnia 23 lipca 1999 roku, w: S. Born (red.), Teksty ustaw IN-PRESS, prze!. A.-M. Sadowski, Inter Nationes, Bonn 1999. Ustawa o obywatelstwie Rzeszy z dnia 15 września 1935 roku, w: M. Sczaniecki (oprac.), Wybór źróde! do historii państwa i prawa w dobie nowozúytnej, Liber, Warszawa 1996. Ustawa o ochronie niemieckiej krwi i niemieckiej czci z dnia 15 września 1935 roku, w: M. Sczaniecki (oprac.), Wybór źróde! do historii państwa i prawa w dobie nowozúytnej, Liber, Warszawa 1996. 275Bibliografia Ustawa o reprezentacji ludu Anglii i Walii w parlamencie z 7 czerwca 1832 roku, prze!. I. Rusinowa i T. Wituch, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949 roku, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Wielka Karta Wolności (Magna Charta Libertatum) z 15 czerwca 1215 roku, prze!. L. Pauli, W. So!tysowa, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Z!ota Bulla cesarza Karola IV, cz. I og!oszona w Norymberdze 10 stycznia 1356 roku, prze!. B. Lesiński, J. Walachowicz, w: M.J. Ptak, M. Kinstler (oprac.), Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źród!owych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc!awskiego, Wroc!aw 1999. Encyklopedie, leksykony, s!owniki, źród!a statystyczne Bańkowski A., Etymologiczny s!ownik jeþzyka polskiego, t. II, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. Bogdanov V. (red.), The Blackwell Encyclopaedia of Political Institutions, Blackwell, Oxford 1987. Britannica. Edycja polska, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 1997. Bunson M., Encyclopedia of the Roman Empire, Facts on File, New York 1994. Chambers Encyclopaedia, George Newnes, London 1955. Cybichowski Z., Encyklopedia podreþcznego prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i mieþdzynarodowego), t. III, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926. Encyklopedia albo s!ownik rozumowany nauk, sztuk i rzemios! zebrany z najlepszych autorów (...). Wybór artyku!ów, oprac. A. Soboul, prze!. J. Rogoziński, J. Guranowski, Ksiaþzúka i Wiedza, Warszawa 1957. Encyklopedia prawa mieþdzynarodowego i stosunków mieþdzynarodowych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976. Funk & Wagnalls New Encyclopedia, Funk & Wagnalls Inc., New York 1986. Gould J., Kolb W.L. (red.), A Dictionary of the Social Sciences, Tavistock Publications, London 1964. Jaskólski M. (red.), S!ownik historii doktryn politycznych, t. I, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997. Kalina-Prasznic U. (red.), Encyklopedia prawa, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2000. Kar!owicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W., S!ownik jeþzyka polskiego, t. II (1902) i III (1904), PIW, Warszawa 1952. Klein E., A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language (Dealing with the origin of words and their sense development thus illus276 Bibliografia trating the history of civilization and culture), t. I, Elsevier Publishing, Amsterdam 1966. Kopaliński W., S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1991. Kopaliński W., S!ownik wyrazów obcych i zwrotów obcojeþzycznych z almanachem, Świat Ksiaþzúki, Warszawa 2000. Landowski Z., Woś K., S!ownik cytatów !acińskich, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002. Liddell H.G., Scott R. (oprac.), A Greek-English Lexicon, t. II, Clarendon Press, Oxford 1901. Linde M.S.B., S!ownik jeþzyka polskiego, t. II (1855) i III (1857), PIW, Warszawa 1951. Lipset S.M. (red.), The Encyclopedia of Democracy, t. IIII, Routledge, London 1995. Loyn H.R. (oprac.), Średniowiecze, Czytelnik, Warszawa 1996. Magill F.N. (red.), International Encyclopedia of Government and Politics, t. I, Fitzroy Dearborn Publishing, London 1996. McEvedy C., Jones R., Atlas of World Population History, Penguin Books, Harmondsworth 1978. Miller D. (red.), The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought, Blackwell, Oxford 1987. Motyl A.J. (red.), Encyclopedia of Nationalism, t. I, Academic Press, San Diego 2001. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 19971999. Onions C.T. (red.), The Oxford Dictionary of English Etymology, Clarendon Press, Oxford 1966. Osmańczyk E.J., Encyklopedia ONZ i stosunków mieþdzynarodowych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. Partridge E., Origins. A Short Etymological Dictionary of Modern English, Routledge and Kegan Paul, London 1966. Pearsall J. (red.), The New Oxford Dictionary of English, Oxford University Press, Oxford 2001. Piprek J., Ippoldt J., Wielki s!ownik niemiecko-polski, t. 1 z suplementem, Wiedza Powszechna, Warszawa 2000. Plezia M. (red.), S!ownik !acińsko-polski, t. I i III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. Popowski R., S!ownik grecko-polski Nowego Testamentu, Vocatio, Warszawa 1997. Rose R. (red.), International Encyclopedia of Elections, Macmillan, London 2000. Scruton R., A Dictionary of Political Thought, Pan Books, London 1983. Skeat W.W., An Etymological Dictionary of the English Language, Clarendon Press, Oxford 1968. 277Bibliografia S!ownik grecko-polski, t. II, oprac. O. Jurewicz (na podstawie S!ownika Z. Weþclewskiego), Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2001. S!ownik ilustrowany jeþzyka polskiego, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1916. S!ownik jeþzyka polskiego, t. I, Wydawnictwo Maurycego Orgelbranda, Wilno 1861. S!ownik jeþzyka polskiego, t. III (1961) i V (1963), red. nacz. W. Doroszewski, PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961, 1963. S!ownik polszczyzny XVI wieku, t. VIII (1974) i XIX (1990), Instytut Badań Literackich PAN, Zak!ad Narodowy im. Ossolińskich, Wroc!aw 1974, 1990. Smelser N.J., Baltes P.B. (red.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, t. III, Elsevier, Oxford 2001. Sondel J., S!ownik !acińsko-polski dla prawników i historyków, Universitas, Kraków 2001. Świat w liczbach 2002, The Economist i Wydawnictwo Studio EMKA, Warszawa 2002. The Encyclopedia Americana, Grolier, Danbury 1987. The New Encyclopaedia Britannica, Macropaedia, Encyclopaedia Britannica, ChicagoLondon 1998. The Oxford English Dictionary (Re-Issue of a New English Dictionary on Historical Principles), t. II, Clarendon Press, Oxford 1961. The World Book Encyclopedia, World Book, ChicagoLondon 1987. Weekley E., An Etymological Dictionary of Modern English, t. I, Dover Publications, New York 1967. Wielka Encyklopedia Powszechna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 19621970. W. Wo!odkiewicz, J. Kamiński, W. Rozwadowski (red.), Prawo rzymskie. S!ownik encyklopedyczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. Zgó!kowa H. (red.), Praktyczny s!ownik wspó!czesnej polszczyzny, t. XIV (1998), i XXV (2000), Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 1998, 2000. 278 Bibliografia INDEKS NAZWISK Abu-Laban Y. 10 Acewicz M. 139 Aleksander Wielki 38, 49 Alfody G. 40 Andrzejewski B. 172, 173 Arendt H. 150, 201 Arjava A. 51 Aron R. 18, 203, 205 Arystoteles (Stagiryta) 18, 2228, 31, 35, 107, 109, 119, 139, 240 Aspazja z Miletu 26 Atenagoras 23 Attlee C.R. 218, 223 Augustyn (św.) 85, 86 Baczko B. 148 Bajda P. 235 Baldus de Ubaldis 89, 90 Baldwin S. 218 Balicki J. 67, 69 Baltes P.B. 10, 13, 220, 224, 236 Banaszak B. 12, 14, 16, 33, 93, 122, 149, 171, 231, 233, 234 Banaś M. 12, 14, 16 Banniard M. 68, 70 Barbi M. 86 Bardach J. 72, 73, 94, 102 Barker R. 69, 84 Bartolus de Sassoferrato 89, 90 Baruque J.V 85 Baszkiewicz J. 16, 18, 22, 31, 36, 46, 66, 68, 83, 85, 88, 90, 108, 131, 149, 150, 151, 153, 154, 157, 166, 199, 201, 202, 234, 235 Bauman Z. 80, 84, 181 Bellamy R. 160 Benevolo L. 81 Berman H.J. 70, 73, 79, 81 Beuys B. 74, 91 Beveridge W.H. 223 Bia!ocerkiewicz J. 235 Bia!y L. 78 Birnbaum P. 10 Bismarck O. von 221, 222 Black J. 127 Blanning T.C.W. 167 Blum L. 210 Böckenförde E.-W. 150, 153, 183 Bodin J. 18, 37, 107113, 129, 240, 245, 247 Bogdanov V. 13, 207 Bogucka M. 67, 69 Bojarski W. 43, 52, 54, 55 Bonaparte Napoleon 164, 207 Born S. 193, 194 Borowski A. 94 Bourmaud D. 151 Bratkiewicz J. 23 Brubaker R. 72, 107, 130, 168, 182, 185, 187, 189, 192, 197 Bruni L. 18, 91, 92, 94, 139, 169, 239 Buchner W. 134, 140 Bues A. 79 Bunsen M. 40 Burbonowie 133 Burke E. 166, 167 Bury J.B. 25, 26 Callistratus 53 Cameron E. 167 Canfora L. 27, 31 Carlyle A.J. 108, 110, 138 Castiglione D. 160 Cezar (Gajusz Juliusz Cezar) 45, 46 Chankowski A.S. 46 Charles G. 215 Christ K. 42, 4648 Clarke P.B. 22, 60, 61, 87, 88, 91, 99, 114, 139, 170 Claster J.N. 69, 77 Condorcet J.A. 167, 168, 210 Constant (de Rebecque B.) 18, 33, 34, 59, 172, 174176, 243, 245 Coulton G.G. 65 Crisp J. 236 Cromwell O. 116 Cybichowski Z. 13, 217, 218, 233 Cyceron (Marcus Tullius Cicero) 18, 46, 53, 5760 Cynus de Pistoia 89, 90 Czapliński W. 235 Czarny P. 209 Czubiński A. 228 Dahl R. 18, 32, 33, 38, 202, 204 Dahrendorf R. 16, 18, 178, 182, 202, 205, 218 Dajczak W. 52, 54 Daley C. 226 Dante Alighieri 18, 86, 87, 92, 239 Davies N. 42, 104 Dawn O. 47, 169 Dawson C. 68 Delanty G. 200 Delumeau J. 102, 106 Disraeli B. 216 Dixon S. 47, 52 Dobrodziej E. 15, 169, 171, 223, 232 Doroszewski W. 185 Downs D.A. 236 Drakon 9, 23, 24 Dreyfus A. 199 Dumont F. 148 Durandus z Saint-Pourcain 87 Dürer A. 106 Dyson S.L. 44 Dziadzio A. 212 Dziubka K. 205 Edward I 115 Eisenstadt S.N. 203 Elzúbieta I 179 Emlen J. 28, 71 Epiktet 59 Estreicher S. 122, 208 Ferry J.-M. 194 Ferry L. 194 Fichte J.G. 18, 133, 141, 142145, 244, 245 Fine J.V.A. 26, 35 Finer S.E. 107, 108, 207 Finley M.I. 27, 41 Flacelière R. 33, 34 Franciszek I de Valois 198 Frier B.W. 58 Fryderyk II 132 Gajus (Gaius) 48, 50, 51, 56, 108 Galicki Z. 235 Galston W.A. 172 Ga!kowski J.W. 14 Garin E. 83 Garnsey P. 53, 55 Gawlas D. 83 Gellner E. 104, 203 Giardina A. 59 Gibbon E. 48 Gierke O. von 186, 211 Gierowski J.A. 90 Gieysztor A. 83 Gil C. 95 Gladstone W. 179, 216, 217 Goodin R.E. 110 Gosewinkel D. 13, 224, 231, 235 Gouges O. de 157, 161, 227 Gould J. 13 Górski G. 208 Grakchus Gajusz 44 Grant M. 24, 26, 30 Grey Ch. 179, 216 Grimm H. 190 Grodziski S. 73, 130, 184, 216 Grzybowski K. 84, 96, 115, 152 280 Indeks nazwisk Gunsteren H.R. van 235 Guriewicz A. 11, 65, 75, 77 Gustaw III 131 Habermas J. 12, 18, 169, 170, 183, 194 Hall R.B. 181184, 187, 191, 196, 199 Hall S. 169 Hammond N.G.L. 25 Handelsman M. 90 Hansen M.H. 27, 29, 31, 62 Hare T. 177 Heater D. 47 Hegel G.W.F. 33 Held K. 95, 97 Henryk VIII 99 Herodot 18, 23 Hill C. 116 Hobbes T. 18, 120, 121 Höhn R. 190 Holmes G. 91 Ho!ówka J. 180 Huizinga J. 66 Hulling M. 97 Humboldt W. von 18, 172173 Im Hof U. 128, 133 Ippoldt J. 184 Izdebski H. 34, 45 Izdebski Z. 102, 108, 112 Jab!oński A.W. 205 Jagielski J. 10, 12 Jakub I Stuart 115, 179 Jakub II 117 Jakubowski W. 16, 234 Jan (Quidort) z Paryzúa 87, 92, 239 Jan bez Ziemi 84 Jan z Paryzúa 92, 239 Janowski Z. 175 Jaworski I. 214 Jedlicki M.Z. 160, 165, 211 Jedynak S. 105, 194, 206 Jefferson T. 149 Jellinek G. 18, 34, 35, 62, 65, 84, 103, 114, 186, 211 Jones E.L. 182 Jones M.P. 230 Jones R. 182, 185 Jurewicz O. 21, 57 Kaczmarek J. 188 Kalina-Prasznic U. 186 Kamiński J. 39 Kant I. 18, 132, 133, 139141, 144, 154, 241, 242, 245 Karakalla 48, 49, 51, 56 Kar!owicz D. 10, 13, 21, 39, 132, 185 Karol I 115 Karol II 116 Karol Luksemburski 74 Keay S.J. 47 Keþdzia Z. 162, 207, 208, 211 Keþdzierski J.Z. 116, 216, 217, 226 Kinstler M. 74, 84, 116, 117, 150, 153, 155, 158, 188, 189, 191, 208, 209, 211, 212, 214, 215, 222, Klaudiusz 47 Klein E. 41, 66, 102, 115, 151, 184, 188, 199, 211, 214217 Klejstenes 25, 28 K!oskowska A. 95, 96 Kocka J. 131, 206, 228 Kodreþbski J. 151, 155, 158 Kolańczyk K. 41, 51 Kolb W.L. 13 Koneczny F. 62, 103 Konopacki S. 7 Kopaliński W. 14, 73, 143, 184, 228 Kopernik M. 106 Koranyi K. 74, 155 Kornatowski W. 22 Korobowicz A. 151 Koselleck R. 107, 108, 203 Kotula T. 49, 55 Kowalczyk S. 33, 177 Kowalewski Z. 21, 33 Kowalski H. 46 Krawczuk A. 26, 43, 49 Kraþpiec M.A. 113, 120 Krokiewicz A. 38 281Indeks nazwisk Kryński A. 185 Krzywonos A. 12, 14, 15 Kuczyński M. 200 Kuderowicz Z. 143 Kuksewicz Z. 88 Kulesza R. 31 Kwintus Scewola 44 Kymlicka W. 181 Ka Fayette M.J. 149 Labuda G. 83 Lacambra L.L. 203 Lakoff S. 22 Landowski Z. 59 Lang W. 105 Langewiesche D. 225, 228 Lara M.T. de 85 Le Goff J. 67, 78 Le Pen J.-M. 199 Le Roy Ladurie E. 148 Legowicz J. 85, 87 Lehning P.B. 7 Lenard S.B. 176 Lengauer W. 25 Leonardo da Vinci 106 Lesiński B. 69, 130, 156 Leśnodorski B. 72 Leveque P. 27 Liddell H.G. 21, 39 Linde M.S.B. 185 Lipset S.M. 7, 161, 170, 203, 218, 224, 225 Litewski W. 52, 54, 55, 57 Lityński A. 88 Lloyd George D. 217, 218, 222 Locke J. 18, 121123, 127, 133, 136, 141, 149, 154, 169, 170, 232, 240, 241, 245 Loyn H.R. 101 Lubiński K. 235 Lucjusz Anneusz Florus 44 Ludwik Filip 209 Ludwik Napoleon 210 Ludwik XIV 105, 128, 129 Ludwik XVI 148, 157 Ludwik XVIII 208 Ludwikowski R.R. 17, 178, 209, 210 "adomirski A. 46, 55 "apicki B. 54, 88 "oposzko T. 41, 55 "oś A. 55 "ukasz (św.) 47 "ukaszewicz A. 48 MacCun J. 170 Macedo S. 169, 170 Machiavelli N. 18, 9498, 101, 139, 169, 170, 239 Mackenney R. 106 Malarczyk J. 9597 Malinowska E. 230 Malinowska-Kwiatkowska I. 69, 71, 7578 Maneli M. 38, 96 Manning B. 112 Manteuffel T. 70, 76, 79 Marek Aureliusz 18, 59, 60 Maria II 117 Markiewicz B. 10, 12, 13, 21, 39, 95, 132, 140, 150, 188, 206, 219 Markov W. 152154, 158, 199, 210 Marshall T.H. 16, 18, 218, 219221, 223, 234 Marsyliusz z Padwy 18, 8789, 92, 239 Martines L. 69, 79 Maþczak A. 72, 112 McEvedy C. 182, 185 Medyceusze 94 Meiggs R. 25, 26 Meller S. 149, 157 Mezey S.G. 161, 225, 231 Michalski K. 107, 148, 150, 183, 202204 Micha! Anio! 106 Milewski J.J. 18 Mill J.S. 172, 18, 176180, 217, 227, 243, 244, 246 Miller D. 37, 105, 195 Milton J. 117 282 Indeks nazwisk Modzelewski K. 67 Molho A. 28, 71 Monteskiusz (de Montesquieu Ch.L.) 18, 37, 133136, 141, 147, 151, 154, 169, 245 Mor C.G. 70 Morabito M. 151 Morawski L. 170 Motyka K. 152, 235 Motyl A.J. 22, 189, 191, 225 Mouffe C. 7, 224 Munck T. 106, 123 Naleziński B. 209 Nicolet C. 59, 61 Niedźwiedzki W. 185 Nolan M. 227 Nowak M. 122, 171, 234, 235 Nowakowski A. 222 OCallaghan J.F. 85 Oakeshott M. 84 Ochmański J.W. 186, 188, 190, 211, 208 Ochocki A. 142 Ockham W. 89, 92 Oexle O.G. 68 Ogonowski Z. 123 Oktawian 45 Olszewski H. 89, 113, 151 Onions C.T. 66 Ortiz A.D. 85 Osmańczyk E.J. 187, 188, 190, 191 Ossowska M. 122 Osuchowski W. 48 Özdemir C. 193 Pajewski J. 221 Pankhurst E. 229 Papinian 51 Partridge E. 66 Pateman C. 226 Paulus 54 Pawe! (św.) 47 Pearsall J. 15 Pe!czyński Z.A. 33 Perykles 26, 27, 32, 34, 91, 144 Pietrzak M. 72 Piprek J. 184 Plezia M. 39, 72 Plutarch 18, 2426, 44, 48 Podgórecki A. 95 Podlecki A.J. 36 Polibiusz 23, 35 Pomian K. 68, 203, 215 Popowski R. 21 Poreþbski C. 137 Preisner A. 12, 14, 16, 149, 231 Preuss H. 187, 188, 212 Preuss U.K. 7, 13, 140, 160 Procacci G. 88, 90 Przyborowska-Klimczak A. 229, 233 Ptak M.J. 74, 84, 116, 117, 150, 153, 155, 158, 188, 189, 191, 208, 209, 211, 212, 214, 215, 222 Ptaśnik J. 83 Pufendorf S. von 18, 107, 113115 Quaglioni D. 71, 80 Raaflaub K. 28, 71 Rafael (Raffaelo Santi) 106 Renan E. 104, 105, 168 Richet D. 102 Riedel M. 150 Rienzo Cola di 90, 91 Riesenberg P. 71, 79 Robespierre M. de 158 Rose R. 226, 230 Rosenblum N.L. 170 Rossiaud J. 67 Rousseau J.J. 18, 133, 136139, 141, 147, 151, 160, 166, 169, 170, 232, 241, 242, 246 Rowse A.L. 118 Rozwadowski W. 39, 69, 130 Rubinowicz A. 193 Rule W. 226, 227, 229 Rusinow I. 210 Russell J. 216 Ryan A. 37 283Indeks nazwisk Rybczyńska J.A. 235 Ryszka F. 108 Rzegocki A. 16 Saastamoinen K. 114 Saller R. 53, 55 Salmonowicz S. 208 Samsonowicz H. 67, 72, 73, 79, 83 Sarnecki P. 221 Sartori G. 18, 21, 33, 175, 202, 224 Saturnin 44 Schily O. 194 Schmitt C.B. 99, 108 Schröder G. 192 Schucking W. 114 Schulz F. 44 Schumpeter J.A. 201 Scott R. 21, 39 Sczaniecki M. 40, 45, 76, 128, 132, 147, 156, 159, 160, 189 Seidler G.L. 89, 96, 112 Seneka (Lucius Annaeus Seneca) 56 Septymiusz Sewer 49 Serwański M. 127 Serwiusz Tuliusz 40 Sherwin-White A.N. 43, 45 Shils E. 181, 183, 195 Sieyès E.J. 148, 154 Skarzyński R. 128 Skeat W.W. 66 Skinner Q. 99, 108 Smelser N.J. 10, 13, 220, 224, 236 Smith T. 18, 119, 123, 240 Smolar A. 219 Sobańska-Bondaruk M. 176 Sobkowiak L. 205 Soboul A. 152154, 158, 199, 210 Sokala A. 54 Sokolewicz Z. 7, 39, 72, 105, 181, 197199, 225 Solon 24, 25 Sondel J. 39, 40, 72, 184 Southern R.W. 79 Sójka-Zielińska K. 34, 53, 69, 89, 102, 110, 128, 131 Stanley E.G. 216 Starkey T. 18, 98 Starzyński S. 233 Strauss L. 120, 121 Strozzi N. 91 Strózúewski W. 188 Stylianidis E. 38 Suchocka H. 235 Svarlien O. 13 Swiezúawski S. 93 Sylwestrzak A. 113 Szacki J. 97 Szczepański J. 53, 57 Szlachta B. 16 Szreniawski J. 14, 15 Szyszkowska M. 14, 103, 104, 128, 140, 149, 203 Tabaczyńska E. 67 Tacyt 58 Tarkwiniusze 40 Taubenschlag R. 53, 55 Taylor Ch. 204 Tokarczyk R. 89 Tokarczyk R.A. 120 Tomasz z Akwinu (św.) 18, 8586 Torpey J. 184 Treadgold D.W. 118 Trevelyan G.M. 79, 117, 179, 214, 216 Truchlińska B. 104 Tukidydes 18, 23, 32 Turner B.S. 10, 220 Turnowiecki W. 221, 222 Turyn A. 25 Tycjan 106 Ulicka G. 18, 225, 230 Ullmann W. 86, 87, 89 Ulpian 51, 54 Vasak K. 16, 234 Vecchio G. del 103 Vico G. 24, 40 Vincent A. 189, 190, 193, 200 Voisé M. 121, 123 Vujacic V. 189 284 Indeks nazwisk Walachowicz J. 156 Wa!ek-Czernecki T. 25 Wawrykowa M. 113, 210 Waþsowicz M. 117, 207, 217, 89 Weber M. 70, 73, 77, 79, 183, 224 Weekley E. 39 Wespazjan 47 Whitehead D. 28 Wickham C. 67 Wieruszewski R. 235 Wiktoria 179 Wilhelm II 186 Wilhelm III Orański 117 Winczorek P. 205, 223 Winniczuk L. 57, 58 Witkowski S. 25 Witte B.C. 93 Wituch T. 210 Wojtaszczyk K.A. 13, 16, 234 Wojtowicz J. 129, 131, 132 Woleński J. 178 Wo!odkiewicz W. 39, 42 Woś K. 59 Wójcik Z. 101 Wójtowicz A. 74, 8789, 90, 90 Wudel W. 121 Yuval-Davies N. 225, 231 Zab!ocka M. 42, 43, 45, 47 Zaremska H. 72, 73, 76, 80 Zawadzka B. 150, 218, 219, 223, 232 Zawadzki S. 223 Zdybel L. 104, 105, 168, 194, 206 Zgó!kowa H. 185 Zieliński E. 236 Zieliński T. 44, 45, 61, 49 Zientara B. 67, 83, 104 Zieþba-Za!ucka H. 12, 14, 16 Zins H. 70 Zmierczak M. 138, 89 Znaniecki F. 104, 105 Zwierzchowski E. 18, 118, 156, 202, 221, 235 Zú arnowski J. 213, 227 Zúeber I. 5054, 56 285Indeks nazwisk

INDEKS RZECZOWY (terminy zwiaþzane z obywatelstwem) akty prawne dotyczaþce praw/obowiaþzków jednostek (zob. tezú reformy prawa wyborczego) 18, 69, 81, 84, 115118, 128, 130, 133134, 149168, 184194, 196199, 201202, 206218, 221222, 225, 229, 232234, 239240, 242246 antysemityzm 189190, 198199 apatryda (zob. bezpaństwowiec; utrata obywatelstwa; wydalenie) apolityczne spo!eczeństwo (poddanych-)obywateli 107108, 115 arystokracja (zob. uwarstwienie spo!eczne) asymilacja 192, 197200 autonomia jednostki w państwie (zob. obywatel: liberalny; wolność: indywidualna, nowozúytna) banicja (zob. wydalenie) bezpaństwowiec (zob. tezú utrata obywatelstwa; wydalenie) 206 burzúuazja (zob. uwarstwienie spo!eczne) cechy/monopole grupowe (zob. tezú prawo/prawa obywatela: spo!eczne) 7677, 132, 220 cenzus (zob. tezú prawo/prawa obywatelskie; w!asność; wymogi nabycia obywatelstwa) majaþtkowy/podatkowy 24, 40, 123, 135, 153154, 163164, 202, 204, 214216, 229, 241242 p!ci (zob. kobiety) wieku (zob. tezú obywatelstwo: dzieci) 136, 158, 163, 165, 168, 214, 217218, 229 wykszta!cenia (zob. tezú edukacja obywatelska) 229 ch!opi (zob. uwarstwienie spo!eczne) cnota obywatelska (zob. tezú obywatelskość; moralność; wolność: antyczna; obywatel: republikański) 35, 37, 74, 92, 139, 162 cudzoziemiec (zob. rezydent) cześć obywatelska (zob. moralność) cz!onek państwa (zob. przynalezúny; obywatel; poddany; poddany-obywatel; podw!adny) cz!onkostwo w państwie (zob. przynalezúność państwowa; obywatelstwo; indygenat; poddaństwo państwowe) daniny (zob. obowiaþzek: p!acenia podatków; cenzus: majaþtkowy; w!asność; wymogi nabycia obywatelstwa) deklaracje praw (i obowiaþzków) (zob. akty prawne) demokracja (zob. obywatelstwo: demokratyczne) demokracja bezpośrednia (zob. tezú suwerenność ludu; prawo/prawa obywatela; obywatel: republikański) 38, 138, 160, 170, 241 demokracja przedstawicielska (zob. tezú suwerenność ludu; prawo/prawa obywatela; obywatel: liberalny) definicja 202 deportacja 185 dewaluacja obywatelstwa 231231, 235236 dobro wspólne (zob. obywatelskość; patriotyzm; edukacja) domicyl/miejsce sta!ego zamieszkania/sta!a siedziba 14, 37, 42, 43, 62, 71, 72, 75, 90, 112, 115, 118, 129, 130, 153, 156, 159160, 163, 165, 168, 185186, 192, 197198, 238, 240, 242, 244246 duchowieństwo (zob. uwarstwienie spo!eczne) dyskryminacja (zob. tezú kobiety; równość w prawach; rasa; rezydent) 36, 49, 71, 78, 160, 168, 187, 189190, 200, 226, 228, 230, 243 dzieci (zob. obywatelstwo: dzieci; wymogi nabycia obywatelstwa: pe!noletność) dzúingoizm 196 edukacja obywatelska/wykszta!cenie ogólne (zob. tezú obywatelskość) 35, 37, 40, 54, 71, 83, 91, 96, 107, 123, 128, 132, 136, 139, 144, 153154, 159, 164, 166, 171173, 176, 178179, 181, 192, 198, 205, 213, 217, 227228, 235, 239241, 243244 egalitaryzm (zob. równość w prawach; wymogi nabycia obywatelstwa; dyskryminacja; kobiety; w!asność) ekspatriacja (zob. tezú wydalenie) 156 eksterminacja 191 ekstradycja 17 emancypacja kobiet (zob. kobiety; dyskryminacja; równość w prawach; obywatelstwo: patriarchalne) emigrant/emigracja 76, 185186, 188, 191, 211 etnifikacja obywatelstwa (zob. tezú obywatelstwo: narodowe; unaradawianie) 186194, 245 etymologia pojeþć zwiaþzanych z obywatelstwem 21, 39, 6566, 118, 131132 feudalizm (zob. uwarstwienie spo!eczne) Gastarbeiter (zob. tezú imigrant) 191193 germanizacja 188, 191 gwarancje ochrony praw (zob. tezú akty prawne; edukacja) formalne 212, 235 materialne 235 imigrant/imigracja (zob. tezú Gastarbeiter; uchodźca; prawo o obywatelstwie; wymogi nabycia obywatelstwa; nadawanie obywatelstwa; rasa; równoleg!e spo!eczeństwo; integracja; asymilacja) 187, 190192, 195, 199200, 236, 244, 246 indygenat (zob. tezú inkolat; przynalezúność państwowa; obywatelstwo; narodowość) 184185, 187188 inkolat (zob. tezú indygenat) 185 integracja 49, 192, 194, 197200 warunki 200 ius sanguinis (prawo krwi) (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) ius soli (prawo ziemi) (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) 288 Indeks rzeczowy jeþzyk (zob. wymogi nabycia obywatelstwa: znajomość jeþzyka; obywatelstwo: narodowe, cz!onków mniejszości narodowych; państwo: narodowe; naród; narodowość; unaradawianie; etnifikacja) karta miejska (zob. akty prawne) kary (zob. utrata obywatelstwa; wydalenie; wolność: ograniczenie; prawo/prawa obywatela) klient (zob. uwarstwienie spo!eczne) kobiety (zob. tezú wolność: ograniczona; dyskryminacja; równość w prawach; obywatel: bierny; obywatelstwo: pó!obywatelstwo) obowiaþzki 51, 160, 228 obywatelstwo ograniczone 28, 31, 36, 37, 5152, 53, 65, 87, 109, 140, 157158, 160, 165, 168, 205, 213, 217, 225231, 237, 239 partnerski podzia! obowiaþzków 231 poddaństwo/zalezúność 180 prawa polityczne/publiczne 179180, 204, 217218, 225230, 244 prawa prywatne 31, 36, 5152, 109, 180, 226227 prawa spo!eczne 222, 224, 227 równouprawnienie p!ci 9, 51, 135, 157, 160, 164165, 168, 179180, 212, 218, 222, 224, 225231, 244, 246 ruch feministyczny 231 sufrazúystki/walka o prawa wyborcze 168, 204, 226, 228231 system kwotowy 230 zasada parytetu p!ci 230 koczownictwo 21 komicja (zob. parlament) konstytucja/konstytucjonalizacja praw jednostki (zob. akty prawne) konstytucyjny patriotyzm 194 kryteria nabycia/posiadania obywatelstwa (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) ksenofobia 199200 kultura obywatelska (zob. obywatelskość; edukacja) Kwiryci 40 legalizm prawny 108, 212 listy naturalizacyjne 109, 111 listy obywatelskie (zob. rejestr obywateli) lojalność obywatelska (zob. obowiaþzek) kultura obywatelska (zob. obywatelskość; edukacja) majeþtność (zob. w!asność) maþdrość obywatelska (zob. edukacja; obywatelskość) mieszczanin (zob. uwarstwienie spo!eczne; mieszkaniec-nieobywatel miasta; obywatelstwo: miejskie; wolności: miejskie) mieszkaniec-nieobywatel miasta (incola) 72, 129 migracja/przemieszczanie sieþ/przep!yw ludności (zob. tezú emigrant; imigrant; wolność: przemieszczania sieþ, od podatków migracyjnych; prawo/prawa obywatela: do przeprowadzania sieþ) 182, 184185, 244 mniejszość narodowa (zob. obywatelstwo: cz!onków mniejszości narodowych) monopole grupowe (zob. cechy) 289Indeks rzeczowy moralność/cześć obywatelska (zob. tezú cnota obywatelska; obywatelskość; wolność: antyczna; obywatel: republikański) 29, 5354, 88, 91, 114, 162, 170, 173, 212 nabywanie obywatelstwa (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) nacja (zob. naród; narodowość) nacjonalizm 145, 168, 186, 195196, 199200, 225 nadawanie obywatelstwa (zob. tezú wymogi nabycia obywatelstwa; restytucja) 24, 27, 31, 36, 43, 44, 46, 47, 49, 52, 7374, 90, 109, 160, 168, 184186, 195, 197, 200, 213, 244 kolektywne 27, 36, 43, 44, 45, 47, 4849, 61 nielegalne 25, 27, 44, 74 okres oczekiwania na uzyskanie obywatelstwa 192193 narodowość/przynalezúność narodowa (zob. tezú przynalezúność państwowa: qualité de français; naród; tozúsamość narodowa; świadomość narodowa; obywatelstwo: narodowe; indygenat) 145, 168, 173, 181200, 239 a obywatelstwo 181200 a przynalezúność państwowa 13, 105, 197, 239, 245 naród (zob. tezú narodowość; tozúsamość narodowa; świadomość narodowa; obywatelstwo: narodowe) definicja 104105, 181 jako stan trzeci 148 obywatelski 183, 194200 państwowy/danego państwa 183, 195198 pieþtrowy 195 polityczny 8384, 85, 123, 136, 186, 195, 239240, 245 regionalny 196, 198 naturalizacja (zob. nadawanie obywatelstwa; wymogi nabycia obywatelstwa) nierówność (zob. dyskryminacja; kobiety; równość w prawach; wymogi nabycia obywatelstwa) nieruchomość (zob. w!asność; domicyl; wymogi nabycia obywatelstwa: stan posiadania) nietykalność obywatelska 47 niewola za d!ugi 41, 75 niewolnik/niewolnictwo (zob. tezú wolność) 3032, 33, 37, 45, 50, 5457, 87, 109, 110, 180, 191, 210, 237 quasi-niewola 55, 70, 180 pó!wolne jednostki 5556 prawa 3132, 56 publiczny 31, 56 w koloniach 151, 210 wyzwoleniec/wyzwolenie 32, 50, 52, 53, 55, 5657, 62, 109, 237, 245 zakaz handlu niewolnikami/niewolnictwa 210 obcokrajowiec (zob. rezydent) obowiaþzek/obowiaþzki (jednostki/cz!onka państwa/obywatela) dba!ości o ochroneþ środowiska 17 doradzania monarsze 84 290 Indeks rzeczowy edukacyjny (zob. tutaj: szkolny) gotowości do poświeþcenia zúycia/majaþtku 9798, 114 karności wobec w!adcy (zob. tutaj: pos!uszeństwa) lojalności/wierności 13, 17, 25, 40, 79, 111, 114, 120, 193, 199, 233, 237238, 240 moralne/etyczne (zob. moralność) noszenia broni 79 obronny/s!uzúby wojskowej/szkolenia wojskowego 17, 28, 29, 30, 32, 37, 40, 41, 43, 51, 52, 53, 74, 79, 114, 131, 143, 163, 172173, 212, 233, 237238, 243 obrony honoru miasta 79 obrony w!asności 162163 obywateli miast wobec w!adzy zwierzchniej 69, 74 ochrony/pomocy m!odziezúy 213, 222 opieki nad rodzicami lub ich grobami 29, 238 oporu przeciw uciskowi 159, 163 pe!nienia funkcji publicznych 53, 158, 212 p!acenia podatków/danin/ponoszenia cieþzúarów publicznych 17, 29, 30, 34, 37, 48, 51, 53, 72, 79, 111, 112, 115, 143, 163, 178, 212, 233, 237238, 243 pokojowego wspó!zúycia 114, 143, 194 pos!uszeństwa 17, 53, 109, 111, 114, 120, 240 pracy/s!uzúby dla dobra państwa/wspó!obywateli (zob. tezú wolność: antyczna; obywatel: republikański) 53, 59, 114, 162, 189, 212 przestrzegania/szacunku dla prawa 17, 79, 162163, 233, 237, 243 przymus cechowy 77 racjonalnego dysponowania odziedziczonym majaþtkiem 29, 238 sk!adania przysieþgi obywatelskiej 79, 153, 156, 238 s!uzúby wojskowej (zob. tutaj: obronny) szacunku dla patrona/w!adzy 56, 114, 162, 243 szkolny 221222 troski o dobro wspólne 17, 114, 163, 222 udzia!u w spisie obywateli 53 udzielania pomocy wyzwoleńcom 57 uprawy/uzúytkowania ziemi 212 us!ug wobec patrona 5657 uzúywania si! umys!owych i fizycznych dla dobra spo!eczeństwa (zob. tezú. obywatelskość) 212 wierności (zob. tutaj: lojalności) w państwie niedemokratycznym 13 w poddaństwie (państwowym) 15, 109, 110112, 114, 239 wspierania w!adcy 114 zakaz ma!zúeństwa z cudzoziemkaþ 29, 238 zakaz pieniactwa 30 zamieszkiwania (zob. domicyl) zwiaþzane z prawem prywatnym 29 zwiaþzane z wykonywanym zawodem/profesjaþ 114 291Indeks rzeczowy obywatel (zob. tezú poddany-obywatel; poddany; przynalezúny; rezydent; niewolnik) bierny/niepe!noprawny (zob. tezú obywatelstwo: pó!obywatelstwo; kobiety) 9, 28, 30, 35, 53, 108, 109, 110, 140141, 153154, 157158, 161, 165, 175, 204, 213214, 218, 242243 czo!owy/godniejszy 73, 101 czynny/pe!noprawny 9, 23, 28, 29, 30, 35, 5253, 95, 109, 110, 140141, 153156, 161, 165, 175, 204, 213, 216218, 229, 242243 definicja (zob. tutaj: kwestie definicyjne, liberalny, republikański; obywatelstwo: definicja wspó!czesna, kwestie definicyjne; etymologia pojeþć; poddany: definicja; poddany-obywatel: definicja) fa!szywy (zob. tezú nadawanie obywatelstwa: nielegalne) 74 imperialny 187 jako niewolnik 33 klasyczny wzorzec (zob. tutaj: republikański) królewski 7475 król-obywatel (zob. tutaj: pierwszy) kwestie definicyjne (zob. tezú etymologia pojeþć) 27, 83, 87, 110, 120, 132133, 144, 164, 168, 206, 226, 239240 liberalny wzorzec (zob. tezú wolność: nowozúytna) 169180, 203 miasta (zob. obywatelstwo: miejskie; wolności: miejskie) naturalizowany/nowy (zob. tezú nadawanie obywatelstwa; wymogi nabycia obywatelstwa) 25, 31,109, 168 naturalny (zob. tezú wymogi nabycia obywatelstwa: prawo ziemi, prawo krwi, pochodzenie) 109 nowy (zob. tutaj: naturalizowany) pierwszy/najwazúniejszy 45, 98, 209 republikański/klasyczny wzorzec (zob. tezú wolność: antyczna) 169172, 192, 203 wojownik/zúo!nierz (zob. tezú obowiaþzek: obronny, noszenia broni; prawo/prawa obywatela: do noszenia broni, do s!uzúby w armii) 9, 23, 36, 40 zewneþtrzny 7475 obywatelski republikanizm 9598, 101 obywatelskość (zob. tezú patriotyzm; moralność; cnota obywatelska; edukacja; wolność: antyczna; obywatel: republikański) 32, 34, 37, 59, 79, 91, 93, 9698, 138139, 144, 166, 168, 170, 172, 178, 202, 238, 245 obywatelstwo (zob. tezú wymogi nabycia; nadawanie; utrata; restytucja; przynalezúność państwowa; indygenat; narodowość; poddaństwo państwowe) burzúuazyjno-narodowe 184 cz!onków mniejszości narodowych (zob. tezú prawa cz!owieka: mniejszości etnicznych) 187190, 213, 230 cz!onków mniejszości religijnych 230 cz!onków mniejszości seksualnych 230 definicja wspó!czesna 1213 demokratyczne (zob. tezú naród: obywatelski) 183, 194200, 202 dzieci 26, 28, 29, 5152, 53, 87, 109, 140, 158, 175176, 187, 192193, 222, 224 292 Indeks rzeczowy europejskie (zob. tezú prawa obywatelstwa europejskiego) 7, 9, 245 grupowe 79 honorowe miasta 185 jako droga do odnowy/dobrobytu/rozwoju państwa 92, 98, 144145, 176, 178, 188, 224, 239 jako forma przynalezúności 14 jako immunitet 47 jako stosunek polityczno-prawny 12, 108113, 240, 245 jako zawód/profesja 27, 37, 61, 120, 136, 240 kobiet (zob. kobiety) krajowe (w państwie zwiaþzkowym) 186, 188 królewskie 7475, 238 kwestie definicyjne 1213, 186, 240 miejskie 9, 6581, 106107, 113, 118119, 129, 131133, 155, 167, 181, 184185, 220, 238240, 245 narodowe (zob. tezú naród; narodowość; tozúsamość narodowa; świadomość narodowa; unaradawianie; etnifikacja) 133, 145, 168, 181200, 244 ograniczone (zob. obywatel: bierny; utrata obywatelstwa; wolność: ograniczenie; kobiety) patriarchalne (zob. tezú kobiety) 65, 225226, 244 pe!noprawne (zob. obywatel: czynny; równość w prawach) podwójne/wielokrotne 47, 61, 111, 144, 192193, 237 ponadklasowe 220 ponadpaństwowe 8, 144, 205, 236, 245 powszechne (zob. równość w prawach; prawo/prawa obywatela; wolność; obywatel: czynny; kobiety) pó!obywatelstwo (zob. tezú kobiety; obywatel: bierny; poddany-obywatel) 9, 53, 55, 169 trwa!ość przestrzenna 12 trwa!ość temporalna (zob. zrzeczenie sieþ obywatelstwa; utrata obywatelstwa) 12 Unii Europejskiej (zob. tezú prawa obywatelstwa europejskiego) 78, 236 uniwersalne (zob. równość w prawach; prawo/prawa obywatela; wolność; obywatel: czynny; kobiety) w koloniach 186187 wojna/konflikt o 4445, 74, 90 wygaśnieþcie (zob. zrzeczenie sieþ; utrata obywatelstwa) zewneþtrzne 7475, 238 zwiaþzku państw 8 ochrona praw (zob. gwarancje ochrony praw) odd!uzúenie 24 odzyskanie obywatelstwa (zob. restytucja) ograniczenie praw obywatelskich (zob. utrata obywatelstwa) ojczyzna (zob. patriotyzm; obywatelskość; państwo) okres poobywatelski 206 ombudsman (zob. gwarancje ochrony praw: formalne) 293Indeks rzeczowy optymaci (zob. tezú obywatel: czo!owy/godniejszy) 73 ordynacja wyborcza (zob. prawo/prawa obywatela: wyborcze; reformy prawa wyborczego) ostracyzm 2526, 174 państwo demokratyczne 219 dobrobytu (zob. welfare state) jako organizacja cz!onkowska 181183, 185, 194200 jako synonim w!adcy 15, 104, 105, 120, 128, 239 jako wspólnota terytorialna 181182, 185, 195196 liberalne 188 narodowe (zob. tezú obywatelstwo: narodowe) 9, 104, 105, 129, 142, 152, 168, 181200, 205206, 220, 239 narodowościowe 104 nowozúytne/nowoczesne 104, 107, 142 obywatelsko-parlamentarne 206 opiekuńcze (zob. welfare state) policyjne 210 prawa/kierujaþce sieþ prawem 81, 210, 219 socjalne państwo prawa (zob. welfare state) socjalne/spo!eczne/opieki spo!ecznej/o orientacji spo!ecznej (zob. welfare state) zwierzchnicze 188 pańszczyzna (zob. uwarstwienie spo!eczne; poddaństwo gruntowe; niewolnik) parlament/parlamentaryzm 24, 29, 40, 41, 46, 61, 70, 77, 8485, 90, 103, 113, 115118, 119, 127, 128, 130, 134, 148164, 239, 243, 245 partie polityczne (zob. wolność: zrzeszania sieþ) partycypacja (zob. prawo/prawa obywatela; wolność; kobiety) paszport (zob. tezú wolność: przemieszczania sieþ) 206, 244 patriotyzm (zob. tezú obywatelskość; konstytucyjny patriotyzm) 13, 7980, 117, 139, 145, 160, 168 patronat 39, 40, 5657 patrycjat/patrycjusz (zob. uwarstwienie spo!eczne) pe!noletność (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) personalność prawa (zob. tezú terytorialność prawa) 42 plebejusz/plebs (zob. uwarstwienie spo!eczne) plebiscyt (zob. demokracja bezpośrednia; prawo/prawa obywatela: do udzia!u w referendach) plemieþ 22 pluralne g!osowanie/wybory 179, 216, 218 pochodzenie etniczne/narodowe (zob. wymogi nabycia obywatelstwa: pochodzenie, prawo krwi; przynalezúność państwowa: qualité de français; naród; narodowość; państwo: narodowe) pochodzenie spo!eczne (zob. uwarstwienie spo!eczne; wymogi nabycia obywatelstwa: pochodzenie, stan posiadania; w!asność) podatki (zob. obowiaþzek: p!acenia podatków; cenzus: podatkowy; w!asność; wymogi nabycia obywatelstwa: stan posiadania) 294 Indeks rzeczowy poddany (zob. tezú poddaństwo państwowe; obywatel; podw!adny; przynalezúny; niewolnik; prawo/prawa obywatela; wolność; obowiaþzek) definicja 15, 167 jako podleg!y ustawom państwowym 137 umowa podporzaþdkowania 144 we Wspólnocie Narodów (Commonwealth) 197 w koloniach 187 zmierzch pojeþcia 133, 164, 167168, 181, 209, 211 poddany-obywatel (zob. tezú poddany; przynalezúny; podw!adny; obywatelstwo: pó!obywatelstwo; obywatel: bierny) 107115, 120121, 129, 197, 239 definicja 108109 kryteria wyrózúnienia 109, 110, 111 obowiaþzki 109, 110112, 114115, 120 podwójne/wielokrotne obywatelstwo 111 prawa 107108, 111, 112, 115, 121, 197 poddaństwo (gruntowe, saþdowe, osobiste) (zob. tezú uwarstwienie spo!eczne) 15, 7071, 105, 147, 155, 159, 238 poddaństwo (państwowe) (zob. tezú przynalezúność państwowa; indygenat; obywatelstwo; obowiaþzek: w poddaństwie państwowym) a przynalezúność państwowa 14, 105, 106, 239, 245 definicja 15, 105 jako etap kszta!towania sieþ obywatelstwa 106, 185, 239 jako obywatelstwo 15, 107115, 197 zmierzch pojeþcia 15 poddaństwo/zalezúność kobiet (zob. kobiety) podw!adny/podw!adny tymczasowy (zob. tezú poddaństwo państwowe; przynalezúny; poddany; poddany-obywatel) 184185 pos!uszeństwo (zob. obowiaþzek) pospólstwo (zob. uwarstwienie spo!eczne) postawa obywatelska (zob. obywatelskość; edukacja) powinności (zob. obowiaþzek) powszechność obywatelstwa (zob. równość w prawach; prawo/prawa obywatela; wolność; obywatel: czynny; kobiety) pozbawienie obywatelstwa/praw obywatelskich (zob. utrata obywatelstwa) pozycja spo!eczna (zob. wymogi nabycia obywatelstwa; w!asność; uwarstwienie spo!eczne) pozytywizm prawniczy (zob. tezú prawa/prawo pozytywne) 208, 211, 232 pó!obywatelstwo (zob. obywatelstwo: pó!obywatelstwo; kobiety; obywatel: bierny; poddany-obywatel) prawa cz!owieka (zob. tezú prawa naturalne; prawo/prawa obywatelskie; wolność) a prawa obywatela 122, 149152, 166, 175, 205, 208, 231236, 240, 242, 245246 definicja/kwestie definicyjne 231232 do czystych wód, powietrza i gleby 234 do obywatelstwa 235 do w!asności 121122, 240 295Indeks rzeczowy do wolności 121122, 140, 171, 234, 240 do wspólnego korzystania z najnowszych osiaþgnieþć cywilizacyjnych 16, 234 do wspólnego korzystania ze światowego przekazu informacji 16, 234 do zdrowej zúywności 234 do zúycia 121122, 202, 207208, 234, 240 ekologiczne 16, 234 ekonomiczne/gospodarcze 218, 234 generacje 16, 234235 geneza 33, 93, 232 i wolności osobiste oraz polityczne 234 kolektywne 16, 234 kulturalne 218, 234 narodów do samostanowienia 16 ochrony mniejszości etnicznych 16, 235 ochrony mniejszości jeþzykowych 16, 235 ochrony mniejszości religijnych 16, 235 socjalne 218, 234 solidarnościowe 234 typologie 16, 234 w starozúytności 33 prawa naturalne/przyrodzone/pierwotne/niezbywalne (zob. tezú prawa cz!owieka; wolność) 120122, 136137, 149150, 166, 171, 201, 208, 232, 236, 240 prawa obywatelstwa europejskiego 245 prawa podmiotowe 89, 93, 152, 167, 195, 206, 209, 211, 217, 232, 240, 242 prawa/prawo pozytywne (zob. tezú pozytywizm prawniczy) 17, 150, 171, 208, 232 prawa przyrodzone (zob. prawa naturalne) prawa stanowione (zob. prawa/prawo pozytywne) prawodawstwo (zob. parlament; obywatelstwo: jako zawód; prawo/prawa obywatelskie; obywatel: czynny; naród: polityczny; prawodawstwo obywatelskie) prawodawstwo obywatelskie 142 prawo kaduka/ius albinagii 111, 130 prawo krwi (ius sanguinis) (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) prawo miejsca urodzenia (ius soli) (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) prawo natury (zob. prawa naturalne) prawo obywatelskie 150 prawo o obywatelstwie (zob. tezú akty prawne) liberalizacja 191195, 197, 200 zaostrzanie 185191, 197, 200 prawo patronatu (zob. patronat) prawo/prawa obywatela (cz!onka państwa) (zob. tezú prawa cz!owieka; prawa naturalne; wolność; obowiaþzek; równość w prawach; suwerenność ludu; w!asność; cenzus) a wolności 17 cywilne (zob. tutaj: prywatne) do 17 do bezpieczeństwa 145, 150, 158159, 162, 173, 242243 296 Indeks rzeczowy do bezp!atnej edukacji (zob. tezú edukacja) 17, 166 do decydowania o sprawach wojny i pokoju (zob. tezú wolność: antyczna) 174 do demokracji 152 do dni wolnych od pracy 224 do dzia!alności gospodarczej 15 do dziedziczenia 15, 29, 34, 5253, 57, 76, 130, 192, 238 do edukacji (zob. tutaj: do nauki) do emerytury (zob. tutaj: do opieki spo!ecznej, do ubezpieczeń) do emigracji (zob. tezú wolność: przemieszczania sieþ) 211 do g!osowania w parlamencie/uchwalania praw 26, 38, 52, 57, 58, 88, 119, 138, 141, 148, 151, 152, 156158, 160, 174 do g!osowania w wyborach (zob. tutaj: wyborcze) do informacji 15, 16, 202, 224 do jawności posiedzeń saþdowych 155 do jednakowej p!acy dla pracowników obu p!ci 224 do kontroli spo!ecznej/rozliczania rzaþdzaþcych/urzeþdników 15, 151, 152, 159160, 174 do korzystania z dóbr ziemi 78, 238 do korzystania ze zdobyczy kultury 15, 222, 225 do korzystania ze zdobyczy nauki 225 do korzystania z wartości środowiska naturalnego 222, 225 do krótszego czasu pracy 224 do kuracji w sanatoriach 225 do mniej surowej kary/wyroku 29, 84 do nauki/oświaty/szkolnictwa rózúnego szczebla 15, 159, 209, 219, 221222, 225, 233, 243244 do nazwiska 53 do nienaruszalności majaþtku 84, 165, 167, 174 do nienaruszalności mieszkania 15, 171, 209 do nietykalności osobistej 15, 116, 165, 167, 171, 174 do noszenia broni 79 do noszenia stroju obywatela 53 do nowelizacji konstytucji 159 do obalenia/usunieþcia w!adcy 85, 87, 88, 89, 159 do obrony interesów przed saþdem 52 do obrony/wyznaczania obrońców przez oskarzúonych 15, 155 do oceny w!adzy 87 do ochrony konsularnej i dyplomatycznej 15, 1617, 212, 233 do ochrony pracy 222 do ochrony pracy m!odziezúy 224 do ochrony praw autorów/wynalazców/artystów 213 do ochrony zdrowia/opieki medycznej 15, 221 do odszkodowania za nacjonalizacjeþ w!asności 151 do odwo!ywania sieþ od wyroków 52, 59 do opieki nad macierzyństwem/rodzinami wielodzietnymi 222, 224 297Indeks rzeczowy do opieki spo!ecznej/zabezpieczenia spo!ecznego 17, 29, 159, 218219, 221222, 233, 243244 do opieki ze strony państwa za granicaþ (zob. tutaj: do ochrony konsularnej) do oporu 150, 159, 162, 242 do organizowania sieþ (zob. wolność: zrzeszania sieþ) do osiedlania sieþ 42 do oskarzúania/skazywania/uniewinniania urzeþdników (zob. tezú wolność: antyczna) 134, 157, 174 do otrzymywania p!odów rolnych 29, 44, 45 do partycypacji pracowniczej 224 do piastowania urzeþdów/stanowisk 43, 5253, 57, 58, 77, 78, 107, 141, 151, 189, 209, 233 do p!acy minimalnej 222 do pomocy stypendialnej państwa 225 do pomocy w przypadku choroby 15 do pomocy w przypadku niezdolności do pracy 15 do posiadania w!asnej ziemi 29 do powrotu do kraju 17, 233 do pozywania patrona do saþdu 57 do pracy (zob. tezú wolność: wykonywania dowolnej profesji) 15, 159, 174, 243 do pracy w samorzaþdzie 15 do prowadzenia posteþpowania przez w!aściwy saþd (zob. tutaj: do saþdu) do przeprowadzania sieþ (zob. tezú wolność: przemieszczania sieþ) 42, 45, 76, 209 do przywrócenia nieprawnie skonfiskowanej w!asności 84 do readaptacji zawodowej i spo!ecznej osób niepe!nosprawnych 224 do rehabilitacji 224 do renty (zob. tutaj: do opieki spo!ecznej, do ubezpieczeń spo!ecznych) do rozwijania dzia!alności gospodarczej 225 do równego dosteþpu do funkcji publicznych 16, 158 do równości podatkowej 152, 163 do równości wobec prawa (zob. równość w prawach) do równości wobec saþdu (zob. tezú równość w prawach) 151 do saþdu (niezawis!ego, sprawiedliwego)/ prowadzenia posteþpowania przez w!aściwy saþd 15, 34, 117, 155156, 209 do skargi/wnoszenia skargi w obronie pokrzywdzonego 24, 30 do sk!adania petycji 15, 117, 159, 165, 209 do s!uzúby w armii 52, 209 do sta!ego pobytu w państwie 236 do stanowienia prawa (zob. tutaj: do g!osowania w parlamencie) do stowarzyszania sieþ (zob. wolność: zrzeszania sieþ) do strajku 224 do świadczeń saþdów (zob. tutaj: do saþdu) do świadczeń socjalnych (zob. tutaj: do opieki spo!ecznej) do tajemnicy korespondencji/pocztowej/telegraficznej/telefonicznej 15, 171, 209, 212 do testowania 34, 76, 130, 238 298 Indeks rzeczowy do ubezpieczeń spo!ecznych 221222 do uchwalania podatków 151, 152 do uchwalania praw (zob. tutaj: do g!osowania w parlamencie) do udzia!u w referendach 15, 16, 233 do udzia!u w rzaþdzeniu (bezpośredniego, pośredniego)/rzaþdzie/zgromadzeniach ludowych 15, 23, 24, 29, 92, 174175 do udzia!u w saþdzeniu/zasiadania w saþdach 23, 24, 77, 174 do ulepszania warunków pracy 224 do urlopu p!atnego 225 do ustanawiania norm zúycia spo!ecznego 87 do w!asności (zob. tezú prawa cz!owieka: do w!asności; w!asność) 15, 112, 121122, 145, 150151, 155, 158159, 162, 202, 207209, 212, 219, 241243 do wnoszenia petycji (zob. tutaj: do sk!adania petycji) do wnoszenia skargi w obronie pokrzywdzonego (zob. tutaj: do skargi) do wolności (zob. tezú wolność: osobista; prawa cz!owieka: do wolności) 71, 121122, 150, 158, 162, 207 do wstaþpienia do cechu 77 do wyboru w!adz kościelnych 88 do wyboru zajeþcia (zob. wolność: wykonywania dowolnej profesji) do wynagrodzenia za praceþ 15 do wype!niania obrzeþdów sakralnych (zob. tezú wolność: sumienia) 52 do wypoczynku 15 do wyrazúania zgody na zmiany w wysokości podatków 84 do wysteþpowania przeciwko wyzwoleńcowi przed saþdem 57 do zabezpieczenia spo!ecznego (zob. tutaj: do opieki spo!ecznej, do ubezpieczeń) do zaciaþgania kredytów 52 do zajmowania gruntów państwowych 52 do zajmowania lepszych miejsc w teatrach/cyrkach 53 do zamieszkiwania 197 do zapomogi (zob. tutaj: do opieki spo!ecznej, do ubezpieczeń) do zasi!ków (zob. tutaj: do opieki spo!ecznej, do ubezpieczeń) do zawarcia zwiaþzku ma!zúeńskiego 29, 31, 33, 36, 43, 5253, 57 do zawiaþzywania stosunków prawnych w zakresie majaþtkowym/zawierania umów 52, 57, 219 do zawierania traktatów (zob. tezú wolność antyczna) 174 do zawierania umów (zob. tutaj: do zawiaþzywania stosunków prawnych) do zbywania p!odów rolnych w mieście 74 do zgromadzeń (zob. wolność: zgromadzeń) do zrównywania szans w podjeþciu kszta!cenia wyzúszego 225 do zrzeszania sieþ (zob. wolność: zrzeszania sieþ) do zúycia (zob. prawa cz!owieka: do zúycia) ekonomiczne/gospodarcze (zob. tezú wolność: gospodarcza) 15, 16, 7678, 159, 161, 205, 210, 218, 224225, 238, 244 g!osu w wyborach (zob. tutaj: wyborcze) 299Indeks rzeczowy inicjatywy ustawodawczej 16, 233 i wolności osobiste 15, 16, 205, 207, 211212, 219, 223, 233 kulturalne 15, 16, 205, 218, 222, 224, 244 majaþtkowe 43 negatywne 17 ochrona konsumenta 225 ograniczenie arbitralności urzeþdników państwowych 84 osobiste (zob. tutaj: i wolności osobiste) ostracyzm 2526 podstawowe 232 polityczne 15, 16, 23, 25, 28, 29, 34, 35, 36, 41, 42, 46, 50, 60, 61, 77, 95, 99, 107, 109, 110, 119, 123, 132133, 135136, 140, 151, 157, 162, 163164, 168171, 175, 178, 180181, 189, 193, 203207, 209210, 212220, 223224, 226, 228230, 233, 236238, 241246 polityka mieszkaniowa 225 procesowe 41 prywatne/cywilne 31, 36, 41, 43, 52, 60, 62, 184185 publiczne 33, 35, 51, 52, 62, 140, 174, 185, 208, 211, 237, 242 redefinicja pojeþcia 232 socjalne 15, 16, 205, 210, 218, 224, 244 spo!eczne 9, 16, 29, 135, 159160, 162, 204205, 210, 218225, 243244, 246 typologie 1516, 219, 234 w!asności (zob. tutaj: do w!asności) wolnościowe 220 wyborcze (bierne, czynne/wybierania/wybieralności)/g!osu (zob. tezú reformy prawa wyborczego; pluralne g!osowanie) 15, 16, 29, 70, 77, 80, 87, 90, 99, 135, 138, 140141, 143, 151, 153160, 163, 165, 168, 170171, 175, 178179, 197, 201202, 204, 209, 211, 213219, 224, 226, 228229, 233, 244, 246 zakazujaþce aresztowania/wieþzienia/oskarzúania/karania wbrew prawu 76, 84, 116, 150, 209, 238 zakazujaþce bezprawnego skazywania na śmierć/zasaþdzania kary śmierci (zob. tezú prawa cz!owieka: do zúycia) 116, 210 zakazujaþce cenzury 213 zakazujaþce ekstradycji/wydalenia obywatela 17, 212 zakazujaþce naduzúywania prawa aresztu prewencyjnego 76 zakazujaþce nak!adania nadmiernych podatków 84, 116, 163 zakazujaþce niewolnictwa (zob. tutaj: do wolności, zakazujaþce sprzedazúy obywatela; prawa cz!owieka: do wolności; wolność: osobista; niewolnik) zakazujaþce obciaþzúania wygórowanymi grzywnami 117 zakazujaþce oskarzúania wbrew prawu (zob. tutaj: zakazujaþce aresztowania) zakazujaþce powtórnego aresztowania/wieþzienia za to samo przesteþpstwo 116 zakazujaþce procesów o uprawianie magii 131 zakazujaþce prywatnego wieþzienia 7576 zakazujaþce sprzedazúy obywatela w niewoleþ 29 zakazujaþce stosowania kar cielesnych 29 300 Indeks rzeczowy zakazujaþce tortur 29, 117, 131, 155 zakazujaþce u!askawiania urzeþdników (zob. tutaj: do oskarzúania/skazywania/uniewinniania urzeþdników) zakazujaþce usuwania z urzeþdu sumiennych seþdziów 134 zakazujaþce wieþzienia (zob. tutaj: zakazujaþce aresztowania, zakazujaþce powtórnego aresztowania) zakazujaþce wydalenia obywatela (zob. tutaj: zakazujaþce ekstradycji) zakazujaþce wymagania nadmiernych kaucji saþdowych 117 zakazujaþce zasaþdzania kary śmierci (zob. tutaj: zakazujaþce bezprawnego skazywania na śmierć; prawa cz!owieka: do zúycia) zakazujaþce zwiaþzywania/kreþpowania 75 zwalniajaþce z p!acenia podatków 238 prawo remonstracji/weta zawieszajaþcego 128129 prawo represaliów 111 prawo ziemi (ius soli) (zob. wymogi nabycia) proletariat (zob. uwarstwienie spo!eczne) przyjmowanie do obywatelstwa (zob. nadawanie obywatelstwa) przynalezúność państwowa (zob. tezú obywatelstwo; poddaństwo państwowe; indygenat) a narodowość (zob. narodowość) a obywatelstwo 1214, 140, 184, 197, 206, 209, 219, 236, 241241 a poddaństwo państwowe (zob. poddaństwo państwowe) bez obywatelstwa 14, 197 definicja 14 do krajów w państwie zwiaþzkowym (zob. obywatelstwo: krajowe) qualité de français (zob. tezú prawo kaduka; narodowość) 129130, 153154, 156, 160, 163 problemy definicyjne 1314 rzeczy 13 przynalezúny (zob. tezú poddaństwo państwowe; poddany; podw!adny; poddany- -obywatel) 184, 190191, 197, 211 przywilej miejski (zob. akty prawne) przywilej/przywileje (zob. tezú prawo/prawa obywatela; prawa cz!owieka; wolność) 36, 59, 60, 68, 72, 78, 84, 107, 110, 118, 128, 132, 134, 142, 147, 150, 155, 168, 179, 204205, 213, 215, 220 przywrócenie obywatelstwa (zob. restytucja) qualité de français (zob. przynalezúność państwowa) rasa/kolor skóry a obywatelstwo 186187 rasizm 187, 189191, 198200 referendum (zob. demokracja bezpośrednia; prawo/prawa obywatela: do udzia!u w referendach) reformy prawa wyborczego 179, 204, 214218 reintegracja 191 rejestr obywateli/obywatelski 27, 28, 43, 53, 54, 153, 163, 165 religia państwowa (zob. tezú wolność: sumienia) 208209, 213 301Indeks rzeczowy restytucja obywatelstwa 191 rezydent (sta!y)/obywatel innego państwa (zob. tezú nadawanie obywatelstwa; wymogi nabycia obywatelstwa; domicyl; dyskryminacja; integracja; asymilacja) indygenat 184185 obowiaþzki 17, 30, 51, 111, 192, 233 ograniczenia w cesji praw majaþtkowych 111, 129130 prawa/ograniczenie w prawach 16, 3031, 4344, 110, 168, 175176, 189, 192, 197, 208, 232233, 235 prawo represaliów 111 rezydowanie (zob. domicyl) rezygnacja z obywatelstwa (zob. zrzeczenie sieþ obywatelstwa; utrata obywatelstwa) robotnicy (zob. uwarstwienie spo!eczne) rozsaþdek obywatelski (zob. tezú edukacja; obywatelskość) 60 ród 22, 3940 równoleg!e spo!eczeństwo 200 równość w prawach (i obowiaþzkach)/równouprawnienie (zob. tezú kobiety; wymogi nabycia obywatelstwa; dyskryminacja; rasa) 2223, 32, 42, 43, 44, 49, 58, 61, 69, 88, 91, 92, 95, 102, 110111, 122, 123, 131, 132, 135140, 142143, 151152, 154159, 161162, 164167, 171173, 177, 179181, 202205, 207209, 212219, 222224, 226231, 237, 240243, 245 równouprawnienie p!ci (zob. kobiety) ruch zwiaþzkowy (zob. zwiaþzek zawodowy) rycerstwo (zob. uwarstwienie spo!eczne) rzaþd obywatelski 122 rzecznik praw obywatelskich (zob. gwarancje ochrony praw: formalne) rzemieślnicy (zob. cechy; uwarstwienie spo!eczne) samorzaþd (zob. suwerenność ludu; prawo/prawa obywatela; obywatelstwo: jako zawód; obywatel: czynny) saþdzenie (zob. suwerenność ludu; obywatelstwo: jako zawód; prawo/prawa obywatelskie; obywatel: czynny; ostracyzm; naród: polityczny; równość w prawach) solidarność obywatelska (zob. tezú obywatelskość) 79 spis obywateli (zob. rejestr obywateli) spo!eczeństwo cywilne (zob. tezú spo!eczeństwo obywatelskie; spo!eczeństwo polityczne) 202, 204 spo!eczeństwo industrialne 202, 213, 244 spo!eczeństwo obywatelskie (zob. tezú spo!eczeństwo polityczne; spo!eczeństwo cywilne) 122123, 132, 140, 166, 196, 202204, 215, 241 definicja 202, 205 przejściowe 203204, 244 spo!eczeństwo polityczne (zob. tezú spo!eczeństwo obywatelskie; spo!eczeństwo cywilne) 104, 132, 133, 141142, 166, 188, 192, 201202, 211 sta!a siedziba (zob. domicyl) sta!y pobyt (zob. rezydent) stany/podzia! stanowy (zob. uwarstwienie spo!eczne) 302 Indeks rzeczowy starszyzna rodowa 39 status obywatelski (zob. obywatelstwo; prawo/prawa obywatela; wolność; obowiaþzek) statut miejski (zob. akty prawne) stratyfikacja spo!eczna (zob. uwarstwienie spo!eczne) sufrazúystki (zob. kobiety) suwerenność ludu (zob. tezú prawo/prawa obywatela; wolność) 87, 137, 151, 151153, 156157, 159160, 162, 175, 207, 239, 241242 swoboda/swobody (zob. prawo/prawa obywatela; prawa cz!owieka; wolność) szczep 22, 188 szlachta (zob. uwarstwienie spo!eczne) szowinizm 200 świadomość narodowa (zob. tezú narodowość; naród; tozúsamość narodowa; obywatelstwo: narodowe) 83, 117, 186, 195 terytorialność prawa (zob. tezú personalność prawa) 42 tozúsamość europejska 200 tozúsamość narodowa (zob. tezú narodowość; naród; świadomość narodowa; obywatelstwo: narodowe) 106, 182183, 190, 193194, 198, 225 trybuna! konstytucyjny (zob. gwarancje ochrony praw: formalne) uchodźca/uchodźstwo (zob. tezú wydalenie) 191 uczestnictwo (zob. prawo/prawa obywatela; wolność; kobiety) udzielanie obywatelstwa (zob. nadawanie obywatelstwa) umowa spo!eczna/obywatelska 81, 113114, 120123, 134140, 142143, 182 unaradawianie obywatelstwa (zob. tezú obywatelstwo: narodowe; etnifikacja) 187, 189191 uobywatelnienie cz!onków państwa (zob. prawa podmiotowe; prawo/prawa obywatela; obywatelstwo: demokratyczne; naród: obywatelski) upodmiotowienie cz!onków państwa (zob. prawa podmiotowe; prawo/prawa obywatela; obywatelstwo: demokratyczne; naród: obywatelski) uprawnienie (zob. prawo/prawa obywatela; prawa cz!owieka; wolność) urodzenie (zob. wymogi nabycia obywatelstwa: prawo ziemi, prawo krwi, pochodzenie) urzeþdy/sprawowanie urzeþdów (zob. prawo/prawa obywatela; obywatelstwo: jako zawód; wolność; naród: polityczny) utrata obywatelstwa/ograniczenie praw obywatelskich (zob. tezú obywatelstwo: trwa!ość temporalna; zrzeczenie sieþ obywatelstwa) 2627, 30, 5354, 7273, 76, 78, 80, 94, 95, 101, 103, 107, 112, 115, 155, 160, 165, 177178, 185187, 189, 192, 213, 227, 238 pe!noprawnego przez seniorów 28, 36 uwarstwienie spo!eczne (zob. tezú równość w prawach; wymogi nabycia obywatelstwa; dyskryminacja; w!asność; cenzus) 2226, 3032, 3536, 3942, 4446, 50, 5457, 6062, 6674, 7677, 79, 8485, 87, 90, 9495, 97, 101107, 109112, 113, 118119, 127129, 131, 133, 135136, 142, 147148, 153155, 157, 162, 166167, 174176, 178, 182183, 196, 202, 209210, 213218, 220, 224, 238241, 244 uzyskiwanie obywatelstwa (zob. nadawanie obywatelstwa; wymogi nabycia) 303Indeks rzeczowy virtu 96, 97 Volksdeutsche (zob. tezú obywatelstwo: narodowe; etnifikacja; unaradawianie) 190192 warunki posiadania obywatelstwa (zob. wymogi nabycia obywatelstwa) welfare state 219, 223 wierność (zob. obowiaþzek) wieþź obywatelska (zob. obywatelskość; patriotyzm) wiza (zob. tezú wolność: przemieszczania sieþ) 206, 244 w!adza (zob. suwerenność ludu; prawo/prawa obywatela; obywatelstwo: jako zawód; obywatel: czynny, pierwszy, wojownik; naród: polityczny; parlament; patronat) w!asność/majeþtność (zob. tezú wymogi nabycia obywatelstwa; prawo/prawa obywateli: w!asności, do nietykalności majaþtkowej; prawa cz!owieka: do w!asności; obowiaþzek: obrony w!asności) 11, 40, 46, 50, 51, 57, 58, 72, 73, 84, 97, 108, 110, 112, 118120, 123, 127, 132133, 135138, 140143, 151, 153155, 158159, 162, 164, 171, 175176, 178, 185, 193, 196, 204205, 212217, 220, 227, 239241, 243246 wola powszechna/obywateli/ludu 87, 138, 162, 188, 201, 229, 241 wolność/wolności obywatela (cz!onka państwa) (zob. tezú prawo/prawa obywatela; prawa cz!owieka; prawa naturalne) antyczna/kolektywna 3334, 5859, 174175 a prawa 17 celne 78, 238 debat w parlamencie 117 definicja 89, 135, 140, 150, 159, 174176, 203, 242 druku/pisma/prasy 15, 131, 150, 152, 166, 171, 174, 208, 212, 242243 duchowa 128 filozoficzna 89 gospodarcza/ekonomiczna (zob. tezú prawo/prawa obywateli: ekonomiczne) 34, 128, 159, 161162, 182 gustów 177 handlu 77 indywidualna (zob. tezú obywatel: liberalny) 34, 35, 85, 174175 i prawa cz!owieka i obywatela 16 kolektywna (zob. tutaj: antyczna) kultu (zob. tutaj: sumienia) manifestacji (zob. tutaj: zgromadzeń/zebrań) miejskie/mieszczańskie 6581, 107 myśli (zob. tutaj: sumienia) naturalna/przyrodzona (zob. tezú prawa naturalne) 109, 137138, 140141, 145 nowozúytna (zob. tezú obywatel: liberalny) 34, 78, 171, 174175 obywatelska 3335, 5859, 87, 88, 92, 93, 98, 135, 176177 od 17 od podatków migracyjnych (zob. tezú prawo/prawa obywatela: do przeprowadzania sieþ; migracja) 209 od przymusu ustawowego 203 304 Indeks rzeczowy ograniczenie/ograniczona (zob. tezú niewolnik; kobiety; cenzus; poddany) 29, 30, 31, 3334, 41, 52, 5457, 7576, 7879, 80, 93, 111, 112, 116, 121, 138, 141, 153, 165, 171, 174, 200, 227, 241 organizowania sieþ (zob. tutaj: zrzeszania sieþ) osobista (zob. tezú prawo/prawa obywatela: do nietykalności osobistej) 31, 32, 48, 50, 52, 53, 5859, 62, 68, 69, 7071, 7576, 107, 110, 119120, 145, 150151, 154, 159, 162, 165, 202, 207210, 219, 227, 238, 240, 242243 osobiste (zob. prawo/prawa obywatela: i wolności osobiste) partycypacyjna 34 pisma (zob. tutaj: druku) podatkowa (zob. tezú prawo/prawa obywateli: zwalniajaþce z p!acenia) 112 poglaþdów (zob. tutaj: sumienia) polityczna (zob. prawo/prawa obywatela) prasy (zob. tutaj: druku) prywatnoprawna 34 przekonań (zob. tutaj: sumienia) przemieszczania sieþ (zob. tezú prawo/prawa obywatela: do przeprowadzania sieþ, do emigracji) 76, 84, 174, 187, 206, 236, 238 przemys!owa 132 religijna (zob. tutaj: sumienia) s!owa/wypowiedzi 15, 34, 117, 121, 135, 152, 171, 174, 202, 209, 212213, 219, 242243 spo!eczna 137, 143, 176177 starozúytna (zob. tutaj: antyczna) stowarzyszeń (zob. tutaj: zrzeszania sieþ) sumienia/myśli/przekonań/poglaþdów/religijna/wyznania/kultu 15, 33, 78, 117, 131, 135, 145, 150, 152, 171, 174, 177, 208209, 213, 219, 242 średniowieczna 7879 uczucia 177 woli 176, 203 wykonywania dowolnej profesji 7677, 174, 177, 238 wyp!ywajaþce z ius regale 78 wypowiedzi (zob. tutaj: s!owa) wyznania (zob. tutaj: sumienia) zbywania w!asności nieruchomej (zob. tezú prawo/prawa obywatela: do przeprowadzania sieþ) 76 zgromadzeń/zebrań/manifestacji 15, 7879, 153, 160, 171, 174, 209, 243 zrzeszania sieþ/stowarzyszeń 15, 17, 7879, 153, 171, 177, 203204, 209, 213, 219, 221, 242243 wspólna kultura polityczna (zob. obywatelstwo: demokratyczne; naród: obywatelski) wspólne tradycje/wartości (zob. obywatelstwo: demokratyczne, narodowe; naród) wspólnota woli (zob. obywatelstwo: demokratyczne; naród: obywatelski) wspólnota pochodzenia (zob. wymogi nabycia obywatelstwa: pochodzenie, prawo krwi; obywatelstwo: narodowe; etnifikacja; unaradawianie) wspólnoty rodowo-plemienne 21 305Indeks rzeczowy wspó!obywatele cudzoziemscy (zob. tezú rezydent; nadawanie obywatelstwa) 194 wychowanie obywatelskie (zob. edukacja) wychodźstwo (zob. emigracja) wydalenie/wygnanie (zob. tezú utrata obywatelstwa) 17, 30, 33, 54, 78, 80, 86, 112, 115, 191 wygaśnieþcie obywatelstwa (zob. zrzeczenie sieþ obywatelstwa; utrata obywatelstwa) wygnanie (zob. wydalenie) wykszta!cenie (zob. edukacja) wymogi nabycia/warunki posiadania obywatelstwa (tezú pe!noprawnego) (zob. tezú domicyl; wolność: osobista; nadawanie obywatelstwa; niewolnik: wyzwoleniec; utrata obywatelstwa; cenzus; obywatelstwo: narodowe; indygenat; Volksdeutsche; restytucja) adopcja dziecka 160 dobra reputacja/nienaganne zachowanie/niekaralność 72, 192193, 238 lojalność/wierność/bohaterstwo 46, 47, 61 majeþtność (zob. tutaj: stan posiadania) ma!zúeństwo (zob. tutaj: zawarcie zwiaþzku ma!zúeńskiego) miejsce urodzenia (zob. tutaj: prawo ziemi) niekaralność (zob. tutaj: dobra reputacja) pe!noletność/dojrza!ość (zob. tezú obywatelstwo: dzieci; cenzus: wieku) 28, 29, 35, 37, 52, 153, 159, 160, 158, 163, 165, 176, 237, 240 p!acenie podatków (zob. obowiaþzek: p!acenia podatków) p!eć (zob. kobiety) pochodzenie (boskie/etniczne, narodowe/spo!eczne/z prawego !ozúa/z rodziny obywateli) (zob. tezú przynalezúność państwowa: qualité de français) 22, 24, 26, 27, 28, 29, 36, 37, 46, 51, 52, 62, 109, 156, 163, 168, 183200, 237238, 240, 242, 244245 posiadanie nieruchomości (zob. tutaj: stan posiadania) posiadanie tytu!ów/zaszczytów 136, 241 pozostawanie w zwiaþzku ma!zúeńskim lub bycie wdowcem 164, 217 pozycja w rodzinie/brak podleg!ości (zob. tezú kobiety; obywatelstwo: dzieci) 22, 5052 prawo krwi (ius sanguinis) (zob. tezú przynalezúność państwowa: qualité de français) 22, 36, 71, 130, 156, 163, 183200, 238, 242, 244245 prawowite wyznanie/wiara 72, 238 prawo ziemi (ius soli) 52, 71, 90, 130, 156, 159160, 163, 165, 168, 183194, 197200, 237238, 242, 244245 przekonania polityczne 78 rekomendacja obywateli 72, 238 sta!a siedziba (zob. domicyl) stan posiadania (zob. tezú w!asność; cenzus: majaþtkowy) 22, 24, 36, 72, 73, 153154, 160, 171, 178, 214217, 237238, 241243 uiszczenie op!aty 72 urodzenie (zob. tutaj: prawo ziemi, prawo krwi, pochodzenie, wolne urodzenie) utrzymywanie seniorów 160 wierność wspólnym wartościom/konstytucji 193194, 244 306 Indeks rzeczowy w!asność (zob. tutaj: stan posiadania) wolne urodzenie 29, 35, 37, 39, 50, 52, 56, 57, 62, 237, 242 wpis do rejestru armii 153 wpis do rejestru obywatelskiego 163, 165 wykszta!cenie (zob. tutaj: zas!ugi, wyzúsze wykszta!cenie; edukacja obywatelska) wype!nianie obowiaþzków obywatelskich (zob. obowiaþzek; utrata obywatelstwa) wyzúsze wykszta!cenie 217 zakaz pracy w charakterze s!uzúby domowej 153, 216 zamieszkiwanie (zob. domicyl) zas!ugi/uzúyteczność/zdolności (zob. tezú obowiaþzek; utrata obywatelstwa) 73, 109, 154, 158, 160, 163, 190, 240 zawarcie zwiaþzku ma!zúeńskiego 72, 90, 160, 185, 238 zawód/profesja 73 zdolność do samodzielnego utrzymania sieþ/rodziny (zob. tezú obowiaþzek: p!acenia podatków) 140141, 160, 192193, 216, 242 zdolność do uzbrojenia sieþ 2324, 36, 237 zgoda na osiedlenie sieþ 72 z!ozúenie przysieþgi obywatelskiej (zob. tezú obowiaþzek: sk!adania przysieþgi) 153, 156 znajomość jeþzyka 193 zrzeczenie sieþ dotychczasowego obywatelstwa 192193 wynaradawianie (zob. obywatelstwo: mniejszości narodowych) wypeþdzony/wypeþdzenie (zob. tezú wydalenie) 191 wysiedlenie (zob. wydalenie) wyzwoleniec/wyzwolenie (zob. niewolnik) zabezpieczenie praw (zob. gwarancje ochrony praw) zakazy (zob. prawo/prawa obywatelskie; obowiaþzek; wolność) zamieszkiwanie (zob. domicyl) zdrada ojczyzny (zob. tezú obowiaþzek: lojalność, pos!uszeństwo) 54 zgoda obywateli 60, 85 zgromadzenie ludowe (zob. parlament) zmiana obywatelstwa (zob. zrzeczenie sieþ obywatelstwa; utrata obywatelstwa) zniesienie praw i wolności obywatelskich (zob. utrata obywatelstwa) zniewolenie (zob. niewolnik) zobowiaþzania (zob. obowiaþzek) zrównywanie szans 220, 225 zrzeczenie sieþ obywatelstwa (zob. tezú utrata obywatelstwa) 12, 112, 188, 192193 zwiaþzek kultowy 32 zwiaþzek obywateli/obywatelski 21, 27, 33, 35, 57, 5859, 108, 211 zwiaþzek zawodowy (zob. tezú wolność: zrzeszania sieþ) 204, 220221 zwierzchnictwo ludu/narodu (zob. suwerenność ludu) 307Indeks rzeczowy