Diametros nr 4 (czerwiec 2005): 258 – 269 258 Głos w dyskusji o naturze sporu Marek Pepliski Moje uwagi dotycz głównie problemów (niektórych), jakie rodzi zaproponowana przez Ireneusza Ziemiskiego metoda stawiania i rozwizywania kwestii bdcej przedmiotem internetowej debaty: aktualnie kwestia istnienia Boga nie jest rozstrzygnita, poniewa dostpne nam dane nie pozwalaj przesdzi, czy Bóg istnieje, czy te nie istnieje. Nie znaczy to, e nie istniej ewentualne fakty mogce rozstrzygn spór o istnienie Boga ani te, e nigdy nie bdziemy ich w stanie pozna; mimo to, jeli nawet takie fakty istniej, to aktualnie nie s nam znane. Ziemiski, wprowadzajc do debaty dotyczcej istnienia Boga, stawia problem „Czy wiemy, e Bóg istnieje?", interpretowany jako zagadnienie „Czy znamy istnienie Boga?" (czy moe fakt istnienia Boga?). Aby rozstrzygn powysze zagadnienie, trzeba by móc przesdzi, czy Bóg istnieje czy te nie, to za wymaga znajomoci pewnych specjalnych faktów, wanych w tym kontekcie. To za nie ma, zdaniem Ziemiskiego, miejsca. Warto zauway, i zgodnie z tytułem zapowiadanej debaty „Co wiemy o istnieniu Boga?" mona było spodziewa si innego postawienia sprawy, np. „Czy co z tego, co jest poznaniem istnienia Boga, jest wiedz?" lub „Czy jaki rodzaj wiary w istnienie Boga jest wiedz o Jego istnieniu?"1 lub „Jaka jest tre wiedzy dotyczcej istnienia Boga?" lub „Jakiego rodzaju wiedz jest wiedza o istnieniu Boga?" itd. Problematyka wiedzy czy znajomoci istnienia Boga jest problematyk nie tylko metafizyczn, lecz take (aktualnie) w znacznej mierze epistemologiczn i faktyczne sprowadzenie problematyki w zasadzie do rzeczowej, w szerokim sensie metafizycznej, bez wyjanienia czemu si to czyni, budzi zdziwienie. Oczywicie, powyej 1 w. Tomasz z Akwinu, STh Ia, q.2, a.2, z.2; IIa-IIae, q.1, a.5. Stanowisko Akwinaty zostało poddane krytycznej analizie w artykule Williams [1974]. Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 259 postawione pytania nie musz podoba si filozofom majcym pogldy, których konsekwencj jest natychmiastowe rozstrzygnicie tych kwestii jak np. tomistom (i innym), którzy tak jak i Ziemiski, traktuj terminy wiedza i wiara jako majce zakresy rozłczne oraz w zasadzie sprowadzaj zagadnienie do metafizycznego. Uwaam, i rezygnacja z ostrego rozrónienia midzy wiar a wiedz jest poznawczo niekorzystna. Moliwe jest jednak inne stanowisko, prezentuje je przykładowo Alvin Plantinga2. W kadym razie ju przy postawieniu problemu pojawia si lekki niedosyt poznawczy, który mimo faktycznego poruszania przez Ziemiskiego problematyki epistemologicznej w kontekcie metafizycznej, nie ustpuje w cigu lektury. Odpowiadajc na postawione przez siebie pytanie Ziemiski przedstawia tez, wyraajc jego stanowisko. Teza ta zawiera wiele twierdze składowych, trzy z nich s szczególnie interesujce, gdy budz rozmaite pytania. Załoenie pierwsze Dawanie odpowiedzi na pytanie czy Bóg istnieje jest czynnoci temporaln, dokonujc si w czasie, zatem zmienn (w zasadzie). Rzecz byłaby w zasadzie banalna, gdyby nie ta konsekwencja, i take rezultaty rozstrzygania tej kwestii musz by zmienne. Znaczy to, e np. moe by rozstrzygnita w przyszłoci. To budzi nadziej, e aktualny, jak twierdzi Ziemiski, stan rzeczy ulegnie zmianie i zagadnienie uda si rozstrzygn. Powstaje pytanie: jak było, zdaniem Ziemiskiego, do tej pory, np. czy zagadnienie istnienia Boga było rozstrzygnite w redniowieczu czy 150 lat temu i przestało takim by. W redniowieczu (i 150 lat temu) rozstrzygano je, nie raz, pozytywnie. Jak powinnimy rozumie owe rozstrzygnicia: jako pozorne, pozbawione wartoci? A moe nie jako pozorne, lecz (moe) zaszło co takiego w naszym rozumieniu wiata i poznania, e warto tamtych rozstrzygni nie ma ju dzi (rozstrzygajcego, istotnego, adnego?) znaczenia. Rozumiemy, e dzi (aktualnie) sprawy maj si inaczej. Mona by zarzuci moim pytaniom do Ziemiskiego, e s zbyt drobiazgowe i dotycz sformułowa, a zatem spraw nieistotnych. Wydaje mi si, e nie jest to 2 Plantinga [2000]. Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 260 prawd i problem jest jednak istotny. Ziemiski chce pisa (zakładam) obiektywnie, rzeczowo, z punktu widzenia rozumu, sprawia jednak wraenie, i pisze o swoim własnym rozstrzyganiu kwestii istnienia Boga i o argumentach jakimi w tym rozstrzyganiu (czy moe uzasadnianiu rozstrzygnicia?) si posługuje. Nie ma w tym nic złego, filozofowie mog i powinni zajmowa stanowisko w kwestiach, które s nieoczywiste, dyskusyjne. Nie powinni jednak sugerowa, e przemawia przez nich Rozum, gdy sdy bdce rezultatami ich rozumowego namysłu s odmienne od rezultatów rozumowego namysłu innych filozofów. Nie powinni tego robi zwłaszcza, gdy zajmuj stanowisko sceptyczne. W pewnej mierze, jak mi si wydaje, zbliam si w stanowisku, którego broni w tej sprawie, do stanowiska Ziemiskiego. Nie wykluczam moliwoci czy nawet faktycznoci wiedzy teistycznej czy pewnoci co do istnienia Bytu Absolutnego płyncej z argumentu metafizycznego. Natomiast to, co jeden metafizyk uwaa za pewne, w wietle wiedzy i pogldów, którymi dysponuje, inny poddaje krytyce w wietle tego co wie i tego co sdzi, e wie. Fakt rozbienoci pogldów midzy filozofami nie jest niczym nieznanym i wiadczy o trudnoci ujcia przedmiotów dyskusji i moliwociach popełnienia błdu. Podkrela to np. w pocztku swojej wypowiedzi z drugiego dnia Kontratak teistów i replika sceptykowi prof. Woleski. Nawet jednak, gdyby udało si doj do uzgodnienia stanowisk w sprawie wartoci dowodów na istnienie Absolutu, to nie sprawi to uzgodnienia zawartoci (w istotnym dla zagadnienia zakresie) umysłów filozofów biorcych udział w sporze, ten bowiem znacznie wykracza poza zagadnienie istnienia Absolutu czy zagadnienie istnienia Boga. Niezrozumienie tego powoduje niezrozumienie dlaczego tak wiele uwagi, w cigu dziejów filozofii zachodniej, powicano filozoficznemu namysłowi nad Bogiem i religi i dlaczego spory s nadal ywe, gdy inne tysicletnie spory filozoficzne wygasły (aktualnie). Sprawa jest wana nie tylko dlatego, e chodzi o kwesti, jak rozumie rozstrzygnicie sporu o to, czy Bóg istnieje, czy chodzi tu o rozstrzygnicie moje (ale z uzasadnieniem intersubiektywnie sensownym i sprawdzalnym, poytecznym dla innych) czy te o rozstrzygnicie samej Filozofii, lecz take dlatego, e jeeli byłoby to w rzeczywistoci rozstrzygnicie moje, cho prezentujce si jako rozstrzygnicie Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 261 Filozofii, to wprowadza si pozór, i zagadnienie nie jest faktycznie zagadnieniem powstajcym z namysłu nad religi, zagadnieniem religijnym czy jak kto woli, wiatopogldowym. Swego czasu Jerzy Kalinowski stawiał pewnemu filozofowi pytanie w tym samym sporze: „Wiedza czy przekonanie, e Bóg (nie)istnieje?", o istot owego pytania i mi chodzi w tej sytuacji. Bdzie o tym za chwil mowa. Wracajc jeszcze do uytego przez Ziemiskiego słowa „aktualnie". Dziwi ono w kontekcie niespotykanego dawno, od wieków chyba, „wybuchu" filozofii teistycznej3, której twórcy rozstrzygaj pozytywnie pytanie czy Bóg istnieje, posługujc si aktualnym stanem naszej wiedzy, aktualnymi narzdziami logicznymi i epistemologicznymi, odwołujc si do aktualnych wyników nauk, choby fizyki. Aktualnie czciej rozstrzyga si na tak, ni na nie, gdy chodzi o argumentacj filozoficzn za istnieniem Boga (uwzgldniajc te argumenty za Jego nieistnieniem). Nie wiem czy statystycznie czciej tak ni nie, (przypuszczam, e tak, jeeli chodzi o literatur filozoficzn), lecz na pewno czciej aktualnie ni to miało miejsce lat temu 60 czy 50. Moliwe oczywicie, e owe rozstrzygnicia s błdne. Nie o tym tu mowa, a o słowie „aktualnie". Załoenie drugie Rozstrzygn zagadnienia istnienia Boga aktualnie nie moemy, poniewa nie mamy dostpu do danych (do „istniejcych faktów"), pozwalajcych przesdzi czy Bóg istnieje czy te nie. Ziemiski nie twierdzi, e owe fakty nie zachodz, lecz e nie znamy tego, e zachodz. Rodzi to szereg pyta o to, co Ziemiski twierdzi i co z tego co twierdzi jest Filozofi, a co pogldem Ziemiskiego. Po pierwsze, czy nie znamy zachodzenia tych faktów, czy te nie wiemy, e zachodz? Załómy, e przyjmuje łatwiejsze do obrony stanowisko, e nie wiemy, a nie, e nie znamy. Dalej, czy nie wiemy, e zachodz, czy te czy nie wiemy, e znane nam (a moe nawet bdce przedmiotem naszej wiedzy) fakty przesdzaj (wiadcz, dowodz, mog by uyte w uzasadnianiu odpowiedniego twierdzenia?) istnienie czy te nieistnienie Boga. Dalej, czemu nasz sd o istnieniu Boga ma zalee (koniecznie zalee?) od argumentów za oraz argumentów 3 Patrz: Smith [2001]. Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 262 przeciw istnieniu Boga. Ziemiski zna argumentacj zwolenników tzw. reformed (religious) epistemology, którzy od wierwiecza dyskutuj spraw przekona o istnieniu Boga i o Jego naturze, ich powstawania, zachowywania, przesdzania, racjonalnoci, ich ewentualnego bycia wiedz czy bycia prawdziwymi niezalenie od istnienia rzetelnej, poredniej (dyskursywnej) wiedzy o Bogu. Brakuje mi nawizania do tej dyskusji epistemologicznej, przynajmniej jako kroku ku pełniejszej prezentacji spektrum stanowisk filozoficznych w sprawie istnienia Boga. Pomimy jednak to i inne stanowiska filozoficzne majce odmienn od Ziemiskiego teori rozstrzygania kwestii istnienia Boga. Skd jednak u Ziemiskiego i innych dyskutantów przekonanie (czasami wydaje si, i bardzo mocne, trudne do podwaenia), e jeeli stawiamy spraw w kategoriach argumentów czy dowodów istnienia Boga, rzeczy maj si niewesoło? Tyle przecie w tej sprawie zrobiono w ostatnich latach. Nawizujc do temporalnoci wskazanej przez Ziemiskiego debata na pewno nie jest zakoczona. Ba, trudno j ogarn, tak aby móc z pewnoci i uczciwoci intelektualn powiedzie, jaki jest jej aktualny stan. Wspomnijmy tylko prace Williama Lane Craiga nad wersj dowodu zwan z powodu arabskich inspiracji kalam4, argumenty z moralnoci Roberta Adamsa5, dowody ontologiczne Alvina Plantingi6, jego wczesn argumentacj na rzecz dowodu teleologicznego, krytyk argumentów przeprowadzon przez Quentina Smitha7 czy Richarda Gale'a8, lecz take argumentacj teistyczn tego ostatniego i Prussa9, argumentacj Davida Braine'a10, Basila Mitchella11, Williama Wainwrighta12, J. Smarta i J. Haldane'a13, N. 4 Craig [1979], [1993]. 5 Adams [1987]. 6 Plantinga [1966], [1967], [1974]. 7 Bibliografia prac Smitha znajduje si na jego stronie internetowej http://www.qsmithwmu.com/ 8 Gale [1991]. 9 Gale, Pruss [1999], [2003a]. 10 Braine [1988]. 11 Mitchell [1973]. 12 Wainwright [1988], [1995], [2001]. 13 Smart, Haldane [1996]. Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 263 Kretzmanna14 i A. Kenny15, argumenty z dowiadczenia religijnego Richarda Swinburne'a, Keitha Yandella16, Caroline Franks Davis17. Wspomnijmy argumentacj Barry Millera18, który mówi o dowodzie, w silnym tego słowa znaczeniu, istnienia Boga wychodzcym z faktu istnienia wiata, reinterpretujc trzeci drog. Ta ostatnia cieszy si znacznym powodzeniem nie tylko u tomistów. Rozmaite jej sformułowania i formalizacje pojawiaj si od czasu do czasu w czasopismach z filozofii religii. Mamy take bogat literatur ateistyczn, w szerokim sensie, jak prace Grahama Oppy'ego19 czy Nicholasa Everitta20, czy innych filozofów zwizanych np. z czasopismem „Philo" reagujcych na „zalew" ksiek z filozofii teistycznej. Trudno jednak w tej literaturze spotka si z opiniami, e debata jest rozstrzygnita, dyskutuje si natomiast róne argumenty i ich warto. Pewien argument budzi wtpliwoci? Problem z t czy inn przesłank? Przedstawiana jest poprawiona wersja argumentu. Debata na pewno nie jest rozstrzygnita21. Zwłaszcza za nie da si jej rozstrzygn tak krótk i dyskusyjn argumentacj jak przeciwko teizmowi i ateizmowi przedstawia Ziemiski. Autor zdaje sobie chyba z tego spraw piszc we wstpie do swojego tekstu o uproszczeniach i skrótach. My te powinnimy o tym pamita, jak to zreszt celnie pokazuj liczne rozumowania wystpujce w tekstach polemicznych Judyckiego, Wojtysiaka, Woleskiego i innych. Aktualny stan filozofii religii na pewno nie polega na takim rozstrzygniciu debaty, jak czyni to Ziemiski. 14 Kretzmann [1997]. 15 Kenny [1992]. 16 Yandell [1993], [1998]. 17 Davis [1989]. 18 Miller [1992]. 19 Bibliografia prac Oppy'ego z filozofii religii zawarta jest w jego CV. Adres w sieci WWW: http://www.arts.monash.edu.au/phil/department/Oppy/grahamcv.pdf 20 Everitt [2004]. 21 Patrz: Gale, Pruss [2003b]. Pozycja ta zawiera prawie trzydzieci artykułów omawiajcych i prezentujcych róne argumenty przeciwko i za teizmem, nie ograniczajc si do „standardowego zestawu". Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 264 Załoenie trzecie Nawet jeeli takie fakty istniej, to nie s nam znane. Tu raz jeszcze pojawia si pytanie czy to „nam" oznacza „mi i Filozofii" czy jakiej bliej niesprecyzowanej grupie ludzi, np. pewnej grupie filozofów w odrónieniu od innej grupy, czy wszystkim aktualnie yjcym ludziom. Nie to jednak jest najwaniejsze, lecz koncepcja wiedzy, jak posługuje si Ziemiski. Mam wraenie, e gdy mowa o wiedzy o istnieniu Boga, zazwyczaj uywana jest koncepcja wiedzy o trudnych do spełnienia warunkach, naleca do rasowego internalizmu czystej krwi, gdzie nie wystarczy, aby argument był poprawny materialnie i formalnie, ale jeszcze aby poprawno materialna sama była oczywista, bezdyskusyjna, ebymy nie tylko wiedzieli, ale i wiedzieli, e wiemy. Nienaturalno ujcia Przyjmuj take, e problem istnienia Boga daje si dyskutowa na płaszczynie filozoficznej. Stosownie do tego bd si starał unika rozwaania dyskutowanej kwestii na gruncie religijnym czy wiatopogldowym, traktujc problem istnienia Boga jako pytanie o charakterze teoretycznym. Twierdzenia typu „Bóg istnieje" czy „Bóg nie istnieje" bd traktowane nie tyle jako wyraz religijnej wiary bd niewiary, ile okrelonych przekona metafizycznych. Ziemiski sugeruje, e zagadnienie jakim si zajmuje jest zagadnieniem filozoficznym. e tak jest, niewielu trzeba by przekonywa, a tych co by było trzeba, chyba nie warto. Czemu jednak ma to znaczy, e nie jest to problem religijny czy wiatopogldowy? I czemu jako taki nie powinien by rozwaany? Jeeli chodzi tu o to, aby dyskutowa porzdnie, zachowujc reguły dyskusji, poprawnie, rzeczowo i trafnie argumentujc, starajc si by bezstronnym ze wzgldu na moliwo pomyłki, błdu, fałszu po mojej stronie, warunki rzadko spełnione w dyskusjach wiatopogldowych, to jest to oczywiste wymaganie. Jeeli oczekujemy, e nie bdzie si tu uywa argumentów w sposób rodzcy błdne koło w uzasadnianiu i dlatego nie stosujemy argumentów religijnych, Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 265 które taki błd by powodowały, to jest to zrozumiałe wymaganie. Ale nienaturalne jest sugerowanie, e kwestia istnienia Boga nie ma wymiaru czy konsekwencji wiatopogldowych czy religijnych i nie jest podejmowana z motywacji religijnych czy wiatopogldowych, e nie jest czci wikszego sporu dotyczcego sposobu ycia, jego sensu czy np. kształtu ycia społecznego. Nic złego si nie dzieje nawet jak kto wyzna, e wierzy lub nie wierzy w Boga, to uczciwe i daje pełniejszy obraz sytuacji, pozwala dostrzec człowieka i wano jego filozofii dla niego samego i dla nas, którzy si ni ubogacamy. Byleby si wywód do samego wyznania, nawet złoonego, nie dał zredukowa. Z drugiej strony, gdy uwiadomimy sobie, e problem istnienia Boga zawsze powstaje w kontekcie religii i jej odrzucenia, co samo staje si przedmiotem docieka filozofa (bdcego niekiedy jej wyznawc), pozwala nam to lepiej rozumie rozmaite aspekty omawianego problemu. Czasem pozwala to szybciej znajdowa odpowiedzi na pewne pytania, jak np. problem tzw. Boga filozofów i Boga religii czy kwestii jak funkcjonuje wyraz Bóg w debacie filozoficznej lub te czemu w. Tomasz z Akwinu sdzi, e na pi sposobów mona dowie istnienia Boga, a nie jedynie Absolutu. Innym aspektem tej samej sprawy jest uwiadomienie sobie, e podejcie Ziemiskiego ma charakter mieszany. Filozoficzny problem Boga moe pojawi si na dwa sposoby i w zalenoci od tego bdzie si wykorzystywa w wikszym stopniu takie czy inne poznanie, odmiennie modelujc problematyk. Z jednej bowiem strony, to nie filozofowie wymylili Boga i pojcie Boga, lecz ludzie religijni, a filozofowie zastanawiaj si jedynie nad tym, co znaczy to, co religijni o Bogu mówi, jak to ma warto, o ile w ogóle, czy da si co z tym, co mówi, zrobi poza religi. Z drugiej strony filozofowie staraj si zrozumie rzeczywisto metafizycznie i wówczas dochodz nie do Boga, lecz do Absolutu, Pierwszej Przyczyny, Czystego Aktu (Istnienia), który to byt ludzie religijni nazywaj Bogiem. W tym drugim wypadku dysponujemy wiedz metafizyczn o pewnym bycie, w którego wierz wierzcy, a my znajc w co wierz, sdzimy na podstawie przypisywanych Bogu cech, e jest On tym włanie Bytem, który wyjania rzeczywisto. Zatem upraszczajc, mamy metafizyk i filozofi religii. Analitycy, do której to klasy filozofów naley chyba ze wzgldu na genez Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 266 metody zaliczy Ziemiskiego, zazwyczaj posługuj si metod mieszan, jak czyni to omawiany autor. Podchodz do problematyki Boga od strony filozofii religii i jzyka religii (co nie znaczy jedynie czy głównie zagadnienia sensu wyrae jzykowych), stawiaj rozmaite problemy dotyczce przekona religijnych, treci tych przekona, ich przedmiotu i przy ich rozwizywaniu posługuj si metafizyczn wiedz o Bycie Absolutnym. Czasami ta wiedza pojawia si na pocztku, jak u Swinburne'a, który przez znaczn cz ksiki definiuje pojcia religijne za pomoc kategorii filozoficznych a potem rozstrzyga problemy. Czasami ma si wraenie, e wiedza filozoficzna, któr posługuj si autorzy, choby włanie przy okrelaniu kim Bóg jest, bierze si z rónych ródeł, a czasem, e na pocztku pojawia si to, co moe by ewentualnie kresem metafizycznych docieka. Takie wraenie mam w zwizku z okrelaniem Boga przez Ziemiskiego, gdzie wydaje si, moe błdnie, e i Tomasza z Akwinu słycha i Leibniza (i kontynuujcego dociekania nad spójnoci Boga, Swinburne'a) i Spinoz. Podsumowujc te wtpliwoci, czsto pojawiajca si w filozofii religii sugestia, e kwestia istnienia Boga czy tego Kim jest, nie ma charakteru religijnego, jest mylca, zniekształcajca perspektyw, niezalenie od tego, e moliwe s, twierdz, konkluzywne rozumowania w tej dziedzinie poznania, które nie odwołuj si do wiary religijnej jako ródła, z którego czerpie si przesłanki argumentów. Ziemiski odnosi si do załoenia wiary religijnej, teizmu, który wypełnia treci filozoficzn, aby nad takim tworem debatowa. Nie ma w tym nic zasadniczo niekorzystnego poznawczo, po co jednak sugerowa, e tak si tego nie robi? Pojcie wiedzy danie wiedzy rozumiem jako danie pewnoci (lub przynajmniej wysokiego stopnia prawdopodobiestwa, przewyszajcego ewentualne prawdopodobiestwo hipotez konkurencyjnych). Była ju mowa o mocnych wymaganiach, które Ziemiski musi postawi wiedzy, aby otrzyma rezultat, e nie wiemy, wobec rozmaitych argumentów, i rzecz ma Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 267 si przeciwnie. Spójrzmy jednak na pojcie wiedzy, które wyranie proponuje. W okreleniu tym zawieraj si dwie koncepcje wiedzy, róne. Czym innym jest poznanie pewne, czym innym prawdopodobne. Zazwyczaj rónic t wizano z rónic w naturze przedmiotów danego rodzaju poznania, czasem z dostpnoci (poznawcz) owych przedmiotów dla nas. Któr koncepcj wiedzy bdziemy si posługiwa ma ogromne znaczenie dla oszacowania rezultatów namysłu filozoficznego, niezalenie od tego czy bdzie nam chodziło o argumenty bdce (roszczce sobie prawdo do bycia) wiedz, e Bóg istnieje, czy o argumenty, e wiemy, e Bóg istnieje. W przypadku wiedzy charakteryzujcej si pewnoci odpadn wszelkie argumenty majce niepewne przesłanki. A niepewne nie musi tu oznacza takich, których prawdziwo nie jest konieczna, zatem fałszywo niewykluczona, lecz i takie, których prawdziwo nie jest konieczna dla nas lub nawet słabiej, które jako prawdziwe nie s nam (niektórym, wszystkim?) znane. Jak by to miało by moliwe? Dotykamy tutaj istotnego problemu. Słabo wiedzy filozoficznej o Bogu jest słaboci wiedzy metafizycznej o Bogu. Metafizyka jest dziedzin trudn, dotyczc rzeczywistoci dostpnej jednie rozumowaniu i nawet jeeli koniecznej de re, to (niekoniecznie) oczywistej dla nas (de dicto). Spory o argumenty za i/lub przeciw istnieniu Boga s sporami metafizycznymi, w zasadniczej czci przypadków. Metafizyka moe by rozstrzygalna, czy jednak wynika z tego, e wszyscy musza akceptowa jej rozstrzygnicia? Nie wynika zatem, i nie mamy rozstrzygni czy wiedzy metafizycznej, z faktu, e nie wszyscy si zgadzaj w sprawie tych rozstrzygni. Mona tu posłuy si maritainowsk metafor stanu filozofii. Jeeli jednak tak si rzeczy maj, to moliwe jest, i sprawa teizmu jest rozstrzygnita i rozstrzygnita poprawnie, mimo, e nie jest to dla wszystkich przekonywajce. Np. dla akceptujcych inn metafizyk ni rozstrzygajcy albo majcych bardziej wyrubowane reguły metapoznawcze. Znów, nie uciekniemy tu od epistemologii metafilozofii. W kadym razie pewno (i jej wymaganie od) wiedzy nam tu nie pomaga. Ten sam powód przeszkadza nam w przypadku jej niepewnoci. Jak bowiem ocenia, która strona przedstawia bardziej prawdopodobn argumentacj metafizyczn, skoro rónimy si włanie metafizyk. O jakie prawdopodobiestwo chodzi, gdy mowa Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 268 jest o epistemicznym? Przecie nie o statystyczne. Jak je mierzy, ocenia? Co bra pod uwag? W którym kierunku poprowadzi rozumowanie? Moe włanie naley za metafizyk tak czy inn argumentowa uwzgldniajc nasze uprzednie wzgldem niej pogldy o Bogu, a nie pogldy o Bogu poprawia ze wzgldu na wiedz metafizyczn? Spór okazuje si dotyczy take rozumienia filozofii. Tu równie trudno o rozstrzygnicia, które by nie były praktyczne w swoim wymiarze. A moe trzeba si w tych sprawach kierowa raz jedn metod, kiedy indziej za zmienia kierunek rozumowania? Niezalenie od odpowiedzi, widzimy, e metafizyka i jej trudnoci rzutuj na t debat i e nie bdzie łatwo zastosowa kryterium Ziemiskiego. Niniejszym wskazałem na niektóre problemy, które pojawiaj si pod wpływem lektury tekstów Ziemiskiego. Nie wszystkie, lecz nie mona pisa o wszystkim, a i nie trzeba, jeli chce si porozmawia o czym. Cz z nich wypływa by moe z mojego niezrozumienia stanowiska czy intencji Ziemiskiego. Inne s wyrazem sytuacji spornoci zagadnie, które poruszamy. To ostatnie jednak, co wydawałoby si, powinno nas łczy, prowadzi nas do odmiennych wniosków. Przynajmniej jeden z nas jest w błdzie w kadym przypadku niezgody. Debata zatem trwa i nie mona rozstrzygn, e nie da si jej rozstrzygn, nie spotykajc si z krytyk uproszczenia. W niniejszych uwagach zawarłem myli krytyczne. Nie znaczy to, e s one jedyne. Tekst profesora Ziemiskiego jest pod rozmaitymi, licznymi wzgldami wartociowy. W debatach jednak si raczej nie chwali adwersarza, a czciej kieruje ku temu co róni. Bibliografia Adams [1987] – R. Adams, The Virtue of Faith and Other Essays in Philosophical Theology, New York 1987. Braine [1988] – D. Braine, The Reality of Time and the Existence of God. The Project of Proving God's Existence, Oxford 1988. Craig [1979] – W. L. Craig, The Kalam Cosmological Argument, London 1979. Marek Pepliski Głos w dyskusji o naturze sporu 269 Craig [1993] – W. L. Craig, Q. Smith, Theism, Atheism, and Big Bang Cosmology, Oxford 1993. Davis [1989] – C. F. Davis, The Evidential Force of Religious Experience, Oxford 1989. Everitt [2004] – N. Everitt, The Non-existence of God, London-New York 2004. Gale [1991] – R. M. Gale, On the Nature and Existence of God, Cambridge 1991. Gale, Pruss [1999] – R. M. Gale, A. Pruss, A New Cosmological Argument, „Religious Studies" (35) 1999, s. 461–76. Gale, Pruss [2003a] – R. M. Gale, A. Pruss, A Response to Almeida and Judisch, „International Journal for the Philosophy of Religion" (53) 2003, 2, s. 65-72. Gale, Pruss [2003b] – The Existence of God, red. R. M. Gale, A. Pruss, Aldershot 2003. Kenny [1992] – A. Kenny, What is Faith? Essays in the Philosophy of Religion, Oxford-New York 1992. Kretzmann [1997] – N. Kretzmann, The Metaphysics of Theism, Oxford 1997. Miller [1992] – B. Miller, From Existence to God. A contemporary philosophical argument, London 1992. Mitchell [1973] – B. Mitchell, The Justification of Religious Belief, New York 1973. Plantinga [1966] – A. Plantinga, Kant's Objection to the Ontological Argument, „Journal of Philosophy" (63) 1966, s. 104-108. Plantinga [1967] – A. Plantinga, God and Other Minds, Ithaca 1967. Plantinga [1974] – A. Plantinga, The Nature of Necessity, Oxford 1974. Plantinga [2000] – A. Plantinga, Warranted Christian Belief, Cambridge 2000. Smart, Haldane [1996] – J. J. C. Smart, J. J. Haldane, Atheism and Theism, Oxford 1996. Smith [2001] – Q. Smith, The Metaphilosophy of Naturalism, „Philo" (4) 2001; 2. wersja: http://www.qsmithwmu.com/metaphilosophy_of_naturalism.htm Wainwright [2001] – W. Wainwright, Philosophical Theology at the End of the Century, w: Philosophy of Religion in the 21st Century, red. D.Z. Phillips, Timothy Tessin, New York 2001, s. 21-30. Wainwright [1995] – W. Wainwright, Reason and the Heart. The Prolegomenon to a Critique of Passional Reason, Ithaca and London 1995. Wainwright [1988] – W. Wainwright, Philosophy of Religion, Belmont 1988. Williams [1974] – C. F. J. Williams, Believing in God and Knowing that God Exists, „Nous" (8) 1974, s. 273-83. Yandell [1993] – K. Yandell, The epistemology of religious experience, Cambridge 1993. Yandell [1998] – K. Yandell, Philosophy of religion, London 1998.