NOWA KRYTYKA 28 ROK 2012 ISSN 0867-647X Mariusz Baranowski Wysza Szkoa Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa Sowa kluczowe: historycyzm, falsy kacjonizm, inynieria spoeczna, materializm historyczny Wprowadzenie Popperowsk krytyk czy, jak bd stara si udowodni  pseudokrytyk, myli Karola Marksa proponuj rozway na dwóch poziomach. Pierwszy dotyczy  z jednej strony  deklaratywnej, tj. zakadanej przez Poppera negatywnej ewaluacji spucizny autora Kapitau, a z drugiej rzeczywistego obrazu pogldów i koncepcji tego, który wyania si z pism spoecznych i metodologicznych wiedeskiego naukowca. Drugi poziom wie si z podejmowanym obszarem przedmiotowym, w którym dokonam rozrónienia na metodologi i  jak to czsto okrela Popper  socjologi, przy czym ta ostatnia winna by traktowana jako synonim nauk spoecznych w ogóle. Wspomniane dwa poziomy analizy, naoone na siebie, daj czteropolow matryc, w której poziome pola traktuj  kolejno  o metodologicznych i spo- ecznych elementach deklaratywnej krytyki  lozo i Marksa, jak równie o metodologicznych i spoecznych wyznacznikach rzeczywistej postawy Poppera wzgldem Marksowskich rozwiza (pionowe pola). Mówic rzeczywistej, mam naturalnie na myli narzucon przeze mnie interpretacj, która jednak  co naley stanowczo podkreli  oparta jest na opracowaniach autora Logik der 54 Mariusz Baranowski Forschung. Sowo rzeczywista jest take o tyle niefortunne, i  jak okae si w dalszej czci  owa interpretacja doprowadzi do ukazania pewnych niekonsekwencji w Popperowskich analizach spoecznej rzeczywistoci oraz jego metodologicznych propozycji, ale przecie nie o warstw semantyczn idzie (wane, by nie identy kowa rzeczywistej krytyki w kategoriach absolutystycznych). Tabela. Deklaratywna i rzeczywista krytyka Marksa a obszar metodologii i nauk spoecznych w wietle prac Karla Poppera DEKLARATYWNA KRYTYKA RZECZYWISTA KRYTYKA KRYTYKA ZAO	E METODOLOGICZNYCH [I] [II] KRYTYKA ZAO	E SPOECZNYCH [III] [IV] ródo: opracowanie wasne. Poszczególne pola tabeli zostan parami rozwinite w dalszej czci opracowania, które ma na celu pokazanie rozdwiku pomidzy deklarowan, negatywn ocen dorobku Marksa a jej rzeczywist, tj. explicite wyraon recepcj w pracach Karla Raimunda Poppera. Deklaratywna [I] i rzeczywista [II] krytyka zaoe metodologicznych Jednym z zada ksiki The Open Society and Its Enemies jest  wedle sów Poppera  analiza moliwoci zastosowania krytycznych i racjonalnych metod naukowych do zagadnie spoeczestwa otwartego1, jak równie próba wyjanienia niektórych przeszkód utrudniajcych racjonalne podejcie do zagadnie spoecznej przebudowy [co autor czyni  M.B.] przez krytyk tych  lozo i spoecznych, które s odpowiedzialne za szeroko rozpowszechniony negatywny stosunek do moliwoci demokratycznych reform2. Wród tych ostatnich najniebezpieczniejszy jest historycyzm, czyli: wszelkie takie podejcie do nauk spoecznych, które zakada, i gównym celem tych nauk jest formuowanie prognoz historycznych oraz e cel taki mona 1 K.R. Popper, Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, t. 1 i 2, prze. H. Krahelska, Warszawa 1993, s. 21. 2 Ibidem, s. 2122. 55Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa osign przez wykrywanie rytmów, schematów, praw albo trendów lecych u podstaw rozwoju historycznego3. Popper w Ndzy historycyzmu, która notabene intencjonalnie nawizuje do pracy Marksa Ndza  lozo i, bdcej w swoim czasie aluzj do Filozo i ndzy Proudhona, zauwaa: interpretacja dziejów powinna by gównym zadaniem myli historycystycznej i jest tak istotnie. Cae mylenie i dziaalno historycystów maj na celu interpretacj przeszoci w celu przepowiadania przyszoci4. Jednak historycyzm ma wicej ni jedno oblicze, dlatego Popper wyróni cztery jego gówne odmiany: (a) teistyczny; (b) naturalistyczny; (c) spirytualistyczny; (d) ekonomiczny. W pierwszej, tj. teistycznej odmianie historycyzmu, zilustrowanej na podstawie doktryny narodu wybranego, prawo rozwoju historycznego jest ustanowione przez wol Boga5. W naturalistycznym wariancie wol Boga zastpuje prawo natury, w spirytualistycznym  prawo duchowego rozwoju, a w ekonomicznym, najbardziej charakterystycznym dla Marksowskiego podejcia  prawo rozwoju ekonomicznego. Przechodzc do krytyki zaoe metodologicznych koncepcji Marksowskiej w  zaoonej w tym tekcie  odmianie deklaratywnej, rozpocznijmy od kwestii naturalizmu metodologicznego i jego przeciwiestwa  antynaturalizmu metodologicznego6. Tok argumentacji autora Logiki odkrycia naukowego w spra3 K.R. Popper, Ndza historycyzmu, prze. S. Amsterdamski, Warszawa 1999, s. 15. 4 Ibidem, s. 56. 5 K.R. Popper, Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, t. 1, op.cit., s. 30. 6 Edmund Mokrzycki analizujc metodologiczny dogmat naturalizmu, twierdzi, i rozrónienie Poppera [na pronaturalistyczn i antynaturalistyczn szko w metodologii nauk spoecznych  M.B.] (oraz tego rozrónienia pochodne) nie ma wartoci poznawczej (E. Mokrzycki, Do nauki przychodzi si nie tylko z pytaniami, Warszawa 2007, s. 2930). Jednak precyzujc swoje stanowisko w tej sprawie, konstatuje: atwo zauway, e wystarczy w miejsce metod  zyki wystawi okrelony model metodologiczny nauki, by rozrónienie Poppera nabrao istotnej metodologicznej treci. I to jest wanie to, co Popper robi w praktyce, chocia nie robi tego w teorii: jego eksplikacja pojcia naturalizmu nie specy kuje owych metod  zyki, specy kacja taka jest natomiast zawarta w zastosowaniach tego pojcia. Inaczej mówic, Popper, wprowadzajc sw dystynkcj, mia na 56 Mariusz Baranowski wie wspomnianej dychotomii jest klarowny, natomiast usytuowanie synnego historycysty7, jak nazwany zosta Marks, w tym sporze ju nie do koca. Otó generalnie historycyci (a zatem i Karol Marks) s przeciwnikami naturalizmu metodologicznego, gdy twierdz, e: zasada ta [tj. stosowana w naukach przyrodniczych, a zakadajca ogólne regularnoci przyrody, które przyczyniaj si do moliwoci formuowania uogólnie  M.B.] jest wanie zupenie bezuyteczna w socjologii. Podobne okolicznoci bowiem wystpuj tylko w obrbie jednego okresu historycznego, a wraz z jego zmian  przemijaj8. Popper, jako zwolennik stanowiska naturalizmu w metodologii9, mówic o antynaturalistycznych podstawach historycyzmu, nie posuguje si explicite przykadem Marksa, który zdaje si pasowa wymienicie do tego wywodu. Wymienia autora Tez o Feuerbachu jako zwolennika aktywizmu, który jest wprawdzie powizany z antynaturalizmem metodologicznym, ale nie stosuje bezporedniej krytyki w tym aspekcie wobec Marksowskiej orientacji. W zamian przytacza  nie po raz ostatni  kwintesencj postawy aktywistycznej, któr Marks zawar w tezie 11. wspomnianej pracy: Filozofowie rozmaicie tylko interpretowali wiat; idzie jednak o to, aby go zmieni10. Nie podlega jednak dyskusji fakt, i antynaturalistyczna (w sensie metodologicznym) orientacja  lozo i historycystycznych jest jednym z powodów formuowania prognoz historycznych, jake charakterystycznych dla prac Marksa. Kolejnym elementem wspierajcym podejcie zakadajce niesprowadzalno myli okrelony model metodologiczny nauk przyrodniczych. By to, rzecz jasna, jego wasny model. Tak wic wprowadza on rozrónienie nie pomidzy zwolennikami i przeciwnikami stosowania metod nauk przyrodniczych w naukach spoecznych, lecz pomidzy zwolennikami i przeciwnikami stosowania w naukach spoecznych tego, co zgodnie z doktryn metodologiczn Poppera stanowi metody nauk przyrodniczych  a to s dystynkcje róne (ibidem, s. 2930). 7 K.R. Popper, Ndza historycyzmu, op.cit., s. 19. 8 Ibidem, s. 18. 9 Zob. ibidem, s. 43. W swoim gównym dziele metodologicznym Popper stwierdza w pewnym momencie, i odrzuca stanowisko naturalistyczne, ale o tyle, o ile opiera si ono na indukcji (posuguje si zreszt okreleniem indukcyjna teoria nauki), i jest bezkrytyczne (K.R. Popper, Logika odkrycia naukowego, prze. U. Niklas, Warszawa 1977, s. 4849). 10 K. Marks, Tezy o Feuerbachu (Wstp S. Kozyr-Kowalski), Warszawa 1982, s. 83. 57Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa metod badania wiata spoecznego do rozwiza nauk przyrodniczych jest stanowisko holizmu. Zakada si w nim, e np. socjologia, podobnie jak wszystkie dyscypliny »biologiczne«, to jest nauki majce do czynienia z obiektami ywymi, powinna przyj caociow, holistyczn jak si teraz zwyko mówi, perspektyw poznawcz, a nie  atomistyczn11. Nazwisko Marksa nie pojawia si w tym kontekcie, podobnie jak i na próno szuka go we fragmentach powiconych esencjalizmowi metodologicznemu (i jego przeciwiestwu  nominalizmowi metodologicznemu)12. Bardzo wanym skadnikiem stanowiska metodologicznego w kwestiach spoecznych  zarówno Marksa, jak i Poppera  jest pojcie inynierii spoecznej. Popper wyróni dwie jej odmiany: inynieri utopijn oraz inynieri czstkow. Opowiadajc si za drug odmian, przyporzdkowa pierwsz do programów historycystycznych (take Marksa). Istot czstkowej inynierii spoecznej jest projektowanie instytucji, doskonalenie tych, które ju istniej i zapewnienie ich funkcjonowania13, ale wedug okrelonych zasad: nawet gdy inynier ma jaki idea spoeczestwa jako caoci (na przykad idea powszechnego dobrobytu), nie wierzy w metod caociowego przeksztacenia spoeczestwa. Niezalenie od tego, jakie s jego cele, stara si je osign ma- ymi krokami, stale przy tym korygujc swoje posunicia. A cele moe mie rozmaite, na przykad skupienie bogactwa lub wadzy w rkach wybranych jednostek czy grup albo nowy podzia dóbr i wadzy, albo te ochrona okrelonych praw jednostek czy grup14. Z powyszego cytatu wyania si obraz bardzo pragmatycznej i rozwanej metody inynieryjnej stosowanej na paszczynie tkanki spoecznej. Metody, któ11 K.R. Popper, Ndza historycyzmu, op.cit., s. 28 12 Ibidem, s. 3642 oraz K.R. Popper, Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, t. 1, op.cit., s. 5356. W tej ostatniej pracy Popper precyzuje pojcie esencjalizmu i nominalizmu metodologicznego: Esencjalizm metodologiczny, teori, e celem nauki jest odkrywanie istoty i jej opis za pomoc de nicji, mona lepiej zrozumie konfrontujc go z pogldem przeciwnym, mianowicie z metodologicznym nominalizmem [...] Metodologiczny nominalizm za cel nauki uznaje opis rzeczy i wydarze doznawanych przez nas w dowiadczeniu oraz ich wyjanianie, czyli opis odwoujcy si do praw uniwersalnych (ibidem, s. 54). 13 K.R. Popper, Ndza historycyzmu, op.cit., s. 70. 14 Ibidem, s. 72. 58 Mariusz Baranowski ra przypomina racjonaln i wywaon czstkow atanin15, dalek od miaej wizji zmiany caego systemu. Z kolei inynieria utopijna (caociowa, holistyczna), jako przeciwiestwo wyej scharakteryzowanej, jest nie do pogodzenia  wedle autora Ndzy historycyzmu  z postaw prawdziwie naukow16, a nadto: po pierwsze, doktryna ta, szerzej znana jako planowanie centralne (albo planowanie gospodarki uspoecznionej), jest bardzo modna i naley wyranie odróni j od inynierii czy techniki czstkowej; po drugie, utopizm czy z historycyzmem nie tylko wspólna niech do podejcia czstkowego, lecz równie to, e jest on czsto sojusznikiem ideologii historycystycznej17. Bardziej klarowne osadzenie Marksowskiej analizy w realiach historycystycznych, a co za tym idzie i w utopijnej inynierii, Popper znalaz w przedmowie do tomu pierwszego Kapitau, gdzie Marks stwierdza: Nawet gdy jakie spoeczestwo wpadnie na trop prawa natury, rzdzcego jego ruchem  a wykrycie ekonomicznych praw ruchu nowoczesnego spoeczestwa jest wanie ostatecznym celem niniejszego dziea  nawet wówczas nie moe ono ani przeskoczy przez naturalne fazy swego rozwoju, ani usun ich dekretami. Moe jednak skróci i zagodzi mki porodowe18. Intelektualn inspiracj Marksa, jak zauwaa Popper, by Hegel. I cho w pewnych obszarach autor Krytyki programu gotajskiego wykroczy poza Hegla, to zasadniczo Marks w swej socjologii przej od Hegla nie tylko przekonanie, e powinna ona kierowa si metod historyczn, lecz równie pogld, e zarówno socjologia, jak historia sta si powinny teoriami rozwoju spoecznego i rozwój ten wyjania w kategoriach dialektyki. Wedle Hegla historia to dzieje idei. Marks odrzuci idealizm Hegla, lecz zachowa jego pogld, i si napdow rozwoju historycznego s dialektyczne sprzecznoci  negacje i negacje negacji. Pod tym wzgldem ani Marks, ani Engels nie odeszli od Hegla19. 15 Ibidem. 16 Ibidem, s. 75. 17 Ibidem. 18 K. Marks, Przedmowa do wydania pierwszego, [w:] Kapita, t. 1, prze. P. Hoffman, Warszawa 1951, s. 6. 19 K.R. Popper, Droga do wiedzy. Domysy i refutacje, prze. S. Amsterdamski, Warszawa 1999, s. 555. 59Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa W tym momencie nie tyle istotna jest kwestia relacji koncepcji Marksa do Hegla, co rzecz duo bardziej fundamentalna z punktu widzenia deklaratywnej i explicite wyraonej metodologicznej krytyki Poppera wzgldem autora Kapitau. Otó w Logice odkrycia naukowego autor argumentuje, i metod rozwoju nauki jest stawianie miaych hipotez oraz próba ich surowej krytyki (hipotetyzm/falsy kacjonizm)20, a czstkowa inynieria (poziom spoecznej analizy) jest daleka od rewolucyjnych hipotez, planów itp. Dalej, Popper jako zwolennik naturalizmu metodologicznego, czyli pogldu, i zarówno w naukach przyrodniczych jak i humanistycznych naley stosowa te same metody, które z kolei powinny by zaczerpnite z przyrodoznawstwa, jawi si jako niekonsekwentny naturalista metodologiczny, co jest du ujm, biorc pod uwag, e sam wprowadzi to rozrónienie. Wyjanienie niespójnoci koncepcji Poppera podaje Kmita: Stosunkowo atwo mona ustali róda tej niezgodnoci, jaka zarysowuje si midzy ogóln Popperowsk  lozo  nauki (czy te nauk przyrodniczych)  oraz antyhipotetystyczn waciwie metodologi humanistyki rysujc si  w opozycji do deklaracji ogólnych  w Ndzy historycyzmu i Spoeczestwie otwartym. Stanowi je niech do historycyzmu, przede wszystkim  do materializmu historycznego, który wanie jest teori mia (w sensie Poppera) i cechujc si wysokim stopniem ogólnoci. Z drugiej strony stanowi je przywizanie do ideologii liberalizmu waciwej epoce kapitalizmu wolnokonkurencyjnego, które to przywizanie czy si nie tylko z zasygnalizowanym powyej rysem Popperowskiej metodologii humanistyki, ale równie z okolicznoci, i metodologia ta obejmuje dyrektyw indywidualizmu metodologicznego [...] Jest rzecz charakterystyczn, e ów indywidualizm metodologiczny, tak dobitnie zaakcentowany w obydwu wymienionych powyej ksikach Poppera, z trudnoci daje si uzgodni z jego koncepcj trzeciego wiata [...] a wykazujc liczne podobiestwa do koncepcji ducha obiektywnego niemieckiej  lozo i idealistycznej21. Tym, co dodatkowo obnia warto Popperowskiej metodologicznej propozycji ujcia nauk spoecznych jest fakt, e zwalczajc wszelk historiozo , wrcz np. deklarujc  lozo czno-metodologiczn krytyk marksistowskiej  20 Jak zauway Michael Burawoy: Wedug Poppera, marksici raczej poszukiwali kon rmacji swoich teorii, ni ustanawiali kryteria ich falsy kacji. Nie mona wykaza, e marksizm, podobnie jak psychoanaliza, jest bdny i dlatego nie moe by prawdziw nauk [a true science] (M. Burawoy, Marxism as Science: Historical Challenges and Theoretical Growth, American Sociological Review 1990, Vol. 55, No. 6, s. 776). 21 J. Kmita, Sowo wstpne, [w:] K.R. Popper, Logika odkrycia naukowego, op.cit., s. 1415. 60 Mariusz Baranowski lozo i historii, sam zakada historiozo  liberalistyczn22. Oznacza to, e autor Logik der Forschung, dyskredytujc wszelk historiozo , nie zdoa dokona krytycznej autore eksji nad wasnymi propozycjami, a przypomnijmy, e krytycyzm i racjonalizm to fundamenty Popperowskiej  lozo i nauki oraz  lozo i spoecznej23. Deklaratywna [III] i rzeczywista [IV] krytyka zaoe spoecznych Przejdmy teraz na poziom Popperowskiej krytyki zaoe spoecznych koncepcji Marksa. Owa krytyka jest w sposób naturalny powizana z metodologicznym kontekstem postrzegania nauk spoecznych, ale jednoczenie skupia si gównie na warstwie  bardziej lub mniej szczegóowych  rozwiza instytucjonalnych dotyczcych funkcjonowania spoeczestwa. Doda mona, i ta krytyka jest take mniej aksjologicznie neutralna (co nie oznacza automatycznie, e epistemologiczne rozwaania sytuuj si w jakim magicznym trzecim wiecie), gdy podwaajc jedne rozwizania, odwouje si do innych, tyle e ideologicznie gdzie indziej usytuowanych. Zasadniczo jednak istnieje  wedle piszcego te sowa  podobny do zaprezentowanego powyej rozdwik pomidzy deklaratywn stron krytyki Marksowskich propozycji a rzeczywist postaw Poppera wobec tyche rozwiza. Marksowska  lozo a historyczna zostaa uznana przez Poppera za jedn z dwóch najwaniejszych nowoytnych wersji historycyzmu obok historycznej  lozo i rasizmu, czyli faszyzmu24. O ile ta ostatnia stanowi skrajne prawicowe skrzydo krytykowanej przez Poppera doktryny, to pierwsza jest jej lewicowym odpowiednikiem: W miejsce narodu wybranego rasizm podstawia ras wybran (wybran przez Gobineau), która ma by, jego zdaniem, narzdziem przeznaczenia, a ostatecznie dziedzicem tej ziemi. Marksowska  lozo a historyczna podstawia za wybran klas, narzdzie stworzenia spoeczestwa bezklasowego, a zarazem przyszego dziedzica tej ziemi25. 22 L. Nowak, Byt i myl. U podstaw negatywistycznej meta zyki unitarnej, t.1, Pozna 1998, s. 21. 23 Por. M. Baranowski, Spoeczestwo otwarte jako konsekwencja stanowiska krytycznego racjonalizmu, Kultura i Spoeczestwo 2009, t. LIII, nr 1, s. 6982. 24 K.R. Popper, Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, op.cit., s. 31. 25 Ibidem. 61Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa Historyczne prognozy rasizmu oparte s na specy cznie rozumianych prawach natury (historycyzm naturalistyczny), podczas gdy Marksowska propozycja bazuje na prawach ekonomicznych (historycyzm ekonomiczny), zakadajcych, i ca histori mona wytumaczy jako histori walki klas o dominacj ekonomiczn26. Ekonomiczna baza Marksowskiej wizji rozwoju dziejów ma nadto  jak argumentuje Popper  wtórny charakter wobec Platoskiej propozycji: Platon zauway rzeczy, których przed nim w ogóle nie dostrzegano i które dopiero w naszych czasach zaczynamy na nowo odkrywa. Dla przykadu [wemy  M.B.] socjologiczny i ekonomiczny historycyzm Platona, nacisk, jaki kadzie na ekonomiczn podstaw ycia politycznego i historycznego rozwoju, czyli teoria, któr wskrzesi Marks pod nazw materializmu historycznego27. Biorc pod uwag stosunek Poppera do Platona, najdobitniej zaprezentowany w pierwszym tomie Spoeczestwa otwartego, który zreszt nosi podtytu Urok Platona, naleaoby wanie w tym kontekcie odbiera uwag o wtórnoci konceptualnej materializmu historycznego. Jednake dokadniejsza analiza prac wiedeskiego naukowca pokazuje, i w rzeczywistoci nie tylko nie krytykuje on ekonomizmu, czyli materializmu28 Marksa, a wrcz uwaa go za wartociowy wkad w nauki spoeczne29. Innym, bardzo istotnym elementem rzeczywistej krytyki Marksowskiej  lozo i spoecznej jest stosunek Poppera do walki klas, która odgrywa wan rol w pracach autora Kapitau. Ju w pierwszym tomie Spoeczestwa otwartego Popper jawi si jako wyrany zwolennik walki klas, mówic: w spoeczestwie otwartym wielu ludzi dy do awansu spoecznego i do zajcia miejsca innych ludzi. Moe to prowadzi na przykad do takiego zjawiska spoecznego jak walka klas. W organizmie [bdcym synonimem spoeczestwa zamknitego  M.B.] natomiast nic takiego nie zachodzi. Komórki i tkanki orga26 Ibidem. 27 Ibidem, s. 6061. 28 Popper pisze tak: ekonomizm (czyli materializm), tzn. pogld, e ekonomiczna organizacja spoeczestwa, organizacja naszej wymiany materii z przyrod, jest spraw podstawow dla wszelkich instytucji spoecznych, a zwaszcza dla ich historycznego rozwoju. Ten pogld jest, moim zdaniem, cakowicie racjonalny, pod warunkiem, e terminu podstawowy uywa bdziemy w potocznym, nieprecyzyjnym znaczeniu, nie kadc na zbytniego nacisku. Innymi sowy, nie ma wtpliwoci, e praktycznie biorc wszelkie badania spoeczne, zarówno instytucjonalne, jak i historyczne, mog przynie korzyci tylko wtedy, kiedy bd zwracay uwag na ekonomiczne warunki spoeczestwa (ibidem, t. 2, s. 115). 29 Ibidem. 62 Mariusz Baranowski nizmu, do których czasem porównuje si czonków pastwa, mog konkurowa ze sob na przykad o poywienie; ale noga nie dy do zajcia miejsca mózgu ani inny narzd nie chce zaj miejsca brzucha. Skoro za w organizmie nie ma nic takiego, co by odpowiadao w jakim stopniu jednej z najwaniejszych cech spoeczestwa otwartego, mianowicie wspózawodnictwu o status spoeczny, to organicystyczna teoria pastwa opiera si na bdnej analogii. Spoeczestwo zamknite natomiast nie wykazuje na ogó adnych takich tendencji. Jego ustawy i jego kasty s rzecz wit  tabu30. Nie ma mowy o jakimkolwiek bdzie, gdy w dalszej czci Popper precyzuje swoje stanowisko: To napicie, to uczucie niezadowolenia jest konsekwencj upadku spoeczestwa zamknitego. Daje si ono odczu i dzi, szczególnie w okresach zmian spoecznych. Napicie to ma swoje ródo w wysiku, jakiego wymaga od nas na co dzie ycie w otwartym spoeczestwie  wysiku stania si istot rozumn, zapomnienia o niektórych przynajmniej potrzebach spoecznych, pilnowania siebie i przyjcia na siebie odpowiedzialnoci. To jest cena, jak musimy zapaci za kady postp wiedzy, racjonalnoci, idei wspópracy i wzajemnej pomocy, a w konsekwencji za szans przetrwania nas i caej ludzkoci. Cen, jak musimy paci za to, e jestemy ludmi31. Analizujc powysze cytaty, jak równie omówienie prac Marksa na stronach drugiego tomu Spoeczestwa otwartego, nie znajdziemy krytyki walki klas, a jedynie uwagi podkrelajce, e autor wspomnianej pracy odnosi si krytycznie do Marksowskiej doktryny o koniecznoci historycznej, a zwaszcza o nieuchronnoci spoecznej rewolucji32. Popper twierdzi, i: Z faktu, e z dwóch klas pozostaje tylko jedna, nie wynika, e nastanie spoeczestwo bezklasowe. Klasy nie s podobne do jednostek, nawet jeli si przyjmie, e zachowuj si bardzo podobnie do nich tak dugo, jak dugo dwie klasy pozostaj wzgldem siebie w stosunku walki. Jedno czy te solidarno klasowa jest, zgodnie z analiz samego Marksa, elementem wiadomoci klasowej, a wiadomo klasowa jest z kolei w ogromnym stopniu wytworem walki klasowej33. 30 Ibidem, t. 1, s. 197. 31 Ibidem, s. 199200. 32 Ibidem, t. 2, s. 265. 33 Ibidem, s. 147. 63Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa I tak w zasadzie wyglda krytyka myli Marksa dokonana przez Poppera. Krytyka, która na poziomie deklaratywnym nie stroni od ostrych sów, jak wtedy, gdy Popper nazywa marksizm najczystsz, najbardziej rozwinit i najniebezpieczniejsz form historycyzmu34, poniewa jest to w istocie heglizm zastosowany do ruchu rzeczywicie humanitarnego, lub gdy postrzega koncepcj Marksowsk jako teori po prostu pseudonaukow35. Ale z drugiej strony stwierdza: Myl, e wiara Marksa bya w najgbszych swoich podstawach wiar w spoeczestwo otwarte36. W istocie czytelnik nie znajdzie fragmentów w Spoeczestwie otwartym i Ndzy historycyzmu, w których Popper merytorycznie i zdecydowanie rozprawia si z teori Marksa. S tam tylko ustpy krytycznie odnoszce si do pewnych obszarów propozycji autora Wojny domowej we Francji, ustpy  naleaoby doda  dotyczce bardziej szczegóów ni rdzenia propozycji Marksa. I tak na przykad Popper pokazuje sabo Marksowskiej propozycji teorii pastwa, zwracajc uwag na dwie kwestie, po pierwsze  na teorie bezsilno- ci wszelkiej polityki oraz  po drugie  na Marksa pogld na demokracj37. Pierwszy element jest czsto podnoszony przez komentatorów pism urodzonego w Trewirze  lozofa, gdy nadbudowa prawno-polityczna w istocie zajmuje miejsce wtórne wobec bazy ekonomicznej. Podobnie druga skadowa  szczególnie gdy interpretuje si koncepcj Marksa ze wspóczesnej perspektywy  trudna jest do obrony, poniewa postrzeganie demokracji jako osony dyktatury buruazji nie wpisuje si najlepiej w powojenny dyskurs na temat ustrojów politycznych. Niemniej jednak, nawet przy okazji eksplikacji okrelonych saboci Marksowskiej teorii pastwa, Popper tak kwituje t cz: Chocia Marksowi, w moim przekonaniu, nie udao si zrozumie przyszoci, któr tak bardzo chcia przewidzie, wydaje mi si, e jego nawet bdne teorie dowodz bystrego, socjologicznego spojrzenia na warunki jego epoki oraz bezkompromisowego humanitaryzmu i poczucia sprawiedliwoci38. 34 Ibidem, s. 88. 35 K.R. Popper, Nieustanne poszukiwania. Autobiogra a intelektualna, prze. A. Chmielewski, Kraków 1997, s. 56. 36 K.R. Popper, Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, op.cit., s. 211. 37 Ibidem, s. 129. 38 Ibidem. 64 Mariusz Baranowski Powyszy cytat nie jest wiadectwem zdecydowanej krytyki Marksowskiej  lozo i, co nie oznacza, e nie jest rzetelnym  w rozumieniu Poppera  omówieniem tej problematyki. W tym momencie chodzi bardziej o wyeksplikowanie wspomnianego rozdwiku pomidzy deklaratywn warstw ewaluacji koncepcji Marksa a rzeczywist ocen jego dorobku. Podobnych przykadów mona by przytoczy wicej, jak choby zarzut dotyczcy niedocenienia wadzy politycznej u Marksa, czy niekompletno analiz zawartych w Kapitale, ale powielayby one ten sam wzorzec, zaprezentowany przy okazji teorii pastwa. Podsumowanie Prezentowany tu tekst mia za zadanie ukaza Popperowsk krytyk spucizny Karola Marksa, dotyczc zaoe metodologicznych (czy szerzej: epistemologicznych) i spoecznych tego ostatniego, w kontekcie nie tylko deklaratywnym, ale take  a moe przede wszystkim  w rzeczywistym usytuowaniu tej- e spucizny z perspektywy propozycji autora Ndzy historycyzmu. Jeli chodzi o negatywn diagnoz obszaru spoecznych rozwiza, to oprócz mocno brzmicych deklaracji na temat szkodliwoci myli Marksa, mamy do czynienia na stronicach drugiego tomu Spoeczestwa otwartego i jego wrogów raczej z sielankow polemik z pewnymi aspektami propozycji trewirskiego  lozofa ni z krytyk per se (a przykad potraktowania Hegla w tym samym tomie pokazuje, e Popper potra  bezceremonialnie, a nawet pozamerytorycznie obej si z wrogiem open society). Na gruncie krytyki zaoe metodologicznych mamy do czynienia z bardzo interesujc sytuacj. Otó ostrze naturalizmu metodologicznego, które wycelowane zostao w podstawy historycystyczne Marksowskiego podejcia, okazao si  co staraem si udowodni  saboci nie tyle epistemologicznego obrazu adresata, co spójnoci koncepcji samego Poppera. Wszystkie te argumenty pozwalaj spojrze na Popperowsk krytyk myli Marksa raczej jako na pseudokrytyk, gdy albo intencjonalnie staj w obronie rozwiza autora Kapitau, jak to miao miejsce na podstawie anali65Popperowska (pseudo)krytyka  lozo i Marksa zy zaoe spoecznych, albo nieintencjonalnie ukazuj brak konsekwencji stosowania kategorii naturalizmu metodologicznego, który w istocie przeradza si w antynaturalizm metodologiczny Poppera na paszczynie nauk spoecznych (lub jak kto woli  w naturalizm metodologiczny Marksa). POPPERS (PSEUDO)CRITICISM OF MARXS PHILOSOPHY Summary Keywords: historicism, falsi cationism, social engineering, historical materialism The main objective of this paper is to present a reinterpretation of Karl Poppers position on the methodological and sociopolitical views of Karl Marx. In spite of the weaknesses of the Poppers critique of the achievements of Marx, special attention will be focused on the explanation of contradictions within the epistemological position of the former. This will be of great importance in the context of the analysis of Marxs historicism, and will also help undermine the coherence view of the founder of falsi cationism. Additionally, this newly developed perspective will serve as a starting point for evaluation of Marxs intellectual output, as well as conceptions that refer to him.