BEYTULHIKME An International Journal of Philosophy e-ISSN: 1303-8303 Cilt Sayı Aralık 7 Volume 2 Issue 2017 December Yayıncı Beytulhikme Felsefe Çevresi adına MUSTAFA ÇEVİK Beytulhikme Haziran ve Aralık aylarında yayınlanan altı aylık bilimsel uluslararası hakemli bir felsefe dergisidir. Yayınlanan makalelerin bilim ve dil yönün- den sorumluluğu yazarlarına aittir. Makale içeriklerinde hakemlerin kararlarına uyul- maktadır. Editörler, fikirlerden hiçbir şekilde sorumlu tutulamazlar. Kapak ve Tasarım İL YAS ALTUNER Publisher On behalf of Beytulhikme Philosophy Circle MUSTAFA ÇEVİK Beytulhikme is semiannual scholarly interna- tional peer-reviewed philosophy journal published in June and December. Responsibility of the articles published belongs to authors in terms of scientific and linguistic. In the article contents it is de- pended on referees' decisions. Editors can never be in charge from ideas. Cover and Design İLYAS ALTUNER © 2017 Beytulhikme Philosophy Circle Beytulhikme Int Jour Phil 7 (2) 2017 Edited by Çevik & Altuner & Çelebi B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p Yayın Bilgileri / Publishing Information ı ı Yayın Kurulu / Editorial Board Editörler / Editors-in-Chief MUSTAFA ÇEVİK, Social Sciences University of Ankara, Turkey İL YAS ALTUNER, İğdır University, Turkey EMİN ÇELEBİ, İnönü University, Turkey Editör Yardtmetst / Associate Editor ERIKO OGDEN, University of Exeter, UK D il Editörü / Language Editor MURAT ARICI, Selçuk University, Turkey İletişim Bilgileri / Contact Information Adres / Address: Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Felsefe Bölümü Turan Güneş Bulvarı, 648. Cad. 649. Sok. No: 8, Oran, Çankaya, Ankara Telefon / Phone: +90 312 596 44 44 E-Posta / E-Mail: info@beytulhikme.org Web Sayfast / Web Page: http://www.beytulhikme.org Dizinleme / Indexation Academic Journals Database * Advanced Science Index (ASI) * AE Global Index * Akademia Sosyal Bilimler İndeksi (ASOS) * Akademik Araştırmalar İndeksi (ACAR) * Arastirmax Sosyal Bilimler İndeksi * CiteFactor Academic Scientific Journals * Dayang Journal System (DJS) * Directory of Open Access Journals (DOAJ) * Directory of Research Journals In- dexing (DRJI) * EBSCO TOC Premier * Eurasian Scientific Journal Index (ESJI) * Genamies Journal Seek * Index Copernicus * Index Islamicus * Index Scientific Journals (ISJ) * International Scientific Indexing (ISI) * İSAM İlahiyat Makaleler Veritabanı * OCLC WorldCat * One Belt, One Road Reference Source * Pak Academic Search * Pak Directory of Open Access Journals (PDOAJ) * Philosopher's Index * PhilPapers Index * Polska Bibliografia Naukowa (PBN) * Scientific Indexing Services (SIS) * Sjournals Index * TOC Pre- mier * Türk Eğitim İndeksi * Ulakbim Sosyal ve Beşeri Bilimler Veritabanı * Ulrich's Perio- dicals Directory U L A K B İ M SOSYAL VE BEŞERİ BİLİMLER VERİ TABANI 1 B e y t u 1 h i k m e 7 (2 ) 2 o i 7 1 1 Yayın Bilgileri / Publishing Information 111 Danışma Kurulu / Advisory Board Abdülkadir Çüçen, Uludağ University, Turkey Ali Osman Gündoğan, Muğla Sıtkı Koçman University, Turkey Betül Çotuksöken, Maltepe University, Turkey Burhanettin Tatar, Ondokuz Mayıs University, Turkey Cemal Bali Akal, İstanbul Bilgi University, Turkey Charles E. Butterworth, University of Maryland, USA Charles Burnett, University of London, UK Ernest Wolf-Gazo, The American University in Cairo, Egypt Hakan Poyraz, Mimar Sinan Fine Arts University, Turkey Hatice Nur Erkızan, Muğla Sıtkı Koçman University, Turkey Işıl Bayar Bravo, Ankara University, Turkey İbrahim Çapak, İstanbul University, Turkey İoanna Kuçuradi, Maltepe University, Turkey John Corcoran, SUNY: University at Buffalo, USA Könül Bünyadzade, National Academy of Sciences, Azerbaijan Mauro Zonta, Sapienza University of Rome, Italy Mehmet Bayrakdar, Yeditepe University, Turkey Mehmet Sait Reçber, Ankara University, Turkey Naomi Scheman, University of Minnesota, USA Necati Oner, Ankara University (Emeritus), Turkey Ömer Mahir Alper, İstanbul University, Turkey Semiha Akıncı, Anadolu University, Turkey Paul Thom, University of Sydney, Australia Şaban Teoman Duralı, İbn Haldun University, Turkey Therese-Anne Druart, The Catholic University of America, USA Timothy Williamson, University of Oxford, UK B e y t u l h i k m e 7(1) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p iv Yayın Bilgileri / Publishing Information M 0< O M O M a a u 0 O cd a o • vH +J cd a tH Cü a <! Cü S m Λ 0 PQ Bu Sayının Hakemleri / Referee of This Issue Abdullatif Tüzer, Muş Alparslan University, Turkey Ahmet Eyim, Yüzüncü Yıl University, Turkey Ahmet Kesgin, Yıldırım Beyazıt University, Turkey Ali Utku, Atatürk University, Turkey Bekir Geçit, Harran University, Turkey Bülent Sönmez, Katip Çelebi University, Turkey Cengiz Mesut Tosun, Mersin University, Turkey Çevriye Demir Güneş, Gazi University, Turkey Ceyhun Akın Cengiz Gazi University, Turkey Emin Çelebi, İnönü University, Turkey Emre Arda Erdenk, Karamanoğlu Mehmetbey University, Turkey Eray Yağanak, Mersin University, Turkey Erdem Çiftçi, Mersin University, Turkey Eren Rızvanoğlu, Yüzüncü Yıl University, Turkey Felix Olusanjo Olatunji, Ladoke Akintola University, Nigeria Gürbüz Özdemir, Çankırı Karatekin University, Turkey Hacı Kaya, Necmettin Erbakan University, Turkey Hüseyin Çaldak, Bingöl University, Turkey Mehmet Birgül, Uludağ University, Turkey Mehmet Önal, İnönü University, Turkey Mehmet Türkan, Mersin University, Turkey Murat Kelikli, Bartın University, Turkey Mustafa Çevik, Social Sciences University, Turkey Mustafa Yeşil, Necmettin Erbakan University, Turkey Mustafa Yıldırım, Çankırı Karatekin University, Turkey Sadık Erol Er, Çukurova University, Turkey Sertaç Timur Demir, Gümüşhane University, Turkey Şahin Efil, İnönü University, Turkey Şenol Durgun, İstanbul Gelişim University, Turkey Şerefettin Adsoy, Aksaray University, Turkey Vedat Çelebi, Erciyes Üniversitesi, Turkey Yakup Yıldız, İnönü University, Turkey Yurdagül Kılınç Adanalı, Selçuk University, Turkey Zehragül Aşkın, Mersin University, Turkey B e y t u l h i k m e 7( 2 ) 2 0 1 7 © Beytulhikme Philosophy Circle Beytulhikme Int Jour Phil η ip) 2017 Journal Content: v-vii İçindekiler / Contents MAKALELER / ARTICLES O I Cengiz Mesut Tosun I. Kant: 'Ebedi Barış' Olanağında Bir Modus Vivendi Taslağı I. Kant: An Outline of Modus Vivendi in the Possibility of Perpetual Peace' A 15 Gürhan Özpolat Between Foucault and Agamben: An Overview of the Problem of Euthanasia in the context of Biopolitics Foucault tie Agamben Arasında: Biyopolitika Bağlamında Ötenazi Sorununa Bir Bakış 33 Murat Kelikli Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama Aristotle's Philosophy of Mathematics and Mathematical Abstraction 51 Vedat Çelebi Kripke'de Özel Adlar, Fiziksel Durumlar ve Zihinsel Durumlar İçin İleri Sürülen Özdeşlik Tezi Tartışması Discussion of the Propounded Identicalness Thesis for Proper Nouns, Physical Situations and Mental Situations in Kripke 75 Mustafa Çevik Can Artificial Intelligence Robots Get Free Will and Believe in God One Day? Yapay Zekâ Robotları Bir Gün Özgür İrade Edinip Tanrı 'ya İnanabilirler mi.? 89 Ufuk Özen Baykent The Concept of Bergsonian Time in Mansfield's Miss Brill' Mansfield'm Miss Brill' Öyküsünde Bergsoncu Zaman Kavramı © 2017 Beytulhikme Philosophy Circle Beytulhikme Int Jour Phil 7 (2) 2017 Edited by Çevik & Altuner & Çelebi B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p yi İçindekiler / Contents 105 Volkan Çifteci Bergson'da Zaman, Kendilik ve Özgürlük Time, the Self and Free doom in Bergson 123 Nurten Öztanrıkulu Özel Hume'un Dış Dünyanın Varlığına İlişkin Tartışmadaki Niyeti Humes Intention in the Discussion about the Existence of the External World 145 Gül Eren Albert Camus: Yabancı ve Sisifos Söylenir Duygusal Bir Deney Olarak Saçmanın Düşünsel Bir Kavrama Yükselişi The Stranger and The Myth of Sisyphus: The Rise of Absurdity to an Intellectual Concept as an Emotional Experiment 163 Mustafa Yıldırım Frege'nin Anlam ve Gönderim Ayrımı Freges Distinction of Sense and Reference 185 Şerefettin Adsoy Problemi Ele Almada Lâfız-Anlam İlişkisinin Önemi The Importance of Word-Meaning Relation upon Handling a Problem 2O3 Rıza Bakış Epistemik Paradigmanın Seyri: Erdem-Güç-İktidar Progress ofEpistemic Paradigm: Virtue, Power, Government 2 I9 Suat Soner Erenözlü Bahtin, Kant ve Danto'da Sanatın Bir İşlevi Olarak İtibarsızlaştırma Degredation as a Function of A rt by Bakhtin, Kant and Danto Λ 1 1 B e y t u 1 h i k m e 7 (2 ) 2 o i 7 İçindekiler / Contents vii 233 Gülsen Kaya Osmanbaşoğlu Kemalizmin Üç Yorumu: Katı, Sıvı ve Gaz Kemalizmler Three Interpretations of Kemalisin: Solid, Liquid and GasKemalisms 257 Mehmet Birgül Varlığın Çobanı ya da Varlığın Duacısı: Martin Heidegger ve Nurettin Topçu Üzerine Düşünceler The Shepherd of Being or the Prayer of Being: Some Remarks on Heidegger and Nurettin Topçu Λ ÇEVİRİ / TRANSLATION 303 Bilal Kuspinar Çev. / Trans. Ayşe Yaşar Ümütlü Adalet Kavramı Konusunda Gazâlî, İbn Arâbî ve Mevlânâ'nın Görüşlerinin Analizi An Analysis of the Views ofal-Gh azalt, Ibn al-Arabi and Mawlana Rumi on the Concept of Justice B e y t u l h i k m e 7( 2 ) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p Η © Beytulhikme Philosophy Circle Beytulhikme Int Jour Phil 7 (2) 2017 Research Article: 33-49 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyut- lama Aristotle's Philosophy o f Mathematics and Mathematical Abstraction A MURAT KELIKLI Bartın University Received: 24.10.2017 | Accepted: 07.12.2017 Abstract: Although there are many questions to be asked about philosophy of mathematics, the fundamental questions to be asked will be questions about what the mathematical object is in view of being and what the mathematical reasoning is in view of knowledge. It is clear that other problems will develop in parallel within the framework of the answers to these questions. For this rea- son, when we approach Aristotle's philosophy of mathematics over these two basic problems, we come up with the concept of abstraction. In our work, I will try to explain the mathematical abstraction that Aristotle has developed to understand mathematical philosophy. Keywords: Aristotle, mathematics, philosophy of mathematics, abstraction, mathematical abstraction. © Sarı, M. A. (2017). Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama. Beytulhikme An Interna- tional Journal of Philosophy, 7 (2), 33-49. S Murat Kelikli, Yrd. Doç. Dr. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü 74110, Bartın, TR | kelikli@gmail.com B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 34 Murat Kelikli Giriş Aristoteles'in matematik felsefesini araştırmaya başlamadan önce so- rulacak soru; Aristoteles'in bir matematikçi olup olmadığı olacaktır ki bu oldukça tartışmalı ve kesin bir cevaba bağlayamayacağımız bir sorudur. Barnes, Aristoteles'in profesyonel bir matematikçi olmadığını çünkü konuyu geliştirme çabasında bulunmadığını söyler (Barnes, 2002: 42). Aristo- teles'in matematik hakkında bilgili birisi olduğunu, dönemin matematik gelişmelerine hâkim olduğunu söyleyebilirim, bu durumu eserlerinde ver- miş olduğu örneklerden ve döneminin matematik görüşlerini değerlen- dirmesinden görüyorum. Ayrıca Akademi'de yetişen ve bu okulun en parlak öğrencisinin matematik hakkında ehil olduğu şüphe götürmez bir gerçektir. Bu açıdan bakan Heath, Aristoteles'in bir matematikçi olmadı- ğını ancak bir matematikçi kadar matematik bildiğini söyler (Heath, 1921: 1). Bununla birlikte şu soruyu yöneltebiliriz: Aristoteles'in matematik hakkında hususi çalışmalarının olmaması onun matematikçi olmasına engel midir? Cevap belki G.H.Hardy'nin söylediği gibidir: Matematikçinin işlevi bir şeyler ortaya koymak, yeni teoremler ispatlamak, matematik bilimine katkıda bulunmaktır. Kendisi ya da başka matematikçi- lerin neler yapmış olduğunu anlatmak değil (Hardy, 1993: 44). Açıkçası bu açıklamada emin değilim, çünkü Diogene Laertios'un vermiş olduğu Aristoteles'in eserleri listesinde Matematik adlı kayıp bir kitabının var olduğunu öğreniyoruz (Laertios, 2003: 218). Ayrıca Aristote- les'in matematiğe dair görüşlerinin Euclides'in Elementler'i üzerindeki etkisi ve sayılar hakkındaki görüşlerinin ı8.y.y.'a kadar olan etkileri göz ardı edilemez. Benim görüşüm, Aristoteles'in matematikçi olmadığını söylemek yüzeysel bir yargılama olmanın ötesine geçmeyeceği görüşünde- yim. Netz, Aristoteles'in bir matematikçi olarak yer aldığı ve matematikte bir pencere açtığı görüşündedir (Netz, 2003: 279) ve bu görüşe katılma eğilimindeyim. Çalışmamda Aristoteles'in bir matematikçi olarak değer- lendirilebileceğini ve ortaya koyduğu matematik felsefesini matematik soyutlama kavramı çerçevesinde görmeyi amaçlıyorum. Aristoteles'in soyutlamasının matematik felsefesini anlamak için temel olduğu görüşün- deyim, böylelikle bu hususta yapılan yorumları görecek ve bu yorumlarla birlikte Aristoteles'in matematik soyutlamasını değerlendirmeye çalışaca- ğım. 1 1 1 B e y t u 1 h i k m e 7 (2 ) 2 o i 7 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama 35 Aristotles'in Matematiğe Etkisi Antik dönem Grek matematiğinde aksiyomatik yöntemin geliştiril- mesi üzerine yapılan tarihsel araştırmaların çoğu aslında Aristoteles'i baş- langıç noktası olarak alırlar (von Fritz, 1955; Becker, 1959; v.d.). Aristote- les, yazdıklarında döneminin matematik çalışmalarına sık sık atıfta bulu- nur; kendi düşüncelerini göstermek için matematiğin örneklerini verir ve bazen matematikçilerin akıl yürütme biçimini açıklamaya çalışır.1 Bununla birlikte, Aristoteles'i bu tarihi düzenlemenin miladına koyan en önemli neden, aksiyomatik matematik ile bağlantılı problemlerin ilk tutarlı tartışmasının Analytica Posteriori da bulunmasıdır. Bu hususta Aris- toteles'i milada koyan yorumcular ilkelere dayalı sistemin Aristoteles ile başladığını kabul ederek hareket ederler. Elbette Aristoteles, matematik tarihi için değerli bilgiler veren bir kaynaktır, ayrıca aksiyomatik matema- tiğin tarihi hakkında bazı sorulara metinlerini incelemeksizin cevap veri- lemez. Ancak Szabo, ilkelere dayalı aksiyomatik2 sistemin Aristoteles öncesi döneme dayandığı görüşündedir (Szabo, 1978: 228-9; 232)* Buna rağmen, bana göre, antik dönem Grek matematiğinin anlaşılması ve aksi- yomatik sistemin nasıl vücut bulduğunu anlamak, Aristoteles'in görüşleri- ni anlamaya dayanmaktadır. Von Fritz tanımlar, önermeler ve aksiyomların ispatlanmaya ihtiyaç duyulmadan kabul edilene kadar matematiğin temeli olarak görülmeyece- ğini söyler, çünkü temel prensiplerin kanıtlanamayacağı fark edilmedikçe matematik için bir temel oluşturulması düşünülemez. Bilimsel bir sistemi oluşturan çeşitli önermelerin birbirinden kanıtlanabileceğine inanan biri, teori ile ilke arasındaki herhangi bir farkı göremeyecektir. Matematikçile- rin ispatlanabilir önermeleri açıklamak zorunda kaldıklarını anlamayacak- lardır. Öte yandan, matematiksel varsayımlar, delillerin sonsuza kadar gerilediğini düşünenlere keyfî olarak seçilmiş başlangıç noktaları olarak görünecektir ve gerçek temeller olarak görünmeyecektir. Aristoteles, bu 1 Aristoteles'in matematik hakkındaki örnek ve postulatları için Bkz. Analytica Priora 1,24; 17; 35; Analytica Posteriora I,ı; 5; 7; 11; 17; 35; II,17; 25; Topica V III,3; Sophistici Elenchi 11; Categoria 14; Metaphysica 0,9; B,2; 3; Physica 1,2; III,3; V,4; De İncesu Animalium 9; De Anima 11,2; II 1,7; Meteorologia II 1,5; De Caelo 11,4; De Memoria 2; Ethica Nicomachea V,3; De Gen. Et Corr. II, 10. 2 Aksiyomatik Yöntem hakkında Bkz. Yıldırım, C., Matematiksel Düşünme, Remzi Kitabevi, 2016. B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 36 Murat Kelikli görüşlere karşı çıkarak, her bilimin doğru, ama doğruluğu kanıtlanamayan ilkelerden türetilmesi gerektiğini göstermeye ve bu ilkelerin sahip olması gereken özellikleri oluşturmaya çalıştı (7205; 83b, 84a-b.)3. Von Fritz, Aris- toteles'in öncesinde kanıtlanmış bilgi gibi bir şeyin olup olmayacağı konu- sunda canlı bir tartışmanın hâkim olduğunu, kesin ve mutlak bir sitemin Aristoteles ile başladığını belirtir. Böylelikle aksiyomatik matematiğin kökeninin araştırılmasını Aristoteles'e dayandırmayı uygun görür (yon Fritz, 1955: 64-5; 98). 1930'da Oskar Becker (Becker, 1936: 533-553) tarafından bu metodun kullanılmasıyla Aristoteles'in Euclides'in Elementler'ine Mutatis Mutandis olarak uygulanabileceğini gösterdi (Waschkies, 2004: 12). Böylece, Aristo- teles'in Analytica Posterioridaki ilkelerin sınıflandırılması ile Euclides'in Elementler'indeki matematik varlığın postulatlarının incelendiği ve bu iki çalışma arasında bir bağıntının olduğunu göstermeye yönelik çalışmalar yapılmıştır (Szabo, 1969; Heath 1921; Lee 1935; Einarson, 1936; von Fritz Ϊ955; Waerden, 1978). Bu bağlamda Euclides geometrisinin Aristoteles ile başlatılması gerektiği gibi sonuçlara ulaşanlar olmuştur (Netz, 2003:275). Ancak bu görüşlere karşı çıkan, Aristoteles ve Euclides arasında böyle bir bağıntı kurmanın ancak çarpıtmalara yol açacağını söyleyen görüşler de mevcuttur (Knorr, 1983; 1975).4 Şüphesiz Antik Grek döneminde geometri üzerine yapılan çalışmala- rın derinliği birbirlerinden etkilenmelerine yol açıyor ve birbirinden farklı birçok görüşün de ortaya çıkmasına olanak tanıyordu. Bu durumu Hankel 'in vermiş olduğu analoji yerinde anlatıyor: Bir matematik problemini, içinin derinliklerine kadar girmek istediğimiz bü- yük bir kayaya benzetecek olursak, Yunan matematikçiler, çekiç ve keski ile bıkmak tükenmek bilmeyen bir azimle kayayı parçalamaya çalışan heykeltı- raşlara benzemektedir. Modern matematikçiler ise kayada önce küçük delik- ler açıp sonra kuvvetli bir patlama ile onu parçalara ayırıp, hâzineyi ortaya çı- karan birinci sınıf maden işçilerini andırmaktadır (Hankel, 1869: 16).5 3 Aristoteles'e yapılan atıflarda eser ismi kullanılmayacak Bekker'ın Aristotelis Opera indeksi alınacaktır. 4 Aristoteles ve Euclides arasında kurulmaya çalışılan böyle bir bağıntı her iki filozofun da gerek terminolojik açıdan gerekse görüşleri açısından yeniden yorumlanmasını gerektirir, bu değerlendirme çalışmamızın kapsamını aşacağından ele alınmayacaktır. 5 Cajori, F., Matematik Tarihi, 2014 de D.İlalan çevirisinden alıntı. 1 1 1 B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama 37 Böylelikle dönemin matematik felsefesini anlamak günümüz bakış açısından oldukça güç bir olaydır. Bu durumun Aristoteles için de geçerli olduğunu söyleyebilirim. Özellikle de Aristoteles'in matematik felsefesi hakkındaki görüşlerinin tam ve derli toplu tartışıldığı bir eseri yoktur. Aristoteles'in matematik felsefesi hakkındaki görüşlerini farklı eserlerinin içinden derleyerek oluşturabiliriz. Bu derlemeler belirli eserlere bağlı kalındığında farklı yorumları getirebiliyor, bu sebeple her eserine göre karşıt gibi görünen anlayışların meydana gelmesi doğaldır. Von Aster'in, Aristoteles'in kategorik tarifinin bütün bilimlere uygu- lanabileceğine kanaat getirdiği görüşü üzerinden yaptığı değerlendirme anlatmak istediğimi oldukça açık kılıyor. Von Aster, bu kategorik sınıf- landırmanın biyolojiye çok uygun bir sistem olduğu ve bu sebeple Aristo- teles'in biyoloji hakkındaki yoğun uğraşılarının boş olmadığını ifade eder. Aristoteles'in matematiğe uzak durmasını; bu kategorik sınıflandırmaya dayalı tarif sisteminin matematiğe uygun olmamasından kaynaklandığına dayandırır. Çünkü geometri üç ana kavram ile başlar; "nokta", "doğru çizgi" ve "düzlem", bunlara bir de "eşitlik" ve "orantı" kavramları katılır. Geometri bu kavramlardan yola çıkılarak tarif edilebilen diğer kavramlarla çalışır. Geometri bu şekilde genetik bir sistem halinde ilerler. Bu sebeple geometrinin, Aristoteles'in kabul ettiği sistemle hiçbir alakası olmadığı görüşündedir (von Aster: 81-83). Aristoteles'te Bilim Olarak Matematik Aristoteles varlığı bağımlı ile bağımsız olması açısından ve değişen ile değişmeyen olarak incelemesi bakımından üç teorik bilimden bahseder: a. Fizik (φυσική) değişen, bağımsız varlıkları inceler. Fizikçi, bireysel şeyleri hareketli olarak değerlendirmesi için o nesnelerin renginden, do- kusundan vb. soyutlamak ve onları sadece hareket ettirmeyi düşünmelidir (202a7-8). Böylelikle fizik varlıklar maddeden bağımsız olarak incelenirler. b. Matematik (μαθηματική) değişmeyen, bağımlı varlıkları inceler. Matematikçi maddeye bağımlıdır, bu varlıkları maddeden ayrı düşünemez (04ibıo-i2; 299an-ı6). c. Teoloji (θεολογική) ise değişmeyen ve bağımsız varlıkları inceler (ıo 0 4 a -b 3 ; 1 0 2 5 ^ 9 -2 1 ; ıo 2 0 a i2 i5 ) . Aristoteles gerçek bilim olarak her zaman teorik bilimleri görmekteB e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 3 8 Murat Kelikli dir. Bilimler arasında da kendileri için, yani yalnızca bilmek amacıyla ara- nan bilimler, sonuçları bakımından aranan bilimlerden daha çok bilgelik- tirler. Matematik nesnelerin incelenmesi, fiziğin ve mantığın konusu de- ğildir. Bu nesneler ilk felsefenin araştırmasıdır (1059^4-22). Bu bağlamda matematik teorik bir bilimdir (ıo20a6). Her bilimin araştırması ve bilgisi kendi kapsamı içinde kalmalıdır. Geometrinin sahip olduğu bilgiler dışında bir araştırma gerçekleştirile- mez. Aristoteles bir geometriciye, geometri dışında bir şey sorulmasını uygun görmez. Böyle bir soruya geometricinin yereceği cevap geometrinin dışında olacaktır. Geometri hakkındaki tartışmalar yine geometri içinde olmalıdır, dışında yapılmaya çalışılan bir ispatlama yapılamaz, yapılsa dahi arazî anlamda olacaktır. Ancak bilimlerin kendi alanlarına sıkışıp kalmala- rını da istemez. Cinsleri ortak olan bilimlerde aynı öncüllerle bilgilerin değerlendirilebileceğini yahut konusu itibariyle alt konusu olan bilimlerde değerlendirmeye alınabileceğini belirtir. Örneğin geometri bilen bir tıpçının , yuvarlak biçimli yaraların neden iyileşmesinin daha uzun süreceğini daha kolay kavraması muhtemeldir. Ayrıca konuları itibariyle optik geo- metrinin ve müzik matematiğin uygulamasıdır Ross, 2002: 6566). Diğer bilimler gibi matematik de varlığın belirli bir parçasını ayırarak bu parçasının ana niteliklerini inceler (ıoo3a25-27), işte bu matematik soyutlamadır. Aristoteles'te Matematik Soyutlama Matematik nesneler akıldadır6, böylelikle fizik nesneler ile ayrımı; matematik nesnelerin akılsal (νοητός), fizik nesnelerin ise duyusal (αισθητός) olmasındadır. Akılsal7 nesneler düşünme (νοήσεως) vasıtasıyla, fizik nesneler ise algı (αισθησις) yoluyla bilinirler. Ancak akılsal nesneler duyusal olarak ele alınmamaları bakımından fizik nesnelerde var olurlar (ıo30a2-i2). Aristoteles'in "kendinde meydana gelen şey" olarak tanımla- dığı madde(ϋλη) (ıo32ai2), akılsal madde ve duyusal madde olarak ikiye ayrılır (ıo37a2-5). Aristoteles, matematik nesnelerin maddesinin ne olduğu sorusunun ilk felsefenin araştırması olduğunu söyler (1059^4-22), böylece 6 Mevcut olması bakımından değil, onda olması bakımından. 7 Akılsal nesneler matematik nesneleri içerir, bu açıdan soyutlamanın daha geniş bir kap- samı vardır. Ancak çalışmamda kapsamı matematik soyutlamanın ne olduğu ile sınırlan- dırdım. 1 1 1 B e y t u 1 h i k m e 7 (2 ) 2 o i 7 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama 39 matematik nesnelerin maddesinin araştırmasının fizik olmadığını görüyo- rum. Çünkü matematik nesnelerin maddesi akılsal maddelerdir ve akılsal maddeler fizik nesneler olarak ele alınmamaları bakımından fizik nesne- lerde bulunan maddelerdir (ıo30a9-i2). Böylece matematikçinin yaptığı araştırma soyutlamalar üzerine oldu- ğunu söyleyebilirim: matematikçi nesnesini tüm fiziksel niteliklerinden soyutlayarak ele alır ve sadece bu niteliği inceler, başka bakımdan incele- mez (ıo6ıa24). Matematiğin konusu fiziksel nesneler değildir (997b35998a5 ). Lear'ın burada ince bir ayrım yaparak: Aristoteles'in matematiği fiziğin değil, fizik dünyayı inceleme konusu yaptığını söylediğini görüyo- ruz (Lear, 1982: 192). Matematikçiler de fizik nesneler üzerinden çalışırlar ancak fizikçiler gibi değil. Düşünce ile arazları soyutlaştırarak çalışırlar (i93b3i-34), çünkü fizik nesneler matematiğin talep edip kendisine konu edineceği düzeydeki özelliklere sahip değildir (1059^0-12). Matematik, nesnesini fiziki maddeden soyutlayarak oluşturduğundan duyusal maddesi olmayan varlıklara yönelik böyle bir işlem gerçekleştire- meyecektir. Bu yüzden matematiksel kesinlik her şeyde mümkün olama- maktadır. Dolayısıyla matematiğin yöntemi, fizik biliminin yöntemi de- ğildir. Çünkü fiziğin muhtemelen tümü madde içerir (995ai5-i9). Aristoteles matematik nesnelerin fizik nesnelerden çıkarılmasını "έν άφαιρέσει, έξ άφαιρέσεως, δι' άφαιρέσεώς" terimlerini kullanarak8 ifade eder. Bunlar "άφαίρεσις" den türemiştir ki anlam olarak "ayırmak, uzaklaş- tırmak" olarak çevrilebilir. Bütün Aristoteles yorumcuları ve Lexicon 'larda bu terimin Aristoteles tarafından "soyutlamak" kavramına karşı- lık kullanıldığı görüşünde hemfikirdirler9 ve bende bu çeviriyi tercih ede- ceğim. Bunun tersine olan süreç ise somutlaştırma için σύνολος10 terimini yahut "εκ προσθέσεως" kullanılır11. Bu matematik nesnelerin elde edilme- sinin soyutlama olarak çevrilmesinden dolayı, Aristoteles'in matematik yaklaşımı genellikle soyutçu (abstractionist) olarak nitelendirilir. Nesneleri soyutlaştırarak çalışmakta bir sakınca yoktur. Ancak bu soyutlama fiziksel nesnelerin soyutlaması değildir, ideacıları yanlış yola 8 Bkz. 299316; ıi42aı8; Matematik kullanımları için 8ıb3;ıo6ıa29. 9 Bkz. Muller, 1970: 159; Lexicon, 1996: 285. 10 Bkz. Ross, 1949: 402. 11 Bkz. 10291430; i03obi5; 103132; ıoyybıo. B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 40 Murat Kelikli götüren bu şekildeki soyutlamadır (i93b35-aı). Nesnelerin soyutlaştırılma- sını Aristoteles esasen yanlış olarak görür, ancak bu yanlışın doğru kabul edilmesinde bir beis yoktur. Çünkü bu soyutlama akıl yürütmenin öncül- lerinde bulunmayan bir yanlış olacaktır (ıo78aı8-2o). Aristoteles, ıo77b3i-34'te matematik nesnelerin soyutlayarak ele alındığı fizik nesneden ayrı olarak alınabileceğini söyler. Bunu sağlık hakkındaki bir analoji ile açıklar; sağlık bilimi için yapılacak araştırmanın sağlıkla ilgili olanlardan ayrılarak yapılabileceğini söyler. Bu sağlığın, sağ- lıklı insanda ayrı var olacağı anlamına gelmez, sadece sağlık anlamında çalışmayla ilgisiz olan şeyleri görmezden geleceğimizi söyler (1077034ıo78a2 ; Lear, 1982: 170). Böylelikle Aristoteles'in matematik nesnelerin soyutlanması için meşru bir zemin oluşturarak, ideal nesnelerle ayrıma gittiğini görüyoruz. Annas ve Müller, Aristoteles'in geometrik nesneleri- nin fizik nesnelerde somutlaştırılamayacağı görüşündedirler (Annas, 2003: 20; Mueller, 1970: 158), bunu ıo59bıo-i2'de Aristoteles'in ifadesinde ma- tematikçinin bu dünyadaki hiç bir şeyle meşgul olmadığı görüşüne dayan- dırırlar. Lear, bu duruma karşı çıkar ve karşı çıkmakta haklıdır, çünkü böyle bir görüş bizi Platoncu bakış açısına götürmeye yeterlidir (Lear, 1982: 175). Hâlbuki Aristoteles ıo59bıo-i2'de bahsettiği matematik doğru ile fiziksel doğru arasında bir ayrıma gitmekte, fizik doğrunun matemati- ğin konusu olmadığını savunmaktadır. Kanaatimce, bu demek değildir ki fizik doğru ile matematik doğru aynı şeyde var olamaz. Ayrıca 997b35998a6 'da ki geometrik nesneler ile fizik nesnelerin aynı doğada olmaması açıklamasından yine böyle bir durum anlaşılmaz. Burada Aristoteles'in yine fizik nesneler ile matematik nesneler arasındaki ayrımı belirttiği ve aynı tutulamayacağı, farklı özellikler olduğu anlaşılır, aksi durumda soyut- lamanın gereksiz olacağı görüşündeyim. Matematik nesneler fiziksel nesnelerin içinde mevcut değildir, Aris- toteles bunu göstermek için iki adet kanıtlama sunmaktadır; Kanıt i. Matematik şeylerin fiziksel nesnelerin içinde olmaları imkânsızdır. Çünkü aynı yerde iki cismin var olması mümkün değildir. Kanıt 2. Eğer matematik nesneler fiziksel nesnelerin içinde bulun- saydı, fiziksel şeylerin bölümlenmesi gerekirdi. Cisim düzlemlere, düzlem doğrulara, doğru noktalara ve noktalar da başka bir şeye bölümlenmelidir. Eğer matematik nesnesi fizik nesne içinde olsaydı fiziksel nesnelerin bö1 1 1 B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 4 i Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama lünmesi, bu bölümlenenlerin de bölünmesini doğuracaktı. Ancak matematik nesnelerle fiziksel nesneler ayrı da değildir, ayrı olarak var olması imkânsızdır (997b20-23). Bu hususu şu şekilde kanıtlar; eğer ayrı olsalardı matematiksel nesneler gibi duyusal nesnelerden ayrı başka nesnelerin de var olması gerekirdi, ancak bu mümkün değildir (1076^9-38). Matematikçi düşünerek matematik nesneleri soyutladığında dü- şünmeden önce var olanları soyutlamıştır (ıo78a28-3i). Kanaatimce böyle- likle, matematiğin matematikçinin kafasında yaşadığı bir kurgu olmadığını söyleyebiliriz. O halde matematik nesne zaten matematikçiden de önce mevcuttur. Matematikçinin elde edeceği sonuçlar ise soyutlamanın tersi- ne bir somutlama değildir, bunlar zaten fizik nesneden elde edilebilecek bir matematik nesnedir. Matematikçinin elinde böyle bir fizik nesne olmasa bile var olduğu farz edilir, o halde bu sürecin matematikçinin ak- lında gerçekleştiğini anlarım. Nesnelerin fizik ve matematiğe bağlı doğaları vardır. Matematikçi nesnenin kendisinde bulunan geometrik özelliğini bir kâğıda aktararak üzerinde düşünmeye başladığında kaynak olarak aslında nesneyi incele- mektedir, fakat üzerinde çalıştığı artık geometrik şeklin kendisidir. Nes- nelerden soyutlamayla geometrik nesneleri elde ettiğimiz gibi, geometrik nesnelerden de uzamlarını soyutlayarak tanımına ulaşabiliriz (Ross, 2002: 49-50). Mueller, Aristoteles'in matematik nesnesinin matematikçinin zih- ninde var olduğunu ve ondan bağımsız olamayacağı şeklinde anladığını iddia eder (Mueller, 1970: 161). Ancak bu iddia bizi matematikçi olmasay- dı, matematik nesnelerin de var olmayacağı sonucuna götürür. Hâlbuki, Aristoteles'in akılsal varlıkları tanımlarken bunları akla dayalı, aklın varlı- ğına bağlı olduğu şeklinde değil de, akılla kavranabildiği için böyle verdiği kanaatindeyim. Aristoteles'in matematik hakkında Physica B2 deki görüşleri ışığında aşağıdaki bulguları elde edebiliriz (Lear, 1982:163); 1. Fizik nesneler yüzey, uzunluk ve nokta gibi matematiğin konusu olan nesneleri içerir.(i93b23-25) 2. Matematikçiler, fiziksel nesnelerin yüzey, hacim, uzunluk ve nokB e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 Λ a. o (A O M '-M O a a u 0 O eti a o eti a u Cü a <ί a M M 0 PQ B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 42 Murat Kelikli talarını inceler. Ancak bunu fiziksel nesnelerin yüzeyi olarak incelemez (i93b3i-33). Geometri uzunluğu inceler, nesnenin fiziki uzunluğunu değil ( i9 4 a 9 n ) . 3. Matematikçi yüzey, hacim, uzunluk ve nokta hakkında fiziksel kanıtlardan uzak olarak çalışabilir, çünkü düşüncede her ikisinin ayrımını yapabilmelidir (i93b33). 4. Düşüncedeki ayrımdan, matematik nesneler, fizik nesnelerdeki değişimden bağımsızdır(i93b34). 5. Bu ayrımdan dolayı yanlış sonuçlar elde edilemez (i93b34-35). Matematikçinin incelemesi bir fiziksel niteliklerden elemedir. Fizik nesnelerin (ağırlık ve hafiflik, katılık ve yumuşaklık, sıcaklık ve soğukluk, vd.) duyusal görünenlerini soyutlayarak (εξ άφαιρέσεως) ele alır. Bu bağ- lamda sadece niceliği ve sürekli olmaları bakımından değerlendirir (ıo6ıa28-35). Bu bakımdan yapılan değerlendirme geometrik bir değerlen- dirmedir. Aritmetik olarak yapılacak değerlendirme ise nicelik sürekliolmayan bir incelemedir. Matematikçi incelediği nesneleri, göreli olmaları bakımından, ölçülebilirlik ve ölçülemezlik ilişkileri bakımından, oranları bakımından inceler (ıo6ıa35-b2). Aristoteles, matematik ve fiziğin aynı kavramlara sahip olmasından ötürü arasında ayrımın yapılması gerekliliği üzerine durur. Bu kavramlar: yüzey, hacim, uzunluk ve noktadır ve bu kavramlar fiziksel nesnelerde mevcut olarak bulunur. Aristoteles, Analytica Posteria jşaşybı de soyutlama hakkında örnek olarak, fizik nesne olan bir üçgenden 'bakır' ile 'ikiz kenar' olmasını ayırır- sak üçgen olmaya devam edecektir. Ancak 'biçim' ve 'sınır'ı ayırırsak üç- gen olmayı yitirecektir. Buna benzer bir soyutlamayı Metaphysica ıo30a34b3 te daire için vermektedir. Matematiksel ve fiziksel ayrım için basıkiçbükey (snub-curve) ayrımına bakmaktadır (ıo25b3i; ıo3ob29ff.; ıo35a20; ıo04a23; 1030^7; I035a5; ıo04a25) 'basık burun' (σιμός) ile 'içbükey' (κοίλος) aynı maddede ele alınmış olmalarına rağmen, 'basık burun' mad- dede ele alınmış, 'iç bükey' ise maddeden bağımsızdır. 'Basık burun', 'iç bükey' olan burundur, yani 'basık burun', 'iç bükey' olması ile beraber alınmıştır. Ancak 'iç bükey' olmak 'basık burun' ile bilinmez, bu duyusal maddeden bağımsızdır (i025b30-i020ai0; I94a6). Aristoteles'e göre eylem hareketle birlikte olur. Bu eylemin sonucu bir erek veya gayedir. Erek ise bir şeylerin kendisinden dolayı varlığa gel1 1 1 B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 43 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama diği ve var olduğu nedendir. Kendinde ve kendi doğası gereği iyi olan her şey erektir. Şu halde, hareketsiz varlıklarda iyi olamaz. Bu sebeple mate- matikte iyi ve kötünün yeri yoktur. Bir kanıtlama da "daha iyi" yahut "da- ha kötü" ye dayalı olarak verilemez. Diğer sanatlarda bu böyle olmasına rağmen matematikte bu böyle değildir (990a20-4o). Matematikçi bireysel şeylerden hareketle hem cevher hem de arazlar hakkındaki incelemesine başlar. Akabinde geometri ile şeklin arazlarına odaklanırken, aritmetikte ise sayılar üzerine odaklanır, bu odak noktaları soyutlama sürecini belirler (i93b3i-34). Matematiğin kaç çeşit tözü varsa, o kadar kısımları vardır. Matematik varlıklar cinslerine ayrılarak kaç çeşi- de bölünürse o kadar kendisine tekabül eden kısımları olur (ıoo4a5-2o). Aristoteles, her matematik biliminin kendine özel bir varlık türünü ince- lediğini, genel matematiğin ise bütün nicelikleri incelediğini söyler (ıo20a25). Burada matematik bilimlerinin üstünde olan bu "genel matema- tik" olarak ifade ettiği tümel yapının neyi ifade ettiği muğlak kalmakta, bu hususta bir açıklamaya rastlanmamaktadır. Bonitz, bu genel matematik biliminin aritmetik olduğu görüşündedir (Bonitz, 1862: 285). Bu görüşünü Metafizik kitabında ^82^26 ya dayandırmaktadır ki burada Aristoteles aritmetiğin geometriden daha kesin olduğunu bildirir, çünkü daha az sayıda ilkeyi içermektedir. Ross ise geometri ve aritmetikten geniş olan, bunları kapsayan ve her türlü büyüklük arasındaki ilişkiyi içeren bir alan bilimden bahsedildiği görüşündedir (Ross, 1949: 356). Studtmann'a göre Matematikçi soyutlamasını sadece maddenin araz- larında yapmamalı, ayrıca varlık ve tanım olarak da soyutlaması gerekir (Studtmann, 2002: 225). Çünkü Bäck matematik nesnelerin maddenin tanımlayıcı olmayan özelliklerini muhafaza edeceğini, bu matematik özel- liklerinin tamamı nitelik yahut nicelik olan arazlardır ve matematikçinin yaptığı bu soyutlama ile elinde bunların kalacağını söyler. Böylece bireysel alınan şeylerin cevheri artık ortada kalmayacaktır, o halde matematik nesnelerin hepsi şekillerin nitelik ve sayıların nicelik olduğu arazlardır (Bäck, 2014: 159-161). Ancak Annas, Aristoteles'in geometrik nesnelerin soyutlanmasının makul açıklamaları olabileceğini, ancak aritmetik nesneler için bu soyut- lamanın açıklanmasının tutarsızlıklarla sonuçlanacağı görüşündedir (Annas, 2003: 28-33). Lear, Aristoteles'in Aritmetiğinin geometri gibi B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 Λ a. o (A O M '-M O a a u 0 O eti a o eti a u Cü a < a M M 0 PQ B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 44 Murat Kelikli soyutlaştırma yapılamayacağını, yani sayıların fizik nesnelerden soyutla- namayacağını söyler (Lear, 1982: 183). Aristoteles ıoy8a22-28'de aritmetik nesnelerin geometrik nesneler gibi soyutlanamayacağını söyler. Buradan anladığım: bir insan aritmetik nesne olarak insan olması ve bölünmez olması bakımından alınır. Ancak geometrici aynı şeyi soyutlamaya kalktığında bu özellikleri almaz. Çünkü aritmetik nesne cevheriyle alınmazsa, yani insan olarak alınmazsa, bir insan ile bir elma toplanabilir. Böylelikle elde edilen toplam anlamsız bir hal alacaktır ve bu toplamın da iki ağaca eşit olması gibi bir durum ortaya çıkacaktır. Bu yanlış, aritmetik nesnelerin cevherlerinden soyutlanmasın- dan kaynaklı bir neticedir. O halde, bana göre, cevher aritmetik nesnenin bir parçasıdır. Bölünmez olmakla aritmetik nesnenin parçalarının toplamı olarak alınmasını kast eder. Bir insan bölünmez olarak alınmazsa, örneğin 6 par- çanın (kol, bacak, gövde, baş gibi) birleşimi olarak değerlendirilirse, 1 ile 6 nın eşit olması gerekir. Bu durumda 2 meyve ile 2 portakalın başka şey olması gerekir, bu sayede 1 elma ile 1 portakalı toplayanlayız, ancak 1 mey- ve ile i meyvenin toplamını alabiliriz. Netice olarak Aristoteles'in sayıları- nın birimlerle alınması gerekir, bu ise aritmetiği sınırlandırır. Geometride ise bu sınırlama olmadığından Aristoteles geometricinin akıl yürütmeleri- nin daha düzgün olduğunu söyler (ıoy8a29). Aristoteles'in ve Platon'un Matematik Soyutlamalarınm Değerlendirilmesi Annas, Aristoteles'in matematik anlayışını tanımlayacak en iyi ifade- nin "Anti-Platoncu" olarak verileceği görüşündedir. Aristoteles'in görüşle- rinin, Platon'un görüşlerine yönelik açık ve kararlı bir karşı tutum içinde olduğunu belirtir, böylece Aristoteles'in Platon'un vermiş olduğu aritme- tik ve geometrik nesnelerin ontolojisine karşı olduğu görüşündedir (Annas, 2003: 26). Aristoteles'in yapmış olduğu soyutlama, Platon'dan bariz şekilde ayrılmakta, düşüncede gerçekleşmektedir. Bu hususun Pla- ton ile olan zıtlığı aşikârdır (Franklin, 2014: 122). Platon için idealar dünyasının aldığı yeri Aristoteles'te olaylar dünyası almaktadır. Aristoteles için olaylar dünyası ile düşünceler dünyası aynı sıralamada yer alır. Dolayısıyla Platon'da hakikat ana ilkelerin bilinmesiyle elde edilirken, Aristoteles'te ise mantık kurallarının, varsayımla gerçekli1 1 1 B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama 45 ğin birbiriyle uyuşmasıyla sağlanabilir (Duralı, 2011: 39). Aristoteles, Pla- ton'un matematik nesnelerin ideaları ile fiziki matematik kavramların arasında aracı gerçeklikler olduğu görüşüne karşı çıkar. Aristoteles'e göre Platoncuların da soyutlamaya gitmelerine rağmen yaptıkları hata, bu so- yutlamanın düşünceden öteye geçmemesi ve yanlış şeyleri, yani fizik nes- neleri soyutlamaya çalışmalarıdır (i93b35-i94a2). Mueller, Aristoteles'in soyutlamasının cüzilerin toparlanması ya da genel bir ideaya ulaşmak şeklinde olmadığını söyler12. Ancak bu soyutla- manın çok sayıda bireysellerin bir arada görülmesini sağladığını da kabul eder (Mueller, 1970: 160). Gerçekten Aristoteles Analytica Posteria I, 18 de tümelleri bilmenin tek yolunun tümevarış13 olduğunu söyler. Soyutlamaya dayanan nesnelerin de bu şekilde tümel bilgisine ulaşılacağını belirtir. Ancak tümevarış için gerekli olan teklerin ise duyum ile bilinebileceğini söyler. O halde soyutlamada duyum ile yapılacak şey olması gerekir. Bu Aristoteles'in fizik nesnelerin içinde matematik nesnelerin bulunduğu görüşünün epistemolojik temelini oluşturur. Mueller'in bahsetmiş olduğu Aristoteles'in Platon'dan ayrıldığı husus buradan anlaşılmaktadır ki Platon 'un idealara dayandırdığı matematik kesinliğini Aristoteles fizik nesne- lere dayandırmıştır. Platon'un idealar teorisindeki yanlış, matematiğin ele aldığı şeylerden farklı olarak, doğalarında maddenin içerildiği varlıkları maddeden soyutlamasındadır (Ross, 2002: 89). Mueller, Aristoteles ve Platon arasında başlangıç yönünden bir farklı- lık olmadığını söyler (Mueller, 1970: 157). Aristoteles matematik felsefesi- ne Platon tarafından öngörülen matematik nesnelerin türlerini dahil ede- rek bir ontoloji ile başlar. Aristoteles, Platon gibi matematik nesnelerin duyulabilir nesnelerden farklı olduğunu kabul eder, mükemmel şekilde verilebilir ve saf düşünce ile kavranır. Ancak Aristoteles'in bu noktadan sonra Platon'dan ayrıldığı husus matematik nesnelerin saf düşünceye da- yalı olarak var olmayacağı görüşüdür. Cajori, Platon'un çalışmalarında sayılar ve teoloji arasında benzer bağlantıların izlerine rastlandığını, Aris- toteles'in sayıların kudretinden bahsettiğini belirterek benzerlik kurmaya 12 Mueller burada Locke'un tanımladığı soyutlamaya karşı çıkmaktadır. Bkz. Locke, J. An Essay Concerning Human Understanding, 1690, vol.II, ch.XI, 9. 13 Bkz. Duralı, T. Felsefe-Bilimin Doğusu: Aristoteles'te Canlılar ve Bilim Sorunu, Dergah, 2011, s.55 B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 4 6 Murat Kelikli çalışmıştır (Cajori, 2014: 70). Sonuç olarak, Aristoteles ve Platon'un ortaya koydukları matematiği arasında büyük uçurumlar olmadığını, farklılığın daha çok matematik felsefesi alanında ve özellikle matematik varlık ve soyutlamanın dayanakları hususunda olduğunu görüyorum. Sonuç Aristoteles'in matematik felsefesindeki soyutlamanın nasıl yapılacağı hakkındaki görüşlerinden dahi gördüğümüz üzere Aristoteles'in bir ma- tematikçi olduğunu ve matematikte bir mihenk taşı olduğunu görürüz. Bununla birlikte matematik hakkında her bir konuda incelenmeyi ve yorumlanmayı hak ettiği görüşündeyim. Aristoteles'in matematik soyutlamasının Aristoteles'in matematik nesnenin fizik nesneden ayrılarak, matematikçinin aklında bulunduğunu gördük. Burada bir ayrım önemlidir: matematik nesnenin mevcut olduğu yer fizik nesnedir. Matematik nesnenin izahı gerçek dünyadan koparma- dan yapmak gerçekten çok zordur. Aristoteles matematik gibi nesneleri akılsal nesneler olarak değerlendirir. Bu nesneler insanın aklında bulunan nesnelerdir. Bir duyusal nesnenin duyumsanmasının akılda gerçekleşmesi gibi matematik nesneler de akılda gerçekleşirler. Örneğin, matematikçi- nin bir tarla hakkında çalıştığını düşünelim. Matematikçi tarlanın şeklini önünde bulunduğu kağıda çizmektedir. Bu çizim yada geometrik şekil tarladan alınmıştır ve tarlada mevcuttur. Matematikçi artık tarla hakkında değil, çizmiş olduğu geometrik nesne hakkında çalışmaktadır ve bu çalış- ma matematikçinin aklında gerçekleşir. Burada önemli bulduğum bir husus, matematikçinin elde ettiği so- nuçların fizik nesnede olmasa da, olduğunun farz edilmesidir. Aristoteles gerçek dünyadan matematiği koparmamak amacındadır. Eğer bir "mate- matik dünya" oluşumuna izin verseydi Platon'un idealarına kayması kaçı- nılmaz olacaktı. Bu sebeple matematik nesnenin mevcut olduğu yer konu- sunda kesin bir ayrım yapmıştır. Ancak, kanaatimce Aristoteles'in geometrisi de sınırlıdır, çünkü ge- ometrik nesnelerin varlığı fizik nesnelere bağlıdır. Bu kaçınılmaz bir so- nuçtur, böylece 19.yy.a kadar Euclides'in ortaya koyduğu aksiyomların fizik dünya ile sıkı sıkıya bağlı kalınmak suretiyle olduğu gibi kabul edil- mesi bir gelenek halini almıştı. İşte buradan Aristoteles'in bu fizik görü1 1 1 B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama 47 nüre bağlılığının yansımasının Euclides ve sonrasını etkilediği sonucunu çıkarabilirim. Aristoteles ve Platon'un matematik nesnelerin yeri hususunda bütü- nüyle ontolojik yapılarından dolayı farklılık olmasına rağmen, matematik soyutlamanın ve matematik bilginin edinimi açısından, yani işlevsel olarak büyük bir fark olmadığını gördük. Bunun temelinin Akademi'de almış olduğu eğitimden kaynaklı olabileceğini düşünüyorum. Ancak bu demek değildir ki, Matematik felsefeleri uyumludur. Kaynaklar Annas, J. (2003). Aristotle's Metaphysics Book M andN. Oxford: Clarendon Press. Bäck, A. (2014). Aristotle's Theory of Abstraction. Heidelberg: Springer. Barnes, J. (2002). Aristoteles: Düşüncenin Ustaları (çev. B. O. Düzgören). İstanbul: Altın Kitaplar. Becker, O. (1936). Die Lehre vom Geraden und Ungeraden im Neunten Buch der Euklidischen Elemente. (Versuch einer Wiederherstellung in der ursprünglichen Gestalt), gellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik. Abteilung B: Studien, 3, 533-553. Becker, O. (1959). Die Archai in der Griechischen Mathematik. Archiv für Begriffsgeschichte, 4, 210-226. Bonitz, H. (1849). Aristotelis Metaphysica, Pars Posterior. Bonn. Cajori, F. (2014). Matematik Tarihi (çev. D. İlalan). Ankara: ODTÜ Yayınları. Duralı, Ş. T. (2011). Felsefe Bilimin Doğusu: Aristoteles'te Canlılar ve Bilim Sorunu. İstanbul: Dergah Yayınları. Einarson, B. (1936). On Certain Mathematical Terms in Aristotle's Logic: Part I . The American Journal of Philology, 57 (2), 33-54. Einarson, B. (1936). On Certain Mathematical Terms in Aristotle's Logic: Part II . The American Journal of Philology, 57 (2), 151-172. Franklin, J. (2014). An Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics. New York: Palgrave Macmillan. Hankel, H. (1869). Die Entwickelung der Mathematik in den Letzten Jahrhunderte. Tübingen: Fr. Fues'sche Sortimentsbuchhandlung. Hardy, G. H. (1993). Bir Matematikçinin Savunması (çev. N. Arık). Ankara: Tubitak B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p 4 8 Murat Kelikli Yayınları. Heath, T. (1921). A History of Greek Mathematics, vol. 2. Oxford: Clarendon Press. Knorr, R. W. (1938). Construction as Existence Proof in Ancient Geometry. Ancient Philosophy, 3,125-148. Knorr, R. W. (1975). The Evolution of the Euclidean Elements. Dordrecht: D. Reidel Publishing Co. Laertios, D. (2003). Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri (çev. C. Şentuna). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Lear,J. (1982). Aristotle's Philosophy of Mathematics. The Philosophical Review, 91 (2), 161-192. Lee, H. D. P. (1935). Geometrical Method and Aristotle's Account of First Principles. Classical Quarterly, 29,113-124. Liddell, H. G. and Scott, R. (1996). A Greek-English Lexicon: With a Revised Supple- ment. Oxford: Clarendon Press. Locke, J. (1690). An Essay Concerning Human Understanding. Vol. II. Mueller, I. (1970). Aristotle on Geometrical Objects. Archiv für Geschichte der Philosophie, 52, (2), 156-171. Netz, R. (2003). The Shaping of Deduction in Greek Mathematics: A Study in Cognitive History. Cambridge: Cambridge University Press. Ross, W. D. (1949). Aristotle's Prior and Posterior Analytics. Oxford: Clarendon Press. Ross, W. D. (2002). Aristoteles (çev. A. Aslan, Z. Kurt oğlu, İ. O. Anar, Ö. Y. Kavasoğlu). Istanbul: Kabalcı Yayınevi. Studtmann, P. (2002). The Body Problem in Aristotle. Apeiron, 35 (3), 211-234. Szabo, A. (1969). Anfänge der griechischen Mathematik, München und Wien: R. Oldenbourg. Szabo, A. (1978). The Beginnings of Greek Mathematics. Dordrect: Springer. Van der Waerden, B. L. (1978). Die Postulate und Konstruktionen der Frühgriechischen Geometrie. Archive for History of Exact Sciences, 18, 343-357. Von Aster, E. (1945). Bilgi Teorisi ve Mantık (çev. M. Gökberk). İstanbul: M. Sadık Kağıtçı Matbaası. Von Fritz, K. (1955). Die APXAI in der Griechischen Mathematik. Archiv für Λ Λ * B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 Aristoteles'in Matematik Felsefesi ve Matematik Soyutlama 49 Begriffsgeschichte, i, 13-103. Waschkies, H.-J. (2004). Introduction. C lassiccs in the History o f Greek Mathematics (ed.J. Christianidis). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. Yıldırım, C. (2016). Matematiksel Düşünme. Istanbul: Remzi Kitabeyi. Λ Öz: Matematik felsefesi hakkında sorulacak sorular oldukça fazla olmasına rağmen, sorulacak temel sorular varlık açısından matematik nesnenin ne olduğu ve bilgi açısından matematik akıl yürütmenin ne olduğu soruları olacaktır. Bu sorulara verilecek cevaplar çerçevesinde diğer sorunların paralel bir şekilde geli- şeceği açıktır. Bu sebeple Aristoteles'in matematik felsefesinin anlaşılması için bu iki temel sorun üzerinden yaklaştığımızda soyutlama kavramıyla karşılaşırız. Çalışmamda çizdiğim plana göre, Aristoteles'in matematik felsefesini anlamak amacıyla oluşturduğu matematik soyutlamayı açıklamaya çalışacağız. Anahtar Kelimeler: Aristoteles, matematik, matematik felsefesi, soyutlama, ma- tematik soyutlama. B e y t u l h i k m e 7( 2) 2 0 1 7 B e y tu lh ik m e A n In te r n a ti o n a l J o u r n a l o f P h il o so p