Krzysztof azarski NOWO YTNA NAUKA I WIEDZA WED UG KARTEZJUSZA A je li pisz po francusku, j zykiem mojego kraju, raczej ni po acinie, który jest j zykiem moich nauczycieli, to dlatego, i mam nadzieje, e ci, którzy pos uguj si tylko swoim naturalnym i niezm conym rozumem, lepiej zdo aj os dzi moje mniemania ni ci, którzy wierz jeno staro ytnym ksi gom1. Kartezjusz cz sto jest nazywany ojcem nowo ytnego racjonalizmu, a nawet, ogólnie, nowo ytnej filozofii. Wraz z nim klasyczna i redniowieczna filozofia zostaje zepchni ta do defensywy, i powoli zaczyna by usuwana z g ównego nurtu my li filozoficznej. Cho nie by on jedynym wiod cym przedstawicielem nowo ytnej filozofii i nauki, który zainicjowa ten proces – wystarczy wspomnie wspó czesnych mu Francisa Bacona (1561–1626) i Galileo Galilei (1564–1642) – by z pewno ci tym w a nie, który wy o y swoje pogl dy z najwi ksz prostot i darem przekonywania, a jednocze nie zaprezentowa je jako kompletny system. Jego wydana w 1637 r. Rozprawa o metodzie (Discours de la methode) nie zachwyci a rodowisk akademickich, za to oddzia ywa a z niezwyk si na ówczesne elity, w tym na wp ywowe w salonach kobiety2. Co by o si i oryginalno ci tej rozprawy, e uj a ona tak wspó czesnych jej, jak i potomnych? Jak now koncepcj nauki i zdoby1 Kartezjusz, Rozprawa o metodzie, przek ad T. ele skiego-Boya, Kraków, 1952, s. 99. 2 Por.: A. Kenny (red.), The Oxford Illustrated History of Western Philosophy, Oxford 1997, s. 109; F.E. Sutcliffe, Introduction, [w:] Descartes, Discourse on Method and the Meditations, London 1968, s. 12–13. Z drugiej strony Rozprawa o metodzie bestsellerem nie by a, przynajmniej za ycia autora. Z 500 egzemplarzy pierwszego wydania, Kartezjusz otrzyma 200 kopii „autorskich", a pozosta e 300 przeznaczono na sprzeda , których nak ad nie wyczerpa si do jego mierci. F.E. Sutcliffe, Introduction, op. cit., s. 14. Rozprawa o metodzie wzbudzi a kontrowersje od momentu publikacji, wywo uj c protesty nie tylko rodowisk scholastycznych, ale równie zwolenników „nowej nauki". Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 193 wania wiedzy zaprezentowa w tej rozprawie Kartezjusz? Na czym polega o jej nowatorstwo? Czy argumenty i racje Kartezjusza mog jeszcze przemawia do nas, w przesz o trzy i pó wieku pó niej? Czy te tajemnic skuteczno ci jego oddzia ywania by o jedynie umiej tne wykorzystanie ducha epoki i zr czna retoryka skierowana do amatorów filozofii raczej ni specjalistów? * Cz owiek chce wiedzie , powiada Arystoteles w zdaniu otwieraj cym Metafizyk . Pragniemy wiedzie , jaki jest wiat oraz zna nasze w nim miejsce3. Pytania te s nazywane zwykle fundamentalnymi, gdy od zawsze towarzyszy y cz owiekowi. To one zrodzi y filozofi , która szuka odpowiedzi nie za pomoc religii, ale tych instrumentów poznania, które s przyrodzone cz owiekowi – zmys ów i rozumu. Pytania o wiat i nas samych prowadz do pyta o pocz tek – o arche, principium, zasad . S to ju pytania metafizyczne. Pragniemy wiedzie nie tylko, kim jeste my i jaki jest wiat, ale chcemy pozna te ich (pra)przyczyn oraz cel. Sk d wzi li my si , my i wiat, oraz dok d zmierzamy? To za , jak powiada Jan Pawe II w swej encyklice Fides at Ratio, prowadzi ostatecznie do pyta o absolut4. Zagadnienia te znajdowa y si przez dwa tysi ce lat w centrum uwagi filozofii, zarówno staro ytnej, jak i redniowiecznej. Radykalna zmiana nast pi a dopiero w czasach wczesnonowo ytnych. Pytania metafizyczne nigdy nie prowadz do jednoznacznych odpowiedzi. Podczas gdy nauki ci le oraz przyrodnicze poznaj swoje zasady i kumuluj wiedz , metafizyka, jako dyscyplina spekulatywna, zdaje si drepta wci w tym samym miejscu, w pó nym redniowieczu pogr aj c si w coraz bardziej sterylnych i abstrakcyjnych dysputach. Maj ca swe ród o w rewolucji naukowej, filozofia nowo ytna jest buntem wobec takiego stanu rzeczy, a zw aszcza wobec dominacji zagadnie metafizycznych w nauce. Bacon odrzuci je ca kowicie. Prawdziwa nauka to poznanie empiryczne oparte na do wiadczeniu i indukcyjnym rozumowaniu, wiod ce od szczegó u do ogó u. Celem nauki jest wi c poznanie porz dku naturalnego oraz panowanie nad nim. Kartezjusz zaatakuje tradycyjn metafizyk z innego bieguna: poznania racjonalnego, które ma prowadzi do wiedzy pewnej i niezachwianej (certaine et indubitable), a nie do nieweryfikowalnych spekulacji. 3 W t umaczeniu T. ele nika Metafizyki Arystotelesa (Lublin 1986) zdanie to brzmi „Wszystkim ludziom wrodzone jest pragnienie poznania". 4 Por. Jan Pawe II, Fides et Ratio, 27, [w:] Encykliki Ojca wi tego Jana Paw a II, Kraków 1999, vol. II, s. 850. KRZYSZTOF AZARSKI194 Postawa buntu wobec redniowiecznego dziedzictwa jest dzieckiem renesansu. Z postaw t ci le czy si indywidualizm, który – jak zauwa y Alexis de Tocqueville – jest dzieckiem reformacji: W XVI w. twórcy reformacji podporz dkowuj indywidualnemu rozumowi niektóre dogmaty dawnej wiary, ale w dalszym ci gu jest niedopuszczalna dyskusja nad pozosta ymi. W XVII w. Bacon w dziedzinie nauk przyrodniczych, Kartezjusz za w dziedzinie ci lej filozofii znosz zastane formu y, niszcz si tradycji i obalaj autorytet scholastycznych szkó . Uogólniaj c t metod , filozofowie XVIII w. poddaj przedmiot wszystkich wierze indywidualnemu os dowi ka dego cz owieka. Któ nie zauwa y, e Luter, Kartezjusz i Wolter pos u yli si t sam metod i e ró ni ich wy cznie to, jak szeroki zalecali czyni z niej u ytek5. Je li bunt we wczesnonowo ytnej filozofii jest owocem renesansu, a indywidualizm dzieckiem reformacji, niezwyk a pewno siebie, która cechowaa reprezentantów „nowej nauki", wydaje si by ich oryginalnym wk adem w rozwój filozofii (Burke nazwie to pó niej arogancj ). Ju Bacon ma wybujae ego i proponuje ca kowicie nowe podej cie do nauk naturalnych. Kartezjusz wznosi wiar w pot g ludzkiego rozumu ( ci le mówi c, swego w asnego rozumu) na wy yny dot d niespotykane: ca o dorobku wcze niejszych pokole zostaje zakwestionowana, a na jej miejsce pojawia si nowa nauka, maj ca prowadzi do pe nego poznania wiata i zapanowania nad nim. Przekonany swej unikalno ci, Kartezjusz nie wie jeszcze, e znajdzie godnych siebie na ladowców, d ug seri my licieli – twórców systemów – z których ka dy b dzie przekonany, e w zasadniczy sposób zmienia filozofi . * René Descartes ( ac. Cartesius, a po polsku Kartezjusz), urodzi si w 1596 r. w miasteczku La Haye (dzi nosz cym nazw Descartes) niedaleko Tours, w rodzinie, która w a nie naby a szlachectwo poprzez kupno urz du (tak zwane szlachectwo sukni)6. Gdy mia dziesi lat rozpocz nauk w jezuickim collegium po o onym w nieodleg ym La Flèche. Collegium mia o tradycyjny program oparty na studiach antycznej klasyki i scholastycznej metafizyki, za nauki ci le traktowa o jako nauki praktyczne, pomocne np. w budowie 5 A. de Tocqueville, O Demokracji w Ameryce, t um. M. Król, Warszawa 1976, s. 272–273. Por. A. Flew, An Introduction to Western Philosophy, London 1995, s. 275, 283. 6 Szkic biografii Kartezjusza zaczerpni ty z: F.E. Sutcliffe, Introduction, op. cit., s. 7–14; A. Kenny (red.), The Oxford Illustrated History..., op. cit., s. 110, 126–127; B.F. Finkel, Biography. René Descartes, „American Mathematical Monthly", 1898, vol. 5, nr 8/9, s. 191–195. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 195 fortyfikacji. Kartezjusz sp dzi tam osiem lat, wysoko oceniaj c poziom swej szko y i uczelni, nawet je li krytykowa rodzaj wiedzy, jaki tam naby . Mimo fascynacji matematyk , dalsze studia kontynuowa na prawie, zdobywaj c dyplom prawniczy w 1616 r. na uniwersytecie w Poitiers. Po sko czeniu nauki zaci gn si do armii (1617 r.), zajmuj c si jednak bardziej samodzielnymi studiami matematycznymi ni wojaczk . Walki religijne rozpoczynaj ce wojn trzydziestoletni (1618–1648) najwyra niej nie poci ga y Kartezjusza, tote w 1621 r. zrezygnowa ze s u by i przeniós si do Holandii, gdzie – oprócz ostatnich miesi cy – sp dzi reszt ycia. W swoich czasach Kartezjusz uchodzi przede wszystkim za matematyka, a szerzej uczonego nauk cis ych, dokonuj c w nich wielu wa nych odkry . Uwa any by za twórc geometrii analitycznej, prekursora bada prowadz cych do powstania rachunku ró niczkowego i ca kowego oraz odkrywc zasad za amania wiat a7. Do czterdziestego roku ycia nie opublikowa jednak adnego ze swych dzie , a matematycznym geniuszem by tylko w ród przyjació i znajomych. Jedn z pierwszych prac, któr napisa , ale nie opublikowa , by y Regulae ad directionem ingenii (Zasady kierowania umys em, 1628). Przez nast pne pi lat przygotowywa dzie o, które opieraj c si na ówczesnej wiedzy, a zw aszcza na nowej teorii mechaniki nieba Galileusza, mia o zast pi Sum teologiczn w. Tomasza. Dzie o gotowe by o ju w 1633 r., ale Kartezjusz, jak zawsze ostro ny, nie zdecydowa si na jego publikacj po tym, gdy dowiedzia si o pot pieniu Galileusza przez Inkwizycj . Le Monde ( wiat) ukaza si dopiero po jego mierci (1664 r.). Nast pnym wa nym dzie em filozoficznym by y Meditationes de Prima Philosophia (Medytacje o filozofii pierwszej, 1641), które mia y wykaza , e jego metafizyka osi gn a pewno matematyki, a zatem jest wy sza ni scholastyka8. Kolejne prace to Principia Philosophiae (Zasady filozofii, 1644), w du ej mierze powtarzaj ce metafizyk Medytacji, ale uzupe nione o opis struktury wszech wiata i relacji cia a do ducha. Ostatnim dzie em by a rozprawa zatytu owana Les passions de l'âme (Nami tno ci duszy, 1649), powsta a jako rezultat korespondencji z ksi niczk El biet , córk elektora Palatynatu i siostrzenic Karola I Stuarta. W 1649 r. Kartezjusz dostaje zaproszenie do przybycia na dwór królowej szwedzkiej Krystyny Wazówny (p. 1632–1654). S awa Rozprawy o metodzie 7 Zainteresowania i odkrycia Kartezjusza w matematyce, fizyce, optyce i mechanice obejmuj znacznie szerszy zakres ni tu wspomniany. Por. has o „Descartes René" w: Encyklopedia PWN, http://encyklopedia.pwn.pl/index.php?module=haslo&id=3891981 [dost p 4.III.2013]. 8 A. Kenny (red.), The Oxford Illustrated History..., op. cit., s. 110; F.E. Sutcliffe, Introduction, op. cit., s. 10. KRZYSZTOF AZARSKI196 by a ju tak du a, e sawantka na tronie chcia a j lepiej pozna z ust samego jej twórcy. Kartezjusz, przyzwyczajony do niezale no ci, waha si . Da si jednak skusi perspektyw wysokich zarobków, gdy – jak zwierza si w li cie do przyjaciela – kilka lat bada oraz dostateczne rodki na przeprowadzanie eksperymentów pozwol mu odkry nierozwi zane problemy fizjologii i znale lekarstwo na wszystkie choroby9. Jak wida , on sam by wi cie przekonany o cudownej skuteczno ci swej metody. Lekcje z królow okaza y si jednak katastrof . Musia je zaczyna o pi tej rano w zimnym, le ogrzanym pa acu. Ze zgroz odkry te , e królowa codziennie studiuje grek , czyli traci czas na zaj cie nie daj ce adnych namacalnych korzy ci. Od dzieci stwa nawyk y do pó nego wstawania i cieplejszego klimatu, Kartezjusz wytrzyma niedogodno ci ycia w Szwecji tylko przez pó roku; w lutym 1650 r. zapalenie p uc zako czy o jego ziemsk drog . Co za zaskakuj cy koniec! I co za strata dla ludzko ci wci cierpi cej na nieuleczalne choroby. * Rozprawa o metodzie to jeden z najs ynniejszych tekstów napisanych po francusku, b d cy jednocze nie symbolem francuskiej klarowno ci, lekko ci i ironii. Jest to dzie o zaskakuj ce, zarówno swoj struktur , jak i tre ci . Zacznijmy od struktury. W oryginalnym wydaniu Rozprawa stanowi a wst p do trzech prac – o za amaniu wiat a, geometrii i mechanice nieba (ale zatytuowana Meteorologia) – które by y rozdzia ami niepublikowanego Le Monde. Prace te mia y rzekomo ilustrowa praktyczn stron zastosowania „metody" Kartezjusza, a faktycznie by y prób sprawdzenia reakcji w adz na jego „now nauk ". Rozprawa charakteryzuje si dziwaczn i niejasn budow . Rozdzia I zawiera autobiografi Kartezjusza oraz przerobion wersj jego niepublikowanych Zasad kierowania umys em10. Rozdzia II wprowadza nas do jego metody, natomiast rozdzia III jej nie rozwija, ale niespodziewanie skupia si na zasadach etycznych, którymi kieruje si autor. Prawdopodobnie powsta on najpó niej i mia s u y jako tarcza przeciwko prze ladowaniom ze strony w adz. Rozdzia IV powraca do w tku przerwanego w rozdziale II. Zawiera on s ynn zasad cogito, oraz jej konsekwencje, czyli jest wst pem do kartezja skiej metafizyki. Rozdzia V jest streszczeniem niektórych pogl dów zaprezentowanych w Le Monde, dotycz cych kosmosu i funkcjonowania 9 A. Kenny (red.), The Oxford Illustrated History..., op. cit., s. 127. 10 D. Garber, Descartes and Method in 1637, „PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association", 1988, vol. 2, s. 226–227; F.E. Sutcliffe, Introduction, op. cit., s. 9, 12. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 197 ludzkiego cia a, ale z sam „metod " maj cy niewiele wspólnego. Wreszcie rozdzia VI, podejmuj cy ponownie tematyk metody, jest tekstem, który pierwotnie by wst pem do pracy o geometrii11. Rozprawa o metodzie cho napisana wartkim i czytelnym j zykiem, zbija z tropu, zaskakuje i pozostawia czytelnika bez klucza co do przekazu ca o ci. Czy by jego cogito i cztery proste zasady badania rzeczywisto ci w rozdziale II by y t jego s awn „metod "?12 T , która mia a doprowadzi do szybkiego poznania tajemnic wiata? Przyjrzyjmy si zatem dok adnie tekstowi Rozprawy i zobaczmy, co tak naprawd da si wywnioskowa z jej tre ci. Kartezjusz otwiera swoje dzie o zaskakuj cym, cho niew tpliwie pochlebnym dla zwyk ych miertelników, stwierdzeniem: Rozs dek jest to rzecz ze wszystkich na wiecie najlepiej rozdzielona, ka dy bowiem s dzi, e jest w ni dobrze zaopatrzony, i nawet ci, których we wszystkim innym najtrudniej jest zadowoli , nie zwykli pragn go wi cej ni li posiadaj . Nie jest prawdopodobne, aby si wszyscy mylili co do tego; raczej wiadczy to, i zdolno dobrego s dzenia i rozró niania prawdy od fa szu, co nazywamy w a nie rozs dkiem lub rozumem, jest z natury równa u wszystkich ludzi. Tak wi c rozbie no mniema nie pochodzi st d, aby jedni byli roztropniejsi od drugich, ale jedynie st d, i prowadzimy my li nasze rozmaitymi drogami i nie rozwa amy tych samych rzeczy13. Pomijaj c lekki sarkazm w pierwszym zdaniu, mo na by rzec, e w akapicie tym Kartezjusz piecze dwie pieczenie na jednym ogniu: z jednej strony schlebia czytelnikowi i zdobywa jego sympati , przekonuj c go, e posiada rozs dek, czy rozum, nie gorszy od nikogo innego, a z drugiej ju wskazuje na podstawowy cel swej Rozprawy. Ró nice w postrzeganiu rzeczywisto ci i s dach wynikaj ze stosowania niew a ciwych metod lub nieporozumie , a nie z tego, e niektórzy ludzie maj wi cej rozs dku (lub rozumu). Warto logiczna cytowanego tekstu jest w tpliwa i by aby na pewno zakwestionowana w rodowisku akademickim, natomiast przeci tnego czytelnika ujmowa a i oczarowywa a14. W ten sposób dowiadujemy si , dlaczego Kartezjusz, a pó niej i jego nast pcy, kierowali swe dzie a do szerszego kr gu czytelników, 11 F.E. Sutcliffe, Introduction, op. cit., s. 11–12, 15–16; A. Flew, An Introduction..., op. cit., s. 275–276. 12 Por. D. Garber, Descartes and Method in 1637, op. cit., s. 225, 228. Garber argumentuje, e Kartezjusz sam lekcewa y swoj „metod ", a w ka dym razie nie zaznacza w innych dzie ach jej stosowania. 13 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 20. 14 A. Kenny (red.), The Oxford Illustrated History..., op. cit., s. 107–109. KRZYSZTOF AZARSKI198 a nie rodowiska uczonych, oraz dlaczego przedk adali j zyki narodowe nad uczon acin . Wra enie schlebiania czytelnikowi nie wiadomemu tych – jak dzi powiedzieliby my – promocyjnych zabiegów pog bia si , gdy w nast pnych zdaniach autor przyznaje, e on sam posiada umys nie doskonalszy ni ogó , a nawet, e zazdro ci niektórym ludziom bystro ci ich umys u, oraz gdy potwierdza, e b dy w poznaniu rozumowym nie mog dotyczy istoty (w oryginale forme), a tylko „cech przypadkowych". Dwuznaczno ostatniego stwierdzenia wydaje si nieprzypadkowa. Termin „forma" wywodzi si od Arystotelesa i ma ci le okre lon konotacj . Kartezjusz t umaczy to jako „natura" (nature), co jest ogólnie poprawne, ale i niepe ne. Inaczej zrozumie j laik, a inaczej znawca Arystotelesa czy scholastyki. Forma jest „istot ", jak to odda polski t umacz, ale te rodzajem energii, która stanowi przyczyn danej rzeczy, oraz nadaje jej kszta t i cel15. Czy tak zwykle rozumiemy termin „istota" lub „natura", i czy tak to rozumia czytelnik wspó czesny Kartezjuszowi? W dalszej cz ci rozdzia u I Kartezjusz rozwija w tek autobiograficzny. Informuje, e od dzieci stwa karmiono go nauk , obiecuj c nabycie „jasnej i pewnej wiedzy o wszystkim, co jest po yteczne dla ycia" (claire et assurée de tout ce qui est utile à la vie). By pilnym uczniem i czyta to, co powinien; poznawa j zyki, by mie wgl d do staro ytnej m dro ci; wiedzia , e „czytanie wszelkich dobrych ksi ek jest niby rozmow z najgodniejszymi lud mi minionych wieków..., w której ods aniaj nam jedynie swe najcenniejsze my li". Uczy si te retoryki i poezji, jak równie matematyki, któr upodoba sobie szczególnie, oraz teologii i filozofii. A jednak po uko czeniu studiów – powiada Kartezjusz – „czu em si ... udr czony tyloma w tpliwo ciami i b dami, i zdawa o mi si , e usi uj c si kszta ci , nie osi gn em adnej innej korzy ci jak t , i coraz bardziej ods ania em sobie moj niewiedz . A przecie by em w jednej z najs awniejszych szkó w Europie"16. Kartezjusza oburza o, e matematyka, której podstawy „s tak mocne i sta e", nie tworzy fundamentu nauki, a jest ni filozofia, która nie ma „ adnej rzeczy, o któr by si nie spierano, która by wi c tym samym nie by a w tpliwa"17. Z ca ej dotychczasowej nauki nie znajduje on nic godnego zaufania, poza matematyk i teologi . Wybór matematyki jest oczywisty i szczery, natomiast wybór teologii zdumiewaj cy. Z lekka wyczuwaln ironi Kartezjusz t umaczy to tym, e teologia dotyczy prawd objawionych, które 15 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 21. 16 Ibidem, s. 23–24. 17 Ibidem, s. 24–25. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 199 „przekraczaj nasz zdolno pojmowania", tote nie o miela si „podda ich memu w t emu rozumowaniu". Do tego potrzeba otrzyma „nadzwyczajn pomoc nieba i by wi cej ni cz owiekiem"18. W rezultacie mamy ju zarys „metody" Kartezjusza, ale bez wyra nego wskazania, e to o ni chodzi. Polega mia aby ona na ca kowitym odrzuceniu dotychczasowego dorobku, oprócz matematyki i teologii oraz, niespodziewanej konkluzji rozdzia u I, e jednostka mo e lepiej pozna prawd , która jej dotyczy, ni „uczony w spekulacjach niedaj cych adnego skutku"19. Ta ostatnia my l zostanie rozwini ta dopiero w rozdziale nast pnym, gdy opis metody b dzie pe niejszy. Spróbujmy zebra i oceni to, co dot d powiedzia nam Kartezjusz. Jego do wiadczenie ze studiów w La Flèche nie jest do wiadczeniem unikatowym wbrew temu, co powiada nam autor. Odkrywanie w asnej niewiedzy w procesie kszta cenia jest raczej zjawiskiem normalnym. Unikatowa jest reakcja, a nie samo zjawisko. Dla porównania przypomnijmy, jak dwa tysi ce lat wczeniej zareagowa na to samo Sokrates. Tajemniczy i zadziwiaj cy wiat nie jest do ko ca poznawalny. Jednak „wiem, e nic nie wiem" nie frustruje Sokratesa ani nie popycha go do buntu wobec rzeczywisto ci. Odwrotnie, z jednej strony przyjmuje on postaw akceptacji ludzkiej kondycji, a z drugiej – utwierdza si w przekonaniu, e poszukiwanie prawdy jest najwa niejszym celem ludzkiego ycia. Sokrates nie ucieka te przed konsekwencjami g oszenia prawd, w które wierzy . Twardo powiada, e nigdy nie zrobi nic niegodnego, aby ratowa ycie, tote nie zamierza u ywa sztuczek, aby odwróci wyrok s du nad nim. Jak e ró ne jest to od postawy Kartezjusza. Ten ostatni buntuje si i odrzuca mo liwo pogodzenia si z rzeczywisto ci . Jest to wi c postawa bli sza prometejskiej. Ukryt prawd nale y wykra bogom, niezale nie od metod, i cz owiek jest w stanie tego dokona . Jak w kapsu ce, postawa Kartezjusza – bunt oraz wiara w pot g indywidualnego rozumu – zawiera „kod" czasów nowo ytnych czy, szerzej, nowoczesno ci w ogóle. By mo e to obja nia, dlaczego Rozprawa, wbrew swej mia ko ci, wci zdaje si rzuca urok na wspó czesnego czytelnika20. 18 Ibidem, s. 26. 19 Ibidem, s. 28. 20 Por. A. de Tocqueville, O Demokracji w Ameryce, op. cit., s. 273. Wed ug Tocqueville'a, metoda Kartezjusza jest ze swej natury demokratyczna: „Zosta a odkryta w epoce, w której ludzie zacz li stawa si sobie równi i upodabnia do siebie. Rozpowszechni si mog a dopiero w epoce, w której mo liwo ci sta y si niemal równe i ludzie niemal identyczni". Z drugiej strony, nie wszyscy odbieraj go wspó cze nie z entuzjazmem. Szczególnej krytyce zosta poddany przez rodowiska feministyczne i postmoderniKRZYSZTOF AZARSKI200 Rozdzia II zaczyna si od przywo ania ol nienia, którego Kartezjusz dozna , gdy jeszcze s u y w wojsku. Jego warto logiczna jest wi cej ni w tpliwa, za to jako argument retoryczny wietnie s u y celom naszego autora. Otó u wiadomi on sobie, e „dzie a posk adane z wielu osobno powsta ych cz ci i wykonywane r k rozmaitych mistrzów mniej s doskona e ni te, nad którymi pracowa tylko jeden cz owiek". Zauwa y te , e podobnie jest z budow miasta czy prawodawstwem (jeden, np. Likurg w Sparcie, versus wielu) czy nawet religi (objawion versus wszystkie inne)21. I wreszcie, „ e wszelka wiedza ksi kowa, przynajmniej ta, której racje s jedynie prawdopodobne i na które nie ma adnego dowodu, jako e z o y a si ona i uros a stopniowo z mniema wielu rozmaitych osób, nie jest tak bliska prawdy jak proste i nieuczone rozumowania cz owieka rozs dnego dotycz ce rzeczy, jakie mu si nastr czaj ". Wywnioskowa wi c, e musi odrzuci ca kowicie to, co zbudowano do tej pory, i zacz wszystko od nowa, bez próby zmiany i ulepszania tego, co by o22. Wykonawszy ten mia y krok odrzucenia, Kartezjusz jakby przestraszy si w asnej odwagi, i na nast pnych stronach wycofuje si z cz ci tego, co dopiero by napisa . Podkre la, e jego odrzucenie nie dotyczy tak wielkich cia jak pa stwa. Te ostatnie „zbyt trudne s do podniesienia, skoro s raz obalone". Co do ich niedoskona o ci „je li je posiadaj ", to albo z agodzi a je praktyka, albo s do unikni cia dzi ki przezorno ci, albo niedogodno ci obecne s bardziej zno ne ni ich zmiana23. Dlatego te Kartezjusz nie pochwala „owych natur m tnych i niespokojnych", które d do zmian za wszelk cen . Na takie „szale stwa" z pewno ci nie ma miejsca w tym „dzie ku", które pisze24. A w ogóle, to autor zawsze stawa w szeregu tych skromnych ludzi, którzy uwa aj , e „s mniej zdolni do odró nienia prawdy od fa szu ni inni". To ostatnie stwierdzenie wydaje si sta w sprzeczno ci ze zdaniem rozpoczynaj cym Rozpraw , przy czym tutaj autor mówi o postawie, a tam o darze natury równo rozdzielonym wobec wszystkich. Wra enie pokr tno ci pog bia si jeszcze bardziej, gdy w nast pnym akapicie Kartezjusz szydzi, e „nie mo na wymy li nic tak dziwacznego i ma o godnego wiary, czego styczne, por. S.B. Smith, An Exemplary Life: The Case of René Descartes, „Review of Metaphysics", 2004, vol. 57, nr 3, s. 572. 21 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 30–31. 22 Ibidem, s. 32. 23 Ibidem, s. 32–33. 24 Ibidem, s. 33–34. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 201 by kiedy nie powiedzia który filozof". Czy odrzuca on wi c dotychczasow nauk , czy jej nie odrzuca – tego wyra nie nam nie mówi25. Ostatecznie Kartezjusz stwierdza, e tak jak ostro nie i wolno idzie „cz owiek, który kroczy sam i w ród ciemno ci", tak on postanawia post powa w swoim rozumowaniu. Je li b dzie posuwa si powoli, to przynajmniej uniknie upadku. Po dalszych zdaniach, pe nych dwuznaczno ci i hiperboli, Kartezjusz wreszcie formu uje zr by swej metody: cztery proste kroki analizowania problemu, które stosuje si w nauce prawdopodobnie od zawsze. S to: (1) nieprzyjmowanie niczego za prawdziwe na zasadzie autorytetu, po piechu lub uprzedze , ale zapoznawanie si z problemem, tak, aby móc wyda os d samemu, i tylko w odniesieniu do tego, co jawi si nam „tak jasno i wyra nie" (claire et distincte), e nie mamy co do tego adnych w tpliwo ci; (2) podzielenie ka dego problemu na jak najmniejsze cz ci i rozpatrywanie ich osobno; (3) stopniowe analizowanie problemu, od jego najprostszych elementów do bardziej skomplikowanych, pami taj c te o zwi zkach mi dzy nimi; i wreszcie (4) dokonanie przegl du ca o ci, dla sprawdzenia, czy gdzie nie pope ni o si b du. Metod t Kartezjusz porównuje do „d ugiego a cucha racji prostych i atwych, którymi geometrzy zwykli si pos ugiwa , aby doj do najtrudniejszych dowodów"26. Mogliby my jednak zapyta , czy za o enie, e rzeczy najprostsze (te, których nie mo na ju podzieli na drobniejsze cz ci) zawieraj w sobie pe ne wyja nienie rzeczy z o onych, jest uprawnione? Innymi s owy, czy obja niaj c ró ne cz ci problemu, zdobywamy ca kowity wgl d w jego ca o ?27 T spraw nasz my liciel zdaje si ju nie zaprz ta swej uwagi. Kartezja ska metoda szczegó owej analizy pozostaje aktualna i stosowana jest do dzi jako jedna z podstawowych metod badania rzeczywisto ci. Mo na by jednak zapyta , có jest w niej tak nowatorskiego, co mia oby prowadzi do rewolucyjnych odkry w ca ej nauce, a nie tylko z geometrii, sk d zosta a wzi ta? Kartezjusz zapewnia nas, e tak w a nie jest. On do wiadczy jej skuteczno ci w rozwi zywaniu problemów matematycznych i geometrycznych, których wcze niej nie umia rozwi za : ...w ci gu dwóch czy trzech miesi cy, jakie obróci em na ich rozpatrywanie, zaczynaj c od najprostszych i najogólniejszych i w ka dej prawdzie odkrytej znajduj c regu , która mi s u y a potem do znalezienia innych, nie tylko upora em si z wieloma rzeczami, które zda y si wprzódy bardzo trudne, ale wyda o mi si tak e, e pod koniec nawet w tych, 25 Ibidem, s. 35. 26 Ibidem, s. 37–38. 27 Por. J.H. Hallowell, Main Currents in Modern Political Thought, Lanham 1984, s. 40. KRZYSZTOF AZARSKI202 których nie zna em, mog oznaczy , jakimi rodkami i do jakiego punktu mo liwe jest ich rozwi zanie28. Entuzjazm Kartezjusza staje si bardziej zrozumia y, gdy u wiadomimy sobie, e geometria analityczna, któr stworzy , jest najprawdopodobniej t nauk , za pomoc której, jak wierzy , mo na zdefiniowa i opisa wiat matematycznie. Je li za o ymy, e natura ( wiat, kosmos) sk ada si z rzeczy posiadaj cych geometryczne kszta ty, i e inne w a ciwo ci tych e rzeczy te mo na wyrazi matematycznie (ci ar, rozmiar, ilo , etc.), to taka mo liwo istnia aby29. St d zapewne przekonanie Kartezjusza, e wielkie odkrycia s w zasi gu jego r ki. I chocia jemu nie uda o si tego dokona , to zarazi swych nast pców w nadchodz cym wieku „rozumu" swoj wiar w pot g rozumu, zami owaniem do prostych, „geometrycznych" rozwi za oraz pedanteri w ich stosowaniu. Jak wspomniano, rozdzia III jest po wi cony etyce. Etyki tej nie nale y raczej traktowa na serio, w przeciwnym razie kompromitowa aby naszego matematyka-filozofa jeszcze bardziej ni wtedy, gdy uznamy j za fikcj . Kartezjusz doda ten rozdzia do Rozprawy zapewne dochodz c do wniosku, e jego rytua bicia czo em przed w adz , odprawiony w rozdziale II, jest niewystarczaj cy. Zasady etyczne, które tu opisuje, s „tymczasowe", i – jak powiada – b d go obowi zywa tylko na okres przej ciowy, gdy podwa a on istniej cy porz dek. Na ten czas „przebudowy domu" zobowi zuje si on kierowa nast puj cymi czterema zasadami: (1) „by pos usznym prawom i obyczajom mego kraju, zachowuj c stale religi ..., a we wszelkiej innej rzeczy kierowa si mniemaniami najbardziej umiarkowanymi i najbardziej oddalonymi od wszelkiej przesady"; (2) „by mo liwie najbardziej nieugi tym ... w dzia aniu i trzyma si mniema nawet najbardziej w tpliwych, skoro ju si raz na nie zda em", po to, aby unikn sytuacji ludzi zagubionych w lesie i b dz cych w ko o; (3) „przemóc raczej siebie ni los i raczej odmieni moje pragnienia ni porz dek wiata, i przyzwyczai si ... do prze wiadczenia, i nie ma nic co by by o ca kowicie w naszej mocy, prócz naszej my li"; i wreszcie (4) „obróci ca e ycie na kszta cenie mego rozumu i posuwanie si ... w poznaniu prawdy, trzymaj c si metody, jak sobie przypisa em"30. Zade28 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 40. 29 Por. N. Melchert, The Great Conversation: A Historical Introduction to Philosophy, Mountain View 1995, s. 293. 30 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 42–47. W ród znawców Kartezjusza nie ma sporów co do warto ci jego „tymczasowej" etyki. Nie traktuje si jej serio. Smith powiada, e Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 203 klarowawszy w ten sposób swoj lojalno wobec wszelkiej w adzy, Kartezjusz zdaje si by wreszcie gotowy do szerszej ods ony swoich pogl dów. Kolejny IV rozdzia zawiera pe ne przedstawienie metody Kartezjusza wraz z podwalinami jego metafizyki. Jest to zapewne najbardziej istotna cz ca ej Rozprawy, podczas gdy pozosta e s u jedynie budowaniu stosownej atmosfery dla prezentacji tego odkrycia, oraz skrywaniu radykalizmu jego przes ania. Có zatem zawiera ten fragment Rozprawy? Poniewa celem Kartezjusza jest – jak twierdzi – poszukiwanie prawdy, która jest poza wszelk w tpliwo ci (indubitable), postanawia uzna za ca kowicie fa szywe (absolument faux) wszelkie opinie, co do których ma nawet najmniejszy powód, aby w nie pow tpiewa . Dalej, poniewa zmys y s zawodne i przez nie bierzemy z udzenie za prawd ; poniewa pope niamy b dy w rozumowaniu nawet w najprostszych sprawach geometrycznych; i wreszcie, poniewa nie mo emy zaufa naszym my lom, postanawia on przyj , „i wszystko, co kiedykolwiek dotar o do mego umys u, nie bardziej jest prawdziwe ni li z udzenia senne" (non plus vraies que les illusions de mes songes). W ten sposób, pozbawiony jakiejkolwiek wiedzy, czy to zmys owej czy rozumowej, Kartezjusz znajduje si w kompletnej nico ci. Mo na by powiedzie , e nie ma tam nic. A jednak, w tej kompletnej pustce natychmiast odkrywa on podstawow prawd : „my l , wi c jestem" (je pense, donc je suis), w zlatynizowanej formie znan jako cogito ergo sum31. Cho sceptycyzm poznawczy Kartezjusza jest tu skrajny – pow tpiewa on bowiem nawet w najbardziej oczywiste doznania i potoczne obserwacje ka dego cz owieka – to jednak niewykluczone, e mo e on by tylko udawany. Od po owy XVI w. we Francji na dobre zago ci sceptycyzm i Kartezjusz, znajduj c w cogito to, co jest poza w tpliwo ci , by mo e chcia da mu odpór32. Z drugiej strony nie wszyscy s tak askawi dla Kartezjusza i domiKartezjusz jest perhaps the greatest philosopher never to have written a systematic work on ethical or political matters (S.B. Smith, An Exemplary Life..., op. cit., s. 574). 31 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 52–53. 32 Nast pi o to po przet umaczeniu w 1569 r. na acin dzie a greckiego my liciela Sextusa Empiricusa z II w. po Chr. Sextus nie wyró nia si oryginalno ci , natomiast spisa idee greckich sceptyków, przede wszystkim ich ojca za o yciela Pyrrho z Elis (ok. 360–270 r. przed Chr.). Idee sceptyków wywar y wielki wp yw we Francji (m.in. na Montaigne'a). Por. A. Flew, An Introduction..., op. cit., s. 277; S.B. Smith, An Exemplary Life..., op. cit., s. 773–774. List zwolenników tezy, e sceptycyzm Kartezjusza nie by do ko ca prawdziwy, wymienia: R.A. Watson, Descartes Knows Nothing, „History of Philosophy", 1984, vol. 1, nr 4, s. 411, przypis 17. KRZYSZTOF AZARSKI204 nuj ca interpretacja jego my li przyjmuje, e jego sceptycyzm jest prawdziwy, a nie udawany33. Kartezjusz jest niezwykle zadowolony ze znalezienia archimedesowskiego punktu oparcia dla wiedzy – tej jednej jedynej rzeczy, w któr nie mo emy w tpi . Jego duma jest tak wielka, e zapomina wspomnie , i jego odkrycie jest zapo yczeniem (czy wr cz kopiowaniem) ze w. Augustyna34. Z faktu, e my li i jest, czyni on „pierwsz zasad filozofii", a nast pnie zauwa a, i do tego nie jest mu nic innego potrzebne: „Pozna em st d, e jestem substancj , której ca istot , czyli natur , jest my lenie, i która, aby istnie , nie potrzebuje adnego miejsca ani nie zale y od adnej rzeczy materialnej; tak, i owo ja, to znaczy dusza ... jest ca kowicie odr bna od cia a, a nawet jest atwiejsza do poznania ni ono, i e gdyby nawet ono nie istnia o, by aby i tak wszystkim, czym jest"35. Kartezjusz odkrywa, e jest „substancj my l c ", ale jednocze nie zauwaa, e w tpi, a zatem, e nie jest doskona y. To za prowadzi go do znalezienia nast pnej rzeczy w pustce, do której sam si zap dzi , mianowicie idei istoty doskona ej – Boga. Poniewa taka idea nie mog a wzi si z nico ci, musiaa zosta „pomieszczona" w jego my li przez t istot doskona . Dlatego musi istnie jeszcze inna istota ni sama substancja my l ca. Gdyby bowiem nasz autor stworzy si sam, to uczyni by si „niesko czonym, wiecznym niezmiennym, wszystkowiedz cym, wszechmog cym", a takim nie jest, skoro w tpi36. Istnienie tej istoty jest konieczne, wynikaj ce z samej definicji istoty doskonalej. W ten sposób dochodzimy do s ynnego ontologicznego dowodu Kartezjusza na istnienie Boga. Tak jak suma k tów w trójk cie musi zawsze 33 R.A. Watson, Descartes Knows Nothing, op. cit., s. 407–408; M. Grene, Descartes and Skepticism, „Review of Metaphysics", 1999, vol. 52, nr 3, s. 553–571. Grene dzieli sceptycyzm na praktyczny i teoretyczny. Staro ytny sceptycyzm, o ywiony w XVI-wiecznej Francji, uczy nieufno ci wobec praktycznej strony ycia, i tym samym ostro no ci w rozwa aniach teoretycznych. Sceptycyzm Kartezjusza nie dotyczy praktycznych stron ycia – tu by on pragmatyczny – ale teoretycznych. W tej dziedzinie Kartezjusz by skrajnym sceptykiem, znacznie dalej id cym ni sceptycyzm klasyczny. 34 W Pa stwie bo ym, ksi ga XI, roz. 26, II Augustyn powiada: „jestem pewny, e jestem, e wiem, e jestem, i e raduj si z tego, e jestem i wiem o tym". Na pytanie, czy si jednak nie myli, odpowiada: „Je li si myl , to jestem. Bowiem, je li kto nie istnieje to w aden sposób nie mo e si myli . Zatem, jestem, je li si myl ". 35 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 53–54. Rozumowanie cogito ergo sum, jak i wnioski dotycz ce tego, e jest substancj my l c , s logicznie nieuprawnione, por. R.A. Watson, Descartes Knows Nothing, op. cit., s. 400–403, 405–408, tam równie przegl d wcze niejszej literatury. 36 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 55. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 205 by równa dwóm k tom prostym, tak te musi istnie istota doskona a, posiadaj ca wszystkie doskona o ci, w tym w asne istnienie, gdy istota doskona a, która nie istnieje, jest mniej doskona a od tej, która istnieje, a z definicji Bóg jest tak istot , która posiada wszystkie doskona o ci37. Ontologiczny dowód Kartezjusza podwa y wspó czesny mu matematyk Pierre Gassendi (1592–1655), który zauwa y , e istnienie nie mo e by uznane za jedn z cech doskona o ci. Je li co nie istnieje, to nie jest niedoskona e, ale jest po prostu niczym38. Kartezjusz jednak nie móg uzna tego oczywistego argumentu, istnienie Boga jest bowiem dla niego logiczn konieczno ci . To nie wiara popycha a go do tego, aby upiera si przy Jego istnieniu. Dopiero istnienie Boga powoduje, e mo emy zaufa naszemu rozumowi oraz korzysta z informacji dostarczanych nam przez zmys y. Tylko w ten sposób Kartezjusz b dzie móg wydoby si z nico ci, do której zagna go jego sceptycyzm, czyli wykona krok trzeci (po odkryciu w asnego istnienia oraz istoty doskonalej). Brak idei Boga unieruchomi by go tam na zawsze. Wiedzia by, e my li, wi c jest, ale z tego nadal nic by nie wynika o. W Medytacjach o filozofii pierwszej po wi ca Kartezjusz problemowi istoty doskona ej wiele uwagi. Rozwa a on mo liwo , e zamiast Boga, to z y duch stworzy wiat i tak go urz dzi , aby nas oszuka . Gdyby tak by o, wówczas wszelkie rozumowe poznanie (a nie tylko zmys owe) i wszelkie logiczne wnioskowanie nie mia oby sensu. W wiecie z ego ducha 2+3 wcale nie musia oby równa si 5. W trzeciej i szóstej Medytacji Kartezjusz jednak dumnie powraca do zasady swego cogito: drug odkryt rzecz w nico ci jest istota doskona a, a nie z y duch. Zatem to Bóg stworzy Kartezjusza i wiat, a skoro to Bóg jest stwórc , to nie dokona dzie a stworzenia wiata po to, aby nas oszuka , ale aby my mogli go poznawa 39. W a cuchu logicznym Kartezjusza istnienie Boga jest zatem niezb dne. Z samej Rozprawy mo emy wydedukowa , e wiat dla Kartezjusza sk ada si z dwóch substancji: duchowej (Bóg i dusza) oraz materii. Ich wzajemne relacje nie s tutaj dalej obja nione oprócz tego, co zosta o zaprezentowane w rozdziale IV. Rozdzia V z kolei jest dziwacznym tekstem prezentuj cym, w wielkim skrócie, pogl dy Kartezjusza na „natur rzeczy materialnych" oraz – w nieco szerszym zakresie – na funkcjonowanie ludzkiego cia a. Jak nas 37 Ibidem, s. 57. Kartezjusz znów zapomnia wspomnie , e ontologiczny dowód na istnienie Boga zawdzi cza w. Anzelmowi z Canterbury (1035–1109), który to dowód tylko nieznacznie zmodyfikowa , zast puj c wielko Boga Jego doskona o ci . 38 A. Kenny (red.), The Oxford Illustrated History..., op. cit., s. 124. 39 R. Descartes, Medytacje o filozofii pierwszej, prze . J. Hartman, Kraków 2002. KRZYSZTOF AZARSKI206 informuje, rzeczy te opisa ze szczegó ami „w osobnym traktacie, którego pewne wzgl dy nie pozwalaj mi og osi " – chodzi oczywi cie o Le Monde40. Jak zwykle ostro ny, Kartezjusz zaznacza, e nie chce wchodzi w spory z uczonymi co do tego, jak jest, dlatego te postanowi „zostawi ca y nasz wiat ich dysputom i mówi jedynie o tym, co zdarzy oby si w nowym wiecie, gdyby Bóg stworzy teraz gdzie w urojonych przestrzeniach dosy materii, aby si taki z o y ". Innymi s owy, Kartezjusz nie twierdzi, e opisuje wiat takim, jakim on jest, ale wiat, jakim by by, gdyby dobry Bóg zdecydowa si stworzy inny. Gdyby zatem Bóg stworzy wystarczaj co du o materii i nada jej „ruch, ró norodny i bez adny"41; gdyby nada temu chaosowi „zwyczajnej swej pomocy i pozwoli jej dzia a wedle praw, jakie ustanowi ", to po jakim czasie ów chaos u o y by si w sposób podobny do naszego wiata – wy oniyby si ziemia i inne planety, s o ce i inne gwiazdy. Dalej na ziemi rzeczy ci sze d y yby do rodka, a l ejsze do zewn trz, np. woda i powietrze. „Góry, morza, ród a i rzeki b d w naturalny sposób tam si kszta towa i metale tworzy tam pok ady, i ro liny rosn na polach, i w ogóle, jak b d mog y zawi zywa si tam wszystkie cia a"42. Skrót tez zawartych w Le Monde jest w tym rozdziale tak du y, e wr cz nie mo na odkry , e Kartezjusz prezentuje tu pogl dy kosmologiczne Galileusza, fundamentalnie odbiegaj ce od dominuj cych wtedy nauk Arystotelesa. W fizyce Arystotelesa istnieje hierarchia bytów, od najni szych (materia nieo ywiona) po najwy szy (demiurg – pierwszy poruszyciel). Naturalny jest stan spoczynku, lecz ka dy byt d y do demiurga (Boga), na laduj c go zgodnie ze swoj natur . Ziemia jest w centrum wiata, a cz owiek najwy sz istot na ziemi. U Galileusza i Kartezjusza za wiat jest materi w ruchu, zachowuj c si wed ug przewidywalnych praw matematycznych (w przypadku Kartezjusza ten model uzupe niony jest, oczywi cie, o Boga i dusz ). Nie ma miejsc lepszych lub gorszych w kosmosie. Bóg jest w tym modelu de facto zb dny, cho u Kartezjusza odgrywa rol inicjuj c wiat i nadaj c mu praw. Nast pnie zdaje si zostawia go tak, jak doskona y zegarmistrz po skonstruowaniu swego dzie a43. W dalszej cz ci rozdzia u nasz my liciel skupia si na ludzkim ciele, pracy jego serca, uk adu krwiono nego, systemu oddychania, nerwów, mi ni itp., którego warto móg by oceni tylko znawca ludzkiej anatomii. Interesuj 40 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 63. 41 Ibidem, s. 64. 42 Ibidem, s. 66–66. 43 Por. N. Melchert, The Great Conversation..., op. cit., s. 333; F.E. Sutcliffe, Introduction, op. cit., s. 20–21. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 207 cym szczegó em jest wzmianka porównuj ca zwierz ta do automatów, ale znacznie bardziej skomplikowanych, poniewa stworzonych przez Boga44. Tomasz Hobbes musia by pilnym czytelnikiem Le Monde, poniewa zdaje si rozwija my li Kartezjusza, zarówno w odniesieniu do automatów, jak i materii w ruchu, odrzucaj c wszelako jego dualizm natury zak adaj cy istnienie substancji duchowej. Ostatni rozdzia Rozprawy zupe nie zbija z tropu, a cel dla którego Kartezjusz go umie ci pozostaje zagadk . W zasadzie mo emy uzna go za modelowy popis pisania o niczym, z pewn domieszk kokieterii. Kartezjusz podkre la w nim warto swej metody i znowu wraca do dzie a, które napisa , ale zdecydowa si nie publikowa (Le Monde). W dziele tym odrzuca on filozofi spekulatywn na rzecz praktycznej, dzi ki której zrozumiemy dzia anie przyrody i wykorzystamy to, aby „sta si panami i posiadaczami przyrody" (maîtres et possesseurs de la nature)45. W ten oto niespodziewany sposób redefiniuje on cele nauki z prób zrozumienia natury na rzecz podporz dkowania i panowania nad ni . Kartezjusz powstrzyma si jednak od publikacji tego dzie a, jak nam si zwierza, poniewa nie zabiega o popularno , a poza tym jest najsurowszym s dzi w asnych osi gni . Ta wrodzona mu modestia oraz pragnienie uzyskania ca kowitej pewno ci co do wyników swych bada nie pozwala y mu swych odkry opublikowa 46. Potrzebuje wykona jeszcze du o do wiadcze , aby je potwierdzi , i aby dokona nowych odkry w dziedzinie ludzkiego zdrowia. Nie mo e w tych do wiadczeniach skorzysta z pomocy innych, poniewa le rozumiej oni jego metod i tylko j przekr caj , budz c tym jego zgroz 47. Ten fragment jest jakby echem tego, co Kartezjusz napisa we wspomnianym wcze niej li cie do przyjaciela, gdy zastanawia si , czy przyj zaproszenie do wyjazdu na dwór szwedzki. Nasz odkrywca ko czy swe dzieje deklaracj , która, zwa ywszy ostatnie miesi ce jego ycia, niekoniecznie wiadczy o jego zdolno ci do prorokowania: Postanowi em obraca czas, jaki mi pozosta do ycia, wy cznie na to, aby stara si naby pewn znajomo przyrody, z której mo na by oby wyci gn dla sztuki lekarskiej regu y bardziej pewne ni te, jakie posiadano dot d. Sk onno moja odsuwa mnie tak bardzo od wszelakiego rodzaju innych zamiarów, tych zw aszcza, które mog yby by jednym u yteczne szkodz c jedynie drugim, i gdyby jakie okoliczno ci zmusi y mnie chwyci si takich zatrudnie , nie s dz i bym by zdolny uprawia je z powodzeniem... B d si 44 Kartezjusz, Rozprawa..., op. cit., s. 77. 45 Ibidem, s. 84. 46 Ibidem, s. 88–91. 47 Ibidem, s. 94–97. KRZYSZTOF AZARSKI208 zawsze uwa a za bardziej obowi zanego tym, dzi ki których asce b d móg korzysta bez przeszkód z mego wolnego czasu, ni by bym tym, którzy by mi ofiarowali najbardziej zaszczytne w wiecie urz dy48. * Immanuel Kant porówna niegdy o wiecenie do okresu dojrzewania. Ludzko osi gn a dojrza o i nie yczy a sobie wi cej kurateli i opieki w adz, ale sama chcia a osi gn wiedz na temat wiata i ludzi oraz decydowa o sobie49. Metafora ta uderza swoj trafno ci . atwiej nam zrozumie niezwyk y optymizm o wiecenia i jego wiar w mo liwo osi gni cia zarówno pe ni wiedzy, jak i usuni cia cierpienia ze wiata, je li zestawimy to z m odzie czym, naiwnym optymizmem, typowym dla wieku dojrzewania. Je li zatem o wiecenie by o okresem dojrzewania ludzko ci, to Kartezjusz, jako prekursor zarówno rewolucji naukowej, jak i o wiecenia, by by jego wst pnym stadium, gdy dziecko wchodz ce dopiero w wiek dojrzewania zaczyna buntowa si wobec opinii doros ych, niezale nie od konsekwencji. Je li tak potraktujemy postaw Kartezjusza i jego metod , wówczas mo na by oceni wysoko zarówno jego odwag , jak i dorobek. Przeciwstawi si on bowiem dominuj cym pogl dom w akademii i w wiecie, wystawiaj c si na o mieszenie w rodowisku i represje ze strony w adz. Jego próby redefiniowania celów i metod nauki zas uguj na uznanie ze wzgl du na jego nonkonformizm i szczer ch przyspieszenia zdobywania wiedzy. Taka postawa zas uguje na nasz szacunek, nawet je li jego zabiegi, maj ce zapobiec ewentualnym k opotom ze strony w adz, budz pewne za enowanie. Je li jednak popatrzymy na jego metod oraz próby uporania si ze sceptycyzmem bez taryfy ulgowej, bez forów dawanych dziecku w rywalizacji z doros ymi; je li ocenimy je takimi, jakie one s , wówczas ocena my li Kartezjusza musi wypa nie najlepiej. Kartezjusz sk ada nam obietnice bez pokrycia, a odkrywczo jego metody by a pozorowana, wiadcz ca w najlepszym razie o naiwno ci my liciela, a w najgorszym – o celowym wprowadzaniu w b d. I jedyne, co mo e budzi podziw u niego, to umiej tno samopromocji i dar przekonywania o niezwyk o ci jego Rozprawy o metodzie, jak i samej metody. 48 Ibidem, s. 100. 49 Por. Z. Kuderowicz, Kant, Warszawa 2000, s. 53. Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 209 BIBLIOGRAFIA Descartes R., Medytacje o filozofii pierwszej, prze . J. Hartman, Kraków 2002. Finkel B.F., Biography. René Descartes, „American Mathematical Monthly", 1898, vol. 5, nr 8/9. Flew A., An Introduction to Western Philosophy, London 1995. Garber D., Descartes and Method in 1637, „PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association", 1988, vol. 2. Grene M., Descartes and Skepticism, „Review of Metaphysics", 1999, vol. 52, nr 3. Hallowell J.H., Main Currents in Modern Political Thought, Lanham 1984. Kartezjusz, Rozprawa o metodzie, przek ad T. ele skiego-Boya, Kraków 1952. Kennington R., René Descartes, [w:] L. Strauss, J. Cropsey, History of Political Philosophy, Chicago 1987. Kenny A. (red.), The Oxford Illustrated History of Western Philosophy, Oxford 1997. Melchert N., The Great Conversation: A Historical Introduction to Philosophy, Mountain View 1995. Smith S.B., An Exemplary Life: The Case of René Descartes, „Review of Metaphysics", 2004, vol. 57, nr 3. Sutcliffe F.E., Introduction, [w:] Descartes, Discourse on Method and the Meditations, London 1968. de Tocqueville A., O Demokracji w Ameryce, t um. M. Król, Warszawa 1976. Watson R.A., Descartes Knows Nothing, „History of Philosophy", 1984, vol. 1, nr 4. STRESZCZENIE Centralnym tematem artyku u jest mia a obietnica Kartezjusza, e jego metoda, tak jak j prezentuje w Rozprawie o metodzie, zrewolucjonizuje nauk oraz filozofi . Artyku analizuje ka dy z rozdzia ów Rozprawy, próbuj c ustali , co w a ciwie Kartezjusz próbuje nam dowie oraz, czy dostarczy to co by obieca . Wnioski artyku u s rozczarowuj ce. Kartezjusz biegle u ywa technik retorycznych, aby pozyska przychylno czytelników oraz zyska poklask, faktycznie jednak proponuje nie wi cej ni cztery zasady prowadzenia bada , które znajduj si w rozdziale II. Pozosta e pi rozdzia ów KRZYSZTOF AZARSKI210 maj albo ma y zwi zek z g ównym tematem (roz. I i IV), albo s ca kowicie niezwi zane z tematem (roz. III, V i VI). Rozdzia IV, zapewne najbardziej znany ze wszystkich z powodu jego zasady cogito ergo sum, równie ma niewiele wspólnego z obietnic Kartezjusza. Je li zatem jest co warto ciowego w Rozprawie, to jest to m odzie cza odwaga z jak Kartezjusz rzuci wyzwanie establishmentowi swoich czasów. Je li jednak we miemy na serio obietnic Rozprawy, wówczas musimy skonkludowa , e Kartezjusz nie wype ni swej obietnicy, natomiast skupi si na umiej tnej promocji w asnej osoby. SUMMARY The focus of this article is René Descartes' bold claim that his method as presented in the Discourse on Method, will revolutionize science as well as philosophy. The author of this article reviews each chapter of the Discourse trying to establish what exactly Descartes had in mind and if he delivered what he had promised. The findings of the article are disappointing. Descartes skillfully uses rhetorical techniques to win his audience and to gain publicity, yet in fact he proposes no more than just four rules of conducting research inserted in chapter II. The remaining five chapters are either loosely connected with the main theme (chapters I and IV) or are entirely off the topic (chapters III, V and VI). Chapter IV, probably the most famous in the Discourse because of its cogito ergo sum principle, also has little in common with Descartes' pledge. The author concludes that if there is anything worthy in the Discourse, it is its adolescent boldness and challenge to the establishment of Descartes' time. If, however, we take his Discourse at face value, then we must conclude that Descartes fails to fulfill his promise and engages mainly in self-promotion. , , , - . , , , , . . , , Nowo ytna nauka i wiedza wed ug Kartezjusza 211 , II. ( I i IV), ( III, V i VI). IV – cogito ergo sum – - . - , , establishment - . , , , ; .