Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa 1. Wprowadzenie Polski system źródeł prawa ma charakter hierarchiczny. Artykuł 8 ust. 1 obecnie obowiązującej Konstytucji RP stanowi, że „Konstytucja jest najwyż- szym prawem Rzeczypospolitej Polskiej" . Ten sam artykuł wprowadza w ust. 2, nieobecną w poprzednim porządku konstytucyjnym, zasadę bez- pośredniego stosowania Konstytucji RP (o ile sama Konstytucja nie stanowi inaczej). Stąd zasadniczym przedmiotem niniejszych analiz jest ten właśnie akt prawny1. Naturalnym miejscem wskazania fundamentów aksjologicznych jest wstęp2, który w pewien sposób „konstytucjonalizuje konstytucję", nie tylko w aspekcie prawnym, ale także w kontekście kultury, w której funkcjonuje oparty na konstytucji system prawny. Wstęp włączony został do projektu Kon- stytucji RP już po opracowaniu części zawierającej artykuły. Stąd mówiąc słowami Krystiana Complaka - „należy go traktować jako jej merytoryczne podsumowanie, a nie jako formalne wprowadzenie. Nie jest on przedsłowiem , lecz raczej posłowiem, którego uchwalenie otworzyło drogę do przyję- cia całej Konstytucji RP. Fragment ten jest punktem odniesienia, klamrą spa- jającą oraz, przede wszystkim ze względu na omawianą treść, fundamentem, na którym opiera się cały porządek naszego państwa"3. Szczególną uwagę trzeba poświęcić, z oczywistych przyczyn, artykułowi 1 oraz artykułowi 2, 1 Trafnie P. Tuleja, Stosowanie Konstytucji RP w świetle zasady jej nadrzędności (wybrane problemy), Kraków 2003, s. 64-65: „Konstytucja jest w ięc nie tylko formalnoprawną podsta- wą całego systemu prawa obowiązującego, aktem określającym sposób powołania i ustrój or- ganów państwa, ale przede wszystkim aktem wyrażającym podstawowe wartości, na których system prawa jest oparty. W hierarchicznie zorganizowanym systemie prawa oznacza to, iż organy w ładzy publicznej mają obowiązek konkretyzowania tych wartości, co dokonuje się zarówno w procesie stanowienia prawa, jak i w procesie jego stosowani przez odpowiednią wykładnię oraz obowiązek eliminowania z systemu prawa aktów z Konstytucją sprzecznych. Trzeba jednak podkreślić, że samo uznanie normatywnego charakteru Konstytucji nie roz- strzyga całego szeregu problemów związanych z jej stosowaniem, przede wszystkim zaś nie przesądza, w jakim stopniu Konstytucja kształtuje sytuację prawnąjednostki". 2 Analiza wstępu ma także znaczenie praktyczne. O prawnej doniosłości wstępu zob. L. Garlicki, Wstęp, [w :] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, t. V, Warszawa 2007, pkt 3. 3K. Complak, Normy pierwszego rozdziału Konstytucji RP, Wrocław 2007, s. 27. Marek Piechowiak 39 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego który przez szereg lat, od 1989 r. do przyjęcia Konstytucji RP w 1997 r., był artykułem pierwszym i kształtował polski system prawny, m.in. poprzez bo- gate orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; oraz artykułowi 30 otwiera- jącemu rozdział drugi „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela", a dotyczącemu godności człowieka jako źródła praw i wolności. Aksjologię Konstytucji RP można identyfikować dwoma zasadniczymi sposobami: jeden opiera się na analizie wyraźnych deklaracji ustrojodawcy; drugi na identyfikowaniu założeń przyjmowanych rozwiązań szczegóło- wych. W tym miejscu zostaną zanalizowane deklaracje ustrojodawcy doty- czące rozstrzygnięć aksjologicznych. Ponadto będzie wzięta pod uwagę sy- stematyka Konstytucji RP i układ wartości w ramach danego przepisu czy fragmentu. Zagadnienie aksjologicznych podstaw prawa obejmuje dwa zasadnicze kręgi problemowe. Z jednej strony problematykę aksjologiczną w węższym tego słowa znaczeniu, dotyczącą treści wartości oraz ich hierarchii. Z drugiej zaś strony problematykę metaaksjologiczną, dotyczącą przyjętych w Kon- stytucji RP racji uznania czegoś za wartość (dobro), problematykę dotyczącą sposobu ugruntowania wartości i ich relacji do porządku prawnego. Można także uwyraźnić dwie inne grupy zagadnień aksjologicznych podstaw prawa. Jedną dotyczącą wartości uzasadniających przyjęte uregulowania; drugą - wartości fundamentalnych w procesie stosowania tych uregulowań. Na potrzeby niniejszego opracowania przyjmuje się, że wartości konsty- tucyjne to pewne stany rzeczy (faktycznie istniejące, jak i możliwe; zarówno o charakterze samoistnym, jak i mające charakter cech), wyróżnione przez ustrojodawcę jako stany pożądane i jako takie podlegające szeroko pojętej ochronie prawnej (prawnie doniosłe). Tak pojęta wartość może też być okre- ślona mianem dobra prawnego4. Trzeba zastrzec, że mając na uwadze rozległość problematyki aksjolo- gicznych podstaw prawa, niniejsze opracowanie nie pretenduje dakompletności ujęcia. Obok wskazanych już ograniczeń dotyczących przyjętych metod, niezbędne jest także przyjęcie pewnej perspektywy badawczej wyznaczonej z punktu widzenia treści badanych rozstrzygnięć aksjologicznych. Zaakcento- wane zostaną dwa zasadnicze zagadnienia: problematyka relacji między jed- nostką a państwem (ze względu na przemiany ustrojowe, których wyrazem jest Konstytucja RP, a obejmujące odchodzenie od totalitaryzmu typu marksi- stowskiego) oraz zagadnienie ugruntowania wartości, należące do metaaksjologii (ze względu na doniosłość tej problematyki dla toczonych fundamen- talnych sporów ideowych). 4 Na temat różnych koncepcji wartości zob. M . Piechowiak, F ilozofia praw człow ie- ka. Prawa człowieka w świetle ich m iędzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 209-220; por. M. Kordela, Zarys typologii uzasadnień aksjologicznych w orzecznictw ie Trybunału Konstytucyjnego, Bydgoszcz 2001, s. 23-29; na temat zwrotów językowych wskazujących na wartości zob. ibidem, s. 41-46. 40 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa 2. Metodologia prac nad projektem Konstytucji RP Dla prowadzonych analiz ważne jest uwzględnienie kontekstu powsta- wania analizowanych przepisów wyznaczonego metodologią prac nad pro- jektem Konstytucji. Z metodologicznego punktu widzenia istotne jest to, że jedną z podsta- wowych dyrektyw w pracach nad Konstytucją RP był kompromis. Aleksan- der Kwaśniewski, który jako pierwszy przewodniczył5 Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego6 przygotowującej projekt Konstytucji, na pierw- szym posiedzeniu komisji mówił: „Doświadczenia konstytucjonalizmu eu- ropejskiego wyraźnie pokazują, że właśnie poprzez kompromis pomiędzy różnymi interesami społecznymi i oczekiwaniami obywatelskimi budowano skuteczne ustawy zasadnicze w krajach rozwiniętej czy tworzącej się demo- kracji. Byłoby więc dobrze, abyśmy poszli tą drogą i abyśmy potrafili stworzyć właśnie konstytucję obywatelskiego kompromisu powtarzam: konstytucję obywatelskiego kompromisu"7. Kompromis ten dotyczył nie tylko przyjętych zasad i struktury całości, ale także poszczególnych części i poszczególnych artykułów. W związku z tym trzeba się liczyć z faktem, że przyjęte regulacje nie są w pełni spójne z aksjologicznego punktu widzenia8, choć interpretacja, kierowana między innymi założeniem o racjonalności prawodawcy, zmierza do możliwie koherentnego ich ujęcia. Trzeba przy tym zauważyć, że zasada kompromisu nie była przyjęta przez wszystkich w sposób bezdyskusyjny. Niektórzy przedstawiciele opozy- cji ostro protestowali przeciwko czynieniu z kompromisu zasady fundamen- talnej prac nad konstytucją; np. w drugim czytaniu projektu poseł Andrzej Gąsienica-Makowski (Bezpartyjny Blok Wspierania Reform) przestrzegał: „Konstytucja winna być bijącym źródłem praw odzwierciedlających duszę polską, a nie stać się kałużą powstałą z partyjnego deszczu zwanego kompro- misem. Nie ma bowiem kompromisu pomiędzy dobrem a złem, bo w środku pojawia się fałsz i obłuda. Konstytucja, jeżeli chce być wielka, ponadcza- sowa, poprzez swoje zapisy winna odzwierciedlać stan stosunków panują- cych w społeczeństwie, a nie aktualny układ w parlamencie, który jest wyni- kiem takiej, a nie innej ordynacji wyborczej. (...) W dalszym ciągu widzimy 5 A Kwaśniewski był liderem zwycięskiej partii Sojuszu Lewicy Demokratycznej, i zo- stał wybrany na przewodniczącego Komisji na jej pierwszym posiedzenia, 9.11.1993 r., po wygranych wyborach prezydenckich ustąpił z funkcji przewodniczącego w grudniu 1995 r.; Komisji przewodniczyli potem: Włodzimierz Cimoszewicz (SLD), a od lutego 1996 r. Marek Mazurkiewicz (SLD). 6 Komisja liczyła 56 osób, w tym 46 przedstawicieli Sejmu i 10 Senatu, co stanowiło 10% członków każdej z izb parlamentu, reprezentujących proporcjonalnie partie polityczne. 7 Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, Warszawa 1993, Nr 1-2, s. 10. 8P. Winczorek, Nowa konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Problem aksjologii, PS 1996, Nr 4, s. 17. Marek Piechowiak 41 kuszenie coraz szerszych kręgów i ugrupowań magicznym słowem »kompro- mis«. Ale trzeba się zastanowić, jaki on będzie, czy oparty na prawdzie, czy szkodliwy i fałszywy. Mieliśmy w tak bliskiej historii kompromisy, które dep- tały suwerenność, godność naszego państwa i człowieka"9. W związku z tym trzeba także zauważyć, że nie należy przeceniać za- sady kompromisu jako bezwzględnie decydującej o kształcie fundamental- nych rozstrzygnięć. Podkreślić trzeba, że nowa konstytucja nie była czymś absolutnie niezbędnym. Dominująca wówczas siła parlamentarna o charak- terze lewicowym, postrzegana jako wywodząca się z poprzedniego ustroju, musiała się liczyć z tym, że prawicowa opozycja może odstąpić od współ- pracy przy opracowywaniu konstytucji, a wówczas powstały akt pozbawiony byłby szerszej legitymizacji, co w ogóle postawiłoby pod znakiem zapytania sens uchwalenia tego aktu. Nie wolno zatem nie doceniać tego, że istotnym wyznacznikiem metodologii prac nad konstytucją było także dążenie do osią- gania konsensu między zasadniczymi siłami politycznymi i stojącymi za nimi opcjami, co do aksjologii i w ogóle kształtu konstytucji. Komentując powiązanie kompromisu z konsensem w trakcie prac nad Konstytucją RP, warto na płaszczyźnie ogólnoteoretycznej wyróżnić dwa typy takiej zależności i odpowiadające im dwa typy kompromisu. Pierwszy typ powiązań polegałby na tym, że z jednej strony ustala się to, co obejmuje konsens, z drugiej w kwestiach spornych każda ze stron proporcjonalnie rezygnuje ze swoich interesów. Konsens o tyle jest obecny w procedurze kom- promisu, o ile jest niezbędny do ustalenia, co jest proporcjonalną rezygnacją z interesów. W przypadku drugiego typu, który właściwy był pracom konsty- tucyjnym, powiązanie jest ściślejsze, gdyż kompromis, przynajmniej zasadni- czo rzecz biorąc, nie tyle był oparty na proporcjonalnej rezygnacji z własnych interesów, ile zmierzał do takich ustaleń, na które przystać mogą wszystkie strony sporu, nie rezygnując ze spraw najbardziej fundamentalnych, nawet jeśli w wyniku ustaleń nie osiągnie się symetrii w rezygnacji z interesów. Tego typu kompromis pozwala na zachowanie pewnych imponderabiliów istot- nych dla spierających się stron. Jednym z warunków sprzyjających tego typu powiązaniu jest brak konieczności zawarcia porozumienia, a tak zasadniczo rzecz biorąc było w pracach konstytucyjnych. Konsekwencje przyjęcia procedur właściwych kompromisowi tego ostat- niego typu mogą mieć dwojaki skutek. Można unikać rozstrzygnięcia pew- nych spornych spraw. Wówczas osiągane jest pewne minimum. Ten typ my- ślenia jasno wyraził senator Krzysztof Kozłowski (Unia Demokratyczna) na początku prac nad projektem, 30.9.1994 r., na posiedzeniu podkomisji praw i obowiązków obywateli: „Sądzę w ogóle, że konstytucja w naszych warun- kach je ż e l i mamy do czegoś dojść musi być pewnym minimum, a nie Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego 9 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodow ego, posiedzen ie zn3, dzień 2, 25.2.1997 r., data dostępu: lipiec 2007, http://ks.sejm.gov.pl. 42 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa maksimum. Każdy minimalizm jest smutny i mniej efektowny niż maksymaiizm . Zapisać należy jednak tylko to, co na pewno powinno być zapisane i bez czego nie możemy się obejść. Nie widzę natomiast możliwości stworze- nia Konstytucji RP maksymalnej. Nie wyjdzie nam to chyba technicznie, po- litycznie i filozoficznie. Stąd też uważam, że konstytucję należy przykrawać do tego, co jest wykonalne, a więc do płaszczyzny, na której jeszcze możemy się porozumieć" 10. Wypowiedź ta wymaga kilku słów komentarza. Po pierwsze, trzeba pa- miętać, że prawo powinno być konieczne, obejmować tylko to, co jest nie- zbędne. W tej perspektywie trzeba być ostrożnym wobec postulatu kon- stytucji „maksymalnej". Po drugie, konstytucja ma to do siebie, że jeśli nie rozstrzygnie pewnych spraw fundamentalnych, także fundamentalnych od strony aksjologicznej, nie spełni należycie swojej roli i te fundamentalne sprawy pozostawhgrze politycznej związanej ze sferą ustawodawstwa zwy- kłego, lub orzecznictwu sądu konstytucyjnego; a jedną z konsekwencji może być brak stabilności prawa. Niedookreślenie pewnych zagadnień jest niekiedy zaletą konstytucji, gdyż pozwala na adaptację do zmieniających się warun- ków; także niedookreślenie powinno być jednak dyktowane względami me- rytorycznymi, a nie trudnościami z osiągnięciem porozumienia. Mimo tych zastrzeżeń, dotyczących konieczności znalezienia konsensu w sprawach najbardziej fundamentalnych, dla problematyki aksjologicznej nie bez znaczenia jest to, że Konstytucja RP została przygotowana i przyjęta przez parlament, w którym zwycięskim w wyborach we wrześniu 1993 r. - ugrupowaniom mającym swój rodowód w dawnym ustroju, przypadło w Sej- mie dwie trzecie mandatów, a w Senacie trzy czwarte. Niemniej jednak trzeba podkreślić także, że 2.4.1997 r. Zgromadzenie Narodowe przyjęło Konstytucję RP zdecydowaną większością, sięgającą 90%n , co dobitnie wska- zuje, że poszukiwanie kompromisu między odmiennymi opcjami było auten- tyczne, choć z punktu widzenia posiadanej większości parlamentarnej nieko- nieczne. W ogólnonarodowym referendum konstytucyjnym, które odbyło się 25.5.1997 r., wzięło udział 42,86% uprawnionych do głosowania, za głoso- wało 52,71%, przeciw 45,89%. Konstytucja RP weszła w życie 17 paździer- nika tegoż roku. Charakteryzując od strony formalnej prace nad projektem, warto jesz- cze zauważyć, że, w odniesieniu do kwestii fundamentalnych, nie towarzy- szyło przekonanie, że oto budowany jest nowy fundament pod nowe pań- stwo, ale raczej świadomość potrzeby utrwalenia przemian, które dokonały się w 1989 r. Mówiąc innymi słowy, Konstytucja RP nie była i nie jest postrze- gana jako początek III Rzeczypospolitej. 10 Biuletyn KKZN 1995, Nr 9, s. 10, tam 1. 11 Za oddano 451 głosów (ponad 90% ), a wymagana większość dwóch trzecich wynosiła 332 głosy, przeciw oddano 40 głosów (8% ), wstrzymało się 6 głosujących. Marek Piechowiak 43 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego Trafnie wskazuje się także, że Konstytucja RP wyrasta z polskich do- świadczeń historycznych i one współokreślają sens przyjętych rozwiązań. Jak pisze Stanisław Gebethner: „Zarówno dobre, jak i złe doświadczenia przeszło- ści wywarły swoje wyraźne piętno na pracach współczesnych ustrojodawców. Współczesna Konstytucja RP musi zapobiegać nawrotom autorytarnych rzą- dów lat powojennych czy elitarno-etatystycznego porządku ustanowionego w Konstytucji kwietniowej, a także unikać niedomogów praktyki parlamen- tarnej pod rządami Konstytucji marcowej (z czego zdawano sobie sprawę także w Drugiej Rzeczypospolitej)"12. Wskazuje się, że wartości przyjęte w Konstytucji RP nawiązują do trzech zasadniczych tradycji, z których czerpali twórcy konstytucji: liberalno-de- mokratycznej, socjalno-demokratycznej i chrześcijańsko-demokratycznej13. Tradycje te odzwierciedlają kontekst ideowy powstania nowej konstytucji. Kontekst ten wyznaczony był aspiracjami do kształtowania prawa na wzór demokracji zachodnich, z wyraźnie zaznaczoną komponentą wolnościową, co wynikało m.in. z poczucia wyzwolenia z systemu szeroko posługującego się zniewoleniem jednostki. Drugim, niewątpliwym elementem kontekstu ideowego była tradycja socjalistyczna, podkreślająca socjalne obowiązki pań- stwa, z którą związane były siły dominujące w parlamencie, i do której nawią- zywał także ruch społeczny związany z „Solidarnością". Wreszcie trzeci ele- ment wyznaczony był szeroko obecną w kulturze polskiej nauką społeczną Kościoła katolickiego. Oczywiście, wymienione tradycje obejmują często wspólne wartości (np. w nauce społecznej Kościoła obecne są elementy za- równo liberalne, jak i socjalne). W literaturze przedmiotu wyraża się niekiedy pogląd, że z uwagi na wielorakość ideowych źródeł i na istotną funkcję, jaką odgrywał kompromis w pracach przygotowawczych, powstała konstytucja nie tylko aksjologicznie pluralistyczna, ale także eklektyczna i niespójna aksjologicznie14. Niemniej jednak prowadzone niżej analizy wskazują, że w odniesieniu do zagadnień podstawowych, wstęp do Konstytucji RP wraz z pierwszymi dwoma artyku- łami zawiera zasadniczo spójną koncepcję aksjologicznych podstaw prawa, ponadto konsekwentnie przyjęto także pewne rozstrzygnięcia metaaksjologiczne , choć w dyskusjach przedkonstytucyjnych wyrażano poważne wątpli- wości, co do możliwości uzyskania konsensu lub kompromisu w tej sprawie15. 12 S. Gebethner, Rzeczpospolita w św ietle postanow ień rozdz ia łu p ierw szego , [w :] Podstawowe pojęcia pierwszego rozdziału Konstytucji RP, red. E. Zwierzchowski, Katowice 2000, s. 20. 13 Taką typologię proponuje P. Winczorek, Axiological Foundations o f the Constitution o f Poland, Saint Louis-Warsaw Transatlantic Law Journal 1997, s. 59-67. 14 J. Mikolajewicz, M. Smolak, Zasada demokratycznego państwa prawnego w aksjolo- gii Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, [w :] Zasada demokratycznego państwa prawnego w Konstytucji RP, red. S. Wronkowska, Warszawa 2006, s. 98-99. 15 Na trudności w uzgodnieniu kwestii metaaksjologicznych jeszcze w 1996 r. wskazy- w ał P iotr Winczorek, stały ekspert Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego; zob. 44 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa 3. Preambuła otwarcie 3.1. Dobro Polski jako Ojczyzny Konstytucję RP otwierają słowa: „W trosce o byt i przyszłość naszej Oj- czyzny, odzyskawszy w 1989 r. możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski wszyscy obywatele Rzeczypospo- litej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wy- wodzący z innych źródeł". Pierwszą wartością wskazaną w Konstytucji RP, zasadniczym celem, któ- remu Konstytucja służy, jest „byt i przyszłość" Polski jako ojczyzny. Mowa jest zatem o czymś bardziej podstawowym niż państwo, mającym charakter insty- tucji opartej na prawie. Z punktu widzenia relacji jednostki do państwa trzeba tu zauważyć, że początek wstępu, choć nie odnosi się wprost do państwa, to jednak wskazując na ojczyznę sygnalizuje coś „społecznego", ponadjednostkowego. To jeszcze nie przesądza jednak, że jednostka nie jest uznana za fundament społeczno- ści i potem państwa. Konstytucja ma na celu uregulowanie życia społecznego, nadanie za pomocą prawa kształtu Polsce jako ojczyźnie wszystkich oby- wateli; zatem z punktu widzenia dobra jednostki trudno mieć zastrzeżenia do ustrojodawcy, że zaczyna wstęp od wskazania na ojczyznę. Należy jasno odróżnić pytanie o to, jaki jest cel „formalny" Konstytucji RP, który możemy określić jako danie fundamentu dla prawa i państwa, od pytania o cel prawa i państwa, którego podstawą jest konstytucja, kwestii celu „materialnego" Konstytucji RP. Właściwym przedmiotem refleksji nad aksjologią porządku prawnego jest sposób dookreślenia (lub jego brak) celu państwa i prawa. To cel i stosunek do niego ma istotne znaczenie dla kształtu regulacji, a przez to także dla interpretacji prawa. 3.2. Suwerenność i demokracja Wartością wskazaną pośrednio w związku z Polską jako ojczyzną jest su- werenne i demokratyczne stanowienie ojej losie. Pośrednio jest to wskazanie na wartość suwerenności i demokracji. P. Winczorek, Nowa konstytucja..., op. cit., s. 13-14. Przykładem sporu w tej materii jest dys- kusja autora ze Sławomirą Wronkowską na łamach RPEiS 1995, z. 1, s. 3. Marek Piechowiak 45 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego a. Suwerenność Umieszczenie „suwerenności" we wstępie do Konstytucji RP jest zrozu- miałe ze względu na kontekst historyczny, którego istotnym elementem było w 1989 r. wyzwolenie spod dominacji Związku Radzieckiego, i ze względu na silnie zaznaczoną w polskiej kulturze myśl niepodległościową, co uwarun- kowane było doświadczeniem długotrwałych okresów braku niepodległego bytu państwowego. Wyzwolenie spod zależności dało możliwość, aby w spo- sób wolny na nowo określać byt państwowy, co znalazło także wyraz w przy- jętym określeniu „Trzecia Rzeczypospolita". Mając na uwadze czas, który upłynął od odzyskania suwerenności, fun- damentalne zmiany wprowadzane w przepisach konstytucyjnych, szereg pro- jektów konstytucji, które w tym czasie były przygotowywane przy świado- mości możliwości suwerennego określenia podstaw państwa, wreszcie mając na uwadze wskazanie we wstępie na 1989 r., można zasadnie przyjąć, że to właśnie w tym roku należy umiejscowić „początek" Trzeciej Rzeczypospoli- tej, którego konstytucyjnym wyrazem była nowela z 29 grudnia 1989 r.16, a Konstytucję RP traktować jako akt w sposób kompleksowy dookreślający podstawy prawne odrodzonego państwa, akt mający także wymiar symbo- liczny jako potwierdzający możliwość suwerennego i demokratycznego sta- nowienia o losie Polski17. Suwerenem jest naród, pojęty nie w sposób etniczny, ale polityczny - jako ogół obywateli18. Z punktu widzenia podstaw porządku prawnego przy- jęte pojęcie „narodu" jest o tyle wadliwe, że powiązane jest z obywatelstwem, a to określone jest obowiązującym prawem (przede wszystkim art. 34 Konsty- tucji RP); zatem pojęcie suwerena jest wtórne wobec prawa, a powinno być wobec prawa pierwotne. Niemniej jednak przyjęcie takiej konstrukcji miało przede wszystkim na celu podkreślenie, że Polska jest ojczyzną niezależnie od narodowości i niezależnie na co wyraźnie wskazuje dalszy ciąg zdania - od przekonań światopoglądowych. Przy określeniu suwerena można przyjąć, że obywatel to ktoś w sposób szczególny (acz trudny do określenia w sposób precyzyjny) związany z Polską jako ojczyzną19. I6Ustawa z 29.12.1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 75, poz. 444). 17Zob .i. Garlicki, Aksjologiczne podstawy reinterpretacji konstytutcji, [w :] Dwadzieścia lat transformacji ustrojowej w Polsce. 51. Ogólnopolski Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego, Warszawa, 19-21 czerwca 2009 r., red. M. Zubik, Warszawa 2010, s. 95. 18 Por. art. 4 ust. 1 Konstytucji RP: „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej na- leży do Narodu". I9W debacie w Zgromadzeniu Narodowym proponowano pojmować naród jako ciąg po- koleń złączony wspólnym dziedzictwem kulturowym. Zwracano także uwagę, że oparcie po- jęcia narodu na pojęciu obywatelstwa jest wadliwe zwłaszcza w Polsce, gdzie Polacy nie zaw- sze mieli państwo (nie mogli zatem być obywatelam i), ale zawsze byli narodem; tak poseł 46 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa Zasada suwerenności jest także odniesiona do państwa. Suwerenność państwa jest wymieniona jako pierwsza, wśród wartości, na których straży ma stać Prezydent RP20. Sama Konstytucja RP w art. 90 przewiduje możli- wość ograniczenia suwerenności, w myśl ust. 1: „Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynaro- dowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy pań- stwowej w niektórych sprawach". Przepis ten znalazł zastosowanie w związku z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej i Wspólnot Europejskich21. b. Demokracja Naród jako suweren „sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio" (art. 4 ust. 2 Konstytucji RP). Uznaniu wartości demokratycz- nego stanowienia o losie ojczyzny towarzyszy uznanie demokracji (demokratyczności ) za wartość właściwą państwu. Proklamacji tej wartości można upatrywać w samej nazwie państwa, która wskazuje na jego ustrój republi- kański. „Rzeczpospolita", podobnie jak „republika", pochodzi od łacińskiego res publica rzecz wspólna; pierwotnie termin ten odnosił się do tego, co nie jest prywatną własnością, co jest w posiadaniu wszystkich. Trzeba przy tym jednak zastrzec, że w tradycji polskiej wyrażenie „rzeczpospolita", choć obec- nie jego konotacja obejmuje wartość, jaką jest demokracja, nie jest synoni- mem „republiki" ; nazwa „Rzeczpospolita" stosowana była także w czasach monarchii 1 Rzeczypospolitej. Ogólnie, „rzeczpospolita" odnosi się do pew- nego typu wspólnoty, i gdyby szukać odpowiedników w języku angielskim, to termin ten odpowiada raczej commonwealth niż republic22. Niemniej jednak obecnie w przekładach, także oficjalnych, używa się właśnie słowa republic, co można uznać za dowód przesunięcia znaczeniowego pozwalającego wnio- skować o uznaniu republikańskiej formy państwa jako aksjologicznie wyróż- nionej. Wartość demokracji wskazana jest wprost w zasadzie sformułowanej w art. 2 Konstytucji RP, stanowiącym, że Rzeczpospolita jest „demokratycz- Andrzej Gąsienica-Makowski, Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, posiedze- nie zn3, dzień 2, 25.2.1997, http://ks.sejm.gov.pl, data dostępu: lipiec 2007. 20 Art. 126 ust. 2 Konstytucji RP: „Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzega- niem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalno- ści i niepodzielności jego terytorium". 21 Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm. Zgoda na ratyfikowanie Traktatu wyrażona została w referendum ogólnokrajowym, przeprowadzonym 7-8.6.2003 r., na podstawie art. 90 ust. 3 i 4, art. 125 Konstytucji RP. Na mocy tego Traktatu Polska przystąpiła do Unii Europejskiej 1.5.2004 r. 22Zob.J. Ciemniewski, Podkomisja Redakcyjna, posiedzenie 10.1.1995 r., Biuletyn KKZN 1995, Nr 11, s. 195, łam. 2; zob. S. Gebethner, Rzeczpospolita w świetle..., op. cit., s. 17-18. Marek Piechowiak 47 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego nym państwem prawnym"23. Znajduje też wyraz w wielu przepisach Konsty- tucji RP dotyczących np. referendów czy wyborów przedstawicieli, przy czym podstawowa rola przypada demokracji przedstawicielskiej. Demokracja ma swój wyraźnie zaznaczony wymiar lokalny24, wynikający m.in. z istotnego miejsca, jakie ustrojodawca przypisał samorządowi terytorialnemu (przede wszystkim art. 16 i 94 Konstytucji RP). Wartość demokracji znajduje swoją artykulację także w uznaniu plu- ralizmu partii politycznych (art. 11 Konstytucji RP) oraz wolności zrzesza- nia się (art. 12, 58, 59 Konstytucji RP). Ograniczenia wyznaczone są przede wszystkim wyraźnie wskazanymi antywartościami konstytucyjnymi, okre- ślonymi w sformułowanym w art. 13 Konstytucji RP zakazie istnienia „par- tii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza niena- wiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia w ła- dzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa"25. 3.3. Pluralizm światopoglądowy i wolność religijna Zacytowany początek wstępu Konstytucji RP mówiący o „wierzących w Boga, jak i nie podzielających tej wiary", jak również dalszy jego fragment, który mówi o „poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem", jasno wyrażają uznanie pluralizmu światopoglądowego. W za- sadzie wprost nie wartościują stanowisk światopoglądowych, pominąwszy wskazanie przekonań religijnych na pierwszym miejscu. Niemniej jednak de- klaracje te stanowią wyraz odrzucenia możliwości ustanowienia ateizmu jako ideologii państwowej (co miało miejsce w poprzednim ustroju), jak i możli- wości ustanowienia religii państwowej; stanowią także wyraz uznania w ol- ności religijnej. Problematyka ta znajdzie rozwinięcie w art. 25 Konstytucji RP, zawierającym zasadę bezstronności władz publicznych w sprawach prze- konań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych (ust. 2); zasadę au- tonomii oraz niezależności i współdziałania, w relacjach między państwem a kościołami i związkami wyznaniowym (ust. 3); oraz zasadę równoprawno- 23 Trzeba zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny zdaje się synonimicznie traktować zwroty „państwo prawne" i „demokratyczne państwo prawne"; X. Garlicki, Materialna interpretacja klauzuli demokratycznego państwa prawnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, [w :] Zasada demokratycznego państwa w Konstytucji RP, red. S. Wronkowska, Warszawa 2006, s. 126. Zasada demokratycznego państwa przywołana jest także w klauzulach limitacyjnych w art. 51 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. 24M. Kordela, Zarys typologii..., op. cit., s. 57. 25 Jest to zasadniczo inny sposób określenia granic wolności i praw niż zastosowany w klauzuli limitacyjnej z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, gdzie mówiąc językiem aksjologii - racją ograniczeń realizacji jednych wartości są inne wartości. 48 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa ści kościołów i związków wyznaniowych (ust. 1). Artykuł 25 ust. 2 Konstytu- cji RP stanowi także, że władze publiczne RP zapewniają swobodę wyrażania w życiu publicznym przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficz- nych. Problematyka wolności religijnej jako prawa podmiotowego znajduje obszerne rozwinięcie w art. 53 oraz w art. 48 mówiącym o prawie rodziców do wychowania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami. Odniesienie się we wstępie do problematyki wolności religijnej wiąże Konstytucję z 1997 r. z polskimi tradycjami tolerancji religijnej, przez stu- lecia pozytywnie wyróżniającymi Polskę wśród innych państw europejskich. Z drugiej strony, może być także postrzegana jako wyraz odejścia od ustroju opartego na ateistycznej ideologii, odejścia jednocześnie zapewniającego pełnoprawne miejsce w nowym państwie tym, którzy podzielali i podzielają światopogląd ateistyczny. 4. Preambuła cztery konteksty We wstępie do Konstytucji RP można wskazać cztery konteksty, w któ- rych wskazywane są pewne grupy wartości: pierwszy można określić jako ogólnokułturowy, dotyczy wartości w ogóle; drugim jest Polska, trzecim - sama konstytucja pojęta jako prawa podstawowe; czwartym Rzeczpospo- lita pojęta jako państwo. 4.1. Podstawowe wartości: prawda, sprawiedliwość, dobro i piękno W zacytowanym początku wstępu Konstytucji RP wskazuje się na cztery wartości: prawdę, sprawiedliwość, dobro i piękno. Trybunał Konstytucyjny określił je mianem „uniwersalnych wartości konstytucyjnych"26. W projek- cie przygotowanym przez Komisję Konstytucyjną Zgromadzenia Narodowego omawiany tu fragment brzmiał: „zarówno wierzący w Boga będącego źród- łem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a uznawane przez siebie wartości wywodzący z innych źródeł"27 (podkr. M P ). Taka redakcja w oczywisty sposób podważała uniwersalizm wymienio- nych wartości, gdyż wskazywała, że dla niepodzielających wiary w Boga fun- damentalne są wartości przez nich uznawane, niekoniecznie prawda, spra- wiedliwość, dobro i piękno. Prawda, dobro i piękno należą do kanonu podstawowych doskonałości już od czasów antycznych. W filozofii Platona ściśle powiązane są one z naj- 26 Wyr. TK z 11.5.2005 r. (K 18/04, OTK-A2005, Nr 5, poz. 49). 27 Sprawozdanie Komisji Konstytucyjnej Zgrom adzen ia N arodow ego o projekcie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 16.1.1997 r., s. 3. Marek Piechowiak 49 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego wyższą ideą; dia Arystotelesa wartości te wyznaczają cełe trzech zasadniczych dziedzin poznania teoretycznej, praktycznej i pojetycznej (wytwórczej)28, które późniejsza tradycja uznała za zasadnicze walory podstawowych dzie- dzin kultury duchowej: nauki, w której dąży się do prawdy; moralności, w której dąży się do dobra; sztuki, w której dąży się do piękna. Z punktu w i- dzenia dziedzin kultury duchowej, zabrakło w Konstytucji RP (podobnie jak u Platona i Arystotelesa) czwartej wartości świętości, fundamentalnej dla religii , stanowiącej czwartą zasadniczą dziedzinę kultury duchowej. Między omówionymi wyżej trzema wartościami znalazła się sprawied- liwość. W sięgającej antyku tradycji filozoficznej sprawiedliwość jest przede wszystkim uznawana za zasadniczą doskonałość człowieka, za jego najzna- mienitszą dzielność-cnotę. Człowiek sprawiedliwy to człowiek w pełni dobry. W sprawiedliwości znajdowały swoje zwieńczenie wszystkie inne doskonało- ści (cnoty-dzielności, wartości) człowieka. Była ona uznawana, obok mądro- ści, męstwa i umiarkowania, za jedną z czterech cnót kardynalnych, i jedno- cześnie najważniejszą z nich. Ze względu na sprawiedliwość jako przymiot człowieka, rozwijana była koncepcja sprawiedliwości państwa i prawa29. Dla- czego sprawiedliwość, wbrew przez stulecia dominującej tradycji, znalazła się pomiędzy prawdą, dobrem i pięknem? Można wskazać na dwa możliwe kierunki interpretacji. Zgodnie z pierwszym, przyjęta kolejność, umieszcza- jąca prawdę przed sprawiedliwością, wskazuje na obiektywne (w prawdzie o rzeczywistości) ugruntowanie porządku działania i woli, z którym powią- zane są sprawiedliwość, dobro i piękno. Po drugie, można wspomnianą kolej- ność wyliczenia wartości interpretować w kontekście znanej formuły Johna Rawlsa: „Jak prawda w systemach wiedzy, tak sprawiedliwość jest pierwszą cnotą społecznych instytucji"30. 4.2. Równość i sprawiedliwość (społeczna) Bezpośrednio po wskazaniu tych czterech wartości następuje w Konsty- tucji RP przejście do kontekstu wyznaczonego relacją jednostki do Polski. Na pierwszym miejscu znalazła się ogólnie sformułowana zasada równości: 28Arystoteles, Metafizyka 1025 b 25. W filozofii średniowiecznej prawda, dobro i piękno są tzw. transcendentaliami właściwości każdego bytu (prawda to byt rozpatrywany w re- lacji do intelektu, do poznania; dobro to byt w relacji do woli, do chcenia; a piękno, pojmo- wane jako to, co ujrzane podoba się (quod visum p lacet), to byt jednocześnie odniesiony i do poznania („ujrzane") i do woli („podoba się" ). 29Z ob .M Piechowiak, Do Platona po naukę o prawach człowieka, [w :] Księga jubileuszo- wa profesora Tadeusza Jasudowicza, red. J. Białocerkiewicz, M. Balcerzak, A. Czeczko-Durlak, Toruń 2004, s. 333-352. 30 Justice is the firs t virtue o f social institutions, as truth is o f systems o f thought. J. Rawls, A Theory o f Justice, Cambridge, Mass. 1971, s. 3; Teoria sprawiedliwości, przeł. M. Panufnik, J. Pasek i A. Romaniuk, Warszawa 1994, s. 13. 50 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa „równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego Polski"31. W omawianej tu części wstępu nadal nie mówi się wprost o państwie, ale o Polsce, która określona tu jest jako dobro wspólne. W art. 1 Konstytucji RP mianem dobra wspólnego zostanie także określona Rzeczpospolita Polska: „Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli". Na uznanie wartości równości wskazuje użyty termin „wszystkich". W artykułowanej części Konstytucji RP zasada równości znalazła się w art. 32 ust. 1: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne"32. Ustęp 2 tego artykułu for- mułuje ogólny zakaz dyskryminacji: „Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przy- czyny". Problematyce równości kobiet i mężczyzn poświęcony został cały art. 33 Konstytucji RP33. Ważnym punktem konstytucyjnego oparcia wartości równości są też zasady sprawiedliwości społecznej, o których mówi art. 2 Konstytucji RP, oraz wskazywana we wstępie do niej zasada sprawiedliwości. W wyroku z 12.4.2000 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdzał: „W ujęciu polskiej ustawy zasadniczej sprawiedliwość społeczna jest też celem, który ma urzeczywist- niać demokratyczne państwo prawne. Taki właśnie model demokratycznego państwa prawnego przyjęła Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Nie jest demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei spra- wiedliwości, przynajmniej pojmowanej jako dążenie do zachowania równo- wagi w stosunkach społecznych i powstrzymywanie się od kreowania nie- usprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów dla wybranych grup obywateli"34. Zasady sprawiedliwości spo- łecznej dookreślają treść zasady równości, zwłaszcza w kontekście dopusz- 31 Zob. M. Piechowiak, Równi w prawach i powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski, [w :] Preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, red. Zespół Prezydialny Biura Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2009 (Studia i Materiały Trybunału Konstytucyjnego, t. 32), s. 111-124. 32 Przepis art. 32 Konstytucji RP jest źle sformułowany. N ie uwzględnia dobrze zna- nych doktrynie rozróżnień, zgodnie z którymi obok równości wobec prawa uznaje się rów- ność w prawie, równą ochronę prawną czy równość praw. Literalnie rzecz ujmując, jest on sprzeczny z powszechnie uznaną w międzynarodowym prawie praw człowieka interpretacją zasady równości praw, zgodnie z którą z równości praw nie można wywodzić ogólnej zasa- dy równego traktowania. Niemniej jednak Trybunał Konstytucyjny, mając na uwadze także zasady sprawiedliwości społecznej z art. 2, zinterpretował ten artykuł w zgodzie z doktry- ną prawa konstytucyjnego i międzynarodowego. Zob. M. Masternak-Kubiak, Prawo do rów- nego traktowania, [w :] Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, red. B. Banaszak, A. Preisner, Warszawa 2002, s. 119-137. 33 Art. 33 Konstytucji RP: „1. Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym. 2. Kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej wartości, do zabezpieczenia społecznego oraz do zaj- mowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń". 34 Wyr. TK z 12.4.2000 r. (K 8/98, OTK 2000, Nr 3, poz. 87). Marek Piechowiak 51 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego czalnych odstępstw od nakazu równego traktowania35. Zasadniczo, spra- wiedliwość społeczna byłaby oparta na równości proporcjonalnej, tradycyjnie powiązanej ze sprawiedliwością dystrybutywną równe traktować równo, odmienne, odmiennie proporcjonalnie do istotnych różnic. Można tu zauwa- żyć, że w cytowanym fragmencie Trybunał Konstytucyjny zdaje się zamiennie używać terminy „sprawiedliwość społeczna" i „sprawiedliwość", co nie jest zabiegiem oczywistym. Sprawiedliwość wiązana jest także z dookreśleniem relacji między inte- resem ogółu a interesem jednostki, i z zachowaniem równowagi między tymi interesami. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12.4.2000 r. stwierdził, że z punktu widzenia zestawienia art. 1 (zasada dobra wspólnego) i art. 2 (za- sada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady spra- wiedliwości społecznej) „chodzi przede wszystkim o zasadę sprawiedliwości pojmowaną jako czynnik prowadzący do słusznego lub inaczej sprawiedli- wego wyważenia interesu ogółu (dobra wspólnego) i interesów jednostki"36. Obok sprawiedliwości dystrybutywnej, wiązanej współcześnie przede wszystkim ze sprawiedliwością społeczną, drugim tradycyjnie wyróżnianym aspektem sprawiedliwości jest sprawiedliwość komutatywna, wymienna (wy- równująca), do której istoty należy zasada równowagi obciążeń i korzyści (przy uwzględnieniu pewnego minimum należnego każdemu człowiekowi). 4.3. Wartości stanowiące oparcie dla konstytucji Obok omówionego wyżej zestawu wartości, wskazanego w kontekście Polski jako ojczyzny, we wstępie Konstytucji RP znajduje się także zestawie- nie wartości wskazanych wprost jako te, na których oparta jest konstytucja „jako prawa podstawowe dla państwa". Czytamy, że prawa te są „oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia oby- wateli i ich wspólnot". Z punktu widzenia zasad stosowania spójników w omawianej tu grupie wartości, dwie pierwsze wolność i sprawiedliwość zostały wyróżnione, będąc połączone spójnikiem umieszczonym już po pierwszym z wyliczanych elementów. Ściśle rzecz ujmując, oparciem Konstytucji RP jest „poszanowa- nie" tych wartości; natomiast współdziałanie władz, dialog społeczny oraz zasada pomocniczości zostały wskazane wprost. Taka redakcja sugeruje, że wolność i sprawiedliwość są czymś bardziej pierwotnym niż pozostałe wska- zane elementy. W analizowanym tu wyliczeniu na osobną uwagę zasługuje zasada po- mocniczości, co z formalnego punktu widzenia sugerowane jest tym, że jako 351. Garlicki, Materialna interpretacja..., op. cit., s. 128. 36 Ibidem. 52 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa jedyna w tym kontekście została opatrzona dopowiedzeniem: „umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot". a. Wolność i sprawiedliwość Omówiona wyżej sprawiedliwość powraca tu w nowym kontekście. Po- przedzają wolność. Poszukując racji dla takiej kolejności wyliczenia, można zauważyć, że wolność jest fundamentalną właściwością człowieka, bez któ- rej nie można mówić o sprawiedliwości ani w wymiarze indywidualnym, ani w wymiarze społecznym (prawnym czy państwowym). O wolności można sensownie mówić w przypadku pojedynczego podmiotu, natomiast sprawied- liwość zgodnie z sięgającą starożytności tradycją pojmowania sprawiedli- wości pojawia się tam, gdzie są relacje między podmiotami37. Postawie- nie wolności przed sprawiedliwością można także interpretować jako wyraz uznania za pierwotne tego, co indywidualne, względem tego, co zbiorowe. Problematyka wolności zostanie omówiona niżej w związku z prawem do wolności. b. Podział i równowaga władz Wskazana we wstępie Konstytucji RP zasada współdziałania władz łą- czona jest38 z bardziej fundamentalną zasadą ustrojową, którą jest sformuło- wana w art. 10 ust. 1 zasada podziału i równowagi władz: „Ustrój Rzeczypo- spolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, w ładzy wykonawczej i w ładzy sądowniczej". W ustawie konstytucyjnej z 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym39, zwanej Małą Konstytucją, zasada podziału władz znalazła się w art. 1, a przed uchwaleniem tego aktu Trybunał Konstytucyjny wywodził zasadę po- działu władz z zasady demokratycznego państwa prawnego40. Jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP z 1997 r. podział władz był przez Trybunał Konstytucyjny postrzegany jako jedna z gwarancji autonomii jednostki, jak 37 Tradycyjna formuła głosi, że sprawiedliwe jest oddawanie każdemu tego, co się komu należy. Platon jej autorstwo przypisuje Simonidesowi (Platon, Państwo, 331 e ), poecie dzia- łającemu w VI i V w. przed Chrystusem. Platon będzie wiązał sprawiedliwość z bezinteresow- nym działaniem dla dobra innych. Podążając za nim, Arystoteles powie, że sprawiedliwość jako „jedyna spośród cnót, zdaje się być »cudzym dobrem«, ponieważ obejmuje też stosunek do innych osób, jako że czyni to, co jest pożyteczne (korzystne) dla innych". Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1130 a, przeł. D. Gromska, zob. np. ibidem, 1129 b. 38 Wyr. z 27.4.2005 r. (P 1/05, OTK-A2005, Nr 4, poz. 42), zdanie odrębne sędziego TK, Wojciecha Sokolewicza, od orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 22.11.1995 r. (K 19/95, OTK 1995, Nr 3, poz. 16, pkt 3). 39 Dz.U. Nr 84, poz. 426 ze zm. 40 Orz. TK z 19.6.1992 r. (U 6/92, OTK 1992, Nr 1, poz. 13). Marek Piechowiak 53 i demokracji, jako ograniczenie możliwości powstania rządów autorytarnych czy totalitarnych41. c. Współdziałanie władz, dialog społeczny, zasada pomocniczości Jeśli chodzi o współdziałanie władz, dialog społeczny i zasadę pomoc- niczości, to w uzasadnieniu jednego ze swych orzeczeń Trybunał Konstytu- cyjny określił te wartości mianem „podstawowych zasad organizujących życie wspólnoty państwowej"; wyliczając te trzy zasady, poprzedził je zasadami de- mokracji i poszanowania praw jednostki42. Niekiedy wszystkie te trzy zasady przywoływane są łącznie, przede wszyst- kim w kontekście relacji między administracją rządową a samorządową43. W takim też kontekście powoływana bywa zasada współdziałania władz wraz z zasadą pomocniczości44 lub sama zasada współdziałania władz45. Współdziałanie władz i dialog społeczny wiązane bywają z instytucją wysłuchania publicznego, wprowadzoną Regulaminem Sejmu46. Katego- ria dialogu pojawia się także w art. 20 Konstytucji RP, w którym mowa jest o „dialogu i współpracy partnerów społecznych" jako o jednym z elementów stanowiących oparcie dla społecznej gospodarki rynkowej stanowiącej pod- stawę ustroju gospodarczego Polski. Pojęcie „dialogu i współpracy partnerów społecznych" Trybunał Konstytucyjny powiązał z wyrażoną w art. 2 Konsty- tucji RP zasadą państwa demokratycznego47. d. Zasada pomocniczości i autonomia Pomimo iż poza wstępem zasada pomocniczości nie pojawia się wprost nigdzie indziej w Konstytucji RP, uważana jest za jedną z najbardziej fun- damentalnych zasad polskiego porządku prawnego48. Jest ona przykładem Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego 41 Orz. TK z 9.11.1993 r. (K 11/93, OTK 1993, Nr 2, poz. 37); orz. TK z 21.11.1994 r. (K 6/94, OTK 1994, Nr 2, poz. 39). Zob. M. Kordela, Zarys typologii..., op. cit., s. 57-58. 42 Wyr. TK z 11.5.2005 r. (K 18/04, OTK-A2005, Nr 5, poz. 49). 43Zob. np. post. T K z 12.12.2006 r. (Tw 6/06, OTK-B 2006, Nr 6, poz. 266, uzasadnienie pkt 2); post. TK z 15.11.2006 r. (Tw 17/06, OTK-B 2006, Nr 6, poz. 273, pkt 1-2 w argumen- tacji wnioskodawców). 44 Zob. wyr. TK z 12.3.2007 r. (K 54/05, OTK-A 2007, Nr 3, poz. 25 ); post. TK z 28.11.2005 r. (Tw 56/04, OTK-B 2005, Nr 6, poz. 207) (w obu przypadkach argumentacja wnioskodawców). 45 Wyr. TK z 8.5.2002 r. (K 29/00, OTK-A 2002, Nr 3, poz. 30). 46 Zob. pkt 7 zdania odrębnego Mirosława Wyrzykowskiego od wyroku TK z 3.11.2006 r. (K 31/06, OTK-A 2006, Nr 9, poz. 135). Zob. uchwała Sejmu RP z 30.7.1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. M.P. z 2009 r. Nr 5, poz. 47 ze zm .), art. 70a-70i. 47Wyr. T K z 30.1.2001 r. (K 17/00, OTK 2001, Nr 1, poz. 4). 48 K. Complak, w swej m onografii poświęconej pierwszemu rozdziałow i Konstytucji z 1997 r., materialne analizy organizuje wokół dwóch kategorii, którymi są „dobro wspól- 54 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa normy sformułowanej jedynie we wstępie, której naruszenie traktowane jest w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego w katego- riach naruszenia prawa49. Jest ona bardzo istotna z punktu widzenia relacji między jednostką a spo- łeczeństwem czy państwem, gdyż stanowi swego rodzaju tarczę dla jedno- stek i wspólnot przed ingerencją struktur wyższego rzędu, przede wszystkim przed ingerencją państwa. W Polsce zasada pomocniczości obecna była w debacie publicznej przede wszystkim za pośrednictwem nauki społecznej Kościoła katolickiego. Zgodnie z formułą Piusa XI z encykliki Quadragesimo anno z 1931 r. zasada ta głosi, że: „nie wolno jednostkom wydzierać i na społeczeństwo przeno- sić tego, co mogą wykonać z własnej inicjatywy i własnymi siłami, podob- nie niesprawiedliwością, szkodą społeczną i zakłóceniem porządku jest za- bierać mniejszym i niższym społecznościom te zadania, które mogą spełnić, i przekazywać je Społecznościom większym i wyższym" (Nr 79). Społeczno- ści „wyższe" (w tym przede wszystkim państwo, które w perspektywie kra- jowego porządku prawnego jest wspólnotą „najwyższą") jawią się jako słu- żebne wobec jednostek i ich wspólnot. Za przywołaną tu encykliką można powiedzieć, że „[wjszelka (...) działalność społeczności mocą swojej natury winna wspomagać człony społecznego organizmu, nigdy zaś ich nie niszczyć ani nie wchłaniać" (Nr 49). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 18.5.2005 r. nawiązał do takiego ujęcia, stwierdzając, że w myśl zasady pomocniczości przyjętej przez polską konstytucję „państwo powinno wspierać rodzinę, a nie zastępować ją w realizowaniu jej funkcji"50. Zasada pomocniczości ściśle powiązana jest z wartością autonomii jedno- stek pojętej jako możliwość określania i realizowania swoich celów (wolność, inicjatywa) połączona z odpowiedzialnością za podejmowane działania. Za- sada ta dookreśla przy tym relacje między różnego typu autonomicznością. Warto też zwrócić uwagę, że w takiej perspektywie nie ma przeszkód, aby sfor- mułowaną we wstępie zasadę pomocniczości uznać za określającą także rela- cje między państwem a strukturami nadrzędnymi, jak np. Unia Europejska. 4.4. Wartości stanowiące podstawę Rzeczypospolitej Polskiej Wstęp Konstytucji RP zamykają słowa: „Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czy- nili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do ne" i „pomocniczość władzy publicznej" ; zob. K. Complak, Normy pierwszego..., op. cit., s. 5, 7, 10. 49 Zob. L. Garlicki, Wstęp..., op. cit., pkt 15. 50 Wyr. TK z 18.5.2005 r. (K 16/04, OTK-A 2005, Nr 5, poz. 51). Marek Piechowiak 55 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Zatem, kiedyjest mowa wprost o zasadach stanowiących niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej, wskazywane są: przyrodzona godność, prawo do wolności i obowiązek solidarności. Literalnie rzecz biorąc, za niewzru- szoną podstawę uznane jest poszanowanie tych zasad. Cechę niewzruszoności można jednak zasadnie przypisać także samym wyliczonym wartościom. a. Trzy wartości Godność człowieka Godność należy współcześnie do fundamentalnych kategorii prawnych. Kategoria ta odsyła do czegoś niezależnego od prawa pozytywnego51. We wstępie do Konstytucji RP niezależność taką podkreśla przymiotnik „przyro- dzona", odnoszący się do godności. Bliższe dookreślenie tej kategorii znala- zło się w art. 30, otwierającym „Zasady ogólne" rozdziału II Konstytucji RP zatytułowanego „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela". Arty- kuł ten głosi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej posza- nowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych". Godność została tu określona nie tylko jako przyrodzona, ale także jako niezbywalna52. Godność nie jest ani nadawana, ani nie może być odebrana żadnym działaniem ludz- kim (ani działaniem władz publicznych, ani indywidualnym, ani wskutek in- nych wydarzeń, jak np. choroba czy upośledzenie). Niezbywalność podkre- śla także to, że godność, jej przysługiwanie nie stoi do dyspozycji nie tylko władz, ale także samego podmiotu praw, który nie może się swej godności zrzec. Uznanie godności za źródło praw pozwala na przypisanie przyrodzo51 Polska literatura przedmiotu jest bardzo bogata. W kontekście konstytucyjnym, ty- tułem przykładu: K. Complak (red .), Godność człowieka jako kategoria prawna, Wrocław 2001; K. Complak, Uwagi o godności człowieka oraz jej ochrona w świetle nowej konstytucji, PS 1998, Nr 6, s. 41-51; J. Krokowski, Godność człowieka podstawą konstytucyjnego katalo- gu praw i wolności jednostki, [w :] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 38-50; F.J. Mazurek, Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka, Lublin 2001; J. Zajadło, Normatywne funkcje pojęcia „przyrodzona i nie- zbywalna godność człowieka" (na marginesie art. 30 Konstytucji RP), [w :] Ochrona człowie- ka w świetle prawa Rzeczpospolitej Polskiej, red. S. Pikulski, Olsztyn 2002, s. 480-489; zob. także M. Piechowiak, Godność jako fundament powinności prawa wobec godności człowieka, [w :] Urzeczywistnianie praw człowieka w XXI wieku, red. P. Morciniec i S.L. Stadniczeńko, Opole 2004, s. 33-54. 52 W języku polskim termin „przyrodzony" stosowany bywa jako przekład angielskiego inherent w dokumentach dotyczących międzynarodowej ochrony praw człowieka. Termin inherent wskazuje na „wewnętrzność", nieoddzielalność, zatem i w dużej mierze na niezby- walność. Niemniej jednak termin „przyrodzoność", wzięty sam sobie, raczej podkreśla nienabywalność czegoś, stąd chcąc w języku polskim z całą pewnością oddać treści powiązane z angielskim „inherent", dobrze jest obok „przyrodzoności" postawić „niezbywalność". 56 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa ności i niezbywalności także samym wolnościom i prawom, których jest źród- łem, o ile w sposób konieczny powiązane są z ochroną godności. Istotnym przymiotem godności, uznanym w art. 30 Konstytucji RP, jest też nienaruszalność53. Skoro godność człowieka jest nienaruszalna, można wnioskować, że nie wolno jej poświęcać dla jakichkolwiek innych dóbr, w tym także w imię państwa, ojczyzny czy narodu. Zatem formuła ta wyraża także zakaz czysto instrumentalnego traktowania człowieka i uznanie go za auto- nomiczny podmiot (cel sam w sobie). Prawo do wolności Termin „prawo do wolności", typowy dla wskazania prawa podmioto- wego, nie występuje w żadnym innym miejscu w Konstytucji RP. W części ar- tykułowanej fundamentalny z punktu widzenia wolności jest art. 31 ust. 1: „Wolność człowieka podlega ochronie prawnej". W ust. 2 tego artykułu, obok wskazania obowiązku szanowania wolności i praw innych, sformułowano wprost zasadę, że „nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo nie nakazuje". Generalnie rzecz ujmując, twórcy Konstytucji RP z 1997 r. zmierzali do dowartościowania wolności54, przykładem może być stosowa- nie konsekwentnie w całej Konstytucji RP zwrotu „wolności i prawa", a nie „prawa i wolności", wbrew całej tradycji prawnomiędzynarodowej ochrony praw człowieka i wbrew tradycjom konstytucyjnym innych państw55. Obowiązek solidarności z innymi Obok cytowanego fragmentu termin „solidarność" zawarty jest także w art. 20 Konstytucji RP, na trzecim miejscu, po wolności działalności go- spodarczej i własności prywatnej, a przed dialogiem i współpracą partnerów społecznych, jako oparcie społecznej gospodarki rynkowej. Pojęcie „solidar- ność" z art. 20 (wraz z pojęciem „społeczna gospodarka rynkowa") zostało przez Trybunał Konstytucyjny powiązane z zasadą sprawiedliwości społecz- nej wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP56. W orzeczeniu z 19.2.1996 r., jeszcze pod rządami starej konstytucji, Try- bunał Konstytucyjny, w kontekście problematyki ubezpieczeń zdrowotnych i społecznych, wskazywał, że zasada solidarności może przybierać dwojaką 53 Postanowienie to jest wzorow ane na art. 1 ust. 1 Ustawy Zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec (1949): „Die Würde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten und zu schützen ist Verpflichtung aller staatlichen Gewalt". 54 Słowo „wolność" (w liczbie pojedynczej lub mnogiej) pojawia się w Konstytucji niemal osiemdziesiąt razy. 55 Zob. L. Wiśniewski, Prawa a wolność człowieka, [w :] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 51-63; polemicznie M. Piechowiak, Prawo a wolność, [w :] Prawa człowieka Prawa rodziny. 30 lat Poznańskiego Zakładu Instytutu Nauk Prawnych PAN, red. R. Hliwa i A. Schulz, Poznań 2003, s. 37-54. 56 Wyr. TK z 30.1.2001 r. (K 17/00, OTK 2001, Nr 1, poz. 4). Marek Piechowiak 57 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego postać: solidarności grupowej i solidarności międzygrupowej. W przypadku tej pierwszej, wydatki na świadczenia w całości finansowane są ze składek wnoszonych przez ubezpieczonych lub ich pracodawców. W przypadku so- lidarności międzygrupowej, nie ma ostrej granicy między ubezpieczeniem społecznym a pomocą społeczną. W myśl przywołanego tu orzeczenia właś- ciwym miejscem realizacji solidarności międzygrupowej jest ubezpieczenie społeczne na wypadek starości i niezdolności do pracy oraz pomoc bezro- botnym57. W wyroku z 24.10.2005 r. zasadę solidarności, sformułowaną we wstępie Konstytucji RP z 1997 r., Trybunał Konstytucyjny powiązał właśnie z ubezpieczeniami społecznymi i określając ją także mianem „zasady soli- darności zbiorowej" powiązał z treścią przypisaną wcześniej kategorii „soli- darności międzygrupowej"58. Warto także zauważyć, że w wyroku z 11.4.2006 r. Trybunał Konstytu- cyjny podkreślił powszechny obowiązek solidarności, dotyczący także relacji ściśle międzyosobowych: „zgodnie z tym, co zostało powiedziane w końco- wym zdaniu wstępu do Konstytucji RP, powszechny obowiązek solidarności z innymi jest jedną z zasad obowiązujących wszystkich stosujących Konsty- tucję. Obowiązek ten ma naturalnie różny charakter w zależności od relacji między określonymi osobami. Niewątpliwie jednak stosunki między małżon- kami powinny opierać się również na szczególnie pojmowanej solidarności. Prawo może wprowadzać pewne, a zwłaszcza materialne, aspekty obowiązku solidarności między byłymi małżonkami w interesie tej strony, której sytuacja uległa w wyniku rozwodu pogorszeniu"59. b. Wartości a stosowanie konstytucji Wstęp uwyraźnia, obok problematyki aksjologicznego uzasadnienia kon- stytucji, problematykę udziału wartości w jej stosowaniu. Stosowanie to ma miejsce zarówno w procesach prawotwórczych60, jak i przy rozstrzyganiu spraw przez sądy, zgodnie z zasadą bezpośredniego stosowania konstytucji (art. 8 ust. 2). W zdaniu zamykającym wstęp, rozpoczynającym się słowami: „Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy", znajdujemy dyrektywę nakazującą wprost uwzględnie- nie w procesie stosowania Konstytucji RP trzech omówionych wyżej wartości. Wyróżnienie tych trzech wartości nie stoi na przeszkodzie w sformułowaniu dyrektywy nakazującej uwzględniać w procesie stosowania prawa także in- nych wartości wskazanych we wstępie do Konstytucji61. 57 Orz. TK z 19.11.1996 r. (K 7/95, OTK 1996, Nr 6, poz. 49). 58 Wyr. TK z 24.10.2005 r. (P 13/04, OTK-A2005, Nr 9, poz. 102). 59 Wyr. TK z 11.4.2006 r. (SK 57/04, OTK-A 2006, Nr 4, poz. 43). 60 Wyr. TK z 12.4.2000 r. (K 8/98, OTK 2000, Nr 3, poz. 87). 51 Trudno jednak zgodzić się z poglądem Trybunatu Konstytucyjnego, że wszystkie warto- ści powołane we wstępie do Konstytucji stanowią „niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej" ; 58 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa 5. Relacje między kontekstami ujmowania wartości w preambule Pierwszy z wymienionych kontekstów (ogólnokulturowy) jest konteks- tem najogólniejszym; o wartościach mowa jest tam tylko w kontekście ich źródeł, bez dookreślenia obszaru „stosowania" wskazywanych wartości. Ma- jąc na względzie wyżej poczynione uwagi, można powiedzieć, że obszarem tym jest kultura w ogóle. Z tej perspektywy, zarówno system prawny, jak i państwo jawią się jako elementy kultury, służące jej rozwojowi poprzez po- rządkowanie życia społecznego. Aby dookreślić relację między kontekstem drugim wartości jako pod- stawa konstytucji, a trzecim wartości jako podstawa Rzeczypospolitej, trzeba wziąć pod uwagę wyżej rozważany problem relacji Konstytucji RP (pojętej jako prawa podstawowe) do Trzeciej Rzeczypospolitej. Jeśli przyjąć uzasadnianą wyżej tezę, że początek Trzeciej Rzeczypospolitej należy wią- zać z odzyskaniem możliwości suwerennego stanowienia o losie ojczyzny i o kształcie państwa, wówczas aksjologiczny fundament Rzeczypospolitej będzie stanowił także podstawę dla porządku konstytucyjnego określonego Konstytucją RP. Z punktu widzenia państwa, wartości uznane za aksjolo- giczny fundament Rzeczypospolitej będą bardziej podstawowe od wartości wskazanych jako oparcie Konstytucji RP pojętej jako prawa podstawowe. Za uznaniem tej tezy przemawia także przymiotnik „niewzruszona", odnoszący się do poszanowania wartości wskazanych w trzecim kontekście, oraz miej- sce ich wskazania, którym jest zakończenie wstępu i przejście do części arty- kułowanej62. 6. Dwa pierwsze artykuły Konstytucji RP 6.1. Dobro wspólne W artykule pierwszym, otwierającym część artykułowaną Konstytucji RP, znalazła się zasada dobra wspólnego („Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli" ) 63. Przy dekodowaniu treści tej zasady nie- zbędne jest sięgnięcie do historii powstania tego przepisu. W trakcie prac Ko- wyr. TK z 12.4.2000 r. CK 8/98, OTK 2000, Nr 3, poz. 87): „Wysłowiona w preambule spra- wiedliwość stała się obok innych tamże powołanych wartości jedną z zasad, które wszyscy mają mieć »za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej«. Poszanowanie tych zasad i wartości jest również obowiązkiem legislatywy" . 62 W sprawie zrównywania statusu wartości powołanych w preambule zob. cyt. wyżej fragment wyroku TK z 12.4.2000 r. (K8/98, OTK 2000, Nr 3, poz. 87). 53 Monograficzne opracowanie, zob. M. Piechowiak, Dobro wspólne jako fundament pol- skiego porządku konstytucyjnego, Warszawa 2012. Marek Piechowiak 59 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego misji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego początkowo przyjmowano (tak było jeszcze w projekcie z 19.6.1996 r.), że artykułem pierwszym bę- dzie artykuł zawierający zasadę demokratycznego państwa prawnego urze- czywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, zatem obecny artykuł drugi; natomiast w projektowanym drugim artykule umieszczono formułę: „Rzeczpospolita Polska jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli" (a nie „dobrem wspólnym", jak ostatecznie przyjęto), w oczywisty sposób nawiązu- jącą do Konstytucji kwietniowej z 1935 r., w której zasada „wspólnego dobra" otwierała Konstytucję (art. 1 ust. 1: „Państwo Polskie jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli"). W Konstytucji kwietniowej zasada wspólnego dobra służyła podkreśleniu prymatu państwa i obowiązków obywateli względem państwa64. W projekcie, który opuścił Komisję Konstytucyjną Zgromadzenia Naro- dowego i trafił do drugiego czytania, choć dokonano zmiany kolejności ar- tykułów65, znajdowała się nadal kategoria „wspólnego dobra", podkreśla- jąca zgodnie z polską tradycją konstytucyjną i zwykłym znaczeniem użytych słów służebność obywateli wobec państwa. Uczyniono tak, mimo zgłasza- nych zastrzeżeń pod adresem przyjętej formuły i deklarowanej zasadniczej zgodności uczestników dyskusji, co do tego, że w nowym artykule pierw- szym nie chodzi o prymat państwa, ale o wyrażenie idei służebności państwa wobec obywateli, gdyż jego treść nawiązuje do koncepcji dobra wspólnego spotykanej w myśli chrześcijańskiej i nauczaniu społecznym Kościoła kato- lickiego66. Wyraźnie powiązano „wspólne dobro" z tradycją konstytucyjną 64 Zob. W.T. Kulesza, Ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 roku, PS 2005, Nr 2, s. 43-44. 65 Wśród zasadniczych racji dokonania zamiany kolejności były wątpliwości co do traf- ności postawienia u podstaw systemu prawnego zasady państwa prawnego, która mogłaby być interpretowana czysto formalnie, i zasady sprawiedliwości społecznej, groziło to przesu- nięciem akcentów ze sprawiedliwości po prostu, na jedynie pewien aspekt sprawiedliwości; szerzej zob. M. Piechowiak, Filozoficzne podstawy rozumienia dobra wspólnego, Kwartalnik Filozoficzny 2003, Nr 2, s. 11-12. 66 P. W inczorek, Dyskusja nad podstaw ow ym i zasadam i ustroju RP w Kom isji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, RPEiS 1995, z. 2, s. 17. Zob. także dyskusje na łamach dziennika Rzeczpospolita: M. Piechowiak, Prawa człowieka w projekcie konstytucji, Rzeczpospolita z 23.5.1995 t.;B. Banaszak, Zasady ustroju a prawa jednostki, Rzeczpospolita z 14.6.1995 r.; M. Piechowiak, Porozmawiajmy o podstawach. W okół projektu konstytucji, Rzeczpospolita z 25.8.1995 r. P. Sarnecki pisał, że wysuwającą się na czoło cechą Konstytucji z 1997 r. jest „konstruowanie państwa »służebnego« wobec zamieszkujących je ludzi" ; uwa- żał, że „władza państwowa nie posiada na jej podstawie właściwie żadnych autonomicznych celów, a wszystkie wskazane w Konstytucji kierunki działania tej w ładzy polegają bądź na bezpośrednim załatwianiu indywidualnych lub zbiorowych potrzeb ludzkich, bądź na stwa- rzaniu warunków służących samozaspokajaniu ich przez wszystkich tym zainteresowanych"; P. Sarnecki, Idee przewodnie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r., PS 1997, N r5 (22 ), s. 11. ZdaniemP. Sarneckiego, Konstytucja jest oparta na trzech głównych ideach, które przenikają całość jej przepisów: państwa służebnego, praworządności i demokracji; ibidem, passim, zwłaszcza s. 30. 60 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa międzywojnia, a „dobro wspólne" z tradycją nauki społecznej Kościoła ka- tolickiego67. Zmiany „wspólnego dobra" na „dobro wspólne" dokonano dopiero w trakcie drugiego czytania projektu Konstytucji RP. Warto podkreślić, że od- powiednią poprawkę przyjęto jednogłośnie i była to jedyna poprawka doty- cząca spraw fundamentalnych przyjęta przez konsens68. Należy zatem w spo- sób szczególny brać pod uwagę treści związane z wprowadzoną zmianą. Z gramatycznego punktu widzenia, w języku polskim postawienie przy- miotnika po rzeczowniku sygnalizuje zwykle, że mamy do czynienia z wyra- żeniem idiomatycznym, czyli takim, którego znaczenie nie jest wyznaczone sumą znaczeń wyrażeń składowych (dobrym przykładem istotnego prze- sunięcia znaczeniowego następującego w wyniku przestawienia przymiot- nika są wyrażenia „młoda panna" i „panna młoda"). Argument z reguł gra- matycznych nie jest tu najważniejszy. Istotna jest wola ustrojodawcy, którą owa zmiana wyraża. Prace przygotowawcze nie pozostawiają wątpliwości, że zmiana ta wskazała na tradycję nauki społecznej Kościoła katolickiego jako punkt wyjścia w określeniu treści kategorii „dobra wspólnego". Znaczenie wyrażenia „dobro wspólne", właśnie jako wyrażenia idiomatycznego , jest dobrze ugruntowane w powoływanej w dyskusji społecznej nauce Kościoła katolickiego. Zgodnie z nią dobro wspólne „obejmuje sumę tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrze- szenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość"69; „po- lega [ono] przede wszystkim na poszanowaniu praw i obowiązków osoby ludzkiej"70. Całkowicie nietrafny jest przy tym zarzut, że sięganie w anali- zie art. 1 do katolickiej nauki społecznej byłoby równoznaczne z niezrozu- 67 Problematyka konstytucyjnej doniosłości kolejności słów: „wspólne dobro" czy „dobro wspólne", została jak się zdaje wprowadzona do debaty tekstami autora Prawa człowieka w projekcie konstytucji, Rzeczpospolita z 23.5.1995 r., Porozmawiajmy o podstawach. Wokół projektu konstytucji, Rzeczpospolita z 25.8.1995 r.; zasadnicze argumenty przedstawione w tych tekstach były potem powtarzane w debatach parlamentarnych przez zwolenników formuły „dobro wspólne". 68 4 67 głosów za; stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego < http://ks.sejm. gov.pl:8009/forms/kad.htm> 2. kad., Nr pos. zn3, dzień 6, 21.3.1997 r. Jednogłośnie przy- jęto w drugim czytaniu jeszcze tylko jedną poprawkę (w art. 167 ust. 2 wnioskodawca pro- ponował, aby regionalne izby obrachunkowe były organami nadzoru w zakresie spraw finan- sowych, a nie jak proponowała Komisja spraw budżetowych). 69 Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym. Gaudium et spes, 74; ibidem 26: „dobro wspólne czyli suma warunków życia społecznego, jakie bądź zrzeszeniom, bądź poszczególnym członkom społeczeństwa pozwalają osiągać pełniej i łatwiej własną doskonałość" . Zob. Jan XXIII, Pacem in terris, Nr 58: dobro wspólne można określić jako „sumę tych warunków życia społecznego, w jakich ludzie mogą pełniej i szybciej osiągnąć swoją osobistą doskonałość". 70 Jan XXIII, Pacem in terris, Nr 60. Zob. Jan Paweł II, Centesimus annus, Nr 47: dobro wspólne „nie jest zwykłą sumą korzyści partykularnych, ale wymaga ich oceny i pogodze- nia w oparciu o sprawiedliwą hierarchię wartości i, w ostatecznym rozrachunku, o w łaś- ciwe zrozumienie godności i praw osoby" ; idem, Służyć dobru wspólnemu, L'Osservatore Marek Piechowiak 61 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego miałą w państwie świeckim praktyką nadawania pojęciom konstytucyjnym treści konfesyjnej71. Określoną perspektywę interpretacyjną wybiera się nie ze względu na czyjekolwiek przekonania religijne, że ktoś w coś wierzy lub nie, ale dlatego, że posługując się pewną koncepcją, dookreślono w trakcie prac przygotowawczych znaczenie pewnej kategorii prawnej72. Umieszczenie w pierwszym artykule Konstytucji RP „dobra wspólnego", a nie „wspólnego dobra", powoduje, że na pierwszym miejscu postawione zo- stają postulaty dotyczące tego, jakie ma być państwo, aby służyło obywate- lom, a nie to, jacy mają być obywatele, aby służyli państwu73. Zmiana formuły powoduje także, że zasadnie można uznać jednostkę i jej prawa człowieka za fundament porządku prawnego. W świetle wstępu teza ta nie jest oczywi- sta, choć może być dobrze uzasadniona. Natomiast z punktu widzenia czę- ści artykułowanej, przy zachowaniu „wspólnego dobra" w art. 1 Konstytucji RP, teza ta mogłaby być zasadnie podważona. Na przykład z uwagi na to, że ochrona praw człowieka jest przedmiotem dopiero rozdziału 2, a o godności jako źródle praw mówi dopiero art. 30, otwierający ten rozdział; wśród ce- lów państwa, określonych w art. 5, prawa człowieka znalazły się dopiero na miejscu trzecim, po niepodległości i nienaruszalności terytorium, a zatem po typowych wartościach „państwowych"74. Trzeba też podkreślić, że rozproszeniu wątpliwości, co do fundamental- nego miejsca jednostki i jej praw w polskim porządku konstytucyjnym i praw- nym, nie służy sposób, w jaki Trybunał Konstytucyjny interpretuje art. 1 Kon- stytucji RP. Trybunał Konstytucyjny zdaje się w ogóle nie uwzględniać genezy tego przepisu, interpretuje go w duchu Konstytucji kwietniowej i wprost wy- korzystuje go jako przeciwwagę wobec wolności i praw człowieka i obywa- tela. Przykładowo w wyroku z 25.11.2003 r. argumentował: „Zapewnienie bezpieczeństwa kraju stanowi jeden z zasadniczych obowiązków obywa- teli, co wynika już z art. 1 Konstytucji, zgodnie z którym Polska jest »dobrem wspólnym wszystkich obywateli«. Troska o to wspólne dobro oznacza ko- nieczność ponoszenia takich obowiązków przez obywateli, zńrówno pośred- Romano 2001, Nr 1, s. 45: „Ochrona praw człowieka należy do niepodważalnych nakazów dobra wspólnego". 71 Tak J. Brzozowski, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego, PiP 2006, z. 11, s. 21. 72 Zob. np. w ypow iedź senator A. Grześkowiak, Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, 2. kad., Nr pos. zn3, dzień 1, 24.2.1997 r., http://ks.sejm.gov.pl (data dostę- pu: lipiec 2007). Zob. M. Piechowiak, Dobro wspólne jako fundament..., op. cit., 253-359. 73 Por. nauka społeczna Kościoła katolickiego w kontekście europejskim; Jan Paweł II, Służyć dobru wspólnemu, L'Osservatore Romano 2001, Nr 1, s. 45: „Europa coraz lepiej uświadamia sobie, jakie są wymiary wspólnego dobra europejskiego, to znaczy jakie działa- nia winna wspólnym wysiłkiem podejmować, i jakich wartości bronić, aby należycie odpo- wiadać na potrzeby swoich obywateli". 74 Szerzej na ten temat w opracowaniu autora Służebność państwa wobec człowieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP z 2.4.1997 r. osiągnięcie czy zadanie?, PS 2007, N r l5 ,s . 65-91. 62 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa nio, jak i bezpośrednio, które są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa państwa"75. W art. 1 Trybunał Konstytucyjny poszukuje oparcia nie tyle dla praw człowieka, ile dla celów publicznych stanowiących wskazane w klau- zuli limitacyjnej zawartej w art. 31 ust. 3 prawowite racje ograniczania wol- ności i praw człowieka76. Inny przykład, w wyroku z 30.1.2001 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że: „Przy interpretacji art. 20 Konstytucji RP [do- tyczącego społecznej gospodarki rynkowej jako podstawy ustroju gospodar- czego] należy uwzględnić jego związek z art. 1 i art. 2 Konstytucji. Artykuł 1 Konstytucji RP stanowi, że »Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli«. Wynika z niego dyrektywa przedłożenia w razie po- trzeby dobra ogólnego ponad dobro indywidualne czy partykularny inte- res grupowy. Dyrektywa ta powinna być podstawowym kryterium działania w przyjętym przez konstytucję modelu społecznej gospodarki rynkowej"77. Trzeba przy tym zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny dostrzega niebez- pieczeństwa związane z postawieniem na pierwszym miejscu dobra ogółu i w wyroku z 10.10.2001 r. zauważa, że „nadmiernie uproszczona interpre- tacja tej zasady dobra wspólnego prowadzić mogłaby bowiem w konsekwen- cji do swoistego usprawiedliwienia wszelkich naruszeń konstytucji w imię ochrony wspólnego dobra"78. 6.2. Demokratyczne państwo prawne Z punktu widzenia aksjologicznych podstaw prawa polskiego trudno przecenić wagę art. 2 Konstytucji RP z 1997 r.: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady spra- wiedliwości społecznej". Klauzula ta została wprowadzona do polskiego po- rządku prawnego nowelą konstytucyjną z 29.12.1989 r.79, jako art. 1 w nadal wówczas obowiązującej konstytucji z 22.7.1952 r., zwanej niekiedy konstytu- cją stalinowską80. Była to nowela niejako przypieczętowująca konstytucyjnie przemiany ustrojowe 1989 r., i to przede wszystkim za sprawą owego arty- kułu pierwszego81. Przepis obecnego art. 2, funkcjonując w porządku kon- 75 Wyr. TK z 25.11.2003 r. (K 37/02, OTK-A2003, Nr 9, poz. 96). 76 Wyr. TK z 16.4.2002 r. (SK 23/01, OTK-A 2002, Nr 3, poz. 26). 77 Wyr. TK z 30.1.2001 r. (K 17/00, OTK2001, Nr 1, poz. 4). 78 Wyr. TK z 10.10.2001 r. (K 28/01, O TK 2001,N r 7, poz. 212). 79Ustawa z 29.12.1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 75, poz. 444). 80 Formalnie Konstytucja z 1952 r. utraciła moc dopiero na podstawie art. 77 ustawy kon- stytucyjnej z 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach m iędzy w ładzą ustawodawczą i wy- konawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz. 426 ze zm .), zwanej „Małą Konstytucją". Ustawa ta utrzymywała w mocy ok. 2/3 postanowień Konstytucji z 1952 r. 81 Ta sama nowela zniosła konstytucyjne gwarancje dotyczące przewodniej roli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, wprowadziła także zmiany w sferze symboli orłowi w god- Marek Piechowiak 63 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego stytucyjnym już od 1989 r., jak żaden inny obrósł w orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, sięgające fundamentalnych wartości porządku prawnego; należy także do najczęściej analizowanych i komentowanych82. Stąd poniż- sze uwagi muszą się ograniczyć jedynie do spraw najistotniejszych z punktu widzenia podjętego tematu. Zawarta w art. 2 formuła „zasady sprawiedliwości społecznej" kształto- wała przede wszystkim, omówione wyżej, konstytucyjne pojęcie równości83. Klauzula demokratycznego państwa prawnego traktowana była przez Trybunał Konstytucyjny jako klauzula „otwarta", zawierająca pewne treści wiążące, które nie zostały jasno zapisane. Dotyczy to zarówno interpretacji formalnej, prowadzącej do sformułowania norm i zasad działalności prawo- dawczej (tzw. zasad przyzwoitej legislacji), jak i materialnej, prowadzącej do formułowania praw i wolności jednostki84 oraz zasad organizacji i spo- sobu funkcjonowania władzy państwowej (np. zasady podziału i równowagi władz). Jeszcze przed wejściem w życie nowej Konstytucji RP Trybunał Kon- stytucyjny wywodził z klauzuli demokratycznego państwa prawnego takie, na przykład, zasady typu formalnego, jak zasada niedziałania prawa wstecz, nakaz dochowania vacatio legis, zasada zaufania obywateli do państwa (obej- mująca zasadę bezpieczeństwa prawnego obywateli i zasadę ochrony praw słusznie nabytych), zasada dostatecznej określoności prawa kształtującego obowiązki obywateli85. Jeśli chodzi o interpretację materialną, Trybunał wy- wodził np. prawo do sądu, prawo do prywatności, prawo do życia86, zasadę le przywrócono koronę i zm ieniono nazwę państwa z Polska Rzeczpospolita Ludowa na Rzeczpospolita Polska. 82 Zob. W. Sokolewicz, Artykuł 2, [w :] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, t. V, Warszawa 2007; tam także bardzo bogate wskazówki bibliograficzne. 83 Zob. L. Garlicki, Materialna interpretacja..., op. cit., s. 128. 84 Ibidem, s. 139. 85 Zob. M. Kordela, Formalna interpretacja klauzuli demokratycznego państwa prawnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, [w :] Zasada demokratycznego państwa praw- nego w Konstytucji RP, red. S. Wronkowska, Warszawa 2006, s. 140-157. 86 Było tak w związku z badaniem konstytucyjności ustawy z 30.8.1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 139, poz. 646 ze zm.). „Podstawowym przepisem, z którego należy wyprowadzić konstytucyjną ochronę życia ludz- kiego, jest ( . . . ) zasada demokratycznego państwa prawnego. Państwo takie realizuje się bo- wiem wyłącznie jako wspólnota ludzi, i tylko ludzie mogą być właściwymi podmiotami praw i obowiązków stanowionych w takim państwie. Podstawowym przymiotem człowieka jest jego życie. ( . . . ) Wartość konstytucyjnie chronionego dobra prawnego, jakim jest życie ludz- kie, w tym życie rozwijające się w fazie prenatalnej, nie może być różnicowana. Brak jest bo- wiem kryteriów pozwalających na dokonanie takiego zróżnicowania w zależności od fazy rozwojowej ludzkiego życia. Od momentu powstania życie ludzkie staje się w ięc wartością chronioną konstytucyjnie" ; orz. TK z 28.5.1997 r. (K 26/96, OTK 1997, Nr 2, poz. 19, uza- sadnienie pkt 3). 64 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa ochrony godności w jej wymiarze osobistym, a nawet godności osobowej87. Jeśli chodzi o zasady organizacji i funkcjonowania władzy państwowej, to z zasady demokratycznego państwa prawnego Trybunał Konstytucyjny wy- prowadził m.in. fundamentalną zasadę podziału władz88. Po wejściu w życie Konstytucji RP z 1997 r. Lech Garlicki (sędzia TK w la- tach 1993-2001) pisał: „materialna interpretacja klauzuli demokratycznego państwa prawnego może być uznana z perspektywy siedmiu lat stosowania nowej Konstytucji RP za pewien zamknięty już epizod"89. Choć trudno zgo- dzić się z tym, że był to tylko epizod, to zrozumiałe jest odchodzenie od ma- terialnej interpretacji, a to z uwagi na rozległe regulacje dotyczące statusu jednostki i szereg rozstrzygnięć aksjologicznych przyjętych w Konstytucji RP z 1997 r.; Konstytucja ta w sposób wyraźny potwierdziła także szereg zasad ustrojowych dotyczących organizacji i funkcjonowania organów państwa, np. zasadę podziału władz. Trybunał Konstytucyjny wprost wskazuje na koniecz- ność sięgnięcia przy interpretacji zasady demokratycznego państwa praw- nego do rozstrzygnięć aksjologicznych przyjętych w Konstytucji RP z 1997 r.: „Jeżeli art. 2 Konstytucji nie ma pozostać tylko pustą deklaracją, to trzeba brać pod uwagę powszechnie przyjęte standardy państwa prawnego, a także rozważyć, jaki kształt (model) państwa prawnego Konstytucja polska przy- jęła. Nawet bowiem nienaganne z punktu widzenia techniki legislacyjnej sta- nowienie norm nie wyczerpuje istoty państwa prawnego. Normy te muszą realizować podstawowe założenia leżące u podstaw porządku konstytucyj- nego w Polsce oraz realizować i strzec tego zespołu wartości, który Konstytu- cja wyraża. W konsekwencji nie sposób oceniać zachowania zasad państwa prawnego bez uwzględnienia wartości wskazanych we wstępie do Konstytucji oraz z pominięciem sprecyzowanej w art. 1 Konstytucji zasady, że Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli"90. 7. Metaaksjologia ugruntowanie wartości Problematyka metaaksjologiczna dotyczy tego, jak są ugruntowane war- tości, jakie jest ich źródło, jak istnieją. Ustrojodawca opowiada się, zasadni- czo rzecz biorąc, za pewnego typu obiektywistycznym czy innymi słowy - prawnonaturalnym ugruntowaniem wartości. 87Zob. L. Garlicki, Materialna interpretacja..., op. cit., s. 130-131. „Dopuszczenie bo- wiem eksperymentu badawczego bez zgody osoby, na której eksperyment jest dokonywa- ny, narusza zasadę demokratycznego państwa prawa poprzez pogwałcenie godności czło- wieka sprowadzonego w takim przypadku do roli obiektu dośw iadczalnego" ; uchw. TK z 17.3.1993 r. (W 16/92, OTK 1993, Nr 1, poz. 16). 88 Orz. TK z 19.6.1992 r. (U 6/92, OTK 1992, Nr 1, poz. 13). 89 Zob. L. Garlicki, Materialna interpretacja..., op. cit., s. 139. 90 Wyr. TK z 12.4.2000 r. (K8/98, OTK 2000, Nr 3, poz. 87). Marek Piechowiak 65 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego Uznanie ugruntowania obiektywistycznego sugeruje już kolejność w y- liczenia czterech omówionych wyżej fundamentalnych wartości. Wstęp do Konstytucji RP wskazuje, że wierzący w Boga będą w Nim upatrywali źródła wartości. „Niepodzielający tej w iary" mogą wartości te wywodzić z innych źródeł, niemniej jednak wprost określa się je mianem uniwersalnych, a wagę tego określenia potwierdzają omówione wyżej prace przygotowawcze. Wstęp mówi także o wartościach ogólnoludzkich. Na uznanie uniwersalności, w sen- sie czasowym, wartości determinowanych prawami obywatelskimi (prawami człowieka) wskazuje także użyta we wstępie formuła „pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie" (podkr. M P)91. Uznanie uniwersalno- ści niektórych wartości prowadzi do odrzucenia koncepcji relatywistycznych i subiektywistycznych. Odpowiednio do wskazanych źródeł wartości, wstęp mówi także o „od- powiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem", wbrew do- minującym w poprzednim ustroju koncepcjom proweniencji marksistowskiej lub heglowskiej, w których odpowiedzialność ponosiło się przede wszystkim wobec historii, dziejów czy panującej klasy. Fundamentalny z punktu widzenia ugruntowania wartości ujmowanych jako wolności i prawa człowieka i obywatela art. 30 Konstytucji RP wskazuje na przyrodzoność i niezbywalność godności, zatem na zasadniczą obiektyw- ność i „niedyspozycyjność" źródła wolności i praw człowieka i obywatela. Rozwiązania konstytucyjne dystansują się wobec prób ugruntowania wartości w historii czy w procesach dziejowych, co jest dość oczywiste, jako że pozostaje w korelacji z generalnym odwrotem od rozwiązań typu mar- ksistowskiego. Co jednak więcej, ani wola władzy państwowej, posiadającej mandat demokratyczny, ani wola Narodu jako suwerena nie są źródłem war- tości (wbrew woluntarystycznym koncepcjom zwierzchnictwa ludowego). Wbrew propozycjom skrajnie liberalnym przyjęty jest dystans wobec koncep- cji poszukujących ugruntowania wartości jedynie w wolnych decyzjach (czy to indywidualnych czy grupowych; Konstytucja dystansuje się od woluntary- zmu i czysto tetycznego uzasadnienia prawa). Ustrojodawca podkreślił także, że podstawą decyzji prawotwórczych nie jest wola czy przekonania (instruk- cje) wyborców (art. 104 i 108 Konstytucji RP). Przyjęte rozwiązania dystansują się wobec koncepcji typu emotywistycznego , które wartości ugruntowują w reakcjach emocjonalnych. Trzeba pod- kreślić, że tego typu ujęcia dominują we współczesnej polskiej teorii prawa92. Zgodnie z tego typu koncepcjami wartości są „intelektualnymi, emocjonal- nie zabarwionymi obrazami pewnych stanów rzeczy, które uznaje są za po- żądane, preferowane, godne osiągnięcia i/lub ochrony"93; a „określone stany 91 Zob. L. Garlicki, Wstęp..., op. cit., s. 12. W sprawie ułomności użytego terminu „oby- watelskie", ibidem, s. 15. 92P. Winczorek, Aksjologiczne podstawy nowej konstytucji, PiP 1988, z. 12, s. 4. 93 Ibidem. 66 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa rzeczy nie są wartościami tak długo, jak długo nie zostaną zakwalifikowane pozytywnie przez podmioty dokonujące oceny"94. Wartości są traktowane jako korelaty względnie trwałych dyspozycji do oceniania w określony spo- sób, a ocena pojmowana jest jako przeżycie polegające na emocjonalnym ustosunkowaniu się do jakichś faktycznie występujących, czy też tylko wyob- rażanych sobie stanów rzeczy czy zdarzeń, a więc aprobowaniu lub dezaprobowaniu czegoś95. Wbrew pozorom, rozstrzygnięcia metaaksjologiczne mają nie tylko zna- czenie ideowe, ale mogą mieć także znaczenie praktyczne, gdyż pozostają w istotnym związku z przyjmowanymi procedurami, zarówno prawotwór- czymi, jak i stosowania prawa. Aby sięgnąć do prostego przykładu inaczej dookreśla się treść przepisu zawierającego nazwę jakiejś wartości, gdy uzna się za jej źródło przekonania czy skłonności ocenne obywateli, a inaczej, gdy uzna się, że wartości są w zasadzie niezależne od konkretnie żywionych prze- konań. Do metaaksjologicznych założeń Konstytucji RP Trybunał Konstytucyjny odwołał się w wyroku z 23.3.1999 r.: „Konstytucja w całokształcie swych postanowień daje wyraz pewnemu obiektywnemu systemowi wartości, którego urzeczywistnianiu służyć powinien proces interpretacji i sto- sowania poszczególnych przepisów konstytucyjnych [podkr. M P ]. Dla określenia tego systemu wartości centralną rolę odgrywają postanowienia 0 prawach i wolnościach jednostki, usytuowane przede wszystkim w roz- dziale II Konstytucji. Wśród tych postanowień centralne z kolei miejsce zaj- muje zasada przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Poszanowanie 1 ochrona prawa do życia stanowi jedną z podstawowych przesłanek realiza- cji tej zasady"96. Trzeba zauważyć, że poprzez tezy metaaksjologiczne, do- tyczące obiektywności wartości, Trybunał zmierzał do uzasadnienia funda- mentalnego miejsca zasady godności oraz wolności i praw, których godność jest źródłem, w porządku konstytucyjnym97. 8. Wartości konstytucyjne a aksjologia prawa międzynarodowego Generalnie trzeba zauważyć, że zestawienie wartości wskazane we wstę- pie do Konstytucji RP w kontekście ugruntowania prawa zbieżne jest z przy- jętymi w prawie międzynarodowym w kontekście ochrony praw człowieka. 94 Ibidem. 95 At. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie, Warszawa 1988. 96 Wyr. TK z 24.3.1999 r. (K2/98, OTK 1999, Nr 3, poz. 38). 97 W świetle proponowanej wyżej interpretacji kategorii „dobra wspólnego" znacznie prościej cel ten można by osiągnąć w oparciu o art. 1. Marek Piechowiak 67 Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego Artykuł 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1948 r.), określający ak- sjologiczne fundamenty praw człowieka, głosi: „Wszystkie istoty ludzkie ro- dzą się wolne i równe w godności i prawach, są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować wobec siebie w duchu braterstwa". W przytoczonej formule są, oczywiście, wskazane podstawowe wartości wiązane z Rewolucją Francuską wolność, równość, braterstwo; są jednak istotne elementy dodatkowe. Mając na uwadze późniejszą „karierę" kategorii godności w prawie międzynarodowym, za fundamentalne wartości uznane u podstaw międzynarodowej ochrony praw człowieka na płaszczyźnie uni- wersalnej należy uznać godność (jako podstawę i źródło wszystkich praw człowieka), wolność, równość, rozumność i sumienie oraz braterstwo. Ter- min „braterstwo" bliski jest znaczeniowo terminowi „solidarność". Korzysta- jąc z doktryny prawa międzynarodowego, można powiedzieć, że ten ostatni termin, podobnie jak braterstwo, wskazujący na bezinteresowną pomoc in- nym, w odróżnieniu od „braterstwa" podkreśla mocniejsze zobowiązanie do podejmowania działania98. Łatwo dostrzec, że Konstytucja RP wpisuje się w tak określone fundamenty aksjologiczne praw człowieka99. Analogiczne wartości uznane są także za fundament Unii Europej- skiej100. Traktat o Unii Europejskiej w motywie 2 preambuły głosi: „INSPIRO- WANI kulturowym, religijnym i humanistycznym dziedzictwem Europy, z któ- rego wynikają powszechne wartości, stanowiące nienaruszalne i niezbywalne prawa człowieka, jak również wolność, demokracja, równość oraz państwo prawne" 101, a w motywie 4: „POTWIERDZAJĄC swe przywiązanie do zasad wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolno- ści oraz państwa prawnego"102. Artykuł 2 tego traktatu stanowi: „Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demo- kracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw czło- wieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedys- kryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet 98 W Konwencji o prawach dziecka z 20.11.1989 r., w tekście preambuły św iado- mie zrezygnowano z terminu „braterstwo" na rzecz „solidarność" ; za: The United Nations Convention on the Rights o f the Child: A Guide to the „Travaux Préparatoires", s. 111. Zob. także: M. lyszkowski, Zasada solidarności w Traktacie ustanawiającym konstytucję dla Europy, Przegląd Sejmowy 2006, Nr 14, s. 33-52. 99 Szeroko na temat aksjologii prawa międzynarodowego chroniącego prawa człowieka na poziomie uniwersalnymM. Piechowiak, Filozofia praw..., op. cit., cz. I. 100 Zob. także wyr. TK z 11.5.2005 r. (K 18/04, OTK-A 2005, Nr 5, poz. 49). 101 Traktat o Unii Europejskiej, wersja skonsolidowana, Dz.Urz. UE, C 83, 30.3.2011. 102 Ibidem. 68 Marek Piechowiak Rozdział III. Aksjologiczne podstawy polskiego prawa i mężczyzn"103; w art. 6 ust. 3 prawa człowieka zostały uznane za ogólne za- sady prawa104. Tym samym szlakiem podąża Karta Praw Podstawowych Unii Europej- skiej proklamowana 7.12.2000 r., która na mocy art. 6 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej stała się aktem prawa traktatowego105. W drugim akapicie pre- ambuły tego dokumentu czytamy: „Świadoma swego duchowo-religijnego i moralnego dziedzictwa, Unia jest zbudowana na niepodzielnych, powszech- nych wartościach godności osoby ludzkiej, wolności, równości i solidarności; opiera się na zasadach demokracji i państwa prawnego. Poprzez ustanowie- nie obywatelstwa Unii oraz stworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości stawia jednostkę w centrum swych działań"106. W prawie europejskim fundamentalną rolę odgrywa także zasada po- mocniczości. Znajduje ona zastosowanie przede wszystkim w relacji mię- dzy Unią a państwami członkowskimi107, niemniej jednak motyw 13 pream- buły Traktatu o Unii Europejskiej wskazuje na potrzebę stosowania tej zasady w szerszym kontekście: „ZDECYDOWANI kontynuować proces tworzenia co- raz ściślejszego związku między narodami Europy, w którym decyzje są po- dejmowane jak najbliżej obywateli, zgodnie z zasadą pomocniczości..." . 103 Ibidem. 104 „Prawa podstawowe, zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych Państwom Członkowskim, stanowią część prawa Unii jako zasady ogólne prawa." 105 Postanowienia wprowadził Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską z 13.12. 2007 r., art. 1 pkt 8 ), Dz.Urz. UE, C 306, 17.12.2007. Zob. Protokół w sprawie stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej do Polski i Z jednoczonego Królestwa, Dz.Urz. UE, C 306, 17.12.2007, s. 156-157. 106 Karta praw podstawowych Unii Europejskiej z 7 grudnia 2000 r., Dz.Urz. UE, C 303, 14.12.2007 (w wersji dostosowanej do Traktatu z Lizbony). Szerzej na temat aksjologii Karty zob. M. Piechowiak, Aksjologiczne podstawy „Karty praw podstawowych Unii Europejskiej", SP 2003, Nr 1, s. 5-29. 107 Art. 5 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej stanowi m. in . : „Zgodnie z zasadą pomocni- czości, w dziedzinach, które nie należą do jej wyłącznej kompetencji, Unia podejmuje dzia- łania tylko wówczas i tylko w takim zakresie, w jakim cele zamierzonego działania nie mogą zostać osiągnięte w sposób wystarczający przez Państwa Członkowskie, zarówno na pozio- mie centralnym, jak i regionalnym oraz lokalnym, i jeśli ze względu na rozmiary lub skutki proponowanego działania możliwe jest lepsze ich osiągnięcie na poziomie Unii" . Zob. także Traktat o Unii Europejskiej, art. 5 ust. 1; Protokół w sprawie stosowania zasad pomocniczości i proporcjonalności, dołączony do Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, na mocy Traktatu z Lizbony, Dz.Urz. UE, C 306, 17.12.2007, s. 150-152. Marek Piechowiak 69 9 . Uwagi podsumowujące Analiza aksjologicznych podstaw Konstytucji RP, określonych przede wszystkim wstępem i dwoma pierwszymi artykułami, pozwala postawić tezę, że aksjologia ta nie jest, przynajmniej co do zasady, eklektyczna. Odsłania się myślenie o wartościach wpisujące się w klasyczną, sięgającą starożytności, refleksję nad podstawami prawa. Z uwagi na rozstrzygnięcia metaaksjologiczne jest to tradycja typu prawnonaturalnego, uznająca obiektywne ugrun- towanie wartości i prawa. Przyjęte rozwiązania zbieżne są także z aksjologią typową dla międzynarodowej ochrony praw człowieka. Summary A n axio log ica l analysis o f the basis o f the 1997 Constitution o f the Republic o f Poland, determ ined m ain ly in the Pream ble, makes it possible to put fo rw ard a thesis that this ax io logy is not, at least in reference to the principle, eclectic. In respect o f the m eta-axiological settlements, this is a tradition o f natural-law type, recogn izing the ob- jec tive grounding o f values and law. The accepted solutions are also convergent w ith the axio logy typical o f the international protection o f human rights. Résumé L'analyse des fondem ents axiologiques de la Constitution polonaise de 1997, ins- crits avant tout dans le préam bule, perm et de form u ler la thèse selon laqu elle cette ax io log ie n'est pas, en principe, éclectique. La ré flex ion sur les valeurs s'inscrit dans la vis ion classique des fondem ents du droit, rem ontant à l 'antiquité. Partant de là, se d é - gage une tradition ju rid ique appuyée sur le dro it naturel, reconnaissant la force ob jec- tive des valeurs et du droit. Ces conclusions rejo ignen t l 'ax io log ie classique de la pro- tection internationale des droits de l'Hom m e. Zusammenfassung Die Analyse der vor a llem durch die Präam bel defin ierten axiologischen Grundla- gen der Verfassung der Republik Polen von 1997 erm öglich t die Aufstellung der These, dass diese A x io log ie nicht eklektisch ist, zum indest nicht prinzipiell. H ier enthüllt sich ein Denken von den W erten , das sich in die klassische, bis in die Antike zurückrei- chende R e flex ion über die Grundlagen des Rechts ein fügt. W egen der m etaaxiologischen Entscheidungen ist das eine Tradition naturrechtlichen Typs, d ie d ie ob jektive Begründung der W erte und des Rechts anerkennt. D ie angenom m enen Lösungen stim- m en auch m it der für den internationalen Schutz der Menschenrechte typischen A x io - log ie überein. Geneza, filozofia i międzynarodowy kontekst prawa polskiego 70 Marek Piechowiak SYNTEZA PRAWA POLSKIEGO OD 1989 ROKU R e d a k c j a Tadeusz Guz Jan Głuchowski Maria R. Pałubska Wydawnictwo C. H. Beck Warszawa 2013 Synteza prawa polskiego od 1989 roku Redakcja: Katarzyna Pudłowska Wydawca: Joanna Ablewicz © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C. H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck Druk i oprawa: ELPIL, Siedlce ZABIJA KSIĄŻKĘ ISBN: 978-83-255-2056-4 ISBN ebook: 978-83-255-2891-