CAHIERS DE L' INSTITUT DU MOYEN--ÂGE GREC ET LATIN Cen t r e f o r t h e A r i s t o t e l i a n T r ad i t i o n Saxo I n s t i t u t e 2 0 1 2 8 1 UNIVERSITÉ DE COPENHAGUE Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 The Latin « Third Man ». A Survey and Edition of Texts from the XIIIth Century Leone Gazziero Département de Philosophie (Université de Genève) Laboratoire d'Etudes sur les Monothéismes (UMR8584) Alberto Galluccio carissimo pietate filii et amore Introduction 0. Prolegomena Readers of the Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin are long familiar with editions of medieval texts which bear on similar issues or belong to the same topic 1. Those gathered here for the first time all dwell on the Latin interpretation of the « Third Man » argument as it occurs in chapter twenty-two of Aristotle's Sophistici elenchi. The introduction will give the general outlines of the subject, which is to be dealt with in more detail in a forthcoming book whose scope will be the argument's history as a whole. The edition serves a twofold purpose : primarily, it is meant to provide a new, substantial contribution to the medieval corpus of the « Third Man » argument, rather incomplete to this day. Secondarily, it provides a background survey which ought to enable 1. In scope and purpose this study draws its inspiration from a score of Sten Ebbesen's authoritative contributions, namely EBBESEN [12], [16a] and [16b]. Sten Ebbesen's work, however, has been more than inspirational. What palaeographic skills I learnt, I learnt from him. More to the point, he shared with me his transcripts of Robert Grosseteste's, Robert Kilwardby's and Robert of Aucumpno's commentaries ([SE31], [SE35] and [SE48] respectively), which I was allowed to use in order to check my own. 12 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 readers to restate the case, should they disagree with the thesis argued for in the forthcoming monography and summarized hereafter. 1. The Latin « Third Man » : the Corpus Over the past half century, the Latin tradition of Aristotle's Sophistici elenchi has received a considerable amount of scholarly attention. Relevant materials have been identified and described 2. Several commentaries and tracts on fallacies have been edited 3. A number of studies have been devoted to both their historical development 4 and their philosophical interest 5. Such a display of scholarly endeavour, however, has been of little avail as far as the understanding of the Latin « Third Man » is concerned. Our information still suffers from a lack of material evidence and no convincing explanation of what the argument became at the hands of the 2. Lambertus Maria de Rijk landmark study (DE RIJK [38]), Charles Lohr's general assessment of the Aristotelian exegetical tradition (LOHR [30a-h]) and, above all, Sten Ebbesen's list of sources (EBBESEN [15b], [16a], [16b]) have provided the frame of reference for this investigation. 3. Editions prior to 1998 are listed in S. Ebbesen's 1993 and 1997-1998 catalogues. Since the Nineties a few new items have appeared : notably, Anonymi Mazarinei Quaestiones super librum Elenchorum (a set of questions closely related to Anonymi Pragensis Quaestiones super Aristotelis Sophisticos elenchos [SE74]), Gualthieri Burlei Quaestiones super Sophisticos elenchos, Gualthieri Burlei super Tractatum fallaciarum (partial edition), Ioannis Duns Scoti Quaestiones super librum Elenchorum Aristotelis [SE81], Anonymi Pragensis Quaestiones super Aristotelis Sophisticos elenchos [SE74]. 4. Among past researches and publications which made an early and groundbreaking contribution to the history of Aristotle's Sophistici elenchi in the Latin Middle Ages, it is imperative to mention MINIO-PALUELLO [32], [33], [34], [35] and [36]. Besides his summa (EBBESEN [8]) and several essays collected in EBBESEN [19a] and [19b], EBBESEN [7], [9], [10], [14], [15a], [18] and [20] (forthcoming, which I was kindly allowed to read) have proved most valuable in ascertaining and analysing the various phases of such a development. 5. EBBESEN [13] deserves a special mention. In close connection with our subject should be also mentioned EBBESEN [6], GAMBRA [22], ROSIER-CATACH [39], TABARRONI [43] and [44] (unpublished draft, which Andrea Tabarroni had the kindness to share with me). 13 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Western masters has been offered so far. Since it reveals some recurrent features, the documentation edited hereafter is likely to improve the situation on both accounts. An inventory of XIIIth century sources discussing the argument will give us a fairly accurate estimate both of the extant corpus of the Latin « Third Man » and of the current proportion between edited and unedited materials 6 : [SE31] Roberti Grosseteste quod fertur Commentarium in Sophisticos elenchos, Oxford Merton College 280, 31va 31vb 7. Edited below, p. 30-32. [SE32] Petri Hispani Portugalensis Tractatus, L.M. de Rijk (ed.), Peter of Spain (Petrus Hispanus Portugalensis). Tractatus called afterwards Summule logicales, Assen, Van Gorcum, 1972, VIII, 141.31 143.19. [SE34] Anonymi Monacensis Commentarium in Sophisticos elenchos, Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm. 14246, 39ra 39rb, Admont Stiftsbibliothek 241, 78rb 78vb 8. Edited below, p. 33-44. [SE35] Roberti <Kilwardby> Commentarium in Sophisticos elenchos, Cambridge Peterhouse 205, 333rb 333vb, Paris Bibliothèque nationale lat. 16619, 61rb 61vb, Milano 6. Acronyms of the type « SE » followed by a number refer to corresponding entries in EBBESEN [15b], [16a] and [16b]. Bibliographical details are given when new items have appeared. 7. Rodney Thomson's description of manuscript Oxford Merton College 280 (recently refoliated), in R.M. THOMSON [45], p. 216-217 supersedes previous ones (COXE [3], I, p. 110-11 ; BAUR [1], p. 16 et p. 30-31 ; POWICKE [37], p. 115-116). The authenticity of the commentary is still much debated (in favour of Grosseteste's paternity : S.H. THOMSON [46], p. 81-82 ; CALLUS [2], p. 12 ; CROMBIE [4], p. 46-47 – against Grosseteste's paternity : SOUTHERN [42], p. 31 – perplexed : LEWRY [27], p. 405 ; EBBESEN [11], p. 6 now in EBBESEN [18b], p. 35-36) and nothing short of a complete edition is likely to settle the matter. 8. Description of manuscript Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm. 14246 in FAES DE MOTTONI [21], p. 134-141. Cf. ROSSI [40], p. 357-358. 14 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Biblioteca Ambrosiana M 96 sup., 187r 9. Edited below, p. 45-53. [SE41] Nicholai Parisiensis Notulae super librum Elenchorum, Praha Knihovna Metropolitni Kapituli L.76 (1322), 74vb 75rb 10. Edited below, p. 54-59. [SE45] Roberti codicis Veneti Commentarium in Sophisticos elenchos, Venezia Biblioteca marciana lat. VI.66 (2528), 46r 47r 11. Edited below, p. 60-67. [SE48] Roberti de Aucumpno Commentarium in Sophisticos elenchos, Cambridge Peterhouse 206, 180vb 181ra, Paris Bibliothèque Mazarine 3489, 36va 36vb 12. Edited below, p. 68-82. [SE49] Alberti magni Expositio Sophisticorum elenchorum, P. Jammy (ed.), Lyon, C. Prost, 1651, 938b 939a ≈ A. Borgnet (ed.), Alberti Magni opera omnia, Paris, L. Vives, 1890, II, 681a. [SE52] Roberti Anglici Commentarium in Sophisticos elenchos, Oxford Bodleian Library Canon. misc. 403, 247vb 248ra 13. Edited below, p. 83-87. [SE54] Thomae de Aquino (?) De fallaciis, H.-F. Dondaine (ed.), Sancti Thomae de Aquino Opera omnia, Roma, 1976, IX, 411a. 9. Description of manuscript Cambridge Peterhouse 205 in LEWRY [25], p. 24-27. Partial edition according to the Parisian manuscript in DE LIBERA [28], p. 194-197 and [29], p. 180-183. 10. Cf. the recent entry in WEIJERS-CALMA [47], p. 209-210. 11. Description of manuscript Venezia Biblioteca marciana lat. VI.66 (2528) in LEWRY [25], p. 22-24. Cf. LEWRY [26], p. 43-51. 12. Description of manuscript Cambridge Peterhouse 206 in LEWRY [25], p. 16-22 ; description of manuscript Paris Bibliothèque Mazarine 3489 in SENKO [41], II, p. 149. Cf. WEIJERS-CALMA [47], p. 158-159. 13. Description of manuscript Oxford Bodleian Library Canon. misc. 403 in LEWRY [25], p. 27-31. 15 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 [SE64] Anonymi Salmaticensis-Florentinus Quaestiones super Sophisticos elenchos, S. Ebbesen (ed.), Incertorum auctorum Quaestiones super Sophisticos elenchos, Copenhague, G.E.C. Gad, 1977, q. 80, 179-185. [SE65] Aegidii romani Expositio super libros Elenchorum, Venetiis per Bonetum Locatellum, 1496, 54va 55rb 14. [SE66] Anonymi Bavarici Lectura super librum Elenchorum, Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm 8002, 28rb 28vb 15. Edited below, p. 88-91. [SE68] Anonymi Cordubensis Quaestiones super Sophisticos elenchos, S. Ebbesen (ed.), Incertorum auctorum Quaestiones super Sophisticos elenchos, Copenhague, G.E.C. Gad, 1977, q. 838, 362-366. [SE71] Simonis de Faverisham Quaestiones novae super libro Elenchorum, S. Ebbesen, T. Izbicki, J. Longeway, F. del Punta, E. Serene, E. Stump (ed.), Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1984, q. 19, 148-150. [SE81] Ioannis Duns Scoti Quaestiones super librum Elenchorum Aristotelis, R. Andrews, O. Bychkov, S. Ebbesen, G. Etzkorn, G. Gal, R. Green, T. Noone, R. Plevano, A. Traver (ed.), St. Bonaventure N.Y., St. Bonaventure University, 2004, q. 41, 459-463. [SE84] Anonymi Cantabrigiensis Expositio super libros elenchorum, Cambridge Gonville & Caius College 512/543, 197vb. Edited below, p. 92-93 16. 14. Integrations to Lohr's list of manuscripts in TABARRONI [43], p. 198. Cf. DONATI [5], p. 43-46. 15. Description of manuscript Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm. 8002 in FAES DE MOTTONI [21], p. 75-79. Traces of the commentary in a Parisian manuscript (Paris Bibliothèque nationale lat. 13937, description in LUNA [31], p. 128-130) have been recently discovered by Sten Ebbesen (cf. EBBESEN [17], p. 343, note 46). 16 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 2. The Latin « Third Man » : the Argument According to its definition 17, the fallacy of figure of speech occurs when the morphological resemblance between different words conveys the illusion that they signify the same thing or the same kind of things. Things that are not the same (to\ mh\ tau)to/) happen to be said (e(rmhneu/etai, le/getai) in the same way (w sau/twj). Such a lexical uniformity is likely to raise false expectations about what those things are and how they are related. Besides a number of minor disorders – such as nouns whose masculine, feminine or neuter gender is at odds with that of the realities they stand for 18 ; or verbs whose conjugation follows the typical passive inflection, whilst they mean that a given action is performed rather than suffered and vice versa 19 – the most serious confusion fallacies of figure of speech may lead to arises over proper names and common nouns whose semantics is at variance but whose morphology is not. As singular and universal terms look pretty much the same, we may fall under the wrong impression that the things they symbolize are pretty much the same too ; which is definitely a mistake, since – as every reader of Aristotle should know – particulars and universals may well share the way they are called, yet they are two different kinds of things altogether, especially insofar as substances are concerned 20. Although in recent times one can hardly find two scholars agreeing on anything about the argument, there is strong evidence – both direct and circumstantial 21 – that Aristotle believed the « Third Man » to be precisely 16. Brief description of manuscript Cambridge Gonville & Caius College 512/543 in EBBESEN [8], III, p. 296, while discussing Iohanni de Felmingham Quaestiones super librum Elenchorum [SE79]. 17. Aristotelis Sophistici elenchi, 4, 166b 10-18 ; Soph. el., 7, 169a 29-36 ; Soph. el., 22, 178a 23-25. 18. Soph. el., 4, 166b 11-12. 19. Soph. el., 4, 166b 15-18. 20. Aristotelis Categoriae, 5, 3b 10-18. 21. Aristotelis Metaphysica, Z, 13, 1038b 35 1039a 3. Aristotelis Peri ideôn, 84.21 85.3. 17 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 what is in store when one forgets that universals do not exist the robust way particulars do. As recorded in the Sophistici elenchi, the argument runs : « kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston! to\ ga\r aÃnqrwpoj kaiì aÀpan to\ koino\n ou) to/de ti a)lla\ toio/nde ti hÄ pro/j ti¿ pwj [a] hÄ tw 1⁄2n toiou/twn ti shmai¿nei. o(moi¿wj de\ kaiì e)piì tou= Kori¿skoj kaiì Kori¿skoj mousiko/j, po/teron tau)to\n hÄ eÀteron; to\ me\n ga\r to/de ti, to\ de\ toio/nde shmai¿nei, w Ðst' ou)k eÃstin au)to\ e)kqe/sqai. ou) to\ e)kti¿qesqai de\ poieiÍ to\n tri¿ton aÃnqrwpon, a)lla\ to\ oÀper to/de ti eiånai sugxwreiÍn! ou) ga\r eÃstai [b] to/de ti eiånai oÀper [c] Kalli¿aj kaiì oÀper aÃnqrwpo/j e)stin. ou)d' eiã tij to\ e)ktiqe/menon mh\ oÀper to/de ti eiånai le/goi a)ll' oÀper poio/n, ou)de\n dioi¿sei! eÃstai ga\r to\ para\ tou\j pollou\j eÀn ti, oiâon to\ aÃnqrwpoj. fanero\n ouÅn oÀti ou) dote/on to/de ti eiånai to\ koinv= kathgorou/menon e)piì pa=sin, a)ll' hÃtoi poio\n hÄ pro/j ti hÄ poso\n hÄ tw 1⁄2n toiou/twn ti shmai¿nein » « And <the argument according to which> there is a third man besides <man> himself and particular men. In fact, "man" and all that is common does not refer to a this something but to some quality, to some relative in some way or to something of the kind. The same goes for Coriscus and Coriscus cultivated, whether they are the same or they are different. For the former <i.e. Coriscus> refers to a this something, whilst the latter <i.e. cultivated> to a quality, so that it cannot be set apart. Now, what is responsible for the "Third Man" is not the setting apart but the admission that <man himself> is a this something. In fact, what a man is will not be what Callias is, a this something. Nor does it make any difference if someone says that what is set apart is not a this something but a quality ; for there will still be some unity besides the many, man for instance. Therefore, it is clear that one should not grant that what is predicated in common of many things is a this something, rather that it refers to a quality, a quantity, a relative or something of the kind » 22. As its moniker implies, the argument is meant to prove that there is a third man (oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj) in addition to and apart from (para/) man himself (au)to/n) and particular men (kaiì tou\j kaq' eÀkaston). We can safely infer that the argument does the deed by inducing someone to acknowledge (sugxwreiÍn) that the universal man – the koino/n or the koinv= kathgorou/menon – exists in the same way that particular men exist, that is to say oÀper to/de ti. After all, if what is common to many individuals is itself another individual, nothing 22. Soph. el., 22, 178b 36 179a 10. [a]. 178b 38 : pro/j ti¿ pwj ] poso\n hÄ pro/j ti Ross. [b]. 179a 4 : eÃstai ] eÃsti Ross. [c]. 179a 5 : oÀper ] w Ðsper Ross. 18 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 prevents us from counting the former alongside the latters and postulating a new something common to both. Though this is, admittedly, a minimal account, it is uncontroversial or it should be 23. Much to his surprise or his delight (provided that he has a taste for brilliant mistakes and creative misuderstandings), the historian of ideas will discover something entirely different in the Latin tradition. The origin of this exegetical anomaly can be traced back to Boethius' translation, which proved to be utterly influential in this respect. In fact, Boethius' rendering of « kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston » is most peculiar, since it reads « et quoniam est quis tertius homo A SE ET AB UNOQUOQUE » 24. David Ross suggested in the apparatus of his edition that Boethius must have understood AUTON in 178b 37 as if it were a au(to/n instead of an au)to/n. However, in view of Boethius' habits as a translator 25, it is also possible and – as Sten Ebbesen pointed out to me – more likely that Boethius had in his Greek manuscript – which, we may presume, lacked diacritical marks (like accents or breathings) 26 – something like PARAUTOUKAITOUKAQEKASTON. The alia translatio does not differ significantly, for James of Venice understood par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston as extra se et singulares 27. The recensio Guillelmi's praeter ipsum et singulares 28 was closer to par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston. But neither James' nor William's translations were much used. 23. Unconvinced readers and those interested in a more technical vindication of this claim may find it worthwhile to refer to GAZZIERO [23]. Cf. DI LASCIO [24] for a contrasting account. 24. Aristotelis De sophisticis elenchis. Translatio Boethii, 45.29-30. 25. Thrice, in his translation of Aristotle's Sophistici elenchi, Boethius resorted to a or ab followed by an ablative in order to turn into Latin the Greek para/ followed by a genitive : ab hoc renders para\ tou/tou in 22, 178b 13 ; a multis stands for para\ pollw 1⁄2n in 34, 183b 30 ; and ab eis translates par' au)tw 1⁄2n in 34, 184a 2. 26. Cf. MINIO-PALUELLO [35], p. 111. 27. Aristotelis De sophisticis elenchis. Fragmenta translationis Iacobi, 66.16-17. 28. Aristotelis De sophisticis elenchis. Recensio Guillelmi de Moerbeke, 100.19-31. 19 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Latin commentators had then virtually no choice but to treat the expression tertius a se as synonym with diversus a se (different from himself), or with alter a se (other than himself), which they did almost without exception 29. As a result, they lost track of the « Third Man » as an argument ; that is to say, Latin Masters didn't transform the « Third Man » into a whole new argument (this is more like what Byzantine scholars did 30), they simply stopped looking at it as if it were one argument. As true to Aristotle's text as Boethius allowed them to be, they set the « tertius a se » apart from the « ab unoquoque ». Instead of thinking of them as two parts of one and the same conclusion (« there is a third man besides man and individual men »), Latin commentators held the « tertius a se » and the « ab unoquoque » to be two different conclusions (« a given man is other than himself » and « he is other than any other man »). Now, if there are two conclusions, there are also two arguments instead of one. Moreover, in their new capacity, the twin arguments were treated as if they were none other than the examples Aristotle appended to his definition of the fallacy of accident. Thus, the « tertius a se » and the « tertius ab unoquoque » halves of the Latin « Third Man » were regarded as truncated versions respectively of the « Coriscus alter a se » and the « Coriscus alter a Socrates » Aristotle introduced as instances of the fallacy of accident at the beginning of chapter five of the Sophistici elenchi 31. 29. In addition to the texts edited below, cf. Petri Hispani Portugalensis Tractatus [SE32], VIII, 141 143 ; Alberti magni Expositio Sophisticorum elenchorum [SE49], 938b 939a ; Aegidii Romani Expositio super libros Elenchorum [SE65], 54va 55ra. William of Ockham is the only exception to this rule I know of, but his « Third Man » remains a typical product of the Latin tradition (cf. Guillelmi de Ockham Expositio super libros Elenchorum, 220). 30. Anonymi Commentarium II, 134 ; Alexandri quod fertur (Michaelis Ephesii) in Aristotelis Sophisticos elenchos Commentarium, 158 ; Anonymi Commentarium III, 224 ; Anonymi Scholia in Aristotelis Sophisticos elenchos. Vaticanus Reginensis Graecus 116, p. 386 387 ; Leonis Magentini in Aristotelis Sophisticos elenchos, II, 303. 31. Soph. el., 5, 166b 28-36. 20 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 This split argument and its association with the « Coriscus other than himself » and « Coriscus other than Socrates » sophisms became the standard story and all the texts edited below tell it one way or another. As a matter of fact, it proved so successful that more than one Latin reader believed they found in Aristotle's text itself. Peter of Spain 32, for instance, Robert Kilardby 33, Nicholas of Paris 34, Albert the Great 35, the Anonymus Salmaticensis-Florentinus 36, the Anonymus Cordubensis 37, Simon of Faversham 38, Duns Scotus 39 and the Anonymus Cantabrigiensis 40, while doing away with the « Third Man », thought they were quoting Aristotle's very words. 32. Petri Hispani Portugalensis Tractatus [SE32], VII, 142. 33. Roberti <Kilwardby> Commentarium in Sophisticos elenchos [SE35], below p. 51. 34. Nicholai Parisiensis Notulae super librum elenchorum [SE41], below p. 54. 35. Alberti magni Expositio Sophisticorum elenchorum [SE49], 939a. 36. Anonymi Salmaticensis-Florentinus Quaestiones super Sophisticos elenchos [SE64], q. 80, 179. 37. Anonymi Cordubensis Quaestiones super Sophisticos elenchos [SE68], q. 838, 363. 38. Simonis de Faverisham Quaestiones novae super libro Elenchorum [SE71], q. 19, 148. 39. Ioannis Duns Scoti Quaestiones super librum Elenchorum Aristotelis [SE81], q. 41, 460. 40. Anonymi Cantabrigiensis Expositio super libros Elenchorum [SE84], below p. 92. 21 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Bibliography Sources Aristotelis Categoriae, R. Bodéüs (ed.), Paris, Les Belles Lettres, 2001. Aristotelis Categoriae vel Praedicamenta. Translatio Boethii, L. Minio-Paluello (ed.), Bruges, Desclée de Brouwer, 1961. Aristotelis Analytica priora, W.D. Ross (ed.), Oxford, Clarendon Press, 1949. Aristotelis Analytica priora. Translatio Boethii (recensiones duae). Translatio anonyma, L. Minio-Paluello (ed.), Bruges, Desclée de Brouwer, 1962. Aristotelis Analytica posteriora, W.D. Ross (ed.), Oxford, Clarendon Press, 1949. Aristotelis Analytica posteriora. Translatio Iacobi. Anonymi sive "Ioannis". Translatio Gerardi. Recensio Guillelmi de Moerbeka, L. Minio-Paluello and B.G. Dod (ed.), Bruges, Desclée de Brouwer, 1968. Aristotelis Topica, J. Brunschwig (ed.), Paris, Les Belles Lettres, 1967 (livres I-IV), 2008 (livres V-VIII). Aristotelis topica. Translatio Boethii, fragmentum recensionis alterius, et translatio anonyma, L. MinioPaluello (ed.), Leiden, Brill, 1969. Aristotelis Sophistici elenchi, D. Ross (ed.), Oxford, Clarendon Press, 1958. Aristotelis De sophisticis elenchis translatio Boethii. Fragmenta Translationis Iacobi. Recensio Guillelmi de Moerbeke, B.G. Dod (ed.), Leiden, Brill, 1975. Aristotelis Metaphysica, W.D. Ross (ed.), Oxford, Clarendon Press, 1924. Aristotelis Peri ideôn, D. Harlfinger (ed.), in W. Leszl, Il De ideis di Aristotele e la teoria platonica delle Idee, Firenze, Olschki, 1975. Anonymi Commentarium II, S. Ebbesen, (ed.), Commentators and Commentaries on Aristotle's Sophistici elenchi, Leiden, Brill, 1981. Alexandri quod fertur (Michaelis Ephesii) in Aristotelis Sophisticos elenchos Commentarium, M. Wallies (ed.), Berlin, Reimer, 1898. Anonymi Commentarium III, S. Ebbesen (ed.), Commentators and Commentaries on Aristotle's Sophistici elenchi, Leiden, Brill, 1981. 22 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Anonymi Scholia in Aristotelis Sophisticos elenchos. Vaticanus Reginensis Graecus 116, S. Ebbesen (ed.), « Hoc aliquid Quale quid and the Signification of Appellatives », Philosophia, 5-6, 1975-1976. Leonis Magentini in Aristotelis Sophisticos elenchos, S. Ebbesen (ed.), Commentators and Commentaries on Aristotle's Sophistici elenchi, Leiden, Brill, 1981. Roberti Grosseteste quod fertur Commentarium in Sophisticos elenchos [SE31], Oxford Merton College 280, 3ra 37vb. Petri Hispani Portugalensis Tractatus [SE32], L.M. de Rijk (ed.), Peter of Spain (Petrus Hispanus Portugalensis). Tractatus called afterwards Summule logicales, Assen, Van Gorcum, 1972. Anonymi Monacensis Commentarium in Sophisticos elenchos [SE34], Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm. 14246, 1rb 48rb, Admont Stiftsbibliothek 241, 1ra 96rb. Roberti <Kilwardby> Commentarium in Sophisticos elenchos [SE35], Cambridge Peterhouse 205, 277ra 344vb, Paris Bibliothèque nationale lat. 16619, 1ra 71vb, Milano, Biblioteca Ambrosiana, M 96 sup., 167v 193v (excerpta marginalia). Nicholai Parisiensis Notulae super librum Elenchorum [SE41], Praha Knihovna Metropolitni Kapituli L.76 (1322), 55ra 78vb. Roberti codicis Veneti Commentarium in Sophisticos elenchos [SE45], Venezia Biblioteca marciana lat. VI.66 (2528), 32r 50r. Roberti de Aucumpno Commentarium in Sophisticos elenchos [SE48], Cambridge Peterhouse 206, 134ra 193rb, Paris Bibliothèque Mazarine 3489, 1ra 46vb. Alberti magni Expositio Sophisticorum elenchorum [SE49], P. Jammy (ed.), Lyon, C. Prost, 1651 ; A. Borgnet (ed.), Paris, L. Vives, 1890, II. Roberti Anglici Commentarium in Sophisticos elenchos [SE52], Oxford Bodleian Library Canon. misc. 403, 222ra 255vb. Thomae de Aquino (?) De fallaciis [SE54], H.-F. Dondaine (ed.), Sancti Thomae de Aquino Opera omnia, Roma, 1976. Anonymi Salmaticensis-Florentinus Quaestiones super Sophisticos elenchos [SE64], S. Ebbesen (ed.), Incertorum auctorum Quaestiones super Sophisticos elenchos, Copenhague, G.E.C. Gad, 1977. 23 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Aegidii Romani Expositio super libros Elenchorum [SE65], Venetiis per Bonetum Locatellum, 1496. Anonymi Bavarici Lectura super librum Elenchorum [SE66], Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm 8002, 1ra 35vb, Paris Bibliothèque nationale lat. 13937, 59r (excerpta marginalia). Anonymi Cordubensis Quaestiones super Sophisticos elenchos [SE68], S. Ebbesen (ed.), Incertorum auctorum Quaestiones super Sophisticos elenchos, Copenhague, G.E.C. Gad, 1977. Simonis de Faverisham Quaestiones novae super libro Elenchorum [SE71], S. Ebbesen, T. Izbicki, J. Longeway, F. del Punta, E. Serene, E. Stump (ed.), Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1984. Anonymi Pragensis Quaestiones super Aristotelis Sophisticos elenchos [SE74], D. Murè (ed.), http://padis.uniroma1.it/getfile.py?recid=707, 2009. Anonymi Mazarinei Quaestiones super librum Elenchorum, S. Ebbesen (ed.), « Anthony, Albert, Anonymus mazarineus and Anonymus Pragensis on the Elenchi », Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale, 11, 2000. Ioannis Duns Scoti Quaestiones super librum Elenchorum Aristotelis [SE81], R. Andrews, O. Bychnov, S. Ebbesen, G. Etzkorn, G. Gal, R. Green, T. Noone, R. Plevano and A. Traver (ed.), Washington, St Bonaventure University, San Bonaventure, 2004. Anonymi Cantabrigiensis Expositio super libros Elenchorum [SE84], Cambridge Gonville & Caius College 512/543, 195ra 202vb. Gualthieri Burlei Quaestiones 1-3 et 13-18 super Sophisticos elenchos, M. von Perger (ed.), « Walter Burley's Quaestiones libri Elenchorum », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 74, 2003. Gualthieri Burlei Quaestiones 4-12 super Sophisticos elenchos, S. Ebbesen (ed.), « Burley on Equivocation in his Companion to a Tractatus Fallaciarum and in his Questions on the Elenchi », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 74, 2003 ; revised in S. Ebbesen, « Gualterus Burleus. Quaestiones super Sophisticos Elenchos 4-12. A revised edition », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 76, 2005. 24 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Gualthieri Burlei super Tractatum fallaciarum, S. Ebbesen (ed.), Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 74, 2003. Guillelmi de Ockham Expositio super libros Elenchorum, F. del Punta (ed.), New York, St. Bonaventura University, 1979. Literature [1] BAUR, L., Die philosophischen Werke des Robert Grosseteste, Bischofs von Lincoln, Münster, Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, 1912. [2] CALLUS, D.A., « Robert Grosseteste as Scholar », in D.A. Callus (ed.), Robert Grosseteste, Scholar and Bishop. Essays in Commemoration of the Seventh Centenary of his Death, Oxford, Clarendon Press, 1955, p. 1-69. [3] COXE, H.O., Catalogus codicum mss qui in collegiis aulisque oxoniensibus hodie adservantur, Oxford, 1852. [4] CROMBIE, A.C., Robert Grosseteste and the Origins of Experimental Science 1100-1700, Oxford, Clarendon Press, 1971. [5] DONATI, S., « Studi per una cronologia delle opere di Egidio Romano. Parte I », Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale, 1, 1990, p. 1-111. [6] EBBESEN, S., « Hoc aliquid Quale quid and the Signification of Appellatives », Philosophia, 5-6, 1975-1976, p. 370-392. [7] –, « Union Academique Internationale Corpus Philosophorum Medii Aevi. Academiarum consociatarum auspiciis et consilio editum. Aristoteles Latinus VI I-3 De sophisticis elenchis. Translatio Boethii. Fragmenta Translationis Iacobi. Recensio Guillelmi de Moerbeke, Edidit Bernardus G Dod, Leiden (E J Brill) & Bruxelles (Desclee de Brouwer), 1975 Pp XLII + 152 », Vivarium, 17, 1979, p. 69-80. [8] –, Commentators and Commentaries on Aristotle's Sophistici Elenchi, Leiden, Brill, 1981. [9] –, « Ancient Scholastic Logic as the Source of Medieval Scholastic Logic », in N. Kretzmann, A. Kenny and J. Pinborg (ed.), The Cambridge History of Later Medieval Philosophy. From the Rediscovery of Aristotle 25 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 to the Disintegration of Scholasticism (1100-1600), Cambridge, Cambridge University Press, 1982, p. 101-127. [10] –, Introduction, in S. Ebbesen, T. Izbicki, J. Longeway, F. del Punta, E. Serene, E. Stump (ed.), Simon of Faverisham. Quaestiones super libro Elenchorum, Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1984, p. 1-22. [11] –, « OXYNAT. A theory about the Origin of British Logic », in O. Lewry (ed.), The Rise of British Logic, Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1985, p. 1-17. [12] –, « Termini accidentales concreti. Texts from the Late 13th Century », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 53, 1986, p. 37-150. [13] –, « The Way Fallacies were Treated in Scholastic Logic », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 55, 1987, p. 107-134. [14] –, « Philoponus, "Alexander" and the Origins of Medieval Logic », in R. Sorabji (ed.), Aristotle Transformed, London, Duckworth, 1990, p. 445-462. [15a] –, « Medieval Latin Glosses and Commentaries on Aristotelian Logical Texts of the Twelfth and Thirteenth Centuries », in C. Burnett (ed.), Glosses and Commentaries on Aristotelian Logical Texts, London, Warburg Institute, 1993, p. 129-147. [15b] –, « A List of Latin Commentaries on the Sophistici elenchi and Treatises De phallaciis, c. 1125-1300 », in C. Burnett (ed.), Glosses and Commentaries on Aristotelian Logical Texts, London, Warburg Institute, 1993, p. 148-177. [16a] –, « An Inventory of Texts about Equivocation », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 67, 1997, p. 127-199. [16b] –, « Texts on Equivocation. Part II. Ca. 1250 ca. 1310 », Cahiers de l'Institut du Moyen Age Grec et Latin, 68, 1998, p. 99-307. [17] –, « The Ars nova in the Ripoll compendium », in C. Lafleur and J. Carrier (ed.), L'enseignement de la philosophie au XIIIe siècle. Autour du « Guide de l'étudiant » du ms. Ripoll 109, Turnhout, Brepols, 1997, p. 325-352. 26 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 [18] –, « The Reception of Aristotle in the 12th Century. Logic », in L. Honnefelder (ed.), Albertus Magnus und die Anfänge der AristotelesRezeption im lateinischen Mittelalter von Richardus Rufus bis zu Franciscus de Mayronis, Münster, Aschendorff, 2005, p. 493-512. [19a] –, Greek-Latin Philosophical Interaction. Collected Essays of Sten Ebbesen. Volume 1, Aldershot, Ashgate, 2008. [19b] –, Topics in Latin Philosophy from the 12th-14th Centuries. Collected Essays of Sten Ebbesen. Volume 2, Aldershot, Ashgate, 2009. [20] –, « The Role of Aristotle's Sophistici Elenchi in the Creation of Terminist Logic », forthcoming. [21] FAES DE MOTTONI, B., Aegidii Romani Opera omnia. Catalogo dei manoscritti. Repubblica Federale di Germania (Monaco), Firenze, Olschki, 1990. [22] GAMBRA, J.M., « Medieval Solutions to the Sophism of Accident », in K. Jacobi (ed.), Argumentationstheorie. Scholastische Forschungen zu den logischen und semantischen Regeln korrekten Folgerns, Leiden, Brill, 1993, p. 431-450. [23] GAZZIERO, L., « "Kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj" (Aristotelis sophistici elenchi, 22, 178b 36 179a 10) », Rhizai, 7, 2010, p. 181-220. [24] DI LASCIO, E.V., « Solecisms on Things. The Arguments para\ to\ sxh=ma th=j le/cewj in Aristotle's Sophistical Refutations », Antiquorum philosophia, 1, 2007, p. 171-204. [25] LEWRY, P.O., Robert Kilwardby Writings on the Logica Vetus Studied with Regard to their Teaching and Method, Phd dissertation, Oxford, 1978. [26] –, « Robertus Anglicus and the Italian Kilwardby », in A. Maierù (ed.), English Logic in Italy in the 14th and 15th Century, Napoli, Bibliopolis, 1982, p. 33-51. [27] –, « Grammar, Logic and Rhetoric 1220-1320 », in J.I. Catto and R. Evans (ed.), The history of the University of Oxford, I : The Early Oxford Schools, Oxford, Clarendon Press, 1984, p. 401-433. [28] DE LIBERA, A., « Référence et champ. Genèse et structure des théories médiévales de l'ambiguïté (XIIe-XIIIe siècles) », Medioevo, 10, 1984, p. 155-208. 27 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 [29] –, « Les Abstractiones d'Hervé le Sophiste », Archives d'Histoire Doctrinale et Littéraire du Moyen Age, 52, 1985, p. 163-230. [30a] LOHR, C., « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Authors A-F », Traditio, 23, 1967, p. 313-413. [30b] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Authors G-I », Traditio, 24, 1968, p. 149-245. [30c] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Authors Jacobus Johannes Juff », Traditio, 26, 1970, p. 135-216. [30d] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Authors Johannes de Kanthi Myngodus », Traditio, 27, 1971, p. 251-351. [30e] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Authors Narcissus Richardus », Traditio, 28, 1972, p. 281-396. [30f] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : addenda et corrigenda », Bulletin de philosophie médiévale, 14, 1972, p. 116-126. [30g] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Authors Robertus Wilgelmus », Traditio, 29, 1973, p. 93-197. [30h] –, « Medieval Latin Aristotle Commentaries : Supplementary Authors », Traditio, 30, 1974, p. 119-144. [31] LUNA, C., Aegidii Romani Opera omnia. Catalogo dei manoscritti. Francia (Parigi), Firenze, Olschki, 1988. [32] MINIO-PALUELLO, L., « Boezio, Giacomo Veneto, Guglielmo di Moerbeke, Jacques Lefèvre d'Etaples e gli "Elenchi sophistici" », Rivista di filosofia neo-scolastica, 44, 1952, p. 398-411. [33] –, « Jacobus Veneticus Grecus. Canonist and Translator of Aristotle », Traditio, 8, 1952, p. 265-304. [34] –, « Gli "Elenchi sophistici" : redazioni contaminate colla ignota versione di Giacomo Veneto (?) ; frammenti dello ignoto commento d'Alessandro di Afrodisia tradotti in latino », Rivista di filosofia neoscolastica, 46, 1954, p. 222-231. [35] –, « The Text of Aristotle's Topics and Sophistici elenchi. The Latin Tradition », Classical Quarterly, 5, 1955, p. 108-118. [36] –, « Giacomo Veneto e l'Aristotelismo Latino », in A. Pertusi (ed.), Venezia e l'Oriente fra tardo Medioevo e Rinascimento, Firenze, Sansoni, 1966, p. 53-74. 28 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 [37] POWICKE, F.M., The Medieval Books of Merton College, Oxford, Clarendon Press, 1931. [38] RIJK, L.M. DE, Logica Modernorum, Assen, Van Gorcum, 1962 (vol. I), 1967 (vol. II). [39] ROSIER-CATACH, I., « Evolution des notions d'equivocatio et univocatio au XIIe siècle », in I. Rosier-Catach (ed.), L'ambiguïté, Lille, Presses Universitaires de Lille, 1988, p. 103-162. [40] ROSSI, P.B., « Un altro testimone del commento di Grossatesta agli Analitici secondi », Aevum, 77, 2003, p. 357-362. [41] SENKO, W., Repertorium commentariorum medii aevi in Aristotelem latinorum quae in bibliothecis publicis parisiis asservantur, Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej, 1982. [42] SOUTHERN, R.W., Robert Grosseteste. The Growth of an English Mind in Medieval Europe, Oxford, Clarendon Press, 1986 [43] TABARRONI, A., « Figura dictionis e predicazione nel commento ai Sophistici elenchi di Egidio Romano », Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale, 2, 1991, p. 183-215. [44] –, « La fallacia figurae dictionis nei commenti ai Sophistici Elenchi del Tredicesimo Secolo », unpublished. [45] THOMSON, R.M., A Descriptive Catalogue of the Medieval Manuscripts of Merton College, Oxford, Cambridge, D.S. Brewer, 2009. [46] THOMSON, S.H., The Writings of Robert Grosseteste, Bishop of Lincoln (1235-1253), Cambridge, Cambridge University Press, 1940. [47] WEIJERS, O. and CALMA, M.B., Le travail intellectuel à la Faculté des arts de Paris. Textes et maîtres (ca. 1200-1500). Répertoire des noms commençant par R, Turnhout, Brepols, 2010. 29 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Sigla [album] album delendum censeo [[album]] album deletum habet codex <album> album, quod numquam in codice vel codicibus fuit, addendum censeo \album/ album secundario (inter lineas vel in margine) inseruit scriba †album ac† verba album ac corrupta esse puto (?) de lectione vocis praecedentis dubitare licet add. addidit om. omisit gem. geminavit a.c. ante correcturam p.c. post correcturam cf. confer, conferend-us/a/um 30 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Roberti Grosseteste quod fertur Commentarium in Sophisticos elenchos [SE31] O = Oxford Merton College 280, 31va 31vb ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 « ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ». Sumptum probatur per hunc syllogismum hoc modo : « Socrates 41 est tertius ab homine ; Socrates est homo ; ergo, etc. ». Item, est tertius ab homine tam Platone 42 quam Cicerone 43 et ita de aliis. Est homo, ergo est tertius, ergo est tertius a Platone et Cicerone et ita de aliis. Et ostendit principium quo decipitur qui sic arguit : « NAM HOMO ET OMNE COMMUNE », id est terminus communis in omni paralogismo, licet credatur significare hoc aliquid, non tamen significat « SED QUALE QUID ET 44 AD ALIQUID ALIQUO <MODO VEL> HUIUSMODI 45 <QUID> » et non sunt haec referenda ad eundem terminum communem, sed ad diversos. « Homo » enim significat quale quid et quodlibet nomen speciei, ita quod quid referatur ad genus, quale ad differentiam. Genus vero et species significant ad aliquid, differentia vero proprium et accidens significat rem sub aliquo modo. Differentia enim significat rem ut est principium differendi, proprium vero ut est principium discernendi. Accidens vero significat rem non ut terminatam in se sed ad aliud. Dicunt enim quod pronomen significat hoc, proprium nomen hoc aliquid, nomen generis quid, nomen speciei quale quid. Hoc vero nomen « genus », « species » et huiusmodi ad aliquid. « SIMILITER ENIM ET CORISCUS MUSICUS », id est in istis terminis accidit eadem deceptio. « UTRUM IPSUM VEL ALTERUM », [31vb] id est quaesito utrum Coriscus et Coriscus musicus sint idem vel alterum. 41. Socrates p.c. ] solutio a.c. 42. Platone ] Plato O. 43. Cicerone ] Cicero O. 44. ET ] VEL transtulit Boethius hÃ (22, 178b 38). 45. HUIUSMODI ] HUIUS MODO O. 31 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Oratio talis : quicquid est idem alteri non est diversum ab illo. Coriscus musicus est idem Corisco, ergo etc. Et addit solutionem : « NAM HOC QUIDEM HOC ALIQUID » etc. « QUARE NON EST IPSUM EXPONERE 46 », haec conclusio non respicit proximo dictum sed prius dictum, scilicet quod omne commune non hoc 47 aliquid significat sed quale. Ex hoc enim quod commune est simpliciter ponitur ex parte praedicati, et propter hoc non est ipsum exponere, et tamquam pro aliquo discreto accipere. « VERUM EXPONERE NON FACIT TERTIUM HOMINEM », id est talis expositio non est causa quod alicui vera videtur talis argumentatio, quae scilicet concludit aliquem esse tertium a se et ab unoquoque. « SED IDEM QUOD HOC ALIQUID », quasi diceret : sed causa quare huiusmodi oratio videatur [[concludere]] tenere est concedere, id est ponere apud se, quod unumquodque 48 commune sit hoc aliquid. Et quod verum dicat patet si enim millies fiat talis argumentatio ei qui non credit quod homo significet hoc aliquid et ita de aliis communibus, nunquam crederet conclusioni nec etiam argumentationi. Sed quam cito aliquis sic arguit et ille cui arguit ipsum commune hoc aliquid esse credit, fit tertius homo, id est consentit quis in illud quod est aliquem esse tertium hominem a se. Nec est mirum si qui credit commune hoc aliquid esse credat huiusmodi argumentationem tenere. Posito eo enim quod <est> hoc aliquid loco communis, necessaria est oratio. « NON ENIM ERIT HOC ALIQUID », bene dixi deceptionem fieri eo quod creditur commune idem quod hoc aliquid significare. « NON ERIT ENIM HOC ALIQUID ETC. », nihil quod sit hoc aliquid est idem quod homo. « NEQUE 49 SI QUIS EXPOSITUM 50 », hoc addit <ad> destruendum quandam evasionem iuxta opinionem Platonis sumptam. Posset enim dici, ut dixit Plato, quod commune non est hoc aliquid, id est singulare sive sensibile ; est tamen unum numero et separatum a sensibilibus sicut 46. EXPONERE ] COMPONERE O. 47. hoc ] ad O. 48. unumquodque ] unum quod O. 49. NEQUE ] NEC O. 50. EXPOSITUM ] EXPONIT O. 32 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 ipse dixit de ideis. Posuit 51 enim Plato ideas esse genera et species et tam genus quam speciem esse unum numero sicut tangitur in sexto Topicorum 52. Dicit ergo quod, quamvis aliquis non dicat commune idem esse quod hoc aliquid « SED IDEM QUOD QUALE » sicut qui dixit ideam esse separatam, « NIHIL DISTABIT », supple quoad decipi. Decipitur enim sicut prius ; unde sequitur « ERIT ENIM QUOD PRAETER PLURES », id est qui sic credit ponit universale unum praeter multa et hoc est decipi. « MANIFESTUM ERGO », quasi diceret : ita per hoc quod creditur commune significare hoc aliquid contingit decipi. Igitur, cum causa deceptionis sit vitanda, « MANIFESTUM QUONIAM NON DANDUM, etc. ». 51. posuit ] ponuntur O. 52. Cf. Top., VI, 6, 143b 29-32. 33 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Anonymi Monacensis Commentarium in Sophisticos elenchos [SE34] M = Munich Bayerische Staatsbibliothek Clm. 14246, 39ra 39rb & 39rb 39va (dux) A = Admont Stiftsbibliothek 241, 78rb 78vb & 79ra 79rb ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 « ET QUONIAM EST QUIS HOMO TERTIUS A SE ET AB UNOQUOQUE » 53. Illa pars, in qua docet auctor solvere ad paralogismos figurae dictionis, habuit duas partes. Primo, generalem sermonem 54 ponit. Secundo, ponit speciales paralogismos huius fallaciae, applicando 55 illam generalem solutionem ad illos. Et 56 haec secunda pars habuit tres. Prima 57 posuit paralogismos qui fiebant propter similem terminationem. Secunda 58 paralogismos qui fiunt ex mutatione praedicamentorum vel specierum non propter similem terminationem. Tertia 59 illos 60 qui fiunt quando quale quid interpretatur hoc aliquid. Patuit ordo per superius 61. Executis duabus primis partibus, hic incipit tertia et haec 62 est prima pars 63 huius lectionis. 53. ET QUONIAM EST QUIS HOMO TERTIUS A SE ET AB UNOQUOQUE M, A ] ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ET AB UNOQUOQUE transtulit Boethius kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston (22, 178b 36-37). 54. sermonem M ] solutionem A. 55. applicando M ] ampliando A. 56. Et M] om. A. 57. Prima M ] Primo A. 58. Secunda M ] secundo A 59. Tertia M ] tertio A. 60. illos M ] alios A. 61. per superius M ] superius A. 34 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Deinde sequitur illa pars in qua ponit unam communem solutionem ad omnes paralogismos in dictione et haec est secunda pars huius lectionis. Sic patet esse duas partes principaliter in praesenti lectione. Prima istarum dividitur in tres. In prima ponit auctor paralogismos secundum quod quale 64 interpretatur hoc aliquid et solutiones eorum. Secundo ut ibi « VERUM EXPONERE », removet errorem potentem incidere ex dictis. Tertio ut ibi 65 « MANIFESTUM ERGO ETC. », breviter epilogat quod dictum est in parte ista. Ordo satis patet. Sic patet esse septem 66 partes in praesenti lectione ; quod patet recolligenti ea 67 quae dicta sunt. In prima parte, sic procedit et ponit paralogismos in quibus 68 quale quid, id est commune, interpretatur hoc aliquid et solutiones eorum. Sed notandum quod quoddam est quale quid sive commune quod significat substantiam ut homo, animal et similia, aliud est quale quid sive commune quod significat accidens ut album, nigrum 69 et sic de aliis. Primo ergo ponit paralogismos secundum quod quale quid primo modo sumptum assumitur ut hoc 70 aliquid. Secundo, ut ibi « SIMILITER ET IN HOC », sed 71 quod quale quid quod 72 significat accidens assumitur ut hoc 73 aliquid et ex hoc patet ratio ordinis et distinctio paralogismorum. 62. haec M ] om. A. 63. pars M ] om. A. 64. quale M ] quid A. 65. ibi A ] om. M. 66. septem M ] sex A. 67. ea M ] om. A. 68 quibus A] qua M. 69. nigrum M ] musicum A. 70. hoc A ] om. M. 71. sed M ] secundum A. 72. quod A ] aliquid M. 73. hoc A ] om. M. 35 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Primus paralogismus talis est : « Callias est diversus 74 ab homine ; Callias est homo ; ergo, Callias est diversus a se » 75. Qualiter sit ibi 76 figura dictionis et qualiter interpretatur commune ut hoc aliquid dicetur in obiectionibus. Et sicut concluditur quod Callias est diversus a se ipso, posset concludi quod 77 ipse est alius ab unoquoque alio. Unde fit alius paralogismus qui talis est : « homo est alius a Platone ; Callias est homo ; ergo, Callias est alius a Platone ». Conclusio est vera, sed rursus 78 non infertur ex praemissis ; sed interpretatur commune ut hoc aliquid sicut in priori. Et 79 postea 80 tangit auctor solutionem huiusmodi paralogismorum innuens quod peccant secundum figuram dictionis in eo quod quale quid interpretatur hoc aliquid. Et notandum quod auctor non ponit nisi 81 solutionem huiusmodi paralogismorum dicens « ET QUONIAM ETC. ». Continuatio : praedictae orationes sunt secundum figuram dictionis. « ET » 82, alia falsa oratio secundum eandem fallaciam « conclusionem » supple. « QUONIAM QUIS 83 HOMO », id est aliquis homo, « EST TERTIUS », id est diversus a se ipso. Et per hoc habetur conclusio primi paralogismi. « ET AB UNOQUOQUE », id est aliquis homo potest concludi esse diversus ab unoquoque alio. Et per hoc habetur conclusio secundi paralogismi 84. Praemissas vero oportet extra accipere. 74. Callias est homo diversus A ] homo est diversus M. 75. a se A ] ab homine a.c. M. 76. sit ibi M ] ibi sit A. 77. quod M] et A. 78. rursus M ] tamen A. 79. Et M ] om. A. 80. postea M ] paralogismus A. 81. nisi A ] om. M. 82. ET M ] SIC EST A. 83. QUIS A ] ALIQUIS M. 84. paralogismi ] syllogismi A, M. 36 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 « NAM HOMO », haec est commendatio exemplorum [A : 78va] designativa solutionis. Continuatio : bene dico quod in praedictis paralogismis est fallacia figurae dictionis. « NAM HOMO ET 85 COMMUNE OMNE 86 NON HOC ALIQUID SIGNIFICAT », sed quale quid commune de praedicamento substantiae. « VEL AD ALIQUID ETC », id est commune de praedicamento relationis, « VEL HUIUSMODI QUID », « HUIUSMODI » dicit propter alia praedicamenta. Sed in praedictis paralogismis accipitur homo ut hoc aliquid, ut manifestabitur inferius. Quare patet praedicta fallacia esse in hiis paralogismis. « ET IN HOC SIMILITER ETC. », hic ponit paralogismum qui fit secundum quod commune quod est accidens interpretatur hoc aliquid. Et quaeratur utrum Coriscus differat 87 ab aliquo musico vel sit idem, et dico quod sit idem. Ostenditur oppositum sic : « musicus qui est Plato vel Cicero differt a musico 88 ; sed Coriscus est musicus ; ergo, Coriscus differt a Corisco musico ». Et 89 est conclusio 90 falsa et debet accipi « differre » 91 in conclusione secundum substantiam, quia aliter non esset falsa 92. Sic enim accipitur in maiori et videbitur inferius qualiter quale quid assumitur hic ut hoc aliquid. Littera talis est 93 ; ita 94 in praedictis paralogismis assumitur quale quid ut hoc aliquid et similiter in hoc paralogismo, id est idem 95 peccatum in quo supple « dubitabitur » 96. 85. ET A ] EST M. 86. COMMUNE OMNE M, A ] OMNE COMMUNE transtulit Boethius aÃpan to\ koino/n (22, 178b 38). 87. differat A ] differa M 88. musicus qui est Plato vel Cicero differt a musico A ] musicum differt a Corisco musico sicut musicus qui est fallacia vel Cicero M. 89. Et M ] om. A. 90. est conclusio M ] conclusio est A. 91. differre A ] definitione M. 92. esset falsa M ] falsa esset A. 93. talis est M ] est haec A. 94. ita M ] om. A. 95. id est, idem M ] est idem A. 96. supple dubitabitur M ] dubitabitur supple A. 37 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 « CORISCUS ET CORISCUS MUSICUS UTRUM IDEM VEL ALTERUM », id est utrum Coriscus sit idem Corisco musico vel non idem ; et supponit auctor formationem paralogismi. « NAM ETC. », hic tangit solutionem : ita est in isto paralogismo sicut 97 in praedictis. « NAM HOC » 98, id est Coriscus significat hoc aliquid ; « ALIUD 99 AUTEM », id est musicum « SIGNIFICAT QUALE ». « QUARE NON EST IPSUM », id est illud commune « EXPONERE », id est sumere pro hoc aliquid. Et bene glosatur sic hoc quod est EXPONERE, quia expositio 100 est manifestatio et determinatio alicuius rei. Sed, cum commune pro particulari sumitur, « determinatur » et « exponi » dicitur quodammodo sic 101 : « QUARE NON EST IPSUM COMMUNE EXPONERE SIC » 102 et sumatur pro 103 <hoc> aliquid 104. Et sic 105 idem est quod prius. « VERUM EXPONERE ETC. », hic incipit secunda pars principalis 106 huius lectionis in qua removet errorem. Error ille est talis : in praedictis paralogismis exponitur commune ut hoc aliquid. Aliquis posset credere quod exponere sic commune, id est sumere ipsum 107 ut hoc 108 aliquid 109 faceret secundum veritatem aliquem 110 esse diversum a se et hoc non est 111 verum. Immo, solum sophistice facit hoc. Propter hoc istud 112 removet auctor dicens quod exponere commune ut hoc aliquid non facit 97. sicut A ] nunc M. 98. HOC A ] HIC M. 99. ALIUD M, A ] ILLUD transtulit Boethius to\ (22, 179a 2). 100. expositio M ] exponere A. 101. sic M ] vel sic A. 102. SIC absente a translatione Boethii additur a M et A. 103. pro M ] om. A. 104. aliquid M ] quod aliquem A. 105. sic M ] solutio A. 106. principalis A ] om. M. 107. ipsum A ] aliquid ut a.c. M. 108. hoc A ] om. M. 109. aliquid A ] aliquis M. 110. aliquem M ] aliquid A. 111. hoc non est M ] non est hoc A. 112. istud M ] illud A. 38 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 quod aliquis sit diversus a se, sed si concederetur quod commune esset 113 idem quod hoc aliquid. Quod tamen est falsum. Tunc quantum ad ipsum, qui concederet hoc, esset necesse sequi aliquem esse diversum a se. Sed multum differt quod dicatur commune esse hoc aliquid et quod non dicatur, quia si concederetur commune esse idem quod hoc aliquid sequeretur quod commune non esset 114 in pluribus, quod est impossibile. Et haec est sententia litterae 115. Continuatio : ita non est ipsum commune exponere. « VERUM » pro sed ; « EXPONERE COMMUNE », id est accipere ipsum ac si esset hoc aliquid « NON FACIT TERTIUM HOMINEM », id est aliquem hominem esse tertium, id est diversum a se, nisi sophistice. « SED CONCEDERE COMMUNE 116 ESSE IDEM QUOD HOC ALIQUID », faceret tertium hominem quantum ad 117 illum qui concederet istud 118, sed illud concedere esset falsum supple. « NON ENIM ERIT HOC ALIQUID ESSE », id est hoc aliquid. « NON ERIT IDEM QUOD CALLIAS ET IDEM QUOD HOMO » 119, quoniam non est idem quod homo, et probatur 120 falsum esse concedere hominem esse hoc aliquid cum Callias est hoc aliquid 121. « NEQUE SI QUIS » commune sit. « NEQUE NIHIL DISTABIT », id est multum distabit, ita quod duae negationes unam affirmationem faciant 122. « SI QUIS EXPOSITUM », id est terminum 123 communem qui exponitur ex praedictis paralogismis ac si esset hoc aliquid. « NON DICAT 113. quod commune esset A ] aliquid esset commune a.c. M. 114. non esset A ] esset idem a.c. M. 115. sententia litterae M ] sua littera A. 116. COMMUNE A ] a.c. IDEM ESSE M. 117. ad A ] om. M. 118. istud M ] illud A. 119. NON ERIT IDEM QUOD CALLIAS ET IDEM QUOD HOMO M, A ] NON ENIM ERIT HOC ALIQUID ESSE IDEM QUOD CALLIAS ET IDEM QUOD HOMO EST transtulit Boethius ou) ga\r eÃstai to/de ti eiånai oÀper Kalli¿aj kaiì oÀper aÃnqrwpo/j e)stin (22, 179a 4-5). 120. probatur A ] propter hoc M. 121. cum Callias est hoc aliquid M ] et hoc A. 122. unam affirmationem faciant A ] faciunt affirmationem A. 123. terminum A ] causam M. 39 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 HOC ESSE ALIQUID SED IDEM QUOD QUALE QUID » 124, id est commune. Et ostendit quod multum distabit. « ERIT UNDE QUID QUOD EST PRAETER PLURES » 125, id est commune. Si esset hoc aliquid, esset unum indivisum in se 126, divisum autem 127 ab aliis praeter omnem pluralitatem. Quod est falsum. Et propter hoc multum distabit [A : 78vb] si dicatur hoc aliquid et 128 si dicatur commune quid. « UT HOMO », ita commune diceretur hoc aliquid poneretur commune esse unum nullo modo in multis « UT HOMO », id est istud. Cum homo poneretur esse unum non in multis si diceretur esse hoc aliquid. « MANIFESTUM ERGO ETC. », haec est brevis epilogatio quam ponit auctor in tertia parte. Dicit ergo quod ex praedictis patet quod non est concedendum istud 129 quod communiter dicitur 130 de omnibus « ESSE HOC ALIQUID », sed dicendum est quod est commune quale, id est commune [M : 39rb] in praedicamento qualitatis. « AUT AD ALIQUID ETC. », id est de aliquo alio praedicamento. Littera patens est. Circa ea quae dicta sunt duo possunt quaeri principaliter 131. Primum est 132 de prima parte principali in qua ponit paralogismos secundum quod quale quid interpretatur hoc aliquid 133. Secundum est de secunda parte principali in qua ponit communem solutionem ad omnes paralogismos in dictione 134. 124. QUID absente a translatione Boethii additur a M et A. 125. ERIT UNDE QUID QUOD EST PRAETER PLURES M, A] ERIT ENIM QUOD PRAETER PLURES UNUM QUID transtulit Boethius eÃstai ga\r to\ para\ tou\j pollou\j eÀn ti (22, 179a 7). 126. indivisum A ] indivisum a se a.c. M. 127. esset unum indivisum in se divisum autem M ] esset unum individuum, alterum A. 128. si dicatur hoc aliquid et M ] om. A. 129. istud M ] illud A. 130. dicitur M ] dico A. 131. principaliter M ] om A. 132. est M ] erit A. 133. in qua ponit paralogismos secundum quod quale quid interpretatur hoc aliquid M ] om. A. 134. in qua ponit communem solutionem ad omnes paralogismos in dictione M ] om. A 40 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Circa primum quaeritur primo 135 quid est dictum interpretari quale quid ut hoc aliquid. Item, quandocumque fit paralogismus ex 136 variatione suppositionis 137 fit fallacia figurae dictionis ex eo quod interpretatur quale quid ut hoc aliquid. Et quaeritur utrum 138 hoc sit verum generaliter quod ubicumque fit figura dictionis ex variatione suppositionis idem 139 intepretatur quale quid ut hoc aliquid. Quaeritur iterum propter quid fit fallacia ista accipiendo 140 quale quid ut hoc aliquid, non autem accipiendo hoc aliquid ut quale quid. Ad primum dicendum quod quando 141 accipitur commune ac si haberet eandem vim 142 quam hoc aliquid, id est eandem virtutem quam singulare, dicitur tunc interpretari quale quid ut hoc aliquid, verbi gratia cum sic dicitur « homo currit, homo disputat ; ergo 143, homo currit et disputat », hic interpretatur commune quid ut hoc aliquid quia 144 si poneretur singulare ut est illud commune, bonum esset argumentum. Unde hoc est bonum argumentum : « Socrates currit ; Socrates 145 disputat 146 ; ergo, Socrates currit et disputat ». Sed, cum loco Socratis ponitur commune ut homo 147, credimus similiter ibi esse bonum argumentum et interpretatur, id est accipitur illud 148 commune ac si haberet penitus eandem vim ut singulare. Unde accipere commune ac si 135. primo M ] om. A. 136. ex A ] eo M. 137. suppositionis A ] supponit M. 138. utrum A ] qualiter M. 139. idem M ] ibidem A. 140. ista M ] ita A. 141. quando ] non M, A. 142. vim A ] om. M. 143. homo currit, homo disputat ; ergo M ] om. A. 144. quia M ] om. A. 145. Socrates A ] ergo a.c. M. 146. disputat M ] om. A. 147. ut homo A ] om. M. 148. illud M ] om. A. 41 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 haberet eandem vim quam singulare, ubi non habet eandem vim, est 149 interpretari commune ut hoc aliquid secundum quod hic loquitur. Ad aliud dicimus 150 quod verum est quod ubicumque est prava 151 argumentatio propter variationem suppositionis interpretatur quale quid ut hoc aliquid, ut patet hic : « omnis homo est animal ; ergo, animal est omnis homo ». Bene teneret argumentum in termino singulari ; unde hic est bonum argumentum : « omnis homo est Socrates ; ergo, Socrates 152 est omnis homo ». Item, si dicatur « non omnis homo est Socrates ; ergo 153, omnis homo non est Socrates », fit ab immobili ad mobilem et accipitur commune ut hoc aliquid. Et, quia in terminis discretis non differt negatio praeposita et postposita, similiter credimus quod non differat in terminis communibus praeponere et postponere negationem 154 et decipimur propter figuram appellationis ut 155 habetur in Praedicamentis 156. Et propter hoc concedimus 157 « non omnis homo ; ergo, omnis non ». Accipitur istud 158 commune ac si haberet eandem vim quam singulare. Similiter in processu a pluribus determinatis ad unam teneret argumentatio si loco termini communis poneretur 159 hoc aliquid et propter hoc accipitur commune ut hoc aliquid. Ad aliud dicendum quod nihil inest inferiori quin insit superiori, sed 160 non e converso. Et propter hoc non est peccatum si accipiatur quale quid, id est commune loco eius quod est hoc aliquid. 149. est A ] et est M. 150. dicimus M ] dicendum A. 151. prava A ] parva M. 152. Socrates M ] om. A. 153. ergo A ] Socrates in a.c. M. 154. praeponere et postponere negationem M ] om. A. 155. ut A ] non M. 156. Cf. Cat., 5, 3b 10-18. 157. Et propter hoc concedimus M ] Et hoc propter quod dicimus A. 158. istud M ] illud A. 159. poneretur A ] teneretur a.c. M. 160. sed M ] et A. 42 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Postea quaeritur de praedictis paralogismis et quaeritur 161 de isto paralogismo « homo est diversus ab homine ; Callias est homo ; ergo, Callias est diversus a se », quia videtur 162 ibi esse fallacia consequentis a superiori ad inferius 163. Item, videtur ibi esse paralogismus 164 accidentis, quia homo in maiori et in minori 165 pro alio et alio sumitur, quare videtur quod non sit ibi fallacia figurae dictionis 166. Item, cum in isto paralogismo « homo est diversus a Platone, Callias est homo ; ergo, Callias est diversus a Platone » conclusio sit vera, videtur quod non sit paralogismus 167 figurae dictionis. Quaeritur et de altero paralogismo, qui fit de Corisco et de 168 Corisco musico, qualiter sit in eo 169 huiusmodi fallacia. Ad primum dicendum quod in praedictis [A : 79rb] paralogismis est fallacia consequentis et accidentis, ut obiectum est, et etiam 170 fallacia figurae 171 dictionis, nec est 172 hoc inconveniens plures esse fallacias in eodem argumento 173. Fallacia autem 174 figurae dictionis est ibi hoc modo, quia iste terminus « homo » 175 hic sumitur ut hoc aliquid, id est 176 ac si haberet eandem vim quam habet hoc aliquid, vel singulare 177. In singularibus autem bene teneret argumentum. Si enim dicatur sic : 161. quaeritur M ] primo A. 162. quia videtur M ] quaeritur utrum A. 163. a superiori ad inferius M ] ab inferiori ad superius A. 164. paralogismus M ] fallacia A. 165. in maiori et in minori M ] in minore et in maiore A. 166. quare videtur quod non sit ibi fallacia figurae dictionis M ] om. A. 167. non sit paralogismus figurae dictionis M ] ibi non sit figura dictionis A. 168. de A ] om. M. 169. eo A ] om. M. 170. etiam M ] non A. 171. fallacia figurae M ] figura A. 172. est A ] om. M 173. plures esse fallacias in eodem argumento M ] om. A. Cf. Soph. el., 24, 179b 17. 174. autem M ] om. A. 175. homo A ] om. M. 176. id est M ] et A. 177. singulare M ] significaret A. 43 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 « Socrates 178 est diversus 179 a Platone, Callias est Socrates ; ergo, Callias est diversus a Platone », bene teneret argumentum et, cum ponitur universale in argumento, credimus quod similiter teneat et quod sit verum in universali quod in particulari sive in singulari. Et ita accipimus universale sive commune ac si esset hoc aliquid. Ad aliud dicendum quod si conclusio illius paralogismi sit vera non tamen infert 180 bene, sed in forma arguendi peccat et interpretatur commune ut hoc aliquid. Ad ultimum dicendum quod in ultimo paralogismo qui est de Corisco musico interpretatur quale quid, scilicet 181 musicum – quod est medium – ac si esset hoc aliquid. Ponatur enim singulare loco eius. Bona erit argumentatio ; unde bene tenet [M : 39va] hoc argumentum : « hoc musicum differt a Corisco musico ; Coriscus est hoc musicum ; ergo, etc. ». Sed prima 182 falsa est propter hoc : cum ponitur 183 quale quid 184, credimus quod similiter teneat sic 185 et in singulari et ita accipitur quale quid ut hoc aliquid. Quaeritur etiam de hoc quod auctor dicit 186 quod homo significat quale quid, quia illud quod est de praedicamento substantiae 187 dicit quid et significat quid, quod autem est de praedicato qualitatis dicit quid et significat quale 188. Ergo, homo dicit quid et significat quid, non ergo 189 quale. Et dicendum quod, cum dicitur quod 190 terminus significat quale 178. Socrates A ] Callias M. 179. diversus M ] alter A. 180. infert M ] inferat A. 181. scilicet A ] sed M. 182. prima M ] minor A. 183. ponitur M ] praedicatur A. 184. quid M ] quod A. 185. sic M ] sicut A. 186. dicit M ] om. A. 187. substantiae M ] similiter A. 188. Cf. Top., I, 9, 103b 29-35. 189. non ergo M ] ergo, non A. 190. cum dicitur quod M ] om. A. 44 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 quid quod idem est quod commune, et dicitur quale quid 191 respectu inferioris, quia superius est ut 192 forma respectu inferioris. 191. quid A ] om. M. 192. ut M ] om. A. 45 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Roberti <Kilwardby> Commentarium in Sophisticos elenchos [SE35] C = Cambridge Peterhouse 205, 333rb 333vb & 334ra 334vb (dux) P = Paris Bibliothèque nationale lat. 16619, 61rb 61vb & 61vb 62vb M = Milano Biblioteca Ambrosiana M 96 sup., 187r in margine ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 « ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ET AB UNOQUOQUE ». In hac parte 193 Aristoteles adaptavit 194 suam solutionem generalem ad paralogismos factos iuxta tertium modum figurae dictionis, qui scilicet fit ex commutatione eius quod est quale quid in hoc aliquid. Et dividitur haec pars 195 in duas, in quarum prima ponit 196 duas orationes et solvit in secunda 197. Cum dicit : « VERUM EXPONERE » 198 removet quandam dubitationem quae posset fieri 199 contra 200 solutionem suam 201. Pars prima 202 dividitur in duas penes 203 duas orationes quas ponit secundum duos modos commutandi quale quid in hoc aliquid. Quale quid enim duplex est : uno modo dicitur quale quid omne superius respectu 204 inferioris, sicut 205 genus respectu speciei. Est enim 193. In hac parte M ] Postquam C, P. 194. Aristoteles adaptavit C ] adaptavit Aristoteles M. 195. haec pars C, P ] om. M. 196. in quarum prima ponit C ] in prima ponit P, primo enim ponit M. 197. in secunda C, P ] secundo M. 198. cum dicit : « VERUM EXPONERE » M ] cum dicit « VERUM » P : spatium vacuum sex fere litterarum add. C. 199. fieri C, P ] incidere M. 200. contra C, P ] circa M. 201. solutionem suam C ] suam solutionem P, M. 202. pars prima C, P ] prima pars M. 203. penes C, P ] secundum M. 204. respectu inferioris C, P ] e respectu sui inferioris M. 46 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 quid in comparatione ad suum inferius 206. Est autem quale prout consideratur in se, quia est forma communis. Forma autem quale est. Alio modo dicitur quale quid illud quod est in se quid 207 et factum est quale 208 per aliquod accidens adveniens, ut Coriscus musicus 209. Et secundum hoc dividitur prima pars 210 in duas 211, in quarum prima 212 ponit unam 213 orationem et solvit 214, in qua commutatur quale quid primo modo in hoc aliquid. In secunda 215, cum dicit « SIMILITER AUTEM ET 216 IN CORISCUS » ponit aliam orationem in qua commutatur quale quid secundo modo dictum 217 in hoc aliquid. Significat autem materiam primae orationis et potest sic formari : « Coriscus est tertius 218 ab homine ; et est homo ; ergo, est tertius 219 a se ». Et innuit Aristoteles quod similiter potest concludi quod est 220 [C : 333va] tertius ab unoquoque homine sic : « Coriscus 221 est tertius ab homine 222 ; Socrates est homo ; ergo est tertius a Socrate » et sic de aliis. Et hoc est « ET QUONIAM ». Deinde solvit istam orationem dicens quod « HOMO ET OMNE COMMUNE NON SIGNIFICAT HOC ALIQUID SED QUALE QUID VEL ALIQUID 205. sicut C, P ] ut M. 206. inferius C, M ] genus inferius P. 207. quale quid illud quod est in se quid C, P ] quod in se est quid M. 208. et factum est quale M ] est et factum quale C, et quale P. 209. ut Coriscus musicus C, P ] om. M. 210. prima pars C, P ] haec pars prima M. 211. duas C, P ] partes duas M. 212. in quarum prima C ] in prima P, prima enim M. 213. unam C, P ] om. M. 214. et solvit C, P ] om. M. 215. in secunda P ] in secundo C, secundo M. 216 SIMILITER AUTEM ET P ] SIMILITER AUTEM ETIAM C, SIMILITER AUTEM M. SIMILITER AUTEM ET transtulit Boethius o(moi¿wj de\ kai¿ (22, 178b 39). 217. dictum M ] dicitur C, om. P. 218. tertius M ] alter C, P. 219. tertius M ] alius C, alter P. 220. est gem. C 221. Coriscus ] Socrates C, P, M. 222. Socrates est tertius ab homine M ] om. C, P. 47 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 ALIQUO MODO » 223 et hoc est omne nomen commune non significat hoc aliquid sed aliquid commune in genere substantiae 224 vel in genere relationis et ita de aliis generibus praedicamentorum. Et per hoc significat quod praedicta oratio peccat secundum figuram dictionis eo quod cum dicitur « Coriscus est alter ab homine » [sed] hoc nomen « homine » significat quale quid. Quando autem assumit in minori dicens « sed Coriscus est homo », ideo assumit hoc aliquid ; et ita paralogismus iste peccat eo quod commutatur quale quid in hoc aliquid. Est hoc est « NAM HOMO ». Deinde ponit alium paralogismum qui talis est : « Coriscus est alter a musico ; sed Coriscus est musicus, ergo est alter a se ». Et solvit istum paralogismum [P : 61va] dicens quod Coriscus significat hoc aliquid, musicum autem quale quid. Et per hoc significat quod, quando dicitur in prima propositione « est alter a musico », dicitur quale quid ; quando autem concluditur « ergo, Coriscus est alter a Corisco sive alter a se », ibi sumitur hoc aliquid. Et ita fit figura dictionis, quia commutatur quale quid in hoc aliquid, et dico quale quid secundo modo dictum, et hoc est Coriscus. Sic construe : ita dixi in praedicto paralogismo fit figura dictionis in hiis terminis : « Coriscus », « homo ». Similiter autem fit figura dictionis in hiis terminis « Coriscus », « musicus ». Et tunc dubitatur utrum debeamus dicere ipsum Coriscum esse sibi idem vel alterum a se. Tunc enim fit talis paralogismus « Coriscus est alter a musico et est musicus, ergo est alter a se » et bene dico quod fit figura dictionis in hiis terminis. « NAM 225 HOC », id est Coriscus significat hoc aliquid 226, quia contingit descendere ab aliquo communi usque ad suum singulare et hoc est « QUARE NON EST ». Sic construe : ita dixi quod in praedictis 223. HOMO ET OMNE COMMUNE NON SIGNIFICAT HOC ALIQUID SED QUALE QUID VEL ALIQUID ALIQUO MODO C, P, M ] NAM HOMO ET OMNE COMMUNE NON HOC ALIQUID, SED QUALE QUID VEL AD ALIQUID ALIQUO MODO transtulit Boethius to\ ga\r aÃnqrwpoj kaiì aÀpan to\ koino\n ou) to/de ti a)lla\ toio/nde ti hÄ pro/j ti¿ pw 1⁄2j (22, 178b 37-38). 224. substantiae P, M ] substantia C. 225. nam P, M ] non C. 226. hoc aliquid P, M ] spatium vacans quattuor fere litterarum add. C. 48 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 paralogismis fit peccatum per descensum ab eo quod est quale quid ad hoc aliquid. « QUARE NON EST », id est non contingit exponere quale quid sive commune per suum hoc aliquid. Consequenter removet quandam dubitationem incidentem iuxta praedicta. Quia enim dixit quod non contingit exponere aliquod 227 commune per suum hoc aliquid 228, posset aliquis circa hoc dubitare hoc modo : si non contingit exponere universale 229 per suum singulare, ergo universale est aliquid separatum a singularibus. Hoc autem falsum est 230 et impossibile. Si autem exponatur, erit figura dictionis, ut prius 231 dictum est. Quomodo ergo erit ? Solvit 232 autem 233 Aristoteles istam dubitationem 234 et 235 procedit sic : primo significat solutionem dubitationis et 236 deinde dat rationem quare introduxit hanc dubitationem. Dicit ergo quod expositio 237 communis 238 per suum hoc aliquid non facit figuram dictionis, sed expositio 239 eius per hoc aliquid determinatum. Expositio 240 autem eius per hoc aliquid 241 indeterminatum non facit peccatum 242, et intellige 243 per « hoc aliquid 227. Aliquod C, M ] aliquid P. 228. hoc aliquid C, P ] singulare M. 229. universale C, P ] singulare a.c. M. 230. est C, M ] om. P. 231. prius C, P ] om. M. 232. solvit C, M ] solum P. 233. autem C, P ] om. M. 234. istam dubitationem C, P ] hoc M. 235. et C, M ] om. P. 236. et C, P ] om. M. 237. expositio C, M ] ex ipso P. 238. communis C, M ] aliquid P. 239. expositio C, M ] ex ipso P. 240. expositio C, M ] ex ipso P. 241. aliquid determinatum, expositio autem eius per hoc aliquid C, P ] om. M. 242. peccatum P, M ] positionem C. 243. intellege C, M ] intelligere P. 49 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 determinatum » 244 aliquod unum significatum ut Socrates 245 vel aliquid tale et per « hoc aliquid indeterminatum » intellige 246 hoc vel illud 247 et sic de singulis. Sed 248 per hoc soluta est dicta 249 dubitatio : dicendum enim quod contingit exponere quale quid per suum hoc aliquid sed non per hoc aliquid determinatum sed per indeterminatum 250, verbi gratia si dicatur « homo currit » contingit exponere hoc commune « homo » per hoc aliquid indeterminatum sic 251 « homo currit » ergo iste 252 vel ille et sic de singulis. Sed per hoc aliquid determinatum 253 [C : 333vb] non contingit exponere. Sed fiet 254 figura dictionis, si exponatur sic « homo currit ergo iste homo currit » 255. Et hoc est « VERUM EXPONERE » sic commune. Ita dixi quod non est exponere, « VERUM » pro tamen, « EXPONERE » commune per suum hoc aliquid « NON FACIT » concludere Coriscum esse « TERTIUM HOMINEM «. †Et hic Coriscus non facit† 256 figuram dictionis in paralogismo concludente istam conclusionem « Coriscus est tertius a se », « SED CONCEDERE » ipsum commune « ESSE IDEM QUOD HOC ALIQUID » signatum, hoc est concedere ipsum commune debere exponi per hoc aliquid determinatum sive signatum. Hoc supple : facit figuram dictionis in praedicto paralogismo et bene dixi quod concedere ipsum commune esse idem quod hoc aliquid signatum facit peccatum in paralogismo. « ENIM » pro quia, « NON ERIT IDEM ESSE HOC ALIQUID QUOD EST CALLIAS », id est esse individuum signatum et « ESSE IDEM QUOD 244. determinatum C, P ] indeterminatum a.c. M. 245. Socrates C, P ] Socratem M. 246. intellege C ] intelligere P, M. 247. vel illud C, P ] vel illud vel illud M. 248. Sed C, P ] om. M. 249. dicta C, P ] praedicta M. 250. sed per indeterminatum C, M ] om. P 251. sic C, M ] sicut P. 252. iste C, P ] ille M. 253. determinatum P ] indeterminatum a.c. C, per determinatum autem M. 254. fiet C, P ] fit M. 255. iste C, P ] iste, ergo ille M. 256. et hic Coriscus non facit P ] †erit hoc est non [[est]] non faciant† C. 50 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 HOMO » 257 et ideo non poterit exponi homo per Calliam vel per aliud individuum signatum. <Sed, sive> commune possit exponi per suum singulare, sive [quod] non possit, nihil 258 refert quantum ad inconveniens. Dato enim quod non possit exponi, sequitur universale esse quiddam unum praeter sua singularia et separatum ab illis. Dato autem quod possit exponi accidit inconveniens per paralogismum figurae dictionis et hoc est « NEQUE SI QUIS ». Et attende quod hic superabundat negatio. Unde construenda est littera sic : ita dixi quod exponere per hoc aliquid significatum facit fallaciam et super hoc dixi quia « SI QUIS DICAT EXPOSITUM », id est ipsum commune, « NON 259 ESSE IDEM QUOD HOC ALIQUID », id est non posse exponi per individuum signatum, sed esse « IDEM QUOD QUALE » 260, sed si 261 dicat ipsum esse aliquid commune non exponibile per aliquod inferius « NIHIL DISTABIT » quantum ad inconveniens quasi dixisset quod posset exponi per individuum signatum. « ENIM » pro quia, sic dicentibus, [P : 61vb] erit ipsum commune, « UT HOMO », « UNUM QUID QUOD EST PRAETER PLURES », id est quod est praeter singularia. Consequenter concludit suum propositum intentum dicens quod « MANIFESTUM » est quod non est concedendum quod non est exponere universale quod communiter praedicatur de omnibus per aliquod signatum medium, sed per aliquod commune ut per communem quantitatem vel per communem relationem et ita de aliis. Et hoc est « MANIFESTUM ERGO ». Sic construe : ita dixi quod si commune exponatur per hoc aliquid erit figura dictionis. « ERGO MANIFESTUM QUOD NON EST DANDUM ILLUD COMMUNE QUOD PRAEDICATUR DE PLURIBUS 257. ESSE IDEM QUOD HOMO C, P ] IDEM QUOD HOMO EST transtulit Boethius oÀper aÃnqrwpo/j e)stin (22, 179a 5). 258. nihil P ] om. C. 259. NON P ] NAM C. NON transtulit Boethius mh/ (22, 179a 6). 260. id est non posse exponi per individuum signatum, sed esse « IDEM QUOD QUALE » C ] om. P. 261. si C ] om. P. 51 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 SINGULARE HOC ALIQUID » 262, id est posse exponi per individuum signatum sed autem quale etc. Dicendum est ipsum exponi per aliquod commune in genere qualitatis vel quantitatis et ita de aliis. Quaeritur hic super hoc quod vult in hoc paralogismo esse figuram dictionis dicens « Coriscus [P : 62ra] est tertius ab homine ; Coriscus est homo ; ergo, est tertius a se » 263. Videtur enim quod iste paralogismus peccat secundum accidens vel secundum consequens. Et quod peccet secundum accidens patet quia in primo libro, quando determinavit de generatione paralogismorum secundum 264 singulos locos et determinando de fallacia accidentis, consimilem omnino posuit peccantem secundum accidens 265. Quod etiam 266 peccet secundum consequens patet quia procedit a superiori ad inferius. Praeterea, in hoc paralogismo coincidunt 267 isti tres loci : scilicet, figura dictionis, accidens et consequens. Quaeratur qualiter diversimode. Secundo quaeritur 268 super 269 hoc quod dicit « HOMO ET OMNE COMMUNE NON HOC ALIQUID SED QUALE QUID SIGNIFICAT ». Ex hoc enim videtur quod quando 270 proceditur ab aliquo termino 271 [C : 334rb] stante uno modo ad eundem terminum alio modo non esse ibi figuram dictionis, quia non commutatur ibi quid in hoc aliquid sed potius quale quid in se ipsum : verbi gratia, « omnis homo est animal ; ergo, animal 262. ERGO MANIFESTUM QUOD NON EST DANDUM ILLUD COMMUNE QUOD PRAEDICATUR DE PLURIBUS SINGULARE HOC ALIQUID C, P] MANIFESTUM ERGO QUONIAM NON DANDUM HOC ALIQUID ESSE QUOD COMMUNITER PRAEDICATUR DE OMNIBUS transtulit Boethius fanero\n ouÅn oÀti ou) dote/on to/de ti eiånai to\ koinv= kathgorou/menon e)piì pa=sin (22, 179a 8-9). 263. a se C ] ab homine a.c. P. 264. secundum C ] per P. 265. Cf. Soph. el., 5, 166b 28-36. 266. etiam C ] om. P. 267. coincidunt P ] concidant C. 268. quaeritur C ] quaeritur quare P. 269. super C ] similiter P. 270. quando P ] ante C. 271. termino C ] non P. 52 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 est omnis homo ». In tali enim argumentatione non erit fallacia figurae dictionis. Quod falsum est. Ad primum quaesitorum dicendum quod verum est quod in isto paralogismo, « Coriscus est tertius ab homine ; Coriscus est homo ; ergo, Coriscus est tertius a se », coincidunt figura dictionis, accidens et consequens, sicut enim habetur in sequenti lectione : « NIHIL ENIM PROHIBET EANDEM ORATIONEM HABERE PLURES OCCASIONES FALLENDI » 272, diversis tamen modis et rationibus considerando ad praedicatum. Sic, si concedat quicquid attribuitur accidenti in praemissis illud idem rei subiectae in conclusione, decipitur per fallaciam accidentis et ei fit alius paralogismus secundum accidens. Qui autem considerat ad praedictum paralogismum quod sequitur econverso « est tertius a se, ergo est tertius ab homine » et propter hoc credat sequi « est tertius ab homine, ergo est tertius a se » quia consequentia conversa tenet, decipitur per fallaciam consequentis, et ei fit paralogismus secundum consequens. Qui autem considerat ad praedictum paralogismum videns quod homo similiter figuratur 273 cum stat pro supposito vel cum stat pro significato, et propter istam similem figurationem 274 cum dicit quod quicquid inest ei secundum quod stat pro significato idem inest ei secundum quod stat pro supposito, decipitur per figuram dictionis. Dicendum ergo quod licet fiat in praedicto paralogismo accidens vel etiam consequens, hoc tamen non prohibet quin in eo 275 fiat figura dictionis. Ad secundum dicendum quod omne commune consideratum in sua propria natura significat quale quid, consideratum autem in comparatione 272. NIHIL ENIM PROHIBET EANDEM ORATIONEM HABERE PLURES OCCASIONES FALLENDI C, P ] NIHIL AUTEM PROHIBET EANDEM ORATIONEM PLURES FALLENDI OCCASIONES HABERE transtulit Boethius ou)de\n de\ kwlu/ei to\n au)to\n lo/gon plei¿ouj moxqhri¿aj eÃxein (Soph. el., 24, 179b 17). 273. similiter figuratur P ] sic significatur C. 274. figurationem P ] significationem C. 275. eo P ] ea C. 53 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 bene potest significare hoc aliquid. Sed dupliciter potest comparari, quia vel ad 276 aliud ut ad suum superius. Omne enim superius dicit quale quid respectu sui inferioris. Superius enim in se consideratum 277 magis quale est quam suum inferius. Illud autem inferius dicit quid cum sit pars essentiae eius. Inferius autem dicitur hoc aliquid respectu sui superioris et potest comparari ad se ipsum stans alio modo et alio. Hoc dicit quia aut prout in una propositione stat sub indeterminatione et quiditate et in alia sub determinatione, sicut accidit in primo paralogismo posito in littera, aut quia uno modo confuse tantum et alio modo confuse et distributive et determinate. Dicendum ergo quod non semper, quando proceditur ab aliquo termino communi uno modo stante ad eundem alio modo stantem, [non] convertatur quale quid in quale quid sed in hoc aliquid, licet enim terminus communis de se significet semper quale quid, tamen terminus communis comparatus potest significare hoc aliquid sicut [C : 334vb] iam patet. Unde bene licet secundum figuram dictionis procedere ab aliquo 278 termino stante uno modo ad se ipsum stantem alio modo. 276. ad ] aliquid C, P. 277. consideratum P ] consignificatum C. 278. aliquo ] alio C, P. 54 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Nicholai Parisiensis Notulae super librum Elenchorum [SE41] P = Praha Knihovna Metropolitni Kapituli L.76 (1322), 74vb 75rb ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 « ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ET AB UNOQUOQUE ». Item, dicit quod hic est figura dictionis : « ab homine Coriscus est tertius ; Coriscus est homo ; ergo a se 279 Coriscus est tertius ». Contra : orationes quae sunt secundum accidens positae superius sunt similes isti orationi 280. Quod patet. Est enim ibi accidens : « ab homine Coriscus est alter ; et ipse est homo ; etc. » Quare in isto paralogismo non est figura dictionis, cum ibi sit fallacia accidentis. Item, dicit quod in praedicto exemplo est figura dictionis quia commutatur quale quid in hoc aliquid et quaeritur quomodo hoc est et utrum singulare sit quale quid aut hoc aliquid. Item, non est ibi inconveniens secundum aliquam fallaciam commutare hoc aliquid in quale quid, eo quod bene sequitur « Coriscus, ergo homo » ; ergo, non est inconveniens commutare quale quid in hoc aliquid ut hominem in Coriscum. Item, cum infertur sic « omnis homo est animal ; ergo, quoddam animal est homo », ibi transmutatur quale quid in hoc aliquid, quia transmutatur animal a parte praedicati, quod est quale, in quoddam animal, quod est hoc aliquid. Item, si transmutare quale quid in hoc aliquid facit figuram dictionis, tunc [[in omnibus modis]] in primo modo prima figurae erit figura dictionis, quod patet sic : « omne animal currit ; omnis homo est animal ; ergo, omnis homo currit », quia animal in prima propositione a parte subiecti recipitur pro suppositis et ideo dicit hoc aliquid. In secunda propositione praedicatur et dicit quale quid. Ergo, semper est figura dictionis in primo modo primae figurae. Solutio : ad illud dicimus quod, sicut dictum est 281, non est inconveniens eandem orationem habere diversa motiva et diversa 279. a se ] ab homine P. 280. Cf. Soph. el., 5, 166b 32-36. 281. Cf. Soph. el., 24, 179b 17. 55 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 principia fallendi. Unde, in ista oratione « ab homine Coriscus est tertius, Coriscus est homo » potest aliquis moveri propter identitatem apparentem huius praedicati « homo » cum hoc subiecto « Coriscus ». Et <si> propter hoc credat <quod> quicquid convenit uni et alteri et quod quicquid removetur ab uno removetur ab alio, sic est ibi fallacia accidentis. Si vero movetur aliquis propter similem modum significandi ab impositione horum terminorum « homo » et « Coriscus », quia uterque significat singulariter, sic est figura dictionis. Ad aliud dicimus quod singulare est quale quid quia significat formam communem substantialem. Quia quodlibet universale est forma substantialis suorum inferiorum, ut homo et omne commune, singulare autem hoc aliquid est et significat formam substantialem singularem, ut Coriscus [[habet]], Socrates et quodlibet individuum. Ad aliud dicimus quod omne commune et omne universale actu est in suo particulari. Particulare vero in suo universali actu non est sed solum potentia. Unde cum non sit inconveniens illud quod est actu in aliquo inferiori ex illo in quo est actu, sed inconveniens est commutare aliquid [[commutare]] ex eo quod est in potentia in ipso, ideo commutare quale quid in hoc aliquid facit figuram, non autem commutare [[quale]] hoc aliquid in quale quid. Tamen dico quod quale quid et hoc aliquid possunt considerari dupliciter : uno modo per intentionem, et sic neque hoc aliquid in quale quid neque quale <quid> in hoc aliquid potest commutari ; vel possunt considerari secundum substantiam et subiectum, et sic quale quid in hoc aliquid non potest commutari, tamen hoc aliquid in quale quid bene potest commutari ; et causa huius dicta est. Ad aliud dicimus quod, cum dicitur « omnis homo est animal, ergo quoddam animal est homo », non commutatur quale quid in hoc aliquid ex eadem parte, sed ex diversis, quia ly « animal » a parte praedicati commutatur in aliquod animal a parte subiecti et, propter hoc, non est inconveniens. \Sed/, si ex eadem parte poneretur hoc pro illo, inconveniens esset. Praeterea illud totum « aliquod animal est homo » non infertur solum ex hoc praedicato « animal » cum dicitur « omnis homo est animal », sed infertur ex illa tota complexa, unde commutatur 56 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 quale quid in \hoc/ aliquid ; non tamen infertur hoc aliquid ex quale quid sed ex tota complexa, ideo non est inconveniens. Ad aliud dicimus quod ibi commutatur in prima figura quale quid in hoc aliquid quod est in ipso actu, sicut animal est in omni animali sumpto [[pro supposito]] pro suppositis actu et non econverso, unde commutatur omne animal in animali in quo [[est actu]] omne animal est actu. Sequitur enim « omne animal, ergo animal », sed non sequitur econverso. Non enim sequitur « animal, ergo omne animal ». Et, propter hoc, ista commutatio non facit fallaciam. Postea dubitatur de eo quod dicit quod non est exponere universale, etc. Expositio est principium perficiendi syllogismos imperfectos. Ergo, ad sophistam non pertinet cum pertineat ad prioristam. Ergo, male loquitur hic de expositione. Item, dicit quod « EXPONERE NON FACIT TERTIUM HOMINEM », id est non sequi illud inconveniens quod aliquis sit tertius a se. Contra dicit paulo ante quod non contingit exponere universale. Ergo, ex quo non contingit exponere expositio faciet inconveniens, quia si non faceret expositio inconveniens, tunc conveniret exponere. Item, dicit : si commutatur quale quid in hoc aliquid vel etiam in quale quid, nihil differt. Immo est unum inconveniens sicut alterum. Contra : bene sequitur « homo, ergo animal ; animal, ergo substantia ». Sed hic commutatur quale quid non in hoc aliquid sed in quale quid. Item, dicit quod universale est unum praeter plura. Contra : homo est universale, tamen homo non est unum praeter multa, sed est unum in multis, ergo falsum dicit dicendo hominem esse unum praeter multa. Item, commune ante speciale, ergo videtur quod superius debuisset auctor posuisse generalem solutionem [generalem] orationum in dictione et non hic, vel dicatur quare sic ordinavit. 57 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Item, cum solvere per oppositum sit propria solutio compositioni et divisioni, videtur quod male ponat eam, auctor pro generali 282 solutione ad omnes orationes in dictione. Item, in ponendo exempla de applicatione illius generalis solutionis ad orationes in dictione praeponit auctor compositionem et divisionem et accentum ante aequivocationem et amphiboliam. Ergo male. Solutio : ad primum dicimus quod duplex est expositio. Una est per suppositionem in supponendo. Et de hac loquitur Aristoteles in Prioribus 283. Et hoc est principium perficiendi syllogismos imperfectos. Et de hac non loquitur hic auctor. Altera est expositio in inferendo quando universale vel commune trahitur ad particulare inferendo particulare ex communi. Sic loquitur hic de expositione et loquendo de illa non contingit exponere hominem inferendo, contingit tamen in supponendo. Vel aliter, duplex est commune : quoddam est distributum universaliter ut « omnis homo », et tale potest exponi, et sic non loquitur hic auctor, tamen commune non distributum sed infinitum non potest exponi. Et sic loquitur hic. Ad aliud dicimus quod expositio non facit tertium hominem per hanc fallaciam sed per fallaciam consequentis. Sed credere quale quid esse hoc aliquid facit tertium hominem per hanc fallaciam figurae dictionis. Nam per illam expositionem cum exponitur homo per Coriscum potest moveri aliquis ad credendum illud quod est pars esse totum vel econverso, sive ad credendum quod totum et pars sunt idem et convertibilia. Sic [75rb] illa expositio facit tertium hominem non per hanc fallaciam sed per fallaciam consequentis, vel potest moveri [[aliquid ad]] aliquis ad credendum per illam expositionem quod quale quid sit idem quod hoc aliquid. Sic expositio facit tertium hominem per istam fallaciam figurae dictionis, quia in ista fallacia movemur ad credendum quale quid esse idem quod hoc aliquid propter similem modum significandi [[quam]] quem habent ab impositione. 282. generali ] generale P. 283. Cf. An. pr., I, 6, 28a 23 et 28b 14 ; 8, 30a 9-12. 58 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Ad aliud dicimus quod duplex est quale : substantiale et accidentale et non differt ad faciendum fallaciam commutare quale quid in quale quid substantiale vel accidentale et in hoc aliquid. Dum tamen illud quale non sit actu in illo quali quod in ipsum transmutatur. Ad aliud dicimus quod non dicit auctor quod homo et quodlibet <universale> sit unum praeter multa, sed unum praeter plura non in se sed in recipiendo aliquod praedicatum supra se. Sunt enim quaedam praedicata quae conveniunt in superiori per se praeter sua singularia, ut Coriscum esse alterum ab homine inest homini secundum quod est unum praeter plura. Ad aliud dicimus quod animal est commune univocum et tale prius est. Sed tale commune non est ista solutio quae est solvere per oppositum. Est etiam aliud commune analogum et tale commune est huiusmodi solutio quae est per oppositum. Et tale commune debuit sequi solutiones speciales respectu quarum est commune propter hoc quod diversitas analogiae habetur per solutiones speciales. Quod autem solvere per oppositum sit commune analogum ad speciales solutiones fallaciarum in dictione patet, quia oppositio per prius dicitur de formis contrariis quae sunt in compositione et divisione et accentu et postea de disparatis formis quae sunt in aequivocatione et amphibolia et minime de similiudine diversorum quae est in figura dictionis et propter hoc quia illa diversitas analogiae habetur per speciales solutiones orationum in dictione. Ideo postponitur solutionibus specialibus orationum in dictione. Ad aliud dicimus quod solutio per oppositum prout oppositum contrahitur ad oppositum secundum formas oppositas proprie sic propria est compositioni et divisioni et accentui. Solutio vero per oppositum prout oppositum sumitur communiter ad diparatum et ad formas contrarias [[sive]] et ad formas similes, sic est communis ad omnes orationes in dictione. Ad ultimum dicimus quod oppositio \quae/ est solutio communis per prius convenit forte compositioni et divisioni et accentui quam aequivocationi et amphiboliae et figurae dictionis sicut patuit, quia per prius dicitur oppositio de contrariis quam de disparatis et de hiis prius quam de similibus. Ideo praeponuntur compositio, divisio et accentus 59 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 ante aequivocationem et amphiboliam respectu illius solutionis communis et non specialis. Sic solvuntur omnia. 60 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Roberti codicis Veneti Commentarium in Sophisticos elenchos [SE45] V = Venezia Biblioteca marciana lat. VI.66 (2528), 46r 46v ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 « ET QUONIAM EST QUIS HOMO TERTIUS HOMO » 284. In secunda adaptat solutionem paralogismis in quibus commutatur una species unius generis in speciem aliam, sicut una suppositio in aliam. Sunt enim suppositiones qualitates terminorum, quia ab eis denominantur termini. Et sunt hic duae partes. In prima ponit paralogismos in quorum uno commutatur quale quid, sicut omne nomen commune dicitur quale quid significare vel supponere, in hoc aliquid sic : « Coriscus est tertius ab homine et est homo, ergo est tertius a se ». Et est hic accidens, ut patuit in primo libro 285, et consequens, si credatur consequentia converti ab homine usque ad Coriscum, eo quod e converso tenet, figura dictionis, si credatur eadem suppositio eius quod est homo et eius quod est homo Coriscus, eo quod similia sunt dictione, in alio commutatur quale quid sicut illud quod est quid. In veritate, adiunctum cum quali, dicit quale quid in hoc aliquid ut « Coriscus musicus » in « Coriscum ». « QUARE NON EST ETC. », in secunda, ex tunc dictis, concludit quod non contingit exponere quale quid primo modo dictum per aliquod sui singulare determinate. Aliquo tamen modo, scilicet indeterminate, contingit, ut sic dicatur : « Coriscus est tertius ab homine, ergo est tertius ab aliquo homine ». Aliter enim esset commune penitus praeter singularia, quod est contra Aristotelem. Et hinc est quod particularis et indefinita dicuntur simpliciter converti. 284. ET QUONIAM EST QUIS HOMO TERTIUS HOMO ] ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ET AB UNOQUOQUE transtulit Boethius kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston (22, 178b 36-37). 285. Cf. Soph. el., 5, 166b 28-36. 61 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Iam patet quod non sunt nisi duo modi paralogizandi iuxta hunc locum. Unus quando res unius praedicamenti commutatur in rem alterius ; et huius modorum patet numerus. Alius quando species unius praedicamenti commutatur in speciem aliam, ut quantitas discreta in continuam vel e converso ; et huius modorum numerus latet me, quia huiusmodi species in inifinitum possunt procedere. Et ut una suppositio in aliam ; et huius modorum numerus patebit. Consequenter et universaliter intelligendum quod iuxta hunc secundum modum peccatur quando creditur una species esse alia, vel species suum appellatum, vel quod hoc aliud quod non est propter similitudinem dictionis ad se. Sed, cum commutatione suppositionis in aliam aliquando fiat locus iste et aliquando non, quaestio est quando sic contingit et quando non. Dicendum quod cum variatur suppositio aut secunda intelligitur in prima et tunc non fit, aut non et tunc fit. Ad quod sciendum qualiter fit, dividatur suppositio in simplicem, personalem et mixtam. Simplex est dupliciter. Vel quando terminus communis stat pro nomine speciei, ut hic « homo est species » ; vel pro universali significato termini communis, ut quando terminus communis praedicatur mediante hoc verbo « esse » sine additione, ut « homo est animal », vel etiam subicitur ut « piscis natat in mari ». Et neutrum istorum intelligitur in altero. Mixta est quando terminus communis in sua ordinatione partim stat pro appellato et partim pro significato, ut hic « piper venditur hic et Romae ». Per ordinationem enim quam habet cum verbo, stat pro appellato, quia, cum dicitur « piper venditur », hoc non est nisi quia aliquod eius appellatum [[eius]] venditur. Per ordinationem enim quam habet cum extremis copulationis, stat pro significato, quia nullum appellatum eius venditur hic et Romae simul et semel. Et haec suppositio in nulla dictarum intelligitur nec e converso. Personalis suppositio est quando terminus stat pro appellato vel appellatis. Et haec dividitur, quia quaedam est confusa et [quaedam] indeterminata, quae est quando terminus communis non cogitur stare nisi 62 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 pro uno solo, ut « homo currit », et quaedam est [46v] discreta, quae est quando subicitur terminus discretus singulariter vel 286 pluraliter. Item, indeterminata, quae est suppositio, dividitur in contractam et non contractam : In contractam ut cum dicitur « homo albus currit », in non contractam ut cum dicitur « homo currit ». Et in neutra istarum intelliguntur signata. Non enim sequitur « homo albus currit vel homo currit ; ergo, iste », sed e converso, [et] propria enim signata intelligitur <in> utraque. Item, nec suppositio contracta nec signata intelliguntur in prima specie simplicis suppositionis, nec e converso ; nec in secunda eius specie, sed e converso, quia « homo » – sive habeat signatam suppositionem, sive indeterminatam, et hanc contractam vel non contractam – semper ponit universale significatum hominis et non e converso. Item, nulla istarum trium intelligitur in reliqua nec e converso. Confusa suppositio est quando terminus communis in sua ordinatione cogitur stare pro pluribus quam pro uno solo, sicut per personalem, mixtam vel per distributivam. Confusa per distributionem dividitur in confusam tantum et confusam et distributivam 287. In confusa tantum et distributiva intelligitur quaelibet praedicta suppositio personalis et non e converso. Sequitur enim « omnis homo currit ; ergo, homo currit, et homo albus currit, et iste homo currit » et e converso. In confusa etiam et distributiva intelligitur secunda species simplicis 288 suppositionis et non e converso. Sequitur enim « omnis homo est animal ; ergo, homo est animal » et non convertitur. Sed nec prima species simplicis, nec mixta intelligitur in confusa et distributiva. Confusa tantum dividitur in confusam pro pluribus et confusa pro paucioribus, cum in prima istarum intelligitur secunda et non e converso. Et per hoc patet solutio huius « cuiuslibet contradictionis altera pars est vera 289 ; \omnis propositio est altera vel alia pars contradictionis ; 286. vel p.c. ] et a.c.. 287. distributivam] distributionem V. 288. simplicis ] simplices V. 289. Cf. Met., IV, 8, 1012b 10-11. 63 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 ergo/, omnis propositio est vera », quia in prima propositione [si] « altera pars » habet confusam suppositionem tantum et hoc pro partibus universalibus 290 contradictionis, aliter enim non est haec necessaria « cuiuslibet contradictionis altera pars est vera ». In minori autem supponit ly « altera pars » confuse tantum et hoc pro pluribus, quia pro omnibus partibus contradictionis et sic commutatur confusa suppositio 291 tantum pro paucioribus in confusam suppositionem tantum pro pluribus, et haec secunda non intelligitur in prima. Aliter enim dicitur quod hic hoc totum « altera pars est vera » est maior extremitas. Et hoc patet si fiat syllogismus in prima figura sic : « cuiuslibet contradictionis altera pars est vera ; haec est contradictio ; ergo, istius contradictionis altera pars est vera ». Et quia in qualibet praedictarum suppositionum, excepta prima specie simplice et mixta, intelligitur utraque istarum, scilicet tam confusa tantum pro pluribus quam pro paucioribus et non e converso, sequitur enim « omnis homo videt omnem asinum ; ergo, omnis homo videt asinum » et non convertitur. Sequitur enim « omnis <homo> videt hunc asinum ; ergo omnis homo videt asinum » et non convertitur. Sed iam sequitur dubitatio, quia si quod iam dictum est, est verum, tunc non sequitur : « omnis homo est animal ; ergo quoddam animal est homo » eo quod in confusa tantum non intelligitur determinata. Dicendum quod in confusa tantum intelligitur determinata ratione ordinationis quam habet terminus stans confuse tantum cum termino subiecto si ab eo dematur distributio, sed non si maneat distributio. Et ideo est peccatum penes figuram dictionis : « omnium oppositorum eadem est disciplina 292 ; ergo, eadem est disciplina omnium oppositorum » ; et hic non, « ergo eadem est disciplina oppositorum », quia haec ultima argumentatio tenet per naturam conversionis particularis affirmativae. 290. universalibus] universalis V. 291. suppositio ] suppositione V. 292. Cf. Top., I, 14, 105b 33. 64 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Sed contra videtur enim quod talis conclusio non teneat, quia in universali significato non intelligitur aliquod eius appellatum [[indeterminate]]. Dicendum quod in universali significato intelligitur eius appellatum indeterminate quamvis non determinate, sicut dicit Aristoteles in littera et ideo peccatur hic « omnis homo est animal, ergo hoc animal est homo » et non hic « quoddam animal est homo ». Sed iam sequitur maior difficultas ex praedictis. Videtur enim quod nunquam fiet syllogismus in tertio tertiae sine figura dictionis ut hic « quidam homo currit ; omnis homo est animal ; ergo, quoddam animal currit », quia commutatur determinata suppositio in confusam et distributivam. Et haec secunda intelligitur in prima. Dicendum quod suppositio non est proprietas termini in se, sed quam sortitur ex ordinatione sui cum alio. Et ideo dicendum quod ly « homo » in propositione maiori supponit pro homine currente et similiter iste terminus animal in conclusione pro eodem supponit ; ergo, minor propositio non confert 293 ad hoc quod sequatur conclusio nisi in quantum attribuit eidem animal cui attribuebatur currere in maiore, hoc est : \homini/ currenti. Et per hoc intelligitur secunda suppositio in prima. Et istud est concedendum. Quaeritur cum fit processus a pluribus determinatis suppositionibus ad unam, an fiat peccatum. Et quod non videtur sic esse \multiplicatum/ infert omnem partem multiplicantem. \Et/ hoc patet per naturam totius integralis. Et sic, ut videtur †plures determinatae uni confusae unam determinatam† 294, possunt inferre bene. Et si sit peccatum, quaeritur quod. Et dicunt quod plures determinatae aequipollent uni confusae. Et ideo, respectu eiusdem procedendo a pluribus suppositionibus determinatis ad unam determinatam, est ibi figura dictionis, ut si omnis homo videat Socratem, facta positione, non sequitur « aliquis homo videt Socratem, aliquis videt Platonem et sic de singulis ; ergo, aliquis homo videt hominem omnem ». « Omnis » enim determinate supponens respectu huius « aliquis homo » omnium 293. confert ] fert V. 294. determinatam ] determinationem V. 65 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 singularium respectu videt « omnem hominem » aequipollet uni confuse tantum. Et ideo, cum respectu universalis inferatur una determinata respectu eiusdem secundum rem, est commutatio eius quod est aliquid in hoc aliquid. Mihi tamen videtur quod non contingit recte assignare figuram dictionis in tali argumento, cum proceditur a pluribus determinatis suppositionibus ad unam ; sed est consequens proprie eo quod convertitur consequentia †et non fit†. Haec enim est solutio Aristotelis paralogismorum secundum consequens, scilicet quod videtur consequentia converti cum non convertatur. Et intellige quod in omni genere contingit esse paralogismum penes hunc modum figurae dictionis eo quod in omni genere [[reperire]] contingit reperire quale [et] quid et hoc aliquid. Gratia huius figurae dictionis quaeratur ratio istarum regularum : « Signum universale \affirmativum confundit/ terminum sibi immediate adiunctum confuse et distributive, etc. » Et « signum universale negativum quicquid confundit, confundit confuse et distributive ». Dicitur quod aliquid, natum recipere aliquam dispositionem ei propriam, ipsam recipit secundum totam sui possibilitatem quantum de se est, ut corpus calidum. Sed signum universale est propria dispositio ipsius universalis et ita universale recipiet signum secundum sui totam possibilitatem, nisi impediatur. Et non est impedimentum quando addatur immediate. Quare, cum tota possibilitas universalis sit stare pro omni suo appellato, signum immediate sibi adiunctum faciet ipsum sic stare. Et sic stare est stare confuse et distributive. Per virtutem autem universalis affirmativae propositionis significatur quod terminus mediate adiunctus signo universali affirmativo, sive ille terminus sit ex parte praedicati vel subiecti, conveniat secundum aliquem respectum termino cui immediate adiungitur ipsum signum, verbi gratia : « cuiuslibet hominis asinus currit ». Ly « asinus currit » secundum aliquem respectum convenit homini. Quia ergo consequens potest 66 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 convenire alicui suo antecedenti 295 non conveniente eidem, et asinus est consequens [[ad]] respectu \eius/ appellati 296, hinc est quod, quamvis ly « asinus » hic [[est]] stet pro pluribus, ad nullum tamen illorum contingit descendere. Et sic stare est stare confuse tantum. Istud idem patet in termino stante ex parte praedicati. Ratio secundae potest esse quia in universali negativa negatur praedicatum a subiecto et per consequens subiectum a praedicato, cum convertatur simpliciter et tam subiectum quam praedicatum est consequens ad eius appellatum et, negato consequente, negatur quodlibet eius antecedens. Hinc est quod in universali negativa [quod] terminus tam ex parte subiecti quam praedicati confunditur confuse et distributive. Quaeritur de diversa relatione quam multiplicitatem debeat facere et videtur quod aequivocationem, quia omnis multiplicitas in dictione una, quae eadem est secundum materiam et formam, facit aequivocationem. Sed multiplicitas circa relationem differentem est huiusmodi ; ergo, facit aequivocationem. Minor patet, quia relativum manet idem cum diversimode refert. Item, relativum sumit suum significatum finitum ab antecedente ; ergo, si diversa refert, diversa significat et manet eadem dictio ; ergo, diversa relatio facit aequivocationem. Item, Aristoteles in capitulo de apparenti solutione dicit quod eadem est oratio : « CORISCUS EST MUSICUS, CORISCUS NON EST MUSICUS » et « HIC CORISCUS EST MUSICUS [[et]], HIC CORISCUS NON EST MUSICUS » 297, per hoc significando quod sicut in prima non est nisi apparens redargutio, similiter nec in secunda, pronomine faciente demonstrationem ad diversa. Et eadem ratione relatio est facta diversa <et> facit aequivocationem. 295. antecedenti] antecedente V. 296. appellati ] appellativi V. 297. CORISCUS EST MUSICUS, CORISCUS NON EST MUSICUS et HIC CORISCUS EST MUSICUS, HIC CORISCUS NON EST MUSICUS ] NON ENIM CORISCUM AIUNT ESSE MUSICUM ET NON MUSICUM, SED HUNC CORISCUM MUSICUM ET HUNC CORISCUM NON MUSICUM transtulit Boethius ou) ga\r Kori¿skon fasiìn eiånai mousiko\n kaiì aÃmouson, a)lla\ tou=ton to\n Kori¿skon mousiko\n kaiì tou=ton to\n Kori¿skon aÃmouson (Soph. el., 17, 175b 19-21). 67 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Sed quod faciat amphiboliam videtur quia multiplicitas proveniens ex constructione eiusdem cum diversis facit amphiboliam. Sed multiplicitas ex diversa relatione proveniens est huiusmodi ; ergo, etc. Minor patet quia relativum construitur cum antecedente et ita, si diversa refert, cum diversis construitur. Quod autem faciat figuram dictionis videtur, quia diversitas suppositorum sub uno termino facit figuram dictionis, ut cum dicitur « Socrates est homo ; Plato est homo ; ergo, Plato est Socrates ». Sed relatio pronominalis facta ad diversa diversificat supposita. Quod patet cum proprium sit pronominis \pro/ proprio nomine poni et certam significare personam et ita, si referat, refert ratione eius quod est proprium. Hoc autem est suppositum et ita refert gratia suppositi ; quando ergo ad diversa refertur, diversificat supposita ; talis ergo diversa relatio facit figuram dictionis. Et hoc concedunt quidam dicentes nominale referre relativum gratia significati primo et pronominale gratia suppositi et non, ut dicunt, relatio nominalis facta ad diversa facit aequivocationem et relatio pronominalis facta ad diversa facit figuram dictionis. Puto tamen quod si relativum referat diversa ut hic « omne aliud quam animal quod et 298 Socrates sunt duo differt a Socrate », vel unum gratia significationis differentis, quod erit 299 aequivocatio eo quod non diversa significat. 298. et ] est V. 299. erit ] esse V. 68 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Roberti de Aucumpno Commentarium in Sophisticos elenchos [SE48] C = Cambridge Peterhouse 206, 180vb 181ra & 181rb 182ra (dux) P = Paris Bibliothèque Mazarine 3489, 36va 36vb & 37ra 37va ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 Similiter dicit de aliquibus 300, scilicet quod in hac oratione commutatur continuum in discretum. Sed hoc est magis violentum et 301 primo ponit istam orationem cum dicit « ET PUTAS QUOD QUIS NOVIT » 302, secundo « AUTEM [C : 181ra] QUOD OMNE » 303. Solvit dicens quod omne quod scit sic vel sic scit 304. Sed scit 305 omnia et ita, cum conceditur 306 in singulari et concluditur 307 in speciali 308, commutatur quid in quot vel 309 in quantitatem discretam. Sed dubitatur, cum in ista oratione ponit quantitatem discretam 310, quare superius non 311 ponebatur ibi « SIMILES AUTEM » 312 ubi posuit orationem 313 in qua talis est 314 commutatio. Et dicendum quod hanc 300. similiter dicit de aliquibus C ] aliter autem dicitur ab aliis P 301. et C ] om. P. 302. Soph. el., 22, 178b 34. 303. AUTEM QUOD OMNE C ] AUTEM QUOD QUIDEM OMNINO P. AUT QUOD QUIDEM OMNE transtulit Boethius hÑ o( me\n aÀpan (22, 178b 36). 304. scit sic vel sic scit C ] scit vel hoc scit P. 305. sed scit C ] sed non scit P. 306. conceditur C ] conceduntur P. 307. et concluditur C ] et cum concluduntur P. 308. speciali C ] plurali P. 309. vel C ] et quid P. 310. discretam C ] om. P. 311. superius non C ] non superius P. 312. Soph. el., 22, 178b 8. 313. orationes C ] orationem P. 314. talis est C ] est talis P. 69 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 praeposuit omnibus aliis, quia hic est 315 commutatio rei in rem quarum utraque non 316 habetur ex significato 317, sed una ex consignificato 318 ; in aliis autem omnibus habetur utraque 319 ex significato 320. Deinde solvit orationes in quibus commutatur res unius 321 in rem eiusdem generis, ut quando commutatur quale quid in hoc aliquid. Et ponit duas. Prima 322 talis : « ILLE 323 EST TERTIUS AB HOMINE ET EST HOMO, ERGO EST TERTIUS A SE » 324. Similiter potest argui quod sit tertius ab unoquoque. Primo ponit hanc et haec 325 scilicet oratio 326 concludens « QUONIAM QUIS EST TERTIUS » est 327 secundum figuram dictionis. Secundo « NAM HOMO » solvit dicens quod « HOMO ET OMNE 328 COMMUNE » vel « QUALE QUID », propter commune in substantia, vel « AD ALIQUID », id est commune in relatione, vel « HUIUSMODI » propter commune in qualitate, « SIGNIFICAT ». Et ita si propter hoc quod est tertius ab homine concludatur 329 quod est tertius a se et ita 330 commutatur quale quid in hoc aliquid, fit deceptio per indistinctionem 315. est P ] om. C. 316. utraque non C ] non utraque P. 317. significato C ] consignificato P. 318. consignificato C ] significato P. 319. utraque C ] utraque res P. 320. significato C ] consignificato P. 321. unius C ] generis add. P. 322. prima C ] est add. P. 323. ille C ] iste P. 324. ILLE EST TERTIUS AB HOMINE ET EST HOMO, ERGO EST TERTIUS A SE C, P ] ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ET AB UNOQUOQUE transtulit Boethius kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston (22, 178b 36-37). 325. haec C ] hoc P. 326. oratio C ] orationem a.c. P. 327. est C ] et P. 328. OMNE P] ESSE C. 329. concludatur C ] concluditur P. 330. et ita C ] om. P. 70 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 eius quod est quale quid et hoc aliquid 331, quorum utrumque sub eo quod est homo comprehenditur. Secunda oratio est talis : « Coriscus est alter a Corisco musico ; Coriscus est Coriscus musicus ; ergo, est alter a Coriscus ». Et est solutio quod Coriscus musicus est quale quid et 332 Coriscus hoc aliquid et ita commutatur quale quid in 333 hoc aliquid. Primo tangit materiam orationis 334, secundo solutionem. Et haec est 335 similiter, scilicet est oratio [P : 36vb] secundum figuram dictionis « Coriscus est 336 Coriscus musicus », scilicet facta quaestione utrum Coriscus et Coriscus musicus sit idem vel alterum. Et bene dico similiter. « NAM HOC », id est 337 Coriscus, « HOC ALIQUID », « ILLUD », id est Coriscus musicus, « QUALE QUID SIGNIFICAT » 338. Deinde addit quiddam ad declarationem solutionis et maxime primae, dicens quod 339 commune significat quale quid quamvis sub eo continetur 340 hoc aliquid. « NON EST TAMEN IPSUM EXPONERE » 341, hoc est particulare sub commune positum loco communis ponere. Et ne crederetur quod ista expositio causaliter 342 faceret inconveniens, hoc removet 343 dicens quod non, sed credere 344 quod quale quid et hoc aliquid sunt 345 idem 346 331. fit deceptio per indistinctionem eius quod est quale quid et hoc aliquid C ] om. P. 332. et P ] om. C. 333. in C ] ad P. 334. orationis C ] solutionis P. 335. est P ] om. C. 336. est C ] et P. 337. id est C ] quod est P. 338. QUALE QUID SIGNIFICAT C, P ] QUALE SIGNIFICAT transtulit Boethius to\ de\ toio/nde shmai¿nei (22, 179a 2). 339. quod C ] quod quia P. 340. continetur C ] contineatur P. 341. NON EST TAMEN IPSUM EXPONERE C, P ] QUARE NON EST IPSUM EXPONERE transtulit Boethius w Ðst' ou)k eÃstin au)to\ e)kqe/sqai (22, 179a 2-3). 342. causaliter C ] casualiter P. 343. removet P ] respondet C. 344. credere P ] credo C. 345. sunt C ] sint P. 71 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 propter similitudinem dictionis cum tamen non sint idem. Et hoc patet quia 347 exponitur commune per sumptionem 348 particularis loco eius. Et concedatur quod non est idem commune quod praedicatur de multis cum illo particulari et nullum sequetur inconveniens, quia non sequeretur tunc si aliquid sit verum de communi quod sit verum de illo particulari. In hac 349 parte sic procedit. Primo concludit quod non est commune exponere et sic 350 sequitur si commune significat quale quid, quare non est ipsum exponere. Secundo « VERUM EXPONERE » docet quod 351 expositio 352 causaliter 353 non facit deceptionem sed aliud. Tertio « NON ENIM » monstrat 354 illam 355 causam docens quod hoc aliquid non est idem 356 quod Callias et homo. Et 357 hoc est cum 358 aliquo modo sit idem quod Callias non tamen idem quod homo. Quarto « NEC 359 SI QUIS » docet quod expositio non 360 ibi 361 facit causaliter 362 inconveniens quia 363 facta expositione non credendo idem esse hoc aliquid et quale quid, « NIHIL 364 DISTABIT », id est 365 nullum falsum accidet. 346 idem P ] om. C. 347. quia C ] quia si P. 348. sumptionem P] suppositionem C. 349. hac C ] prima P. 350. sic C ] hoc sic P. 351. quod P ] om. C. 352. expositio C ] quod expositio P. 353. causaliter C ] casualiter P. 354. monstrat C ] manifestat P. 355. illam C ] illam aliam P. 356. idem P ] id C. 357. et C ] om. P. 358. cum C ] sicut P. 359. NEC C ] NON P. 360. expositio non ] expositus C expositionum P. 361. ibi C ] om. P. 362. causaliter C ] casualiter P. 363. quia P ] quod C. 364. nihil C ] non P. 365. id est C ] enim P. 72 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Ultimo « MANIFESTUM ERGO » ex hoc concludit aliquam 366 causam, scilicet quod non dandum commune significare hoc aliquid. De secundo plures sunt dubitationes. Prima est an commutatio eius quod est quale quid in hoc aliquid faciat peccatum. Secunda an 367 peccatum in dictione vel extra dictionem. Tertia 368 an indifferenter in quolibet genere praedicamenti. Quarta 369 de dictis in littera. De primo sic : quod commutatio eius quod est quale quid in hoc aliquid non 370 faciat peccatum videtur per antiquas instantias. Bene enim sequitur « omnis homo est animal, ergo quoddam animal est homo ». Et tamen est hic 371 commutatio a quali quo 372 in hoc aliquid. Item, consimilis est instantia : « cuiuslibet hominis [C : 181va] asinus currit ; ergo, quidam asinus hominis currit » 373. Et tamen proceditur a quali quo ad 374 hoc aliquid. Item, quaeritur gratia huius an processus ab hoc aliquo ad 375 quale quid faciat peccatum. Et 376 quod non videtur. Bene enim sequitur « video Socratem ; ergo, video hominem ». Item, « Socrates est substantia, ergo Socrates est 377 homo ». Sed 378 contra : « est alter a Socrate ; ergo, est alter ab homine » non tenet, ut habitum est in primo libro 379, et hic est mutatio ab hoc aliquo in quale quid. 366. aliquam C ] aliam P. 367. Secunda an P ] secundo aut C. 368. Tertia P ] tertio C. 369. Quarta P ] quarto C. 370. non C ] om. P. 371. est hic C ] hic est P. 372. quali quo P ] quale quid C. 373. quidam asinus hominis currit ] om. P. 374. quali quo ad P ] quale quid in C. 375. aliquo ad C ] aliquid a P. 376. Et P ] om. C. 377. Socrates est P ] om. C. 378. Sed P ] om. C. 379. Soph. el., 5, 166b 33-34. 73 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Huius gratia quaeritur quae variatio suppositionis faciat figuram dictionis. Et constat quod non omnis suppositio variata, cum enim dico sic « omnis homo est animal ; Socrates est homo » medium diversam habet suppositionem large sumendo suppositionem 380. Hoc dico quia suppositio proprie debetur subiecto et tamen non incidit ibi aliquod peccatum. Item, cum variatio a confusa tantum ad determinatam dicatur facere peccatum, hoc non videtur per istam instantiam praehabitam « cuiuslibet hominis asinus 381 currit ; ergo, <quidam> asinus hominis currit » 382. Bene enim sequitur. Item, cum sit variatio a pluribus determinatis 383 ad unam 384, quaeritur an faciat peccatum. Quod autem non faciat peccatum videtur sic : omne totum 385 multiplicatum infert quamcumque partem multiplicantem se 386. Hoc patet per naturam totius integralis. Ergo, plures determinatae unam determinatam bene possunt inferre. Vel si sit peccatum, quaeratur 387 quod. Haec autem 388 quaestio per omnes differentias suppositionis posset multiplicari et per copulationis differentias, quia quandocumque ex diversa copulatione incidit fallacia, ut patet in hoc argumento : « Deus 389 in quoblibet instanti 390 erit non existens ; ergo, Deus [erit] in quolibet instanti non existet ». Sed hoc magis <ad> disputationem pertinet quam <ad> libri expositionem 391. 380. large sumendo suppositionem P ] om. C. 381. asinus P ] om. C. 382. ergo, <quidam> asinus hominis currit P ] om. C. 383. pluribus determinatis P ] determinatis pluribus C. 384. unam P ] determinatam add. C. 385. totum P ] om. C. 386. se C ] sed P. 387. quaeratur P ] quaeritur C. 388. autem P ] om. C. 389. Deus C ] om. P. 390. instanti p.c. C ] instantia a.c. C. 391. <ad> disputationem pertinet quam <ad> libri expositionem ] disputationem percat (sic) quam expositionem C, disputationi quam libri expositioni P. 74 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Dicendum igitur ad primum, ut mihi videtur, quod non quaecumque commutatio a quali quo in 392 hoc aliquid facit figuram dictionis, sed quando est commutatio a quali quo in hoc aliquid respectu eiusdem simpliciter. Si autem 393 respectu non eiusdem fit commutatio, nihil prohibet argumentum tenere. Et hoc patet sic : dicendo 394 « omnis homo est animal », ly 395 « animal » stat pro quali quo respectu hominis distributi. Si ergo concludatur « ergo, quoddam <animal> est omnis homo », hic 396 est figura dictionis, non autem si sic 397 : « ergo quoddam animal est homo ». Sed contra hoc dicetur sic. Cum dico sic 398 : « omnis homo currit », terminus communis subicitur ; ergo, dicit quale quid respectu cursus ; et in tertio primae concludendo « ergo, Socrates currit », commutatur quale 399 in hoc aliquid respectu eiusdem. Et tamen non incidit peccatum. Et dico ad hoc quod, etsi terminus communis dicat quale quid, tamen per naturam 400 distributionis multiplicatur in actu per omnia supposita et dicit hoc aliquid. Et illud idem hoc aliquid est quod in conclusione sumitur. Maior enim per naturam dici de omni tam 401 minorem quam conclusionem ex se generat, ut saepe dictum <est> ; modo 402 dempto dici de omni et sic dicendo 403 « homo currit ; Socrates est homo ; ergo, Socrates currit », non est mihi dubium hic esse figuram dictionis, quamvis alio respectu sit ibi accidens, ut dictum est in primo libro 404. 392. in C ] ad P. 393. autem P ] non add. C. 394. sic dicendo P ] sicut enim dico C. 395. ly P ] om. C. 396. hic P ] om. C. 397. non autem si sic P ] hic autem non si C. 398. cum dico sic P ] om. C. 399. quale P ] om. P. 400. naturam ] spat. vac. P. 401. tam minorem quam conclusionem ex se generat, ut saepe dictum <est>, modo dempto dici de de omni P ] om. C. 402. modo lectio incerta P ] om. C. 403. dicendo P ] dico C. 404. Cf. Soph. el., 5, 166b 31-32. 75 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Sed adhuc dicetur « omnis homo est animal ; ergo, hoc animal est homo » bene tenet, tamen 405 respectu eiusdem est commutatio a quali quo in 406 hoc aliquid. Et posset dici 407 quod in hoc argumento 408 una propositio omittitur quae deberet prius inferri quam conclusio sic : « omnis homo est animal ; ergo, quoddam animal est homo ». Et si 409 ulterius inferatur « quoddam animal est homo ; ergo, <hoc> animal est homo 410 », patet quod respectu eiusdem est commutatio et ideo est ibi figura dictionis. Sed contra hoc sic obici potest 411. Praeter subintellectum huius propositionis « quoddam animal est homo » fiat descensus sub eo quod est animal cum dico « omnis homo est animal » ac si staret confuse et distributive. Et constat quod incidit peccatum sic arguendo « omnis homo est animal ; ergo, hoc animal est homo ». Et redit idem [P : 37rb] quod prius, scilicet quod non est universaliter verum quod ubi 412 est peccatum ex tali commutatione, quod hoc sit 413 respectu eiusdem. Et dico ad hoc quod ex hac propositione 414 « omne animal est homo » non est commutationem facere a quali quo 415 in hoc aliquid, nisi vel eodem ordine terminorum observato 416 vel ordine permutato. Primo modo sic : « omnis homo est animal ; ergo, omnis homo est hoc animal 417 », « cuiuslibet hominis asinus currit ; ergo, cuiuslibet hominis iste asinus currit », « omnis homo habens filium diligit illum 418 ; ergo, 405. tamen P ] om. C. 406. a quali quo in ] quale quid in C, a quali quo ad P. 407. dici P ] ad hoc add. C. 408. argumento C ] om. P. 409. si ulterius inferatur P ] tunc si inferatur ulterius ergo C. 410. < hoc> animal est homo ] hoc animal C, animal est homo P. 411. obici potest P ] potest obici C. 412. ubi C ] ibi P. 413. sit P ] fit C. 414. ex hac propositione C ] extra propositionem P. 415. quo C ] om. P. 416. observato P ] obfusco C. 417. ergo omnis homo est animal P ] om. C. 418. illum P ] filium C. 76 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 omnis homo habens hunc filium diligit illum ». Et sic est commutatio a quali quo in 419 hoc aliquid respectu eiusdem. Secundo autem modo non contingit facere commutationem per quam fiat figura dictionis et apparentia in 420 argumento nisi vel respectu eiusdem fiat commutatio 421 sic : « omnis homo est animal ; ergo, quoddam animal est omnis homo », vel mediante aliqua propositione subintellecta 422 sic dicendo : [C : 181vb] « omnis homo est animal ; ergo, hoc animal est omnis 423 homo, et sic hoc animal est homo ». Si autem fiat illatio « omnis homo est animal ; ergo, hoc animal est homo », nullo subintellecto non est 424 apparentia, quia hoc argumentum non apparet bonum per naturam descensus mediante dici de omni, quia descensus 425 per dici de omni 426 non fit permutato ordine terminorum. Si autem fiat per naturam conversionis, constat quod oportet particularem intellegere, quia universalis in particularem convertitur et non in singularem. Ad aliud dicendum quod, ubicumque respectu eiusdem fit commutatio ab hoc 427 aliquo in quale quid secundum quod est quale quid 428, est peccatum, ut hic 429 : « EST ALTER A SOCRATE, ERGO EST ALTER AB HOMINE » 430 sumendo hominem pro ipso communi 431. Sumendo enim pro particulari est conclusio vera, unde si hic staret « homo » pro communi, « homo currit », hic esset 432 peccatum : « Socrates currit ; 419. in C ] ad P. 420. in P ] hoc add. C. 421. commutatio ] om. C. 422. subintellecta P ] intellecta C. 423. omnis P ] om. C. 424. est C ] tamen P. 425. descensus P ] factus add. C. 426. omni C ] est factus P. 427. hoc p.c C ] quale a.c. C. 428. secundum quod est quale quid C ] quod P. 429. hic P ] hoc C. 430. Soph. el., 5, 166b 33-34. 431. sumendo hominem pro ipso communi P ] om. C. 432. esset C ] esse P. 77 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 ergo, homo currit ». Sed, quia hic stat 433 pro particulari, non est peccatum. Similiter, cum dico « video Socratem ; ergo, video hominem », quia actus iste qui est videre transit in particulare et non 434 in commune. Ad aliud quod quaeritur 435 quae suppositio variata faciat 436 peccatum, dico quod variatio confusae in determinatam 437 respectu eiusdem universaliter facit peccatum 438 ; econverso autem non semper, quia bene sequitur « est hoc animal ; ergo est animal » 439. Ad obiectum 440 in contrarium per praedicta patet responsio. Ad ultimum dicendum, sicut communiter dicitur, quod plures determinatae aequipollent 441 uni confusae. Et ideo, respectu eiusdem procedendo 442 a pluribus determinatis ad unam determinatam, est figura dictionis, ut si omnis homo videat se tantum, inductione facta sufficienter sic : « aliquis homo videt istum 443 et aliquis homo videt illum ». Omnes determinatae 444 suppositiones respectu omnium singularium 445 huius universalis, <ut hic :> « aliquis 446 homo videt omnem hominem », aequipollent 447 uni confusae. Et ideo, cum respectu universalis 448 infertur una determinata respectu eiusdem secundum rem, est commutatio eius quod est quale quid in hoc aliquid. 433. quia hic stat ] quod constat C, quia constat P. 434. non C ] ideo P. 435. quod quaeritur C ] dicendum P. 436. faciat P ] facit C. 437. determinatam P ] determinatum P. 438. peccatum C ] et add. P. 439. non semper, quia bene sequitur « est hoc animal, ergo est animal » C ] non sequitur semper. Non enim sequitur « est hoc animal, ergo est animal » P. 440. obiectum C ] obiecta P. 441. aequipollent P ] aeque possunt C. 442. respectu eiusdem procedendo C ] procedendo respectu eiusdem P. 443. videt istum P ] indeterminatum C. 444. determinatae C ] istae P. 445. singularium C ] respectu P add. 446. aliquis C ] aliquid P. 447. aequipollent P ] aequipollet C. 448. universalis C ] singularis P. 78 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Sequitur secunda dubitatio, scilicet 449 an hoc peccatum sit in dictione. Et 450 quod non videtur, quia, cum dicitur « est tertius ab homine, ergo est tertius a se », hic est accidens et consequens, et ita peccatum extra dictionem vel 451 locus extra dictionem. Ad quod dicendum quod non est inconveniens 452 diversis rationibus 453 figuram 454 dictionis et consequens et accidens incidere 455. In quantum enim consequentia econverso tenet quodammodo, sumendo hominem pro particulari, est hic consequens « est tertius 456 ab homine ; ergo, est tertius 457 a se ». In quantum autem incidit ibi variatio medii cum apparenti identitate eiusdem, est accidens. In quantum autem 458 propter similitudinem dictionis huius « homo » respectu significati et suppositi vel respectu suppositionis diversae 459 fit deceptio, est figura dictionis. Haec 460 autem ex quadam 461 divisione in fallacia accidentis dicta in primo libro 462 magis patebunt intellegenti. Tertia est dubitatio an haec commutatio solum fit in uno genere an in quolibet genere. Et videtur quod tantum in substantia, quia solum in praedicamento substantiae. Solum enim substantia dividitur per 449. scilicet P ] om. C. 450. Et P ] om. C. 451. peccatum extra dictionem vel C ] om. P. 452. inconveniens C ] conveniens P. 453. rationibus P ] ibi add. C. 454. figuram P ] figura C. 455. incidere P ] concidere C. 456. tertius P ] alius C. 457. tertius P ] alius C. 458. autem P ] om. C. 459. suppositionis diversae C ] suppositi diversimode P. 460. Haec ] hoc C P. 461. quadam C ] qua P. 462. Cf. Soph. el., 6, 168b 27 169a 4. 79 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 commune et hoc aliquid, et non quantitas [non 463 qualitas]. Non enim 464 discreta magis quam continua dicit hoc aliquid, nec quale quid. Contrarium tamen patet, quia in quolibet genere est invenire 465 superius et inferius, genus speciem et individuum 466. †Omne autem individuum respectu generis dicit 467 hoc aliquid et species quale quid† 468 et ita in quolibet genere est reperire 469 commutationem a quali quo in 470 hoc aliquid. Et hoc concedendum est 471, licet manifestius 472 et prius inveniatur hoc aliquid in substantia. Nec mirum : est enim primum genus aliis 473 tribuens esse. Et ad obiectum dicendum quod, etsi 474 quantitas 475 per primam et secundam non dividatur, tamen illa 476 divisio per omnia genera debet intelligi quae in divisione substantiae datur 477, ut in libro Praedicamentorum habet determinari 478. Deinde quaeritur de littera. Cum enim dico « iste est tertius 479 ab homine », cum non possit esse tertius 480 nisi ratione suppositi, prout haec 463. non C ] vel P. non qualitas varia lectio pro non quantitas esse videtur, quam nisi sustuleris, sequentia cum praecedentibus non cohaerebunt ; P textum laborare perspexerat quidem, sed mederi nequivit. 464. Non enim C ] om. P. 465. invenire C ] reperire P. 466. genus speciem et individuum C ] genus et ita individuum et species P. 467. dicit P ] est C. 468. Sensus requisitus hic fere esse videtur : omne autem individuum respectu speciei dicit hoc aliquid et species quale quid, sed omnis species respectu generis dicit hoc aliquid et genus quale quid. 469. reperire P ] facere C. 470. in C ] ad P. 471. est P ] nam C. 472. licet manifestius P ] om. C. 473. aliis C ] et aliis P. 474. etsi C ] si P. 475. quantitas P ] qualitas C. 476. illa P ] nulla C. 477. quae in divisione substantiae datur ] quae in divisione substantiae dantur P, qui in praedicamento substantiae dicitur C. 478. Cf. Cat., 5, 2a 11-18. 479. tertius P ] alius C. 480. tertius P ] alius C. 80 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 est vera ly 481 « homine » dicit hoc aliquid. Et ita non commutatur quale quid in hoc aliquid. Item, dicit quod exponere commune non facit tertium hominem 482 a se. Videtur enim 483 quod hoc sit falsum, quia non facta expositione nullum 484 accidit inconveniens. Ad primum potest dici quod est quale quid dupliciter 485. Uno modo ipsum significatum commune per terminum communem, unde cum dico « homo est species », « homo » 486 respectu particularium dicit quale quid, etsi 487 respectu huius praedicati dicat quoddam 488 singulare. Alio modo est quale quid significatum [P : 37va] commune 489 contractum ad individua indeterminate prout dicit individuum vagum, hoc est indeterminatum. Et sic, cum dico « homo currit », hic 490 dicit quale quid, sed [C : 182ra] non hic « omnis homo currit », propter 491 hoc quod pro omnibus stat determinate, ita quod ad quodlibet suppositum potest fieri descensus. Dico igitur quod 492 procedendo a primo quali quo ad secundum, est figura dictionis et econverso ; et etiam procedendo ab illo quali quo ad hoc aliquid ; procedendo autem 493 a secundo quali quo ad hoc aliquid est figura dictionis, sed non econverso. Et ideo in processu a secundo modo quali quo ad hoc aliquid 494 est uno modo figura dictionis et alio modo 481. ly P ] licet C. 482. hominem C ] om. P. 483. enim P ] om. C. 484. nullum C ] non P. 485. dupliciter P ] duplex C. 486. homo C ] om. P. 487. etsi P ] si C. 488. quoddam P ] quiddam C. 489. commune C ] om. P. 490. currit hic P ] om. C. 491. propter ] praedicatur C, praedicatur pro P. 492. quod C ] om. P. 493. autem P ] om. C. 494. aliquid est figura dictionis, sed non econverso. Et ideo in processu a secundo modo quali quo ad hoc C ] om. P. 81 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 consequens. Et sic est in hoc proposito : « est tertius ab homine ; ergo, est tertius a se ». Ad secundum dicendum quod non aliud negat nisi quod totaliter inconveniens non accidit 495 propter expositionem communis, sed quia creditur commune et particulare esse idem propter similitudinem dictionis. Et hoc 496 est verum 497. Ultimo dubitatur de communi solutione, quare eam praeponit 498 speciali 499. Item, quare potius 500 locorum in dictione quam extra dictionem unam ponit solutionem. Item, si solvendum 501 per oppositum, aut igitur sumendo oppositum contradictorie vel contrarie vel indifferenter quocumque modo oppositum. Et 502 iterum aut oppositum conclusionis aut praemissae 503. Ista communiter dubitantur 504. Ad primum dicendum 505 quod, accipiendo commune quod 506 de multis specialibus dicitur ita quod illa specialia sunt ex oppositione 507 respectu illius 508 communis in quantum hoc simplicius et illa composita 509, commune prius est quam speciale. Tamen, secundum quod per specialia devenimus in cognitionem 510 communis, specialia priora sunt ipso communi. 495. inconveniens non accidit P ] non accidit inconveniens C. 496. et hoc P ] om. C. 497. verum P ] manifestum C. 498. praeponit ] prius ponit P : proponit C. 499. speciali C ] specialis a.c. P. 500. potius C ] prius P. 501. solvendum P ] sumendo a.c. C. 502. Et C ] om. P. 503. praemissae C ] praemissa P. 504. dubitantur ] dubitatur P, et communiter dubitatur C. 505. dicendum C ] dubitatur dicendo P. 506. quod C ] quod est P. 507. oppositione ] opinione C, appositione P. 508. illius P ] om. C. 509. composita P ] compositiora C 510. cognitionem C ] coniugationem P. 82 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Ad aliud dicendum quod omnes loci in dictione maiorem ad invicem habent convenientiam quam loci extra dictionem, in hoc, scilicet, quod in omnibus locis in dictione sub unitate vocis plura sunt significata et multis aliis modis. Propter quod potius debent habere unam communem solutionem quam loci extra dictionem. Et hoc etiam 511 patet, quia 512 particulae contradictionis a quibus 513 deficiunt loci in dictione magis conveniunt quam particulae a quibus deficiunt loci 514 extra dictionem. Potest enim dici quod omnes loci in dictione contra unam particulam peccant, scilicet eo 515 quod non de eodem est affirmatio secundum rem et negatio 516. Ad aliud dicendum quod compositionem et divisionem praeponit quia in hiis locis solutio communis est manifestior. Ad aliud dicendum quod large sumitur oppositum 517 ad oppositum et disparatum, ut dictum est in sententia. Et non solvendum est dando oppositum conclusionis ut 518 praemissae sed oppositam 519 formam in compositione et divisione, et in aequivocatione oppositum significatum, et 520 in figura dictionis disparatum 521 modum significandi, dicendo « aliquis dat non ut habet » et non « aliquis dat quod non habet ». 511. et hoc etiam P ] et etiam hoc C. 512. quia P ] quod C. 513. a quibus P ] a quolibet C. 514. deficiunt loci C ] om. P. 515. eo P ] om. C 516. non de eodem est affirmatio secundum rem et negatio C ] secundum eodem secundum rem est affirmatio et negatio P. 517. oppositum gem. C. 518. ut P ] vel C. 519. oppositam C ] oppositum P. 520. et C ] om. P. 521. disparatum P ] desperatum C. 83 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Roberti anglici Commentarium in Sophisticos elenchos [SE52] O = Oxford Bodleian Library Canon. misc. 403, 247vb 248ra & 248rb 248va ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 Postea sequitur illa pars in qua mutatur res unius generis in rem eiusdem, sicut quale quid in hoc aliquid, et ponit unum paralogismum dicens : « QUONIAM EST ALIQUIS TERTIUS A SE IPSO ET AB UNOQUOQUE » 522. Huiusmodi oratio concludit « QUONIAM ALIQUIS EST TERTIUS A SE » et est secundum figuram dictionis et potest sic formari : « Coriscus est tertius, id est alter ab homine ; et ipse est homo ; ergo, est alter a se, sive tertius ». Et similiter ab unoquoque particulari. « NAM HOMO ET OMNE COMMUNE », id est « homo » et similiter omne nomen commune non significat hoc aliquid sed quale quid, quasi dicat : bene dico quod hic est fallacia figurae dictionis, quoniam hic mutatur quale quid in hoc aliquid. Nam homo non significat hoc aliquid, sed magis quale quid aut aliquid alio modo et hoc quantum ad alia genera. Deinde ponit alium in quo mutatur res unius preadicamenti in rem quodammodo eiusdem praedicamenti, quodammodo diversi, et ponit exemplum dicens : « SIMILITER AUTEM ET IN CORISCO ETC. ». Et similiter huiusmodi sunt secundum figuram dictionis, scilicet quae concludunt Coriscum esse idem Corisco musico et esse alterum. « VEL QUALE QUID ETC. » 523, id est †numquam† Coriscus musicus significat quale quid, illud autem hoc aliquid ; id est, Coriscus significat hoc <aliquid> et ita mutatur quale quid in hoc aliquid et potest sic formari : « Coriscum esse est idem Corisco ; sed Coriscus musicus est Coriscus ; ergo, Coriscus musicus est alter a Corisco ». 522. QUONIAM EST ALIQUIS TERTIUS A SE IPSO ET AB UNOQUOQUE ] ET QUONIAM EST QUIS TERTIUS HOMO A SE ET AB UNOQUOQUE transtulit Boethius kaiì oÀti eÃsti tij tri¿toj aÃnqrwpoj par' au)to\n kaiì tou\j kaq' eÀkaston (22, 178b 36-37). 523. VEL QUALE QUID ] AUTEM QUALE transtulit Boethius de\ toio/nde (22, 179a 2). 84 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 « QUARE NON CONVENIT ILLUD EXPONERE » 524, sciendum quod illud non concordat [248r] proxime dicto, sed illi quod 525 dixerat superius : « HOMO ET OMNE COMMUNE NON SIGNIFICAT HOC ALIQUID SED QUALE QUID ». Et appellat hic exponere secundum quod sumitur in libro Priorum 526, scilicet trahere universale ad particulare 527. Unde, quia homo est universale, contingit ipsum trahere ad particulare et ipsum exponere. Intelligendum etiam in inferendo ut dicatur « Coriscus est alter ab homine ; ergo est alter a se ». Sed bene contingit exponere explanando, scilicet sic : « Coriscus est alter ab homine, quoniam est alter ab aliquo homine, sicut a Platone et Cicerone ». Et hoc est quod dicit : « IPSUM EXPONERE ETC. », id est sed exponere explanando non facit aliquod inconveniens sequi. Unde non facit sequi quod Coriscus sit alter ab homine. « SED IDEM QUOD HOC ALIQUID ETC. », id est quoniam est verum quod quale sit hoc aliquid et quia posset aliquis credere quod non esset inconveniens si exponitur quale quid per aliud 528 quale quid, ut si exponitur homo [et] per hoc quod dico Coriscus musicus quoniam hoc 529 non est verum. Illud removet auctor dicens nec si sic exponit etc., id est magis dabit quid sit ibi fallacia si exponitur per illud quod significat quale quid, ut si exponitur per hoc quod dico Coriscus [et] musicus quod est quale quid. « SEMPER ERIT ETC. » 530, id est, commune semper erit 531 praeter singularia. Sed non est in essendo sed magis in inferendo manifestum, quoniam « NON DANDUM » etc. Quare manifestum est quod illud quod potest dici 524. QUARE NON CONVENIT ILLUD EXPONERE ] QUARE NON EST IPSUM EXPONERE transtulit Boethius w Ðst' ou)k eÃstin au)to\ [3] e)kqe/sqai (22, 179a 2-3). 525. quod ] qui O. 526. Cf. An. pr., I, 41, 49b 33 50a 4. 527. particulare ] particularem O. 528. aliud ] illud O. 529. hoc p.c. ] homo a.c. 530. SEMPER ERIT ] ERIT ENIM transtulit Boethius eÃstai ga/r (22, 179a 7). 531. erit ] erunt O. 85 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 de pluribus non est hoc aliquid sed magis quale quid, supple quantum ad substantiam vel ad 532 aliquid, quantum ad relationem. Hoc habito infert auctor solutionem generalem ex omnibus praedictis ; et est talis illa solutio quod ad omnes vincere (?) semper sumendum est contrarium nomen ut si concludat in sensu compositionis, sumenda est in sensu divisionis et similiter de accentu. Et si conlcudit nomen aequivocum in una significatione debet respondens sumere in alia. Similiter et de aliis. Item, homo significat substantiam, non ergo quale quid. Similiter Socrates significat substantiam 533, et non 534 videtur significare quale quid. Ad hoc dicendum quod omne universale significat quandam formam substantialem et ideo dicitur significare quale quid. Ad aliud dicendum quod obicitur individuum non addit aliquam formam substantialem supra speciem sed solum collectionem proprietatum 535 accidentalium ; quoniam, si significet aliquam formam, sequitur quod species specialissima habeat dividi in individua per differentias accidentales, unde dicendum quod species est totum esse individuorum. Et hoc est loquendo secundum logicum, loquendo tamen secundum naturalem hoc non est verum. Item, quaeritur utrum suppositionis variatio faciat istam fallaciam. Et videtur quod non, quoniam in omni syllogismo primae figurae est variatio suppositionis ; ergo, si variatio suppositionis faceret istam fallaciam, tunc hic esset illa fallacia cum sic dico « omne animal est substantia, omnis homo est animal ; [248va] <ergo,> omnis homo est substantia », quia in prima « animal » habet determinatam suppositionem, in alia autem habet confusam. Et ita si variatio suppositionis faceret istam fallaciam figurae dictionis, tunc ibi esset ; <sed> ibi est bonus syllogismus et bonus processus cum sic dicitur : 532. ad ] quod O. 533. substantiam ] Socratem O. 534. non ] ita O. 535. proprietatum ] proprietatem O. 86 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 « omne animal 536 est substantia ; omnis homo est animal ; ergo, omnis homo est substantia ». Et sic videtur quod variatio suppositionis non faciat illam fallaciam. Ad hoc dicendum quod variatio suppositionis 537 in eodem situ faciat illam fallaciam, sed in diversis sitibus non facit fallaciam istam sicut tu obicis. Item, Aristoteles in libro Priorum docet quosdam syllogismos vel ostendere vel exponere. Ergo, male dicit hic quod non contingit exponere. Ad hoc dicendum quod exponere in libro Priorum est exponere explanando et sic non negat hic, sed negat <quod> non contingit exponere inferendo. Item, ipse dicit quod exponere non facit inconveniens. Ergo, bene contingit exponere. Ad hoc dicendum quod exponere sicut est in libro Priorum non est inconveniens quoniam exprimitur idem secundum se totum per partem, et de hoc intelligit cum dicit quod exponere non facit tertium hominem. Sed exponere inferendo facit inconveniens quando creditur quale quid esse hoc aliquid eo quod similiter dicuntur. Et illud facit inconveniens. Item, ipse dicit quod <si> exprimatur per quale quid non erit aliquod peccatum, et ita multum distabit, quoniam prius erat peccatum. Ad hoc dicendum quod quale quid non sumitur ibi stricte, sed sumitur ibi universaliter. Dicitur quale quid per formam substantialem, ut homo, vel quale <quid> per formam accidentalem, ut Coriscus musicus. Sic intelligit quod si exponitur quale quid per formam substantialem per quale quid per formam accidentalem, ut homo per Coriscum musicum, peccatum est. Item, ipse dicit universale unum praeter plures. Et hoc negat in libro Posteriorum 538. 536. omne animal ] omnis homo O. 537. suppositionis ] suppositio O. 538. Cf. An. post., I, 11, 77a 5-9. 87 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Ad hoc dicendum quod universale non est unum praeter multos in essendo, et sic intelligit in libro Posteriorum ; tamen potest esse unum praeter multa in comparatione ad aliquid aliud, ut triangulus unum est praeter plures per comparationem ad hanc passionem « habere tres angulos ». Et sic universale est unum praeter plures in inferendo. Item, cum generale sit ante speciale, videtur quod ista solutio ultimo <dicta> debet praecedere cum sit generalis. Ad hoc dicendum quod illa solutio non est generalis univoce sed aequivoce ; et ideo non oportet quod praecedat sed subsequitur, id est propter hoc infertur ex praedictis specialibus. Item, quaestio est quare ipse praeponit hic in solutione compositionem et divisionem, cum superius postposuerit 539. Ad hoc dicendum quod illa solutio est dando oppositum et, quia in composita et divisa minori modo est oppositio, quod ibi est forma opposita in eodem modo. In aliis autem numquam est oppositio, sed solum disparatio. Et sic patet solutio ad omnia quae circa hoc quaerebantur. 539. postposuerit ] proposuerit O. 88 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Anonymi Bavarici Lectura super librum Elenchorum [SE66] M = Munich Bayerische Staatsbibliothek, Clm 8002, 28va 28vb ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 Tunc sequitur illa pars « ET QUONIAM EST QUIS ». Et ista in duas : primo ponit duos paralogismos [[secundo solvit]] secundum quod mutatur quale quid in singulare 540 et neutrum est restrictum. Secunda ibi : « SIMILITER AUTEM ». Prima in duas : primo [[duas]] innuit duos paralogismos, secundo solvit. Secunda ibi : « NAM HOMO ». Prima in duas : primo innuit primum paralogismum, secundo secundum ibi : « ET AB UNOQUOQUE ». Primus paralogismus formatur sic : « ab homine Coriscus est alter ; Coriscus est homo ; ergo, alter a se ». Conclusionem solum ponit cum dicit : « ET QUONIAM QUIS », id est aliquis est homo tertius a se et paralogyzetur sicut dictum est. Tunc ponit alium cum dicit « Coriscus est alter a Platone et Plato est homo ; ergo, alter ab homine ». Conclusionem ponit cum dicit « ET AB UNOQUOQUE », id est « et Coriscus est alter ab unoquoque », hoc est « alter ab homine » ; et haec est conclusio. Consequenter solvit et dicit quod homo et omne commune non distributum quale quid et non hoc aliquid significat. Quando ergo dicitur in primo « ab homine Coriscus est alter ; et ipse, etc. », concluditur ac si in maiore esset distributum. Ideo mutatur quale quid in hoc aliquid. Similiter in secundo, quando dicitur « a Platone Coriscus est alter ; et Plato est homo ; ergo, est alter ab homine », hic similiter accipitur quale quid ut hoc aliquid quoniam, cum dicitur in minore « Plato est homo », ly « homo » est non distributum et habet determinatam suppositionem et, cum dicitur « ergo est alter ab homine », ly « homo » confunditur a 540. singulare ] singulari M. 89 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 negatione intellecta in hoc quod est « alter ». Et ita sumitur ut hoc aliquid respectu ipsius in minori, quia in minore sumitur ut quale quid. Quod patet. Ad ipsum terminum distributum sequitur terminus non distributus et non e converso et illud a quo non convertitur consequentia est quale quid. [Ratio : terminus vero distributus ipsum est quale quid.] Ideo terminus non distributus est ipsum quale quid. Ideo hoc quod sumitur ut quale quid 541 sumitur in conclusione ut hoc aliquid. Tunc sequitur illa pars « SIMILITER AUTEM » in qua auctor ponit exemplum secundum quod quale quid significare mutatur in hoc aliquid significare et alterum illorum est restrictum. Et ista in duas. Primo ponit paralogismum, secundo solvit ibi « NAM HOC QUIDEM ». In prima dicit sic : « a Corisco musico Coriscus est alter ; sed Coriscus est Coriscus musicus ; ergo, Coriscus est alter a musico ». Et hic similiter « est Coriscus et Coriscus musicus utrum ipsum vel alterum », id est utrum sit Coriscus Coriscus vel alter a se. Et fiat paralogismus ut dictum est. Ecce ibi sumebatur unum singulare contractum vel restrictum « Coriscus musicus », scilicet et appellatum 542 singulare, quod est distinctum contra plurale. Tunc sequitur illa pars « NAM HOC QUIDEM ». Et ista in duas : primo ponit istum paralogismum ostendendo quod est ibi figura dictionis procedendo a minori distributione ad maiorem per naturam qua unum est restrictum et aliud non. Secundo solvit alio modo ostendendo quod ibi est fallacia consequentis vel fallacia figurae dictionis procedendo a determinata suppositione ad confusam, non per naturam istius restrictionis. Immo, dato quod non esset ibi aliquid restrictum ad hoc, esset figura dictionis alio modo quam procedendo a minori distributione ad maiorem. 541. quale quid ] hoc aliquid M. 542. appellatum ] appellatio M. 90 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Secunda ibi : « VERUM EXPONERE ». In prima [28vb] dicit quod non sequitur, quia hoc significat quale quid, illud vero hoc aliquid. Ideo figura dictionis. Vide quid est ibi quale quid et quid hoc aliquid. « Coriscus musicus » est inferius ad « Coriscum » et « Coriscus » est quale quid respectu « Corisci musici ». Nam sequitur : « Coriscus musicus, ergo Coriscus » et non e converso. Ideo, ly « Coriscus » est quale quid respectu « Corisci musici », nunc autem ita est quod ly « alter » habet vim distributionis, unde <si> ipsum additur superiori et inferiori de superiori fit inferius et e converso. Ideo, si dicatur « alter a Corisco musico et alter a Corisco », « alter a Corisco musico » est superius et quale quid respectu huius quod est « alter a Corisco, ergo alter a Corisco musico » et non e converso « alter a Corisco musico, ergo alter a Corisco ». Et ideo ly « alter a Corisco musico », cum ab eo non convertitur consequentia, est quale quid et ly « alter a Corisco » est ut hoc aliquid. Quando ergo dicitur « a Corisco musico Coriscus est alter », « Coriscus musicus » sumitur ut quale quid. Cum autem dicitur in conclusione : « ergo, est alter a Corisco », hic ly « alter a Corisco » sumitur ut hoc aliquid respectu alterius et ita proceditur a minori distributione ad maiorem. Tunc sequitur illa pars « VERUM EXPONERE » in qua solvit aliter, non quia sit processus a minori distributione ad maiorem sive non per naturam istius restrictionis, sed alio modo. Et dicit sic verum exponere, id est quod ipsum sumatur restrictum non <facit> tertium 543 hominem, id est non facit quod hic videtur sequi quod idem sit alter a se ipso. Si enim diceretur « a Corisco est alter Coriscus et Coriscus est Coriscus ; ergo, est alter a se », ly « Coriscus » in maiore non distribuitur sed habet determinatam suppositionem. Sed in conclusione, cum dicitur « ergo, est alter a Corisco », distribuitur sive negatur vel removetur simpliciter. Et ita proceditur in praemissis a quale quid ad hoc aliquid in conclusione. Esse enim non distributum respectu sui ipsius distributi est quale quid quodammodo. Quod ergo hoc quod est Coriscus musicus sit ibi restrictum, hoc non facit quod ista conclusio videatur sequi sive non 543. tertium ] tantum M. 91 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 oportet quod hoc faciat ipsam videri sequi, quia alio modo potest assignari fallacia, quia proceditur a determinata suppositione ad confusam. Et hoc est quod valde prave 544 ponit in littera et dicit « VERUM » pro « SED », [[de]] « SED EXPONERE », id est sic aliquid esse restrictum vel specificatum non facit tertium hominem, id est non facit ut videatur sequi ista conclusio « alter a Corisco sive alter a se », sed concedere quod hoc sit idem quod hoc aliquid. Non enim hoc aliquid erit esse illud quod Callias. Callias non est hoc aliquid ut sumitur hic hoc aliquid. Immo, potest esse quale quid et idem quod homo. « NEC SI QUIS EXPONAT », id est nec 545 si aliquis dicat cum expositione, id est cum restrictione, « DICENDO » Coriscus musicus adhuc « NON EST IDEM QUOD HOC ALIQUID, SED IDEM QUOD QUALE QUID », « NIHIL DISTABIT » 546. Manifestum ergo quod illud est quale quid, quod 547 communiter se habet ad multos et a quo non convertitur consequentia. Ideo, dicendum est quod non sequitur « a Corisco musico Coriscus est alter ; ergo, Coriscus est alter a Corisco », quia proceditur a determinata ad confusam. Ideo, exponere non facit tertium hominem. Dubium tamen est quod vult dicere. 544. prave ] pravo M. 545. nec ] ne M. 546. NEC SI QUIS EXPONAT ... DICENDO ... NON EST IDEM QUOD HOC ALIQUID, SED IDEM QUOD QUALE QUID ] NEQUE SI QUIS EXPOSITUM NON IDEM QUOD HOC ALIQUID ESSE DICAT, SED IDEM QUOD QUALE, NIHIL DISTABIT transtulit Boethius ou)d' eiã tij to\ e)ktiqe/menon mh\ oÀper to/de ti eiånai le/goi a)ll' oÀper poio/n, ou)de\n dioi¿sei (179a 5-7). 547. quod ] quia M. 92 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 Anonymi Cantabrigiensis Expositio super libros Elenchorum [SE84] C = Cambridge Gonville & Caius College 512/543, 197vb ad Soph. el., 22, 178b 36 179a 10 « ET PUTAS QUOD QUIS NOVIT » 548. Hic ponit tres paralogismos per fallaciam figurae dictionis. Primus est quod quis novit, aut novit per inventionem aut per addiscitionem. Sed aliquis novit aliqua duo, propositis duobus quorum unius cognitio scitur per inventionem et reliquum per addiscitionem. Igitur novit illa duo aut per addiscitionem aut per inventionem. Hic est fallacia figurae dictionis quia in maiori accipitur aliquid in singulari numero et significat quale quid et in minori accipitur ly « aliquid » in plurali numero et significat hoc aliquid et sic commutatur quale quid in hoc aliquid. Secundus est : « Coriscus est tertius ab homine ; et est homo ; igitur, est tertius a se ». Hic est fallacia figurae dictionis quia in maiori accipitur homo pro homine in particulari et significat hoc aliquid et in minori accipitur ly « homo » pro homine in communi et dicit quale quid ; igitur, commutatur quale quid in hoc aliquid. Tertius est : « Coriscus est alter a Corisco musico ; et est musicus ; ergo, est alter a se ». Hic est fallacia figurae dictionis, quia in maiori accipitur ly « Coriscus » secundum quod est commune ad adiectiva non autem ad supposita, et in minori dicit hoc aliquid ; et sic commutatur quale quid in hoc aliquid. Consequenter concludit ex praedictis quod commune non debet exponi per singulare signatum quia sic redarguemur et sic concluditur contra nos quod aliquis homo esset alter a se. Sed debet exponi per singulare vagum et sic non redarguemur nec concluditur contra nos quod aliquis homo esset alter a se. Similiter non debet exponi per singulare 548. Soph. el., 22, 178b 34. 93 Cahiers de l'Institut du Moyen-Âge grec et latin, No. 81 2012 separatum, quia tunc quidlibet esset alterum a se. Sic arguendo : « Socrates est alter a singulari separato ; et est singulare separatum ; ergo 549, est alter a se ». 549. ergo] etiam C.