Małgorzata A. Szyszkowska W stronę hermeneutycznej estetyki muzycznej Sztuka i Filozofia 32, 124-127 2008 32 2008 sztuka i filozofia ISSN 1230-0330 _Recenzje i sprawozdania Małgorzata A. Szyszkowska ■ W stronę hermeneutycznej estetyki muzycznej C. D ahlhaus, Estetyka m u zyki, przekł. Z. Skow ron , W yd aw n ictw a Uniw ersytetu W arszaw sk ie go , W arszaw a 2 0 0 7 , 133 s. „W ykracza ją c p oza g ro m a d ze n ie fa k tó w i ich ch ro - n o lo g iczn e u p o rzą d ko w a n ie , historia m uzyki staje się d zie d z in ą herm en eutyczn ą: prób ą rekonstrukcji św ia d o m o ści epoki m inionej w oparciu o za c h o w a - ne te ksty"1. Nakładem wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego ukazała się w tym ro- ku praca niemieckiego muzykologa i estetyka Carla Dahlhausa (1928-1989) zatytułowana po prostu Estetyka muzyki. Autor znany jest w Polsce jedy- nie z dwóch publikacji: wydanej w 1989 roku książki Idea muzyki absolutnej i inne studia2 oraz napisanej wspólnie z H.H. Eggebrechtem i wydanej w 1991 roku pozycji Co to jest muzyka?3. Już pierwsza z wymienionych prac stanowi, trzeba powiedzieć, bezcenne kompendium wiedzy dla osób zain- teresowanych estetyką muzyczną. Dahlhaus nie jest bynajmniej postacią nieznaną. We wstępie do książki prof. Zbigniew Skowron tłumacz pracy, znakomity muzykolog oraz estetyk muzyki określa autora Estetyki muzyki jako „jednego z najwybitniejszych przedstawicieli światowej muzykologii XX wieku"4. Można do tego dodać, że Dahlhaus znany jest bardzo dobrze w świecie anglosaskim, między innymi jako współredaktor czterotomowej serii wyboru tekstów z estetyki muzycznej Contemplating Music5 (1987) wy- danej w Stanach Zjednoczonych, która stanowić może jedno z najlepszych ogólnych źródeł dla studentów estetyki. Książka, która została właśnie wy- dana, należy jednak do wczesnego okresu pracy naukowej autora. Powstała 1 C. Dahlhaus, Idea m uzyki absolutnej i inne studia, przekt. A . Buhner, PWM, Kraków 1988, s. 387. 2 C. Dahlhaus, Idea m uzyki absolutnej i inne studia, op. cit. 3 C. Dahlhaus, H.H. Eggebrecht, Co to jest muzyka?, przekt. D. Lachowska, PIW, Warszawa 1991. 4 C. Dahlhaus, Estetyka m uzyki, op. cit., wstęp, s. VII. 5 R. Katz, C. Dahlhaus, Contem plating M usic: Source Readings in the Aesthetics o f Music, vol. 1 -4 , Pendragon Press, Stuyvesant 1987. 124 W stronę hermeneutycznej estetyki muzycznej w roku 1960, czyli przed publikacją habilitacyjną. Estetyka muzyki Dahlhau- sa wydaje się zawierać wstępne określenia i ustalenia tak pod względem określenia zakresu dziedziny, jaką jest lub powinna być estetyka muzyki, jak i wobec własnych prób teoretycznych autora. Stanowi zatem wprowadze- nie do estetyki muzycznej oraz do muzykologii takiej, jaką uprawiał Carl Dahlhaus. Po bliższej lekturze okazuje się także, że już w tej pozycji widocz- na jest metoda, którą zastosuje Dahlhaus w późniejszej pracy Idea muzyki absolutnej i inne studia, a która powoduje, że do studiów Dahlhausa chce się wracać oraz, że stanowić mogą one inspirację dla badań własnych rzecz niezmiernie przecież cenna. Na pracę Carla Dahlhausa składa się 14 rozdziałów, z których każdy sta- nowi właściwie oddzielne ministudium podejmujące inny problem estetyczno -muzyczny. Dotyczą zaś one takich kwestii, jak estetyka uczucia, ge- niusz, sąd smaku i sąd artystyczny, krytyka to tylko niektóre tematy, do których odnosi się autor6. Na końcu książki umieszczona została bibliogra- fia oraz indeks nazwisk i tytułów. Wszystkie zawarte w pracy studia łączy oczywiście styl pisarski Dahlhausa, który niejednego czytelnika już znie- chęcił, ale który także niejednego natchnął do bardziej wytężonej pracy badawczej. Autor posługuje się bowiem stylem erudycyjnym, dokonując szczegółowych czasem nawet drobiazgowych analiz sformułowań i teoretycznych myśli przedstawicieli estetyki, głównie niemieckiej, w od- niesieniu do szerszego tła filozoficznego oraz historycznego. Nie znajdzie- my tutaj przedstawienia całej teorii, czy choćby podsumowania przekonań estetycznych autorów, do których myśli odnosi się Dahlhaus. Tę pracę każ- dy czytelnik wykonać musi sam. Tutaj możemy jedynie (wreszcie -chcia ło - by się powiedzieć) skonfrontować to, co przeczytaliśmy z surową, krytycz- ną, czasem może nawet kapryśną polemiczną hermeneutyką estetyczną Carla Dahlhausa. Estetyka muzyki, którą przedstawia czytelnikowi Dahl- haus w omawianej pracy, jest estetyką opartą o historyczno-teoretyczne badania nad myślą estetyczną. Nie będzie błędem nazwanie jej hermeneutyczną w sensie, jaki nadawał temu określeniu Wilhelm Dilthey, choć sam autor swojej metody nie określa w ten sposób7. Praca Dahlhausa koncen- truje się na badaniu historycznego sensu dzieła, rozumianego jako wypad- kowa wielu historycznych uwarunkowań. Ale także, badanie dzieła po- przez historię jest dodatkowo oparte na odwołaniu do pojęć i problemów estetycznych. Rozdzielenie tych dwóch dziedzin -estetyki i historii -w yd a- je się bowiem Dahlhausowi niemożliwe: „Dokładniejsza analiza wykazuje, że wiedza historyczna zasadza się nierzadko na sądach estetycznych i vice ■---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------6 Wszystkie rozdziały książki Dahlhausa po kolei to: 1. Historyczne punkty wyjścia; 2. Muzyka ja- ko tekst i dzieło; 3. Przemiany estetyki uczucia; 4. Em ancypacja muzyki instrumentalnej; 5. Sąd arty- styczny i sąd smaku; 6. Geniusz, entuzjazm , technika; 7. Afekt i idea; 8. Dialektyka „dźwiękowej wew nętrzności"; 9. Spór o form alizm ; 10. Muzyka program owa; 11. Tradycja i reforma w operze; 12. Estetyka i historia; 13. Fenom enologia muzyki; 14. Kryteria. 7 Wydaje się zresztą, że Dahlhaus skutecznie unikał „oficjalnego" określenia metody uprawia- nej przez siebie w estetyce muzyki. Choć w pracy Idea m uzyki absolutnej. skłonności hermeneutyczne są znacznie lepiej widoczne. 125 versa"8. W pierwszym rozdziale pracy autor wymienia tytułowe historyczne punkty wyjścia. Są to cztery odwołania do zasad estetycznych: jedności sztuki, kontemplacji estetycznej, estetyki Baumgartena oraz zmysłu wspól- nego (sensus communis). Każdy z tych punktów (teorii, historii) jest następ- nie krytycznie konfrontowany z późniejszym (a czasem współczesnym) ro- zumieniem problemu. Żaden nie zostaje w jakiś sposób wyróżniony. Można powiedzieć, że dla Dahlhausa dzieło muzyczne jest tekstem, ale takim, któ- ry badać należy z zachowaniem odpowiedniego dystansu, pozwalającego rozpoznać kontekst innych tekstów. Zaś tekst, który Dahlhaus bada przede wszystkim to tekst estetyki muzycznej, rozumianej jako wyraz historyczne- go sensu dzieła. W rozdziale drugim zatytułowanym „Muzyka jako tekst i dzieło" autor odwołuje się do jednej z bardziej wpływowych definicji mu- zyki powstałej pod wpływem dyskusji nad czasowym i przestrzennym osa- dzeniem sztuk pięknych; definicji muzyki jako sztuki przepływu czasu po- chodzącej z Erstes kritisches Wäldchen Herdera9. Niech będzie to przykład pracy autora Estetyki muzyki nad wspomnianym wyżej „tekstem". W roz- dziale tym, zacytowany wcześniej jako motto wyjątek z tekstu Herdera, Dahlhaus konfrontuje z najbardziej prawdopodobnymi dla niego źródłami historycznych odniesień oraz z podstawowym kontekstem powstania pra- cy. Pojawia się więc zarówno odwołanie do Lakoona Lessinga, jak i do Po- etyki Arystotelesa. Dalej Dahlhaus wprowadza problem, który jego zda- niem wiąże się ze wspomnianym tekstem, a mianowicie, zagadnienie dwóch przeciwstawnych wizji muzyki: muzyki jako sztuki przepływu czasu oraz wizji dzieła muzycznego jako całości zatrzymanej w czasie, o nie- zmiennych, obiektywnych cechach. Przypominając traktat Nicolausa Listeniusa z 1537 roku, Dahlhaus wskazuje na genezę oderwania się muzyki jako wytworu (ergon) dzieła od wytwórczości i uprawiania muzyki, do czego przywołując Arystotelesowskie pojęcie energeia, nawiązywał Herder. Oderwanie to nie zostało jednak na długo przyswojone przez teorię muzy- ki, skoro jeszcze Hegel widział w muzyce przede wszystkim ulotną, czaso- wą formę, której brak obiektywizacji, przestrzennego zatrzymania i osa- dzenia w przedmiocie10. Paradoksalność znaczenia muzyki, przedstawianej raz jako ulotna procesualna forma (uprawy dźwięku), a raz jako przedmiot (dzieło) lub tekst do odczytania, wynikającą z zestawionych ze sobą przez Dahlhausa tekstów historycznych, przedstawia dalej badacz przywołując autorów takich jak Walter Benjamin, Heine czy Karl Philipp Moritz. Na tym oczywiście nie kończy się lista historycznych odwołań. Mogłoby się jednak wydawać, że konstruowanie tak rozległego kontekstu dla problemu kształ- towania się wizji muzyki jako dzieła i tekstu (a problem ten będzie jeszcze zajmował Dahlhausa w następnych pracach) jest mało pożyteczne. Benja- min nie może „rozmawiać" z Listeniusem, tak samo jak problem estetyczny Matgorzata A. Szyszkowska 8 C. Dahlhaus, Estetyka m uzyki, op. cit., s. 86. 9 J.G. Herder, „Erstes krtisches W äldchen", w: Säm tliche W erke, t. 3, red. B. Suphan, W eide- m ann, Berlin 1878. 10 Por. C. Dahlhaus, Estetyka m uzyki, op. cit., s. 13. 126 W stronę hermeneutycznej estetyki muzycznej taki mianowicie, czy dzieło muzyczne (twór historyczny)11 jest ideą silnie i trwale osadzoną w teorii muzyki i filozofii nie da się łatwo sprowadzić do podziału na sztuki użytkowe i sztuki piękne, dokonanego przy użyciu Arystotelesowskich kategorii poiesis oraz energeia. A może jednak da się? Me- toda Dahlhausa nie jest wyłącznie historyczna ani wyłącznie hermeneutyczna . Dahlhaus stosuje swoją własną dialektykę to dlatego właśnie część czytelników odrzuca prace autora Estetyki muzyki jako niezrozumia- łe. Dahlhaus zderza ze sobą różne historyczne konteksty, różne pojęcia, różne teorie. Dlatego właśnie, choć pozornie może się tak wydawać, praca Dahlhausa nie jest i nie ma być systematycznym historycznym przesta- wieniem idei i problemów estetyki. Jest ona przede wszystkim dialektyczną (i w tym sensie Dahlhaus jest spadkobiercą Teorii Krytycznej) próbą odnale- zienia historycznego sensu muzyki poprzez sens historii jej teorii. „Systemem estetyki jest jej historia" napisał Carl Dahlhaus. „Nie jest ona zamkniętą dyscypliną o wyraźnie określonym przedmiocie, lecz bliżej nieokreślonym i rozległym ogółem problemów i punktów widzenia"12. Jest to szczególnie prawdziwe w odniesieniu do estetyki muzycznej, można by dodać. Nie jest to jednak konstatacja zniechęcająca do podjęcia studiów w ramach tej dyscypliny. Czyż nie w tej właśnie „otwartości" i „rozległości" leży jej siła? I jeszcze jedna uwaga. Z punktu widzenia filozofa, razić może niekiedy nonszalancja, z jaką Dahlhaus interpretuje estetyczne myśli takich klasyków jak Kant, Hegel czy nawet Adorno. Lektura Dahlhausa z pewnością nie rozja- śni zagadnień tej filozofii. Jednak nawet ci filozofowie nie tworzyli w histo- rycznej, a nade wszystko estetycznej, próżni, choć czasem odnieść można takie właśnie wrażenie. I tutaj uwagi Dahlhausa, a przede wszystkim jego sugestie interpretacyjne, mogą się okazać bardzo inspirujące, tak dla stu- dentów, jak i adeptów estetyki muzyki. ■---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------11 O czym przekonuje nie tylko sam Dahlhaus w pracy Idea m uzyki absolutnej i inne studia, op. cit., ale także praca L. Goehr, The Imaginary M useum o f Musical W orks: A n Essay in Philosophy o f Music, Oxford University Press, Oxford 1994. 12 C. Dahlhaus, Estetyka m uzyki, op. cit., s. 3.