Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 3 Spis treci I. Koncepcja badania 6 1.1 Uzasadnienie badania 1.2 Cele badania 1.3 Zakres przedmiotowy badania i jego uzasadnienie 1.4 Obszary badawcze 6 7 7 9 II. Metodologia badania 10 2.1 Opis metodologii badania – wstp 2.2 Techniki badawczo-analityczne – ogólna charakterystyka 2.2.1 Grupa Ekspertów (GE) 2.2.2 Desk Research (DR) 2.2.3 Indywidualne Wywiady Pogłbione (IDI/ITI) 2.2.4 Zogniskowane Wywiady Grupowe (FGI) 2.3 Metody badawczo-analityczne dla poszczególnych obszarów badawczych 2.3.1 Obszar analizy 1.: Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora 2.3.2 Obszar analizy 2.: Analiza sił konkurencji w sektorze 2.3.3 Obszar analizy 3.: Analiza powiza sektora z rynkiem pracy 10 11 11 12 12 13 15 15 18 19 III. Sektor rehabilitacji geriatrycznej 3.1 Pojcie rehabilitacji geriatrycznej 3.2 Sektor usług rehabilitacyjnych w Polsce i w województwie podlaskim 20 20 21 IV. Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora 25 4.1 Analiza czynników popytowych 4.1.1 Czynniki ekonomiczne 4.1.1.1 Zamono społeczestwa 4.1.1.2 Poziom bezrobocia 4.1.1.3 Inflacja 4.1.2 Czynniki społeczne 4.1.2.1 Trwanie ycia 4.1.2.2 Styl ycia i wzorce konsumpcji 4.1.2.3 Jako ycia 4.1.2.4 Wykształcenie i postawy osób starszych 4.1.2.5 Emigracja ludnoci 4.1.2.6 Polityka społeczna 4.2 Analiza czynników podaowych 4.2.1 Czynniki ekonomiczne 4.2.1.1 Zmiany PKB 4.2.1.2 Tempo wzrostu rynku 4.2.1.3 Finansowanie opieki zdrowotnej 4.2.1.4 Infrastruktura transportowa 4.2.2 Czynniki administracyjnoprawne 4.2.2.1 Regulacje dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce 26 26 26 27 29 30 30 34 39 41 43 44 48 48 48 49 50 54 59 59 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 4 4.2.2.2 Prawodawstwo dotyczce wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj 4.2.2.3 Prawodawstwo zwizane z tworzeniem uzdrowisk 4.2.2.4 Prawodawstwo w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji 4.2.3 Czynniki midzynarodowe 4.2.3.1 Podejcie Unii Europejskiej do działa na rzecz osób starszych 4.2.3.2 Kontraktowanie usług medycznych za granic 4.2.4 Czynniki społeczne 4.2.4.1 Wartoci i postawy wobec ludzi starszych 4.2.4.2. Wykształcenie kadry 4.2.4.3 Emigracja kadry 4.2.5 Czynniki rodowiskowe 4.2.5.1 Połoenie geograficzne województwa 4.2.5.2 Klimat i zmiany pogodowe 4.2.5.3 Wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt 4.2.5.4 Stan rodowiska naturalnego 4.3 Szanse rozwoju sektora – wyniki bada przedsibiorstw i instytucji 4.4 Zagroenia rozwoju sektora – wyniki bada przedsibiorstw i instytucji 4.5 Scenariusze stanów otoczenia 4.6 Podsumowanie 61 64 65 66 66 70 72 72 74 79 80 80 81 84 85 91 93 94 102 V. Analiza sił konkurencji w sektorze 104 5.1 Siła dostawców 5.1.1 Stopie koncentracji sektora dostawcy 5.1.2 Uzalenienie od jakoci dostaw 5.1.3 Udział dostaw w kosztach 5.1.4 Koszt zmiany dostawców 5.1.5 Groba integracji wprzód 5.2 Siła nabywców 5.2.1 Stopie koncentracji sektora nabywców 5.2.2 Uzalenienie nabywców od jakoci 5.2.3 Udział w kosztach 5.2.4 Koszty zmiany odbiorcy 5.2.5 Groba integracji wstecz 5.3 Siła konkurencji w sektorze 5.3.1 Liczba i siła konkurentów 5.3.2 Tempo wzrostu sektora 5.3.3 Zrónicowanie produktów i usług 5.3.4 Udział kosztów stałych 5.3.5 Bariery wyjcia 5.4 Siła nowych usługodawców 5.4.1 Korzyci skali działania 5.4.2 Wymagania kapitałowe 5.4.3 Siła marek i zrónicowanie produktów 104 104 105 105 105 106 106 106 107 107 108 108 108 109 109 109 109 110 110 110 111 111 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 5 5.4.4 Dostp do kanałów dystrybucji 5.4.5 Dostp do technologii 5.5 Siła substytutów 5.5.1 Dostpno substytutów 5.5.2 Uyteczno substytutów 5.5.3 Konkurencyjno cenowa 5.5.4 Nasilenie działa marketingowych 5.6. Podsumowanie 111 112 112 112 113 113 113 114 VI. Analiza powiza sektora z rynkiem pracy 115 6.1 Powizania instytucji z sektorem rehabilitacji geriatrycznej 6.2 Moliwoci współpracy w sektorze rehabilitacji geriatrycznej 6.3 Analiza dostpnoci i zapotrzebowania na kadry 6.4 Oczekiwania podmiotów sektora w zakresie: umiejtnoci, kwalifikacji, postaw pracowniczych 6.5 Analiza rozwoju kadr pracowniczych 6.6 Prognoza zmian w zatrudnieniu 6.7 Kierunki oddziaływania instytucji na sektor 6.8 Studium przypadku 1. ABM Rehabilitacja 6.8.1 Ogólna charakterystyka podmiotu 6.8.2 Aktualne zatrudnienie i dostpno kadr 6.8.3 Dowiadczenia we współpracy z instytucjami rynku pracy 6.8.4 Wnioski 6.9 Studium przypadku 2. Integracyjne Centrum Wypoczynku, Edukacji i Rehabilitacji WBN „Maniówka" 6.8.1 Ogólna charakterystyka podmiotu 6.8.2 Aktualne zatrudnienie i dostpno kadr 6.8.3 Dowiadczenia we współpracy z instytucjami rynku pracy 6.8.4 Wnioski 6.10 Podsumowanie 115 116 117 119 119 119 120 121 121 121 122 123 123 123 124 125 125 126 VII. Analiza SWOT sektora rehabilitacji geriatrycznej 127 VIII. Prognozy rozwoju sektor rehabilitacji geriatrycznej. Rekomendacje 129 Bibliografia 134 Spis rysunków 141 Spis tabel 141 Spis wykresów 141 Załcznik 1. Scenariusz indywidualnego wywiadu pogłbionego IDI/ITI 142 Załcznik 2. Scenariusz zogniskowanego wywiadu grupowego FGI 144 Załcznik 3. Lista podmiotów sektora rehabilitacji geriatrycznej 147 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 6 I. Koncepcja badania 1.1 Uzasadnienie badania Badanie pn. „STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI – analiza gospodarczych obszarów wzrostu i innowacji województwa podlaskiego" dotyczy przeprowadzenia bada sektorów w gospodarczych obszarach wzrostu i innowacji województwa podlaskiego i jest cile powizane z realizacj projektu Podlaskiego Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych. Projekt Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych jest finansowany w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytetu VIII Regionalne kadry gospodarki, Działania 8.1 Rozwój pracowników i przedsibiorstw w regionie, Poddziałania 8.1.4 Przewidywanie zmiany gospodarczej. Ide projektu jest zebranie w jednym miejscu szerokiego zestawu danych, analiz i prognoz odpowiadajcych potrzebom informacyjnym podmiotów funkcjonujcych w gospodarce województwa podlaskiego. Zapocztkowanie takiego projektu spowodowane było potrzeb zbudowania jednego spójnego systemu informacyjnego w województwie, który pozwoli na stał analiz aktualnych zjawisk gospodarczych, w tym zachodzcych na rynku pracy, i przewidywania zmiany gospodarczej. Prowadzone dotychczas badania, analizy i prognozy dotyczce województwa charakteryzowały si brakiem cigłoci. Ponadto wykorzystanie wyników prowadzonych bada i analiz ograniczało si głównie do rodowiska akademickiego lub rodowisk współpracujcych z akademickim. Tymczasem informacja gospodarcza, w tym dotyczca rynku pracy, zawarta w wynikach bada powinna wspiera podejmowanie decyzji w obszarze polityki społecznogospodarczej oraz praktycznej działalnoci gospodarczej. Jej wymiana moe prowadzi do zacienienia współpracy pomidzy instytucjami kreujcymi w regionie polityk społecznogospodarcz. Brak cyklicznych działa o charakterze badawczoanalitycznym zrodził piln potrzeb wypracowania systemu pozyskiwania okrelonych danych, ich analizowania, wycigania wniosków na przyszło i upowszechniania wyników bada wród decydentów prowadzcych polityk województwa oraz innych instytucji i organizacji sektora społecznogospodarczego. Celem projektu Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych jest dostarczenie aktualnej i rzetelnej informacji dotyczcej uwarunkowa społecznogospodarczych w regionie, aktualnych trendów rozwojowych i prognoz zmian zachodzcych w gospodarce regionu, w tym na rynku pracy, oraz w jej otoczeniu, ułatwiajcej podejmowanie decyzji w zakresie polityki społecznogospodarczej. Projekt obejmuje opracowanie modelu prognozowania zmian gospodarczych w sensie regionalnego systemu pozyskiwania i analizowania danych niezbdnych dla przewidywania aktualnych trendów i prognozowania zmian gospodarczych. Na pierwszym etapie opracowania modelu przeprowadzone zostało badanie potrzeb podmiotów wystpujcych w gospodarce województwa podlaskiego oraz ich relacji i powiza. Badanie tych podmiotów wyłoniło luki informacyjne, pozwalajce na okrelenie potrzeb podmiotów w ramach luk, na podstawie czego zostały sformułowane pierwsze priorytetowe obszary badawcze. Kolejny etap to opracowanie systemu okrelajcego rodzaje informacji i kanały dystrybucji do zainteresowanych podmiotów. Sformułowane zostały plany biecego funkcjonowania Obserwatorium (cykliczno bada i ukazywania si informacji, ródła i rodzaje pozyskiwania danych do baz danych). W ramach realizacji planów biecego funkcjonowania Obserwatorium s dokonywane cykliczne analizy, badania i prognozy oraz systematyzowane dostpne dane statystyczne. Stworzono m.in. baz informacyjn w postaci „mapy regionalnej" i 14 „map lokalnych" dla kadego z powiatów województwa podlaskiego. Zawiera ona zestawienia wskaników charakteryzujcych dany obszar. Zadaniem Obserwatorium Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 7 jest równie upowszechnianie i wymiana pozyskanych informacji zgodnie z opracowanymi kanałami dystrybucji. Działanie to ma doprowadzi do usprawnienia i utrwalenia współpracy oraz wymiany informacji pomidzy organizacjami wspierajcymi rozwój społecznogospodarczy na szczeblu regionalnym i lokalnym, a w efekcie do zwikszenia trafnoci decyzji w obszarze polityki społecznogospodarczej. W ten sposób Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku kompleksowo buduje unikalny i praktyczny model pozyskiwania, analizowania oraz uaktualniania informacji gospodarczej. W te działania wpisuje si przeprowadzenie analizy sektora, który moe potencjalnie sta si obszarem wzrostu innowacji w województwie podlaskim. Proponuje si przy tym przeprowadzenie analiz w obszarze wzrostu spoza sektorów kluczowych województwa podlaskiego, jakim jest rehabilitacja geriatryczna. 1.2 Cele badania Celem głównym badania jest wskazanie i przeanalizowanie tych obszarów, które w gospodarce ogólnowiatowej wykazuj duy potencjał rozwojowy, a w województwie podlaskim nie wystpuj bd wystpuj w postaci zalkowej. Ponadto przeprowadzone analizy maj prowadzi do osignicia nastpujcych celów szczegółowych: 1. Ustalenia głównych determinant i barier rozwojowych wystpujcych w przedmiotowych obszarach wzrostu. 2. Przedstawienia prognozy przyszłoci rozwoju danego obszaru w województwie podlaskim, z uwzgldnieniem jego zagroe i szans rozwojowych. 3. Dostarczenia obiektywnych i wyczerpujcych informacji, niezbdnych funkcjonujcym, jak równie potencjalnym przedsibiorstwom w procesie planowania strategicznego i okrelaniu ich pozycji konkurencyjnej. 4. Wskazania podmiotom sfery regulacji (w tym instytucjom rynku pracy, władzom lokalnym i regionalnym), poprzez identyfikacj barier rozwojowych, kierunków działa zmierzajcych do ich ograniczenia. 5. Dostarczenia informacji w zakresie istniejcych form i moliwoci wsparcia obszaru ze rodków krajowych i unijnych. 1.3 Zakres przedmiotowy badania i jego uzasadnienie W ostatnich latach szybko nastpuje proces starzenia si ludnoci kraju. O ile w 2000 r. liczba osób w wieku poprodukcyjnym wynosiła 5 660,1 tys., co stanowiło 14,8% ogółu populacji, to w 2007 r. liczba osób z przedmiotowej grupy wiekowej wyniosła ju 6 082,5 tys., co dawało odsetek 16,0% w relacji do łcznej liczby ludnoci Polski [84, s. 195]. Przewiduje si, e w perspektywie roku 2035 udział osób w wieku poprodukcyjnym bdzie wynosił 26,7%, co oznacza jego wzrost o prawie 12,0% w porównaniu do roku 2000. Proces starzenia demograficznego ludnoci dotyka wikszoci krajów rozwinitych. Poziom staroci demograficznej mierzony odsetkiem ludzi starych jest bardziej zaawansowany w wielu krajach europejskich ni w Polsce. Jednak zjawisko to przybiera na sile równie w Polsce, włczajc w to województwo podlaskie. W województwie podlaskim według danych Głównego Urzdu Statystycznego liczba osób w wieku poprodukcyjnym zgodnie ze stanem na dzie 31 XII 2007 r. wynosiła 202,6 tys., co stanowiło niemal 17,0% ogółu ludnoci województwa [85, s. 372]. Dostrzegany problem starzejcego si społeczestwa rodzi konieczno ustosunkowania si do niego i podjcia zakrojonych na szerok, wykraczajc poza granice regionu, skal działa zmierzajcych do Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 8 zniwelowania jego ujemnych skutków, zarówno w sensie ekonomicznym, jak i społecznym. Proponowany kierunek bada stwarza okazj do zajcia si z pozoru mało atrakcyjn, z punktu widzenia prowadzonego w skali przedsibiorstwa rachunku ekonomicznego, dziedzin działalnoci, jak stanowi usługi rehabilitacji geriatrycznej. Zapisane powyej uwagi stanowi główne uzasadnienie determinujce konieczno zainteresowania si tym obszarem usług. Jak wynika z długookresowych prognoz demograficznych, problem starzejcego si społeczestwa nie wygasa, a przybiera na sile. Wydłuajca si rednia długo ycia powoduje, e nastpuje wzrost zapotrzebowania na szereg usług charakterystycznych dla wieku podeszłego, w tym usług rehabilitacyjnych. Zwikszajca si skala emigracji zarobkowych, zanik tradycyjnej wielopokoleniowej rodziny wiejskiej – to dodatkowe czynniki wymuszajce wzrost zainteresowania kwesti opieki nad przedstawicielami starszego pokolenia. Potrzeby na ten rodzaj usług w róny sposób zaspokajane s w skali poszczególnych krajów. Rónice midzy modelami wiadczenia usług geriatrycznych dotycz samych rozwaa systemowych, sposobów finansowania, zakresu wiadczonych usług. Brak jest jednego optymalnego rozwizania, które mogłoby by traktowane jako uniwersalne w kadych warunkach. Wród popularnych form wiadczenia opieki geriatrycznej wymienia si najczciej: • dzienny szpital geriatryczny (np. Wielka Brytania), • hospitalizacj domow (np. Francja, USA, Kanada, Holandia), • program kompleksowej opieki dla ludzi w wieku podeszłym (np. USA), • orodki opieki przejciowej. W Meklemburgii Pomorze Przednie, gdzie postawiono na działania wspierajce zdrowy tryb ycia, w szeroko rozumianym sektorze zdrowia pracuje obecnie około 86 tys. osób i przewiduje si dalszy wzrost. Prowadzona jest midzybranowa kooperacja, w ramach której współpracuj ze sob przedstawiciele wiata medycyny, przedsibiorstwa techniki medycznej, techniki informacyjno-komunikacyjnej oraz przemysłu farmaceutycznego i kosmetycznego [37]. Warto podkreli, e ten rodzaj usług moe by realizowany zarówno na rzecz „odbiorcy" wewntrznego, jak i zewntrznego. Z jednej strony zatem spotykamy si z naturaln potrzeb szukania sposobów rozwizania problemu opieki i rehabilitacji geriatrycznej, z drugiej z moliwoci wykorzystania własnego potencjału do wiadczenia tych usług na rzecz ogromnej rzeszy potencjalnych klientów wywodzcych si z innych czci kraju, a nawet innych pastw. Wskazane powyej obiektywne procesy demograficzne stwarzaj wyzwania społeczne, jednoczenie jednak staj si powan przesłank dla rozwoju nowych sektorów gospodarczego wzrostu, do jakich w tym kontekcie naley zaliczy rehabilitacj geriatryczn. Z tej perspektywy zasadnym jest podjcie analiz dotyczcych moliwoci rozwoju tego sektora w województwie podlaskim jako istotnego potencjału rozwojowego. Niezbdne jest przy tym uwzgldnienie uwarunkowa wewntrznych, okrelajcych moliwoci prowadzenia tego rodzaju działalnoci na terenie województwa podlaskiego, do których naley fakt połoenia województwa podlaskiego na unikatowym obszarze Zielonych Płuc Polski, który to ze wzgldu na szczególne, wyróniajce go cechy stanowi niezwykle atrakcyjny, potencjalnie moliwy do zagospodarowania „produkt rynkowy". Dobra jako rodowiska przyrodniczego oraz nieskaona przez cywilizacj przyroda sprzyjaj w sposób naturalny rozwojowi rehabilitacji geriatrycznej. Due znaczenie ma równie istniejcy w województwie podlaskim potencjał naukowy, predysponujcy je do wiadczenia tego rodzaju usług nawet na szersz, ponadregionaln skal. Wymieniony potencjał ujawnia si w zasobach kadrowych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, który z powodzeniem mógłby stanowi ródło poday wykwalifikowanych pracowników w specjalnoci geriatria. Uwzgldnienie zarówno ogólnych zjawisk demograficznych, jak i innych uwarunkowa województwa podlaskiego, wskazuje na potrzeb rozwaenia, w jakim stopniu sektor rehabilitacji geriatrycznej jest Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 9 potencjalnym obszarem wzrostu gospodarki regionu. 1.4 Obszary badawcze W odniesieniu do analizowanego sektora zostały przeprowadzone analizy w nastpujcych obszarach: Obszar 1. Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora. Obszar 2. Analiza sił konkurencji w sektorze. Obszar 3. Analiza powiza sektora z rynkiem pracy. Pierwszy obszar obejmował analiz dwóch grup czynników oddziałujcych na sektor: • popytowych: ekonomiczne, społeczne, prawno-administracyjne, midzynarodowe, • podaowych: ekonomiczne, technologiczne, społeczne, prawne i midzynarodowe, rodowiskowe. W obszarze 2. dokonano analizy głównych składników otoczenia konkurencyjnego przedsibiorstw sektora, w tym takich jak: • dostawcy-nabywcy (stopie koncentracji sektora dostawcy-nabywcy; uzalenienie jakoci produktu finalnego od jakoci produktu nabywanego od dostawcy; udział dostawcy w tworzeniu kosztów odbiorcy; koszty zmiany dostawcy lub odbiorcy; moliwoci integracji pionowej; profil nabywcy), • istniejcy i potencjalni konkurenci (stopie koncentracji sektora; liczba i struktura konkurentów; zakres konkurowania, potencjał globalizacyjny sektora; grupy strategiczne), • ryzyko pojawienia si nowych producentów/substytutów (atrakcyjno sektora: obecna i przewidywana wielko i rentowno sektora; wysoko barier wejcia/wyjcia: ekonomiczne, społeczne, technologiczne, formalnoprawne; moliwoci represji ze strony podmiotów sektora). Natomiast w obszarze 3. została podjta próba analizy stanu zatrudnienia oraz zmian w zatrudnieniu, w tym: • analiza dostpnoci i zapotrzebowania na kadry (stopie i ródła zaspokojenia potrzeb kadrowych pracodawcy; stopie realizacji wymaga pracodawcy w zakresie: umiejtnoci i kwalifikacji, postaw pracowniczych, poziomu wynagrodze), • analiza rozwoju kadr pracowniczych, • prognoza zmian w zatrudnieniu. Zapisana zawarto poszczególnych analiz jest analogiczna z zakresem analizy, jaka została prowadzona w odniesieniu do sektora producentów artykułów i sprztu medycznego. To pozwoliło na zachowanie podobnej struktury raportów z bada i dokonanie porówna midzy badanymi obszarami wzrostu i innowacji w województwie podlaskim. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 10 II. Metodologia badania 2.1 Opis metodologii badania – wstp Z punktu widzenia osignicia celów badania naley uzna, e najbardziej właciwym podejciem jest zastosowanie metodyki foresight. Foresight to metoda wspomagajca w zakresie poprawy innowacyjnoci i konkurencyjnoci regionu. Proces gromadzenia informacji o przyszłoci i na tej podstawie budowanie rednio- i długoterminowej wizji rozwojowej regionu umoliwia podejmowanie biecych decyzji oraz mobilizowanie wspólnych działa na przyszło. Metodologia foresight jest zastosowaniem nowego podejcia do prowadzenia analiz na poziomie narodowym czy regionalnym. Nowoczesne przewidywanie oznacza proces systematycznego podejcia do identyfikacji przyszłych zjawisk w sferze nauki, technologii, ekonomii i zjawisk społecznych. Foresight uznaje si za proces cigły. Przykładem moe by Japonia, gdzie cykl badawczy powtarza si co 5 lat. Składa si on z: przygotowania ankiet, przeprowadzania bada, publikowania wyników i dyskusji. Jednoczenie gromadzi si materiały słuce do formułowania kolejnych hipotez, które poddane zostan weryfikacji. Celem foresightu jest bowiem rozpoznanie strategicznych obszarów badawczych, by nastpnie dowiadczenia te mogły przynie korzyci w yciu codziennym [33]. Realizacja tego zamierzenia byłaby bardzo utrudniona, gdyby wystpowały dłusze przerwy w tworzeniu opracowa. W przypadku budowania tradycyjnej prognozy zazwyczaj nie prowadzi si bada cigłych. Podstawowym zadaniem procesu foresight jest identyfikowanie kluczowych kierunków rozwoju i ich opisywanie celem stworzenia płaszczyzny dla debaty publicznej prowadzcej do konsensusu w zakresie celów społecznie podanych i sposobów ich osignicia [126]. Ten sposób rozumienia procesu foresight eksponuje znaczenie partycypacji, które ley u podstaw generowania szeroko pojmowanych planów rozwojowych i ich realizacji. W przypadku nowoczesnego prognozowania typu foresight mona mówi o projektach regionalnych, technologicznych i ich kombinacjach. Podstaw foresightu regionalnego jest jego przestrzenny wymiar odnoszcy si do procesów zachodzcych lub majcych wpływ na rozwój danego układu regionalnego. Słuy on analizie trendów rozwojowych danego obszaru pod ktem preferencji jego społecznoci. Foresight regionalny, oparty o platform wymiany informacji rónych grup interesariuszy, pozwala na wybór priorytetów rozwojowych, których realizacja tworzy istotn przesłank dla budowania trwałej przewagi konkurencyjnej danego układu terytorialnego. Szczególn rol w tym procesie odgrywaj władze publiczne [53]. Co wane, foresight nie jest autonomiczn metod badawcz, lecz zbiorem narzdzi umoliwiajcych konstrukcj scenariusza rozwoju w stosunkowo dalekiej perspektywie. Na katalog narzdzi foresight składaj si m.in.: metody badawcze analityczne i heurystyczne, analiza trendów oraz intuicja uczestników procesu prognozowania. Tym samym przeprowadzenie bada ma na celu nie tyle dokładne okrelenie przyszłych zjawisk, co raczej lepsze przygotowanie do przyszłoci [48, s. 7]. W procesie opracowywania bada typu foresight wykorzystuje si wiele tradycyjnych metod badawczych. Zastosowanie konkretnej metody zaley od specyfiki bada oraz od podanych rezultatów. Czsto przewidywanie przy uyciu jednej techniki nastpuje po wstpnym rozeznaniu dokonanym za pomoc innych narzdzi. W ramach analizy sektorów potencjalnego wzrostu województwa podlaskiego zastosowano przedstawione poniej metody i techniki badawcze: 1. Metoda analizy SWOT, 2. Metoda scenariuszowa, 3. Metoda piciu sił Portera, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 11 4. Metoda bada terenowych, 5. Metoda studium przypadku. Metody te pozwoliły na przeprowadzenie analiz otoczenia sektora, w tym makrootoczenia oraz otoczenia konkurencyjnego. Dziki ich zastosowaniu moliwe było dokonanie analizy czynników oddziałujcych na sektor w ujciu popytowym i podaowym, a take analiza sił konkurencji w sektorze. Ich łczne wykorzystanie pozwoliło na uwzgldnienie aspektów prognostycznych typu foresight. W celu wykorzystania tych metod zostały zastosowane nastpujce rodzaje technik badawczych: 1. Grupa Ekspertów (GE), 2. Desk Research (DR), 3. Indywidualne Wywiady Pogłbione (IDI/ITI), 4. Zogniskowane Wywiady Grupowe (FGI). Taka kompozycja poszczególnych technik badawczych pozwoliła na przeprowadzenie całociowych analiz. Za kadym razem wyniki bada Desk Research stanowiły podstaw dalszych prac i słuyły jako baza do stosowania kolejnych technik badawczych. Spotkania Grupy Ekspertów pozwoliły na kadorazow weryfikacj wyników analiz Desk Research, za Indywidualne Wywiady Pogłbione i Zogniskowane Wywiady Grupowe umoliwiły doprecyzowanie wycignitych na etapie bada Desk Research wniosków oraz poszerzenie wiedzy na dany temat. 2.2 Techniki badawczo-analityczne – ogólna charakterystyka 2.2.1 Grupa Ekspertów (GE) Zorganizowanie Grupy Ekspertów (GE) jest elementem procedury majcej na celu wyłonienie „ciała opiniotwórczego" w celu prowadzenia bada. W procesie prognozowania zjawisk moe bra udział od kilku do kilkuset ekspertów. Za eksperta uwaa si osob, która została zaproszona do udziału w badaniu ze wzgldu na swoj osobowo, wiedz, szerokie horyzonty mylowe. S to zatem osoby, do których kompetencji w okrelonej dziedzinie jest zaufanie [12, s. 161]. Podstawowym załoeniem tej techniki jest uznanie, e trafno sdów grupowych jest zazwyczaj wysza ni indywidualnych ekspertów. Informacje dotyczce przedmiotu bada otrzymane od grupy s co najmniej tak wartociowe, jak od kadego z uczestników grupy z osobna. Dua wiedza jednych ekspertów w okrelonej dziedzinie moe rekompensowa niewiedz innych ekspertów, którzy posiadaj szerok wiedz w innych dziedzinach. Odpowiedni dobór ekspertów, którzy bd ze sob współpracowa i wymienia si swoj wiedz, czsto powoduje, e równowa si ich pogldy. Naley równie zaznaczy, i w grupie łatwiej przychodzi podejmowanie ryzyka sformułowania wniosków i rekomendacji. Jest to bardzo istotne w procesie badawczym, szczególnie gdy zwizany jest on z prognozowaniem. By właciwie dobra osoby do grupy ekspertów, wykonawca kierował si nastpujcymi zasadami [12, s. 161]: • grupa ekspertów powinna by uniwersalna, złoona zarówno z ludzi wszechstronnych, zainteresowanych przyszłoci, jak i z reprezentantów specjalistycznych dziedzin nauki i praktyki, • wybrane osoby powinny niezalenie myle oraz mie niezalen wizj przyszłoci, • grupa powinna by odpowiednio liczna, by reprezentowane były róne pogldy. W literaturze przedmiotu nie ma wspólnego stanowiska odnonie optymalnej wielkoci grupy. Jest ona równie uzaleniona od przyjtej metody eksperckiej. Jednak w przypadku tzw. „burzy mózgów", a była to podstawowa metoda stosowana w pracach wyłonionej grupy ekspertów, uwaa si, e powinna by raczej Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 12 mniejsza ni wiksza i liczy od 2 do 9 uczestników [32, s. 33]. Grupa Ekspertów istniała przez cały okres realizacji badania. W jej skład wchodziły osoby z zespołu oraz jeden ekspert z badanego sektora rehabilitacji geriatrycznej. Był to przedstawiciel jednego z gabinetów rehabilitacyjnych z Białegostoku. Formuła spotka Grupy Eksperckiej była traktowana jako jedna z podstawowych technik badawczych, std te czstotliwo spotka grupy ekspertów zalena była od stanu realizacji poszczególnych etapów przewidzianych w ramach prowadzonych analiz. Spotkania słuyły weryfikacji wstpnej wersji pyta badawczych do indywidualnych wywiadów pogłbionych (IDI/ITI 1, IDI/ITI 2, IDI/ITI 3), które zostały zapisane w raporcie metodologicznym, oraz listy uczestników wywiadów. W trakcie spotka dokonano konsultacji analizy piciu sił Portera dla sektora, czyli wstpnej analizy sił konkurencji w sektorze, oraz opracowania analizy SWOT. Została przeprowadzona weryfikacja wstpnej wersji pyta badawczych do Zogniskowanego Wywiadu Grupowego (FGI). Ponadto wspólnie z ekspertem z sektora opracowano scenariusze przyszłoci sektora. W trakcie spotka omawiano równie biece sprawy dotyczce realizacji projektu, w tym chociaby program pierwszego seminarium promocyjnego. 2.2.2 Desk Research (DR) Badania ze ródeł wtórnych (DR) (ang. Desk Research – badanie gabinetowe). W rozwizywaniu problemu badawczego czsto wykorzystuje si wtórne ródła informacji. Dane wtórne to takie, które ju istniej, zostały przez kogo wczeniej zgromadzone, przetworzone i opracowane w formie umoliwiajcej korzystanie z nich. Proces ich pozyskania ze wzgldu na ogóln dostpno jest do szybki, jednak, w tym przypadku, wane jest wyodrbnienie sporód wielu informacji tylko tych, które s istotne z punktu widzenia analizowanego problemu. Realizacja bada technik Desk Research nie jest zwizana z pozyskaniem nowych informacji, a jedynie ze zgromadzeniem, przetworzeniem i analiz danych ju istniejcych. W ramach projektu przeprowadzono badanie Desk Research słuce rozpoznaniu zewntrznych uwarunkowa rozwoju sektora. Analiza dokumentów i literatury przedmiotu prowadzona była jako jeden z pierwszych etapów realizacji badania. Tre wyników analizy w głównej mierze została umieszczona w rozdziale IV raportu. Przy czym naley zwróci uwag, e badanie Desk Research stanowiło podstaw do realizacji wszystkich pozostałych działa przy zastosowaniu zaplanowanych metod i technik badawczych. 2.2.3 Indywidualne Wywiady Pogłbione (IDI/ITI) Indywidualne Wywiady Pogłbione (IDI) (ang. Individual in-Depth Interviews) stanowi jedn z bardziej popularnych metod bada jakociowych, polegajc na wnikliwej rozmowie z respondentem, której celem jest dotarcie do informacji oraz pogłbienie wiedzy zwizanej z tematem badania. W trakcie wywiadu indywidualnego zadawane s pytania badawcze o charakterze eksploracyjnym, podejmowane s próby wyjaniania zjawisk, motywacji, postaw, zachowa. Indywidualne wywiady pogłbione były ródłem istotnych informacji i opinii, a take pozwoliły na poznanie zdania istotnych osób w poszczególnych obszarach badawczych. Stanowiły one cenny materiał badawczy do pracy nad rekomendacjami. Badania przeprowadzone metod IDI składały si z nastpujcych etapów: skonstruowanie próby, na której bdzie przeprowadzane badanie, przeszkolenie osób prowadzcych wywiady, przygotowanie i dopracowanie scenariusza spotkania, przeprowadzenie wywiadów. Zastosowanie metody IDI zapewnia Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 13 wzgldnie due moliwoci przeprowadzania wywiadów z grup osób, które z uwagi na pełnione funkcje s trudno dostpne. Waga i złoono problemu oraz pozycja respondentów wykluczaj zastosowanie w tej czci bada narzdzi ilociowych. Do bada podmiotów w odległych lokalizacjach została wykorzystana metoda polegajca na przeprowadzeniu Pogłbionych Wywiadów Telefonicznych (ITI) (ang. Individual Telephone Interview). W trakcie przygotowania ekspertyzy zostały sformułowane pytania i zrealizowane trzy róne rodzaje Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (Załcznik 1). Celem pierwszego rodzaju Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 1) było zebranie danych do wszystkich trzech obszarów badawczych: obszaru pierwszego: Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora, obszaru drugiego: Analiza sił konkurencji w sektorze, obszaru trzeciego: Powizania sektora z rynkiem pracy. Zebrane dane pozwoliły na uzupełnienie opracowanej na podstawie Desk Research analizy SWOT sektora oraz analizy piciu sił Portera. Dodatkowo pojawiły si ogólne pytania dotyczce rynku pracy.. Została tu zastosowana nielosowa metoda doboru respondentów – metoda „kuli nienej" (ang. Snowball Sampling) [20]. Polega ona na tym, e badacz zbiera dane o kilku członkach badanej populacji, których da si łatwo odszuka, a nastpnie prosi te osoby o dostarczenie informacji potrzebnych do odszukania innych, znanych im członków tej populacji. Okrelenie „kula niena" odnosi si do procesu akumulacji, gdy kada odszukana osoba wskazuje inne osoby. Metoda ta jest uywana przede wszystkim do celów eksploracyjnych, a wic wydaje si zasadna do rozpoznania potencjalnego obszaru wzrostu w województwie podlaskim, gdy wane jest przeprowadzenie wywiadów w kluczowych podmiotach sektora. W takim przypadku łatwiej jest odnale kilku przedstawicieli danej grupy i dopiero przy ich pomocy lub rekomendacji poszukiwa kolejnych osób i podmiotów spełniajcych podane kryteria. W ramach badania przeprowadzono 13 wywiadów w przedsibiorstwach z sektora rehabilitacji, które funkcjonuj na terenie województwa podlaskiego. Wród nich znalazły si cztery orodki rehabilitacyjno-wypoczynkowe, jeden orodek SPA i wellness oraz osiem gabinetów rehabilitacyjnych. Drugi rodzaj Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 2) dotyczył głównie pierwszego obszaru analizy: Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora i trzeciego obszaru analizy: Analiza powiza sektora z rynkiem pracy. Dodatkowo pojawiły si pytania pozwalajce na wstpne rozpoznanie opinii respondentów o sytuacji w sektorze rehabilitacji geriatrycznej. Na ich postawie równie uzupełniono opracowan na podstawie Desk Research analiz SWOT sektora. Uczestnikami byli przedstawiciele jednej instytucji porednictwa pracy, piciu szkół medycznych, w tym Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, jednej instytucji szkoleniowej, Urzdu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego – Departament Zdrowia i Departament Edukacji, Sportu i Turystyki oraz Podlaskiego Urzdu Wojewódzkiego – Wydział Polityki Społecznej. W ramach badania przeprowadzono 10 wywiadów. Trzeci rodzaj wywiadów IDI/ITI 3 dotyczył trzeciego obszaru badawczego: Analiza powiza sektora z rynkiem pracy. W ramach badania zostały przeprowadzone 2 wywiady. Uczestnikami IDI/ITI 3 były dwa przedsibiorstwa działajce w badanym sektorze. Podmioty te zostały wytypowane na podstawie wyników przeprowadzonych wywiadów IDI/ITI 1 i IDI/ ITI 2. 2.2.4 Zogniskowane Wywiady Grupowe (FGI) Zogniskowany Wywiad Grupowy (FGI) (ang. Focus Group Interview) to metoda, która pozwala na obserwowanie i wykorzystanie zjawiska dynamiki grupy. Uczestnicy spotkania nie działaj w izolacji, lecz wzajemnie si stymuluj i inspiruj do dyskusji, co przydaje wartoci uzyskanym w ten sposób informacjom. Zogniskowane Wywiady Grupowe to technika badawcza polegajca na dyskusji grupy respondentów Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 14 o zblionych dowiadczeniach, aczkolwiek rónicych si wyznaczonymi cechami społeczno-demograficznymi. Dziki temu badane zagadnienia były szczegółowo omawiane pod rónymi ktami oraz pobudzana była kreatywno uczestników, co umoliwiło uzyskanie ciekawych rozwiza stawianych problemów. Badanie dotyczyło analizy w obszarze pierwszym: Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora oraz w obszarze trzecim: Analiza powiza sektora z rynkiem pracy. Grupa fokusowa prowadzona była według zbudowanego scenariusza (Załcznik 2). Scenariusz zawierał zagadnienia w formie przykładowych pyta, które stanowiły podstaw lunej dyskusji prowadzonej podczas wywiadu. W realizacji wywiadów udział wziło 7 osób. Byli to przedstawiciele: Urzdu Miejskiego w Augustowie, trzech instytucji edukacyjnych oraz jednej instytucji zajmujcej si rynkiem turystycznym w regionie. Naley doda, e w grupie uczestników spotkania fokusowego udział brał konsultant wojewódzki ds. geriatrii w województwie podlaskim. Wybór uczestników FGI został dokonany przez Wykonawc w trakcie prac grupy ekspertów. Badania zostały przeprowadzone 16 padziernika 2009 roku. Łcznie w ramach badania sektora zastosowano pi rónych metod badawczych, z wykorzystaniem czterech rónych technik badawczych. Ponisza tabela przedstawia podsumowanie zastosowanych technik badawczych. Tabela 1. Podsumowanie technik badawczych Lp. Rodzaje technik badawczych Badania Liczba respondentów / wywiadów / bada 1. Grupa Ekspertów (GE) 1 grupa 2. Desk Research (DR) Badanie ze ródeł wtórnych składajce si z analizy trzech obszarów: a) uwarunkowa rozwoju, b) sił konkurencji oraz c) powiza z rynkiem pracy w sektorze rehabilitacji geriatrycznej 1 badanie 3. Zogniskowane Wywiady Grupowe (FGI) Wywiady dotyczce uwarunkowa rozwoju oraz powiza z rynkiem pracy w sektorze rehabilitacji geriatrycznej 1 wywiad, w grupie fokusowej 7 osób 4. Indywidualne Wywiady Pogłbione (IDI/ITI) Wywiady dotyczce uwarunkowa rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej 13 wywiadów Wywiady dotyczce powiza z rynkiem pracy w sektorze rehabilitacji geriatrycznej 10 wywiadów Wywiady do opracowania studium przypadku dotyczce powiza z rynkiem pracy w sektorze rehabilitacji geriatrycznej 2 wywiady Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 15 2.3 Metody badawczo-analityczne dla poszczególnych obszarów badawczych 2.3.1 Obszar analizy 1.: Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora A. Zakres analizy w obszarze 1.: Analiza czynników oddziałujcych na sektor: • popytowych: ekonomiczne, społeczne, prawno-administracyjne, midzynarodowe • podaowych: ekonomiczne, technologiczne, społeczne, prawne i midzynarodowe, rodowiskowe. B. Zastosowane metody i techniki realizacji bada: Metoda scenariuszowa Uzasadnienie zastosowania metody Metoda scenariuszowej słuyła przede wszystkim okreleniu kierunków rozwoju sektora w województwie podlaskim. Burzliwo otoczenia i kryzys finansowy na wiecie implikuj konieczno zintensyfikowania stosowania narzdzi badawczych, które pozwalaj na zmniejszenie poziomu niepewnoci w podejmowaniu decyzji strategicznych i zwikszaj elastyczno wariantów strategii w przedsibiorstwach, jak i w sektorach. Metoda scenariuszowa nie słuy jedynie prognozowaniu przyszłoci, ale równie planowaniu w warunkach zmiennego i nieustrukturalizowanego otoczenia. Sporzdzone scenariusze pozwoliły na okrelenie, w jakim przedziale zmiennoci w przyszłoci bdzie znajdowa si sektor rehabilitacji geriatrycznej. Powysza charakterystyka zastosowanej metody pozwala uzna j za szczególnie wan w aktualnej sytuacji na wiecie. Metoda ta pozytywnie wyrónia si na tle innych metod analizy otoczenia, przede wszystkim ze wzgldu na zdolno do uwzgldniania dynamiki warunków zewntrznych funkcjonowania danego sektora. Dziki zastosowaniu rónych technik badawczych uzyskano scenariusze przyszłoci uwzgldniajce wariantowo zachowa w rónych warunkach otoczenia. W trakcie prowadzonej w sektorze analizy tendencji były badane czynniki i trendy w sferach m.in.: ekonomicznej, społecznej, administracyjnoprawnej, rodowiskowej, midzynarodowej. Opracowanie scenariuszy stanów otoczenia objło: • scenariusz optymistyczny, • scenariusz pesymistyczny, • scenariusz niespodziankowy, • scenariusz najbardziej prawdopodobny. Scenariusz optymistyczny tworzony jest przy załoeniu najbardziej korzystnych dla sektora, czy przedsibiorstwa zmian w otoczeniu. Scenariusz pesymistyczny tworz te trendy i procesy, które bd miały negatywny wpływ na przedsibiorstwo. Scenariusz niespodziankowy zawiera trendy, które niezalenie od potencjalnej siły negatywnego, czy pozytywnego wpływu maj najmniejsze prawdopodobiestwo wystpienia. Scenariusz najbardziej prawdopodobny to taki, w którym zakłada si trendy zmian w otoczeniu, których wystpienie charakteryzuje si najwikszym prawdopodobiestwem. Procedura tworzenia tych scenariuszy składała si z piciu etapów (tabela 2. Analiza tendencji w otoczeniu): 1. Identyfikacja makrootoczenia i otoczenia konkurencyjnego oraz tych składników, które maj decydujcy wpływ na funkcjonowanie sektora lub organizacji. 2. Tworzenie skali ocen (np. negatywna lub pozytywna siła wpływu okrelona w skali od -5 do +5 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 16 punktów). 3. Uporzdkowanie trendów według poszczególnych scenariuszy stanów otoczenia, gdzie dokonuje si oceny zidentyfikowanych uprzednio, istotnych dla funkcjonowania przedsibiorstwa, procesów w otoczeniu. Oceny tej dokonuje si pod wzgldem: • siły wpływu danego procesu na sektor czy organizacj (skala od -5 do +5 punktów), • prawdopodobiestwa wystpienia danego procesu według trzech wariantów zmian. Dodatkowo do kadego z analizowanych zjawisk czy procesów zostan odniesione trzy tendencje: • tendencja wzrostowa procesu w przyszłoci, • tendencja stabilizacyjna procesu w przyszłoci, • tendencja spadkowa procesu w przyszłoci. 4. Uporzdkowanie trendów według poszczególnych scenariuszy: optymistycznego, pesymistycznego, niespodziankowego i najbardziej prawdopodobnego. 5. Obliczenie redniej siły wpływu poszczególnych czynników w wyrónionych sferach otoczenia Tabela 3. Scenariusz optymistyczny (pesymistyczny) i Tabela 4. Scenariusz niespodziankowy (najbardziej prawdopodobny). Tabela 2. Analiza tendencji w otoczeniu Czynniki / trendy w otoczeniu Trend (wzrost, stabilizacja, regres) Siła wpływu (od -5 do +5) Prawdopodobiestwo (0-1) Sfera ... Sfera ... Tabela 3. Scenariusz optymistyczny (pesymistyczny) Elementy scenariusza Siła wpływu Sfera ... rednia siła wpływu Sfera ... rednia siła wpływu Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 17 Tabela 4. Scenariusz niespodziankowy (najbardziej prawdopodobny) Elementy scenariusza Prawdopodobiestwo Siła wpływu ujemna Siła wpływu dodatnia Sfera ... rednia siła wpływu Sfera ... rednia siła wpływu Analiza SWOT Uzasadnienie zastosowania metody Kolejnym etapem analizy czynników oddziałujcych na sektor było przeprowadzenie analizy SWOT. Jest to kompleksowa metoda słuca zarówno do badania otoczenia np. sektora, jak i do analizy jego wntrza. Jest ona uznawana za jedn z metod rejestracji i klasyfikacji czynników warunkujcych strategi analizowanego podmiotu. Nazwa SWOT jest akronimem słów: Strengths – mocne strony podmiotu, Weakness – słabe strony podmiotu, Opportunities – szanse w otoczeniu, Threats – zagroenia w otoczeniu. Metoda ta jest skorelowana z innymi metodami przewidzianymi do pierwszego obszaru analizy, w tym z metod scenariuszow. Zgodnie z metodyk planowania strategicznego w podejciu jakociowym analiza SWOT zalicza si do podstawowych narzdzi badania obok metody scenariuszowej. Zastosowanie tej metody pozwoliło na zdiagnozowanie zewntrznych uwarunkowa rozwoju danego sektora. Zostały zaprezentowane aktualne dane dotyczce analizowanego sektora, przygotowano te zestawienia zawierajce informacje o słabych i mocnych stronach składowych badanego sektora wraz ze wskazaniem szans i zagroe zewntrznych. Realizacja bada za pomoc tej metody polegała na: • wyodrbnieniu zewntrznych w stosunku do sektora czynników oraz tych, które maj charakter uwarunkowa wewntrznych, • wskazaniu czynników zewntrznych i wewntrznych, które wywieraj negatywny wpływ na sektor oraz tych, które maj pozytywny wpływ na sektor, • opisaniu moliwoci osłabiania lub wzmacniania siły oddziaływania czterech grup czynników na sektor. Zderzenie ze sob szans i zagroe z mocnymi i słabymi stronami danego sektora pozwoliło na okrelenie jego obecnej pozycji strategicznej. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 18 Tabela 5. Wyniki analizy SWOT Uwarunkowania wewntrzne Mocne strony Słabe strony Uwarunkowania zewntrzne Szanse Zagroenia 2.3.2 Obszar analizy 2.: Analiza sił konkurencji w sektorze A. Zakres analizy w obszarze 2.: Analiza głównych składników otoczenia konkurencyjnego przedsibiorstw sektora: • dostawcy – nabywcy (stopie koncentracji sektora dostawcy – nabywcy; uzalenienie jakoci produktu finalnego od jakoci produktu nabywanego od dostawcy; udział dostawcy w tworzeniu kosztów odbiorcy; koszty zmiany dostawcy lub odbiorcy; moliwoci integracji pionowej; profil nabywcy), • istniejcy i potencjalni konkurenci (stopie koncentracji sektora; liczba i struktura konkurentów; zakres konkurowania, potencjał globalizacyjny sektora; grupy strategiczne), • ryzyko pojawienia si nowych producentów/substytutów (atrakcyjno sektora: obecna i przewidywana wielko i rentowno sektora; wysoko barier wejcia/wyjcia: ekonomiczne, społeczne, technologiczne, formalnoprawne; moliwoci represji ze strony podmiotów sektora). B. Zastosowane metody i techniki realizacji bada: Analiza piciu sił Portera Uzasadnienie zastosowania metody Według M.E. Portera, autora metody „piciu sił", mona dokona analizy sektora poprzez zbadanie piciu rónych czynników kształtujcych jego atrakcyjno dla biecych i przyszłych inwestorów. Wród tych czynników wyrónia si: a) sił oddziaływania dostawców i moliwoci wywierania przez nich presji na przedsibiorstwa sektora, b) siły oddziaływania nabywców i moliwoci wywierania przez nich presji na przedsibiorstwa sektora, c) natenie walki konkurencyjnej wewntrz sektora, d) grob pojawiania si nowych producentów, e) grob pojawiania si substytutów. Konstrukcja tej metody analizy strategicznej pozwala wic na analiz składników otoczenia konkurencyjnego przedsibiorstw sektora. Jednoczenie analiza sił konkurencji w sektorze pozwoliła na wskazanie barier rozwojowych i głównych determinant rozwoju sektora. Umoliwiła równie dostarczenie informacji, które s niezbdne dla przedsibiorstw w procesie planowania strategicznego oraz pozwoliła na Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 19 okrelenie składników otoczenia konkurencyjnego, które maj znaczenie przy ocenie pozycji konkurencyjnej przedsibiorstw. W ramach okrelenia atrakcyjnoci sektora według modelu Portera podjte zostały kroki słuce uzyskaniu odpowiedzi na pytania dotyczce piciu głównych składników sektora. Efektem prac stała si ocena presji konkurencyjnej w sektorze. 2.3.3 Obszar analizy 3.: Analiza powiza sektora z rynkiem pracy A. Zakres analizy w obszarze 3.: Analiza ilociowo-jakociowa stanu zatrudnienia oraz zmian w zatrudnieniu, w tym: • analiza dostpnoci i zapotrzebowania na kadry (stopie i ródła zaspokojenia potrzeb kadrowych pracodawcy; stopie realizacji wymaga pracodawcy w zakresie: umiejtnoci i kwalifikacji, postaw pracowniczych, poziomu wynagrodze), • analiza rozwoju kadr pracowniczych, • analiza kosztów i efektywnoci zatrudnienia (w tym poziomu wynagrodze i wydajnoci pracy), • prognoza zmian w zatrudnieniu. B. Proponowane metody i techniki realizacji bada: Metoda bada terenowych Uzasadnienie zastosowania metody W ramach trzeciego obszaru zostały zastosowane techniki bada, które pozwoliły na pozyskanie danych o stanie zatrudnienia i zmianach w zatrudnieniu na regionalnym rynku pracy. Zastosowanie wybranych technik badawczych pozwoliło na ocen stanu powiza midzy danym sektorem a rynkiem pracy. Metoda studium przypadku Uzasadnienie zastosowania metody Drugim etapem w analizie powiza sektora z rynkiem pracy było zastosowanie metody studium przypadku. Umoliwiło to wskazanie dobrych praktyk w zakresie współpracy wybranych podmiotów z danego sektora z rynkiem pracy, co komponuje si z przewidzianym zakresem analizy. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 20 III. Sektor rehabilitacji geriatrycznej 3.1 Pojcie rehabilitacji geriatrycznej Zgodnie z definicj wiatowej Organizacji Zdrowia (Word Heath Organization –WHO) rehabilitacja to kompleksowe, skoordynowane stosowanie rodków medycznych, pedagogicznych, społecznych i zawodowych w celu usprawnienia osób z naruszon sprawnoci organizmu do moliwie najwyszego poziomu [58, s.6]. W jej skład wchodzi fizjoterapia, terapia zajciowa oraz zaopatrzenie ortopedyczne. Inaczej mówic, to wiadomie kierowany proces polegajcy na celowym wykorzystywaniu cile okrelonych wicze fizycznych w celu uzyskania efektów przeciwdziałajcych obnieniu si moliwoci przystosowawczych organizmu. Uzyskane efekty fizjologiczne mog by wanymi czynnikami w zapobieganiu szeregowi chorób lub w zmniejszaniu si tempa ich rozwoju [54, s.47]. Rehabilitacj zazwyczaj dzieli si na trzy zasadnicze rodzaje [46]: 1. rehabilitacj lecznicz, która czsto rozpoczyna si jeszcze w fazie terapii i ma na celu kompensowanie zaburzonych funkcji, 2. rehabilitacj zawodow, polegajc na umoliwieniu pacjentowi powrotu do ycia zawodowego, 3. rehabilitacj społeczn ponownie włczajc pacjenta do ycia społecznego i oferujc pomoc w nawizaniu nonych relacji socjalnych. Dla seniorów – odizolowanych i osamotnionych – odgrywa wan rol. Rehabilitacja znajduje take zastosowanie praktycznie we wszystkich gałziach medycyny: w kardiologii, chirurgii, reumatologii, neurologii, laryngologii, u osób niedowidzcych, głuchych, z upoledzeniem umysłowym. Podmiotem rehabilitacji geriatrycznej jest pacjent w zaawansowanym wieku, cierpicy zazwyczaj na kilka chorób przewlekłych, które wzajemnie na siebie wpływaj i stanowi zagroenie dla samodzielnoci pacjenta. Cel rehabilitacji geriatrycznej to uzyskanie minimum samowystarczalnoci przez pacjenta. M. ak poszerza powyszy cel – według niego rehabilitacja osób starszych ma na celu utrzymanie jak najlepszego stanu zdrowia, popraw ich kondycji fizycznej i psychicznej, wydolnoci kreniowo-oddechowej oraz zabezpieczenie przed upadkami i ich skutkami. O pozytywnych efektach terapii mona mówi, gdy osoba starsza potrafi pod wzgldem psychicznym, fizycznym i społecznym utrzyma stały kontakt ze rodowiskiem, w którym yje. Kolejnym celem rehabilitacji osób w wieku podeszłym jest modyfikacja stylu ycia, obnienie masy ciała, zmniejszenie przecie krgosłupa i stawów [38]. Rehabilitacj geriatryczn mona podzieli na [36]: 1. rehabilitacj prewencyjn (zmierzajc do utrzymania dotychczasowych kompetencji seniora, by jak najdłuej mógł unika chorób, niesprawnoci i niesamodzielnoci), 2. rehabilitacj ogóln (skierowan do seniorów przewlekle chorych; polega na ich uaktywnianiu), 3. rehabilitacj celow (dopasowan do poszczególnych jednostek chorobowych i potrzeb pacjentów). Rehabilitacja w wieku podeszłym jest trudn do zastpienia form leczenia. Połczenie kinezyterapii, masau i fizykoterapii prowadzi do szybkiego i nieinwazyjnego postpowania terapeutycznego. Dziki temu mona skróci czas trwania niesprawnoci oraz ograniczy stosowanie farmakoterapii, która w tym okresie ycia budzi coraz wicej wtpliwoci. Naley jednak uzna, e zagroenia, jakie niesie ze sob starzenie si społeczestwa i wydłuenie ycia, powinny uwiadamia konieczno podejmowania działa profilaktycznych z zakresu rehabilitacji ju we wczeniejszym wieku. Pozwoli to na utrzymanie dobrej kondycji fizycznej i zmniejszenie liczby dysfunkcji w przyszłoci. Std te w niniejszym raporcie rehabilitacja jest rozumiana jako sektor wiadczcych usługi Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 21 z zakresu rehabilitacji medycznej, innych rodzajów rehabilitacji oraz usługi typu wellness dla osób w wieku podeszłym – 60 lat i wicej, oraz rehabilitacji profilaktycznej dla osób w wieku 45 lat i wicej. 3.2 Sektor usług rehabilitacyjnych w Polsce i w województwie podlaskim Usługi rehabilitacyjne s dostarczane przez róne podmioty. Z punktu widzenia Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) usługi rehabilitacji wiadczone mog by w warunkach ambulatoryjnych, domowych, orodka dziennego lub stacjonarnych [132]. W warunkach ambulatoryjnych jest prowadzona rehabilitacja w zakresie lekarskiej ambulatoryjnej opieki rehabilitacyjnej oraz fizjoterapii ambulatoryjnej. W warunkach domowych jest to porada lekarska rehabilitacyjna w warunkach domowych i fizjoterapia domowa. wiadczenia w warunkach ambulatoryjnych i domowych realizuje si poprzez: porad lekarsk rehabilitacyjn oraz wizyt fizjoterapeutyczn i zabiegi fizjoterapeutyczne. Jeli chodzi o orodki i oddziały dzienne, to obejmuj one bardzo szeroki zakres usług rehabilitacyjnych, w tym w zakresie rehabilitacji: ogólnoustrojowej, dzieci z zaburzeniami wieku rozwojowego, słuchu i mowy, wzroku, kardiologicznej, pulmonologicznej z wykorzystaniem metod subterraneoterapii. W tym przypadku wiadczenie składa si najczciej w zalenoci od rodzaju problemu zdrowotnego z: porady lekarskiej, wiadczenia z zakresu psychologii, psychoterapii, neuropsychologii, terapii zajciowej, ortoptyki; zabiegów fizjoterapeutycznych, zaj indywidualnych z pacjentem czy te zaj grupowych. Natomiast wiadczenia udzielane w warunkach stacjonarnych obejmuj pacjentów, którzy ze wzgldu na kontynuacj leczenia wymagaj stosowania kompleksowych czynnoci rehabilitacyjnych oraz całodobowego nadzoru pielgniarskiego i obejmuj rehabilitacj: ogólnoustrojow, neurologiczn, pulmonologiczn, kardiologiczn. Z punktu widzenia opieki nad osobami starszymi uwzgldnia si te tak zwan opiek długoterminow ze wzgldu na czsto do ciki stan zdrowia osób w wieku starszym. Wyrónia si kilka rodzajów placówek wiadczcych usługi na rzecz osób starszych, w tym rehabilitacyjne [5]. Po pierwsze, s to zakłady pielgnacyjno-opiekucze. Według załoe WHO to usługi pielgniarskie powinny przewaa nad opiek lekarza. Reforma systemu opieki zdrowotnej w Polsce przyczyniła si do restrukturyzacji lecznictwa szpitalnego, czego efektem stała si redukcja wielu oddziałów dla przewlekle chorych. Pacjenci takich oddziałów – w wikszoci niezdolni do samoopieki – stali si podopiecznymi podstawowej opieki zdrowotnej. W tej sytuacji pojawiło si ogromne zapotrzebowanie na profesjonalne wiadczenia pielgniarskie w strukturze podstawowej opieki zdrowotnej we współpracy z praktykami lekarza rodzinnego. Std te coraz wiksza popularno pielgniarskiej opieki domowej. Jest to stosunkowo nowa forma usług, kontraktowana przez NFZ. Pielgniarki wykonuj zadania opiekuczo-pielgnacyjne dostpne jedynie dla pacjentów spełniajcych okrelone kryteria upowaniajce ich do korzystania z tego typu usług. Pielgniarska opieka domowa ma na celu zapewnienie opieki nad obłonie chorym pacjentem, który nie wymaga leczenia w zakładach lecznictwa stacjonarnego i z rónych przyczyn nie chciał lub nie został zakwalifikowany do pobytu w stacjonarnych zakładach opieki długoterminowej. Zakłady pielgnacyjnoopiekucze i zakłady opiekuczolecznicze s formami stacjonarnej opieki długoterminowej finansowanymi przez NFZ. Pacjent ma obowizek ponosi odpłatno za koszty wyywienia i zakwaterowania. Zgodnie z ustaw o zakładach opieki zdrowotnej [123], obejmuj one całodobow i kompleksow pielgnacj wynikajc z diagnozy pielgniarskiej, opiek lekarsk, leczenie dietetyczne, farmakologiczne, niezbdne konsultacje specjalistyczne, podstawowe badania diagnostyczne, stymulacj metodami terapeutycznymi i psychoterapeutycznymi do aktywnoci yciowej, przygotowanie rekonwalescenta i jego rodziny (opiekuna) do samoopieki i samopielgnacji w warunkach domowych, zapobieganie powikłaniom Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 22 wynikajcym z procesu chorobowego i unieruchomienia, zmniejszanie skutków upoledzenia ruchowego i przygotowanie do ycia w społeczestwie. Placówki zapewniaj rodki farmaceutyczne, materiały medyczne, pomieszczenia, wyywienie odpowiednie do stanu zdrowia, a take opiek w trakcie zaj kulturalnorekreacyjnych. W przypadku zapotrzebowania na wiksz opiek lekarsk, preferowane s zakłady opiekuczolecznicze, w pozostałych przypadkach za zakłady pielgnacyjno-opiekucze. W praktyce pomoc lekarska, pielgniarska i rehabilitacja s zapewnione w obu typach zakładów, a wybór zaley od dostpnoci placówki na danym obszarze. Hospicja stacjonarne przeznaczone s przede wszystkim dla pacjentów z zaawansowan chorob nowotworow. Skierowanie do hospicjum wystawia lekarz, który pracuje w ramach kontraktu z NFZ. wiadczone s tu usługi z zakresu opieki paliatywnej. Ma ona na celu poprawienie jakoci ycia pacjentów nieuleczalnie chorych i ich rodzin. Hospicjum domowe w 90% przypadków jest przeznaczone dla pacjentów pozostajcych w domu w terminalnym stadium choroby nowotworowej. Do hospicjum domowego pacjenci s kierowani na podstawie skierowania lekarza ubezpieczenia zdrowotnego. Hospicjum domowe obejmuje obszar o promieniu do 30 km. redni czas opieki nad dorosłym pacjentem wynosi 90 dni. Lekarz hospicjum domowego wiadczy usługi na rzecz pacjenta rednio raz w tygodniu, a pielgniarka rednio 3 razy w tygodniu. Podczas tych wizyt chorzy i ich rodziny lub opiekunowie otrzymuj dokładne, pisemne zalecenia dotyczce dalszej opieki oraz informacj o numerach telefonów personelu hospicjum domowego. Oddziały dla przewlekle chorych to miejsce całodobowego pobytu. Trafiaj tu pacjenci po leczeniu szpitalnym (operacyjnym lub zachowawczym), którzy nadal wymagaj stałego nadzoru lekarskiego, profesjonalnej pielgnacji i rehabilitacji. Skierowanie na oddział dla przewlekle chorych wystawia lekarz, który opiekował si danym pacjentem podczas wczeniejszego leczenia szpitalnego. Wsparcie osób starszych moe by ponadto wiadczone w ramach sektora pomocy społecznej. Zakres i rodzaj wiadcze finansowanych z pomocy społecznej reguluje znowelizowana ustawa o pomocy społecznej [113]. Pomoc społeczna jest instytucj polityki społecznej pastwa, majc na celu umoliwienie osobom i rodzinom przezwyciania trudnych sytuacji yciowych, których nie s one w stanie pokona, wykorzystujc własne uprawnienia, zasoby i moliwoci. Pomoc społeczna wspiera osoby i ich rodziny w wysiłkach zmierzajcych do zaspokojenia niezbdnych potrzeb i umoliwia im ycie w warunkach odpowiadajcych godnoci człowieka. System opieki społecznej obejmuje róne formy pomocy i usług. Obok pomocy rzeczowej, pieninej jest to równie wiadczenie usług opiekuczych oraz pobyt w domach pomocy społecznej. Orodki pomocy społecznej oferuj usługi opiekucze dla osób starszych i chorych oraz specjalistyczne usługi opiekucze. Usługi opiekucze realizowane s w formie stacjonarnej: w domach pomocy społecznej, półstacjonarnej, tj. domach dziennego pobytu, oraz w rodowisku: w formie usług opiekuczych realizowanych w domu podopiecznego. Osobom samotnym, które z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymagaj opieki innych osób, a s jej pozbawione, przysługuje pomoc w formie usług opiekuczych. Usługi opiekucze obejmuj pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb samoobsługowych i gospodarskich, pomoc w utrzymaniu higieny i podstawowej pielgnacji. W przypadkach specjalistycznych usług opiekuczych, pomoc społeczna oferuje w miar moliwoci rehabilitacj, pomoc mieszkaniow i zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Usługi opiekucze mog by wiadczone w miejscu zamieszkania, w dziennych domach pomocy społecznej, w rodowiskowych domach samopomocy i w mieszkaniach chronionych. Domy pomocy społecznej – zgodnie z ustaw o pomocy społecznej mieszkacem domu pomocy społecznej moe by osoba wymagajca całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawnoci, która nie jest w stanie samodzielnie funkcjonowa w rodowisku, a nie mona jej zapewni niezbdnych usług opiekuczych w miejscu zamieszkania. Organizacje pozarzdowe i wolontariat to stosunkowo nowe, potencjalnie dostpne usługi, które Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 23 wiadczone s głównie w wikszych miastach. Oferuj je ludzie zrzeszeni w fundacjach, stowarzyszeniach, grupach samopomocowych. Wspieraj pacjentów, najczciej tych z okrelonymi schorzeniami. Ogromne zapotrzebowanie na opiek długoterminow nad osobami starszymi, chorymi i niedołnymi wpłynło na rozwój wolnorynkowych usług opiekuczych zarówno oferowanych w rodowisku – w agencjach opiekuczych, jak i w prywatnych domach opieki. Jest to sektor trudny do oszacowania i oceny, poniewa funkcjonuje na zasadach działalnoci gospodarczej, nie wymaga akredytacji ani nie podlega specjalistycznemu nadzorowi konsultantów. Zapotrzebowanie na pomoc opiekuna spoza rodziny jest due, a koszty jego wynajcia s konkurencyjne w porównaniu z ofert pomocy społecznej. Na podstawie powyszej analizy stwierdzi mona, e działalno rehabilitacyjna nie obejmuje tylko jednego rodzaju podmiotów. Mona te poszukiwa poj zwizanych z rehabilitacj według Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług (PKWiU), która w 2004 r. została wprowadzona Rozporzdzeniem Rady Ministrów z dnia 6 kwietnia 2004 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług [96], s oznaczone symbolem 85.1 Usługi w zakresie ochrony zdrowia, a w tym: 1. 85.11.14 Usługi szpitalne rehabilitacyjne: • 85.11.14-00.00 Usługi szpitalne rehabilitacyjne; • 85.14.13-00.10 Usługi wiadczone przez fizjoterapeutów i personel paramedyczny, włczajc usługi homeopatyczne i podobne, z wyłczeniem usług wiadczonych przez lekarzy medycyny, • 85.14.13-00.30 Usługi wiadczone przez fizjoterapeutów nr PKWIU oraz usługi wiadczone przez personel paramedyczny, włczajc usługi homeopatyczne i podobne, z wyłczeniem usług wiadczonych przez lekarzy medycyny. 2. 85.31.11 Usługi pomocy społecznej z zakwaterowaniem wiadczone osobom starym: • 85.31.11-00.00 Usługi opieki społecznej z zakwaterowaniem wiadczone osobom starym. Polska Klasyfikacja Działalnoci (PKD 2007) została wprowadzona Rozporzdzeniem Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalnoci (PKD) [95]. PKD 2007 została opracowana na podstawie statystycznej klasyfikacji działalnoci gospodarczej NACE Rev2, wprowadzonej rozporzdzeniem (WE) nr 1893/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie statystycznej klasyfikacji działalnoci gospodarczej NACE Rev 2 i zmieniajcym rozporzdzenie Rady (EWG) nr 3037/90 oraz niektóre rozporzdzenia WE w sprawie okrelonych dziedzin statystycznych (Dziennik Urzdowy UE L 393/1 z dnia 30.12.2006). Analiza tej klasyfikacji pozwala na wyodrbnienie najbliej powizanych z usługami rehabilitacyjnymi takich działów PKD, jak: 1. 86.10Z Działalno szpitali; 2. 86.9 Pozostała działalno w zakresie opieki zdrowotnej: • 86.90.A Działalno fizjoterapeutyczna, • 86.90.C Praktyka pielgniarek i połonych, • 86.90.E Pozostała działalno w zakresie opieki zdrowotnej, gdzie indziej niesklasyfikowana; 3. 86.2 Praktyka lekarska: • 86.21.Z Praktyka lekarska ogólna, • 86.22.Z Praktyka lekarska specjalistyczna; 4. 87 Pomoc społeczna z zakwaterowaniem: • 87.30Z Pomoc społeczna z zakwaterowaniem dla osób w podeszłym wieku i osób niepełnosprawnych, 5. 88 Pomoc społeczna bez zakwaterowania: • 88.10.Z Pomoc społeczna bez zakwaterowania dla osób w podeszłym wieku i osób Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 24 niepełnosprawnych. Uzupełniajc list wymienionych powyej rodzajów działalnoci, naley doda: 1. 90.0 Działalno twórcz zwizan z kultur i rozrywk: • 90.04.Z Działalno obiektów kulturalnych; 2. 93.1 Działalno zwizan ze sportem: • 93.13Z Działalno obiektów słucych poprawie kondycji fizycznej; 3. 93.2 Działalno rozrywkow i rekreacyjn: • 93.29Z Pozostała działalno rozrywkowa i rekreacyjna. Uwzgldni naley równie działalno sanatoryjn, czy innego rodzaju orodki typu wellness i SPA. Cz tych orodków poza wymienionymi głównymi rodzajami działalnoci w ramach głównego PKD prowadzi działalno dodatkow np.: produkcj napojów bezalkoholowych, produkcj wód mineralnych i pozostałych wód butelkowanych (11.07.Z), sprzeda hurtow napojów bezalkoholowych (46.34.B), hotele i podobne obiekty zakwaterowania (55.10.Z), restauracje i inne stałe placówki gastronomiczne (56.10.A), badania naukowe i prace rozwojowe w dziedzinie pozostałych nauk przyrodniczych i technicznych (72.19.Z), działalno obiektów kulturalnych (90.04.Z), pozostały transport ldowy pasaerski (49.3), działalno paramedyczna (86.90.D). Syntetyzujc powysze kwalifikacje mona przyj, i na sektor rehabilitacji geriatrycznej bd składały si: 1. Gabinety i orodki rehabilitacyjne. 2. Sanatoria. 3. Zakłady pielgnacyjno-opiekucze i zakłady opiekuczo-lecznicze. 4. Opieka pielgniarska i agencje opiekucze. 5. Orodki i domy pomocy społecznej. 6. Orodki SPA i wellness. W Załczniku 3 została przestawiona lista podmiotów składajcych si na sektor rehabilitacji geriatrycznej, któr opracowano w oparciu o informacje pozyskane w trakcie realizowanych bada Desk Research oraz indywidualne wywiady pogłbione. Korzystano przy tym z danych z baz internetowych, w tym m.in.: Teleadreson, Panorama Firm. Na licie podmiotów, które miały zakontraktowane usługi rehabilitacyjne na rok 2009 województwie podlaskim, znalazły si 54 podmioty, w tym 53 z województwa podlaskiego. W roku 2008 było to 51 podmiotów. Wiksza cz z nich miała podpisane dalsze umowy w roku 2009. Łcznie w okresie 2 lat umowy na wiadczenie usług rehabilitacji medycznej zostały podpisane z 60 podmiotami z województwa podlaskiego. Poza tym na licie znalazło si 50 innych gabinetów i orodków rehabilitacyjnych, które działaj na terenie województwa podlaskiego. Na terenie województwa znajduje si jedno sanatorium w Augustowie. Poza tym w załczonym wykazie uwzgldniono 14 zakładów pielgnacyjno-opiekuczych i opiekuczo-leczniczych. Ponadto wyróniono 44 podmioty wiadczce usługi pielgniarskie i opiekucze. Na terenie województwa funkcjonuje 22 domy opieki społecznej, w tym trzy zajmuj si osobami w podeszłym wieku, s to: Dom Pomocy Społecznej w Mokach, Dom Pomocy Społecznej im. Wiktorii Kowalewskiej w Łomy, Dom Pomocy Społecznej w Starzynie, Dom Pomocy Społecznej w Sejnach. Ponadto na terenie województwa funkcjonuje 9 orodków SPA i wellness. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 25 IV. Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora W ramach pierwszego obszaru dokonana została analiza zewntrznych uwarunkowa rozwoju sektora, w podziale na popytowe i podaowe. Zastosowano tu metod desk research. Uwzgldniono przy tym nastpujce rodzaje czynników: ekonomiczne, społeczne, administracyjnoprawne, midzynarodowe, rodowiskowe. Ze wzgldu na specyfik sektora nie uwzgldniono czynników technicznych. W grupie czynników popytowych znalazły si wybrane czynniki: • ekonomiczne: zamono społeczestwa, poziom bezrobocia, inflacja; • społeczne: trwanie ycia, styl ycia i wzorce konsumpcji, jako ycia, wykształcenie i postawy osób starszych, emigracja ludnoci, polityka społeczna. Natomiast w grupie czynników podaowych uwzgldniono czynniki: • ekonomiczne: zmiany PKB, tempo wzrostu rynku, finansowanie opieki zdrowotnej, infrastruktura transportowa; • administracyjnoprawne: regulacje dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce, prawodawstwo dotyczce wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj, prawodawstwo w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji; • midzynarodowe: podejcie Unii Europejskiej do działa na rzecz osób starszych, kontraktowanie usług medycznych za granic; • społeczne: wartoci i postawy wobec ludzi starszych, wykształcenie kadry, emigracje kadry; • rodowiskowe: połoenie geograficzne województwa, klimat i zmiany pogodowe, wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt, stan rodowiska naturalnego, Dobór powyszych czynników był podyktowany ich wykorzystaniem w kolejnym etapie analizy jakim była metoda scenariuszowa. Istot scenariuszy jest tworzenie list procesów, które wystpuj w otoczeniu sektora oraz oszacowania prawdopodobiestwa ich wystpienia w przyszłoci. Decyzje dotyczce na przykład wejcia do sektora musz by podejmowane z uwzgldnieniem tych składników makrootoczenia i otoczenia konkurencyjnego, które maj decydujcy wpływ na funkcjonowanie sektora. Std taki, a nie inny skład poszczególnych grup czynników, który został zaakceptowany w ramach prac grupy ekspertów. Sporzdzone scenariusze pozwoliły na okrelenie, w jakim przedziale zmiennoci przyszło sektora bdzie si zawiera. Opracowanie czterech scenariuszy rozwoju sektora odbyło si w trakcie spotka grupy ekspertów. Jako podsumowanie analizy czynników oddziałujcych na sektor, została skonstruowana analiza SWOT (Strengths – mocne strony podmiotu, Weakness – słabe strony podmiotu, Opportunities – szanse w otoczeniu, Threats – zagroenia w otoczeniu). Wskazano w niej czynniki zewntrzne i wewntrzne, które wywieraj negatywny oraz te, które maj pozytywny wpływ na sektor. Zapisano równie szanse i zagroenia dla rozwoju sektora w przyszłoci. W trakcie konstruowania analizy SWOT posłuono si nie tylko wynikami bada czynników wpływajcych na sektor w ramach Desk Research, ale take uwzgldniono wyniki Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 1 i IDI/ITI 2). Kolejnym etapem było przeprowadzenie Zogniskowanego Wywiadu Grupowego (FGI), w trakcie którego równie prowadzono dyskusj na temat konstrukcji analizy SWOT. Wyniki wszystkich stosowanych metod i technik badawczych były uzgadniane w trakcie prac grupy ekspertów. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 26 4.1 Analiza czynników popytowych 4.1.1 Czynniki ekonomiczne 4.1.1.1 Zamono społeczestwa W Polsce panuje powszechne przekonanie, e osoby starsze s grup szczególnie zagroon bied i ubóstwem. Pojcie „staro", podobnie jak „bieda", równie moe by wieloznacznie rozumiane, poniewa starzenie si człowieka jest procesem złoonym, wielowymiarowym [104]. Moemy mówi m.in. o biologicznym progu staroci, który odnosi si do starzenia jako obniania ogólnej sprawnoci i ywotnoci organizmu ludzkiego. Niemniej ludzie nie starzej si równomiernie, jest to kwestia indywidualna – std te trudno okreli jeden próg staroci biologicznej dla wszystkich. W badaniach empirycznych najczciej stosuje si zatem progi ekonomiczne (tzw. wiek poprodukcyjny) lub prawne (próg ustawowy okrelajcy wiek uprawniajcy do wiadcze z zabezpieczenia społecznego – głównie emerytur), które najczciej za pocztek okresu staroci przyjmuj wiek co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mczyzn [56]. Analiza wyników stopy skrajnego ubóstwa wskazuje, e w latach 2004-2005 grupa gospodarstw, w których głowa rodziny była w wieku 65 lat lub wyszym, charakteryzowała si najnisz stop ubóstwa absolutnego sporód wszystkich grup wieku. Co wicej, w Polsce widoczna jest tendencja do spadku stopy ubóstwa wraz z podwyszaniem si wieku głowy gospodarstwa domowego. Jest ona najwysza wród gospodarstw domowych, w których głowa rodziny jest w wieku 35-44 lat, nastpnie wraz ze wzrostem wieku głowy gospodarstwa domowego stopa ta maleje, aby osign poziom o połow niszy wród gospodarstw domowych osób starszych [56]. Warto przeanalizowa przecitne dochody rozporzdzalne na osob według typów gospodarstw domowych w Polsce. Okazuje si, e równie i na tym tle sytuacja emerytów jest relatywnie dobra. Przecitny dochód rozporzdzalny na głow w gospodarstwie domowym jest w gospodarstwach emeryckich wyszy ni wród rencistów, rolników oraz pracowników najemnych Tabela 6. Przecitny miesiczny dochód rozporzdzalny na 1 osob w gospodarstwach domowych według grup społeczno-ekonomicznych w 2007 roku Dochód rozporzdzalny w zł na osob ogółem W tym gospodarstwa domowe pracowników rolników pracujcych na własny rachunek emerytów rencistów 1045,52 1049,84 887,35 1338,51 1096,87 802,

ródło: [102]. Według danych GUS w gospodarstwach domowych polskich emerytów wydaje si miesicznie 1,0 zł na osob na usługi hotelarskie i gastronomiczne oraz 6,1 zł na osob na rekreacj i kultur, co stanowi odpowiednio około 0,1% i 0,5% miesicznych dochodów tych gospodarstw. Tymczasem dla porównania gospodarstwa domowe emerytów francuskich wydaj na hotele i restauracje prawie 4,0%, a na rekreacj i kultur ponad 7,0% swoich miesicznych dochodów [108, s. 28]. Szacuje si, e za mniej wicej 20 lat roczna siła nabywcza polskich seniorów wyniesie około 80 mld Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 27 dolarów. Szczególn cech dochodów emerytów jest stabilno. Coraz wicej banków tworzy ofert poyczek specjalnie dla emerytów. Decyzj o wejciu na ten rynek przedstawiciele banków oceniaj jako sukces i zapowiadaj dalszy rozwój oferty. Zainteresowanie pojawiło si równie ze strony firm ubezpieczeniowych. Przykładem jest Generali, które zaproponowało seniorom specjaln polis „Lew Senior". Ubezpieczenie to moe kupi kada osoba midzy 50. a 75. rokiem ycia, właciwie bez wzgldu na stan zdrowia. Produkt ma take walory oszczdnociowe. Oywienie w tym segmencie ze strony banków i firm ubezpieczeniowych wiadczy o tym, e ludzie w podeszłym wieku wcale nie s tak biedni, za jakich s uwaani [62]. Ponadto pojawiaj si propozycje rozwiza, takich jak pomysł polegajcy na tym, e emeryt, który odda gminie swoje mieszkanie, dostanie od niej doywotni rent oraz bdzie mógł doywotnio uytkowa mieszkanie. Po jego mierci gmina mogłaby przydzieli lokal kolejnym lokatorom lub sprzeda na przetargu. W krajach zachodnich taki mechanizm jest stosowany od lat. Stron nie s jednak gminy, ale banki. Emeryci, którym nie wystarcza emerytura, mog ubiega si o poyczk pod zastaw domu lub mieszkania, a banki wypłacaj co najwyej połow obecnej wartoci nieruchomoci jednorazowo lub w formie renty [125]. Te wszystkie analizy prowadz do prostego wniosku o duych szansach na wzrost zamonoci osób starszych. Bdzie to sprzyja rozwojowi sektora rehabilitacji geriatrycznej. Niemniej, aby doszło do oywienia w segmencie usług dla starszych ludzi, trzeba zerwa nie tylko ze stereotypem biednego emeryta, ale take z tym, e nie moe on czy nie powinien („bo nie wypada") korzysta z ycia [62]. 4.1.1.2 Poziom bezrobocia Na podstawie dokumentu „Sytuacja społeczno-gospodarcza kraju i województw w I półroczu 2009 roku" [103] mona wskaza, e w I półroczu 2009 roku w Polsce nastpił niewielki wzrost zatrudnienia i bezrobocia. Współczynnik aktywnoci zawodowej wzrósł w I kwartale 2009 roku w relacji do analogicznego okresu 2008 roku o 1,5 pkt. proc., natomiast w II kwartale – o 0,9 pkt. proc. w cigu roku. Wzrost dotyczył 11 województw, najszybszy był w województwach kujawsko-pomorskim i podkarpackim (odpowiednio o 3,6 pkt. proc. i 3 pkt. proc.). Zainteresowanie poszukiwaniem pracy spadło za najbardziej w województwach witokrzyskim i łódzkim (o 1,1 pkt. proc. i 1 pkt. proc.). W konsekwencji słabncego tempa wzrostu aktywnoci zawodowej wolniej rósł równie wskanik zatrudnienia mierzony według Bada Aktywnoci Ekonomicznej Ludnoci (BAEL). W II kwartale 2009 roku wyniósł 59,3%, wobec 58,9% w II kwartale 2008 roku (wzrost o 0,4 pkt. proc., wobec 0,9 pkt. proc. w I kwartale 2009 roku w relacji do analogicznego okresu 2008 roku). Ma to mimo wszystko optymistyczny wydwik na tle ogólnej tendencji spadkowej w krajach UE-27 (z 65,5% odpowiednio w 2008 roku do 64,6% w I kwartale 2009 roku). Nadal jednak wród 27 krajów UE wskanik zatrudnienia plasował Polsk na 5. miejscu od koca. Wzrost wskanika zatrudnienia dotyczył 9 województw, przy czym 60% próg zatrudnienia przekraczało w II kwartale 2009 roku 5 województw, wobec 6 w II kwartale 2008 roku. Przecitne zatrudnienie w sektorze przedsibiorstw, mimo minimalnego wzrostu w I kwartale (o 0,1%), w II kwartale spadło ju o 1%. W efekcie po dwóch kwartałach odnotowano jego spadek do 5 344 tys., czyli o 0,5% w relacji do analogicznego okresu 2008 roku. W rezultacie spadku zatrudnienia w Polsce rosło bezrobocie i w kocu czerwca 2009 roku w urzdach pracy było zarejestrowanych prawie 1 659 tys. bezrobotnych (to jest o 14% wicej ni w kocu czerwca 2007 roku), a stopa bezrobocia rejestrowanego wzrosła do 10,7%, wobec 9,4% przed rokiem. W II kwartale 2009 roku stopa bezrobocia w UE-27 wyniosła 8,8% (wobec 6,8% w 2008 roku). Jednoczenie we wszystkich krajach odnotowano jej istotny wzrost (nawet o 11,8 pkt. proc. – w Estonii), podczas gdy w Polsce stopa bezrobocia wzrosła o 1,1 pkt. proc., wobec 2 pkt. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 28 proc. w UE-27 i usytuowała kraj na 12. miejscu wród wszystkich krajów Unii. Pogarszajca si sytuacja na rynku pracy wpłynła na wolniej rosnce przecitne miesiczne wynagrodzenia. Zauwaalne wyhamowanie tempa wzrostu wynagrodze, a nawet ich spadek nominalny w II kwartale 2009 roku w gospodarce ogółem i sferze budetowej – poskutkowały ogólnym spadkiem dynamiki wynagrodze w całym I półroczu. W sektorze przedsibiorstw w czerwcu 2009 roku przecitne miesiczne wynagrodzenie brutto wyniosło 3 288 zł i było realnie o 1,4% nisze ni przed rokiem. Przy tym realny wzrost wynagrodze, liczc narastajco w dwóch kwartałach, w podmiotach o liczbie pracujcych powyej 9 osób, wyniósł 1,6% (wobec 7,4% przed rokiem). Podsumowujc, mona uzna, e Polska jest krajem charakteryzujcym si znaczcym bezrobociem, jak i duym zrónicowaniem regionalnym odnonie poziomu tej wielkoci. Ostatnie dane z wrzenia tego roku – 18,9%, wiadcz jednak o tym, e w przecigu paru miesicy nastpił spadek bezrobocia. Sytuacja na rynku pracy w I kwartale 2009 roku pogorszyła si wyranie z powodu załamania si wzrostu PKB. Zdaniem Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych (CASE), zatrudnienie według BAEL powinno obniy si w 2009 roku o 1,3%, a w sektorze przedsibiorstw o 3,6%. Według prognozy, stopy rejestrowanego bezrobocia i bezrobocia według BAEL podnios si odpowiednio do 12,8% i 9,0% na koniec 2009 roku, a w 2010 roku – jeszcze wyej. Obnia si równie dynamika płac – ten trend bdzie trwał co najmniej do połowy 2010 roku. Przecitna płaca powinna zwikszy si o 4-5% w 2009 roku, co przełoy si na 2,0% wzrost płacy realnej. W 2010 roku po pocztkowym obnieniu si dynamiki powinno nastpi jej odbicie w gór [51]. Województwo podlaskie na tle pozostałych znalazło si nieco powyej stopy bezrobocia rejestrowanego w Polsce i wyniosła ona 11,4%. Sytuacja w tym zakresie była jednak o wiele lepsza ni w przypadku województwa warmisko-mazurskiego, gdzie wskanik ten wyniósł 18,4%. Sporód innych województw tzw. Polski Wschodniej, równie na terenie województw podkarpackiego i witokrzyskiego wskanik ten uzyskał znaczce wartoci i wyniósł odpowiednio 14,5% i 14,0%. W województwie lubelskim stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 11,6%, a wic była zbliona do tej z województwa podlaskiego. Wykres 1. Stopa bezrobocia rejestrowanego w poszczególnych województwach Polski we wrzeniu 2009 roku (%) 10,9 11,6 14,5 11,6 14,7 10,7 8,9 8,5 11,3 14,5 11,4 10,5 8,5 14,0 18,4 8,2 14,5 0,0 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0 12,0 14,0 16,0 18,0 20,0 Polska Dolnolskie Kujawsko-pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie lskie witokrzyskie Warmisko-mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie

ródło: [2] Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 29 Obnienie bezrobocia w znacznym stopniu wpłynie na przyszło sektora rehabilitacji geriatrycznej. Osoby, które zaczn zarabia wicej ni utrzymujc si z zasiłków, prawdopodobnie skieruj swoje rodki na potrzeby pierwszego rzdu. Jednoczenie osoby starsze, czsto wspierajce finansowo swoich młodszych bezrobotnych członków rodziny, bd mogły prawdopodobnie wiksz cz swoich dochodów przeznaczy na swoje potrzeby – w tym w zakresie poprawy stanu zdrowia. Poza tym równie członkowie rodzin, w sytuacji, gdy maj zapewnione dochody, chtniej s skłonni zainteresowa si stanem zdrowia i jego popraw w odniesieniu do samych siebie, jak i osób starszych w swoich rodzinach. Obecnie najbardziej prawdopodobne wydaje si utrzymanie si stopy bezrobocia na podobnym poziomie, bez wikszych zmian. Jest te pewna nadzieja na jej obnienie si, a takie tendencje mona uzna za sprzyjajce rozwojowi sektora. 4.1.1.3 Inflacja W I półroczu 2009 roku roczna inflacja mierzona wskanikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI) wyniosła 3,5% – była wic nisza ni przed rokiem. W całym 2008 roku kształtowała si na wysokoci 4,2%. Do wzrostu ogólnego poziomu cen konsumpcyjnych przyczyniły si w szczególnoci wysze ceny ywnoci i napojów bezalkoholowych (o 4,5% w I półroczu 2009 roku w stosunku do odpowiedniego okresu poprzedniego roku), wyrobów tytoniowych (o 16,2%) oraz noników energii zuywanych przez gospodarstwa domowe (o 13,1%). Liczona przez NBP roczna inflacja bazowa (z wyłczeniem cen ywnoci i energii) wyniosła w czerwcu 2009 roku 2,7% przy wskaniku CPI (Consumer Price Index, wskanik wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych) na poziomie 3,5%, a w lipcu odpowiednio 2,9% i 3,6%. Spadek inflacji był w Polsce mniejszy ni w innych krajach Unii Europejskiej. W czerwcu 2009 roku roczna stopa inflacji mierzona zharmonizowanym wskanikiem cen konsumpcyjnych wyniosła w Polsce 4,2% i była zaledwie o 0,1 pkt. proc. nisza ni w czerwcu 2008 roku [103, s.18-19]. W tym czasie inflacja w Unii Europejskiej obniyła si rednio o 3,6 pkt. proc., z 4,2% do 0,6%. W rezultacie inflacja w Polsce naleała do najwyszych w UE. Nadal stosunkowo wysok inflacj w Polsce mona wiza z podwykami cen regulowanych (przede wszystkim cen noników energii), efektem kursowym (deprecjacja złotego), a take z łagodniejszym na tle innych krajów Unii Europejskiej przebiegiem kryzysu gospodarczego. Do wzrostu cen konsumpcyjnych i cen producentów przyczyniło si osłabienie złotego trwajce od sierpnia 2008 roku do lutego 2009 roku. Miesiczny kurs euro liczony w złotych był w lutym 2009 roku o 42,5% wyszy ni w lipcu 2008 roku, a kurs dolara amerykaskiego wyszy o 75,7%. Ekonomici CASE uwaaj, e inflacja w 2009 roku i 2010 roku wyniesie odpowiednio 3,6% i 2,7%. Według CASE, roczna stopa inflacji na pocztku 2010 roku osłabnie wyranie, a od II kwartału 2010 roku powinna znale si poniej rodka celu NBP (2,5%) [51]. Przy takim poziomie inflacji, zakładajc, e tempo wzrostu wynagrodze bdzie male, mona si spodziewa, e realne płace prawie nie zmieni si. Niestety, wysoka inflacja dotyka równie oszczdnoci Polaków. Według NBP rednie oprocentowanie nowych lokat z terminem do 3 miesicy wynosiło w lipcu 5,3%. Realnie daje to nam zatem 1,6% po uwzgldnieniu nowej prognozy inflacji. Co wicej, na rynku znajduje si sporo ofert banków z lokatami oprocentowanymi mniej ni inflacja [19]. W opinii ekonomistów jednym z czynników hamujcych spadek inflacji w lecie 2009 roku była zwikszona krajowa aktywno turystyczna spowodowana niskim kursem złotego. Poniewa zagraniczne wyjazdy podroały, Polacy czciej spdzali wakacje w kraju. Chtniej te w okresie letnim robili zakupy. Statystyki odnotowuj silny wzrost dynamiki sprzeday detalicznej w lipcu – 5,7% rok do roku wobec 0,7% w czerwcu. Dziki rozpocztym wyprzedaom sezonowym spadły ceny odziey i obuwia – o prawie 8% rok do roku oraz paliwa do transportu indywidualnego – 6%. Ceny, niestety, nie tylko spadały, ale te w tym czasie Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 30 rosły – głównie w brany ywnoci, napojów, alkoholu i wyrobów tytoniowych – o 5,6%, przy czym alkohole i tyto podroały o 10,3% rok do roku. Szacunkowe przewidywania okrelaj poziom inflacji na koniec roku na ponad 3% Według ekspertów, przy tak wyranym osłabieniu złotego, z jakim mamy do czynienia, inflacja i tak nie jest wysoka [112]. Według prognoz inflacja bdzie stopniowo si obnia, na co wpływ ma to, e wzrost gospodarczy nie bdzie ju tak dynamiczny oraz fakt, e słabsza złotówka wpłynie, cho z opónieniem na wzrost cen. Osoby starsze do rzadko przechowuj swoje oszczdnoci na lokatach lub w innych formach oszczdzania. Ponadto emerytury podlegaj tzw. indeksacji, co ma niwelowa wpływ zmian inflacyjnych na wysoko wiadcze emerytalnych. Taka sytuacja nie bdzie zbyt silnie oddziaływa na osoby starsze, mona wic raczej oczekiwa, e zgłaszanie popytu na usługi rehabilitacyjne za bardzo si nie zmieni. 4.1.2 Czynniki społeczne 4.1.2.1 Trwanie ycia Starzenie si społeczestwa to zjawisko wystpujce w całej Europie. Odsetek osób w wieku 65 lat i wicej w krajach Unii Europejskiej wynosi rednio 16,5%. Za E. Rossetem przyjmuje si, e społeczestwo wkracza w faz staroci demograficznej, gdy odsetek ludzi w wieku powyej 60. roku ycia przekracza 12,0% członków populacji [87]. Na podstawie danych z tabeli 7. mona stwierdzi, e społeczestwo polskie, podobnie jak zbiorowoci wikszoci krajów europejskich, wkroczyło ju w faz staroci demograficznej. Powszechnymi przyczynami starzenia si ludnoci s spadek dzietnoci oraz wydłuony okres dalszego trwania ycia. Wskanik przecitnego dalszego trwania ycia słuy ocenie, ile lat ma szans przey osoba urodzona w danym roku przy uwzgldnieniu rónych problemów zdrowotnych, które napotka w swoim yciu. Tendencj jest, e przewidywane trwanie ycia ludzkiego wydłua si zarówno dla noworodków, jak i dla osób w innym wieku. Przecitne dalsze trwanie ycia dla wiata wynosiło na pocztku XX wieku rednio około 40 lat, obecnie wynosi 69 lat, a w Japonii nawet 80. W Polsce wskanik ten jest taki sam, jak rednia ycia w Europie, i wynosi 74 lata. Przyspieszeniu uległo te tempo wzrostu ludnoci wiata – o ile pomidzy wzrostem z 1 do 2 miliardów upłynło 110 lat, to wzrost o kolejny miliard trwał kolejno na przestrzeni tylko 30 lat, 16 lat i 11 lat. Z analizy procesu zmian wynika, e wzrost ludnoci globu jest bardziej wynikiem spadku umieralnoci ni wzrostu rozrodczoci. Poza tym naley spodziewa si, e liczba ludnoci Afryki wzronie prawie trzykrotnie, zmniejszy si za liczba ludnoci w niektórych krajach zachodnich, a przede wszystkim w Europie Wschodniej [134, s.63]. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 31 Tabela 7. Populacja Unii Europejskiej według struktury wieku w 2005 roku Kraj 50-64 lata 65-79 lat 80 lat i wicej powyej 65 lat UE 25* 17,9 12,5 4,0 16,5 UE 15* 17,9 12,8 4,2 17 Strefa Euro* 17,9 13,1 4,2 17,3 Belgia* 17,5 13,0 4,1 17,1 Czechy 20,8 11,0 3,0 14 Dania 19,7 10,9 4,1 15 Niemcy 18,5 14,3 4,3 18,6 Estonia* 17,7 13,2 3,0 16,2 Grecja* 17,4 14,6 3,3 17,9 Hiszpania 16,4 12,5 4,3 16,8 Francja 17,6 11,9 4,5 16,4 Irlandia 15,4 8,5 2,7 11,2 Włochy* 18,5 14,4 4,8 19,2 Cypr 16,3 9,3 2,6 11,9 Łotwa 17,6 13,5 3,0 16,5 Litwa 16,3 12,3 2,8 15,1 Luksemburg 16,8 11,1 3,2 14,3 Wgry 19,7 12,3 3,3 15,6 Malta 19,6 10,4 2,9 13,3 Holandia 18,7 10,5 3,5 14 Austria 17,8 11,8 4,2 16 Polska 17,6 10,6 2,5 13,1 Portugalia 17,5 13,2 3,8 17 Słowenia 18,8 12,3 3,0 15,3 Słowacja 17,3 9,3 2,4 11,7 Finlandia 20,7 12,0 3,9 15,9 Szwecja 19,6 11,9 5,4 17,3 Wielka Brytania* 17,6 11,6 4,3 15,9 Bułgaria 19,9 14,0 3,1 17,1 Rumunia 17,0 12,3 2,4 14,7 * Dane z 2004 roku.

ródło: Na podstawie [27, s.3] Wród krajów członkowskich Unii Europejskiej najdłuej yj mieszkacy Szwecji, Hiszpanii i Francji. Po uwzgldnieniu rónicy płci wynika, e mczyni najdłuej yj w Szwecji, kobiety natomiast w Hiszpanii i Francji. Najkrótsza oczekiwana długo ycia jest tymczasem w krajach nadbałtyckich: w Estonii i na Łotwie. Tam te najkrócej yj mczyni. Kobiety za najkrócej yj w Rumunii i w Bułgarii (Tabela 8. Oczekiwana długo ycia w krajach członkowskich w Unii Europejskiej w 2004 roku). Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 32 Tabela 8. Oczekiwana długo ycia w krajach członkowskich Unii Europejskiej w 2004 roku Kraj Mczyni Kobiety rednia Estonia* 65,3 77,1 71,20 Łotwa 65,5 77,2 71,35 Rumunia 67,7 75,1 71,40 Litwa 66,4 77,8 72,10 Bułgaria 68,9 76,0 72,45 Wgry 68,6 76,9 72,75 Słowacja 70,3 77,8 74,05 Polska 70,0 79,2 74,60 Czechy 72,6 79,0 75,80 Słowenia 73,5 80,7 77,10 Dania 75,2 79,9 77,55 Belgia* 75,1 81,1 78,10 Portugalia 74,9 81,4 78,15 Wielka Brytania* 75,9 80,5 78,20 Malta* 75,9 81,4 78,55 UE 25 75,6 81,7 78,65 Holandia 76,4 81,1 78,75 Finlandia 75,3 82,3 78,80 Irlandia 76,4 81,2 78,80 Grecja 76,6 81,4 79,00 Luksemburg 76,0 82,2 79,10 Cypr 76,6 82,1 79,25 Austria 76,4 82,1 79,25 UE 15 76,6 82,2 79,40 Włochy* 76,8 82,9 79,85 Francja 76,7 83,8 80,25 Hiszpania 77,2 83,8 80,5 Szwecja 78,4 82,7 80,55 * Dane z 2002 roku.

ródło: [27, s.6] Zjawisko starzenia demograficznego jest wynikiem nakładania si wzrostu redniej długoci ycia, a tym samym wzrostu odsetka osób w wieku podeszłym (w Polsce w 2003 roku było to 12,96% populacji) oraz spadku przyrostu naturalnego, obserwowanego w kraju nieprzerwanie od 1980 roku. Innym znaczcym zjawiskiem jest ujemne saldo migracji zagranicznych, które w roku 2005 wyniosło „-103". W ostatnich latach najwikszy odsetek osób w wieku podeszłym zanotowano w 7 województwach: łódzkim (14,73%), witokrzyskim (14,56%), mazowieckim (14,36%), podlaskim (14,18%), lubelskim (14,06%), dolnolskim (13,18%), małopolskim (13,01%) [31, s.135]. Zgodnie z wynikami Narodowego Spisu Powszechnego województwo podlaskie na dzie 20 maja 2002 roku liczyło 1208,6 tys. mieszkaców [134, s.63].W stosunku do roku 1988, to jest roku poprzedniego spisu powszechnego, liczba ludnoci wzrosła o 48 tys. – zwikszeniu uległa liczba ludnoci miast na niekorzy wsi. W 2005 roku udział ludnoci miejskiej w łcznej populacji mieszkaców województwa podlaskiego wyniósł 59,2% (710 tys. osób) [83, s.80]. Złoył si na to szereg czynników i oprócz bezporednich przyczyn, czyli samych przepływów ludnociowych, na kocowy rezultat wpływ wywarły przekształcenia administracyjne, takie jak nadawanie praw miejskich oraz rozszerzanie granic administracyjnych miast. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 33 Tabela 9. Starzenie si populacji Polski według województw w 2003 roku (%) Polska ogółem 12,96 Dolnolskie 13,18 Kujawsko-pomorskie 12,04 Lubelskie 14,06 Lubuskie 11,43 Łódzkie 14,73 Małopolskie 13,01 Mazowieckie 14,36 Opolskie 12,89 Podkarpackie 12,56 Podlaskie 14,18 Pomorskie 11,53 lskie 12,51 witokrzyskie 14,56 Warmisko-mazurskie 11,27 Wielkopolskie 11,70 Zachodniopomorskie 11,

ródło: [31, s.135]. Poczwszy od 1998 roku, obserwuje si powolny, cho stopniowy spadek liczby ludnoci województwa podlaskiego. Obniajca si, a od 2001 roku stale utrzymujca si na ujemnym poziomie stopa przyrostu naturalnego oraz ujemne saldo migracji prowadz do spadku liczebnoci populacji województwa podlaskiego [86, s.171]. Odpowiednio w latach 1999-2005 przyrost naturalny w przeliczeniu na 1000 mieszkaców wynosił: -0,02; 0,22; -0,03; -0,14; -0,8; -0,9 oraz -0,7 [109, s.195]. Zjawisko to potwierdza sytuacj dla całego kraju, gdzie stopa przyrostu naturalnego w 2005 roku dla Polski wyniosła -0,1. Od 1989 roku nie ma w kraju reprodukcji pokole, a starzenie si polskiej ludnoci nabrało cech procesu nieodwracalnego. Mona uzna, e bdzie to miało wpływ równie na sytuacj ekonomiczn społeczestwa. Prowadzi to bdzie do zwikszenia obcienia budetu wydatkami na renty i emerytury. Prognozy wskazuj, e w połowie XXI wieku liczba ludnoci Polski zmniejszy si nawet do 36 mln, to za przy obecnych tendencjach demograficznych moe prowadzi do trudnoci w zabezpieczeniu staroci na takim poziomie socjalnym, jak dzi. Ten czynnik demograficzny w duym stopniu wpłynie na przyszło sektora rehabilitacji geriatrycznej, szczególnie jeli nie zostan uwzgldnione zmiany w sposobie ubezpieczenia i całego systemu rent i emerytur w Polsce. Ewentualne załamanie systemu emerytalnego moe prowadzi do gwałtownego pogorszenia si warunków ycia. Wraz ze wzrostem liczebnoci ludzi starszych zaczyna bowiem brakowa siły roboczej w wieku produkcyjnym zdolnej utrzyma emerytów. Ponadto z roku na rok rosn wydatki na emerytury, szpitale, pielgniarki czy domy opieki. Starzenie si polskiego społeczestwa prowadzi do spadku oszczdnoci i spowolnienia produkcji. Taki stan rzeczy moe spowodowa zwikszone zapotrzebowanie na wiadczenia zdrowotne tych grup wiekowych. Starsze grupy wiekowe s najbardziej naraone na zachorowania i „konsumuj" najwicej wiadcze, zarówno w sferze publicznych, jak i prywatnych usług medycznych. Znaczce wydłuenie si czasu ycia powizane jest take z lepsz kondycj seniorów, wynikajc z dbania o zdrowie, a co za tym idzie, ze znaczcym wzrostem popytu na rónego rodzaju dobra i usługi zwizane z rehabilitacj. Mona oczekiwa, e osoby starsze coraz chtniej bd korzysta z oferty nie tylko orodków zwizanych z ochron zdrowia, ale i innej, np. turystyki dla osób starszych, która zawiera bdzie elementy rekreacji i rehabilitacji dla tej grupy odbiorców. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 34 4.1.2.2 Styl ycia i wzorce konsumpcji Na funkcjonowanie człowieka starego duy wpływ maj wyraane przez niego postawy wobec wiata, siebie i własnej staroci. Według amerykaskiej badaczki S. Reichard mona wyróni pi typów przystosowania si jednostki do ostatniego etapu ycia [82]: 1. Postawa konstruktywna – charakteryzuje si tym, e człowiek potrafi czerpa rado z ycia i kontaktów towarzyskich, akceptuje własn staro, a take mier, jako naturaln kolej rzeczy. 2. Postawa zalenoci – polega na biernoci, zalenoci od innych, wycofaniu si z ycia publicznego. 3. Postawa obronna – cechuje j strach przed mierci i nieporadnoci. Przejawiajcy j seniorzy staraj si zasłoni swoje obawy nadaktywnoci, take zawodow, i samowystarczalnoci. Zdarza si te, e okazuj zazdro wobec ludzi młodych. 4. Postawa wrogoci do otoczenia – jej charakterystyczn cech s agresywne, wybuchowe i podejrzliwe zachowania. Staro jest traktowana przez jednostk jako okres wyrzecze, ubóstwa, zniedołnienia i utraty sił. Obok zazdroci młodym ich wieku wystpuje tu brak pogodzenia si ze staroci i odczucie lku przed mierci. 5. Postawa wrogoci do siebie – charakteryzuje ludzi o wyranie ujemnym bilansie yciowym, którzy niechtnie wracaj do wspomnie, poniewa w ich yciu było wiele zawodów i trudnoci. Reprezentuj j osoby mało aktywne i mało zaradne, które maj pretensj do samych siebie. mier traktuj jako wyzwolenie od nieszczliwej egzystencji. Te postawy maj swoje odzwierciedlanie take w stylu ycia seniorów. W literaturze przedmiotu mona znale róne jego typologie. Jedna z nich ukazuje dwa skrajne style: cechujcy si aktywnoci lub biernoci, oraz style porednie, takie jak rodzinny i domocentryczny. Wszystkie osoby starsze powinny mie moliwo wyboru aktywnego stylu ycia. Istnieje silna zaleno pomidzy zdrowiem a poziomem aktywnoci człowieka. Styl taki moe przybiera rozmaite formy. Osoby starsze mog by aktywne w rónych dziedzinach, a mianowicie: działa w stowarzyszeniach, wolontariacie, studiowa na uniwersytetach trzeciego wieku, realizowa swoje zainteresowania i hobby, uprawia działk oraz udziela si w yciu społecznym, religijnym i politycznym. Cz ludzi starszych dorabia do emerytury, a osoby zamieszkujce na wsi zwykle pracuj na gospodarstwie do pónej staroci. Wydawa by si mogło, e te formy aktywnoci s mniej atrakcyjne, ale wbrew pozorom nie jest to takie łatwe do rozstrzygnicia, a ich ocena bywa spraw indywidualn i zaley od potrzeb, preferencji i moliwoci poszczególnych seniorów. Co wane, niektóre formy aktywnoci nie wymagaj znacznych nakładów finansowych, jak choby spotkania z przyjaciółmi, inne za, jak np. wczasy zagraniczne, dla wikszoci pozostaj jedynie w sferze marze. Przeciwiestwem aktywnego stylu ycia jest styl bierny. Osoby reprezentujce go praktycznie nie wychodz ze swojego domu. Jeli ju go opuszczaj, to tylko przy wyjtkowych okazjach, takich jak głosowanie wyborcze czy wane uroczystoci rodzinne. Niekiedy jednak nie jest to kwestia wyboru, ale konieczno spowodowana np. cik chorob. Osoby reprezentujce styl domocentryczny rzadko opuszczaj swoje mieszkanie, ale jednoczenie s otwarte na ludzi, podejmuj rodzin i znajomych. Czsto hoduj zwierzta, ogldaj telewizj, czytaj ksiki i gazety. Te zajcia mog by atrakcyjne, ale w przypadku wdowiestwa nie wypełniaj w pełni czasu wolnego i alternatyw staje si wyjcie z domu – jedni podejmuj to wyzwanie i ich styl ycia moe przybra form aktywnego czy rodzinnego, a inni nie i staj si bardziej bierni. Styl rodzinny cechuje rozszerzona rola babci lub dziadka, polegajca na opiece nad wnukami. Dla wielu osób to zajcie dajce rado, poczucie przynalenoci i satysfakcji. Posiadanie wnuków wie si Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 35 z aktywnoci ruchow i umysłow. Ponadto sprzyja zadowoleniu z kontynuacji linii biologicznej oraz moliwoci przekazania dowiadcze i tradycji. Niemniej opieka nad wnukami moe by uciliwa, jeeli wypiera inne formy aktywnoci czy te przekracza moliwoci człowieka starszego [110]. Aby zachowa dobr kondycj psychofizyczn, niezbdna jest odpowiednia aktywno ruchowa wpisana na stałe w styl ycia człowieka. Jest to szczególnie wane w przypadku osób starszych. Im człowiek jest starszy, tym wikszy wpływ na jako jego ycia, czyli sprawno, samodzielno i niezaleno, maj regularne wiczenia fizyczne. Zauwaa si jednak, e uczestnictwo ludzi dorosłych, a tym bardziej po 60. roku ycia, w rekreacji ruchowej jest sporadyczne i nieregularne. Nie jest to cecha tylko osób starych – naley bowiem uzna, e w ogóle aktywno ruchowa jest prawie nieobecna w stylu ycia dorosłych Polaków. Wyniki bada wród kobiet o redniej wieku 70 lat wskazały, e 79% osób aktywnych ruchowo w chwili prowadzenia bada miało do czynienia ze sportem w przeszłoci. Ponadto z bada wynikało, e rekreacja ruchowa jest nieodłcznym elementem wolnego czasu u osób, które maj wyrobione takie nawyki ju od najmłodszych lat. Tymczasem osoby „nieaktywne" wród form spdzania wolnego czasu wskazywały najczciej zajcia takie, jak czytanie ksiek, ogldanie telewizji czy te słuchanie radia [4, s.61-65]. Inne badania przeprowadzone na mieszkacach Gliwic wskazuj podobnie, e chocia wypoczynek zwizany z ruchem fizycznym jest wany dla zdrowia, to osoby starsze czciej wybieraj inne formy spdzania czasu wolnego. Analiza wypowiedzi ankietowanych dowodzi, i najwicej osób spdza czas wolny na ogldaniu telewizji – 77%, czytaniu ksiek lub czasopism – 68%, robieniu zakupów – 62%, spotykaniu si ze znajomymi, przyjaciółmi – 51%, gotowaniu – 50%, spacerach – 49%, pomaganiu rodzinie – 26%. Najmniej osób spdza czas na uprawianiu sportu – 14%, uprawianiu ogródka – 21% oraz na robótkach rcznych – 16%. Wród badanych tylko co druga osoba wskazała aktywny wypoczynek – 51% i s to głównie spacery – 29%, jazda na rowerze – 14%, piesze wdrówki – 7% oraz pływanie – 1 osoba. A 37% ankietowanych nie lubi aktywnie wypoczywa, natomiast 12% przyznaje, e czasem preferuje t form wypoczynku [21, s.267-271]. Na podstawie powyszej analizy mona uzna, e osoby starsze w Polsce swój czas wolny spdzaj biernie, głównie na ogldaniu telewizji. Stosunkowo czsto spdzaj te czas na czytaniu. Spacery jako czynna forma odpoczynku wymieniane s przez mniej ni połow badanych. Niestety, te wyniki wskazuj, e w przecigu co najmniej dwudziestu ostatnich lat nie zmieniły si wzory aktywnoci ludzi starszych [21, s.270]. Z drugiej strony naley zwróci uwag na fakt, e społeczestwo polskie jest mało innowacyjne, podatne na kopiowanie zachowa innych. Najbliszy nam wzór do naladowania w kwestii konsumpcji stanowi gospodarka Stanów Zjednoczonych, co prowadzi do prostego wniosku, e równie w Polsce bdzie nastpował wzrost iloci podróy emerytów i silny rozwój sektora zajmujcego si opiek nad osobami w tym wieku. Równie w wikszoci krajów europejskich szybko ronie znaczenie podróy i turystyki. Coraz wikszy jest take udział dochodów z turystyki w gospodarce wielu krajów. Obserwowane w turystyce wiatowej trendy wskazuj na silnie wzrastajce zainteresowanie formami wyjazdów, w których wie i las odgrywaj zasadnicz rol. Ponadto, co wane z punktu widzenia potencjału województwa podlaskiego, daje to szans na jego wykorzystanie. Okazuje si przy tym, e zgodnie z przewidywaniami wiatowych ekspertów jako usług i stan rodowiska naturalnego oraz poziom cen bd odgrywały coraz wiksz rol w wyborze celu podróy i miejsca zakwaterowania. Mona przyj, e turystyka w Polsce, podobnie jak w Europie Zachodniej, co wynika z wysokiego poziomu imitacji zachowa przez polskich konsumentów, bdzie rozwija si w nastpujcych kierunkach [130, s.54]: 1. Zwikszy si ilo krótkich wyjazdów i wypoczynku weekendowego. 2. Rozwin si obszary i przedsibiorstwa przedstawiajce bogat ofert zapewniajc rónorodne atrakcje. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 36 3. Wzronie zainteresowanie turystyk aktywn i sportem. 4. Zwikszy si znaczenie wypoczynku łczcego aktywne spdzanie czasu oraz rehabilitacj i popraw zdrowia – wellness i SPA (z łaciny: Sanus Per Aquam – zdrowie przez wod). 5. Rozwin si kompleksy rekreacyjno-wypoczynkowe dajce moliwoci uprawiania turystyki aktywnej, uczestnictwa w zabiegach rehabilitacyjnych i lecznictwie. Jednoczenie mona stwierdzi, e rynek seniorów staje si obecnie jednym z najwaniejszych rynków dla szeroko pojtego przemysłu turystycznego. W krajach wysoko rozwinitych odsetek osób powyej 60. roku ycia podejmujcych podróe zagraniczne wynosi: w Niemczech – 20%, w Wielkiej Brytanii – 16%, we Włoszech – 13%, w Hiszpanii – 15%, w Stanach Zjednoczonych – 27%, w Kanadzie – 28%, w Japonii – 27%. Obserwacja tych rynków wskazuje, e dominujcymi globalnymi trendami w zakresie turystyki i wypoczynku ju s lub w najbliszej przyszłoci bd [107, s.103-106]: • rosncy popyt na usługi zwizane z profilaktyk zdrowotn oraz „przedłuaniem" młodoci i ycia (SPA, wellness, uzdrowiska, podróe w celu poddania si operacjom plastycznym), • rosncy popyt na usługi rehabilitacyjne, • wzrastajcy popyt na wyjazdy poza sezonem (brak tłumów, łagodniejsze temperatury), • rosncy popyt na miejsca ciche, spokojne i o łagodnym klimacie, • wzrost popytu na spokojniejsze formy sportu, rekreacji i rozrywki (np. pola golfowe, fotografowanie, malowanie), • zwikszenie popytu na jako, wygod i bezpieczestwo, • wzrost popytu na „udogodnienia", w tym np. likwidacj barier architektonicznych, ergonomiczne wyposaenie hoteli, prysznice zamiast wanien w łazienkach hotelowych, dobre owietlenie i oznakowanie, teksty broszur i katalogów z du czcionk, • wikszy popyt na luksus, • zwikszenie popytu na produkty dla osób podróujcych pojedynczo (zwłaszcza kobiet), • wzrost popytu na imprezy dla „aktywnych, młodych dziadków z wnukami", • wzrost popytu na wyjazdy zim do ciepłych krajów, • spadek popytu na kierunki lub produkty postrzegane jako „mniej zdrowe" czy mniej bezpieczne, • wzrost popytu na rejsy oraz imprezy lotnicze, • zmniejszenie popytu na imprezy autokarowe. W kontekcie sygnalizowanych globalnych przemian i tendencji sytuacja osób starszych w Polsce jest obecnie nieco inna ni seniora amerykaskiego, niemieckiego czy francuskiego. Okazuje si, e polski senior turysta nie jest jeszcze przedmiotem wikszego zainteresowania ze strony brany turystycznej. Jednym z powodów tego stanu rzeczy jest uznanie go za osob z niskimi dochodami. Zwrotnie zauwaa si zatem niewielk ilo ofert dla osób starszych, moe jedynie z wyjtkiem imprez o charakterze pielgrzymkowym. Niemniej porównanie uczestnictwa starszych Polaków w długoterminowych wyjazdach wypoczynkowych na 4 i wicej noclegów z aktywnoci seniorów w innych krajach Europy pokazuje, e nie odbiega ono raco od zachodnioeuropejskiego poziomu, a nawet jest wysze ni w innych krajach – nowych pastwach członkowskich Unii Europejskiej (Tabela 10. Seniorzy podróujcy w celach turystycznych – podróe obejmujce 4 i wicej noclegów w wybranych krajach w 2004 roku). Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 37 Tabela 10. Seniorzy podróujcy w celach turystycznych – podróe obejmujce 4 i wicej noclegów w wybranych krajach w 2004 roku Kraj Ogólna liczba osób podróujcych (w tys.) W tym liczba turystów seniorów (w tys.) Seniorzy jako odsetek ogółu turystów Belgia 4009 339 8,5 Czechy 4668 372 7,9 Francja 29829 5874 20,0 Holandia 9200 1376 14,9 Litwa 620 33 5,3 Niemcy 44828 6067 13,5 Polska 10075 1023 10,1 Słowacja 4088 214 5,2 Wielka Brytania 29340 4690 16,

ródło: [108, s.25]. Najaktywniejsi pod wzgldem wyjazdów długoterminowych (łcznie krajowych i zagranicznych) s seniorzy w wieku powyej 65 roku ycia bdcy obywatelami Holandii; ponad 61% tej populacji podejmuje takie podróe (Tabela 11. Udział seniorów podróujcych w celach turystycznych w ogólnej liczbie seniorów yjcych w danym kraju w 2004 roku). Warto te zwróci uwag, e w wielu krajach Europy Zachodniej, w tym szczególnie we Francji i Szwajcarii, ale take w Niemczech i Hiszpanii, mocno jest rozwinita turystyka socjalna, której jednym z celów jest wsparcie konsumpcji turystycznej osób starszych. W odniesieniu do form organizacji wyjazdów przez osoby starsze w Polsce stwierdza si, e wikszo polskich seniorów organizuje wyjazdy samodzielnie (82% w przypadku podróy krajowych i 71% w przypadku podróy zagranicznych), a tylko niewielki odsetek korzysta z biur podróy (8% w przypadku podróy krajowych i 24% w przypadku podróy zagranicznych). Blisko połowa seniorów podróuje, by odwiedzi rodzin i znajomych oraz ywi si u nich i nocuje, za tylko kilka procent korzysta z usług hoteli. Tabela 11. Udział seniorów podróujcych w celach turystycznych w ogólnej liczbie seniorów yjcych w danym kraju w 2004 roku Kraj Liczba osób w wieku 65 lat i wicej Odsetek osób podróujcych Belgia 1780 19,0 Czechy 1422 26,2 Francja 9828 59,8 Holandia 2250 61,2 Litwa 517 6,4 Niemcy 14859 40,8 Polska 4951 20,7 Słowacja 619 34,6 Wielka Brytania 9429 49,

ródło: [108, s.26]. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 38 Tabela 12. Cele długoterminowych podróy osób w wieku 60 lat i starszych w 2004 roku w Polsce Cel wyjazdu krajowego Odsetek osób deklarujcych Cel wyjazdu zagranicznego Odsetek osób deklarujcych Turystycznowypoczynkowy 44,5 Wyłcznie wakacje, urlop 40,1 Odwiedziny krewnych i znajomych 48,0 Odwiedziny krewnych i znajomych połczone z wakacjami, wypoczynkiem 27,9 Słubowy 0,5 Odwiedziny krewnych i znajomych bez wypoczynku 24,0 Zdrowotny 16,4 Słubowy 5,9 Religijny 0,6 Pielgrzymka 1,8 Inny 1,1 Inny 1,

ródło: [108, s.25]. Odsetek osób korzystajcych z wyjazdów o charakterze turystyczno-wypoczynkowym wyniósł w Polsce w 2004 roku 44,5% (Tabela 12. Cele długoterminowych podróy osób w wieku 60 lat i starszych w 2004 roku w Polsce). Niemal połowa długoterminowych podróy osób starszych dotyczy odwiedzin krewnych i znajomych. Tylko około 16% seniorów wybiera si w podró w celach leczniczych. Wyjazdy zagraniczne nie maj przewanie charakteru prozdrowotnego – najczciej s to po prostu wakacje. Takie kierunki podróy mog wynika midzy innymi z tego, e osoby urodzone przed 1945 rokiem nale do pokolenia o innym systemie wartoci ni osoby poniej 60 roku ycia [41, s.324-348]. Znaczna cz tych osób wychowywała si w warunkach wojennych i powojennych, którym towarzyszyły głód, nieprzewidzialne niebezpieczestwa, przeladowania, kartki i kolejki do sklepów. Wobec tego dla wikszoci z nich turystyka jest „zbytkiem i wyrzucaniem pienidzy w błoto", gdy wysz warto stanowi potrzeba zabezpieczenia si na wypadek biedy, choroby, braków w sklepach. Tak wic nie tylko rodki finansowe i zwizana z nimi słaba siła nabywcza maj znaczenie dla niskiej konsumpcji dóbr i usług turystycznych przez seniorów. Osoby z tego pokolenia rzadko uznaj, e turystyka i aktywno ruchowa stanowi lepsze lekarstwo na wiele problemów staroci ni tabletki, czy maci. Przypuszcza si, e takie podejcie bdzie ju znacznie mniej powszechne wród osób starszych z pokole powojennych. Co ciekawe jednak zauwaa si znaczcy udział konsumpcji usług sanatoryjnych, co jest przede wszystkim dofinansowane w ramach NFZ czy te zalecone przez lekarza lub wykupione przez rodzin. Warto tego rynku szacuje si wstpnie na 200-300 mln zł rocznie. Z drugiej strony osoby w wieku starszym w krajach Ameryki Północnej, w Niemczech czy Francji s wiadome pozytywnego wpływu na zdrowie turystyki i rekreacji. Fakt ten moe stanowi przesłank do uznania, e i takie trendy pojawi si w najbliszej przyszłoci w Polsce. Konieczne s jednak przede wszystkim zmiany w ofercie biur podróy, jak i utworzenie nowych orodków o charakterze leczniczym, w tym rehabilitacyjnych, które uwzgldnia bd t grup wiekow. Obecnie w zasadzie poza sektorem uzdrowiskowym nie ma oferty dla osób w tym przedziale wiekowym. Mona wrcz uzna, e starzenie si społeczestwa jest na razie czciej problemem analizowanym przez demografów i socjologów oraz zmartwieniem ekonomistów, rzadziej polityków czy instytucji odpowiedzialnych za polityk zdrowotn i socjaln. Wida natomiast niedobór zainteresowania ze strony przedsibiorców, dla których mogłaby by to atrakcyjna nisza rynkowa. Orodki rehabilitacyjne mogłyby si wietnie w niej odnale. Jest tu te niewtpliwie miejsce dla przemysłu Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 39 turystycznego. Podsumowujc, uwag zwracaj trwale utrzymujce si bierne sposoby zachowa ludzi starszych, a to niewtpliwie negatywnie moe oddziaływa na rozwój sektora rehabilitacji. Z drugiej za strony zauwaa si jednak fakt, e do chtnie korzystaj oni z usług sanatoryjnych. Ponadto naley uwzgldni trendy, jakie zachodz przede wszystkim w sferze turystyki osób starszych na wiecie. Pozwalaj one twierdzi, e w niedalekiej przyszłoci jest szansa na zmian wzorców konsumpcji i zwikszenia zainteresowania zdrowym stylem ycia wynikajcym ze wzrostu aktywnoci, take przez polskich emerytów. Zatem mimo wystpowania zarówno negatywnych, jak i w niektórych sferach pozytywnych tendencji w zakresie wzorców konsumpcji przewidywa mona, e jednak prawdopodobiestwo wzrostu zainteresowania zdrowym stylem ycia jest wiksze ni utrzymanie dotychczasowych biernych wzorców konsumpcji. 4.1.2.3 Jako ycia Jako ycia jest wartoci niezwykle subiektywn. Wpływ na ni maj nie tylko zmienne demograficzne, ale równie preferowany system wartoci, cechy osobowoci, pochodzenie społeczne, a take poziom i jako aktywnoci yciowej [60, s.156]. Naley zwróci uwag, e odsetek osób w starszym wieku bdzie systematycznie wzrastał. Procesowi temu towarzyszy bdzie szczególnie wysoki udział najstarszych roczników, okrelanych przez ekspertów wiatowej Organizacji Zdrowia jako wiek starczy (75 i wicej lat) i wiek sdziwy (powyej 90 lat). Jednym z zada opieki zdrowotnej jest utrzymanie ludzi starszych w dotychczasowym rodowisku w stanie moliwie najwikszej sprawnoci, samodzielnoci i niezalenoci. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, osoby starsze s najpowaniejszymi odbiorcami usług zdrowotnych. W wikszoci krajów zachodnich wydatki na publiczn ochron zdrowia na osob w wieku powyej 65 lat s ponad 4-krotnie wysze ni na osob w wieku 0-64 lat. Niemniej wydłuanie si ycia ludzkiego to zjawisko pozytywne. Wana jest przy tym kwestia czy te dodatkowe lata ycia upłyn w dobrym czy w złym stanie zdrowia oraz w jakim stopniu zabezpieczone zostan potrzeby zdrowotne osób starszych. Zdrowie posiada na tym etapie ycia warto szczególn, gdy umoliwia aktywne i w miar niezalene ycie [129, s.129]. Jednym z wyznaczników jakoci ycia w wieku podeszłym jest liczba i jako usług oferowanych w miejscu zamieszkania starszego człowieka i moliwoci ich indywidualnego współfinansowania. W zwizku z tym wanym obszarem wymagajcym usprawnienia jest szkolenie profesjonalnych opiekunów seniora, zarówno rodziny, jak i osób obcych. Zadanie to moe realizowa zarówno sektor pastwowy, jak te organizacji pozarzdowych oraz usługodawców komercyjnych [80, s.50]. Inny pogld na jako ycia osób starszych to uznanie, e jednym z istotnych czynników okrelajcych pomylno starzenia si i jako ycia w staroci jest zachowanie autonomii, prywatnoci i kontroli nad własnym yciem. W tym kontekcie pobyt w zakładzie opiekuczym nie jest w stanie zastpi własnego domu, chociaby z uwagi na obowizujce w nim regulaminy i zasady współycia zbiorowego. Ponadto naley pamita o trudnociach adaptacyjnych starego organizmu do zmian, w tym zmiany miejsca zamieszkania. Dlatego te, mimo e załoeniem opieki instytucjonalnej jest dbało o popraw jakoci ycia pensjonariuszy, to decyzja o opuszczeniu własnego domu i zamieszkaniu w instytucji, nawet na czas okrelony, jest najczciej dramatyczna, odczuwana przez osoby starsze jako wymuszona, a niekiedy jako ostateczna. Z tego punktu widzenia mona stwierdzi, e dom jest najlepszym miejscem ycia człowieka w zdrowiu i chorobie. Opuszcza si go z wyboru, z nadziej na powrót lub z koniecznoci [5]. Nie ulega zatem wtpliwoci, e jako ycia osób dotknitych chorob, w przypadku tak powanej deprywacji potrzeb lub znacznego utrudnienia w ich zaspokajaniu jest istotnie niska. Czsto bez wzgldu na to, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 40 czy to dom, czy orodek, ludzie ci s skazani nie tylko na rezygnacj z licznych dotychczasowych form aktywnoci, realizacji swoich marze i hobby, ycia zgodnego z własn koncepcj i upodobaniami, ale przede wszystkim niejednokrotnie skazani s na samotno. Konieczno przebywania chorego w domu, łóku lub szpitalu z jednej strony, z drugiej za fakt, e jego rodzina, znajomi czy przyjaciele te mimo wszystko musz dalej y zgodnie z własnym harmonogramem dnia, sprawiaj, e chory ma poczucie nieprzydatnoci. Taka sytuacja nie sprzyja pozytywnemu myleniu – niepokój o stan zdrowia przeradza si w lk o ycie, brak woli ycia, przejawianie negatywnych postaw wobec siebie i przyszłoci, pogorszenie nastroju. Niezaspokojone potrzeby utrudniaj pozyskanie zgody na rehabilitacj, ale jeeli chorego udaje si namówi nawet na do bolesne zabiegi, to daj one pozytywne rezultaty. Nastrój badanego oraz jego poczucie wartoci si podwyszaj, zmniejsza si poziom lku i wzrasta motywacja w stosunku do przyszłoci [60, s.156-157]. Badania wpływu rehabilitacji na jako ycia wskazuj na pozytywne jej oddziaływanie w czterech aspektach: a) stanu emocjonalnego, b) poziomu lku, c) stanu psychofizycznego oraz d) obrazu własnej osoby. Badanie poziomu jakoci ycia przed rehabilitacj i po niej wskazuje, e wola i pasja ycia wyranie wzrastaj po rehabilitacji. Oznacza to, e rehabilitacja odgrywa wan rol w podniesieniu poziomu jakoci ycia u chorujcych w okresie staroci [60, s.156]. Tabela 13. Jako ycia osób przed i po rehabilitacji Wyszczególnienie Przed rehabilitacj Po rehabilitacji Wola ycia 0,70±0,58 1,62±1,02 Pasja ycia 0,98±0,61 1,58±0,

ródło: [60, s.156]. Im bardziej sprawne osoby wchodz w okres staroci, tym wiksze maj szanse na aktywno równie w tym okresie ycia. W kadym wieku mona wybiera bardziej prozdrowotne aktywnoci, uwzgldniajc przy tym korzyci płynce z rekreacji ruchowej, turystyki czy zwyczajnych spacerów. Poprzez aktywno ruchow uzyskujemy m.in. [43]: • popraw lub zachowanie zadowalajcego poziomu wydolnoci fizycznej, • stabilizacj optymalnego ciaru ciała, • zachowanie siły miniowej stabilizujcej stawy, zwłaszcza krgosłupa, • zwikszenie dopływu dodatnich bodców psychicznych, zwizanych z wiczeniami, • wzrost odpornoci, • zapobieganie powstaniu i rozwojowi chorób cywilizacyjnych, w tym choroby niedokrwiennej serca i chorób metabolicznych. Oznacza to, e dua ilo dowiadcze z zakresu kultury fizycznej znacznie zwiksza szanse na powrót do zdrowia w przypadku choroby, a take sprzyja utrzymaniu dobrej jakoci ycia osób starszych. Wród osób powyej 60. roku ycia w Polsce mobilnych jest prawie 75%. Blisko 20% osób, które przekroczyły 70. rok ycia, ma mobilno ograniczon do otoczenia domu. Niesprawnych jest niemal 20% osób w przedziale wiekowym 65-69 lat i około 50% po 80. roku ycia. Szacunkowo mona przyj, e w Polsce około 1,5 mln osób w wieku podeszłym ma ograniczon mobilno, a ponad 120 tysicy to ludzie stale lecy. Taki stan sprawnoci tej kategorii społecznej stwarza znaczne potrzeby z zakresu usług medycznych w dziedzinie rehabilitacji. Naley przy tym uwzgldni fakt, i jednym z objawów staroci człowieka jest widoczny spadek jego zdolnoci i moliwoci ruchowych [43]: Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 41 • Zanik pdu do ruchu prowadzi do stanu, w którym intensywny wysiłek stanowi powan trudno. W konsekwencji nastpuje ograniczenie aktywnoci do minimalnej iloci ruchów niezbdnych. • Obnienie sprawnoci odbierania sygnałów wzrokowych, słuchowych i czucia – ogranicza docieranie bodców z otaczajcego rodowiska oraz utrudnia adekwatn reakcj. • Zanik potrzeby ruchu, a w konsekwencji zmniejszenie tempa wykonywania czynnoci, ginie zdolno sprawnego reagowania w sytuacjach ycia codziennego. • Spadek moliwoci w obrbie podstawowych cech motorycznych, takich jak siła, szybko, gibko, zrczno i wytrzymało, uwidacznia si wyranie na skutek postpujcych zmiany inwolucyjnych. • Wystpuje trudniejsza adaptacja do wysiłku oraz spowolnienie procesów odnowy po jego wykonaniu. Rehabilitacja moe skutecznie ogranicza lub wrcz eliminowa niepodane skutki spadku moliwoci ruchowych. Stwarza moliwo zwikszenia aktywnoci i wydolnoci ruchowej. Pomaga osobom starszym wróci do rodowiska, rodziny i codziennych zaj. Dziki zwikszeniu sprawnoci człowiek stary, dotychczas apatyczny, uzaleniony od pomocy innych osób, staje si jednostk czynn, samowystarczaln w swoim rodowisku – moe dziki temu nawiza zerwane kontakty midzyludzkie, włczy si do ycia społecznego w miar swych zdolnoci i moliwoci. Dla rodziny lub opiekunów pacjenta oznacza to zmniejszenie obcie. Powysze analizy prowadz do prostego wniosku o koniecznoci prowadzenia działalnoci rehabilitacyjnej wobec ludzi starszych. Działalno ta sprzyja poprawie ich stanu zdrowia, a co za tym idzie, jakoci ycia. Rehabilitacja geriatryczna powinna by prowadzona zarówno w odniesieniu do osób ju hospitalizowanych, zamieszkujcych zakłady opiekucze, jak i tych, które mieszkaj w swoich domach czy te ze swoimi rodzinami. A zatem jeli zagadnienie jakoci ycia jest takie wane w kontekcie wydłuania si trwania ycia, to prawdopodobne jest, e zagadnienie to bdzie dostrzegane przez władze na szczeblu nie tylko Unii Europejskiej, ale i poszczególnych krajów. Podejmowanie działa wspierajcych, przede wszystkim w postaci rodków finansowych, jest wic z tego punktu widzenia du szans dla rozwoju sektora rehabilitacji. Oczywicie mog pojawi si te obawy, e wsparcie takie nie bdzie wystpowa i sytuacja utrzyma si na poziomie podobnym jak obecnie, co z punktu widzenia podmiotów sektora byłoby sytuacj o tyle dobr, e obecne warunki działania sektora s znane. Nie naley spodziewa si stagnacji w tym zakresie, gdy nawet sami ludzie starsi, jak i ich rodziny bd coraz bardziej wiadomi znaczenia poprawy jakoci ycia osób starszych, z czego wynika nie tylko lepsza sprawno fizyczna i psychiczna samych zainteresowanych, ale te stan samopoczucia psychicznego i „zdrowej atmosfery" w całej rodzinie. 4.1.2.4 Wykształcenie i postawy osób starszych Badania populacyjne wskazuj, e pomylnoci starzenia dowiadcza jedynie 10-15% zbiorowoci. Pozostała cz osób starzeje si, dowiadczajc typowych dla wieku dysfunkcji. Staro jest dynamicznym procesem zwizanym ze specyficzn zmian warunków ycia ludzkiego, która najczciej ma negatywny charakter i obejmuje: obnienie sprawnoci fizycznej, utrat pozycji społecznej, zmian funkcji w rodzinie, chorob, mier bliskich osób oraz konieczno przystosowania si do zmiennych warunków ekonomicznych. Badania duych populacji zwróciły uwag gerontologów na szczególne powizania midzy rozmaitymi czynnikami, których obecno prognozuje zdrow i szczliw staro – okrela proces pomylnego starzenia. Do grupy tych uwarunkowa naley – obok pozostawania w zwizku małeskim, sytuacji materialnej, pozytywnej samooceny zdrowia, utrzymywania sprawnoci, zachowania idealnej masy ciała i właciwej diety – wykształcenie osób starszych [134, s.67]. Uznaje si, e wykształcenie moe w istotny sposób oddziaływa na sytuacj zdrowotn populacji. Stopie uczestnictwa w sporcie, turystyce i rekreacji jest w Polsce zrónicowany przede wszystkim Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 42 wiekowo. Najbardziej aktywne s grupy młodziey młodszej, a najmniej ludzie w wieku starszym i podeszłym. Aktywno ruchowa ludzi starszych jest bardzo niska i wynika z ich stanu zdrowia, ale jest równie uwarunkowana kulturowo negatywnym stereotypem staroci pozbawiajcym ludzi starych prawa do aktywnoci sportowej i turystycznej. Zupełnie inne zwyczaje co do aktywnoci turystycznej i sportowej osób starszych panuj w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej, gdzie s oni jednymi z głównych klientów biur turystycznych, salonów rekreacji i odnowy biologicznej. Ponadto znacznie mniej aktywne sportowo od mczyzn s w Polsce kobiety, co równie wynika ze zwyczaju i normy kulturowej. W miar wzrostu poziomu wykształcenia ludzi ronie równie stopie ich turystycznej i sportowej aktywnoci [57]. Dane statystyczne wskazuj, e w społeczestwie polskim ronie liczba osób z wykształceniem rednim i wyszym. W latach 1988-2002 w Polsce zwikszył si procent osób wykształconych w społeczestwie, take w podeszłym wieku [31, s.135]. Tabela 14. Ludno województwa podlaskiego w wieku 13 lat i wicej według poziomu wykształcenia i wieku w 2002 roku Wiek Ogółem Poziom wykształcenia wysze policealne

rednie zasadnicze zawodowe podstawowe ukocz one podstawowe

ródło: [59] Szybki wzrost liczby osób wykształconych zwiksza prawdopodobiestwo, i przyszłe pokolenia osób starszych bd zajmowa pozycje uprzywilejowane za spraw nagromadzenia w trakcie ycia rónych form kapitału [9, s.443-449]. Kategoria społeczna ludzi starych bdzie silniej zrónicowana wewntrznie. Bdzie te w znacznej mierze składa si z osób lepiej wykwalifikowanych przed podjciem pracy zawodowej, a w czasie jej wykonywania stojcych wyej w hierarchiach bogactwa, władzy i prestiu, na których to Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 43 pozycjach osoby te bd chciały pozosta w okresie staroci – wystpujc tym samym przeciwko negatywnym jej stereotypom. Mona zakłada, i czciej bd to osoby cechujce si postawami indywidualistycznymi, czyli dce do odróniania si od pozostałych ludzi np. swoimi zainteresowaniami i stylem ycia oraz wewntrzsterowne – niezalene od innych w podejmowaniu decyzji i braniu za nie odpowiedzialnoci. Znaczna cz osób w wieku podeszłym bdzie zdolna do rozwijania własnych pasji i realizacji niespełnionych aspiracji, bd to osoby bardziej tolerancyjne i ufne wobec innych, wiadome rozmaitych moliwoci i zagroe oraz skłonne do dalszej aktywnoci ekonomicznej i uczestnictwa społecznego – nie tylko w yciu rodzinnym, ale i na poziomie publicznym. Co za tym idzie, mona spodziewa si wzrostu zainteresowania aktywnymi formami spdzania czasu wolnego, uczestnictwem w yciu kulturalnym, turystyk, rehabilitacj, czy te po prostu wyjazdami w celach leczniczych. 4.1.2.5 Emigracja ludnoci Migracje ludnoci najczciej polegaj na przepływie czynnika ludzkiego z obszarów o niszym poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego i jakoci ycia na tereny o dogodniejszych warunkach rozwojowych. Cho brakuje aktualnej statystyki okrelajcej rozmiary, charakter i kierunki migracji, w tym szczególnie zagranicznych wyjazdów krótkoi redniookresowych, to pozyskiwane dane dowodz, i natenie tego zjawiska ronie. Jak wskazuje Narodowy Spis Powszechny, województwo podlaskie charakteryzuje wysoki poziom koncentracji procesów emigracyjnych. W 2002 roku liczba emigrantów przypadajcych na 1000 mieszkaców wyniosła 45,5, co plasowało województwo podlaskie na drugim miejscu w kraju za województwem opolskim (98,8) (rysunek 1). Rysunek 1. Liczba emigrantów na 1000 mieszkaców w 2002 roku.

ródło: [64, s.52]. W latach 1999-2005 liczba wymeldowa ogółem znaczco przewyszała liczb zameldowa. Na ostateczny rezultat jednak w coraz mniejszym stopniu wpływało ujemne saldo migracji zagranicznych. W 2005 roku wielko „odpływu za granic" wzrosła o 72 osoby na 1000 mieszkaców. Wzrost ten został zrekompensowany „napływem" 116 osób, w efekcie czego ujemne saldo migracji zagranicznych, wynoszce w 2004 roku „-147" osignło w 2005 roku warto „-103" (Tabela 15. Przepływy ludnociowe w latach 19992005). Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 44 Tabela 15. Przepływy ludnociowe w latach 1999-2005 Rok Napływ Odpływ Saldo migracji ogółem z zagranicy ogółem za granic ogółem w tym zagranicznych Województwo podlaskie 1999 15748 212 16722 304 -974 -92 2000 13842 155 15434 492 -1592 -337 2001 12726 138 14190 502 -1464 -364 2002 13553 262 15356 584 -1803 -322 2003 13541 246 15425 551 -1894 -305 2004 13180 346 14835 493 -1655 -147 2005 12162 462 14000 565 -1941 -103 Polska 1999 439959 7525 453970 21536 - -14011 2005 432143 9364 445021 22242 - -

ródło: [109, s.197-198]. Znaczcy poziom emigracji wskazuje na istotny odpływ ludnoci, szczególnie tej w wieku produkcyjnym. To za w kontekcie starzenia si społeczestwa w przyszłoci bdzie negatywnie wpływa na jego struktur oraz sytuacj osób starszych. Z jednej strony pozostawienie tych osób samych sobie, bez opieki, moe zmusza je do utrzymania dobrego stanu zdrowia, a co za tym idzie, do zwikszenia poziomu korzystania z usług sektora rehabilitacji geriatrycznej. Z drugiej za znaczna migracja moe zmniejsza moliwo polegania starszych osób na pomocy ze strony swoich rodzin. W obu przypadkach potencjalnie przyj naley, e s szanse na rozwój sektora rehabilitacji geriatrycznej wymuszone ujemnym saldem migracji mieszkaców województwa podlaskiego, ale nie tylko. Podobne tendencje miały czy te maj miejsce take za granic. Poza tym naley przypuszcza, i rozwój sektora bdzie czynnikiem przycigajcym z powrotem do województwa osoby, które wyjechały za granic jedynie „za prac" i chciałby spdzi okres staroci w ojczynie [42, s.321, 331-333] – najbardziej emocjonalnie nacechowanej przestrzeni ycia okrelanej przez przywizanie do rodowiska naturalnego i społecznoci lokalnej. Prawdopodobiestwo dalszego wzrostu emigracji ludnoci wydaje si by due. Coraz to nowe kraje Unii Europejskiej chtnie otwieraj swoje rynki pracy na pracowników z zagranicy. To w połczeniu z małym przyrostem naturalnym prowadzi moe do coraz wikszego zapotrzebowania na usługi zwizane z popraw stanu i warunków ycia osób starszych. 4.1.2.6 Polityka społeczna Okres staroci nie jest sam w sobie czynnikiem marginalizacji i wykluczenia społecznego. Niemniej przyznawanie zbiorowoci ludzi starych statusu osób zalenych, osób o ograniczonej sprawnoci ruchowej i intelektualnej czy o zmniejszonych moliwociach podejmowania aktywnoci ekonomicznej i społecznej prowadzi do ich dyskryminacji i moe faktycznie czyni ich bardziej podatnymi na marginalizacj lub wykluczenie społeczne, ale dotyczy to tylko czci tej zbiorowoci. Za E. Wnukiem-Lipiskim poprzez marginalizacj społeczn rozumie si usytuowanie ludzi na peryferiach istotnych nurtów ycia społecznego w taki sposób, i dyskryminowani niekiedy uczestnicz w yciu społecznym, a niekiedy nie – zasadniczo jednak ich dorywcze uczestnictwo bez pomocy z zewntrz nie przekształca si w uczestnictwo trwałe Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 45 [127, s.271-272 i 346]. Wykluczenie społeczne jest za pojciem wszym – odnoszcym si do stanu, w którym ludzie w ogóle nie uczestnicz w głównym nurcie ycia publicznego oraz s pozbawieni kontroli nad czynnikami wyznaczajcymi ich pozycj w społeczestwie i nad swoimi warunkami bytu [127, s.271-272, 348]. Marginalizacj i wykluczenie społeczne mona analizowa w rónych wymiarach. Według E. WnukaLipiskiego odnosi si do czterech przestrzeni ycia społecznego: ekonomicznej, cywilnej, aksjologicznej i politycznej [127, s.275-278]. W przypadku ekonomicznej przestrzeni ycia społecznego marginalizacja moe oznacza ycie poniej linii ubóstwa, wykluczenie za stały brak materialnych rodków utrzymania na poziomie uznanym w danym społeczestwie za minimum biologiczne (zagraajcym zdrowiu i yciu), a moliwo przeycia opiera si na doranym pozyskiwaniu rodków zaopatrzenia ze ródeł legalnych i nielegalnych. Marginalizacja w przestrzeni cywilnej to długotrwały brak aktywnoci obywatelskiej i brak członkostwa w instytucjach społeczestwa obywatelskiego, za wykluczenie to brak wizi i kontaktu z takimi instytucjami – w tym z organizacjami o charakterze pomocowym. Marginalizacja w przestrzeni aksjologicznej to brak zainteresowania dyskursem wokół wartoci i norm społecznych, natomiast wykluczenie to brak uznania norm moralnych, a w konsekwencji trudno w rozrónianiu dobra i zła w otoczeniu i we własnych działaniach. W odniesieniu do przestrzeni politycznej marginalizacja to nieuczestniczenie w polityce ze wzgldu na niewystarczajce kompetencje poznawcze, za wykluczenie to brak posiadania formalnego statusu obywatela pastwa. Naley zwróci uwag na specyficzne czynniki marginalizacji i wykluczenia społecznego ludzi starych. Ta specyfika wie si przede wszystkim z cechami staroci jako ostatniej fazy ycia człowieka. Mona przyj, e potencjalne zmarginalizowanie całoci lub czci zbiorowoci osób starszych moe mie trzy róne ródła [105]: 1. Biografia – zmarginalizowani s ci, którzy we wczeniejszych fazach ycia take byli marginalizowani (np. długotrwale bezrobotni, bezdomni, byli winiowie). 2. Dyskryminacja ze wzgldu na wiek – ludzie starzy zostali odsunici lub sami odsunli si od ycia społecznego na skutek wymierzonych w nich praktyk (np. przemocy słownej, odmowy zatrudnienia, udzielenia kredytu, realizacji bada profilaktycznych). 3. Niedostatek kapitału ludzkiego i efekt przynalenoci do okrelonej generacji – ludzie starzy zostali odsunici lub sami si odsunli od ycia społecznego z uwagi na kłopoty ze zdrowiem, nisze wykształcenie, nisze w porównaniu do osób młodych kompetencje, utrat bliskich itd. B. Szatur-Jaworska wskazuje, e do sfer ycia, w których ludzie starzy s najbardziej naraeni na marginalizacj i wykluczenie w porównaniu z innymi członkami społeczestwa, nale: • udział w rynku pracy, • uczestnictwo w pozarodzinnych kontaktach społecznych, • uczestnictwo w yciu politycznym, • obecno w kulturze masowej i w społecznej komunikacji. Zdaniem badaczki w obszarze rynku pracy i kontaktów społecznych szczególnym czynnikiem marginalizacji jest automarginalizacja osób starszych – samodzielna decyzja o rezygnacji z aktywnoci. Udział w konsumpcji dóbr i usług to obszar „redniego ryzyka" marginalizacji, za minimalne ryzyko odnosi si do ycia rodzinnego i korzystania z instytucji pomocy społecznej. Najbardziej naraone na marginalizacj i wykluczenie s osoby jednoczenie schorowane i niepełnosprawne, słabo wykształcone, samotne i osamotnione oraz utrzymujce si z renty lub zasiłków. Wane jest te podkrelenie, i w sensie symbolicznym marginalizacja dotyczy wszystkich ludzi starych – komunikacja społeczna jest bowiem przepełniona Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 46 negatywnymi stereotypami staroci. Obecno tych wszystkich problemów uzasadnia według B. SzaturJaworskiej prowadzenie polityki społecznej wobec ludzi starszych w takich sferach, jak dochody, moliwoci zatrudnienia, dbanie o zdrowie, zapewnienie mieszkania, pomoc społeczna, organizacja czasu wolnego oraz udział w yciu społecznym. Najwaniejszym aktem prawnym regulujcym wszystkie aspekty ycia członków społeczestwa jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej [47]. Jest to akt prawny najwyszej wagi, któremu powinny by podporzdkowane ustawy i rozporzdzenia dotyczce rónych sfer ycia społecznego. Poza ni w odniesieniu do zapobiegania i ograniczania zjawiska marginalizacji i wykluczenia społecznego ludzi starszych naley uwzgldnia inne akty prawne, w tym nastpujce [26]: • Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz.U. 04.64.593) – okrela zadania w zakresie pomocy społecznej, rodzaje wiadcze oraz zasady i tryb ich udzielania, a take organizacj pomocy społecznej. • Rozporzdzenie o specjalistycznych usługach opiekuczych z dnia 22 wrzenia 2005 r. (Dz.U. 05.189.1598) – okrela rodzaje specjalistycznych usług opiekuczych, kwalifikacje osób wiadczcych te usługi oraz warunki i tryb ustalania oraz pobierania opłat. • Rozporzdzenie o zweryfikowanych kryteriach dochodowych oraz kwotach wiadcze pieninych z pomocy społecznej z dnia 24 lipca 2006 r. (Dz.U. 06.135.950) – ustala zweryfikowane kryteria dochodowe oraz kwoty wiadcze pieninych z pomocy społecznej. • Rozporzdzenie o domach pomocy społecznej z dnia 19 padziernika 2005 r. (Dz.U. 05.217.1837) – okrela m.in. sposób funkcjonowania rónych typów domów pomocy społecznej, standard podstawowych usług wiadczonych przez te domy, tryb kierowania i przyjmowania osób ubiegajcych si o przyjcie do domu. • Rozporzdzenie o rodzinnych domach pomocy społecznej z dnia 28 lipca 2005 r. (Dz.U. 05.153.1276) – okrela standardy, rodzaj i zakres usług bytowych i opiekuczych oraz warunki kierowania, odpłatnoci i nadzoru nad rodzinnymi domami pomocy. • Ustawa o kombatantach oraz niektórych osobach bdcych ofiarami represji wojennych i okresu powojennego z dnia 24 stycznia 1991 r. (Dz.U. 02.42.371) – okrela zakres uprawnie przysługujcych osobom uznanym za kombatantów i ofiary represji wojennych i okresu powojennego. • Rozporzdzenie o kryteriach, formach i trybie przyznawania i udzielania pomocy pieninej z Pastwowego Funduszu Kombatantów z dnia 17 kwietnia 1998 r. (Dz.U. 98.53.334) – okrela kryteria, form i tryb przyznawania i udzielania pomocy pieninej z Pastwowego Funduszu Kombatantów. • Ustawa o wiadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze rodków publicznych z dnia 27 sierpnia 2004 r. (Dz.U. 04.210.2135) – okrela warunki udzielania, zakres, zasady i tryb finansowania wiadcze opieki zdrowotnej finansowanych ze rodków publicznych. • Rozporzdzenie o limitach cen leków i wyrobów medycznych wydawanych wiadczeniobiorcom bezpłatnie, za opłat ryczałtow lub czciow odpłatnoci z dnia 2 listopada 2007 r. (Dz.U. 07.222.1653) zm. Dz.U. 07.245.1812 (§1) – rozporzdzenie wraz ze zmianami okrela limit cen leków i wyrobów medycznych. • Rozporzdzenie w sprawie szczegółowego wykazu wyrobów medycznych bdcych przedmiotami ortopedycznymi i rodków pomocniczych, wysokoci udziału własnego wiadczeniobiorcy w cenie ich nabycia, kryteriach ich przyznawania, okresach uytkowania, a take wyrobach medycznych bdcych przedmiotami ortopedycznymi podlegajcymi naprawie w zalenoci od wskaza medycznych oraz wzór zlecenia na zaopatrzenie w te wyroby i rodki z dnia 17 grudnia 2004 r. (Dz.U. 04.276.2739) zm. Dz.U. 05.41.396 (§1) zmieniajce rozporzdzenie w sprawie szczegółowego wykazu wyrobów medycznych bdcych przedmiotami ortopedycznymi i rodków pomocniczych. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 47 • Rozporzdzenie w sprawie leczenia uzdrowiskowego z dnia 15 grudnia 2004 r. (Dz.U. 04.274.2724) – okrela sposób wystawiania skierowania na leczenie uzdrowiskowe przez lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, tryb potwierdzania skierowania, wysoko czciowej odpłatnoci wiadczeniobiorcy za koszty zakwaterowania i wyywienia w sanatorium uzdrowiskowym i poziomy warunków zakwaterowania w sanatorium uzdrowiskowym oraz okresy pobytu. • Rozporzdzenie o zasadach kierowania i kwalifikowania pacjentów do zakładów lecznictwa uzdrowiskowego z dnia 13 lutego 2007 r. (Dz.U. 07.44.285) – okrela zasady kierowania i kwalifikowania pacjentów do zakładów lecznictwa uzdrowiskowego. • Rozporzdzenie w sprawie wykazu gwarantowanych wiadcze lekarza dentysty i materiałów stomatologicznych oraz rodzaj dokumentu potwierdzajcego uprawnienia do tych wiadcze z dnia 24 listopada 2004 r. (Dz.U. 04.261.2601) – okrela wykaz wiadcze zdrowotnych i materiałów stomatologicznych lekarza dentysty zakwalifikowanych jako wiadczenia gwarantowane. • Rozporzdzenie w sprawie wykazu grup jednostek chorobowych, stopni niesprawnoci oraz wysokoci udziału własnego wiadczeniobiorcy w kosztach przejazdu rodkami transportu sanitarnego z dnia 17 grudnia 2004 r. (Dz.U. 04.275.2731) – okrela grupy jednostek chorobowych, stopnie niesprawnoci oraz wysoko udziału własnego wiadczeniobiorcy w kosztach przejazdu rodkami transportu sanitarnego w odniesieniu do wiadczeniobiorców, którym lekarz ubezpieczenia zdrowotnego bd felczer ubezpieczenia zdrowotnego zlecił przejazd rodkami transportu sanitarnego. • Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 20 padziernika 1994 r. (Dz.U. 07.121.831) – chroni interesy osób z zaburzeniami psychicznymi, reguluje zasady leczenia specjalistycznego w zakresie zdrowia psychicznego. • Ustawa o działalnoci poytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r. (Dz.U. 03.96.874) – reguluje zasady prowadzenia działalnoci poytku publicznego przez organizacje pozarzdowe, tryb, reguły i formy zlecania realizacji zada publicznych przez administracj publiczn organizacjom pozarzdowym, a take warunki wykonywania wiadcze przez wolontariuszy. Działania majce na celu wypracowanie polityki społecznej wobec seniorów s realizowane chociaby w Warszawie, gdzie opracowano „Cele strategiczne i cele operacyjne miejskiej polityki społecznej wobec seniorów" potrzebne do Strategii Integracji Społecznej, która z kolei stanowi cz Społecznej Strategii Warszawy [10]. Zarzd województwa warmisko-mazurskiego opracował „Wojewódzki program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013" [128]. Dla Elblga powstał „Elblski program dla osób starszych na lata 2008-2013" [26]. Ponadto w ramach „Miejskiej Strategii Polityki Społecznej dla miasta Pozna" opracowana została równie „Polityka społeczna miasta Poznania wobec seniorów" [63]. W województwie podlaskim brak dokumentów strategicznych, które odnosiłyby si do sektora opieki nad osobami starszymi i ich sytuacji w województwie. Jedynie „Plan promocji województwa podlaskiego w 2006 roku" zawierał w zestawieniu przedsiwzi promocyjnych planowanych w 2006 roku IV Podlaskie Dni Rodziny, pod hasłem „Ludzie starsi. Współczesne problemy osób starszych, aktywizacja społeczna ludzi starszych". Wród organizatorów wymieni mona: Podlaski Urzd Wojewódzki, powiatowe centra pomocy rodzinie, orodki pomocy społecznej, Podlaskie Kuratorium Owiaty, Wojewódzk Stacj SanitarnoEpidemiologiczn, urzdy miast i gmin, starostwa i organizacje pozarzdowe. W treci „Strategii rozwoju województwa podlaskiego do 2020 roku" w Priorytecie II. Infrastruktura społeczna pojawia si krótki zapis o zabezpieczeniu miejsc „w placówkach całodobowej opieki oraz placówkach dziennego pobytu dla dzieci i młodziey, osób bezdomnych, starszych, niepełnosprawnych, uzalenionych i niedostosowanych społecznie, które nie mog otrzyma pomocy w warunkach domowych czy te w naturalnym rodowisku społecznym" [100, s.45]. Natomiast po stronie „zagroe" w analizie SWOT Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 48 województwa podlaskiego wystpuje sformułowanie „niekorzystne dla regionu tendencje demograficzne i społeczne (np.: starzenie si społeczestwa, migracje młodych ludzi poza region, emigracja dobrze wykształconych ludzi)" [100, s.27]. Innym dokumentem, w którym pojawiaj si jakiekolwiek informacje o ludziach starszych, jest „Program rozwoju kultury województwa podlaskiego do roku 2020" [79]. Tu równie wród zagroe w analizie SWOT pojawiły si takie zagadnienia, jak: ni demograficzny, wyludnianie si tzw. ciany wschodniej, starzenie si społeczestwa. Niestety, analiza treci dokumentów strategicznych w województwie podlaskim prowadzi do wniosku o nieuwzgldnianiu sektora opieki nad osobami starszymi, co stanowi zagroenie z punktu widzenia jego rozwoju, braku zauwaania problematyki starzenia si społeczestwa oraz przygotowania do łagodzenia i zapobiegania tego rodzaju zmianom demograficznym. 4.2 Analiza czynników podaowych 4.2.1 Czynniki ekonomiczne 4.2.1.1 Zmiany PKB Według najnowszego raportu CASE, polska gospodarka znalazła si w recesji w I kwartale 2009 roku. PKB spadł wówczas w ujciu kwartalnym o 1,3%. Według prognozy CASE [51], PKB zacznie powoli rosn dopiero w III kwartale, od IV kwartału jego dynamika bdzie podnosiła si stopniowo, aby pod koniec 2010 roku zbliy si do dynamiki potencjalnej. Konsumpcja, mimo jej osłabienia, pozostanie filarem wzrostu gospodarczego dziki obnice PIT i znacznej rekompensacie dla emerytów oraz podwykom płac, cho malejcym. W 2010 roku eksport i inwestycje publiczne w infrastruktur bd prowadziły do przyspieszenia tempa wzrostu. W II połowie 2010 roku moe zacz si oywienie w inwestycjach prywatnych. Na sytuacj gospodarcz w Polsce w I półroczu 2009 roku wpływ wywierał wiatowy kryzys finansowy, w tym zwłaszcza recesja w krajach Unii Europejskiej. W UE przez pi kolejnych kwartałów wystpował spadek PKB, przy czym niekorzystne tendencje pogłbiały si do I kwartału 2009 roku włcznie – nastpił spadek od 0,2% w II kwartale 2008 roku do 2,4% w I kwartale 2009 roku w porównaniu do kwartału poprzedniego. Odnotowany w II kwartale 2009 roku spadek PKB był znacznie mniejszy (0,2%), co było głównie zasług Niemiec i Francji – w obu tych krajach odnotowano wzrost gospodarczy rzdu 0,3% w porównaniu do kwartału poprzedniego [103, s.5]. Na tle krajów Unii Europejskiej Polska w latach 2008-2009 uzyskiwała wzrost poziomu PKB we wszystkich kwartałach, za wyjtkiem IV kwartału 2008 roku, w którym nastpił nieznaczny spadek (o 0,1%) w porównaniu do kwartału poprzedniego, chocia od II kwartału 2008 roku widoczne było znaczne spowolnienie wzrostu gospodarczego. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 49 Tabela 16. Zmiany PKB w Unii Europejskiej i w Polsce w porównaniu do kwartału poprzedniego Kraj Rok 2008 Rok 2009 I kwartał II kwartał III kwartał IV kwartał I kwartał II kwartał UE 27 0,7 -0,2 -0,4 -1,9 -2,4 -0,2 Polska 1,1 0,9 0,6 -0,1 0,3 0,

ródło: [103] Od strony podaowej na osłabienie dynamiki wartoci dodanej brutto wpływał przemysł, który odnotował cztery kolejne kwartały spadku produkcji w porównaniu do kwartału poprzedniego, natomiast stabilnym wzrostem cechowały si usługi rynkowe, systematyczny wzrost był take udziałem budownictwa. Popyt krajowy obniał si systematycznie przez trzy ostatnie kwartały (spadek o 0,7% w I i II kwartale 2009 roku w porównaniu do kwartału poprzedniego). Spoycie indywidualne rosło, chocia jego tempo wzrostu zmniejszało si z 1,2% w IV kwartale 2008 roku do 0,5% w II kwartale 2009 roku. Drugi kwartał ubiegłego roku zapocztkował okres trwajcego rok obniania si poziomu akumulacji (dopiero ostatni kwartał przyniósł jej niewielki wzrost). Tempo wzrostu nakładów inwestycyjnych w I półroczu 2009 było ujemne (spadek o 0,9% w I kwartale i o 0,4% w II kwartale w porównaniu do kwartału poprzedniego). W skali rocznej PKB w UE-27 zmniejszył si o 4,8% zarówno w I, jak i w II kwartale 2009 roku. Wpłynł na to spadek spoycia ogółem oraz znaczce zmniejszenie nakładów brutto na rodki trwałe. Według tej samej metodologii, Polska odnotowała wzrost PKB o 1,7% w I kwartale i o 1,4% w II kwartale 2009 roku. Porównanie wyników kwartalnych w ujciu rocznym wskazuje zatem na dobre wyniki gospodarcze Polski na tle UE, ale take na spowolnienie wzrostu widoczne w kraju od II półrocza 2008 roku. Zdaniem CASE roczny wzrost gospodarczy przyspieszy do 2% w IV kwartale 2009. W całym 2009 roku PKB zwikszy si o 1%, a w 2010 o 3%. W odniesieniu do sektora rehabilitacji geriatrycznej mona stwierdzi, e czynniki te w krótki i rednim okresie mog w znacznym stopniu oddziaływa w sposób negatywny. W długim okresie niewtpliwie bdziemy mieli do czynienia ze zblianiem si PKB per capita w Polsce do redniej unijnej, a zatem z trendem rosncym stwarzajcym korzystne warunki rozwoju sektora. 4.2.1.2 Tempo wzrostu rynku Sprawny człowiek w podeszłym wieku jest znaczcym klientem, który jak kady inny klient generuje obroty w gospodarce. Najnowsze trendy opieki nad seniorami skupiaj si na tym, aby jak najdłuej utrzyma ich w pełnej sprawnoci ruchowej we własnym otoczeniu. Medycyna i rynek stworz im wkrótce moliwo wszechstronnej pomocy, dopasowujc usługi do potrzeb. Polski rynek towarów i usług dla osób starszych mona okreli mianem wschodzcego. Według szacunków magazynu BusinessWeek, jego roczne obroty przekraczaj 2 mld zł [62]. Jednak obecnie tylko w niektórych obszarach moemy mówi o ofercie specjalnie nakierowanej na osoby starsze. Gdyby analizowa ten rynek, to mona tu uwzgldni geriatryczne preparaty farmaceutyczne kupowane bez recepty, sprzt rehabilitacyjny i artykuły medyczne typu pieluchomajtki. W skład tego rynku wchodz równie uzdrowiska i turystyka oraz ogólnie medycyna dla osób starszych. Z pewnoci s to równie pensjonaty opiekucze, usługi pielgnacyjne i bytowe. Dotychczasowa skala ofert dla osób starszych jest umiarkowana, za niektórych, jak np. ubezpiecze, usług turystycznych czy produktów zaprojektowanych dla osób starszych, zdecydowanie za mała w stosunku do wystpujcych potrzeb. Gdy przyj, e w kategorii społecznej ludzi w podeszłym wieku około 1,5 mln osób ma ograniczon Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 50 mobilno, a ponad 120 tys. to ludzie lecy, to mona uzna, e jest to rynek, który stwarza olbrzymie moliwoci wiadczenia nowych usług, w tym z zakresu opieki pielgniarskiej i rehabilitacji. Ponadto naley zwróci uwag, e około 1,5 miliona ludzi starszych mieszka w gospodarstwach jednoosobowych. Innym kierunkiem rozwoju rynku s uzdrowiska. Sytuacja tego segmentu jest dobra ze wzgldu na system refundacji. W 2004 roku NFZ kupił w nich 290 tys. miejsc i wydał na ten cel prawie 334 mln zł. Emeryci maj prawo do takich wyjazdów raz na dwa lata. Co wane, trzeba wskaza, e warto usług jest wysza ni refundacja, bo kuracjusz musi wnie tzw. opłaty hotelowe. Ponadto cz osób sama opłaca swój pobyt w sanatoriach. Ocenia si, e na przykład w Zakładzie Leczniczym Uzdrowiska Nałczów kuracjusze, którzy sami płac za pobyt, stanowi 20-25% wszystkich goci. BusinessWeek szacuje, e ta cz rynku seniorów warta jest co najmniej 200-300 mln zł [62]. Brak szczegółowych informacji na temat zmian w tempie wzrostu sektora, co wynika przede wszystkim z dopiero wyłaniajcej si oferty usług i produktów dla osób starszych. Ponadto sektor rehabilitacji geriatrycznej nie jest wydzielony jako odrbny w statystyce czy nawet w usługach kontraktowanych przez NFZ. Niemniej na podstawie powyszej analizy mona uzna, e jest to dopiero pocztek rozwoju tego kierunku. Perspektywy zmiany w tym zakresie s zdecydowanie pozytywne, szczególnie e uwzgldni naley dalsze postpowanie zmian demograficznych zwizanych ze starzeniem si społeczestwa oraz cigłym wzrostem wskanika przecitnego dalszego trwania ycia. Spodziewa si wic naley dalej postpujcego wzrostu tego rynku, i to przy do szybkim tempie w najbliszych latach. 4.2.1.3 Finansowanie opieki zdrowotnej Po raz pierwszy od utworzenia funduszy strukturalnych opieka zdrowotna została zaklasyfikowana do dziesitki najwaniejszych priorytetów w polityce Unii Europejskiej. Obejmuje ona inwestycje w opiek zdrowotn, które maj na celu podniesienie konkurencyjnoci i produkcyjnoci oraz budowanie zdolnoci administracyjnych. Powodem takiego stanu rzeczy s starania w ramach UE zwizane ze zmniejszeniem obcienia zdrowotnego, co pozwoliłoby na ograniczenie strat ekonomicznych wynikajcych ze starzenia si populacji, spadku kapitału ludzkiego i wzrostu konkurencji na rynku wiatowym. Zły stan zdrowia to: niezdolno do wykonywania pracy, wypadki przy pracy, zwolnienia lekarskie, obcienia społeczne, gospodarcze i polityczne. Inwestycje w sektorze zdrowia mog pomóc rozwiza problemy, z którymi boryka si Europa. W UE wystpuj znaczne nierównoci w dziedzinie zdrowia, zrónicowany jest take poziom udzielanej opieki zdrowotnej. Pomimo ogólnego procesu starzenia si ludnoci UE, wystpuj rónice midzy krajami UE w zakresie redniej długoci ycia – do 9 lat w przypadku kobiet i do 13 lat w przypadku mczyzn, a rónice midzy wielkociami wskaników umieralnoci niemowlt s nawet szeciokrotne. Due zrónicowanie wystpuje take w dziedzinie nakładów na zdrowie w nowych pastwach członkowskich – np. Estonia przeznacza na zdrowie tylko 5,5% PKB, podczas gdy Niemcy 11%. Fundusze strukturalne, których głównym zadaniem jest zmniejszanie dysproporcji gospodarczych i społecznych midzy regionami, przyczyniaj si do zagwarantowania zdrowia wszystkim obywatelom Europy. Rozwizanie problemu rónic zdrowotnych, w szczególnoci w słabiej rozwinitych regionach, pomoe ograniczy takie regionalne dysproporcje [28]. Utrzymywanie dobrego stanu zdrowia pracowników, jak okrelono w strategicznych wytycznych Wspólnoty, jest zasadniczym elementem polityki spójnoci wspierajcej agend na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Zdrowi pracownicy to wydajni pracownicy, którzy przyczyniaj si do poprawy wyników regionalnej gospodarki. Europejskie gospodarki, borykajce si z problemem zwalniajcego lub nawet spadajcego przyrostu Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 51 ludnoci, nie mog pozwoli sobie na utrat potencjalnych zasobów siły roboczej z powodu moliwych do uniknicia chorób i niepełnosprawnoci. Starzenie si populacji bdzie take w coraz wikszym stopniu obcia budet przeznaczony na emerytury, renty i opiek zdrowotn. W zwizku z tym naley dy do tego, by jak najwicej osób pracowało moliwie jak najdłuej. Podnoszenie wskanika lat zdrowego ycia prowadzi do podwyszenia redniego wieku zakoczenia aktywnoci zawodowej. Starzenie si w dobrym zdrowiu mogłoby ograniczy niekorzystne skutki starzenia si ludnoci i przyczyni si w ten sposób do dobrobytu gospodarczego. UE stoi przed nowymi wyzwaniami w dziedzinie zdrowia, zwizanymi z czynnikami stylu ycia, takimi jak otyło, palenie tytoniu i naduywanie alkoholu, oraz z potencjalnymi epidemiami. Zjawiska te mog doprowadzi do stagnacji lub nawet regresji w dziedzinie zdrowia ludnoci Europy. Zdrowie uznano za jeden z obszarów finansowania w ramach unijnej polityki spójnoci, w szczególnoci ze wzgldu na pogłbienie si dysproporcji wraz z rozszerzeniem UE. W latach 2000-2006 programy w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) obejmowały inwestycje w infrastruktur ochrony zdrowia, sprzt medyczny i szkolenie pracowników słuby zdrowia. Cz rodków przeznaczono take na innowacje w sektorze opieki zdrowotnej i na projekty współpracy transgranicznej [28]. W latach 2007-2013 nowe przepisy dotyczce polityki spójnoci odzwierciedlaj rosnc wiadomo znaczenia stanu zdrowia ludnoci dla pomylnego rozwoju gospodarki. Wyraniejsze podkrelenie roli zdrowia w rozwoju regionu powinno ułatwi pozyskanie kompleksowego finansowania dla wielu rónorodnych działa. Podobnie jak w poprzednich okresach programowania, nadal bd wspierane inwestycje w infrastruktur ochrony zdrowia i w potencjał ludzki. Pierwszy rodzaj inwestycji obejmuje takie działania, jak: ogólna modernizacja systemu opieki zdrowotnej, budowa i remont placówek ochrony zdrowia oraz zakup sprztu. Do finansowania kwalifikuj si równie inwestycje w potencjał ludzki – ich celem jest zagwarantowanie, e pracownicy słuby zdrowia i sektora zdrowia publicznego bd mie wykształcenie odpowiadajce wymaganemu poziomowi umiejtnoci i wiedzy. W okresie 2007-2013 kładziony jest wikszy nacisk na rodki promocji zdrowia i zapobiegania chorobom, w coraz wikszym zakresie wspierane w ramach funduszy strukturalnych. Do finansowania z funduszy strukturalnych kwalifikuje si take szeroki wachlarz działa majcych na celu popraw stanu zdrowia, np. w obszarze starzenia si w dobrym zdrowiu, dobrego stanu zdrowia pracowników, współpracy transgranicznej, innowacji i bada w dziedzinie zdrowia lub społeczestwa opartego na wiedzy [28]. Na poziomie województwa działania zwizane z popraw infrastruktury s realizowane z funduszy UE w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego (RPOWP) na lata 2007-2013. Zawarto je w Osi Priorytetowej VI.: Rozwój infrastruktury społecznej, Działanie 6.2. Rozwój infrastruktury z zakresu opieki zdrowotnej. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 52 Tabela 17. Struktura podziału rodków w ramach RPOWP Osie i działania Nazwa Osi Priorytetowej % udział rodków przeznaczonych na realizacj Osi Kwota w euro Dostpna kwota w euro O Priorytetowa I. Wzrost innowacyjnoci i wspieranie przedsibiorczoci w regionie 22 139 965 734 139 019 372 1.1 Tworzenie warunków dla rozwoju innowacyjnoci 30 41 989 720 41 301 251 1.2 Region atrakcyjny inwestycjom 15 20 994 860 20 990 296 1.3 Wsparcie instytucji otoczenia biznesu 10 13 996 574 13 996 574 1.4 Wsparcie inwestycyjne przedsibiorstw 45 62 984 560 62 731 251 O Priorytetowa II. Rozwój infrastruktury transportowej 32 203 586 523 168 362 108 2.1 Rozwój transportu drogowego 66 134 511 412 107 093 271 2.2 Rozwój transportu lotniczego 21 42 300 000 42 300 000 2.3 Rozwój transportu publicznego 8 16 758 654 16 758 654 2.4 Rozwój transportu kolejowego 5 10 016 457 2 210 183 O Priorytetowa III. Rozwój turystyki 16 101 793 261 78 167 142 3.1 Rozwój atrakcyjnoci turystycznej regionu 80 81 434 609 59 506 014 3.2 Wsparcie inwestycyjne przedsibiorstw z brany turystycznej 20 20 358 652 18 661 128 O Priorytetowa VI. Rozwój infrastruktury społecznej 8 50 896 631 27 583 237 6.1 Rozwój infrastruktury z zakresu edukacji 39 20 000 000 15 162 746 6.2 Rozwój infrastruktury z zakresu opieki zdrowotnej 37 19 000 000 12 420 491 Razem 100 636 207 883 413 131

ródło: [106]. Celem tego działania jest podniesienie standardu wiadczonych usług medycznych i dostpnoci mieszkaców do wysokiej jakoci usług zdrowotnych poprzez wzmocnienie infrastruktury i wyposaenie lokalnych orodków zdrowia wiadczcych usługi medyczne na podstawowym poziomie, jak równie orodków diagnostycznych i terapeutycznych zapewniajcych specjalistyczn opiek medyczn udzielan zarówno w formie stacjonarnej, jak i ambulatoryjnej oraz zakładów opieki zdrowotnej. W dokumencie RPOWP wród przykładowych rodzajów projektów finansowanych wymieniono projekty dotyczce zakładów opieki zdrowotnej, regionalnych orodków diagnostycznych i terapeutycznych: • przebudowa, rozbudowa, modernizacja obiektów zwizanych z infrastruktur ochrony zdrowia (dostosowanie do wymogów okrelonych w obowizujcych przepisach prawa), • przebudowa i wyposaanie sal operacyjnych, • dostosowanie obiektów do potrzeb pacjentów, osób niepełnosprawnych, • modernizacja oraz zakup nowego sprztu i aparatury medycznej, • zakup sprztu i aparatury do diagnostyki i terapii, w szczególnoci chorób układu krenia, chorób nowotworowych, a take na oddziały kardiologii, ortopedii, zakane, rehabilitacyjne, psychiatrycznoneurologiczne. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 53 Druga grupa to projekty dotyczce lokalnych orodków zdrowia i orodków wczesnej interwencji: • przebudowa, rozbudowa, modernizacja obiektów zwizanych z infrastruktur ochrony zdrowia (dostosowanie do wymogów okrelonych w obowizujcych przepisach prawa), • przebudowa i wyposaanie sal zabiegowych, • dostosowanie obiektów do potrzeb pacjentów, osób niepełnosprawnych, • modernizacja, zakup nowego sprztu i aparatury medycznej, m.in. sprztu i aparatury do diagnostyki, terapii i rehabilitacji. Finansowanie to jest uzupełnieniem wsparcia z NFZ. Co wane, priorytetowo traktowane s zakłady opieki zdrowotnej posiadajce kontrakty z NFZ o znaczeniu strategicznym, udzielajce wysoko specjalistycznych i specjalistycznych wiadcze medycznych, w szczególnoci z zakresu kardiologii, onkologii, ortopedii, chorób zakanych oraz oddziały rehabilitacyjne i psychiatryczno-neurologiczne. W ogóle nie s za wspierane projekty dotyczce ratownictwa medycznego. Ponadto wsparcie ochrony zdrowa wystpuje w Programie Operacyjnym Infrastruktura i rodowisko – Priorytet XII. Bezpieczestwo zdrowotne i poprawa efektywnoci systemu ochrony zdrowia [76]. Mog z niego by finansowane inwestycje w infrastruktur obiektow i sprzt medyczny: • inwestycje w infrastruktur ochrony zdrowia o znaczeniu ponadregionalnym, • zakup rodków transportu sanitarnego i ich wyposaenie, • modernizacja baz lotniczego pogotowia ratunkowego, • budowa i wyposaenie wojewódzkich centrów powiadamiania ratunkowego, • przebudowa, modernizacja, wyposaenie obiektów zwizanych z infrastruktur ochrony zdrowia w zakresie ratownictwa medycznego, • zakup aparatów, urzdze do diagnostyki, terapii. Zagadnienie to pojawia si równie w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka [77]. S to projekty zwizane z informatyzacj usług medycznych. Polega maj na tzw. e-zdrowiu i s skierowane do zakładów opieki zdrowotnej niedziałajcych w publicznym systemie ochrony zdrowia. Inne wsparcie stanowi Program Operacyjny Kapitał Ludzki – Priorytet II. Rozwój zasobów ludzkich i potencjału adaptacyjnego przedsibiorstw oraz poprawa stanu zdrowia osób pracujcych [78]. S to działania w obszarze zdrowia realizowane na poziomie centralnym, obejmujce: • popraw stanu zdrowia osób pracujcych poprzez opracowanie programów profilaktycznych i programów wspierajcych powrót do pracy, • podnoszenie kwalifikacji personelu medycznego, w szczególnoci pielgniarek i połonych oraz lekarzy deficytowych specjalnoci, • podnoszenie jakoci usług w jednostkach słuby zdrowia. Podsumowujc, naley stwierdzi, e istniej spore moliwoci dofinansowania istniejcych i powstajcych podmiotów sektora rehabilitacji geriatrycznej, o ile przygotuj one projekty zdolne do konkurowania z propozycjami innych. W szczególnoci mog to by projekty dotyczce zakupu nowych urzdze medycznych, modernizacji bazy lokalowej oraz wzrostu kwalifikacji personelu medycznego. Nie wiemy jednak, jakie rodki na tego rodzaju działania bd przeznaczone w nastpnym okresie programowania od 2014 roku. Naley spodziewa si przynajmniej utrzymania si tego samego poziomu finansowania, co obecnie. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 54 4.2.1.4 Infrastruktura transportowa Sieci transportowe kształtuj podstaw do działania i zintegrowania gospodarki oraz ycia społeczestwa. Infrastruktura transportowa wpływa istotnie na płaszczyzn ycia gospodarczego, jego uwarunkowania i potrzeby. Jest równie wana w odniesieniu do ycia społecznego i politycznego. Transportem okrelamy nie tylko przemieszczanie si, ale równie wszystkie działania niezbdne do zaistnienia procesu transportowania, czyli: „czynnoci ładunkowe (załadunek, wyładunek, przeładunek) i czynnoci manipulacyjne" [111, s.16]. W obrbie gospodarki transport funkcjonuje w procesie obsługi sfer produkcji i wymiany. Znaczco ułatwia funkcjonowanie i integracj poszczególnych dziedzin gospodarki. Nie moe hamowa rozwoju danej społecznoci, powinien raczej powodowa jej wzrost gospodarczy. Infrastruktura transportu „ułatwia i warunkuje szereg rónorodnych form działalnoci gospodarczej" [61]. Jej funkcja aktywizacyjna jest niejako pochodn sumarycznego działania funkcji lokalizacyjnej i przestrzennej. Przejawia si w tym, e w okrelonych warunkach, poprzez rozwój infrastruktury transportu mona osign przyspieszenie rozwoju społeczno-gospodarczego danego obszaru [49]. Infrastruktura transportu realizuje porednio lub bezporednio cele polityki gospodarczej i społecznej oraz aktywizuje gospodarczo regiony oraz pełni funkcje transportowe, czyli ułatwia pokonywanie odległoci i kształtowanie warunków dla przepływu ładunków, ludzi, energii i informacji. W 2005 roku w Polsce długo publicznych dróg o twardej nawierzchni wynosiła 253 781,4 km. Najwicej km dróg zlokalizowanych było w województwie mazowieckim – 11,7%. Najmniej km dróg przebiegało przez województwo lubuskie – 8056,4 (3,2%). Przez teren województwa podlaskiego przebiegało łcznie 11 013,1 km dróg, co stanowiło 4,3% wszystkich dróg publicznych o twardej nawierzchni (tabela 18). Tabela 18. Drogi publiczne o twardej nawierzchni w latach 2005-2008 Jednostka terytorialna 2005 2008 Polska 253 781,4 261 232,9 Łódzkie 16 489,9 17 219,4 Mazowieckie 29 566,6 31 011,8 Małopolskie 21 915,6 22 561,2 lskie 20 183,1 20 286,0 Lubelskie 18 158,3 18 811,7 Podkarpackie 14 030,3 14 494,3 Podlaskie 11 013,1 11 356,9 witokrzyskie 12 084,2 12 525,4 Lubuskie 8 056,4 8 134,2 Wielkopolskie 25 122,2 26 208,9 Zachodniopomorskie 12 739,9 13 175,3 Dolnolskie 18 098,7 18 253,1 Opolskie 8 362,7 8 405,5 Kujawsko-pomorskie 14 109,5 14 608,8 Pomorskie 11 498,6 11 825,7 Warmisko-mazurskie 12 352,3 12 354,

ródło: Opracowanie własne na podstawie danych [2]. W 2008 roku sytuacja była podobna, jeli chodzi o procentowy udział dróg w poszczególnych województwach w porównaniu do kraju. W liczbach bezwzgldnych wida za, e w cigu trzech lat w kraju Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 55 przybyło kilometrów dróg o 7451,5. Najwicej kilometrów wybudowano w tym czasie w województwie mazowieckim – 1445,2 km oraz wielkopolskim 1086,7 km. Najmniejszy przyrost był w województwie warmisko-mazurskim i wyniósł 2,4 km. W Podlaskiem natomiast nastpiło zwikszenie długoci dróg publicznych o twardej nawierzchni w 2008 roku w porównaniu do 2005 roku o 343,8 km. Najgstsz sie dróg posiada województwo lskie – 164,5 km na 100 km2, czyli dwukrotnie wicej od redniej krajowej (83,5 na 100 km2). Pod wzgldem gstoci dróg województwo podlaskie znajduje si na przedostatnim miejscu w kraju (56,3 km na 100 km2), wyprzedzajc jedynie województwo warmiskomazurskie (51 na 100 km2). Tabela 19. Gsto dróg o nawierzchni twardej w latach 2005-2008 Jednostka terytorialna 2005 2008 Polska 81,2 83,5 Łódzkie 90,5 94,5 Mazowieckie 83,1 87,2 Małopolskie 144,3 149,0 lskie 163,7 164,5 Lubelskie 72,3 74,9 Podkarpackie 78,6 80,9 Podlaskie 54,6 56,3 witokrzyskie 103,2 107,1 Lubuskie 57,6 58,2 Wielkopolskie 84,2 87,9 Zachodniopomorskie 55,6 57,5 Dolnolskie 90,7 91,5 Opolskie 88,8 89,3 Kujawsko-pomorskie 78,5 81,3 Pomorskie 62,9 64,6 Warmisko-mazurskie 51,1 51,

ródło: Opracowanie własne na podstawie danych [2]. Najwicej km dróg w kraju stanowi drogi powiatowe – ponad 114 tys. W dalszej kolejnoci s to drogi gminne, wojewódzkie i krajowe. W kraju udział dróg powiatowych wynosi 43,8%, gminnych 38,2%, wojewódzkich 10,9%, za krajowych 7,1%. W województwie podlaskim udział dróg powiatowych wynosi 57,6%, gminnych 22,9%, wojewódzkich 10,9%, a krajowych 8,6%. Drogi krajowe przebiegajce przez województwo podlaskie stanowi 5,4% ogółu tych dróg w kraju, wojewódzkie 4,4%, powiatowe 5,7%, za gminne 2,6%. Dla porównania w województwie mazowieckim udziały te wynosz odpowiednio 12,7%, 10,5%, 11,7% oraz 12,3%. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 56 Tabela 20. Długo dróg publicznych o nawierzchni twardej według województw w 2008 roku Jednostka terytorialna ogółem krajowe wojewódzkie powiatowe gminne Polska 261 232,9 18 518,8 28 474,4 114 384,3 99 855,4 Łódzkie 17 219,4 1 349,8 1 178,6 7 442,6 7 248,4 Mazowieckie 31 011,8 2 356,4 2 985,1 13 380,6 12 289,7 Małopolskie 22 561,2 1 023,8 1 413,7 6 440,5 13 683,2 lskie 20 286,0 1 119,2 1 424,8 6 106,4 11 635,6 Lubelskie 18 811,7 1 068,2 2 212,0 9 186,6 6 344,9 Podkarpackie 14 494,3 771,5 1 667,6 6 434,3 5 620,9 Podlaskie 11 356,9 980,8 1 241,3 6 539,3 2 595,5 witokrzyskie 12 525,4 756,2 1 073,3 5 672,9 5 023,0 Lubuskie 8 134,2 816,5 1 587,9 3 482,5 2 247,3 Wielkopolskie 26 208,9 1 727,8 2 693,4 11 366,7 10 421,0 Zachodniopomorskie 13 175,3 1 137,4 2 115,5 7 184,9 2 737,5 Dolnolskie 18 253,1 1 336,1 2 414,4 8 413,0 6 089,6 Opolskie 8 405,5 781,3 985,7 3 752,0 2 886,5 Kujawsko-pomorskie 14 608,8 1 067,2 1 752,8 6 607,8 5 181,0 Pomorskie 11 825,7 901,6 1 817,2 5 378,5 3 728,4 Warmisko-mazurskie 12 354,7 1 325,0 1 911,1 6 995,7 2 122,

ródło: Opracowanie własne na podstawie danych [2]. W 2005 roku w kraju długo dróg ekspresowych wynosiła 257,7 km, a autostrad 551,7 km. Z tego najwicej km dróg ekspresowych – 57,2 – przebiegało przez województwo lskie, za autostrad przez województwo wielkopolskie – 149,7. Województwo podlaskie naley do regionów, w których nie ma dróg o standardach dróg ekspresowych i autostrad. Odpowiednio działajca struktura transportowa moe sta si czynnikiem istotnie wpływajcym na rozwój poszczególnych gałzi gospodarki okrelonego terenu. Niestety, drogi cechuje zły stan techniczny nawierzchni. Naley zwróci uwag, e sie drogowa w województwie modernizowana była w latach 70-tych i 80-tych poprzedniego stulecia, a wiele jej odcinków pochodzi jeszcze z lat 60-tych. Ze wzgldu na znaczne nasilenie ruchu i niedostosowanie standardu nawierzchni dróg do obcie oraz na ograniczone rodki finansowe przeznaczona na remonty nastpuje przyspieszony proces degradacji nawierzchni dróg – najwikszy na drogach wojewódzkich o charakterze tranzytowym. Na tych drogach wystpił stan krytyczny w zakresie równoci podłunej oraz stan krytyczny nonoci. Blisko 35% dróg wojewódzkich nie spełnia wymogów technicznych odnonie szerokoci jezdni [75]. Przez województwo podlaskie przebiega I Paneuropejski Korytarz Transportowy E 75 objty midzynarodowymi umowami AGC/AGTC. Sie kolejow na terenie województwa tworzy 682 km eksploatowanych linii normalnotorowych, co stanowi około 3,4% łcznej długoci w całym kraju. Przez województwo przebiega take 55 km linii szerokotorowych, które łcz si z białorusk sieci kolejow [100, s.18]. Jeli chodzi o transport kolejowy, to w latach 2000-2008 zmniejszono o 10,5% liczb linii eksploatowanych, z 22 560 km do 20 196 km. Z drugiej za strony, przy istotnej zmianie w strukturze przewozów, polegajcej na znacznym spadku przewozów w transporcie kolejowym, wzrocie przewozów transportem samochodowym, głównie ciarowym, oraz na stabilizacji przewozów innymi rodzajami transportu, miały miejsce równie zmiany w obcieniu ruchem. Zmalało take obcienie ruchem w sieci kolejowej, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 57 a wraz ze zmniejszaniem si ruchu kolejowego rozpoczł si proces ograniczania długoci sieci kolejowej. Rozkład sieci kolejowej w Polsce jest nierównomierny. W 2005 roku najwicej linii kolejowych przebiegało przez województwo lskie – 2127 km, za najmniej przez województwo podlaskie – 682 km. rednia gsto linii na 100 km2 w Polsce wynosiła 6,5 km, najgstsza sie była w województwie lskim – 17,2 km, najrzadsza natomiast w województwie podlaskim – 3,4 km. W 2008 roku sytuacja wygldała podobnie, znów najwicej linii kolejowych przebiegało przez województwo lskie – 2141 km, za najmniej przez województwo podlaskie – 760 km, przy czym zauwaa si wzrost liczby kilometrów linii eksploatowanych w tych województwach. W województwie mazowieckim, małopolskim, wielkopolskim, dolnolskim, kujawsko-pomorskim i pomorskim nastpił za spadek długoci linii kolejowych eksploatowanych. Tabela 21. Linie kolejowe eksploatowane w latach 2005-2008 Jednostka terytorialna 2005 2008 Polska 20 253 20 196 Łódzkie 1 116 1 056 Mazowieckie 1 777 1 746 Małopolskie 1 116 1 108 lskie 2 127 2 141 Lubelskie 1 071 1 071 Podkarpackie 975 999 Podlaskie 682 760 witokrzyskie 707 707 Lubuskie 985 959 Wielkopolskie 2 066 2 058 Zachodniopomorskie 1 208 1 214 Dolnolskie 1 766 1 753 Opolskie 851 868 Kujawsko-pomorskie 1 338 1 302 Pomorskie 1 259 1 245 Warmisko-mazurskie 1 209 1

ródło: Opracowanie własne na podstawie danych [2]. rednia gsto linii na 100 km2 w Polsce w 2008 roku wynosiła 6,5 km, najgstsza sie jest w województwie lskim – 17,4 km. Natomiast najrzadsza gsto linii kolejowych jest w województwie podlaskim – 3,8 km. Jednak, co wane, i tak zauwaa si jej zwikszenie w porównaniu do 2005 roku z poziomu 3,4 km na 100 km2. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 58 Tabela 22. Gsto linii kolejowych eksploatowanych w latach 2005-2008 Jednostka terytorialna 2005 2008 Polska 6,5 6,5 Łódzkie 6,1 5,8 Mazowieckie 5,0 4,9 Małopolskie 7,3 7,3 lskie 17,2 17,4 Lubelskie 4,3 4,3 Podkarpackie 5,5 5,6 Podlaskie 3,4 3,8 witokrzyskie 6,0 6,0 Lubuskie 7,0 6,9 Wielkopolskie 6,9 6,9 Zachodniopomorskie 5,3 5,3 Dolnolskie 8,9 8,8 Opolskie 9,0 9,2 Kujawsko-pomorskie 7,4 7,2 Pomorskie 6,9 6,8 Warmisko-mazurskie 5,0 5,

ródło: Opracowanie własne na podstawie danych [2]. Linie kolejowe wymagaj modernizacji i dostosowania do standardów europejskich. Linie kolejowe objte europejsk umow AGC po modernizacji dostosowane bd do prdkoci 160 km/h w ruchu pasaerskim i 120 km/h w ruchu towarowym, przy nacisku osi 225 kN. Region nie posiada szybkiej kolei umoliwiajcej skrócenie czasu dojazdu z/do Warszawy i innych aglomeracji. Pogorszenie koniunktury w ostatnich latach wpłynło na wyrany spadek liczby przewozów, zarówno towarowych, jak i pasaerskich. Spowodowało to nierentowno niektórych linii kolejowych, zwłaszcza peryferyjnych, oraz konieczno zawieszania na tych liniach przewozów [100, s.18]. Komunikacja lotnicza w województwie podlaskim, niestety, nie istnieje. Funkcjonuj jedynie lotniska sportowo-sanitarne w Białymstoku i Suwałkach, lecz nie s przystosowane do celów komunikacyjnych. Z lotniska w Białymstoku korzysta m.in. Podlaski Oddział Stray Granicznej. Prowadzone s działania zmierzajce do powstania lotniska w Białymstoku lub okolicy w najbliszych latach. S na ten cel pienidze w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego. Jest to obecnie kwota 66 milionów złotych [35]. Aktualny stan infrastruktury transportu województwa podlaskiego moe stanowi barier rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej, jednak do roku 2012 trasa z Białegostoku do Warszawy ma zosta rozbudowana do parametrów drogi ekspresowej o dwóch jezdniach. Przebudowa została zakoczona na odcinku od Radzymina do Wyszkowa. Prace w województwie podlaskim maj si zacz od modernizacji 25-kilometrowego odcinka z Białegostoku do Jeewa, a inwestycja ta jest zaplanowana na lata 2008-2010. Droga pomidzy Białymstokiem, Lublinem a Rzeszowem (S19) jest przewidziana jako droga ekspresowa. Kolejna planowana inwestycja to Via Baltica – droga ekspresowa tzw. paneuropejskiego korytarza transportowego majcego łczy Warszaw z Helsinkami, która ma biec przez Łom. A to oznacza, e sytuacja w zakresie infrastruktury w województwie podlaskim bdzie si zmienia. W okresie najbliszych 6 lat powinny nastpi pozytywne zmiany w tym zakresie. Trudnoci w dotarciu do zlokalizowanych na terenie województwa podlaskiego orodków i placówek Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 59 rehabilitacyjnych w perspektywie redniej bd wic coraz mniejsze, i to zarówno w odniesieniu do osób zainteresowanych usługami pochodzcych z terenu województwa, jak i dla klientów pochodzcych z innych krajów Unii Europejskiej i zza wschodniej granicy kraju. 4.2.2 Czynniki administracyjnoprawne 4.2.2.1 Regulacje dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce Do korzystania z bezpłatnych wiadcze zdrowotnych na terytorium Polski s uprawnione osoby objte powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym, którego zasady funkcjonowania okrela Ustawa z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia [117]. Prawo do bezpłatnych wiadcze zdrowotnych przysługuje ubezpieczonym oraz członkom ich rodzin w sytuacji, gdy korzystaj z usług wiadczeniodawców, którzy podpisali umow z NFZ. Informacje na temat podmiotów wiadczcych usługi, które zawarły umowy z NFZ, mona uzyska we właciwym oddziale wojewódzkim funduszu. wiadczenia opieki zdrowotnej finansowane s ze rodków NFZ na zasadach okrelonych przepisami Ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze rodków publicznych [119]. Samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej mog otrzymywa na realizacj zada okrelonych w Ustawie z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej [123] dotacje budetowe oraz dotacje z jednostki samorzdu terytorialnego. W zakresie kontraktowania rehabilitacji leczniczej przez NFZ obowizuj nastpujce akty prawne: • Zarzdzenie nr 76/2008/DSOZ prezesa NFZ z dnia 3 padziernika 2008 r. w sprawie warunków postpowania dotyczcych zawierania umów o udzielanie wiadcze opieki zdrowotnej, • Zarzdzenie nr 85/2008/DSOZ prezesa NFZ z dnia 15 padziernika 2008 r. w sprawie okrelenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza, • Zarzdzenie nr 86/2008/DSOZ prezesa NFZ z dnia 16 padziernika 2008 r. w sprawie okrelenia kryteriów oceny ofert w postpowaniu w sprawie zawarcia umowy o udzielanie wiadcze opieki zdrowotnej, • Zarzdzenie nr 99/2008/DSOZ prezesa NFZ z dnia 28 padziernika 2008 r. zmieniajce zarzdzenie nr 86/2008/DSOZ w sprawie okrelenia kryteriów oceny ofert w postpowaniu w sprawie zawarcia umowy o udzielanie wiadcze opieki zdrowotnej, • Zarzdzenie nr 17/2009/DSOZ prezesa NFZ z dnia 11 marca 2009 r. zmieniajce zarzdzenie w sprawie okrelenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza, • Zarzdzenie nr 56/2009/DSOZ prezesa NFZ z dnia 29 padziernika 2009 r. w sprawie okrelenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza. Za kadym razem do nowego okresu kontraktowania s wprowadzane nowe zarzdzenia. wiadczenia z zakresu rehabilitacji leczniczej s realizowane w warunkach: ambulatoryjnych, domowych, orodka dziennego lub stacjonarnych. Wród zabiegów, które kontraktuje NFZ, wymieni mona: kinezyterapie, masa, elektrolecznictwo, leczenie polem elektromagnetycznym, wiatłolecznictwo i ciepłolecznictwo, hydroterapi, krioterapi, balneoterapi i inne zabiegi fizykoterapeutyczne. Zabiegi te mog by wykonywane w warunkach ambulatoryjnych lub domowych, a kady ma swoj odpowiedni warto punktow. Ponadto w zarzdzeniach prezesa NFZ s zapisane wymagane warunki lokalowe, jakie maj spełni wiadczeniodawcy, by móc przystpi do umowy z NFZ. Przedstawione s take zagadnienia zwizane Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 60 z wymagan kadr, jej kwalifikacjami, czasem pracy czy te wyposaeniem poradni rehabilitacyjnych, gabinetów i zakładów rehabilitacji czy fizjoterapii, fizjoterapii domowej, rehabilitacji w orodku dziennym i rehabilitacji leczniczej w ramach opieki stacjonarnej. W dokumentach tych pojawiaj si pojcia rehabilitacji ogólnoustrojowej, rehabilitacji dzieci z zaburzeniami wieku rozwojowego, rehabilitacji słuchu i mowy, rehabilitacji wzroku, rehabilitacji kardiologicznej, pulmonologicznej oraz rehabilitacji neurologicznej. wiadczenia usług rehabilitacji dotyczy równie Rozporzdzenie Rady Ministrów z dnia 12 padziernika 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpiecze Społecznych (ZUS) na rehabilitacj lecznicz oraz udzielania zamówie na usługi rehabilitacyjne. Do zakresu działania ZUS naley równie prowadzenie działalnoci prewencyjnej. Zasady tej działalnoci okrelaj przepisy Ustawy z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze społecznych [114], Ustawy z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych [121] oraz Rozporzdzenia Rady Ministrów z dnia 12 padziernika 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez ZUS na rehabilitacje lecznicz oraz udzielanie zamówie na usługi rehabilitacyjne [93]. Z przepisów wymienionych aktów prawnych wynika, e działalno prewencyjna ZUS obejmuje prewencj rentow oraz prewencj wypadkow – jej celem jest zapobieganie wystpowaniu u ubezpieczonych niezdolnoci do pracy oraz przywracanie zdolnoci do pracy, a co za tym idzie, ograniczanie pobierania wiadcze z ubezpiecze społecznych. Zakres przedmiotowy prewencji rentowej realizowanej przez ZUS obejmuje: rehabilitacj lecznicz, przeprowadzanie bada i analizy przyczyn niezdolnoci do pracy oraz inne działania prewencyjne. Rehabilitacja lecznicza jest adresowana do ubezpieczonych zagroonych całkowit lub czciow niezdolnoci do pracy, osób uprawnionych do zasiłku chorobowego lub wiadczenia rehabilitacyjnego po ustaniu tytułu do ubezpiecze społecznych lub ubezpieczenia wypadkowego oraz osób pobierajcych rent okresow z tytułu niezdolnoci do pracy. Uprawnione do rehabilitacji leczniczej s wic osoby, które zagroone s długotrwał niezdolnoci do pracy, a jednoczenie rokuj odzyskanie tej zdolnoci po przeprowadzeniu rehabilitacji leczniczej. Inn jednostk, w ramach której mona uzyska wsparcie z zakresu rehabilitacji, jest Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS), która została powołana do ycia Ustaw z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników [116]. Wród obowizków KRUS wymienia si m.in. prowadzenie wszechstronnej działalnoci prewencyjnej majcej na celu ograniczenie liczby wypadków przy pracy rolniczej oraz udzielanie rolnikom pomocy w odbyciu rehabilitacji leczniczej. Finansow podstaw działalnoci KRUS w zakresie prewencji wypadkowej i rehabilitacji leczniczej stanowi fundusz prewencji i rehabilitacji. Fundusz tworzony jest z odpisu od funduszu składkowego (finansujcego wiadczenia z ubezpieczenia chorobowego, wypadkowego, macierzyskiego) i z dotacji pastwowej. KRUS podejmuje działania na rzecz pomocy ubezpieczonym i osobom uprawnionym do wiadcze z ubezpieczenia – w tym w szczególnoci do: 4. kierowania na rehabilitacj lecznicz do zakładów rehabilitacyjnych, 5. prowadzenia zakładów rehabilitacji leczniczej, 6. wspierania rozwoju rehabilitacji ambulatoryjnej na obszarach wiejskich. Szczegółowe zasady reguluje Rozporzdzenie w sprawie warunków i trybu kierowania przez KRUS na rehabilitacj lecznicz oraz udzielania zamówie na wiadczenia i usługi rehabilitacyjne [94]. Rehabilitacja lecznicza realizowana za porednictwem KRUS jest rzeczowym wiadczeniem zdrowotnym słucym zachowaniu, poprawie lub przywróceniu zdolnoci do pracy w gospodarstwie rolnym, udzielanym przez zakłady rehabilitacji leczniczej. Kierowane s na ni osoby uznane okresowo za całkowicie niezdolne do pracy Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 61 w gospodarstwie rolnym, zagroone całkowit niezdolnoci do pracy w gospodarstwie rolnym, które w wyniku dalszego leczenia i rehabilitacji rokuj jej odzyskanie oraz dzieci osób uprawnionych do wiadcze KRUS. Co istotne, osoby kierowane na rehabilitacj musz spełni kilka warunków: • maj nieukoczone 60 lat (kobiety) i 65 lat (mczyni), • podlegaj ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, • podlegaj ubezpieczeniu na wniosek w pełnym zakresie, nieprzerwanie co najmniej 18 miesicy przed złoeniem wniosku o rehabilitacj lecznicz (okres ten nie jest wymagany, gdy osoba uległa wypadkowi przy pracy rolniczej), • maj ustalone prawo do okresowej renty rolniczej, jeeli zachowały zdolno do samodzielnej egzystencji. Na podstawie powyszej analizy mona uzna, e system finansowania usług z zakresu rehabilitacji jest zdywersyfikowany. ródłem mog by tu pienidze pochodzce z NFZ oraz KRUS. Naley jednak zwróci uwag, e w tym drugim przypadku jest ograniczenie wiekowe do granicy wieku produkcyjnego. Wan kwesti jest ponadto fakt corocznego kontraktowania wiadcze przez NFZ. W kontraktowanych usługach zdrowotnych brakuje pojcia rehabilitacji geriatrycznej. Mona to uzna za istotny brak, gdy pogłbia to niedostateczny zwizek liczby i struktury kontraktowanych wiadcze z potrzebami zdrowotnymi populacji oraz stosowanie limitów ilociowych kontraktowanych wiadcze [68]. Ponadto jest zbyt mało specjalistycznych oddziałów geriatrycznych oraz poradni. W ostatnich latach, wbrew tendencjom demograficznym, obserwuje si proces likwidacji „łóek geriatrycznych" – w latach 19992004 ich liczba spadła z 465 do 300. Problemem jest równie to, e w dostpie do programów profilaktycznych stosowane s ograniczenia wieku (np. z prewencji chorób układu krenia mog skorzysta tylko osoby do 65 roku ycia). W kontraktach z NFZ nie uwzgldnia si czasu trwania wizyty u geriatry – duo dłuszego ni w przypadku pozostałych specjalnoci. Poza tym w kontraktach ze szpitalami NFZ nie uwzgldnia wyszych kosztów leczenia starszych wiekiem pacjentów: dłuszego czasu hospitalizacji, potrzeby zaangaowania wielodyscyplinarnych zespołów, koniecznoci stosowania wielu procedur diagnostycznych i terapeutycznych u jednego pacjenta (w zwizku z wielochorobowoci w starszym wieku). Brakuje take moliwoci kontraktowania dziennych form opieki medycznej dla seniorów – dziennych oddziałów diagnostycznoleczniczych i rehabilitacyjno-leczniczych [98]. Dotychczasowe formy kontraktowania mona uzna za nieodpowiadajce potrzebom społecznym. Wzrastajca liczba ludzi w wieku starszym ma utrudniony dostp do usług z zakresu rehabilitacji. Z drugiej strony to czsto osoby w tym wieku zajmuj miejsca w wielu placówkach rehabilitacyjnych, co sprawia, e osoby młodsze, niemajce czasu na długie oczekiwanie na tego rodzaju zabiegi, musz z nich rezygnowa lub korzysta z form odpłatnych. Mona uzna, e szczególnie ze strony zasad kontraktowania usług przez NFZ płynie wiele zagroe dla rozwoju sektora w przyszłoci. Ponadto rokrocznie w zalenoci od wielkoci budetu NFZ s przesunicia i zmiany kwot na poszczególne rodzaje wiadcze – nie zapewnia to moliwoci utrzymania stabilnej czstotliwoci oferty, z której starsze osoby mogłyby korzysta nieodpłatnie. 4.2.2.2 Prawodawstwo dotyczce wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj Specjalici z zakresu zawodów medycznych wykonujcych prac w ramach sektora rehabilitacji podlegaj Ustawie z dnia 26 marca 1997 r. o zawodzie lekarza [118] oraz wynikajcym z niej aktom wykonawczym w postaci Rozporzdzenia Ministra Zdrowia z 24 maja 1999 r. w sprawie stau podyplomowego lekarza, lekarza stomatologa [90] oraz Rozporzdzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 sierpnia 2001 r. w sprawie Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 62 specjalizacji lekarzy i lekarzy stomatologów [92]. W literaturze przedmiotu mona spotka si podziałem na zawody medyczne samodzielnie wykonywane, czyli główne zawody medyczne, do których zalicza si: lekarza, lekarza dentyst, farmaceut, diagnost laboratoryjnego, pielgniarki i połone oraz zawody pomocnicze, które nie s samodzielnie wykonywane, lecz pod nadzorem i na zlecenie profesjonalistów medycznych samodzielnie wykonujcych czynnoci zawodowe [124, s.105]. Niektóre zawody medyczne uregulowane zostały w odrbnych aktach prawnych, które okrelaj zasady ich wykonywania – znajduje si tu spora grupa zawodów medycznych [15]. I tak, w odrbnych ustawach uregulowane zostały zagadnienia zwizane z wykonywaniem nastpujcych zawodów medycznych: • lekarza i dentysty – Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i dentysty (Dz.U. z 2005 r. nr 226, poz. 1943 z pón. zm.), • pielgniarki i połonej – Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielgniarki i połonej (Dz.U. z 2001 r. nr 57, poz. 602 z pón. zm.), • ratownika medycznego – rozdział 2. Ustawy z dnia 8 wrzenia 2006 r. o Pastwowym Ratownictwie Medycznym (Dz.U. nr 191, poz. 1410), • farmaceuty – Ustawa z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich (Dz.U. z 2003 r. nr 9, poz. 108 z pón. zm.), • felczera – Ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zawodzie felczera (Dz.U. nr 36, poz. 336 z pón. zm.), • diagnosty laboratoryjnego – Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz.U. z 2004 r. nr 144, poz. 1529). Przepisy powyszych ustaw okrelaj m.in.: wykonywanie danego zawodu (zakres przedmiotowy, przedmiot zawodu), zasady zwizane z uzyskiwaniem kwalifikacji do wykonywania zawodu, zasady zwizane z prawem wykonywania zawodu, zasady i formy wykonywania zawodu, szkolenie podyplomowe i specjalizacyjne. Ponadto niektóre z tych zawodów maj swój samorzd. Osoby wykonujce wskazane zawody tworz samorzd, do którego przynaleno jest obowizkowa i wie si z monoci wykonywania zawodu. Zadaniem samorzdu jest dbanie o naleyte wykonywanie zawodu oraz reprezentowanie i dbanie o interesy grupy zawodowej. Szczegółowe zadania samorzdów okrelaj przepisy: • art. 4 Ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich (Dz.U. nr 30, poz. 158 z pón. zm.), • art. 4 Ustawy z dnia 19 kwietnia 1991 r. o samorzdzie pielgniarek i połonych (Dz.U. nr 41, poz. 178 z pón. zm.), • art. 34-55 Ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz.U. z 2004 r. nr 144, poz. 1529), • art. 7 ustawy o izbach aptekarskich. Pomocnicze zawody medyczne wymienione zostały za m.in. w: • Rozporzdzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. nr 15, poz. 142 z pón. zm.): technik elektroradiolog, dietetyk, ortoptysta, ratownik medyczny, technik dentystyczny, technik farmaceutyczny, technik fizjoterapii i terapeuta zajciowy, • Rozporzdzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 czerwca 2007 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (Dz.U. nr 124, poz. 860). Zasady wykonywania powyej wymienionych zawodów nie s uregulowane w odrbnych przepisach. Zostały jedynie po prostu wymienione w przywołanych powyej rozporzdzeniach. Brakuje wic uregulowanych zasad zdobywania kwalifikacji, prawa wykonywania zawodu, kształcenia podyplomowego, zasad wykonywania zawodu i stay podyplomowych. Nie istniej podstawy prawne pozwalajce na stosowanie Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 63 do tych zawodów regulacji zawartych w ustawie o zawodzie lekarza, ustawie o zawodach pielgniarki i połonej czy innych. Poniewa jednak lista pomocniczych zawodów medycznych obejmuje ponad kilkadziesit profesji medycznych, to dla czytelnoci i jasnoci przepisów konieczne jest uregulowanie pozycji i kompetencji wszystkich profesjonalistów medycznych, albowiem w obecnym stanie prawnym tylko w stosunku do nielicznej grupy osób realizujcych rónego rodzaju działania i czynnoci w szeroko rozumianej ochronie zdrowia istniej kompleksowe regulacje prawne [124, s.105]. W przypadku takich zawodów, jak technik dentystyczny, technik farmaceutyczny, technik analityczny, higienistka stomatologiczna i technik radiologii, obowizujce regulacje prawne wynikaj wic z aktów prawa wewntrznego, tzn. zarzdze, instrukcji ministra zdrowia. Taki stan budzi powane zastrzeenia, poniewa przepisy prawa wewntrznego w postaci zarzdze czy instrukcji nie mog by podstaw okrelajc prawa i obowizki obywatela i grup zawodowych, ponadto rozwizania te nie s przystosowane do obecnych warunków społeczno-gospodarczych. Wobec powyszego istnieje pilna potrzeba wprowadzenia stosownych regulacji prawnych, które okreliłyby status prawny i kompetencje w zawodach medycznych zaliczanych do pomocniczych [124, s.106]. Do innych zawodów medycznych jest zaliczany zawód fizjoterapeuty, który ma ogromne znaczenie w procesie realizacji rehabilitacji. Jest to jedna z najczciej reprezentowanych grup zawodowych w ochronie zdrowia. Wykonywanie zawodu fizjoterapeuty polega na udzielaniu w sposób osobisty wiadcze zdrowotnych, usług o wyjtkowym charakterze społecznym. Osoba wykonujca zawód medyczny to osoba, która na podstawie odrbnych przepisów uprawniona jest do udzielania wiadcze zdrowotnych oraz osoba legitymujca si nabyciem fachowych kwalifikacji do udzielania wiadcze zdrowotnych w okrelonym zakresie lub w okrelonej dziedzinie medycyny [123]. Jednoczenie jednak zawód ten pojawia si w Ustawie z dnia 18 stycznia 1996 roku o kulturze fizycznej [115], w której wród celów kultury fizycznej wymienia si dbało o prawidłowy rozwój psychofizyczny i o zdrowie obywateli, a jednym ze sposobów ich osignicia jest rehabilitacja ruchowa, któr mog prowadzi fizjoterapeuci, absolwenci szkół wyszych ze specjalnoci rehabilitacja lub gimnastyka lecznicza oraz technicy fizjoterapii. W krajach UE zawód fizjoterapeuty jest regulowany odrbnymi przepisami, które okrelaj szczegółowo kwalifikacje oraz warunki konieczne do jego wykonywania. Uchwalenie ustawy o zawodzie fizjoterapeuty w Polsce, a czeka ona na uchwalenie od 1978 roku, jest bardzo wane, gdy jasno okreliłaby ona status fizjoterapeuty w grupie zawodów medycznych, jak równie jego kompetencje. Przygotowanie fizjoterapeuty do zawodu obejmuje szerok skal dziedzin i pozwala osobom z odpowiednimi kwalifikacjami do podejmowania odpowiedzialnych decyzji zwizanych z programowaniem i udzielaniem wiadcze, jak równie z liczb i czasem trwania zabiegów. Dzieje si tak i teraz, ale nie jest to usankcjonowane prawnie i dlatego w wielu przypadkach decyzja fizjoterapeuty, przy dobrej współpracy, jest zatwierdzana przez lekarza [97]. Obecnie, wykonujc swój zawód, fizjoterapeuta jest w duej mierze uzaleniony od wskaza lekarzy, zwłaszcza jeeli chce uzyska jakkolwiek refundacj wiadczonych przez siebie usług medycznych. Pozostajc bowiem poza strukturami zakładów opieki zdrowotnej czy szpitali, nie ma praktycznie szans na ułatwienia ze strony pastwa. Jego uprawnienia poza tymi strukturami te s bardzo niejasne. Nie moe on np. samodzielnie zapisywa wielu leków niezbdnych w terapii czy samodzielnie wykonywa podstawowych bada, np. badania neurologicznego. Z drugiej strony brak jest te ujednoliconych zasad edukacji fizjoterapeutów w Polsce. Wiedza technika fizjoterapii róni si od wiedzy magistra tej dziedziny lub osoby, która ukoczyła specjalistyczne kursy w tym zakresie. Ponadto nawet w ustawach czciej jest mowa o rehabilitacji ni o fizjoterapii, a w społeczestwie czsto utosamia si fizjoterapeut z masayst. Inn wan kwesti jest niemal zupełny brak nadzoru nad działalnoci fizjoterapeutów, podobnego do tego, jaki wzgldem lekarzy sprawuj właciwe okrgowe rady lekarskie. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 64 W Polsce nie ma ujednoliconych zasad kształcenia w tej dziedzinie, dlatego uznawanie kwalifikacji fizjoterapeutów moe by w wielu przypadkach utrudnione. Wydaje si wic, e stworzenie odrbnej ustawy regulujcej status fizjoterapeutów w Polsce jest spraw bardzo wan. Szczególnie istotne jest okrelenie w takim akcie prawnym zakresu kompetencji i uprawnie przysługujcych terapeutom posiadajcym okrelony zasób wiedzy i praktyki zawodowej. Drugim istotnym elementem byłoby ujednolicenie zasad kształcenia, zasad odpowiedzialnoci i przejrzyste zorganizowanie tej grupy zawodowej. Brak regulacji w tym zakresie stanowi powane zagroenie dla pacjentów, gdy obecnie fizjoterapeuta wykonujcy swój zawód wbrew ogólnie przyjtym zasadom sztuki medycznej moe czu si bezkarny. Poza tym obecne procedury wymagaj wizyt u lekarza pierwszego kontaktu, nastpnie lekarza specjalisty, w tym z zakresu rehabilitacji, by na kocu uda si do fizjoterapeuty. To znaczco wydłua czas uzyskania usługi przez pacjenta. Jednake nie ma adnych przesłanek, by twierdzi, e mog w najbliszym czasie zaj jakiegokolwiek pozytywne zmiany w tej kwestii. Naley raczej spodziewa si braku zmian sytuacji. 4.2.2.3 Prawodawstwo zwizane z tworzeniem uzdrowisk To, czy dany obszar moe zosta uzdrowiskiem, reguluje Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych [120]. Wprowadza ona przede wszystkim definicj gminy uzdrowiskowej, uzdrowiska, obszaru ochrony uzdrowiskowej i stref ochronnych. Uzdrowisko to obszar, na terenie którego prowadzone jest lecznictwo uzdrowiskowe, wydzielony w celu wykorzystania i ochrony znajdujcych si na jego obszarze naturalnych surowców leczniczych, któremu został nadany status uzdrowiska. Artykuł 34 ust. 1 stanowi, e status uzdrowiska moe zosta nadany obszarowi, który spełnia łcznie nastpujce warunki: 1. posiada złoa naturalnych surowców leczniczych o potwierdzonych właciwociach leczniczych na zasadach okrelonych w ustawie, 2. posiada klimat o właciwociach leczniczych potwierdzonych na zasadach okrelonych w ustawie, 3. na jego obszarze znajduj si zakłady lecznictwa uzdrowiskowego i urzdzenia lecznictwa uzdrowiskowego przygotowane do prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego, 4. spełnia okrelone w przepisach o ochronie rodowiska wymagania w stosunku do rodowiska, 5. posiada infrastruktur techniczn w zakresie gospodarki wodno-ciekowej, energetycznej, w zakresie transportu zbiorowego, a take prowadzi gospodark odpadami. Gmin uzdrowiskow jest jednak tylko gmina, której obszarowi lub jego czci został nadany status uzdrowiska w trybie okrelonym w ustawie. Ustanowienie obszaru ochrony uzdrowiskowej nie wystarcza do okrelenia gminy jako gminy uzdrowiskowej. Konieczne jest bowiem równie wystpowanie na jej terenie zakładów lecznictwa uzdrowiskowego i urzdze lecznictwa uzdrowiskowego przygotowanych do prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego. Gmina, która zamierza wystpi o nadanie danemu obszarowi statusu uzdrowiska albo statusu obszaru ochrony uzdrowiskowej, sporzdza operat uzdrowiskowy, by okreli moliwoci prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego na tym obszarze. Operat uzdrowiskowy zawiera charakterystyk wyodrbnionego obszaru pod wzgldem moliwoci uznania go za uzdrowisko albo obszar ochrony uzdrowiskowej, ze szczególnym uwzgldnieniem dostpnych na tym obszarze naturalnych surowców leczniczych i klimatu. Rozporzdzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 kwietnia 2006 r. w sprawie zakresu bada niezbdnych do ustalenia właciwoci leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właciwoci leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru wiadectwa potwierdzajcego te właciwoci [91] reguluje kryteria pozwalajce gminie na uzyskanie statusu uzdrowiska. Utworzenie obszaru uzdrowiskowego, na którym funkcjonuj zakłady Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 65 uzdrowiskowe (szpitale, sanatoria), zakłady przyrodolecznicze (pijalnie, tnie, solaria) i inne podmioty uzdrowiskowe, wie si z nałoeniem na te podmioty oraz na gmin uzdrowiskow okrelonych praw i obowizków. Oprócz wymienionych, uzdrowiska i gminy uzdrowiskowe funkcjonuj na podstawie nastpujcych aktów prawnych: 1. Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym (Dz.U. nr 23, poz. 150 z pón. zm.), 2. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. nr 27, poz. 96 z pón. zm.), 3. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. nr 92, poz. 880), 4. Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. nr 80, poz. 717 oraz z 2004 r. nr 6, poz. 41, nr 141, poz. 1492), 5. Ustawa z dnia 28 wrzenia 1991 r. o lasach (Dz.U. 00.56.679 z pón. zm.), 6. Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i lenych (Dz.U. z 2004 r. nr 121, poz. 1266), 7. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. prawo budowlane (Dz.U. 00.106.1126 z pón. zm.), 8. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. prawo ochrony rodowiska (Dz.U. z 2001 r. nr 62, poz. 627 z pón. zm.), 9. Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o zmianie ustawy o podatkach i opłatach lokalnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. 02.200.1683), 10. Rozporzdzenie Rady Ministrów z dnia 27 padziernika 2003 r. zmieniajce rozporzdzenie w sprawie stawek opłat eksploatacyjnych (Dz.U. 03.185.1804), Strategicznym problemem dla uzdrowisk jest konieczno uwzgldnienia lecznictwa uzdrowiskowego w projektowanych rozwizaniach prawnych jako integralnej czci systemu ochrony zdrowia, głównie poprzez zabezpieczenie w budecie NFZ nakładów na poziomie pozwalajcym na rozwój uzdrowisk. Obecny system finansowania lecznictwa uzdrowiskowego oparty jest na przepisach Ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze rodków publicznych. W systemie tym podmioty uzdrowiskowe nie maj adnej gwarancji, e NFZ umoliwi im zawarcie umów, nawet jeli spełniaj wysze wymagania przewidziane dla zakładów uzdrowiskowych. NFZ kontraktuje usługi lecznictwa uzdrowiskowego w zakresie okrelonej czci swego budetu, przewidzianego na dany rok dla konkretnych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego. Podpisanie umowy przez NFZ z zakładami lecznictwa uzdrowiskowego nie oznacza zabezpieczenia zlece dla tych zakładów mimo ich wolnych mocy przerobowych. W 2003 roku NFZ przeznaczył na lecznictwo uzdrowiskowe 330 mln zł, co stanowi zaledwie 1% jego budetu. W 2004 roku kwota przeznaczona na lecznictwo uzdrowiskowe została zwikszona o 5% w stosunku do roku poprzedniego i wynosiła 349,5 mln zł [133, s.15-17]. 4.2.2.4 Prawodawstwo w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji Z punktu widzenia sektora znaczenie ma zatrudnienie równie osób, których zadanie polegałoby na organizacji zaj rekreacyjnych. Dla turystyki aktywnej i specjalistycznej szczególne znaczenie maj przepisy Ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej. Okrela ona formy aktywnoci w dziedzinie kultury fizycznej, m.in. takie jak rekreacja ruchowa i rehabilitacja ruchowa, a take warunki wykonywania działalnoci w tym zakresie. Rekreacja ruchowa to formy aktywnoci fizycznej podejmowane dla wypoczynku i odnowy sił psychofizycznych. Zasady i warunki prowadzenia działalnoci w dziedzinie rekreacji ruchowej okrela Rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 wrzenia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i warunków prowadzenia działalnoci w dziedzinie rekreacji ruchowej [88]. Zgodnie z nim, od osób prowadzcych działalno w tej dziedzinie wymagane s odpowiednie kwalifikacje. S one okrelone Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 66 w Rozporzdzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie kwalifikacji, stopni i tytułów zawodowych w dziedzinie kultury fizycznej oraz szczegółowych zasad i trybu ich uzyskiwania [89]. Zawodem podstawowym jest tu instruktor rekreacji ruchowej. Moe nim by osoba, która ukoczyła studia wysze na kierunku wychowanie fizyczne lub turystyka i rekreacja ze specjalnoci instruktorsk, w wymiarze co najmniej 80 godzin w danej dyscyplinie rekreacji ruchowej, albo posiada co najmniej rednie wykształcenie, ukoczyła specjalistyczny kurs instruktorów w danej dyscyplinie rekreacji ruchowej i zdała egzamin kocowy. Ustalono 36 specjalnoci instruktorskich, w tym takie jak: fitness w czterech formach, hipoterapia, jazda konna, kajakarstwo, narciarstwo zjazdowe i biegowe, płetwonurkowanie, pływanie, tenis, windsurfing, eglarstwo i wspinaczka skałkowa. Wród innych aktów prawnych regulujcych zasady organizowania turystyki aktywnej i specjalistycznej wymieni mona [65], s.118]: 1. Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej (Dz.U. z 2001 r. nr 81, poz. 889 z pón. zm.), 2. Rozporzdzenie Rady Ministrów z dnia 6 maja 1997 r. w sprawie okrelenia warunków bezpieczestwa osób przebywajcych w górach, pływajcych, kpicych si i uprawiajcych sporty wodne (Dz.U. z 1997 r. nr 57, poz. 358), 3. Rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 6 kwietnia 2004 r. w sprawie stau adaptacyjnego i testu umiejtnoci w toku postpowania o uznanie nabytych w pastwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji do wykonywania zawodów regulowanych w dziedzinie kultury fizycznej i sportu (Dz.U. z 2004 r. nr 76, poz. 712). Zawody zwizane z rekreacj s uregulowane odpowiednimi ustawami. Na uwag zwraca fakt, e, jak si wydaje, rehabilitacja moe by połczona z turystyk. Jednak instruktorzy rekreacji ruchowej powinni mie dowiadczenie w pracy z osobami starszymi i uwzgldnia specyfik ich wieku oraz moliwoci ruchowe. Wydaje si, e obecne akty prawne powinny uwzgldnia te kwestie. Z punktu widzenia sektora nie stanowi to ani zagroenia, ani szansy dla jego rozwoju. 4.2.3 Czynniki midzynarodowe 4.2.3.1 Podejcie Unii Europejskiej do działa na rzecz osób starszych W Białej Ksidze „Razem na rzecz zdrowia: Strategiczne podejcie UE na lata 2008-2013" wskazuje si, e zdrowie jest podstawow wartoci w yciu człowieka i jego ochrona musi by wspierana skuteczn polityk i działaniami pastw członkowskich, na szczeblu Wspólnoty Europejskiej i na szczeblu globalnym. Artykuł 152 Traktatu Wspólnoty Europejskiej stanowi, e przy „okrelaniu i urzeczywistnianiu wszystkich polityk i działa Wspólnoty zapewnia si wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego". Niniejsza strategia wzmacnia znaczenie zdrowia w takich obszarach polityki, jak wzrost gospodarczy i zatrudnienie, zwraca przy tym uwag na powizania midzy zdrowiem i dobrobytem gospodarczym. Wany jest te program działa na rzecz obywateli, przyznajcy prawo obywateli do opieki zdrowotnej. Działania w ramach niniejszej strategii dotycz działa zwizanych ze zdrowiem we wszystkich sektorach. Wana rola WE w zakresie polityki zdrowotnej została potwierdzona w traktacie reformujcym. Porozumienie szefów pastw i rzdów UE w Lizbonie, dnia 19 padziernika 2007 r., dotyczyło wzmocnienia znaczenia kwestii zdrowia w polityce. Działania zwizane ze zdrowiem na szczeblu Wspólnoty wskazuj na takie działania w ramach pastw członkowskich, które dotycz wielu zagadnie zwizanych z zapobieganiem chorobom, w tym m.in.: dotyczce bezpieczestwa ywnoci i ywienia, bezpieczestwa produktów medycznych, rozwizania problemu palenia, prawodawstwa dotyczcego krwi, tkanek i komórek oraz organów, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 67 jakoci wody i powietrza oraz ustanowienia wielu agencji zajmujcych si problemami zwizanymi ze zdrowiem. Jednake pojawiaj si coraz powaniejsze wyzwania zwizane ze zdrowiem społeczestwa, których rozwizanie wymaga nowego strategicznego podejcia. Zwrócono uwag na trzy wane aspekty: zagroenia dla zdrowia, rozwój nowych technologii oraz starzenie si społeczestwa. W kontekcie tego trzeciego wskazano na to, e zmiany demograficzne, w tym starzenie si społeczestwa, zmieniaj struktur chorób i zagraaj równowadze unijnych systemów zdrowotnych. Wspieranie zdrowego starzenia si oznacza zarówno promocj zdrowia przez całe ycie, majc na celu zapobieganie problemom zdrowotnym i niepełnosprawnoci od wczesnego dziecistwa, jak i zajmowanie si nierównociami zdrowotnymi zwizanymi z czynnikami społecznymi, gospodarczymi i rodowiskowymi. Polityka zdrowotna na szczeblu Wspólnoty powinna promowa zdrowie, chroni obywateli przed zagroeniami i wspiera zrównowaone podejcie do zagadnienia zdrowia. W celu sprostania głównym wyzwaniom stojcym przed kwestiami zwizanymi ze zdrowiem w UE wprowadzone zostały trzy cele strategiczne, a pierwszy z nich: „Propagowanie zdrowia w starzejcej si Europie", odnosi si bezporednio do osób starszych. W celu tym zapisano, e starzenie si społeczestwa, wynikajce z niskiego wskanika urodze i wzrastajcej długoci ycia, jest ju faktem ogólnie stwierdzonym. Zmiany te najprawdopodobniej spowoduj wzrost popytu na opiek zdrowotn przy jednoczesnym zmniejszeniu si populacji aktywnej zawodowo. Moe to spowodowa wzrost wydatków na opiek zdrowotn w pastwach członkowskich od 1 do 2% PKB do 2050 r. Spowoduje to rednio około 25% wzrost udziału wydatków na opiek zdrowotn w PKB. Jednake prognozy Komisji pokazuj, e jeli ludzie pozostaj zdrowi, yjc dłuej, wzrost wydatków na opiek zdrowotn spowodowany starzeniem si społeczestwa zmniejszy si o połow. Zdrowe starzenie si musi by jednak wsparte działaniami promujcymi zdrowie i zapobieganie chorobom przez całe ycie, poprzez zajcie si podstawowymi problemami, m.in. ywieniem, aktywnoci fizyczn, spoyciem alkoholu. Poprawa zdrowia dzieci, dorosłych w wieku produkcyjnym i osób starszych pomoe w stworzeniu zdrowego, wydajnego społeczestwa i wspieraniu zdrowego starzenia si teraz i w przyszłoci. Zdrowe starzenie si wspierane jest równie działaniami podejmowanymi w celu propagowania zdrowego stylu ycia, ograniczeniem szkodliwych zachowa oraz zapobieganiem i leczeniem konkretnych chorób, w tym zaburze genetycznych. Uznano, e naley aktywnie propagowa rozwój geriatrii, skupiajc si na zindywidualizowanej opiece. Opieka paliatywna i lepsze zrozumienie chorób zwyrodnieniowych orodkowego układu nerwowego, takich jak choroba Alzheimera, s równie wanymi potrzebami, którymi naley si zaj. Istniej take moliwoci dalszych bada nad krwi, tkankami, komórkami i organami oraz nad kwestiami transplantacji. Std te uznano, e istnieje konieczno przedsiwzicia wikszej liczby bada wspomagajcych te cele, w tym bada obserwacyjnych, oraz zwikszenia moliwoci słub zdrowia publicznego np. poprzez wzmocnienie struktur szkole i zdrowia publicznego. Biorc pod uwag rosnc presj na finanse publiczne, wynikajc ze zmian demograficznych i innych wyzwa, niezwykłe znaczenie ma zapewnienie skutecznoci podejmowanych działa [3]. W „Opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie uwzgldniania potrzeb osób starszych" [71], Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny wskazuje na podjcie działa majcych na celu wsparcie osób starszych: • regularne sporzdzanie krajowych i regionalnych raportów sytuacyjnych, • zebranie i rozpowszechnienie przykładów sprawdzonych rozwiza przyjtych w pastwach członkowskich, • popularyzowanie nowego wizerunku staroci, który uznaje dorobek ycia osób starszych (w tym Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 68 imigrantów) i godno wieku dojrzałego w polityce, gospodarce i społeczestwie, • kampanie medialne „aktywne starzenie si". Naley podj działania przede wszystkim w zakresie usług wiadczonych w interesie ogólnym, infrastruktury, udostpniania towarów i usług, finansowania, mieszkalnictwa, słuby zdrowia, organizacji kocowego okresu ycia oraz uczestniczenia w yciu społecznoci. Adresatami tych działa s: pastwa członkowskie, Parlament Europejski, Komitet Regionów, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny. Ponadto w dokumencie wskazano zalecenia dla prezydencji Rady UE, Parlamentu Europejskiego oraz Komisji Europejskiej. Wród rozpoznanych obszarów działa na rzecz bezpiecznego, zdrowego i aktywnego ycia w pónym wieku wskazano na takie zagadnienia, jak: • usługi wiadczone w interesie ogólnym, m.in. dostawy energii, bezpieczestwo publiczne, przy uwzgldnianiu specyficznych potrzeb osób starszych i wymagajcych opieki, • przygotowanie na wypadek sytuacji awaryjnych i na rzecz godnego zakoczenia ycia, • integracja społeczna i udział w yciu społecznym, • edukacja i uczestnictwo w yciu społecznym, • osoby starsze jako konsumenci, • dostp do technologii informacyjno-komunikacyjnych, • zabezpieczenie finansowe. Pojawiły si tu m.in. aspekty zwizane z opiek zdrowotn osób starszych. Wskazano, e wraz z wiekiem coraz waniejsza staje si godna zaufania opieka zdrowotna, odpowiadajca potrzebom pónego wieku i dostpna w pobliu miejsca zamieszkania. W wyniku wci obecnej tendencji do zmniejszania si liczby mieszkaców, przy jednoczesnym starzeniu si praktykujcych jeszcze lekarzy, taka opieka jest powanie zagroona w słabo zaludnionych regionach wiejskich lub peryferyjnych. Istnieje pilna potrzeba rozwoju wszechstronnej opieki lekarskiej i jej gstej sieci terytorialnej. Dotyczy to (wraz z ochron praw osób starszych jako pacjentów): • opieki i rehabilitacji medycznej, zwłaszcza geriatrycznej, prowadzonej przez lekarzy i usługodawców o specjalizacji gerontologicznej i geriatrycznej, • ambulatoryjnych słub opieki, jak równie wiadczenia prostych usług opiekuczo-pomocniczych przez wybrane słuby, • medycyny paliatywnej i pomocy psychologicznej dla rodzin, • poradnictwa i informowania o prawach pacjentów i moliwociach otrzymania wsparcia, • słub doradczych i informacyjnych oraz instytucji i bodców prewencyjnych (wytwarzanie nawyków zdrowego odywania si, wysiłku fizycznego, unikania upadków, zdrowego stylu ycia w powizaniu z gratyfikacjami), • technicznych rodków pomocy i systemów wsparcia, które nie mog jednak zastpi pomocy ludzkiej, • wspierania lub utworzenia formalnych i nieformalnych systemów wsparcia społecznego, łcznie z biurami obywatelskimi i punktami doradztwa, grupami samopomocy, grupami dla członków rodziny sprawujcych opiek, a take pomoc ssiedzk. Wród uwag i zalece wyróniono nastpujce, odnoszce si do działa na szczeblu pastw członkowskich i na płaszczynie europejskiej, zmierzajce do stworzenia solidnej bazy dla niezbdnych strategii restrukturyzacji i innowacji na szczeblu pastw członkowskich: • sporzdzenie krajowych i regionalnych raportów sytuacyjnych – na pocztek potrzebna jest dokładna analiza sytuacji regionalnych w poszczególnych pastwach członkowskich, obejmujcych dane Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 69 dotyczce potencjalnej aktywnoci osób starszych, • dostarczenie i rozpowszechnienie materiałów informacyjnych – udostpnienie zainteresowanej opinii publicznej, jak równie samym osobom starszym, istotnych informacji, wiedzy i dowiadcze, wraz z dotychczasowymi wynikami bada i nowo zebran wiedz grup eksperckich. Wyniki bada w szczególnoci powinny zosta lepiej rozpropagowane wród ludzi nauki, polityki i wród samych uytkowników (osób starszych i ich przedstawicieli), • opracowanie i powizanie dowiadcze pastw członkowskich – zebranie najlepszych dowiadcze regionalnych, porównanie ich oraz zbadanie moliwoci ich powizania z innymi dziedzinami i przeniesienia na inne regiony. Celem jest tu sporzdzenie i udostpnienie zbioru przykładów sprawdzonych rozwiza, • promowanie nowego wizerunku staroci – w starzejcym si społeczestwie nie mona uwaa ludzi za „nieaktywnych" z chwil, gdy tylko poegnaj si z yciem zawodowym. Trzeba zmieni sposób mylenia na wszystkich płaszczyznach (polityka, gospodarka, społeczestwo). Pastwa i regiony maj szczególne moliwoci prowadzenia regularnych kampanii promujcych aktywno osób starszych, • Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny proponuje rozpoczcie europejskiej kampanii medialnej, która przyczyni si do uznania godnoci podeszłego wieku oraz wkładu osób starszych (w tym imigrantów) w ycie społeczne. Podane s równie nastpujce działania na płaszczynie europejskiej: • powołanie dodatkowej grupy ekspertów do spraw wieku dojrzałego w ramach grupy ekspertów do spraw demografii przy Komisji Europejskiej, • powołanie europejskiego sojuszu „Aktywne ycie na staro" na wzór europejskiego sojuszu na rzecz rodzin – jego celem bdzie stworzenie bodców dla aktywnej staroci oraz promowanie współpracy i wzajemnego uczenia si w Unii Europejskiej na drodze wymiany dowiadcze midzy pastwami członkowskimi. Sojusz ten miałby najlepsze moliwoci organizowania konferencji i warsztatów, • utworzenie europejskiego centrum badania problemów zwizanych z wiekiem – raporty sytuacyjne i zebrane dowiadczenia uka, jakie aspekty merytoryczne i jakie cechy regionalne wymagaj przeprowadzenia dalszych bada. Syntezy oraz szerszego rozpowszechnienia i uwzgldnienia w polityce i praktyce wymagaj równie wyniki dotychczasowych ramowych programów badawczych oraz dane statystyczne. Europejskie centrum badania problemów zwizanych z wiekiem, pomylane na wzór amerykaskiego „National Institute on Ageing", byłoby szczególnie przydatne dla powizania, zintegrowania i dalszego rozwijania posiadanej ju wiedzy statystycznej oraz pozostałych informacji, • uruchomienie interdyscyplinarnego programu „Wiek dojrzały" w VIII ramowym programie badawczym – włczenie programu zapewniłoby wzajemne powizanie prac badawczych, • utworzenie wspólnego europejskiego portalu internetowego – na takim portalu naley udostpni opinii publicznej, a zwłaszcza osobom starszym, wszystkie inicjatywy poszczególnych Dyrekcji Generalnych, majce znaczenie dla problemów wieku dojrzałego. Materiały informacyjne powinny by dostpne przy uyciu odpowiednich linków, • utworzenie lokalnych, regionalnych i krajowych portali internetowych na wzór portalu europejskiego, • wsparcie funduszu demograficznego w ramach funduszy strukturalnych – wobec szczególnie krytycznej sytuacji regionów o malejcej liczbie ludnoci, europejski fundusz demograficzny Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 70 powinien wesprze właciwe inicjatywy, zwłaszcza w regionach wiejskich oraz regionach, w których liczba nowych narodzin kształtuje si poniej przecitnej, • włczenie nowych priorytetów do programu „Uczenie si przez całe ycie", by umoliwi kształcenie opiekunów pomagajcych w przechodzeniu do nastpnego etapu ycia, • w oparciu o proponowane kroki mona przygotowa koncepcje działa i rodków politycznych. Promocja rozwoju usług geriatrycznych ze strony Unii Europejskiej stanowi istotn szans sprzyjajc rozwojowi tego sektora w całej Unii, w tym take w województwie podlaskim. S due szanse, e take w Polsce bd nastpowały znaczce zmiany sprzyjajce rozwojowi usług dla osób starszych, w tym sektora rehabilitacji geriatrycznej. 4.2.3.2 Kontraktowanie usług medycznych za granic Mobilno pacjentów rozumiana jest jako usługi opieki zdrowotnej, z których pacjent korzysta w pastwie członkowskim innym ni pastwo, w którym jest ubezpieczony. Jest ona jednym z aspektów transgranicznej opieki zdrowotnej [8]. Dotychczasowe badania dowodz, e z zasady pacjenci preferuj korzystanie z usług opieki zdrowotnej wiadczonych w pobliu miejsca ich zamieszkania bd pracy. Do innych czynników zniechcajcych do korzystania z transgranicznych wiadcze zdrowotnych zalicza si m.in.: brak informacji o moliwoci korzystania z opieki zdrowotnej w innych pastwach oraz brak przejrzystych ram prawnych. Przypuszczenie o trudnoci z ustaleniem obowizujcych uprawnie przez pacjentów i pracowników słuby zdrowia potwierdziło badanie Eurobarometru przeprowadzone we Francji, Polsce, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii i Niemczech, które wykazało, e 25% obywateli tych pastw uwaa, e nie s uprawnieni do adnych wiadcze za granic, za 30% nie ma co do tego pewnoci. Obecnie kwestie zwizane z uzyskiwaniem wiadcze opieki zdrowotnej w innym pastwie członkowskim Unii Europejskiej s regulowane przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego [11]. Wspólnotowe przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego dotycz wyłcznie osób posiadajcych ubezpieczenie w powszechnym systemie ubezpieczenia zdrowotnego w którym z pastw UE; zaczynaj obowizywa w momencie przemieszczenia si ubezpieczonego do innego kraju Unii. Zgodnie z tymi przepisami leczenie za granic jest moliwe w dwóch przypadkach: 1. leczenia planowego – jest ono uwarunkowane kumulatywnym spełnieniem trzech przesłanek: (a) posiadanie obywatelstwa pastwa członkowskiego UE, (b) posiadanie obowizkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, w ramach którego przysługuj wiadczenia chorobowe w naturze, oraz (c) uzyskanie wczeniejszej zgody, udzielanej przez właciw dla ubezpieczonego instytucj ubezpieczeniow (w Polsce: prezes NFZ), 2. leczenia w stanach nagłych – przysługuje ono w innych pastwach na podstawie Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego. Brak karty skutkuje koniecznoci poniesienia zapłaty za usług zdrowotn z póniejsz moliwoci zwrotu poniesionych kosztów przez właciw instytucj ubezpieczeniow. W powyszych wypadkach leczenie jest w całoci refundowane. Koszty udzielonych wiadcze ponosi właciwa instytucja według stawek obowizujcych w pastwie, w którym wiadczenie zostało udzielone. Komisja Europejska zauwaa problem, jakim jest transgraniczna mobilno pacjentów. Opieka transgraniczna moe przybiera róne formy. Chocia pacjenci wol, aby opieka zdrowotna była dostpna moliwie najbliej miejsca, w którym mieszkaj i pracuj, istniej sytuacje, w których transgraniczna opieka Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 71 zdrowotna moe by bardziej właciwa. Obecnie ograniczona liczba pacjentów przekracza granice w celu skorzystania z opieki. Jednake skala transgranicznej opieki zdrowotnej ronie i prawdopodobnie w przyszłoci nadal bdzie rosn. Moliwo skorzystania z opieki zdrowotnej za granic moe mie ogromne znaczenie dla indywidualnych pacjentów, lecz równie dla systemów zdrowotnych jako całoci skutki opieki transgranicznej mog by istotne. Moe ona jeszcze bardziej stymulowa innowacyjno, przyczynia si do bardziej efektywnego planowania i wykorzystania rodków oraz do lepszej ogólnej jakoci opieki. Ustalono jednak, e istniej pewne wyzwania. Istnieje niepewno co do ogólnego zastosowania praw do zwrotu kosztów opieki zdrowotnej wiadczonej w innym pastwie członkowskim. Konsultacje z wszystkimi zainteresowanymi podmiotami wykazały, e istnieje równie niepewno co do tego, w jaki sposób naley zapewnia w transgranicznej opiece zdrowotnej niezbdne ramy bezpieczestwa i efektywnoci [22]. Jak zwrócono uwag, odpowiedzialno za zorganizowanie systemów zdrowotnych w sposób najlepiej odpowiadajcy potrzebom pastw i obywateli spoczywa zasadniczo na pastwach członkowskich. Niemniej jednak czasami opiek zdrowotn, której potrzebuj obywatele, mona w najlepszy sposób zapewni w innym pastwie członkowskim z powodu jego bliskoci, specjalistycznego charakteru opieki lub braku moliwoci zapewnienia takiej opieki we własnym pastwie obywateli. Zgodnie z zasad pomocniczoci, Wspólnota powinna działa w tej dziedzinie tylko wówczas i tylko w takim zakresie, w jakim cele proponowanych działa nie mog by osignite w sposób wystarczajcy przez pastwa członkowskie, natomiast z uwagi na rozmiary lub skutki proponowanych działa moliwe jest lepsze ich osignicie na poziomie Wspólnoty. Prawo wspólnotowe zasadniczo przewiduje ju ogólne prawa transgranicznego przepływu towarów, usług i osób oraz w szczególnoci przepływu produktów zdrowotnych, usług i pacjentów. Jednake pozostaj pytania i wtpliwoci, co to oznacza w praktyce dla obywateli i dla wszystkich zainteresowanych podmiotów. Europejski Trybunał Sprawiedliwoci interpretuje przepisy wspólnotowe w odmienny sposób ni rzdy krajowe. Jednak, co zostało podkrelone przez szereg pastw członkowskich podczas konsultacji, równie po przedstawieniu przez Trybunał jego interpretacji pastwom członkowskim w dalszym cigu brak pewnoci co do tego, jaka powinna by ogólna interpretacja tych indywidualnych przypadków. Z powodu tej niepewnoci pastwa członkowskie napotykaj trudnoci we właciwym zarzdzaniu systemami zdrowotnymi. Istniej z kolei obawy co do zapewnienia moliwie najwyszego bezpieczestwa i efektywnoci transgranicznej opieki zdrowotnej. Transgraniczna opieka zdrowotna ma wiele aspektów ponadnarodowych o zakresie wspólnotowym. Kiedy obywatele przekraczaj granice, aby skorzysta z opieki zdrowotnej, jest wane, aby było jasne, które pastwo za co odpowiada. Obecnie brakuje takiej jasnoci. Poszczególne pastwa członkowskie nie s w stanie okreli własnej odpowiedzialnoci bez uzgodnienia jej z innymi zainteresowanymi pastwami. W zwizku z powyszym, aby rozwiza równie t kwesti dotyczc zakresu odpowiedzialnoci, istnieje potrzeba porozumienia na poziomie wspólnotowym. Jest due prawdopodobiestwo, e w niedalekiej przyszłoci kwestie te zostan rozstrzygnite, gdy jest ju opracowana wersja robocza dyrektywy w sprawie stosowania praw pacjenta w transgranicznej opiece zdrowotnej. Co wicej, naley spodziewa si, e jej wpływ na wiadczenie usług przez sektor rehabilitacji w województwie podlaskim bdzie pozytywny. 4.2.4 Czynniki społeczne 4.2.4.1 Wartoci i postawy wobec ludzi starszych W Polsce stereotyp człowieka starego kojarzony jest z wizj klski. Młodzi ludzie na nieuniknion staro patrz z lkiem. Ten etap ycia kojarzy si bowiem z osłabieniem fizycznym i umysłowym, chorobami, bied, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 72 osamotnieniem, zalenoci od pomocy innych, lkiem przed mierci i utrat bliskich. Negatywny stereotyp wie si ze zjawiskiem okrelanym „kultem młodoci" oraz niedostatkiem kształcenia ustawicznego i edukacji z zakresu przygotowania do staroci. Szczególnie dotkliwym aspektem tego sprzecznego z rzeczywistoci schematu mylenia jest uznanie, e człowiek w wieku emerytalnym jest nieprzydatny społecznie, a bdc bezuytecznym i bezwartociowym, stanowi znaczce obcienie dla innych. Mona uzna, e jeszcze przed 25 laty staro była powodem do dumy i ródłem dodatkowej godnoci. Współczesna modernizacja społecznoekonomiczna doprowadziła jednak do zmian w tym zakresie. Status ludzi starszych obniał si wraz z pojawianiem si nowych technologii, zawodów i rozwiza organizacyjnych oraz rozwojem powszechnej owiaty i mass mediów, które zastpowały starsze pokolenia w przekazywaniu młodszym wiedzy o wspólnym dorobku zbiorowoci. Współczenie znaczny wpływ na utrzymywanie si negatywnego stereotypu staroci mona przypisa czstej nieznajomoci przez starszych ludzi nowoczesnych technik informatycznych. Wydaje si, e ta kwestia szczególnie oddziałuje na rozdwik midzy generacj młodsz a starsz – std te w chwili przechodzenia na emerytur poczucie degradacji pozycji społecznej jest odczuwane szczególnie silnie [44, s.2]. Wyniki bada „Polacy wobec ludzi starych i własnej staroci", które zostały przeprowadzone przez Centrum Badania Opinii Społecznej w 2000 roku, prowadz do kilku istotnych wniosków [74]: • prawie co drugi dorosły Polak (45%) zna osobicie kogo, kto z racji starszego wieku ma trudnoci z wykonywaniem samodzielnie niektórych codziennych czynnoci, co czternasty za (7%) przyznaje, e sam ma obecnie tego typu problemy, • ponad jedna czwarta respondentów (29%) pomaga ludziom starszym, a co dwudziesta osoba potrzebujca wsparcia (5%) nie uzyskuje adnej pomocy, • ludzie starsi mog liczy głównie na pomoc najbliszej rodziny i ssiadów, rzadziej znajomych i przyjaciół. Najmniejszy zakres ma za pomoc instytucji powołanych do jej niesienia, • potrzeby ludzi starszych w znacznej mierze nie s zaspokojone przez udzielan pomoc. Wyjtek stanowi potrzeby finansowe oraz wsparcia społecznego w zakresie poradnictwa dla seniorów. Czsto wystpuje przy tym nadopiekuczo osób pomagajcych, • Polacy w przewaajcej mierze nie chc na staro mieszka z rodzin (80%), ponad połowa (57%) wolałaby mieszka we własnym mieszkaniu i tylko doranie korzysta z pomocy bliskich. Tylko jedna szósta respondentów (17%) wybiera rozwizania, które nie wymagaj pomocy ze strony bliskich, • yczliwy stosunek do ludzi w podeszłym wieku respondenci najczciej dostrzegaj w rodzinie (69%), w rodowisku ssiedzkim (64%) oraz w parafii (58%), natomiast rzadziej w sklepach (44%), placówkach słuby zdrowia (39%), w byłym miejscu pracy (36%), w urzdach (27%), w rodkach komunikacji (22%) i na ulicy (21%), • rodowisko młodzieowe postrzegane jest jako mało yczliwe wobec seniorów (75%). Wnioskiem płyncym z powyszych bada jest uznanie, e wystpuje obojtno i brak zrozumienia dla osób starszych, wymagajcych pomocy, opieki i miłoci. Negatywny stereotyp staroci niekorzystnie wpływa na kształtowanie pozytywnych postaw społecznych wobec ostatniego etapu ycia i ludzi starych, jak te na ich samopoczucie [25, s.65]. Naley zwróci uwag, e dyskryminujce podejcie do człowieka z powodu jego wieku obserwuje si zarówno wród młodych, jak i dorosłych osób. Dystans do osób starszych moe wynika midzy innymi z koniecznoci powicania im wikszej iloci czasu podczas rozmów, bada, pielgnacji, opieki i udzielania pomocy. Ograniczanie marginalizacji społecznej spowodowanej wiekiem stanowi zatem powane wyzwanie dla współczesnego wychowania, edukacji czy komunikacji interpersonalnej [134, s.65]. Okazuje si, e postawy społeczne wobec ludzi starszych wi si midzy innymi z koniecznoci udzielania im pomocy przez ich rodziny. Rodzin naley uzna za najwiksz instytucj opieki długoterminowej Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 73 na wiecie, w tym i w Polsce. Szacuje si, e ponad 80% niesprawnych osób starych pozostaje pod opiek członków rodziny. Bliscy przez długi czas – od kilku miesicy do wielu lat – udzielaj wsparcia zwizanego z realizacj wielu czynnoci, w tym osobistych, higienicznych, terapeutycznych, pielgnacyjnych i transportowych, jak te zaspokajaj potrzeby emocjonalne i towarzyskie oraz wspieraj nie tylko psychicznie, ale nieraz i finansowo. Zapotrzebowanie ludzi starych na wymienione rodzaje pomocy jest bardzo wysokie. Wyniki bada EUROFAMCARE1 dotyczce opiekunów rodzinnych w Polsce wskazuj, e opiekun rodzinny niemal w całoci zaspokaja te potrzeby głównie z pomoc innych członków rodziny, ssiadów i osób wynajtych do opieki. Uwag zwraca fakt marginalnego, bo kilkuprocentowego uczestnictwa instytucjonalnych form pomocy, wynoszcego od 10% w odniesieniu do potrzeb zdrowotnych, do 3% w zakresie prac domowych, usług transportowych i wsparcia psychicznego [5]. Dobre kontakty z rodzin niewtpliwie pozytywnie oddziałuj na osoby starsze, pozwalaj na zapewnienie im dobrego zdrowia psychicznego. Osoby takie maj poczucie bycia potrzebnym. Czsto ludzie starsi staraj si odwzajemnia pomoc, jak otrzymuj od rodziny, midzy innymi poprzez opiek nad wnukami oraz dzielenie si mieszkaniem i oszczdnociami [13, s. 140-172]. Naley równie zwróci uwag na brak zdefiniowania miejsca opiekunów rodzinnych w systemie opiekuczym pastwa. Inn wan kwesti jest sprawa zmniejszania si liczebnoci rodzin oraz coraz bardziej utrwalajce si zmniejszanie liczby rodzin wielopokoleniowych. Wprawdzie na wsiach ta forma współycia utrzymuje si, ale w miastach coraz czstszym zjawiskiem jest samotne zamieszkiwanie osób w wieku podeszłym. Dobrej kondycji osób starszych sprzyja dobrobyt, proinnowacyjna kultura społeczestwa, rozsdna polityka społeczna oraz sprawne programy pomocy społecznej [29, s.67]. Niemniej czste postawy dyskryminujce ludzi starszych przejawiaj si równie na poziomie realizacji usług z zakresu opieki zdrowotnej. Przykładem moe by chociaby dyskryminacja w postaci utrudniania dostpu do słuby zdrowia poprzez ustalenie górnej granicy wieku przy kwalifikowaniu do bada profilaktycznych. Inna kwestia to limity kosztów dla rónych terapii. Ponadto obecno stereotypów jest take ródłem zarzutów, e pastwo przeznacza za duo rodków na finansowanie ludzi starszych kosztem młodych, gdy tak naprawd nie ma konfliktu interesów pomidzy tymi grupami wiekowymi [44, s.2]. Wród najczciej popełnianych błdów w opiece medycznej nad ludmi starszymi W. Pdich wymienia [73, s.67]: • przypisywanie wszystkim starszym pacjentom cech uchodzcych za typowo starcze, • ograniczanie si do rozpoznawania miadycy, uznajc j za jedyn przyczyn dolegliwoci, • nieuzasadnione, nierozwane stosowanie leków, • rezygnacja z innych, poza farmakologicznymi, metod leczenia i form pomocy udzielanej pacjentom, • rezygnacja z pozyskania chorego do współpracy, • nierozwane słowa, gesty powodujce utrat zaufania chorego, • zaniechanie nawizania kontaktu z opiekunami chorego w celu nakłonienia ich do pomagania. Negatywne stereotypy typu „by starym to znaczy by chorym", „sprawno umysłowa obnia si wraz z wiekiem" s fałszywymi sdami prowadzcymi do nieadekwatnych uogólnie. To powoduje tak zwan „wyuczon bezradno" u ludzi w starszym wieku, która moe by spowodowana tym, e poszczególne jednostki same przypisuj swoje dolegliwoci starzeniu si i przestaj podejmowa próby rozwizania napotykanych problemów [134, s.67]. 1 Badania EUROFAMCARE przeprowadzone zostały w 6 krajach Europy pod kierunkiem Hanneli Döhner w ramach europejskiego projektu Services for Supporting Family Carers of Elderly People in Europe: Characteristics, Coverage and Usage realizowanego w latach 2003–2006 w ramach 5. Programu Ramowego Unii Europejskiej; nr kontraktu QLK6-CT2002-02647 ; http://www.uke.uni-hamburg.de/eurofamcare Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 74 Podsumowujc, naley uzna, e wystpujce w społeczestwie stereotypy s obecnie zagroeniem rozwoju sektora. Wystpowanie tej luki, niewystarczajcego rozpowszechnienia pozytywnych stereotypów staroci, które wizałyby si z szacunkiem do dowiadczenia osób starszych oraz uznaniem ich prawa do odpoczynku i realizacji niespełnionych w poprzednich etapach ycia aspiracji i zainteresowa, moe by ogromn szans rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej. Taka zmiana w postrzeganiu osób starszych nie jest jednak łatwa do uzyskania. Raczej naley spodziewa si, e jest to długotrwały proces, wymagajcy wysiłków wielu podmiotów. Budowanie wiadomoci w zakresie dominujcych wartoci i postaw wobec osób starszych nie tylko sprzyjałoby ich zmianie, ale te mogłoby pozytywnie oddziaływa na rozwój sektora rehabilitacji geriatrycznej, jest jednak mało prawdopodobne w krótkim okresie czasu. 4.2.4.2 Wykształcenie kadry Starzenie si społeczestwa wymusza bdzie konieczno zmian w sektorze edukacyjnym. Naley zwróci uwag, e wydłuył si czas ycia i osoba w wieku 65 lat nie jest kim wycofanym z ycia społecznego, lecz człowiekiem, przed którym jest jeszcze od 20 do 25 lat ycia. Dlatego naley zadba, by lekarze mieli jak najwiksz wiedz na temat patofizjologii starzejcych si narzdów i leczyli pacjentów, popełniajc przy tym jak najmniej błdów. Osoby w wieku starszym maj potrzeby zwizane z podstawowymi i złoonymi czynnociami ycia codziennego, potrzeby w zakresie funkcjonowania społecznego, potrzeby w zakresie rehabilitacji oraz potrzeby medyczne i opiekucze [7, s.53-59]. W wielu krajach funkcjonuj rozwizania w zakresie opieki osób starszych. W Stanach Zjednoczonych wdroono system PACE (Program All-inclusive Care for Elderly) stanowicy propozycj całociowej opieki nad seniorami. Ma on zabezpiecza w sposób cigły, pełny i zintegrowany potrzeby zdrowotne, rehabilitacyjne i socjalne osób starszych, zarówno w domu, poradni, orodku opieki dziennej, jak i w zakładzie opiekuczym czy szpitalu. W ramach systemu usługi wiadczone s przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej oraz geriatryczny zespół terapeutyczny. Takie pakiety s kontraktowane przez systemy ubezpiecze medycznoopiekuczych. Rozwizanie to zapobiega instytucjonalizacji, zapewnia socjalizacj, umoliwia indywidualne podejcie do pacjenta, sprzyja racjonalizacji i ekonomizacji usług, a take umoliwia właciwe wykorzystanie kompetencji zawodowych i czasu geriatrów. Innym przykładem jest interdyscyplinarny zespół geriatryczny (Geriatric Multidysciplinary Team) działajcy w strukturach kanadyjskiej opieki nad ludmi starszymi. Zespół taki składa si z lekarza geriatry, pielgniarki geriatrycznej, pracownika socjalnego, fizjoterapeuty oraz terapeuty zajciowego. Zespół pracuje w oddziałach geriatrycznych oraz pełni funkcje konsultacyjne na innych specjalistycznych oddziałach szpitala, w szpitalach dziennych, w hospitalizacji domowej oraz w opiece ambulatoryjnej (poradnie geriatryczne, wizyty domowe). Ponadto zespół ten współdziała w ramach struktur opieki długoterminowej lub ostatecznej, takiej jak domy opieki, wspólnoty mieszkaniowe i hospicja [80, s.50]. W Polsce brakuje modelu realizacji usług wobec osób starszych. Mona odnale jedynie propozycj pt.: „Standardy wiadczenia usług medycznych w specjalnoci geriatria" [17, s.67-83]. Zwrócono tu uwag, e opiek nad pacjentem w starszym wieku sprawuje interdyscyplinarny zespół złoony z personelu medycznego, niemedycznego oraz wolontariuszy. Opieka taka ma zapewnia z jednej strony holistyczne spojrzenie na potrzeby pacjenta, a z drugiej indywidualizacj w zakresie wiadczonych usług zdrowotnych. Jako opiek holistyczn rozumie si opiek lekarsk, pielgniarsk, rehabilitacyjn oraz pomoc psychosocjaln. Obejmuje ona równie edukacj pacjenta, tak by osoby starsze czynnie uczestniczyły w procesie leczenia. Holistyczne podejcie do pacjenta obejmuje równie edukacj rodziny bd opiekunów w zakresie Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 75 zasad opieki nad osob w wieku podeszłym oraz pomoc w przypadku pogarszajcego si stanu zdrowia i zwizanej z tym niesprawnoci. Zespołem geriatrycznym kieruje lekarz specjalista z geriatrii, a w razie braku dostpu do geriatry specjalista w zakresie chorób wewntrznych, posiadajcy dowiadczenie w pracy z ludmi w starszym wieku, z co najmniej kilkuletnim staem pracy w zespole geriatrycznym, którym kierował lekarz specjalista geriatra. Pielgniarka pracujca w zespole geriatrycznym, odpowiedzialna za opiek i pielgnacj chorych, powinna mie co najmniej picioletni sta pracy oraz ukoczone kursy z zakresu pielgniarstwa geriatrycznego lub opieki długoterminowej. W skład zespołu powinni wchodzi równie okresowo lekarze innych specjalnoci (neurolog, psychiatra, urolog, ortopeda, reumatolog, kardiolog, hematolog, chirurg i inni) z przygotowaniem do opieki nad osobami starszymi, psycholog i rehabilitant oraz wolontariusze niebdcy pracownikami słuby zdrowia. W kadym zespole przynajmniej jeden lekarz i jedna pielgniarka powinni by wyszkolonymi i dowiadczonymi specjalistami w zakresie geriatrii. Inaczej jest w przypadku realizacji rehabilitacji. W Rozporzdzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 3 listopada 1995 roku w sprawie zasad organizowania i zakresu rehabilitacji leczniczej w domach pomocy społecznej podany został skład zespół rehabilitacyjnego. W skład takiego zespołu wchodz: lekarz psychiatra lub neurolog, psycholog, pedagog, pracownik socjalny, fizykoterapeuta, pielgniarka i instruktor terapii zajciowej. Zespół rehabilitacyjny opracowuje oraz prowadzi indywidualne i grupowe programy rehabilitacji leczniczej. Ogólnie zatem z punktu widzenia rehabilitacji geriatrycznej na podstawie powyszego mona uzna, e wane, by w procesie wsparcia pacjenta uczestniczyły osoby o kwalifikacjach w zakresie takich zawodów, jak: lekarz geriatria, lekarz specjalista w rehabilitacji, psycholog, fizykoterapeuta czy pielgniarka. Magister rehabilitacji ruchowej prowadzi leczenie ruchem (kinezyterapia), a wic wiczenia indywidualne i grupowe, gry i zabawy oraz zajcia sportowe. Technik fizjoterapii jest absolwentem medycznego studium zawodowego – ma wyszkolenie w kinezyterapii i fizykoterapii oraz moe by zatrudniony w obu tych dziedzinach. Technicy fizjoterapii mog pracowa jedynie pod kierunkiem magistra rehabilitacji ruchowej bd lekarza. Innym zawodem, który mona wyróni, jest terapeuta zajciowy (ergoterapeuta) – z pomoc jego instrukcji chory moe wykonywa swoje zadania w łóku lub na sali zaj, w zalenoci od stanu zdrowia. Asystent socjalny jest swego rodzaju łcznikiem midzy chorym a jego rodowiskiem.. Poznaje warunki bytowe, społeczne i zawodowe chorego i dostarcza cennych informacji dla ustalenia programu rehabilitacji chorego. Technik ortopedyczny zapewnia wszelkie zaopatrzenie ortopedyczne stanowice dla wielu chorych konieczny warunek ich rehabilitacji. Podejcie oparte na pracy zespołowej prowadzi do prostego wniosku o koniecznoci kształcenia w wielu kierunkach z naciskiem na zagadnienie aspektów zdrowotnych ludzi starszych. W efekcie tego pojawił si na rynku edukacyjnym nowy zawód, jakim jest instruktor kinezygerontoprofilaktyki [30]. Jest to osoba, która animuje, bawi, trenuje i wychowuje – uczy poprawnoci wykonywania okrelonych czynnoci ruchowych dnia codziennego: zmiany pozycji, przysiadów, noszenia zakupów. Poprzez nieustann obserwacj rozpoznaje niewłaciwe nawyki ruchowe wiczcej osoby, poprawia je i wyrabia nowe, poprawne technicznie. Jako trener dawkuje okrelone wiczenia, wyrabia sił i koordynacj ruchow. W ten sposób wpływa na motoryk osoby starszej, by nabrała pewnoci siebie w wykonywaniu czynnoci dnia codziennego. Ponadto ma znaczcy wpływ na zmian postawy osoby wiczcej. Wszystkie te i inne nieopisane zawody zwizane z opiek nad osobami starszymi „spina" pojcie geriatrii. Geriatria nie jest obowizkowym przedmiotem nauczania na polskich uczelniach medycznych, dlatego jedynie połowa uczelni medycznych ma moliwo wykładania fakultatywnie takiego przedmiotu w programie edukacji przeddyplomowej przyszłych lekarzy, specjalizowania geriatrów, szkolenia lekarzy rodzinnych oraz publikowania prac badawczych. Ponadto, niektóre uczelnie realizujce przedmiot „geriatria" wykładaj go tylko Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 76 teoretycznie z powodu braku klinicznej bazy łókowej. Ma to swoje konsekwencje równie dla jakoci kształcenia gerontologicznego innych zawodów – pielgniarek, fizjoterapeutów i pozostałych praktyków geriatrycznych. Studenci tych kierunków nie maj wystarczajcych moliwoci nabywania podstawowej wiedzy i umiejtnoci z zakresu geriatrii i gerontologii, absolwenci za nie mog odbywa podyplomowych stay geriatrycznych w ramach specjalizacji z medycyny rodzinnej ani podejmowa specjalizacji z geriatrii. Jednoczenie rozwijanie geriatrii w Polsce w zakresie bazy, kadry i sieci usług staje si koniecznoci ze wzgldu na nieodwracalne zmiany demograficzne.[16, s 153-154] Ta dyscyplina medyczna odpowiada zarówno wyzwaniom demograficznym najbliszej przyszłoci, jak i złoonym potrzebom osób starzejcych si, starszych, a take ich opiekunów rodzinnych. W obecnej sytuacji jednak potencjalnie wysokie zapotrzebowanie na opiek geriatryczn w Polsce nie moe by zaspokojone z powodu deficytu bazy i kadry geriatrycznej na poziomie akademickim (edukacja przedi podyplomowa) oraz usługowym (wiadczenie usług geriatrycznych) [16, s.151-154]. Brakuje danych o liczbie geriatrów w Polsce. Mona spotka si ze stwierdzeniem, e jest ich czterokrotnie mniej ni potrzeba. W Polsce nie ma jednak miejsc pracy dla lekarzy geriatrów. W niektórych dzielnicach duych miast, gdzie niemal połowa mieszkaców zblia si do 70. roku ycia, nie ma poradni geriatrycznych. Zarzdzajcy szpitalami nie widz potrzeby, by tworzy w swoich placówkach oddziały geriatryczne. Geriatra kojarzy si bowiem z osob zajmujc si umierajcymi, a nie z lekarzem specjalist od poprawy jakoci ycia ludzi starszych. Według informacji z Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie i Centrum Egzaminów Medycznych w Łodzi, w Polsce do grudnia 2006 roku wydano 174 specjalizacje z geriatrii. Czynnych zawodowo było około 120 geriatrów. Sporód tak małej liczby geriatrów zaledwie około 70 osób pracowało zgodnie ze specjalizacj, a w trakcie specjalizacji było około 36 osób, za liczba łóek geriatrycznych wynosiła 525, a liczba poradni geriatrycznych 94. Brakuje informacji o pozostałej grupie osób, które uzyskały specjalizacj w zakresie geriatrii, wydawan w Polsce od ponad 20 lat. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 77 Rysunek 2. Liczba lekarzy geriatrów – stan na luty 2007 roku (120 osób czynnych zawodowo) (+8 osób na emeryturze)

ródło: [18] W województwie podlaskim kształceniem osób wykonujcych zawody medyczne zajmuj si: • Pastwowa Wysza Szkoła Informatyki i Przedsibiorczoci w Łomy kształci na kierunku pielgniarstwo, • Pastwowa Wysza Szkoła Zawodowa w Suwałkach kształci na kierunku pielgniarstwo, • Uniwersytet Medyczny w Białymstoku kształci na kierunku: analityka medyczna, farmacja, kierunek lekarski, pielgniarstwo, lekarsko-dentystyczny, połonictwo, elektroradiologia, fizjoterapia, ratownictwo medyczne, dietetyka, • Wysza Szkoła Agrobiznesu w Łomy kształci na kierunku pielgniarstwo, • Wysza Szkoła Kosmetologii i Ochrony Zdrowia w Białymstoku kształci na kierunku pielgniarstwo, ratownictwo medyczne, fizjoterapia. Ponadto mona wymieni nastpujce szkoły policealne: • Policealna Szkoła Medyczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Łomy kierunki kształcenia: ratownik medyczny, masaysta, • Policealna Szkoła Medyczna w Suwałkach kierunki kształcenia: technik masaysta, ratownik medyczny, terapeuta zajciowy, opiekun medyczny, asystent osoby niepełnosprawnej, technik usług kosmetycznych, • Szkoła Policealna nr 1 Ochrony Zdrowia w Białymstoku kierunki kształcenia: asystentka stomatologiczna, dietetyk, opiekun medyczny, oroptystka, protetyk słuchu, technik dentystyczny, technik elektroradiolog, technik farmaceutyczny, technik masaysta, • Szkoła Policealna nr 2 Pracowników Medycznych i Społecznych w Białymstoku kierunki kształcenia: ratownik medyczny, terapeuta zajciowy, opiekunka dziecica, opiekun w domu Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 78 pomocy społecznej, opiekunka rodowiskowa, asystent osoby niepełnosprawnej, opiekun medyczny, • Szkoła Policealna Ochrony Zdrowia w Łomy kierunki kształcenia: technik farmaceutyczny, technik masaysta, ratownik medyczny, terapeuta zajciowy, asystentka stomatologiczna, opiekun medyczny, • Policealna Szkoła Medyczna Dehag Extra kierunki kształcenia: opiekun medyczny, ratownik medyczny, technik masaysta. Dodatkowo sektor medyczny tworzony jest przez wszystkie osoby pracujce w przedsibiorstwach, które nie wykonuj zawodu medycznego. Na potrzeby sektora Politechnika Białostocka kształci w zakresie inynierii biomedycznej. Brakuje informacji o liczbie studentów oraz absolwentów z uwzgldnieniem specjalizacji. Co wane, osoby pracujce z ludmi starszymi w zakresie ich rehabilitacji powinny mie z jednej strony stosowne wykształcenie, w tym odpowiedni specjalizacj kierunkow, z drugiej za powinny mie do tego predyspozycje. Przykładowo w literaturze przedmiotu wskazuje si na nastpujce rodzaje kompetencji instruktorów rekreacji ruchowej [14]: 1. Kompetencje prakseologiczne – powinien mie wszechstronn wiedz dotyczc fizjologicznego procesu starzenia si organizmu, przeciwwskaza i wskaza do podejmowania okrelonych form ruchu, dawkowania obcie i czasu trwania poszczególnych czci treningu. Ponadto, jako organizator zaj, powinien take umie dobiera okrelone metody i formy ruchu do potrzeb i moliwoci odbiorców, jak równie ocenia skuteczno działa. 2. Kompetencje komunikacyjne – powinien nie tylko mówi, ale te słucha. Jest to bardzo wane w kontaktach z seniorem. Dbajc o poprawne stosunki z uczestnikami zaj, powinien by w stanie stymulowa aktywno seniora i wpływa na zmian jego postawy. Dziki dialogowi moe dowiedzie si o biecym samopoczuciu wiczcego, co umoliwia mu dopasowanie treningu do stanu zdrowia osoby starszej w danym dniu. Komunikacja to take odpowiedni dobór stylu kierowania grup osób wiczcych. 3. Kompetencje współdziałania – powinien dy do zintegrowania grupy poprzez stałe dowartociowywanie jej członków, nie za zakazywanie. Powinien równie korzysta z ich opinii przy realizacji programu. 4. Kompetencje kreatywne – oznaczaj stałe denie do twórczego działania, wprowadzania nowoci, jeli chodzi o sam jednostk zajciow czy te form rekreacji ruchowej: zajcia z nordic walking, pilates, wiczenia na piłkach, aqua-aerobic dla seniorów czy gry i zabawy taneczne. Wane jest stałe doszkalanie si z coraz to nowych, dostpnych i bezpiecznych dla seniorów form ruchu, by urozmaica zaj. Od kreatywnoci instruktora zaley, jak bd wygldały zajcia i na ile bd one atrakcyjne. 5. Kompetencje moralne – oznaczaj, e powinna to by osoba wraliwa w kontaktach midzyludzkich. 6. Kompetencje informatyczne – oznaczaj, e powinien si stale naukowo dokształca, zdobywa wiedz z zakresu gerontologii i dzieli si ni z innymi. Usuwanie dziki fizjoterapii procesów chorobowych oraz zapobieganie nawrotom, stosowanie masau leczniczego w celach poprawy ogólnej „kondycji" tkanek, łagodzenie bólu, zapewnienie opieki pielgniarskiej, a przy tym wszystkim uwzgldnienie stanu zdrowia osoby rehabilitowanej wymagaj nie tylko odpowiedniego wykształcenia, ale i cech osobowoci. Ponadto konieczna jest współpraca lekarzy geriatrów z innymi specjalistami. Rozwój sektora rehabilitacji geriatrycznej pozwoliłby na osignicie korzyci zwizanych z upowszechnianiem wiedzy o zapisanych powyej kwestiach, a co za tym idzie, na lepsze zaspokojenie potrzeb osób starszych w tym zakresie. Jednoczenie naley uzna, e brakuje kadry i odpowiednich regulacji prawnych Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 79 zwizanych z tym, jakie zawody s wane z punktu widzenia opieki nad osobami starszymi. Prawdopodobiestwo zmiany w tym zakresie wydaje si umiarkowane, za obecn sytuacj naley traktowa raczej jako zagroenie dla rozwoju sektora. 4.2.4.3 Emigracja kadry W wyniku akcesji Polski do Unii Europejskiej nastpiła poprawa w zakresie uznawalnoci dyplomów i kwalifikacji zawodowych profesji medycznych. Sprawiło to, e zwikszyła si skala mobilnoci pracowników ochrony zdrowia. Zagadnienie migracji lekarzy i pielgniarek stało si istotnym tematem o wymiarze politycznym i społecznym. Skala i ewentualne skutki zjawiska migracji personelu medycznego podlegaj monitorowaniu w wielu krajach. Wyniki bada prowadzonych przez wiatow Organizacj Zdrowia mówi o „wiatowym kryzysie zasobów kadr medycznych". Ministerstwo Zdrowia realizuje „Program monitorowania zjawiska migracji polskich lekarzy, pielgniarek i połonych po przystpieniu Polski do Unii Europejskiej" [67]. Celem programu jest ocena aktualnej skali i przyczyn migracji personelu medycznego do pracy za granic w okresie po 1 maja 2004 roku oraz ewentualnych skutków tej migracji dla systemu ochrony zdrowia w Polsce. Emigracja polskich lekarzy i pielgniarek jest zjawiskiem negatywnym. Pomimo e według aktualnej oceny sytuacji nie jest to zjawisko masowe, to spowodowało du utrat wykwalifikowanego personelu medycznego. Migracja lekarzy dotyczy w przewaajcej wikszoci grupy specjalistów. Skutkiem migracji, ju obecnie odczuwalnym w systemie ochrony zdrowia, jest deficyt specjalistów w zakresie anestezjologii i intensywnej terapii, mimo systematycznego kształcenia w tej specjalizacji. Monitorowanie zjawiska migracji dotyczy lekarzy, pielgniarek i połonych ze wzgldu na strategiczne znaczenie tych grup zawodowych w ochronie zdrowia. Zadania wynikajce z przyjtych celów i załoe programu w 2006 roku realizowane były we współpracy z przedstawicielami samorzdów zawodowych. Przewaajca wikszo lekarzy zainteresowana podjciem pracy za granic posiada kwalifikacje specjalisty. Najwikszy procent wydawanych zawiadcze o kwalifikacjach zawodowych niezbdnych do podjcia pracy w innych krajach Unii Europejskiej dotyczy lekarzy ze specjalizacj w zakresie: • anestezjologia i intensywna terapia (15,69%), • chirurgia plastyczna (14,79%), • chirurgia klatki piersiowej (12,84%), • medycyna ratunkowa (11,14%). Naczelna Izba Lekarska prowadzi rejestr lekarzy i lekarzy dentystów posiadajcych prawo wykonywania zawodu, który jednoczenie identyfikuje liczb aktywnych zawodowo lekarzy w kraju. Liczba lekarzy aktywnych zawodowo według stanu na dzie 31 grudnia 2005 roku wynosiła 115 296 osób i była wysza od liczby lekarzy zatrudnionych w zakładach opieki zdrowotnej (76 046) o około 40 tys. osób. W stosunku do liczby lekarzy aktywnych zawodowo w kraju tylko 66% jest zatrudnionych w zakładach opieki zdrowotnej. W okresie 2 lat od przystpienia Polski do Unii Europejskiej o 5 274 osób wzrosła liczba lekarzy ze specjalizacj, aktywnych zawodowo na terenie kraju. Wzrost tej liczby dotyczy równie tych specjalnoci, w których wydano najwiksz liczb zawiadcze w celu podjcia ewentualnej pracy za granic. By oceni aktualny stan zabezpieczenia kadr medycznych, Minister Zdrowia wystpił do wojewodów o przedstawienie danych na temat braków kadrowych w zakładach opieki zdrowotnej. Badanie ankietowe miało na celu okrelenie liczby wolnych etatów dla lekarzy, lekarzy dentystów, pielgniarek i połonych według stanu na dzie 30 maja 2006 roku. Z uzyskanych danych wynika, e w zakładach opieki zdrowotnej wystpuj due braki kadrowe w zawodzie lekarza (około 4 113 etatów) oraz w zawodzie pielgniarki (3 541 etatów). S to najnisze wskaniki zatrudnienia lekarzy i pielgniarek na 1000 mieszkaców w stosunku do innych krajów Unii Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 80 Europejskiej. Do tego 4953 pielgniarek i połonych zarejestrowanych jako bezrobotne nie podejmuje pracy w swoim zawodzie pomimo wolnych etatów w zakładach opieki zdrowotnych, a wród aktywnych zawodowo pielgniarek i połonych około 60% jest w grupie wiekowej powyej 40. roku ycia. Ponadto obserwuje si odchodzenie od zawodu pielgniarek bezporednio po uzyskaniu dyplomu, a coraz wiksza liczba absolwentów wydziału lekarskiego podejmuje prac w firmach farmaceutycznych lub innych jednostkach poza zakładami opieki zdrowotnej. Według liczby wydawanych zawiadcze o kwalifikacjach zawodowych prac za granicami kraju mogło podj około 5114 lekarzy, 1581 lekarzy dentystów oraz 5912 pielgniarek. W najbliszych latach kryzys kadr medycznych w Polsce moe si pogłbia. Tymczasem zmiany demograficzne ludnoci Polski bd w dalszym cigu generowa zwikszanie si potrzeb na wiadczenia zdrowotne. Uzasadnieniem takiego wniosku s wyniki bada WHO. W opinii WHO niedobór w zakresie personelu medycznego bdzie si nasilał we wszystkich krajach wiata – zarówno biednych, jak i bogatych [67]. Badania i szacunki WHO wskazuj, e na wiecie jest 59,2 mln pracowników ochrony zdrowia zatrudnionych na cały etat, przy czym około 70% tej liczby to pracownicy medyczni bezporednio realizujcy wiadczenia zdrowotne, a nieco ponad 30% to kadra zarzdzajca i personel pomocniczy. Na wiecie brakuje około 4,25 mln pracowników medycznych. Istniejce współczenie szkoły medyczne i pielgniarskie nie s w stanie wykształci wystarczajcej liczby pracowników, którzy mogliby zaspokoi potrzeby zdrowotne pacjentów. Zwikszenie wynagrodzenia pracowników medycznych moe by jednym z głównych sposobów przeciwdziałania emigracji lekarzy i pielgniarek. Jednak obecna sytuacja na rynku pracy zawodów medycznych w Polsce i pozostałej czci Unii Europejskiej stanowi powane zagroenie dla rozwoju sektora rehabilitacji. Wskazuje niewtpliwie na niedobór kadr i due prawdopodobiestwo pogłbiania si tego problemu. 4.2.5 Czynniki rodowiskowe 4.2.5.1 Połoenie geograficzne województwa Województwo podlaskie zajmuje powierzchni 20 180 km2, co stanowi 6,4% obszaru kraju. Połoone jest w północno-wschodniej czci Polski. Obszar województwa jest na ogół krain równinn o redniej wyniosłoci około 150 m n.p.m. Głównymi rzekami s: Narew, Biebrza, Bug. Wiksze jeziora to: Wigry, Białe, Sajno, Rajgrodzkie, Necko. Ponadto cz regionu pokryta jest duymi kompleksami lenymi o powierzchni 5912,74 km2, co stanowi 29,3% powierzchni województwa. Do najwikszych kompleksów lenych nale puszcze: Białowieska, Knyszyska, Augustowska. Województwo graniczy z trzema województwami: warmisko-mazurskim, mazowieckim i lubelskim, oraz z Białorusi i Litw [131]. Przygraniczne połoenie województwa stwarza moliwoci do rozwoju ruchu turystycznego, w tym turystyki tranzytowej, oraz wzajemnej współpracy z pastwami ssiednimi. Region pod wzgldem geograficznym połoony jest w rodku Europy i rozciga si wzdłu Niziny Podlaskiej, ssiadujcej z Pojezierzem Mazurskim i Nizin Mazowieck. Posiada korzystne połoenie pod wzgldem wanych szlaków tranzytowych z zachodu na wschód i z południa na północ Europy. Z punktu widzenia rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej wane wydaje si połoenie w ssiedztwie Druskiennik – najwikszego nowoczesnego uzdrowiska na Litwie. W okresie midzywojennym Druskienniki skutecznie rywalizowały z Ciechocinkiem czy Krynic. Szczytowy rozwój uzdrowiska przypadał na czasy powojenne, kiedy to wzniesiono osiem duych sanatoriów, nowoczesny zakład przyrodoleczniczy i liczne budynki uytecznoci publicznej. Po odzyskaniu niepodległoci Litwy i ograniczeniu napływu goci ze Zwizku Radzieckiego uzdrowisko ju w warunkach gospodarki rynkowej zaczło oferowa usługi zdrowotne, sportowe, turystyczne, wypoczynkowe oraz organizacj konferencji. Sanatoria i agencje turystyczne rozwinły rynek Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 81 w krajach Europy. Szczególnie szybki rozwój uzdrowiska ma miejsce w ostatnich latach – przyciga ono prywatne inwestycje oraz skutecznie bierze udział w projektach Unii Europejskiej [23]. Dzi w Druskiennikach leczy si kilkadziesit chorób i dolegliwoci m.in. schorzenia układu pokarmowego i krenia, choroby kobiece i reumatyczne, zwyrodnienia stawów i krgosłupa, rozmaite nerwice. Poza tym stosuje si borowiny, kpiele mineralne, masae klasyczne i podwodne, gimnastyk lecznicz, fizykoterapi, inhalacje i wiele innych zabiegów. Uzdrowisko ma kilkanacie sanatoriów, najwiksze to: Lietuva, Draugyste, Baltarusija, Egle, Zilvinas, Nemunas i Vilnius [24]. Na terenie kraju województwo ssiaduje z Mazurami, uznanymi za obszar cechujcy si znaczcym potencjałem turystycznym z uwagi na du liczb jezior. Jest tu ponadto wydzielony teren uzdrowiska w Gołdapi. Na Lubelszczynie istniej za znane uzdrowiska w Nałczowie i Krasnobrodzie oraz liczne orodki typu SPA. Natomiast na terenie województwa mazowieckiego znajduje si teren uzdrowiska w Konstancinie Jeziornej. Połoenie województwa podlaskiego moe sprzyja rozwojowi sektora rehabilitacji geriatrycznej. Ze strony orodków znajdujcych si w ssiedztwie mona spodziewa si presji konkurencyjnej, jednak moe ona by jedynie impulsem do intensywniejszego rozwoju tego sektora w województwie. Naley ponadto zwróci uwag, e województwo podlaskie połoone jest na nizinie, a to szczególnie pozytywnie wpływa na szanse rozwoju rehabilitacji dla osób, które maj problemy kardiologiczne. Wystpowanie tego typu schorze uniemoliwia korzystanie dobrodziejstwa klimatu panujcego w górach, ze wzgldu na rónic cinienia atmosferycznego. 4.2.5.2 Klimat i zmiany pogodowe Czynniki klimatyczne s elementem zewntrznych uwarunkowa rozwoju sektora, które maj szczególnie due znaczenie dla krajów o niestabilnym klimacie. W Polsce panuje klimat umiarkowany o charakterze przejciowym pomidzy klimatem morskim a ldowym. W efekcie odznacza si on du „kaprynoci" pogody i znacznymi wahaniami w przebiegu pór roku w nastpujcych po sobie latach. Klimat jest niejednolity, co wywołuje spore trudnoci w prognozowaniu pogody. Jeli za chodzi o samo województwo podlaskie, a zwłaszcza jego północno-wschodni cz, to jest to jeden z najzimniejszych – poza terenami górskimi – obszarów Polski. Lata s tu łagodne i krótkie, natomiast zimy chłodne i długie. Okres wegetacji jest krótki – od 185 dni na północy do 205 dni na południu. rednie opady roczne wynosz od 550 do 700 mm. Z punktu widzenia rozwoju sektora rehabilitacji, uwzgldniajc zmiany klimatyczne, w tym krótki okres letni, konieczne jest tworzenie odpowiedniego rodzaju infrastruktury zapewniajcej mimo gorszej pogody wypełnienie czasu wolnego osobom odwiedzajcym. Znaczenie moe mie tu równie poszerzenie oferty zwizanej z ju istniejcymi uzdrowiskami w Augustowie i Supralu. Zdobycie statusu uzdrowiska było moliwe dziki spełnieniu odpowiednich kryteriów, w tym zwizanych z tzw. klimatem o właciwociach leczniczych [91]. Przy ocenie leczniczych zasobów klimatu dokonuje si analizy rodzaju i natenia rónych bodców pogodowych, które oddziałuj na organizm człowieka pozytywnie lub negatywnie. Bodce te działaj w sposób nieprzerwany z rónym nateniem, zmiennym w czasie i przestrzeni. Wród podstawowych elementów meteorologicznych oddziałujcych na człowieka s: promieniowanie słoneczne i usłonecznienie, temperatura i wilgotno powietrza, cinienie atmosferyczne oraz ruch powietrza i opady. Wane jest take zanieczyszczenie pyłowe i gazowe powietrza oraz zawarto pierwiastków ladowych i substancji biologicznych w powietrzu. Bodce o charakterze klimatycznym wykorzystywane s w procesie leczenia uzdrowiskowego, w tym w podstawowych formach leczenia Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 82 klimatycznego (klimatoterapii), jakimi s [6, s.4-5]: • helioterapia, która polega na kpielach słonecznych (leakowaniu lub siedzeniu), w bardzo lekkiej odziey (szorty lub krótka spódnica, koszulka z krótkim rkawem, sandały i nakrycie głowy) w miejscu eksponowanym na promienie słoneczne, • aeroterapia, polegajca na leakowaniu lub siedzeniu w dni pochmurne (lub w miejscu zacienionym) w odziey dostosowanej do temperatury otoczenia, • kinezyterapia, czyli terapia ruchowa, podczas której pacjenci korzystaj z bodców klimatycznych, bdc w ruchu; działanie bodców atmosferycznych jest wspomagane zwikszon wentylacj płuc, a konieczno dostosowania si organizmu do zmieniajcych si warunków otoczenia usprawnia prac układu oddechowego, krwiononego i termoregulacyjnego, prowadzc do poprawy kondycji i odpornoci organizmu. Ponadto bodce klimatyczne ujmuje si w trzy podstawowe zespoły, a mianowicie [52]: • zespół bodców fizycznych, • zespół bodców chemicznych, • zespół bodców biologicznych. Bodce fizyczne obejmuj: bodce radiacyjne (promieniowanie słoneczne), termiczno-wilgotnociowe (temperatura i wilgotno powietrza), mechaniczne (wiatr, cinienie atmosferyczne), elektryczne (elektryczno atmosferyczna), akustyczne (hałas). Zespół bodców chemicznych obejmuje róne składniki i domieszki wystpujce w powietrzu o składzie normalnym bd te zmienionym przez zanieczyszczenia naturalne (nieorganiczne i organiczne) oraz sztuczne (antropogeniczne). Bodce biologiczne to unoszce si w powietrzu rónego rodzaju i pochodzenia substancje chemiczne oraz czstki rolin i zwierzt. S to m.in. drobne czstki rolin, pyłki rolinne, lekkie nasiona oraz róne mikroorganizmy (np. bakterie, wirusy, pierwotniaki, zarodniki grzybów) czy czstki pochodzenia zwierzcego (np. złuszczony naskórek, fragmenty sierci). Dla człowieka szkodliwe s te składniki aerozoli, które wywołuj infekcje (bakterie, wirusy) lub alergie (grzyby, plenie, pyłki). Szczególne znaczenie w uzdrowiskach, w których due tereny zajmuj lasy, maj lotne substancje wydzielane przez roliny (fitoncydy). Na mocy przepisów ustawy [120], po złoeniu operatów uzdrowiskowych i spełnieniu wymaga okrelonych ustaw, decyzj Ministra Zdrowia status uzdrowiska w województwie podlaskim uzyskały dwie gminy: Augustów i Supral. W uzdrowisku Augustów prowadzone jest lecznictwo uzdrowiskowe w nastpujcych kierunkach: choroby ortopedyczno-urazowe, choroby reumatologiczne, osteoporoza. Prowadzone s działania zmierzajce do dalszego rozwoju leczniczej działalnoci uzdrowiskowej poprzez tworzenie nowych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego, w tym sanatoriów, szpitali, przychodni uzdrowiskowych oraz nowych urzdze w postaci pijalni, parków, tni. W uzdrowisku Supral potwierdzone zostały warunki naturalne i rodowiskowe do prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego. Zostały opracowane równie wiadectwa naturalnych surowców leczniczych i klimatu w nastpujcych kierunkach leczniczych: choroby ortopedyczno-urazowe, choroby reumatologiczne, choroby kardiologiczne i nadcinienie, choroby górnych dróg oddechowych i choroby dolnych dróg oddechowych. Obecnie jednak nie jest tam prowadzone lecznictwo uzdrowiskowe. Powodem tego stanu jest brak zakładów lecznictwa uzdrowiskowego. Trwaj prace majce na celu utworzenie zakładów lecznictwa uzdrowiskowego i pozostałej infrastruktury uzdrowiskowej. Utworzenie ich do 2013 roku warunkuje utrzymanie przez gmin Supral statusu uzdrowiska. Mona zauway, e od kilku lat w rónych czciach kraju wystpuj obfite powodzie powodujce ogromne straty na zalanych terenach, obejmujce równie obiekty turystyczne. Jednak nie tylko w Polsce zauwaamy drastyczne zmiany warunków klimatycznych. Takie anomalia pogodowe dotykaj jeszcze bardziej Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 83 atrakcyjnych turystycznie rejonów wiata: Hiszpani i Grecj nkaj poary, Turcj trzsienia ziemi, a kurorty na Florydzie huragany. Wszelkie niespodziewane, ale i te przewidziane, zmiany dokonujce si w atmosferze powoduj ogromne szkody dla danego kraju, dotykajc kadego sektora gospodarki. Zmiany klimatyczne w Polsce s faktem. Anomalie pogodowe: huragany, trby powietrzne, due wahania temperatury, gwałtowne opady i długotrwałe susze stały si rzeczywistoci [66]. Polska z racji swojego połoenia geograficznego znajduje si w miejscu sprzyjajcym cieraniu si rónorodnych mas powietrza wpływajcych na kształtowanie si skrajnie rónych stanów pogody, a w rezultacie na cały klimat naszego kraju. Mieszaj si tutaj masy powietrza polarno-morskiego znad północnego Atlantyku lub podzwrotnikowomorskiego z rejonu Wysp Azorskich, typowo arktycznego znad Morza Arktycznego, polarno-kontynentalnego znad północnej czci Europy Wschodniej oraz podzwrotnikowo-kontynentalnego znad południowo-zachodniej Azji. Na cyrkulacj powietrza wikszy wpływ wywieraj równie tzw. orodki aktywnoci atmosferycznej, ni islandzki i podzwrotnikowy wy azorski, w którym powstaj wdrujce w kierunku wschodnim wiry powietrzne, nazywane inaczej depresjami barycznymi lub niami. Zim nad Polsk formuje si jeszcze trzeci orodek baryczny – tzw. wy euroazjatycki. Niemniej przez wiksz cz roku w kraju przewaa cyrkulacja zachodnia, która zwizana jest nierozerwalnie z przesuwaniem si niów barycznych ze strefy Oceanu Atlantyckiego. To wszystko sprawia, e klimat naszego kraju charakteryzuje si du zmiennoci pogody i znacznymi wahaniami w przebiegu czterech pór roku w nastpujcych po sobie latach [66]. Wczeniej w Polsce mona było obserwowa sze pór roku: zim, przedwionie, wiosn, lato, słoneczn i ciepł jesie oraz mgliste i deszczowe przedzimie. Obecnie wida wyrane rozmycie si tych konkretnych okresów. Klimatolodzy z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie zajmujcy si badaniem i analizowaniem wystpujcych w kraju anomalii pogodowych uwaaj, e w cigu najbliszych kilkudziesiciu lat temperatura wzronie o 2 stopnie latem i około 6 stopni zim. Odchylenia temperatury i prdkoci wiejcych wiatrów oraz pojawianie si dotd niewystpujcych huraganów w stosunku do rednich miesicznych, rocznych i wieloletnich, spowodowały wystpienie wielu niekorzystnych zjawisk pogodowych np. długotrwałych susz (w latach: 1982, 1992, 1993, 1994, 2000 i 2001) oraz duych powodzi (jak chociaby ta z lipca 1997 roku, która została uznana za najwiksz od 500 lat). Z roku na rok wysychaj bezpowrotnie jeziora, które miały i nadal maj ogromne znaczenie dla szeroko rozumianych ekosystemów i stosunków wodnych w otaczajcym je regionie, nie mówic ju o funkcjach gospodarczych. Sytuacja taka jest najbardziej zauwaalna w południowej i południowo-wschodniej czci kraju. Okazuje si, e globalny wzrost temperatury moe równie w Polsce doprowadzi do zmian w rozkładzie i obiegu opadów, tak w skali regionalnej, jak i ogólnokrajowej. Na przestrzeni ostatnich 12 lat klimatolodzy zaobserwowali, e w kraju zmieniła si dotychczasowa struktura opadów, co polega na tym, e w cigu miesica wystpuj 2-3 ulewy, a w pozostałym okresie obserwuje si wyrane znamiona suszy [66]. W niedalekiej przyszłoci spodziewany jest wzrost opadów w jednych regionach, a w innych – spadek, zwikszenie si parowania, zmniejszony odpływ oraz redukcja zimowej pokrywy nienej. Nastpstwa tych zmian bd miały znaczcy wpływ na rodowisko naturalne całego kraju. Prawdopodobnie zmiany temperatury powietrza i obiegu wody w rodowisku naturalnym pocign za sob powane konsekwencje zarówno w odniesieniu do funkcjonowania wikszoci ekosystemów, jak i działalnoci gospodarczej człowieka. W zwizku z tym naley si spodziewa zwikszenia czstoci wystpowania wszelkiego rodzaju anomalii pogodowych (upałów, susz, powodzi, huraganowych wiatrów, trb powietrznych, gradobi, gwałtownych ulew) i dostosowa do tych zmieniajcych si warunków klimatycznych funkcjonowanie rónych sektorów gospodarki, w tym take sektora rehabilitacji geriatrycznej w kontekcie uniezalenienia si od zmian pogodowych w województwie. Jednoczenie niezbdne jest zwrócenie uwagi na korzyci wynikajce potencjalnie z samego Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 84 podniesienia si temperatury powietrza, co sprzyjałoby rozwojowi take turystyki na tym terenie. Ze wzgldu jednak na znamienn niejednoznaczno kierunków zmian klimatycznych trudno ocenia ich wpływ na pogod i klimat w województwie. 4.2.5.3 Wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt Przez województwo przebiegaj granice zasigu wielu gatunków borealnych (północnych) oraz rodkowoi zachodnioeuropejskich. Wystpuje tu ponad 1 000 gatunków rolin naczyniowych, 300 gatunków mszaków i wtrobowców, ponad 350 gatunków porostów i ponad 3 000 gatunków grzybów. Istotna jest tu równie obecno ponad 20 gatunków drzew, wród których dominuj sosna i wierk. Jeli za chodzi o zwierzta, to wystpuje tu ponad 60 gatunków ssaków, ponad 260 gatunków ptaków, 7 gatunków gadów, 12 gatunków płazów, 27 gatunków ryb oraz ponad 9 000 gatunków owadów. Szczególne znaczenie ma ubr (Bison bonasus), który yje w dwóch stadach w naturalnym rodowisku lenym Puszcz Knyszyskiej (15 sztuk) i Białowieskiej (około 300 sztuk). Na uwag zasługuje równie najwikszy przedstawiciel gryzoni, jakim jest bóbr (około 10 000 sztuk), obecnie wystpujcy w przewaajcej czci województwa. Ponadto wystpuj tu ptaki rzadkie bd zagroone wyginiciem w skali kraju, a nawet Europy (głuszec, cietrzew, rybołów, wodniczka). Wyjtkowo dua jest populacja bociana białego, którego liczebno w województwie szacuje si na około 6 000 par. Prawie 32,0% powierzchni województwa objte jest rónymi formami ochronnymi, co stawia pod tym wzgldem województwo podlaskie w cisłej czołówce kraju. Obecne s tu [70]: • 4 parki narodowe: Białowieski, Biebrzaski, Narwiaski i Wigierski, o łcznej powierzchni 92 031 ha, • 3 parki krajobrazowe: Łomyski Park Krajobrazowy Doliny Narwi, Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyskiej i Suwalski Park Krajobrazowy, o łcznej powierzchni 88 084,5 ha, • 85 rezerwatów przyrody o łcznej powierzchni 14 015 ha, • 15 obszarów chronionego krajobrazu o łcznej powierzchni 471 761 ha, • 249 uytków ekologicznych o łcznej powierzchni 3 085 ha, • zespół przyrodniczo-krajobrazowy o łcznej powierzchni 60 ha, • 2 stanowiska dokumentacyjne o łcznej powierzchni 0,6 ha, • 2038 pomników przyrody. Ponadto, z uwagi na unikatowe walory przyrodnicze, Białowieski Park Narodowy został uznany przez UNESCO w 1977 roku za wiatowy Rezerwat Biosfery, a od 1979 roku – jako jedyny polski obiekt przyrodniczy – znajduje si na licie wiatowego Dziedzictwa Ludzkoci. Od 1992 roku za znaczna cz Puszczy Białowieskiej funkcjonuje na licie jako jeden z siedmiu na wiecie i trzech w Europie polskobiałoruski transgraniczny Obiekt Dziedzictwa wiatowego UNESCO. Wyrónione w województwie tereny powizano w spójny, wieloprzestrzenny ekologiczny system obszarów chronionych, utrwalony w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego gmin, obejmujcy w 2007 roku 32,0% powierzchni całego województwa (w kraju 32,3%); na 1 mieszkaca przypada 5 409 m2 (w kraju 2650 m2). Z uwagi na przywizywanie przez Uni Europejsk wagi do wysokich standardów ochrony rodowiska, kraje członkowskie Unii zobligowane s do utworzenia spójnej sieci ekologicznej obszarów chronionych w ramach kształtowania sieci ekologicznej Natura 2000. Wdraanie Europejskiego Systemu Obszarów Chronionych – Natura 2000 w województwie podlaskim obejmuje około 26,0% powierzchni regionu [100, s.5]. Ze wzgldu na unikatowe wartoci przyrodnicze cały obszar województwa został ponadto włczony do Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 85 ekoregionu „Zielone Płuca Polski". Obszar objty tym porozumieniem działa na rzecz ekorozwoju zajmuje obecnie 63 235 km2, co stanowi około 20,0% powierzchni kraju, a zamieszkuje go prawie 4 mln osób, co stanowi 9,7% ludnoci kraju. Połoony jest w północno-wschodniej jego czci, obejmuje województwa warmisko-mazurskie i podlaskie oraz czci województw: mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i pomorskiego. Podstaw delimitacji obszaru były jedne z najcenniejszych w kraju i Europie systemy ekologiczne. Ze wzgldu na pragmatyk realizacji wspólnych przedsiwzi umown granic zewntrzn stanowi granice administracyjne gmin. W dobie powszechnej globalizacji i postpujcej unifikacji coraz wikszego znaczenia nabieraj obszary charakteryzujce si unikatowymi cechami rodowiska przyrodniczego i kulturowego. Unikatowo staje si wartoci sam w sobie, któr trzeba chroni i pielgnowa, ale take umiejtnie wykorzystywa w ramach marketingu terytorialnego. Zielone Płuca Polski s unikatowym obszarem, który moe sta si swoistym polskim „towarem eksportowym". Poza tym województwo jest strategicznym obszarem ochrony ubra. yje tu ponad 25,0% wszystkich wolno yjcych ubrów na wiecie. W zwizku z tym w południowo-wschodniej czci województwa realizowany jest „Program ubr", który ma na celu, obok ochrony ubra, wspomaganie rozwoju zrównowaonej turystyki na obszarze tzw. Krainy ubra w oparciu o przyrodnicze i kulturowe atuty regionu [100, s.5]. Przedstawione walory przyrodnicze województwa wskazywa mog na due szanse rozwoju turystyki krajoznawczej, t za dobrze mona powiza z działaniem sektora rehabilitacji. Zapewnienie atrakcji w postaci odwiedzin w Białowieskim Parku Narodowym moe by dobrze skomponowane z oczekiwaniami osób poszukujcych nie tylko usług leczniczych, ale take spokoju, wyciszenia i rozwoju duchowego. Istotna jest jednak rozbudowa infrastruktury, która pozwoli na uwypuklenie rónych atrakcji i ułatwienie dostpu do nich. 4.2.5.4 Stan rodowiska naturalnego Województwo podlaskie naley do regionów o najczystszym stanie rodowiska naturalnego. wiadcz o tym nisze ni w innych czciach kraju wskaniki w odniesieniu do zanieczyszcze powietrza, iloci i jakoci odprowadzanych cieków, czystoci wód, zarówno powierzchniowych, jak i podziemnych, oraz innych czynników wpływajcych na rodowisko. Jako powietrza atmosferycznego Jak wynika z danych Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony rodowiska w Białymstoku (WIO) za rok 2007 [40, s.9-14], głównymi ródłami emisji zanieczyszcze do powietrza s ciepłownie miejskie, przemysłowe oraz rozproszone ródła emisji z sektora komunalno-bytowego i zanieczyszczenia komunikacyjne. Na obszarze województwa najwiksza emisja zanieczyszcze do powietrza pochodzi ze ródeł zlokalizowanych w miastach. Do najwikszych ródeł zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego na terenie regionu zaliczono miasta: Białystok, Łom i Suwałki, gdzie zanieczyszczenia pochodz głównie z miejskich przedsibiorstw energetyki cieplnej oraz zakładów szczególnie uciliwych. Według danych WIO wielko emisji przemysłowej z terenu województwa w przypadku zanieczyszcze pyłowych wynosiła w 2007 roku 2,3 tys. Mg. Uległa ona obnieniu w latach 20052007. Emisja zanieczyszcze gazowych (z uwzgldnionym po raz pierwszy benzo(a)pirenem) wyniosła w 2007 roku około15,2 tys. Mg (bez CO2). Struktura emisji zanieczyszcze według sektorów wykazuje, e głównym ródłem emisji SO2 w województwie jest sektor zaopatrzenia w energi ciepln. W działalnoci produkcyjnej najwikszy udział w emisji SO2 miały działy produkcji artykułów spoywczych i napojów, włókiennictwo, produkcja drewna Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 86 i wyrobów drewnianych. ródłem emitowanych zanieczyszcze pyłowych jest głównie energetyka. Take wikszo zanieczyszcze gazowych w postaci SO2 i NO2 pochodzi z energetycznego spalania paliw. Emisje zwizków benzenu i ołowiu wykazywane przez podmioty gospodarcze i wynikajce z prowadzonej przez nie działalnoci stanowiły wartoci marginalne. Jedynym istotnym ródłem tych zanieczyszcze, a w szczególnoci benzenu, na obszarze województwa jest transport drogowy (spalanie paliw w silnikach samochodowych). Porównujc lata 2002-2007 mona zauway, e w pocztkowym okresie nastpił wzrost emisji zanieczyszcze pyłowych i gazowych (SO2 i NO2) z terenu województwa. Kolejne lata przyniosły utrzymanie wartoci emisji na zblionym poziomie. Jedynie w ostatnim roku odnotowano spadek emisji zanieczyszcze gazowych, a przyczyn tego zjawiska moe by wysza ni w roku ubiegłym temperatura powietrza. Na stanowiskach pomiarowych zlokalizowanych na terenie województwa podlaskiego w 2007 roku nie stwierdzono przekrocze dopuszczalnych poziomów zanieczyszcze dla kryteriów ochrony zdrowia i ochrony rolin. Wczeniejsze oceny (20052006) pokazywały problem z dotrzymaniem normy dla pyłu zawieszonego PM10 w strefach powiatów grodzkich: miasta Białystok oraz miasta Łoma. W 2007 roku zanotowano równie przekroczenia dobowe poziomu dopuszczalnego dla pyłu PM10, jednake było ich mniej ni w latach ubiegłych (dopuszcza si przekroczenie poziomów dobowych 35 razy w roku). Mogło to by spowodowane specyficznymi warunkami klimatycznymi – stosunkowo ciepł zim, co miało wpływ na zmniejszenie iloci spalonego paliwa w celach grzewczych. Ponadto w klasyfikacji, ze wzgldu na ochron rolin, nie wystpiły na terenie województwa strefy z przekroczeniami poziomów dopuszczalnych. W odniesieniu do oceny poziomów celów długoterminowych w 2007 roku stwierdzono przekroczenia poziomów ozonu dla kryteriów ochrony rolin i ochrony zdrowia (w latach 2004-2006 notowano przekroczenia normy ozonu, jednake nie dały one wówczas podstaw do zasygnalizowania tego problemu ze wzgldu na brak wymaganej, pełnej, trzyletniej serii pomiarowej). Dane uzyskane w 2007 roku dowodz, e na terenie województwa wystpuje problem z dotrzymaniem norm tego zanieczyszczenia. Naley jednak zauway, e jest to problem globalny, wywołany antropogeniczn emisj chlorowców. Obserwowane istotne spadki zawartoci ozonu w stratosferze nad Polsk wystpujce wczeniej jedynie zim i wiosn, zaczynaj pojawia si obecnie w cigu całego roku. Ogólnie w ocenie dotrzymania poziomów docelowych nie zanotowano przekrocze, jednake przeprowadzone wstpnie badania benzo(a)pirenu zasygnalizowały problem z dotrzymaniem normy dla stref powiatów grodzkich miasta Łoma i miasta Suwałki. W ocenie za 2007 rok nie podjto decyzji o obnieniu klasyfikacji stref dla tego zanieczyszczenia ze wzgldu na brak pełnej serii pomiarowej. Pomimo wymienionych lokalnych problemów jakociowych powietrza jego ocena w skali województwa wskazuje, e jest to rejon o najwyszych standardach jakociowych. Jako wód Na terenie regionu znajduj si 54 wiksze rzeki, które objte s systematycznymi badaniami monitoringowymi z racji ich wykorzystania gospodarczego lub ochrony przed zanieczyszczeniami. Całkowita długo rzek objtych regularn kontrol WIO wynosi łcznie 1819,9 km. Na obszarze województwa podlaskiego wystpuje znaczna liczba naturalnych zbiorników wód stojcych zlokalizowanych głównie w jego północnej czci. Liczb jezior szacuje si na około 280 (o powierzchni powyej 1 ha) [40, s.14]. Na podstawie bada przeprowadzonych w 2007 roku opracowano klasyfikacj ogóln czystoci wód płyncych województwa podlaskiego, która przedstawia si nastpujco: • brak wód o jakoci bardzo dobrej (I klasa czystoci) i dobrej (II klasa) (podobnie jak w 2006 roku), • wody o zadowalajcej jakoci (III klasa) wystpiły w 16 profilach pomiarowych – 23,2% profili zbadanych (w 2006 roku 42,4%), Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 87 • wody o niezadowalajcej jakoci (IV klasa) wystpiły w 33 profilach pomiarowych – 47,8% profili zbadanych (w 2006 roku 42,4%), • wody złej jakoci (V klasa) wystpiły w 20 profilach – 29% profili zbadanych (w 2006 – 15,2%). W ostatnich latach obserwuje si systematyczne zmniejszanie wielkoci ładunków zanieczyszcze odprowadzanych do wód oraz zahamowanie postpujcej ich degradacji. Obserwowany trend jest uwarunkowany m.in. ograniczeniem wodochłonnoci i modernizacj procesów produkcyjnych, modernizacj oczyszczalni cieków oraz zwikszeniem efektywnoci procesów oczyszczania. Dostrzega si take du aktywno inwestycyjn gmin w zakresie porzdkowania gospodarki ciekowej poprzez budow kanalizacji sanitarnej w miastach i wsiach gminnych. Ronie liczba ludnoci wiejskiej obsługiwanej przez oczyszczalnie gminne z 8,7% w 2000 roku do 16,7% w 2007 roku. W obrbie województwa podlaskiego znajduje si około 280 jezior (o powierzchni powyej 1 ha) o łcznej powierzchni blisko 148-154 km2, z których w ramach monitoringu diagnostycznego WIO do 2007 roku (włcznie) przebadano dotychczas 139 zbiorników. Powierzchnia jezior województwa podlaskiego jest zrónicowana – najwikszym zbiornikiem tego obszaru s Wigry – 2 118,3 ha. Wród zbiorników wystpuj 34 jeziora o powierzchni powyej 100 ha, 26 jezior o powierzchni 50-100 ha i 48 jezior o powierzchni 20-50 ha. W 2007 roku przebadano 14 jezior w 18 profilach pomiarowokontrolnych. Siedem jezior zbadano w monitoringu diagnostycznym, cztery w reperowym (badania coroczne) oraz po jednym w monitoringu interwencyjnym, badawczym i lokalnym. adne z przebadanych jezior nie posiadało I klasy czystoci wód, a 13 jezior charakteryzowało si wodami zaliczonymi do II klasy czystoci. Sporód przebadanych 139 jezior ogólny stan czystoci wikszoci z nich odpowiadał II klasie czystoci – s to jeziora rednio zanieczyszczone w granicach umiarkowanej eutrofii. Wody podziemne ze wzgldu na due zasoby oraz wysok jako s bardzo wanym ródłem zaopatrzenia w wod pitn. Due znaczenie gospodarcze oraz wystpujce powszechnie zagroenie wód podziemnych, a take brak moliwoci ich szybkiego odnawiania wymuszaj stał kontrol ich jakoci. Główne zasoby wód podziemnych w województwie podlaskim zgromadzone s w 3 udokumentowanych zbiornikach: pradoliny rzeki Biebrzy (GZW217), pradoliny rzeki Suprali (GZW218) i Sandru Kurpie (GZW216). W województwie podlaskim poziomy wodonone wraliwe na zanieczyszczenia z powierzchni terenu zajmuj prawie 8% obszaru, umiarkowanie wraliwe około 71%, natomiast pozostałe 21% to poziomy do dobrze izolowane. Na podstawie bada przeprowadzonych w 2007 roku stwierdzono, e na 46 przebadanych otworów 69,5% charakteryzowało si dobr jakoci wód – klasa I, II i III (w 2006 roku 65% otworów), pozostałe 30,5% odznaczało si niezadowalajc i zł jakoci wód – klasa IV i V (35% otworów). Jako wód podziemnych ogólnie naley okreli jako dobr. Wytwarzanie i oczyszczanie cieków Według WIO na terenie województwa w 2007 roku działało 109 komunalnych i 29 przemysłowych oczyszczalni cieków [40, s.15-24]. Łczna ilo cieków komunalnych i przemysłowych wymagajcych oczyszczania w województwie wyniosła w 2007 roku około 40,7 hm3. W latach poprzednich (20012006) wartoci te były nieznacznie nisze i nie przekraczały 40 hm3 (jedynie w 2000 roku nieco ponad 40 hm3). W podziale na cieki komunalne i przemysłowe oczyszczania wymagało ponad 34 hm3 komunalnych (84% wszystkich cieków) oraz około 6,5 hm3 cieków przemysłowych odprowadzanych do wód lub do ziemi – wartoci te s nieznacznie wysze ni w 2006 roku. W 2007 roku oczyszczonych zostało 98,4% cieków komunalnych i przemysłowych wymagajcych oczyszczania. Wskanik ten był nieznacznie niszy w porównaniu do lat 20042006, kiedy to ponad 99% cieków wymagajcych oczyszczania zostało poddanych oczyszczaniu. Struktura oczyszczania cieków Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 88 wykazuje pozytywne zmiany. W latach 20002001 przewaało oczyszczanie biologiczne, natomiast w ostatnich latach dominujcym sposobem jest oczyszczanie biologiczne z podwyszonym usuwaniem biogenów. W 2007 roku tym sposobem oczyszczono 31 hm3 cieków komunalnych i przemysłowych (76,0% wszystkich odprowadzanych do wód lub do ziemi), a dalsze 8,2 hm3 (około 20%) oczyszczono sposobem biologicznym. Niewielki odsetek stanowiły cieki oczyszczane mechanicznie – 0,8 hm3 (około 2,0 2006 wskanik ten wynosił 0,44%, w 2005 – 0,75%). Przepustowo komunalnych i przemysłowych oczyszczalni cieków w 2007 roku wyniosła około 392 dam3/d, w tym z podwyszonym usuwaniem biogenów około 206 dam3/d, czyli około 52,6%. W latach 20002003 zauwaalne jest wyrane zmniejszenie łcznej przepustowoci oczyszczalni, a nastpnie jej wzrost. Zmiany te stanowi rezultat szeregu inwestycji w postaci modernizacji procesów oczyszczania, zwikszania efektywnoci procesów oczyszczania oraz budowy nowych obiektów. Główne ródła zanieczyszcze wód w województwie stanowi komunalne i przemysłowe oczyszczalnie cieków – w ostatnich latach obserwuje si jednak systematyczne zmniejszanie wielkoci ładunków zanieczyszcze odprowadzanych do wód oraz zahamowanie postpujcej ich degradacji. Wynika to z upadku wielu duych zakładów pastwowych oraz zmniejszenia wielkoci produkcji i profilu produkcji. Oprócz tych negatywnych zjawisk w gospodarce, na obnienie iloci wytwarzanych cieków znaczny wpływ ma ograniczenie wodochłonnoci i modernizacja procesów.

ródłem znacznego zanieczyszczenia wód powierzchniowych jest rolnictwo, które na terenach rolnych powoduje niekontrolowane spływy powierzchniowe substancji nawozowych i rodków chemicznych. Zagroenie dla jakoci wód powierzchniowych wystpuje w szczególnoci, gdy sposób i terminy nawoenia s niewłaciwe lub niedostosowane do warunków meteorologicznych (opady). Czynniki te mog mie w przyszłoci negatywny wpływ take na stan czystoci wód podziemnych w zlewniach rolniczych. Wielkoci ładunków zanieczyszcze s trudne do oszacowania, jednake dane statystyczne wskazuj, i w 2007 roku na 1 ha uytków rolnych zuycie nawozów wyniosło 89,3 kg NPK (w 2006 roku 91,5 kg NPK/ha). W przypadku nawozów wapniowych zaobserwowano znaczcy wzrost ich zuycia w latach 20002005 (do 60 kg/ha w 2005 roku), a nastpnie gwałtowny spadek (do 11,7 kg w 2007 roku). Przyczyn zmiany moe by ich cena. Obserwuje si jednak wzrost zuycia obornika (dane dostpne z lat 20032005) do poziomu prawie 80 kg/ha. Stosowanie do nawoenia obornika i gnojowicy moe stanowi powane zagroenie dla jakoci wód powierzchniowych. Take cieki bytowe z gospodarstw rolnych s istotnym zagroeniem dla rodowiska wodnego. S one czsto gromadzone w nieszczelnych szambach, z których zanieczyszczenia mog przedostawa si do wód gruntowych oraz lokalnych cieków. Rolnictwo i gospodarka ciekowa na obszarach wiejskich mog stanowi główne zagroenie dla jakoci wód w szczególnoci w małych zlewniach rzek oraz zlewniach jeziornych. Jednoczenie zauwaa si wyrany wzrost wskanika ludnoci wiejskiej korzystajcej z oczyszczalni cieków – jest on jednak nadal stosunkowo mały (16,7% w 2007 roku). Gospodarka odpadami W istniejcych opracowaniach dotyczcych gospodarki odpadami w województwie podlaskim zwraca si uwag na kilka zasadniczych problemów i wyzwa, przed jakimi stoi region w tej sferze ochrony rodowiska. Zostały one przedstawione w Tabeli 23. Problemy gospodarki odpadami w województwie podlaskim. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 89 Tabela 23. Problemy gospodarki odpadami w województwie podlaskim Problem Opis Zbiórka odpadów W bardzo niewielkim stopniu dokonywana jest selekcja i odzysk odpadów komunalnych. Wysypiska Istnieje wiele dzikich wysypisk odpadów, które lokowane s w przypadkowych miejscach (wyrobiskach wirowych, gliniankach, lasach). Zamiecone s pobocza dróg oraz tereny brzegowe rzek i jezior. Unieszkodliwianie odpadów Dominuje składowanie jako forma zagospodarowania odpadów, przy czym składowiska s słabo wyposaone. Składowiska przemysłowe Wiele odpadów przemysłowych trafia na składowiska komunalne ze wzgldu na bardzo mał liczb składowisk przemysłowych. Poza tym wiele odpadów magazynowanych jest na terenie zakładów przemysłowych. Odbiorcy odpadów Bardzo czsto odpady komunalne trafiaj do tanich firm, które uywaj najprostszych form unieszkodliwiania odpadów, przede wszystkim składowania.

ródło: [45]. Charakterystyczne dla województwa tendencje to stały wzrost iloci gromadzonych odpadów i jest stopniowa poprawa standardów gospodarki odpadami. Przy wzrocie emisji odpadów o ponad 20,0% w stosunku do 2001 roku poziom ich odzysku w 2005 roku wzrósł o ponad 15,0%. Znamienny jest równie spadek iloci odpadów składowanych, co przełoyło si na minimalny tylko wzrost iloci nagromadzonych odpadów składowanych. Odzyskowi podlegało w 2005 roku 86,0% odpadów, natomiast w 2001 było to 72,5%. Nastpiła wic wyrana poprawa gospodarki odpadami przemysłowymi. Co istotne, wskaniki te s lepsze ni krajowe. W skali kraju w 2005 roku odzyskano nieco ponad 80,0% odpadów przemysłowych [45]. Moe to wiadczy o szybszym ni w reszcie kraju dostosowywaniu gospodarki odpadami do zasady zrównowaonego rozwoju, a wic deniu do wtórnego wykorzystania odpadów i ograniczania skali najprostszych, i zarazem najbardziej uciliwych dla rodowiska, sposobów gospodarki nimi, z drugiej za strony moe to by sygnał, e relatywnie niski poziom uprzemysłowienia województwa oznacza, e wyzwania zwizane z gospodark odpadami s w województwie relatywnie łatwe, gdy w niewielkiej tylko iloci s to odpady trudne do zagospodarowania. Przesłank ku tej bardziej pesymistycznej ocenie województwa jest sytuacja w sferze gospodarki odpadami niebezpiecznymi. Niekorzystnie na tle kraju przedstawia si struktura składowisk odpadów, gdzie jest ich relatywnie duo, a ich powierzchnia jest niewielka. Liczba oficjalnie funkcjonujcych wysypisk w województwie podlaskim wynosi 80, a ich powierzchnia to niespełna 144 hektary. Dla porównania w województwie pomorskim funkcjonuje 48 wysypisk, lecz ich powierzchnia jest dwukrotne wiksza. Oznacza to, e standardy składowania odpadów prawdopodobnie s nisze ni w innych regionach kraju, poniewa niewielkie wysypiska na ogół s słabiej wyposaone. Relatywnie mała powierzchnia wysypisk oznacza, e ich potencjalna uciliwo dla rodowiska te jest mniejsza. Jednake w wyniku przeprowadzonych w latach 2001-2003 przegldów ekologicznych składowisk ustalono, e jedynie 13 składowisk posiada wszystkie wymagane prawem zabezpieczenia i wyposaenie niezbdne do prawidłowej i bezpiecznej dla rodowiska eksploatacji. Do niezbdnej modernizacji obejmujcej m.in. takie inwestycje, jak monta wagi, budow systemu odgazowywania, brodzika dezynfekcyjnego czy ogrodzenia, wytypowano 36 składowisk. Pozostałe składowiska zakwalifikowano jako obiekty, które naley zamkn i zrekultywowa najpóniej do 2009 roku, w tym 10 obiektów, które ze wzgldu na moliwo powodowania duego zagroenia dla rodowiska naleało zamkn i podda rekultywacji niezwłocznie, co Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 90 uczyniono. Stan składowisk odpadów jest wic zły. Ponadto mona dostrzec bardzo szybkie tempo zmniejszania si liczby dzikich wysypisk odpadów, co naley oceni bardzo pozytywnie. Problem dzikich wysypisk szybciej został rozwizany w miastach, bowiem ju w 2004 roku zostały prawie całkowicie zlikwidowane. Na obszarach wiejskich proces porzdkowania gospodarki został zapocztkowany w bardzo szybkim tempie w 2005 roku [45]. Lasy i lenictwo Powierzchnia obszarów lenych województwa wynosi 645,1 tys. ha i wzrosła w stosunku do 2001 roku o 39,1 tys. ha. rednia lesisto w tym okresie wzrosła z 29,6% do 32,0%, co jest wartoci zblion do redniej krajowej. Najwikszymi kompleksami lenymi s Puszcza Augustowska (ponad 110 tys. ha), Puszcza Knyszyska (105 tys. ha) oraz Puszcza Białowieska (62 tys. ha). Wikszo lasów (niemal 92,0% powierzchni) stanowi lasy publiczne, bdce własnoci Skarbu Pastwa w zarzdzie Pastwowego Gospodarstwa Lenego „Lasy Pastwowe" i parków narodowych oraz stanowice własno gmin. Pozostał cz stanowi lasy prywatne. Rozmieszczenie lasów w województwie jest nierównomierne. Due kompleksy lene pokrywaj głównie wschodni i czciowo centraln cz regionu. Obszary puszcz s zaliczane do bardzo wartociowych i cennych przyrodniczo obszarów lenych. Rónorodno siedlisk lenych sprawia, e na terenie województwa wystpuj wszystkie niowe typy lasów. Poza funkcj produkcyjn lasy w województwie stanowi element ochrony rodowiska i rónorodnoci biologicznej regionu. Lasy ochronne w województwie zostały przedstawione w tabeli. Tabela 24. Powierzchnia lasów ochronnych według rodzajów w 2007 roku Lasy ochronne Powierzchnia (ha) Glebochronne 2 987 Wodochronne 48 683 Uzdrowiskowo-klimatyczne 15 685 W miastach i wokół miast 22 891 Obronne 5 536 Ostoje zwierzt 9 617 Na stałych powierzchniach badawczych 3 489 Cenne pod wzgldem przyrodniczym 5 003 Nasienne 1

ródło: [69]. Funkcje ochronne spełnia 27% powierzchni lasów znajdujcych si w zarzdzie Lasów Pastwowych. Zachowaniu walorów przyrodniczych lasów sprzyjaj zmiany w ich gospodarczym uytkowaniu, majce na celu naturalizacj ekosystemów oraz zachowywanie w ich strukturze siedlisk i mikrosiedlisk wanych dla wielu grup flory i fauny. Na terenie Lasów Pastwowych funkcjonuje „Leny Kompleks Promocyjny Puszcza Białowieska" (LKP), który powołano 19 grudnia 1994 roku. W jego skład wchodz trzy nadlenictwa: Białowiea, Browsk i Hajnówka. LKP powołano, by realizowa załoenia kompleksowej polityki trwałego i zrównowaonego rozwoju oraz gospodarki lenej opartej na podstawach ekologicznych. Specjalny status posiada take Puszcza Augustowska. Zgodnie z decyzj Ministra Rolnictwa, Lenictwa i Gospodarki ywnociowej z dnia 9 lipca 1986 roku na obszarze szeciu nadlenictw wprowadzono zasad, i podstawowym celem gospodarki lenej jest denie do zachowania trwałoci lasu o charakterze zblionym do naturalnego oraz zapewnienie warunków do maksymalnego spełniania przez lasy wielorakich funkcji, to jest Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 91 produkcyjnych, ochronnych i społecznych. Funkcje ochronne lasu ma zapewni zachowanie naturalnych warunków ekosystemów lenych charakterystycznych dla puszczy, korzystny wpływ lasu na rodowisko przyrodnicze, w tym na gleby i stosunki wodne puszczy i obszarów przyległych oraz na krajobraz, zdrowie i kultur ludnoci. Powinna by take zapewniona ochrona miejsc lgowych i ostoi wszystkich gatunków zwierzt bytujcych w puszczy, w szczególnoci za gatunków chronionych i rzadkich. Podsumowujc, mona stwierdzi, e najistotniejsze problemy zwizane z ochron rodowiska w województwie podlaskim dotycz ochrony wód i gospodarki odpadami. W zakresie jakoci wód sytuacja nie jest zła, jednake biorc pod uwag funkcjonalne predyspozycje i denia regionu, zwizane z obszarem Zielonych Płuc Polski czy obszarem Natura 2000, naley nadal intensywnie inwestowa w ochron wód oraz w tworzenie i rozbudow wysypisk. Jednoczenie pojcie czystego rodowiska nie jest stosowane w odniesieniu do obszaru województwa podlaskiego na wyrost. Wikszo wskaników zwizanych ze stanem rodowiska naturalnego utrzymuje si na poziomie odpowiadajcym niskim poziomom zanieczyszcze lub wrcz jego braku. W kontekcie sektora rehabilitacji geriatrycznej naley uzna, e obecny stan rodowiska naturalnego niewtpliwie znaczco pozytywnie oddziałuje na moliwoci rozwoju tego kierunku w województwie. Naley jednak zwróci uwag, e czyste rodowisko naturalne i dalsze utrzymanie jego dobrego stanu moe stanowi barier dla rozwoju peryferyjnych regionów, jakim jest województwo podlaskie. Z jednej strony to zacofanie rozwojowe regionu bywa istotnym czynnikiem dobrego zachowania przyrody, a z drugiej – wynikaj z niego ograniczenia rozwojowe w postaci np. niedorozwoju infrastruktury. rodowisko jest w takich regionach czsto jedn z niewielu mocnych stron i naley poszukiwa takich dróg rozwoju, które ten czynnik pozwalaj zachowa i wykorzysta, nie prowadzc do jego pomniejszenia. [45, s.147] Rozwijanie i wdraanie koncepcji ekorozwoju moe spowodowa zmian akcentów w rozumieniu konkurencyjnoci. W wikszym stopniu ni obecnie bdzie uwzgldniała – obok kwestii kapitału produkcyjnego, kwalifikacji mieszkaców regionu, infrastruktury, innowacyjnoci, przedsibiorczoci i stabilnoci ekonomicznej – aspekty rodowiskowe i społeczno-kulturowe. W warunkach ekorozwoju regiony konkuruj czystszym rodowiskiem, inwestycjami edukacyjnymi, spójnymi społecznociami i dobrymi usługami publicznymi. W teorii regiony o najwyszej jakoci ycia – uwzgldniajce obok materialnego standardu jej ekologiczne i społeczne uwarunkowania – bd bardziej konkurencyjne w wiecie XXI wieku. Ponadto w wiecie, w którym zasoby energii, ziemi i surowców bd ograniczone ze wzgldu na globalne bariery rodowiskowe, co odbije si na ich cenach i dostpnoci, regiony najmniej zalene od zewntrznych zasobów bd w najlepszej sytuacji, by pozosta konkurencyjne i zapewni mieszkacom odpowiedni standard ycia. Std oszczdno przyrody, energii i surowców wspiera utrzymanie przyszłej konkurencyjnoci [45, s.149]. Takie podejcie do rozwoju opartego z jednej strony na ochronie rodowiska naturalnego, moe wiza si z jeszcze silniejszym, korzystnym powizaniem z sektorem rehabilitacji geriatrycznej. To włanie wysoki poziom czystoci rodowiska naturalnego i znaczce walory wiadczce o atrakcyjnoci turystycznej województwa mog wzmocni rozwój tego sektora. Jednoczenie zasadne wydaje si by wspieranie rozwoju sieci infrastruktury komunikacyjnej sprzyjajcej poprawie dostpnoci do regionu, co wymaga prowadzenia pewnych rodzajów inwestycji. Nie wydaje si jednak, by stało to w sprzecznoci z ochron rodowiska. 4.3 Szanse rozwoju sektora – wyniki bada przedsibiorstw i instytucji Przedstawiciele przedsibiorstw w trakcie realizowanych Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 1) szanse rozwoju sektora upatrywali przede wszystkim w zwikszeniu udogodnie dla nowo tworzonych firm oraz zmniejszeniu składek ZUS dla ju istniejcych podmiotów. Inn kwesti jest konieczno Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 92 zmian rozporzdze i ustaw dotyczcych działalnoci NFZ. Zwrócono take uwag na szans, jak niesie ze sob poprawa zarzdzania słub zdrowia. Inn moliwoci jest pozyskanie kontraktów zagranicznych na usługi sektora. Jednoczenie wskazano, e dobrym rozwizaniem mogłoby by połczenie sił z sektorem turystyki, co pozwoliłoby na sprowadzenie goci z zewntrz województwa. Innym problemem najczciej wskazywanym przez respondentów jest zbyt małe finansowanie sektora ze strony pastwa, lecz wskazano przy tym, e szans moe by współfinansowanie go przez Uni Europejsk. Inn szans jest pozyskanie umów z NFZ przez wiksz liczb gabinetów i placówek z województwa. W ramach prowadzonych indywidualnych wywiadów pogłbionych wród badanych instytucji (IDI/ITI 2), respondenci zwrócili uwag na kilka istotnych czynników i tendencji w otoczeniu, które mog stanowi, ich zdaniem, szanse rozwoju sektora w województwie podlaskim. Wród odpowiedzi wskazano dalej postpujce starzenie si społeczestwa nie tylko w województwie, ale i w kraju, i w Europie. Jedn z wanych szans, zdaniem respondentów, byłoby podjcie odpowiedniej polityki władz województwa i samorzdu oraz polityki pastwa, „które postawiłyby na opiek nad osobami starymi i niepełnosprawnymi". Poza tym zwrócono uwag na konieczno wsparcia dla sektora ze strony samorzdów w zakresie bazy lokalowej – pomoc w remoncie, ulga podatkowa z tytułu remontu lub utworzenia nowych miejsc pracy. Znaczenie moe mie take – zdaniem respondentów – „ustawodawstwo, które by sprzyjało włanie rozwojowi tego zakresu działania". Wród szans wskazano na udział kapitału z Unii Europejskiej. Na znaczenie rodków z funduszy europejskich zwróciło uwag czterech respondentów. Inn wskazan szans jest „podnoszenie si poziomu ycia ludzi w kraju i za granic. Z tym wie si popyt na (...) usługi wysokiej jakoci, komfortu zdrowotnego, wygldu. Gdy społeczestwa si bogac, poprawia si jako ycia". Inn kwesti jest „objcie nas nalepk Unia Europejska, nikt nie ma pyta, gdzie jedzie. Polska jest traktowana jako dobre miejsce na inwestycje, (...) jestemy widziani jako kraj rozwijajcy si i zasobny". Ponadto w trakcie prowadzonych wywiadów respondenci zwrócili take uwag na cechy charakterystyczne samego województwa, takie jak walory turystyczne. Inny respondent wskazał za, e baz dla rozwoju sektora moe by orodek, jakim jest Uniwersytet Medyczny: „Daje wielk szans, e stamtd bd płynły dobre praktyki, jak takie kształcenie (z zakresu rehabilitacji geriatrycznej – M.K.) moe by wykorzystane". Uczelnie wysze w województwie oraz sie placówek pomocy społecznej, w tym domów pomocy, które znajduj si na terenie województwa, powinny ponadto – jak wskazał jeden z badanych – prowadzi współprac z innymi organizacjami, w tym pozarzdowymi i kocielnymi. Sprzyjałaby to rozwojowi sektora rehabilitacji geriatrycznej. Uczestnicy grupy fokusowej (FGI) jako du szans rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej wskazali „cignicie obcokrajowców" do województwa podlaskiego, by korzystali z wszelkich dobrodziejstw, a przy tym z zabiegów rehabilitacyjnych. Jako znaczc szans uznano współprac z innymi orodkami z okolic województwa podlaskiego. W trakcie spotkania podano przykład gminy Augustów, która podjła współprac z Druskiennikami z Litwy. Jeden z respondentów wskazał na zasadno takiej współpracy przede wszystkim ze wzgldu na fakt, e atrakcje, jakie obecnie s w województwie, nie s wystarczajce: „Na pobyt tygodniowy (...) jestem w stanie klientowi zapewni w Augustowie i w okolicy, natomiast jak on bdzie chciał przyjecha na dwa tygodnie, to ja ju sam go nie załatwi i wtedy potrzebne s Druskienniki i Mazury". W trakcie rozmowy uznano, e sektor rehabilitacji geriatrycznej powinien swoj ofert kierowa nie tylko do osób w wieku podeszłym. Zwrócono uwag, e s osoby, które chociaby ulegaj rónego rodzaju schorzeniom w wieku młodym, gdy s aktywne, ale gdy przestaj by aktywne, maj pienidze. Wskazano, e oferta winna by kierowana do takich osób – mog to by osoby z rónego rodzaju upoledzeniami, które zdarzyły si w trakcie trwania ich ycia. Inn szans jest skierowanie oferty „dla potrzebujcych spokoju, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 93 ciszy, rodowiska pozytywnego i kulturowego i przyrodniczego". Wskazano równie na przykłady grup osób, które w celu poszukiwania spokoju i wyciszenia oraz odpowiednio skomponowanej diety chtnie korzystaj z usług wiadczonych w klasztorach. W Polsce jest ju kilka takich miejsc. Istniejcy w Supralu klasztor prawosławny mógłby wiadczy tego rodzaju usługi. Niestety, obecn barier jest powołanie Akademii Supraskiej, w ramach której posiada 80 pokoi, jednak ze wzgldu na korzystanie z funduszy unijnych nie jest moliwe wykorzystanie tych pomieszcze do celów komercyjnych. Co nie oznacza, e nie bdzie to moliwe za kilka lat i nie zostan podjte działania w celu stworzenia oferty turystycznej. Przykładem moe by pan Bogusław Kaczyski, na którego wskazała jedna z uczestniczek spotkania, jako na osob chtnie korzystajc, i to systematycznie, z usług oferowanych przez Busko Zdrój. Osoby takie, zdaniem respondentów, s „nakrcone, napdzone", a przy tym „bardziej wychowane i wykształcone" i „chc znajdowa si w odpowiednim rodowisku", zapewniajcym, „eby było przy stole o czym porozmawia i miło spdzi czas, i razem pój na koncert". Jako inn grup docelow, a co za tym idzie, szans dla rozwoju sektora, wskazano „rehabilitacj ludzi młodych, w rednim wieku, osób wyłczonych z aktywnoci zawodowej czasowo lub trwale". Ponadto wskazano, e obecnie problemem jest rozwój niewydolnoci serca która jest bardzo czsta, a problem ten szczególnie dotyka osoby w wieku 45-55 lat. Jest to wynikiem prowadzonego obecnie stylu ycia. W trakcie rozmowy wskazano, e prognozuje si, e niewydolno minia sercowego za 10 lat obejmie około jednej trzeciej osób w grupie około 45. roku ycia i starszych. Std zasadniczym kierunkiem jest przyjazd do miejsca, gdzie moliwe bdzie wyciszenie si i prowadzenie rehabilitacji, a takie warunki przyrodnicze województwo posiada, szczególnie e połoone jest na nizinie. 4.4 Zagroenia rozwoju sektora – wyniki bada przedsibiorstw i instytucji Wród powanych zagroe w trakcie Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 1) z przedsibiorstwami sektora wymieniono zły system kontraktowania wiadcze przez NFZ. Jeden z respondentów wskazał, e w jego firmie wykonano usługi z zakresu kontraktu w cigu pierwszych siedmiu miesicy roku, a na dalsze usługi brak rodków. Nic nie wskazuje, aby sytuacja w tym zakresie zmieniła si, a wrcz ostatnie informacje płynce z NFZ pozwalaj przypuszcza, e prawdopodobiestwo pogłbiania si trudnoci w finansowaniu usług rehabilitacyjnych jest wysokie. Jednoczenie naley poda inne znaczce zagroenie dla rozwoju sektora, jakim jest, zdaniem respondentów, brak rodków finansowych ze strony osób starszych, a co za tym idzie, ich trudnoci w regulowaniu płatnoci za usługi rehabilitacyjne. Inn spraw, stanowic powane zagroenie dla rozwoju sektora, jest cigły brak ustawy dotyczcej zawodu fizjoterapeuty, co prowadzi do koniecznoci kontaktu pacjentów najpierw z lekarzem rodzinnym, nastpnie z lekarzem specjalist, dalej z lekarzem rehabilitacji, a dopiero z fizjoterapeut. Istniejce w wielu krajach rozwizania prawne wskazuj, e zmiany w procedurze pozwoliłyby na kierowanie pacjenta przez lekarza pierwszego kontaktu bezporednio do wykwalifikowanego rehabilitanta. To obniałoby z jednej strony koszty obsługi, a z drugiej przyspieszyłoby dostarczenie usługi na czas dla pacjenta. Zdaniem przedstawicieli instytucji otoczenia (IDI/ITI 2), zagroeniem rozwoju sektora jest „niewystarczajce rozumienie problemu ze strony samorzdów lokalnych". Wród najczciej pojawiajcych si wskaza wystpił „brak rodków finansowych", „brak kontraktów z NFZ", „zły podział rodków finansowych na rehabilitacj geriatryczn". Inny aspekt o charakterze społecznym, który moe, zdaniem respondentów, stanowi zagroenie dla rozwoju sektora, to niedua popularno usług rehabilitacyjnych w społeczestwie. Inny respondent natomiast okrelił to zagroenie jako trudnoci z „przełamaniem oporów mentalnych". Wród innych zagroe Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 94 płyncych z samego społeczestwa znalazły si: rosnca liczba osób ubogich, wysoka stopa bezrobocia, czste zmiany przepisów i ich wielo. Wród tendencji i zjawisk wystpujcych w całym kraju, które mona traktowa jako zagroenia dla rozwoju sektora, wymieniono take bardzo znaczcy fakt, e „dalej w naszym społeczestwie ta grupa osób starszych jest traktowana gorzej, (...) nie widzi si potrzeby rehabilitacji, utworzenia jakiego sektora tylko dla osób starszych". Warto zwróci szczególn uwag na wydaje si trafn diagnoz jednego z respondentów, e problemem jest uznanie przez niektórych decydentów w kraju, e województwo podlaskie jest i moe pozosta „skansenem bez dróg", a to moe prowadzi do sytuacji, e „ci potencjalni klienci trafi do innych miejsc". Wród innych wymienionych pojawiła si odpowied o znaczcym dalszym rozdrobnieniu placówek rehabilitacji geriatrycznej. Uczestnicy Zogniskowanego Wywiadu Grupowego (FGI) wskazali na powane zagroenie płynce z braku systemowych ofert wsparcia sektora przez władze rónego szczebla. Zwrócono take uwag na brak zainteresowania spraw promocji regionu ze strony mediów lokalnych, które wol promowa informacje „none", dotyczce mierci, wypadków, ni chociaby walorów i szans rozwoju województwa podlaskiego. Powane zagroenie dla sektora nie tylko w województwie moe płyn ze strony obwarowa prawnych zwizanych z moliwoci tworzenia uzdrowisk. S odpowiednie przepisy i nie podlegaj one dyskusji, jednak zagroeniem jest niedobór wykwalifikowanych kadr w zawodzie planisty, specjalizujcych si w opracowaniu odpowiedniej dokumentacji dotyczcej obszarów uzdrowisk. 4.5 Scenariusze stanów otoczenia Scenariusze stanów otoczenia zostały skonstruowane na podstawie zestawu przeanalizowanych czynników popytowych i podaowych metod desk research. Zostały opracowane cztery róne scenariusze przyszłoci: optymistyczny, pesymistyczny, najbardziej prawdopodobny oraz niespodziankowy. Nastpnie były one poddane weryfikacji w trakcie prac grupy ekspertów. Punktem wyjcia do prac nad scenariuszami było przygotowanie tabeli 25 przedstawiajcej analiz tendencji w otoczeniu sektora. Zostały w niej zawarte wszystkie opisane wyej zewntrzne uwarunkowania rozwoju sektora, z podziałem na sfery. Kademu z nich przypisano negatywn lub pozytywn sił wpływu okrelon w skali od -5 do +5 punktów, w trzech wariantach zmian: wzrostu, stagnacji oraz regresu poszczególnych czynników. Ponadto kade uwarunkowanie zostało scharakteryzowane przypisaniem prawdopodobiestwa wystpienia danego procesu. Prace te prowadzone były w trakcie spotka grupy ekspertów. Propozycja zestawu czynników przedstawiona przez osoby przygotowujce desk research została uzupełniona w trakcie prac grupy ekspertów o czynniki: emigracje oraz bezrobocie. W zasadzie wystpiła zgodnoci co do przypisania poszczególnym czynnikom siły wpływu i prawdopodobiestwa. Szczególn uwag ekspertów zwróciło ustalenie tych wartoci w przypadku bezrobocia, regulacji dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce oraz prawodawstwa dotyczcego wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj. Ostatecznie wypracowane wyniki prac grupy ekspertów zostały zaprezentowane poniej. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 95 Tabela 25. Analiza tendencji w otoczeniu Sfera Tendencja (od +5 do -5) Prawdopodobiestw (od 0 do 1) Ekonomiczna Wzrost PKB wzrost +3 0,25 stagnacja +1 0,70 regres -2 0,05 Wzrost bezrobocia wzrost -2 0,10 stagnacja 0 0,60 regres +1 0,30 Wzrost inflacji wzrost -1 0,15 stagnacja 0 0,60 regres +1 0,25 Poprawa finansowania opieki zdrowotnej wzrost +4 0,15 stagnacja +2 0,85 regres -3 0,05 Tempo wzrostu rynku wzrost +3 0,80 stagnacja 0 0,15 regres -1 0,05 Wzrost zamonoci społeczestwa wzrost +5 0,45 stagnacja +1 0,40 regres -2 0,20 Poprawa dostpnoci do infrastruktury transportowej wzrost +4 0,65 stagnacja -1 0,30 regres -3 0,05 Społeczna Popraw jakoci ycia wzrost +4 0,40 stagnacja +1 0,50 regres -2 0,10 Preferowanie aktywnego stylu ycia i wzorców konsumpcji wzrost +4 0,45 stagnacja -1 0,35 regres -4 0,20 Poprawa wykształcenia osób starszych wzrost +3 0,60 stagnacja +1 0,30 regres -1 0,10 Poprawa wykształcenia kadry wzrost +3 0,10 stagnacja -1 0,70 regres -2 0,20 Zmiana wartoci i postawy wobec ludzi starszych wzrost +4 0,10 stagnacja -1 0,60 regres -3 0,30 Wydłuanie trwania ycia wzrost +4 0,80 stagnacja +2 0,15 regres 0 0,05 Wzrost emigracji kadry wzrost -3 0,55 stagnacja +1 0,35 regres +2 0,10 Wzrost emigracji ludnoci wzrost +2 0,80 stagnacja +1 0,15 regres 0 0,05 Administracyjnoprawna Ulepszenie regulacji dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce wzrost +4 0,05 stagnacja 0 0,35 regres -4 0,60 Ulepszenie prawodawstwa dotyczcego wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj wzrost +2 0,10 stagnacja -1 0,70 regres -2 0,20 Wojewódzki Urz!d Pracy w Bia"ymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ wzrost +2 0,10 stagnacja 0 0,70 Ulepszenie prawodawstwa zwi!zanego z tworzeniem uzdrowisk regres -2 0,20 wzrost +1 0,25 stagnacja 0 0,70 Ulepszenie prawodawstwa w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji regres -1 0,05 wzrost +3 0,40 stagnacja -1 0,50 Uwzgl"dnianie problematyki ludzi starszych w prowadzonej polityce spo#ecznej regres -2 0,10 Mi#dzynarodowa wzrost +2 0,80 96 stagnacja 0 0,15 Poprawa dost"pu do us#ug zdrowotnych za granic! regres -1 0,05 wzrost +1 0,70 stagnacja 0 0,20 Wzrost promocji dzia#a$ na rzecz osób starszych przez Unii Europejskiej regres -1 0,10 $rodowiskowa wzrost +2 0,50 stagnacja +1 0,45 Poprawa klimatu regres -2 0,05 wzrost 0 0,45 stagnacja -1 0,55 Wyst"powanie okre%lonych gatunków ro%lin i zwierz!t regres -2 0,05 wzrost +1 0,70 stagnacja 0 0,20 Utrzymanie czystego %rodowiska naturalnego regres -3 0,10 &ród#o: Opracowanie w#asne na podstawie wyników bada$. Spo%ród uwzgl"dnionych pi"ciu sfer bardzo liczna jest pierwsza, a wi"c sfera ekonomiczna. Uwzgl"dniono w niej siedem ró'nych czynników. Spo%ród nich dla pi"ciu spodziewa( si" nale'y w najbli'szym okresie raczej tendencji braku zmiany (stagnacji), st!d te' takiemu trendowi nadano wi"ksze prawdopodobie$stwo, ni' zmianom wzrostowym czy stagnacyjnym. Je%li za% chodzi o pozosta#e, to szczególnie nale'y spodziewa( si" wzrostu samego rynku rehabilitacji w najbli'szej przysz#o%ci, a wi"c pojawiania si" nowych ofert oraz nowych konkurentów na rynku. Du'e s! tak'e szanse na popraw" w zakresie infrastruktury transportowej, szczególnie 'e wst"pnie s! znane )ród#a %rodków finansowych oraz terminy realizacji inwestycji, je%li chodzi o infrastruktur" drogow!. Nale'y si" ponadto spodziewa( pozytywnych zmian w przypadku wzrostu poziomu dochodów ludno%ci. Na sfer" spo#eczn! z#o'y#o si" osiem czynników. Podobnie jak poprzednio, najcz"%ciej wyst"puj! tu wskazania na brak zmian stanu poszczególnych czynników. Spodziewa( si" za% mo'na raczej wzrostu, je%li chodzi o emigracje ludno%ci, poziom wykszta#cenia osób starszych oraz zmian nastawionych na zdrowy styl 'ycia, jak i na wzorce konsumpcji bazuj!ce na aktywno%ci i szerokim korzystaniu przez osoby starsze z rekreacji. Niestety, jest te' du'e prawdopodobie$stwo dalszej emigracji kadry medycznej, w tym g#ównie do innych krajów Unii Europejskiej. Trzecia analizowana sfera – administracyjnoprawna – sk#ada si" z pi"ciu ró'nych czynników. W tym przypadku przede wszystkim oczekiwa( nale'y tendencji stagnacyjnych, co nie b"dzie mia#o powa'nego negatywnego oddzia#ywania na sektor, jednak'e mo'e stanowi( pewnie zagro'enia dla jego rozwoju w przysz#o%ci. Niepokoj!ce jest ponadto wysokie prawdopodobie$stwo wyst!pienia negatywnych tendencji spadkowych, je%li chodzi o kontraktowanie %wiadcze$ zdrowotnych przez NFZ, co wp#ywa w g#ówniej mierze na dost"p do us#ug tak'e sektora rehabilitacji w województwie, jak i w ca#ej Polsce. Przedostatnia grupa czynników – najmniej liczna – to czynniki mi"dzynarodowe. Spodziewane s! tu Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 97 przede wszystkim pozytywne tendencje w najbliszym okresie, które bd, w umiarkowanym stopniu, lecz sprzyja rozwojowi sektora rehabilitacji w niedalekiej przyszłoci. Na pit grup czynników składaj si uwarunkowania rodowiskowe rozwoju sektora. Zdecydowanie przewiduje si, e bd nastpowały zmiany klimatyczne tworzce warunki sprzyjajce rozwojowi sektora. Utrzymanie, jak równie jeszcze wiksza poprawa stanu rodowiska naturalnego, chociaby w zakresie usprawnienia gospodarki odpadami, bdzie sprzyja sektorowi rehabilitacji. Jeli za chodzi o zmiany zwizane z granicami obszarów chronionych czy dotyczce wystpowania okrelonych gatunków zwierzt, np. ubra, to raczej mona oczekiwa zachowania dotychczasowej sytuacji, chocia spodziewa si naley nacisku ze strony Unii Europejskiej, jak i rzdu Polski do zmian w tym zakresie. Sytuacja taka jednak nie musiałaby wpływa w ogóle na wzrost sektora. Przedstawione poniej scenariusze stanów otoczenia zostały opracowane na podstawie analizy tendencji w otoczeniu. Pierwszy z czterech opracowanych scenariuszy – scenariusz optymistyczny – tworzony jest przy załoeniu najbardziej korzystnych dla sektora zmian w otoczeniu. Najwikszy pozytywny wpływ na sektor ze wszystkich analizowanych sfer bdzie mie sfera społeczna – rednia siła oddziaływania +3,25. Oczekuje si tu optymistycznych zmian zwizanych głównie ze zmianami wzrostowymi siedmiu z omiu analizowanych czynników. Regres traktowany jest jako tendencja pozytywnie oddziałujca na sektor w przypadku czynnika, jakim s emigracje kadr słuby zdrowia. Z Tabeli 26. Scenariusz optymistyczny wynika, e najbardziej pozytywny wpływ na sektor moe mie wzrost zamonoci społeczestwa. Optymistyczne prognozy zwizane z dalszym finansowaniem opieki zdrowotnej ze rodków Unii Europejskiej oraz z rozwojem infrastruktury transportowej take silnie pozytywnie mog oddziaływa na przyszły rozwój sektora. W przypadku dwóch czynników: bezrobocia i inflacji, tendencja spadkowa ma wiksze znaczenie pozytywne dla sektora. Łcznie siła oddziaływania sfery ekonomicznej na sektor jest do wysoka i wynosi +3,00. Tabela 26. Scenariusz optymistyczny Sfera Tendencja (od +5 do -5) Ekonomiczna Wzrost PKB wzrost +3 Wzrost bezrobocia regres +1 Wzrost inflacji regres +1 Poprawa finansowania opieki zdrowotnej wzrost +4 Tempo wzrostu rynku wzrost +3 Wzrost zamonoci społeczestwa wzrost +5 Poprawa dostpnoci do infrastruktury transportowej wzrost +4 rednia siła wpływu +3,00 Społeczna Poprawa jakoci ycia wzrost +4 Preferowanie aktywnego stylu ycia i wzorców konsumpcji wzrost +4 Poprawa wykształcenia osób starszych wzrost +3 Poprawa wykształcenia kadry wzrost +3 Zmiana wartoci i postawy wobec ludzi starszych wzrost +4 Wydłuanie trwania ycia wzrost +4 Wzrost emigracji kadry regres +2 Wzrost emigracji ludnoci wzrost +2 rednia siła wpływu +3,25 Administracyjnoprawna Ulepszenie regulacji dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce wzrost +4 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 98 Ulepszenie prawodawstwa dotyczcego wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj wzrost +2 Ulepszenie prawodawstwa zwizanego z tworzeniem uzdrowisk wzrost +2 Ulepszenie prawodawstwa w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji wzrost +1 Uwzgldnianie problematyki ludzi starszych w prowadzonej polityce społecznej wzrost +3 rednia siła wpływu +2,40 Midzynarodowa Poprawa dostpu do usług zdrowotnych za granic wzrost +2 Wzrost promocji działa na rzecz osób starszych przez Unii Europejskiej wzrost +1 rednia siła wpływu +1,50 rodowiskowa Poprawa klimatu wzrost +2 Wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt regres 0 Utrzymanie czystego rodowiska naturalnego wzrost +1 rednia siła wpływu +1,

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Najmniejszej pozytywnej siły oddziaływania spodziewa si mona ze strony sfery midzynarodowej (rednia siła wpływu: +1,50). Ponadto siła oddziaływania według scenariusza optymistycznego nie bdzie dua w przypadku sfery rodowiskowej (rednia siła wpływu: +1,66). Kolejnym rodzajem jest scenariusz pesymistyczny, który opisuje te trendy i procesy, które bd miały negatywny wpływ na przedsibiorstwo. Opracowany scenariusz (Tabela 27. Scenariusz pesymistyczny) pokazuje, e najwiksze negatywne oddziaływanie na sektor moe mie sfera administracyjnoprawna oraz ekonomiczna. W pierwszym przypadku dostrzega si przede wszystkim bardzo duy negatywny wpływ zmian w dostpie do wiadcze zdrowotnych w Polsce, które s realizowane przez NFZ. Najmniejszy negatywny wpływ mog mie ewentualne zmiany na gorsze w zakresie prawodawstwa zwizanego z realizacj aktywnej turystyki oraz rekreacji. Najmniej nieprzyjemnych sytuacji mona oczekiwa ze strony sfery midzynarodowej (rednia siła wpływu: -1,00). Tabela 27. Scenariusz pesymistyczny Sfera Tendencja (od +5 do -5) Ekonomiczna Wzrost PKB regres -2 Wzrost bezrobocia wzrost -2 Wzrost inflacji wzrost -1 Poprawa finansowania opieki zdrowotnej regres -3 Tempo wzrostu rynku regres -1 Wzrost zamonoci społeczestwa regres -2 Poprawa dostpnoci do infrastruktury transportowej regres -3 rednia siła wpływu -2,00 Społeczna Poprawa jakoci ycia regres -2 Preferowanie aktywnego stylu ycia i wzorców konsumpcji regres -4 Poprawa wykształcenia osób starszych regres -1 Poprawa wykształcenia kadry regres -2 Zmiana wartoci i postawy wobec ludzi starszych regres -3 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 99 Wydłuanie trwania ycia regres 0 Wzrost emigracji kadry wzrost -3 Wzrost emigracji ludnoci regres 0 rednia siła wpływu -1,88 Administracyjnoprawna Ulepszenie regulacji dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce regres -4 Ulepszenie prawodawstwa dotyczcego wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj regres -2 Ulepszenie prawodawstwa zwizanego z tworzeniem uzdrowisk regres -2 Ulepszenie prawodawstwa w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji regres -1 Uwzgldnianie problematyki ludzi starszych w prowadzonej polityce społecznej regres -2 rednia siła wpływu -2,20 Midzynarodowa Poprawa dostpu do usług zdrowotnych za granic regres -1 Wzrost promocji działa na rzecz osób starszych przez Unii Europejskiej regres -1 rednia siła wpływu -1,00 rodowiskowa Poprawa klimatu regres -2 Wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt regres -2 Utrzymanie czystego rodowiska naturalnego regres -3 rednia siła wpływu -1,

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Trzeci przygotowany scenariusz, najbardziej prawdopodobny, to taki, w którym zakłada si trendy zmian w otoczeniu, których wystpienie charakteryzuje si najwikszym prawdopodobiestwem. Jest on, obok scenariusza niespodziankowego, znaczcym uzupełnieniem analizy prowadzonej na podstawie scenariuszy optymistycznego i pesymistycznego. Z punktu widzenia siły oddziaływania poszczególnych piciu sfer na sektor zauwaa si, e najwiksze jest prawdopodobiestwo pojawienia si negatywnych tendencji w sferze administracyjnoprawnej (rednia siła wpływu: -2,00) (Tabela 28. Scenariusz najbardziej prawdopodobny). Drug w kolejnoci sfer o znaczcym negatywnym oddziaływaniu jest sfera społeczna (rednia siła oddziaływania -1,66). Negatywny wpływ z duym prawdopodobiestwem mog mie dalej braki specjalizacji z zakresu geriatrii oraz rehabilitacji geriatrycznej, brak poszanowania i rozumienia potrzeb ludzi starszych przez społeczestwo, czy chociaby dalsze emigracje kadry słuby zdrowia za granic. Jednoczenie w sferze tej jest due prawdopodobiestwo pojawienia si pozytywnego oddziaływania, co dotyczy wikszoci sporód analizowanych czynników. Zdecydowanie pozytywnego wpływu na sektor mona oczekiwa ze strony sfery ekonomicznej (rednia siła wpływu dodatnia: +2,80). Jedynie dodatni wpływ bdzie miała najprawdopodobniej take sfera midzynarodowa (siła wpływu dodatnia: +1,5). Jeli chodzi o sfer rodowiskow, tutaj, podobnie jak w przypadku sfery społecznej, siły oddziaływania mog by i dodatnie, i ujemne, przy czym te pierwsze przewaaj (rednia siła wpływu dodatnia: +1,50; rednia siła wpływu ujemna: -1,00). Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 100 Tabela 28. Scenariusz najbardziej prawdopodobny Sfera Prawdopodobiestwo Siła wpływu ujemna Siła wpływu dodatnia Ekonomiczna Wzrost PKB 0,70 +1 Wzrost bezrobocia 0,60 0 Wzrost inflacji 0,60 0 Poprawa finansowania opieki zdrowotnej 0,85 +2 Tempo wzrostu rynku 0,80 +3 Wzrost zamonoci społeczestwa 0,45 +5 Poprawa dostpnoci do infrastruktury transportowej 0,65 +3 rednia siła wpływu 0,00 +2,80 Społeczna Poprawa jakoci ycia 0,50 +1 Preferowanie aktywnego stylu ycia i wzorców konsumpcji 0,45 +4 Poprawa wykształcenia osób starszych 0,60 +3 Poprawa wykształcenia kadry 0,70 -1 Zmiana wartoci i postawy wobec ludzi starszych 0,60 -1 Wydłuanie trwania ycia 0,80 +4 Wzrost emigracji kadry 0,55 -3 Wzrost emigracji ludnoci 0,80 +2 rednia siła wpływu -1,66 +2,80 Administracyjnoprawna Ulepszenie regulacji dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce 0,60 -4 Ulepszenie prawodawstwa dotyczcego wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj 0,70 -1 Ulepszenie prawodawstwa zwizanego z tworzeniem uzdrowisk 0,70 0 Ulepszenie prawodawstwa w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji 0,70 0 Uwzgldnianie problematyki ludzi starszych w prowadzonej polityce społecznej 0,50 -1 rednia siła wpływu -2,00 0,00 Midzynarodowa Poprawa dostpu do usług zdrowotnych za granic 0,80 +2 Wzrost promocji działa na rzecz osób starszych przez Unii Europejskiej 0,70 +1 rednia siła wpływu 0,00 +1,5 rodowiskowa Poprawa klimatu 0,50 +2 Wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt 0,50 -1 Utrzymanie czystego rodowiska naturalnego 0,70 +1 rednia siła wpływu -1,00 +1,

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Czwarty rodzaj wród przygotowanych scenariuszy to scenariusz niespodziankowy. Zawiera on trendy, które niezalenie od potencjalnej siły negatywnego czy pozytywnego wpływu maj najmniejsze prawdopodobiestwo wystpienia. I tak, najmniejsze jest prawdopodobiestwo wystpienia w sferze społecznej znaczcej siły pozytywnej ze strony poprawy poziomu i specjalizacji wykształcenia kadry, zmian w najbliszym Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 101 czasie postaw i wartoci wobec ludzi starszych oraz ograniczenie emigracji kadr. W sferze administracyjnoprawnej najmniej prawdopodobna jest poprawa zasad kontraktowania dostpu do usług przez NFZ. Jednoczenie w tych sferach wystpuje małe prawdopodobiestwo wystpienia duych zmian negatywnych, w sferze społecznej przede wszystkim zmian na gorsze stylu ycia i wzorców konsumpcji ludnoci, a w sferze administracyjnoprawnej dalsze zaniedbywanie potrzeb ludzi starszych w dokumentach strategicznych w województwie. Tabela 29. Scenariusz niespodziankowy Sfera Prawdopodobiestwo Siła wpływu ujemna Siła wpływu dodatnia Ekonomiczna Wzrost PKB 0,05 -2 Wzrost bezrobocia 0,10 -2 Wzrost inflacji 0,15 -1 Poprawa finansowania opieki zdrowotnej 0,05 -3 Tempo wzrostu rynku 0,05 -1 Wzrost zamonoci społeczestwa 0,20 -2 Poprawa dostpnoci do infrastruktury transportowej 0,05 -3 rednia siła wpływu -2,00 0,00 Społeczna Poprawa jakoci ycia 0,10 -2 Preferowanie aktywnego stylu ycia i wzorców konsumpcji 0,20 -4 Poprawa wykształcenia osób starszych 0,10 -1 Poprawa wykształcenia kadry 0,10 +3 Zmiana wartoci i postawy wobec ludzi starszych 0,10 +4 Wydłuanie trwania ycia 0,05 0 Wzrost emigracji kadry 0,10 +2 Wzrost emigracji ludnoci 0,05 0 0 rednia siła wpływu -2,33 +3,00 Administracyjnoprawna Ulepszenie regulacji dostpu do wiadcze zdrowotnych w Polsce 0,05 +4 Ulepszenie prawodawstwa dotyczcego wykonywania zawodów zwizanych z rehabilitacj 0,10 +2 Ulepszenie prawodawstwa zwizanego z tworzeniem uzdrowisk 0,10 +2 Ulepszenie prawodawstwa w zakresie turystyki aktywnej i rekreacji 0,05 -1 Uwzgldnianie problematyki ludzi starszych w prowadzonej polityce społecznej 0,10 -2 rednia siła wpływu -1,50 +2,66 Midzynarodowa Poprawa dostpu do usług zdrowotnych za granic 0,05 -1 Wzrost promocji działa na rzecz osób starszych przez Unii Europejskiej 0,10 -1 rednia siła wpływu -1,00 0,00 rodowiskowa Poprawa klimatu 0,05 -2 Wystpowanie okrelonych gatunków rolin i zwierzt 0,05 -2 Utrzymanie czystego rodowiska naturalnego 0,10 -3 rednia siła wpływu -2,33 0,

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 102 4.6 Podsumowanie Otrzymane wyniki pozwoliły na sporzdzenie rysunku 3. przedstawiajcego ródła szans i zagroe, które płyn z otoczenia. Na tej podstawie mona uzna, e wród piciu analizowanych sfer do najbardziej burzliwych naley zaliczy sfery ekonomiczn, społeczn i administracyjnoprawn. Rysunek 3.      

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. W scenariuszu optymistycznym najwikszy dodatni wpływ otoczenia przyjmuje warto 3,25 w sferze społecznej, za w scenariuszu pesymistycznym warto ujemna dla tej sfery jest jedn z mniejszych i wynosi -1,88. To oznacza, e w sferze tej szanse przewaaj nad zagroeniami, jakie nios czynniki z tej sfery dla sektora. Jednoczenie jednak to w tej sferze wystpuje najwiksza rozpito pomidzy czynnikami makrootoczenia sektora, co moe oznacza, e czynniki z tej sfery s najmniej przewidywalne i mog wywrze najbardziej znaczcy wpływ na działalno przedsibiorstw sektora. W procesie konstruowania strategii sektora jednak nie tylko sfera społeczna, ale równie sfery administracyjnoprawna i ekonomiczna, dla których rozpito midzy optymistycznym a pesymistycznym scenariuszem jest take znaczna, wymagaj szczególnej uwagi i powinna by ona nakierowana na wykorzystanie szans, jakie pojawiaj si ze strony czynników z tej sfery. W scenariuszu najbardziej prawdopodobnym wida, e w sferach ekonomicznej, midzynarodowej i rodowiskowej bd pojawia si czciej szanse dla rozwoju sektora. Najwiksze prawdopodobiestwo dodatniego wpływu wystpuje w sferze ekonomicznej (rednia siła wpływu: +2,80). W pozostałych ta siła wpływu, równie najprawdopodobniej dodatnia, wynosi bdzie odpowiednio +1,50. W sferze społecznej jest znaczce prawdopodobiestwo pojawienia si szans, jednak mog wystpi równie zagroenia. Natomiast w sferze administracyjnoprawnej jest prawdopodobne pojawienie si zagroe. Analiza scenariuszy niespodziankowych pokazuje za, e najmniejsze jest prawdopodobiestwo Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 103 wystpienia szans w sferze administracyjnoprawnej, ale ich ewentualny wpływ na sektor bdzie miał charakter pozytywny. Niewielkie jest prawdopodobiestwo wystpienia zmian w pozostałych sferach. Jeli by jednak one zachodziły, to ich charakter byłby ujemny, a szczególnie negatywny byłby w sferze rodowiska. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 104 V. Analiza sił konkurencji w sektorze W ramach drugiego obszaru dokonana została analiza głównych składników otoczenia konkurencyjnego przedsibiorstw sektora, takich jak: dostawcy – nabywcy, istniejcy i potencjalni konkurenci oraz ryzyko pojawienia si nowych producentów i substytutów. Według M.E. Portera, autora tzw. analizy piciu sił, mona dokona analizy sektora poprzez zbadanie piciu rónych czynników kształtujcych jego atrakcyjno dla biecych i przyszłych inwestorów. Wród tych czynników wyrónia si: a) sił oddziaływania dostawców i moliwoci wywierania przez nich presji na przedsibiorstwa sektora, b) sił oddziaływania nabywców i moliwoci wywierania przez nich presji na przedsibiorstwa sektora, c) natenie walki konkurencyjnej wewntrz sektora, d) grob pojawienia si nowych producentów, e) grob pojawienia si substytutów. Konstrukcja tej metody analizy strategicznej pozwala zatem na analiz składników otoczenia konkurencyjnego przedsibiorstw sektora. Jednoczenie analiza sił konkurencji w sektorze pozwala na wskazanie barier rozwojowych i głównych determinant rozwoju sektora. Umoliwia równie dostarczenie informacji, które s niezbdne dla przedsibiorstw w procesie planowania strategicznego, oraz pozwala na okrelenie składników otoczenia konkurencyjnego, które maj znaczenie przy ocenie pozycji konkurencyjnej podmiotów. W ramach okrelenia atrakcyjnoci sektora rehabilitacji geriatrycznej dla potencjalnych inwestorów, według modelu Portera, zostało podjtych kilka kroków słucych udzieleniu odpowiedzi na pytania dotyczce poszczególnych piciu głównych składników sektora. Po pierwsze, przeprowadzono desk research, którego wyniki zostały przedstawione w rozdziale IV. Nastpnie w ramach grupy ekspertów dokonano wstpnej analizy piciu sił Portera, co pozwoliło na ocen poszczególnych piciu grup czynników. Kolejnym etapem było przeprowadzenie Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 1) w celu potwierdzenia prawidłowoci oceny zestawienia składników otoczenia konkurencyjnego przedsibiorstw sektora. 5.1 Siła dostawców Wród dostawców w sektorze rehabilitacji geriatrycznej wymieni mona: • dostawców usług zwizanych z realizacj zabiegów rehabilitacyjnych, w tym pracowników sektora zdrowia: lekarzy specjalistów w zakresie rehabilitacji medycznej, geriatrii, balneologii, medycyny fizykalnej, fizjoterapii i psychologii, jak równie pielgniarki i animatorów kultury, • dostawców urzdze rehabilitacyjnych, • dostawców leczniczych rodków technicznych (maci, pieluchy, rodki do dezynfekcji), • dostawców cateringu lub ywnoci do prowadzonych jadłodajni, barów, restauracji, • dostawców transportu, np. za pomoc autokarów. Od dostawców badane podmioty pozyskuj przede wszystkim takie produkty, jak: dwutlenek wgla i gaz do krioterapii, rodki czystoci, płyny, jednorazowe rczniki i przecieradła oraz aparatur rehabilitacyjn. 5.1.1 Stopie koncentracji sektora dostawcy Za wan cz dostawców sektora rehabilitacji geriatrycznej naley uzna specjalistów, w tym lekarzy wiadczcych usługi medyczne. Jeli chodzi o dostawców usług medycznych, to uzna mona, e tak naprawd ich wykształcenie i dowiadczenie stanowi o atrakcyjnoci orodka wiadczcego usługi. W niektórych Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 105 specjalnociach, jak chociaby fizjoterapeuta, masaysta, jest wiele osób z tym wykształceniem na rynku, wic ich siła przetargowa jest przez to osłabiona. Jednak s i wybitne jednostki, majce spory wpływ na całokształt oferowanych usług, i one mog zdoby siln pozycj przetargow – s to chociaby lekarze geriatrzy, których jest niewielu i czsto pracuj na kilku etatach. W wikszoci jednak ci specjalici spełniaj kryterium silnego rozproszenia i nie wywieraj silnej presji konkurencyjnej na sektor. W przypadku pozostałych rodzajów dostawców ich koncentracja take wydaje si nieznaczca. W wikszoci przypadków mona uzna, e na rynku znajduje si bardzo duo firm oferujcych usługi i produkty, w zwizku z tym konkurencja na wszystkich tych rynkach jest dua, a co za tym idzie, siła przetargowa dostawców jest mała. Te rozwaania potwierdzaj odpowiedzi respondentów uczestniczcych w Indywidualnych Wywiadach Pogłbionych (IDI/ITI 1), którzy podkrelaj, e dostawców jest wielu, a rynkiem rzdz prawa konkurencji, bez wzgldu na to, czy to tylko rodki higieny, czy wysoce skomplikowany sprzt rehabilitacyjny. Jeli s zasoby finansowe, wówczas jest moliwo wyboru dostawcy i nie ma od niego adnego uzalenienia. Generalnie wikszo podmiotów zaopatruje si u dostawców spoza województwa lub nawet spoza kraju. Okazuje si, e zakup tego samego sprztu za granic czsto jest o wiele taszy, mimo dodatkowych kosztów transportu, ni w kraju. Jeden z respondentów zwrócił uwag na problem, jakim jest pojawienie si słowa „medyczny" przy urzdzeniach. Jego zdaniem, jeli co jest aparatur, sprztem medycznym, to ze wzgldu na konieczno przeprowadzania na tych urzdzeniach testów medycznych jest to czsto o wiele drosze ni te same urzdzenia, ale bez certyfikatu. Producentów urzdze jest w sumie niewielu, co prowadzi do ograniczenia konkurencji na rynku i do wysokich cen urzdze, szczególnie jeli s one bardziej zaawansowane. 5.1.2 Uzalenienie od jakoci dostaw Niewtpliwie jako dostaw jest szczególnie istotna, jeli chodzi o dostp do wykwalifikowanych pracowników, jak i sprztu rehabilitacyjnego. Jeli oferta bdzie wysokiej klasy, wówczas jest wiksze prawdopodobiestwo, i wicej osób skorzysta z usług. Ponadto znaczenie ma umiejtne, indywidualne podejcie do klienta. Od jakoci urzdze zaley za to, jak długo bd słuyły do wykonywania pracy – sprzt lepszej jakoci czsto charakteryzuje si wysz ergonomicznoci, ma te wicej funkcji, co pozwala na jego szersze wykorzystanie. Ponadto naley zwróci uwag na dostpno do serwisu urzdze, co pozwala na ograniczenie przestojów w ich uytkowaniu i wiadczeniu usług. Zatem w odniesieniu do tej kwestii mona uzna nawet, e siła przetargowa dostawców jest bardzo dua. 5.1.3 Udział dostaw w kosztach Wydatki na usługi rehabilitacyjne s bardzo wysokie, szczególnie na zakup nowego sprztu, co jest czsto wymagane ze strony głównego podmiotu kontraktujcego, jakim jest NFZ. Nieco nisze s koszty usług zwizanych z gastronomi, jak i samym zakupem leczniczych rodków technicznych. Ogólnie, siła przetargowa dostawców jest wic zalena od rozpatrywanej brany. Uwzgldniajc ich łcznie, jest na rednim poziomie. 5.1.4 Koszt zmiany dostawców Jeli chodzi o koszt zmiany dostawców, to mona stwierdzi, e jest wiele sklepów poredniczcych oraz sklepów internetowych, które oferuj szereg rodków i usług potrzebnych do rehabilitacji. Std te uzna naley, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 106 e w zakresie dostpu do sprztu i rodków rehabilitacyjnych nie ma ogranicze, a koszt zmiany dostawcy jest bardzo niski. Siła przetargowa dostawców jest zatem mała, gdy łatwo jest ich zmieni. Oczywicie problemem moe by zmiana dostawcy, gdy nastpi uzalenienie od niego poprzez zakup sprztu na tak wysokim poziomie specjalizacji, e wymaga on w dalszej eksploatacji fachowej obsługi tego samego dostawcy, np. przegld, serwis, zakup osprztu. Generalnie jednak wikszo badanych podmiotów w ramach IDI/ITI 1 wskazała, e w znacznym stopniu, oprócz urzdze, bazuje na „pracy swoich rk", co za tym idzie, czsto nie zauwaa w ogóle presji ze strony dostawców. Podmioty te nie maj te problemu z szybkim pozyskaniem nowych dostawców – „wystarczy jeden telefon i ma si podany sprzt". Ostatecznie siła przetargowa dostawców w zakresie kosztów ich zmiany jest mała. 5.1.5 Groba integracji wprzód Istnieje moliwo, e np. dostawca ywnoci sam załoy firm, która rozszerzy swoje usługi na prowadzenie zabiegów pielgnacyjnych czy rehabilitacyjnych. Ponadto czsto podmioty typu wellness oferuj na przykład masa. Specjalici mog otworzy własne gabinety lub orodki wiadczce podobne usługi. Firmy produkujce sprzt rehabilitacyjny mog natomiast zdywersyfikowa swoj ofert na wiadczenie usług opartych na swoich wyrobach. Naley przy tym pokreli, e nie ma jakich obwarowa prawnych, które utrudniałyby wejcie do tego sektora. Std te siła przetargowa dostawców jest bardzo wysoka. Tabela 30. Siła oddziaływania dostawców na sektor Czynnik Siła oddziaływania na sektor Brak 0 Bardzo mała 1 Mała 2 rednia 3 Dua 4 Bardzo dua 5 Stopie koncentracji sektora dostawcy X Uzalenienie od jakoci dostaw X Udział dostaw w kosztach X Koszt zmiany dostawców X Groba integracji wprzód X

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. 5.2 Siła nabywców Nabywcy to osoby niepełnosprawne trwale i czasowo oraz podmioty nabywajce usługi na ich rzecz. Mona tu mówi o wielu grupach wiekowych, a w nich o klientach instytucjonalnych i indywidualnych, tych za podzieli na prywatnych i z sektora publicznego. Jednak, co wane, nie mona pomin równie rodzin osób niepełnosprawnych, które wspieraj te osoby i poszukuj dla nich zabiegów. Członkowie rodzin równie bd odbiorcami produktów i usług, chocia w charakterze bardziej porednim. 5.2.1 Stopie koncentracji sektora nabywców Nabywcami usług orodków rehabilitacji s konsumenci, czyli osoby indywidualne i instytucje. W przypadku tej brany mamy do czynienia z duym stopniem koncentracji. Jeli dokona podziału sektora na usługi rehabilitacji ruchowej, w tym rekreacji, wellness, kosmetyczne oraz usługi rehabilitacji psychologicznej, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 107 to chocia s to rynki zrónicowane, jednak mog by znaczco powizane ze sob, podczas gdy usługi oferowane przez nie s dopasowane do specyficznych potrzeb odrbnych nabywców w rónych grupach wiekowych i ze zrónicowanymi rodzajami dysfunkcji ruchowych. Respondenci wywiadów IDI/ITI 1 zwrócili uwag, e coraz wicej osób przekonuje si do zabiegów rehabilitacyjnych, a w zwizku z tym liczba pacjentów badanych placówek z roku na rok bdzie si zwiksza. Jednym z powodów jest coraz wiksze wyedukowanie i wiadomo znaczenia rehabilitacji w yciu. Ponadto istotne moe by przybywanie pacjentów spoza regionu. 5.2.2 Uzalenienie nabywców od jakoci Klienci przyzwyczajeni do wysokiego standardu pozostan wierni swoim ulubionym orodkom nawet przy wzrocie cen, poniewa znana marka i odpowiednia pozycja na rynku budzi zaufanie. Przez jako mona tu rozumie nie tylko jako sprztu, na którym firma pracuje, lecz take właciwe podejcie do pacjenta oraz szeroko oferty, które wydaj si nawet waniejsze. W czasach kryzysu jednak czsto wiksze znaczenie bdzie mie cena oferty, ni jej jako. Wynika to z faktu, e wówczas zainteresowanie usługami finansowanymi w ramach kontraktów przez NFZ bdzie wiksze, ni ofert prywatn. Zdaniem badanych przedsibiorstw (IDI/ITI 1) NFZ ma monopol na zamówienia usług rehabilitacyjnych i w ten sposób ogranicza prawa rynku. Co istotne, mimo dokonywania kontraktowania usług „nie weryfikuje si jakoci wiadczonych usług". W wytycznych do zawierania kontraktów „jest przepis, e firmy, które do tej pory współpracowały, maj pierwszestwo w podpisywaniu kolejnego kontraktu". To wprowadza powan barier dla nowych podmiotów, które pojawiaj si na rynku. Czsto s pomijane mimo inwestycji w nowoczesny sprzt, dziki któremu bd mogły wiadczy lepiej usługi. Kolejn kwesti jest wybór ofert do kontraktów na podstawie wysokoci proponowanych cen. Problemem jest zatem raczej nie wywieranie nacisku przez bezporedniego odbiorc, lecz NFZ, który poprzez kontraktowanie usług wywiera wpływ na to, jaki rodzaj pacjentów do jakiej iloci i jakiej jakoci usług rehabilitacyjnych bdzie miał dostp. 5.2.3 Udział w kosztach Wielko kosztów jest uzaleniona od rodzaju nabywcy, rodzaju usług oraz intensywnoci tych usług. Dla osoby prywatnej korzystajcej z du czstotliwoci z usług rehabilitacyjnych ten udział w kosztach jest stosunkowo duy. W przeprowadzonych wywiadach IDI/ITI 1 zwrócono uwag, e nabywcy rynku sektora zachowuj si według zasad rynkowych – chc otrzyma jak najlepszy produkt po moliwie najniszej cenie. Odbiorców jest wielu, s to osoby w rónym wieku. Jest te moliwo otrzymania przez nich usługi bezpłatnej na podstawie kontraktu orodka realizujcego usługi lub w postaci płatnej. Mimo zwikszania si liczby osób zainteresowanych nabyciem tego rodzaju usług nie wystpuje poprawa w zakresie kontraktowania rehabilitacji przez NFZ. Jest to szczególnie znaczcy problem z punktu widzenia osób starszych. Wida, e ta grupa podmiotów szczególnie silnie wywiera presj na cen ze wzgldu na posiadanie niskich zasobów finansowych. Czsto jest to powodem długiego oczekiwania w kolejkach w pastwowych orodkach zdrowia. Zdarza si, e nieraz starsi pacjenci, „nawet kosztem swojego zdrowia, wol czeka w kolejkach i korzysta z refundowanych wiadcze, ni uzyska pomoc w prywatnych gabinetach". Zdaniem respondentów znaczenie maj tu nie tylko ograniczone rodki finansowe, ale równie „brak wiadomoci, e te same usługi mog uzyska szybciej, ale za dopłat". Podsumowujc, mona stwierdzi, e udział sektora w kosztach odbiorcy jest głównie zaleny od tego, czy dana osoba sama finansuje usługi, czy s one w całoci lub czciowo pokryte przez NFZ czy KRUS. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 108 Zawsze jednak bdzie wystpowała stosunkowo wysoka presja ze strony nabywców na obnianie ceny. 5.2.4 Koszty zmiany odbiorcy Koszty zmiany dostawcy z perspektywy odbiorców s niskie ze wzgldu na to, e łatwo mog oni znale innych dostawców. Bdzie to skutkowało silniejsz presj na jako i ceny usług wiadczonych przez podmioty sektora rehabilitacji geriatrycznej. 5.2.5 Groba integracji wstecz W tym sektorze usług groba integracji wstecznej jest niewielka, lecz wystpuje. Klient korzystajcy z usług rehabilitacyjnych moe sam otworzy orodek typu wellness, gdzie zatrudni odpowiedni personel. Wejcie w posiadanie takiego orodka oraz zakup odpowiednich urzdze bdzie jednak wymaga do sporych nakładów finansowych. Wikszym zagroeniem byłoby tworzenie takich orodków przez NFZ czy fundusze ubezpieczeniowe. Ale i w tym przypadku prawdopodobiestwo takich działa naley oceni jako znikome. Tabela 31. Siła oddziaływania odbiorców na sektor Czynnik Siła oddziaływania na sektor Brak 0 Bardzo mała 1 Mała 2 rednia 3 Dua 4 Bardzo dua 5 Stopie koncentracji sektora nabywców X Uzalenienie nabywców od jakoci X Udział w kosztach X Koszt zmiany odbiorcy X Groba integracji wstecz X

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. 5.3 Siła konkurencji w sektorze Wród konkurentów w sektorze wymieni mona: • gabinety i orodki rehabilitacyjne, • sanatoria, • zakłady pielgnacyjno-opiekucze, • zakłady opiekuczo-lecznicze, • opieka pielgniarska i agencje opiekucze, • orodki i domy pomocy społecznej, • orodki pobytu dziennego, w tym wietlice, • orodki SPA i wellness. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 109 5.3.1 Liczba i siła konkurentów Porównujc midzy sob placówki rehabilitacyjne wiadczce te same usługi na rynku polskim i w województwie podlaskim, trzeba stwierdzi, e konkurencja nie jest a tak dua. Nie konkuruj jeszcze ze sob ani szerokoci oferty, ani cen czy oferowanym standardem. Trzeba jednak uwzgldni fakt, e na rynku pojawiaj si nowe orodki i gabinety. Ponadto naley zwróci uwag na moliwo pojawienia si zagranicznej oferty, jak i na szersz promocj w województwie oferty z innych orodków krajowych. Nie naley zatem twierdzi, e tak silna pozycja lokalnych placówek, jaka jest obecnie na rynku województwa i która wynika z cigłego nienasycenia rynku, zostanie utrzymana ju na zawsze. W ramach odpowiedzi, przedstawiciele orodków rehabilitacyjnych (IDI/ITI 1) zwrócili uwag na wystpowanie współpracy z innymi orodkami, jeli kompetencje personelu danej jednostki nie pozwalaj na odpowiednie wsparcie pacjenta. Jednoczenie wskazano na brak specjalizacji placówek, co w przyszłoci moe prowadzi do wzmoenia konkurencji w sektorze. Poza tym zauwaono, e konkurencja cenowa i jakociowa niewtpliwe wystpuje. Jest to praca z człowiekiem, wic kady musi sobie znale takiego specjalist, który odczuwa komfort ze współpracy z nim. Ogólnie trzeba stwierdzi, e brana ta cigle si rozwija. Obecna sytuacja jednak wskazuje na mał sił oddziaływania liczby i siły konkurentów na sektor. 5.3.2 Tempo wzrostu sektora Od 2007 roku w gospodarce wiatowej wida zdecydowane osłabienie koniunktury. Spowodowane jest to spadkiem koniunktury we wszystkich dziedzinach gospodarki i w głównej mierze jest zwizane z kryzysem gospodarczym. Taka sytuacja moe prowadzi do zmniejszenia zainteresowania ofert podmiotów działajcych na rynku, gdy jest to obok turystyki brana w silnym stopniu wraliwa na zmian kosztów. Ludzie w trudnych sytuacjach tn zbdne koszty, a wic i rezygnuj z usług orodków rehabilitacji, jak i innych, szczególnie jeli ich oferta jest płatna. Połowa respondentów (IDI/ITI 1) wskazała na brak lub bardzo niski poziom walki konkurencyjnej w sektorze. Sytuacja jest podobna zarówno w województwie, jak i w Polsce. Z roku na rok przybywa nowych gabinetów i orodków, jednak i tak jest to bardzo mało w porównaniu do potrzeb. Respondenci uwaaj, e nawet za kilka lat bdzie to nadal stadium pocztkowe rozwoju sektora, gdy tempo wzrostu brany w kraju i w województwie jest do powolne. 5.3.3 Zrónicowanie produktów i usług W sektorze rehabilitacyjnym znajduje si ograniczona liczba podmiotów, które wiadcz usługi. Ponadto ich oferta zazwyczaj nie jest wyspecjalizowana, a zrónicowanie oferty zdeterminowane jest głównie poziomem wykształcenia personelu. Std te trudno mówi o silnym oddziaływaniu zrónicowania oferty na sektor – raczej mona j okreli jako bardzo mał. 5.3.4 Udział kosztów stałych Biorc pod uwag orodki typu sanatoria czy SPA, trzeba si liczy z do wysokimi kosztami stałymi, które s zwizane z rónego rodzaju biecymi opłatami, midzy innymi na: energi elektryczn, gaz, administracj, personel. Takie wysokie koszty wiadcz o małej elastycznoci. Z drugiej strony mamy jednak Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 110 gabinet rehabilitacyjny lub działalno opart na wynajmie wietlicy, która nie wymaga ju a tak duych kosztów stałych. 5.3.5 Bariery wyjcia Przedsibiorstwu z brany rehabilitacyjnej o zrónicowanej ofercie i szerokim zakresie działalnoci byłoby ciko zmieni charakter wiadczonych usług, co powizane jest z wysokimi barierami wyjcia z rynku. Bariery wyjcia z rynku s do due, a głównie problem ten dotyczy orodków, które maj własn baz lokalow. Wikszo to jednak podmioty, które nie maj tego typu problemów, a główn barier moe by profil wykształcenia, który determinuje zawód, jaki wykonuj. Sprzeda sprztu, likwidacja gabinetów czy zwolnienia pracowników dla nikogo nie stanowiłyby powaniejszych kosztów. Ponadto moliwe jest chociaby zrezygnowanie z jednej grupy wiekowej odbiorców czy te z mniej dochodowych rodzajów rehabilitacji i przekształcenie jej w działalno oferujc usługi innego typu. W takim przypadku koszty zmiany nie bd znaczce. Oczywicie mog wystpi nieraz pewne ograniczenia sprztowe, które mog utrudnia t zmian, ale mona do łatwo przej z rehabilitacji na ortopedi lub neurologi i zmieni grupy docelowe. Tabela 32. Siła konkurencji w sektorze Czynnik Siła oddziaływania na sektor Brak 0 Bardzo mała 1 Mała 2 rednia 3 Dua 4 Bardzo dua 5 Liczba i siła konkurentów X Tempo wzrostu sektora X Zrónicowanie produktów X Udział kosztów stałych X Bariery wyjcia X

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. 5.4 Siła nowych usługodawców Nowymi z punktu widzenia podmiotów sektora dostawcami mogliby by inwestorzy spoza regionu i z regionu, w tym podmioty zmieniajce sektor działalnoci (np. przekształcanie hoteli w orodki rehabilitacyjne) Nowymi podmiotami, które mogłyby potencjalnie wej na rynek s take firmy ubezpieczeniowe. Instytucje te mogłyby do swoich ubezpiecze dołcza ofert z zakresu rehabilitacji i podpisywa umowy z orodkami, które bd realizowa te usługi. 5.4.1 Korzyci skali działania Poród korzyci skali, wynikajcych z wielkoci brany z punktu widzenia orodków wellness oraz zajmujcych si rehabilitacj – uzdrowisk, czy duych zakładów opieki, mona wymieni: • Korzyci techniczne – dla rozwinitej firmy specjalizacja pracy oznacza wysz wydajno i jako oferowanych usług. • Handlowe – due orodki czsto kooperuj z du liczb lokalnych podmiotów wiadczcych na ich rzecz szerok gam usług, np. z przedsibiorstwami piorcymi, sprztajcymi. W takiej sytuacji wynajem tak Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 111 duej liczby usług odbywa si na korzystniejszych warunkach. Ponadto wiksze orodki przy swoich przychodach mog pozwoli sobie na wiksz działalno marketingow. • Finansowe – dostp do rónych ródeł kapitału – łatwiej jest zaciga kredyty rozwinitej firmie, wystpuje te spore zainteresowanie ni ze strony inwestorów krajowych, jak i zagranicznych. W takiej sytuacji znajduje si wikszo orodków wiadczcych usługi w sektorze. Jednak dla gabinetów te korzyci s ju bardzo ograniczone. Niewtpliwie mona uzna, e skala działania przekłada si bdzie na due oddziaływanie na sektor. 5.4.2 Wymagania kapitałowe Wymagania kapitałowe zwizane z budow orodka s bardzo wysokie, szczególnie jeli ma by on wysokiej klasy. Jeli za rozpatrzymy usługi turystyczne czy gastronomiczne zwizane z sektorem, to owe wymagania te s do spore, ale zagroenie wejcia na rynek nowych konkurentów jest o wiele wiksze. Gabinety rehabilitacyjne nie wymagaj wysokich nakładów, jeli uwzgldni si, e cz z nich polega na „pracy rkami", jak w przypadku masau. Std te ogólnie uzna mona, e siła oddziaływania wymaga kapitałowych ogólnie dla sektora jest niedua. 5.4.3 Siła marek i zrónicowanie produktów Wród wiodcych podmiotów brany mona wyróni znane uzdrowiska w Polsce, jak Ciechocinek, Busko Zdrój, Szczawno Zdrój i Nałczów. Mona przyj, e maj one du renom, ich marka i znak firmowy s rozpoznawane w całej Polsce, a nawet w innych krajach Europy. Posiadaj bardzo siln pozycj na rynku krajowym i oferuj szerok gam usług, midzy innymi: hotelarskie, gastronomiczne, przewozowe, turystyczne i rehabilitacyjne. Jeli za chodzi o podmioty z województwa, to ich rozpoznawalno na rynku nie jest obecnie dua i w zwizku z tym zrónicowanie oferty oraz siła marek ma mały wpływ na sektor. Zdaniem uczestników bada (IDI/ITI 1) jest due prawdopodobiestwo, e w najbliszym czasie pojawi si nowe gabinety i orodki zajmujce si rehabilitacj. Nie stanowi to jednak znaczcego powodu do obaw. Co za tym idzie, zagroenie w postaci pojawienia si nowych usługodawców na rynku jest w opinii wikszoci respondentów niewielkie. „Pacjent nasz pan, i to on zadecyduje, która rehabilitacja, jaki fizjoterapeuta, jaka atmosfera pracy, jakie koszta mu odpowiadaj". Zatem wane jest, by były wiadczone „usługi na wysokim poziomie i eby prowadzeniem takich placówek zajmowały si osoby, które maj dowiadczenie w rehabilitacji, a nie robiły to, bo uznaj, e to dobry biznes". 5.4.4 Dostp do kanałów dystrybucji Wydaje si, e łatwy dostp do pełnej gamy usług rehabilitacyjnych i usług typu wellness gwarantuje klientom rozległa sie sprzeday, na któr składa si wiele oddziałów na terenie całego kraju. Kanały dystrybucji s kluczowe dla sukcesu takich podmiotów. Szczególne znaczenie odgrywa jednak współpraca np. z biurami turystycznymi, z NFZ, z KRUS, które poprzez zawieranie podmiotów w swojej ofercie ułatwiaj dostp do ich usług dla klientów. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 112 5.4.5 Dostp do technologii Postp technologiczny powoduje powstawanie nowych metod terapeutycznych. Dziki nim wielu pacjentów moe unikn niepełnosprawnoci lub znacznie ograniczy jej skutki. Chodzi tu jednak raczej o sprzt rehabilitacyjny do samodzielnego wykorzystywania przez pacjenta. Z punktu widzenia oferty podmiotów wiadczcych usługi, stosowane urzdzenia rehabilitacyjne nie musz by szczególnie zaawansowane technologicznie, aby mona było na nich prowadzi zabiegi rehabilitacyjne. Ponadto wikszo zabiegów nie wymaga korzystania z adnych urzdze, np. masa, wiczenia ruchowe. Tabela 33. Siła nowych usługodawców Czynnik Siła oddziaływania na sektor Brak 0 Bardzo mała 1 Mała 2 rednia 3 Dua 4 Bardzo dua 5 Korzyci skali działania X Wymagania kapitałowe X Siła marek i zrónicowanie produktów X Dostp do kanałów dystrybucji X Dostp do technologii X

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Generalnie jednak naley oceni, e we wstpnej fazie ycia sektora w województwie podlaskim, wchodzenie nowych podmiotów nie tyle zagrozi istniejcym, co raczej wzmocni cały sektor. Mona zatem przyj, e w ostatecznej wersji modelu piciu sił Portera zasadnym jest przyjcie załoenia, e nie wystpuje negatywna zewntrzna presja nowych wchodzcych. 5.5 Siła substytutów Wród substytutów wymieni mona: • Lekarstwa, • Pomoc członków rodziny, • Bioenergoterapeutów, • Inne formy medycyny niekonwencjonalnej, • Orodki typu fitness club. 5.5.1 Dostpno substytutów Jeli chodzi o substytuty, takie jak leki, które umierzaj ból i poprzez to w jaki sposób niweluj dyskomfort zwizany z dysfunkcjami ruchowymi, to jest ich wiele. To, z jakiego substytutu skorzysta klient, zaley w duym stopniu od jego preferencji, gdy znaczna cz leków jest dostpna bez recepty. Dostpno do tych substytutów na rynku jest ogromna, zatem jest dua konkurencja. Poza tym dostp do nich wydaje si łatwiejszy, poniewa apteki, przynajmniej w miastach, znajduj si niemal na kadym rogu. Wiele osób decyduje si równie na korzystanie z pomocy bioenergoterapeutów czy innych rodzajów medycyny niekonwencjonalnej. Wiele osób, szczególnie w wieku po 45 do 55 roku ycia, chtnie skorzysta z oferty rónych fitness clubów. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 113 5.5.2 Uyteczno substytutów Uyteczno substytutów na rynku polskim jest bardzo dua. Osoby o mniej zasobnych portfelach i mniej wiadome zasadnoci stosowania rehabilitacji wybior raczej leki, które wydadz im si skuteczniejsze. Jednak zdaniem wikszoci respondentów (IDI/ITI 1) trudno znale co, co mogłoby by substytutem dla rehabilitacji. W sumie najlepszym substytutem jest „po prostu ruch, spacery". To najskuteczniejsza i najtasza forma poprawy sprawnoci. Jednoczenie uzna mona, i nie stanowi raczej zagroenia, lecz uzupełnienie dla rehabilitacji. Ponadto „wczesna edukacja społeczestwa, e dbanie o zdrowie jest bardzo wane i moe pozwoli na uniknicie wielu problemów w przyszłoci, mogłoby w pewnym stopniu zastpi rehabilitacj". Zwrócono take uwag na to, e rehabilitacja to nie tylko poprawa wydolnoci fizycznej, ale i psychicznej, a nad tym mog pracowa take inne orodki ni stricte rehabilitacyjne. W sumie jednak analiza odpowiedzi udzielonych przez respondentów wskazuje, e generalnie nie ma czego takiego, jak substytut rehabilitacji, gdy nic nie moe jej zastpi. Mona mówi raczej o usługach i działaniach komplementarnych wobec usług rehabilitacyjnych. 5.5.3 Konkurencyjno cenowa Generalnie na rynku brak konkurencji cenowej. I chocia leki czy zabiegi bioenergoterapeutyczne s nieraz tasze, to nie przynosz takich efektów, jak zabiegi rehabilitacyjne. Cena leków jest czsto nisza ni cena usług rehabilitacyjnych, podobnie cena zaj typu aerobik lub innych propozycji wicze w fitness clubach, gdzie s równie róne promocje. 5.5.4 Nasilenie działa marketingowych Mona zauway, e działania marketingowe innych podmiotów zwizanych z rekreacj lub nawet z ofert rónych leków s znaczce. Dla porównania, działania marketingowe podmiotów sektora rehabilitacji s bardzo ograniczone. Wydaj one znacznie mniej pienidzy na reklam ni inne podmioty oferujce substytuty. Tabela 34. Siła nowych producentów i usługodawców Czynnik Siła oddziaływania na sektor Brak 0 Bardzo mała 1 Mała 2 rednia 3 Dua 4 Bardzo dua 5 Dostpno substytutów X Uyteczno substytutów X Konkurencyjno cenowa X Nasilenie działa marketingowych X

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 114 5.6 Podsumowanie Podsumowujc, naley stwierdzi, e sytuacja sektora jest do korzystna, a presja konkurencyjna umiarkowana. Jego moliwoci rozwojowe i atrakcyjno s znaczne, gdy presja ze strony dostawców jest rednia, a odbiorców mała. Mona z tego wnioskowa, e podmioty sektora nie s w znaczcym stopniu uzalenione od wikszej liczby dostawców, a czsto mona wrcz mówi o braku takiej relacji. Ponadto sektor ma w wikszoci odbiorców, którzy nie maj na duego wpływu, szczególnie e wiele podmiotów sektora ma w swej ofercie usługi zakontraktowane przez NFZ, co prowadzi do ograniczenia oddziaływania potencjalnych klientów. Rysunek 3. Prezentacji analizy piciu sił Portera – konkurencyjnoci sektora

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Jednoczenie oceniono, e moliwoci wejcia do sektora nowych usługodawców s rednie, ale nie wywołałyby negatywnych, lecz raczej pozytywne konsekwencje wzmocnienia całego sektora. Sytuacj w sektorze pogarsza znaczco groba pojawienia si na rynku substytutów, która jest dua. Niemniej zakłada si, e nie ma duej szansy na pojawienie si nowego substytutu, który doskonale odpowiadałby ofercie z zakresu usług rehabilitacyjnych. Zaproponowane w prowadzonej wyej analizie rodzaje substytutów w wielu przypadkach mog te stanowi uzupełnienie oferty podmiotów zajmujcych si rehabilitacj geriatryczn. Poniewa ogólne bariery wejcia na rynek wydaj si nie by zbyt wysokie, to zagroenie ze strony nowych wej na rynek wydaje si umiarkowane. Ponadto dostrzega si, e poziom walki konkurencyjnej jest mały, co pozytywnie oddziałuje na cały sektor i pozwala twierdzi, e siły konkurencji w sektorze pozwalaj na jego dalszy rozwój. SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ (gabinety i orodki rehabilitacyjne, sanatoria, zakłady pielgnacyjno-opiekucze, zakłady opiekuczo-lecznicze, opieka pielgniarska i agencje opiekucze, orodki i domy pomocy społecznej, orodki SPA i wellness) GRO	BA POJAWIENIA SI NOWYCH KONKURENTÓW SIŁA ODZIAŁYWANIA GŁÓWNYCH NABYWCÓW MAŁA − Klienci indywidualni, − Klienci instytucjonalni, − Rodziny osób niepełnosprawnych. SIŁA ODZIAŁYWANIA DOSTAWCÓW REDNIA − Dostawcy usług – pracownicy, − Dostawcy urzdze rehabilitacyjnych, − Dostawcy rodków technicznych, − Dostawcy cateringu, − Dostawcy transportu. GRO BA POJAWIENIA SI SUBSTYTUTÓW REDNIA Potencjalni konkurenci: − Orodki rehabilitacyjne spoza regionu, − Firmy ubezpieczeniowe. DU	A Potencjalne substytuty: − Lekarstwa, − Pomoc członków rodziny, − Bioenergoterapeutów, − Inne formy medycyny niekonwencjonalnej, − Orodki typu fitness club. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 115 VI. Analiza powiza sektora z rynkiem pracy W ramach trzeciego obszaru została podjta próba analizy stanu zatrudnienia oraz zmian w zatrudnieniu w badanym potencjalnym obszarze wzrostu, w tym: • analiza dostpnoci i zapotrzebowania na kadry (stopie i ródła zaspokojenia potrzeb kadrowych pracodawcy; stopie realizacji wymaga pracodawcy w zakresie: umiejtnoci i kwalifikacji, postaw pracowniczych, poziomu wynagrodze), • analiza rozwoju kadr pracowniczych, • prognoza zmian w zatrudnieniu. W ramach trzeciego obszaru zostały zastosowane techniki bada, które pozwoliły na pozyskanie danych o stanie zatrudnienia i zmianach w zatrudnieniu na regionalnym rynku pracy. Wykorzystanie wybranych technik badawczych pozwoliło na ocen stanu powiza midzy sektorem rehabilitacji geriatrycznej a rynkiem pracy. Pierwsz z nich były badania desk research polegajce na analizie dostpnych informacji dotyczcych rynku pracy w województwie podlaskim oraz w Polsce, a jej wyniki zostały przedstawione wród uwarunkowa rozwojowych sektora w rozdziale IV. Kolejnym krokiem było przeprowadzenie 10 indywidualnych wywiadów pogłbionych wród przedstawicieli instytucji, w tym: jednej instytucji porednictwa pracy, piciu szkół medycznych, w tym Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, jednej instytucji szkoleniowej, Urzdu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego – Departament Zdrowia i Departament Edukacji, Sportu i Turystyki oraz Podlaskiego Urzdu Wojewódzkiego – Wydział Polityki Społecznej oraz 13 wywiadów wród przedsibiorców (IDI/ITI 1). Nastpnie kwestie powiza sektora z rynkiem pracy poruszono w trakcie zrealizowanego zogniskowanego wywiadu grupowego (FGI). W spotkaniu tym uczestniczyło siedmiu przedstawicieli nastpujcych rodzajów instytucji: Urzdu Miejskiego w Augustowie, trzech instytucji edukacyjnych oraz jednej instytucji zajmujcej si rynkiem turystycznym w regionie. Drugim etapem w analizie powiza sektora z rynkiem pracy było zastosowanie metody studium przypadku. Pozwoliło to na opracowanie studiów dobrych praktyk w zakresie współpracy wybranych podmiotów z danego sektora z rynkiem pracy. Bada dokonano na podstawie dostpnych danych dotyczcych wybranych do opracowania studium przypadku podmiotów oraz przeprowadzonych indywidualnych wywiadów pogłbionych (IDI/ITI 3) w dwóch przedsibiorstwach z sektora rehabilitacji. 6.1 Powizania instytucji z sektorem rehabilitacji geriatrycznej Przeprowadzone badania (IDI/ITI 2) wskazuj, e sporód badanych instytucji porednictwa pracy, instytucji edukacyjnych i szkoleniowych, zaledwie jedna wskazała na brak powiza z sektorem rehabilitacji geriatrycznej. Pozostałe za w swej działalnoci nie prowadz działa, które s nakierowane bezporednio na ten sektor. Powizania te głównie dotyczyły kształcenia kadr (5 badanych podmiotów). Uznano, e w ramach dotychczas oferowanych kierunków kształcenia s takie zawody, jak technicy masayci, opiekunowie medyczni, pielgniarki i pracownicy medyczni, które obecnie nie s wyprofilowane bezporednio na rzecz usług dla osób starszych. Jednak profilowanie moe by uzyskane w trakcie praktyki zawodowej. Analizowane podmioty nie maj kierunków kształcenia odnoszcych si bezporednio do odbiorcy w starszym wieku, niemniej wystpuj w ich programach nauczania pewne elementy z tego zakresu. W trakcie procesu kształcenia zwracana jest uwaga na potrzeby w zakresie pielgnacji i opieki nad osobami starszymi czy te masau dla osób starszych. Nie wspominano o moliwym przygotowaniu kadr do nauczania z zakresu przygotowania do staroci oraz udzielania osobom starszym wsparcia psychologicznego, informacyjnego i prawnego. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 116 Pozostałe badane instytucje wskazały na bardzo ograniczony kontakt z sektorem, w postaci m.in. rejestru zakładów opieki zdrowotnej, w tym wiadczcych usługi w zakresie rehabilitacji oraz wsparcia uczestnictwa podmiotów zajmujcych si rehabilitacj w takich przedsiwziciach, jak giełdy pracy czy dni otwarte. Ponadto jeden z badanych podmiotów wskazał na współprac z Departamentem Spraw Społecznych Urzdu Miejskiego w Białymstoku oraz realizował projekt dla grupy docelowej tzw. 50+. Jedna z instytucji wskazała za na współprac z Domem Pomocy Społecznej im. Wiktorii Kowalewskiej w Łomy. Deklaracje te pozwalaj na uznanie, i obecne powizania z sektorem rzadko cechuj si systematycznymi kontaktami i gruntown znajomoci jego potrzeb. 6.2 Moliwoci współpracy w sektorze rehabilitacji geriatrycznej Ogólnie jest zainteresowanie ze strony instytucji (IDI/ITI 2) współprac z podmiotami działajcymi w sektorze rehabilitacji geriatrycznej. Mona uzna wrcz, e istnieje dua otwarto na tego rodzaju aktywno. Jednoczenie jednak badane instytucje nie wiedz, jaka mogłaby by ich rola w tym działaniu – w jakim zakresie znalazłyby si w pozycji wzajemnoci, a w jakim nadrzdnoci lub podrzdnoci. Widz mimo to konieczno podejmowania współpracy przy rozwizywaniu pojawiajcych si problemów z innymi podmiotami jako warunek konieczny rozwoju sektora w przyszłoci. Jeden z podmiotów wskazał na takie moliwe obszary współpracy, jak wymiana dowiadcze oraz wspólnie ustanowienie poziomu usług i wiadcze. Za uzasadnienie podejmowania działa na rzecz współpracy mona uzna, i „połczenie wszystkich sił podmiotów miałoby wpływ na rozbudzenie potrzeb i przełamanie mentalnoci społeczestwa". Zdaniem innego respondenta sprzyjałoby wprowadzeniu studenta do tematyki poprzez popraw dostpu do zaj praktycznych i praktyk zawodowych oraz zaznajomieniu si zarówno pracowników instytucji edukacji, jak i samych studentów, „z nowoczesnymi metodami rehabilitacji i sprztem". Wskazano równie na zasadno tworzenia miejsc, gdzie bd si spotyka osoby starsze i gdzie bd mogły by rehabilitowane – w ten sposób korzystajcy z usług mieliby okazj do ustanowienia nowych znajomoci z rówienikami, co mogłoby dodatkowo ograniczy rozwój zjawiska osamotnienia ludzi starszych. Zwrócono przy tym uwag na kwesti koniecznoci równego traktowania osób starszych z osobami młodszymi, które równie s poddawane rehabilitacji – naley zapobiega pojawianiu si przejawów dyskryminacji ze wzgldu na wiek np. przy prowadzeniu szkole, obsłudze klientów i wiadczeniu usług. Jedna z instytucji widzi moliwo swojego zaangaowania w zakresie prowadzenia ewidencji i przekazywania podmiotom informacji o potrzebach zgłaszanych przez przedsibiorstwa z sektora. Inna za dostrzega szans w udzielaniu wsparcia podmiotom sektora poprzez poszerzenie swojej oferty o doradztwo oraz usługi szkoleniowe obejmujce zagadnienia rehabilitacji osób starszych. Wskazano przy tym, e samorzd województwa podlaskiego moe podejmowa działania z podmiotami sektora w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki. Została równie zaproponowana moliwo ułatwienia włczenia si naukowców, lekarzy, przedstawicieli samorzdu, placówek opiekuczych, przedsibiorstw i organizacji pozarzdowych do realizacji programu Unii Europejskiej EUNAAPA (Europejska Sie Wspierajca Aktywno Fizyczn wród Osób Starszych), umoliwiajcego wymian wiedzy z zakresu promocji aktywnoci fizycznej i zdrowego stylu ycia, prowadzenia wicze i treningów oraz korzystania z przyrzdów rehabilitacyjnych i pomiarowych. Analiza wyników bada przedsibiorstw z sektora (IDI/ITI 1) w odniesieniu do kwestii współpracy z instytucjami wskazuje, e zdecydowana wikszo respondentów (6 podmiotów) nie współpracowała i nie współpracuje z adnymi instytucjami. Pozostali wskazali na Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku (WUP) – 2 podmioty – oraz Powiatowy Urzd Pracy w Łomy. Powizania te dotyczyły przyjcia staystów. Przy czym Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 117 jeden z respondentów bardzo pozytywnie wypowiadał si na ten temat, wskazujc, e ma to miejsce co roku i wikszo kadry, któr zatrudnia, została pozyskana przy współpracy z WUP w Białymstoku. Kolejny respondent nie był za zadowolony z osoby na stau, co doprowadziło do zniechcenia i raczej wskazuje, e nie bdzie korzysta z tej formy współpracy w przyszłoci. Inny podmiot współpracował z PUP w Łomy w zakresie niezwizanym bezporednio ze specyfik firmy. Współpraca dotyczyła zatrudnienia bezrobotnych nie tylko na stae, ale i do prac interwencyjnych oraz robót publicznych. Przedstawiciele podmiotów wiadczcych usługi z zakresu rehabilitacji, w trakcie wywiadów IDI/ITI 1, zwrócili uwag na kilka podmiotów, z którymi mogliby podj współprac w przyszłoci, w tym z Uniwersytetem Medycznym w Białymstoku i innymi uczelniami. Jako zasadniczy powód wskazali na współprac w zakresie okrelenia oczekiwa ze strony przyszłego pracodawcy, jak i lepszej moliwoci pozyskania do pracy studentów, którzy kocz uczelni. Innymi wymienionymi podmiotami s urzdy pracy oraz Pastwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PEFRON) w zakresie wsparcia rehabilitacji. Wskazano take na Zakład Ubezpiecze Społecznych i Kas Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, które kieruj pacjentów do orodków specjalistycznych. Pojawiła si te odpowied dotyczca zasadnoci współpracy z lekarzami pierwszego kontaktu oraz specjalistami z zakresu rehabilitacji, co pozwoliłoby na skrócenie czasu uzyskania przez pacjenta kontaktu z rehabilitantem – okazuje si, e czst praktyk jest nieuwzgldnianie rehabilitacji przez samych lekarzy i zalecenie przez nich leczenia farmakologicznego lub operacyjnego w przypadkach, gdy nie byłoby to a tak konieczne. Na korzyci z podjcia takiej współpracy wskazały 4 z badanych podmiotów. Innym cieszcym si zainteresowaniem respondentów podmiotem s placówki szkoleniowe, które posiadaj certyfikaty uznawane w kraju i zagranic. 6.3 Analiza dostpnoci i zapotrzebowania na kadry Wyniki bada instytucji (IDI/ITI 2) wskazuj na liczne utrudnieniach w zakresie moliwoci pozyskania pracowników dla sektora. Zdaniem jednego z respondentów instytucja, któr reprezentuje, jest bardzo zainteresowana rozwojem tego obszaru. Zwrócił jednak uwag, e powodem ograniczonego dostpu do kadr jest ograniczone zainteresowanie młodziey takimi kierunkami edukacji, jak rehabilitacja, gdy jej przedstawiciele wol zamiast tego studiowa zarzdzanie, marketing czy kosmetologi, które wymagaj mniejszego wysiłku zwizanego z praktyk zawodow. Niemniej mona sdzi, i niska popularno kształcenia z zakresu rehabilitacji wynika równie z innych powodów, jak np. słabszej promocji tego kierunku kształcenia. Zauwaono ponadto, e równie osoby bezrobotne, które mogłyby zdoby nowy zawód, rzadko s tym zainteresowane, gdy „nie odczuwaj ochoty chodzenia do szkoły i uczenia si" – niemniej takie opinie mona uzna za przesadne i mylne uogólnienia. Zwrócono ponadto uwag na płynce z prasy i telewizji informacje o kolejkach do gabinetów rehabilitacyjnych, co oznacza niewtpliwie trudnoci w zaspokojeniu obecnych potrzeb w zakresie usług rehabilitacyjnych bez wzgldu na wiek pacjenta. Pojawiło si jednoczenie twierdzenie, e nie tyle wystpuje w regionie niedobór kadr, co raczej mona mówi o niewystarczajcej liczbie podmiotów, gdzie mog by podejmowane stae przez ju kształcce si osoby. Jeliby jednak mówi o ograniczonym dostpie do kadr, to moe on wynika przede wszystkim z niskiego wynagrodzenia tyche. Inne ograniczenie to brak wyspecjalizowanych szkole. Jednoczenie pojawiła si odpowied sugerujca, e zagadnienie rehabilitacji geriatrycznej to nie tylko rehabilitacja ruchowa, ale i inne jej formy, równie wane dla człowieka w wieku podeszłym. Powanym problemem jest te odpływ kadry Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 118 medycznej z regionu za granic. Wród najczciej wymienianych zawodów, których pojawienie si na rynku bdzie skorelowane z rozwojem sektora w województwie podlaskim, s fizjoterapeuci, ale specjalizujcy si w rehabilitacji geriatrycznej. Ponadto znaczenie maj magistrowie i technicy rehabilitacji. Wspominano równie o zawodach opiekuna osoby starszej oraz animatora zaj. Co wane, respondenci s take wiadomi, e ze wzgldu na wielodyscyplinarno, która jest cech opieki geriatrycznej i przez to nakłada okrelony sposób organizowania wiadcze lekarskich oraz pomocy społecznej, konieczne jest tworzenie zespołów profesjonalistów z rónych dziedzin, w tym: lekarzy, pielgniarek, pracowników socjalnych, fizjoterapeutów, psychologów, dietetyków, terapeutów zajciowych oraz opiekunów formalnych i nieformalnych. To szerokie spektrum zawodów wymusza zmiany w systemie kształcenia. Wród odpowiedzi zwizanych z analizowanym obszarem wzrostu pojawiła si równie opinia wskazujca na zasadno powizania rehabilitacji z usługami typu wellness – wychodzca poza ramy mylowe wikszoci respondentów. Jednoczenie obok zawodów medycznych wskazane zostały zawody kosmetyczne, obsługa gastronomii i hoteli oraz rozwój brany organizatorów czasu wolnego – rekreacyjno-kulturalnej. Jeli za chodzi o przedsibiorstwa (IDI/ITI 1), to tu zdania w zakresie dostpnoci do kadr w województwie podlaskim s podzielone. Z jednej strony pojawiły si głosy wskazujce na niedobór kadr, w tym chociaby wykwalifikowanych masaystów. Z drugiej za jeden z respondentów wskazał na bardzo pozytywn współprac z Wysz Szkoł Kosmetologii i Ochrony Zdrowia w Białymstoku. Ma dziki temu moliwo zatrudnienia odpowiednio wykwalifikowanej kadry. Wikszo jednak podziela opini, e jest wyszkolona kadra, a wic taka z dyplomem szkoły lub uczelni wyszej, natomiast brak jej specjalizacji. Zwrócono uwag na niedobór orodków, które ułatwiłyby odbycie praktyk, uczyły kontaktu z pacjentem, std tego rodzaju działania przenosz si dopiero na etap zatrudnienia. Poza tym absolwenci czsto nie s przekonani co do tego, czy chc pracowa w tym zawodzie i nie maj chci pogłbiania wiedzy oraz umiejtnoci. Oczekuje si, e ju na etapie kształcenia powinno by swego rodzaju „sito, gdzie osoby mogłyby si sprawdzi, czy rzeczywicie chc pracowa z pacjentami, poniewa (...) wybierajc taki kierunek, nie do koca zdaj sobie spraw z tego, z czym wie si ten zawód i jak ciki moe on by, szczególnie w przypadku pracy ze starszymi osobami". Zwrócono te uwag na fakt, e nie ma w województwie uczelni szkolcej w zakresie rehabilitacji geriatrycznej, a co istotne, w istniejcych brak takiego przedmiotu. W konsekwencji problemem jest te konieczno dokształcania osób ju w ramach zatrudnienia, w miejscu pracy. Jeli za chodzi o niedobór, to zauwaa si głównie brak fizjoterapeutów ze specjalnoci geriatria, co potwierdzaj odpowiedzi badanych instytucji. Ponadto za szczególnie niepokojcy naley uzna brak lekarzy geriatrów – co jest zgodne z trendami w całej Polsce. S te deficyty w odniesieniu do zawodów psychologa i logopedy. Zdaniem uczestników Grupy Fokusowej (FGI) zapotrzebowanie na kadry w analizowanym sektorze jest due, czy nawet bardzo due. Spójne z wynikami wczeniej przeprowadzonych wywiadów indywidualnych jest te wskazanie na fakt, e magistrów rehabilitantów jest wielu, ale problemem jest brak ich specjalizacji i programów praktyk zawodowych. Wskazano, e nie ma instytucjonalnego „rozdzielnictwa" w tym zakresie mimo wystpujcej chci otworzenia takiej specjalizacji w klinice w Białymstoku. Mona wic uzna, e na terenie województwa brakuje specjalistów z zakresu rehabilitacji. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 119 6.4 Oczekiwania podmiotów sektora w zakresie: umiejtnoci, kwalifikacji, postaw pracowniczych Wród najczciej oczekiwanych postaw pracowniczych ze strony badanych przedsibiorstw (IDI/ITI1) pojawiły si zagadnienia zwizane z cechami osobowoci. Szczególnie czsto zwracano uwag na: empati, sumienno, uczciwo, pracowito, ale te asertywno. Bardzo wane s równie umiejtnoci elastycznego, indywidualnego podejcia do pacjenta oraz dbanie o zgodno postpowania z właciw etyk zawodow. Jeli chodzi o umiejtnoci i kwalifikacje, respondenci zwracaj uwag na fakt, e wykształcenie szkolne zazwyczaj nie jest wystarczajce, lecz dopiero praktyka, i to w „dobrym miejscu", jest najlepszym sposobem na pozyskanie odpowiednich umiejtnoci w poszczególnych zawodach zwizanych z rehabilitacj. Ponadto wskazywano na konieczno cigłego dokształcania si w tych zawodach. Czsto dodatkowe kursy s wrcz zalecane przez pracodawców, co sprzyja lepszemu odpowiadaniu na potrzeby klientów. 6.5 Analiza rozwoju kadr pracowniczych Zaledwie dwóch respondentów w grupie przedsibiorstw (IDI/ITI 1) wskazało na fakt nieprowadzenia szkole. Pozostali realizuj je w ramach prowadzonej działalnoci lub korzystaj ze szkole zewntrznych. Generalnie okazuje si, e zdaniem respondentów nie ma szkole, a jeli s, to bardzo rzadko organizowane w województwie podlaskim. Wród orodków, które prowadz profesjonalne szkolenia z zakresu rehabilitacji, wskazano Bydgoszcz, Warszaw, Kraków oraz Wrocław. Prowadzcymi je s czsto osoby z zagranicy, ponadto uczestnicy otrzymuj midzynarodowe certyfikaty ich ukoczenia. Wad jest czsto bardzo wysoka cena oraz fakt, e s do rzadko organizowane, co wymaga nieraz długiego oczekiwania na nie. Jeden z respondentów stwierdził, e gdy zatrudnia osob od razu po ukoczeniu szkoły, to w umowie zobowizuje j do odbycia co najmniej dwóch szkole w cigu roku. Czst praktyk jest równie szkolenie stanowiskowe oraz stosowanie tzw. odpraw, w trakcie których nastpuje omówienie biecych kwestii zwizanych z prowadzeniem zabiegów. Tylko jeden z respondentów wskazał na zalety współpracy z jedn z uczelni wyszych w Białymstoku i uznał, e nie wystpuje w jego przedsibiorstwie konieczno wysyłania pracowników na szkolenia zewntrzne. Zwrócił przy tym uwag, e równie w Białymstoku wykładaj profesorowie spoza województwa. 6.6 Prognoza zmian w zatrudnieniu Na podstawie wywiadów z przedstawicielami instytucji (IDI/ITI 2) mona uzna, e prognozy rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej, a co za tym idzie, wzrostu zatrudnienia w nim, wydaj si by bardzo optymistyczne. Podkrela si, e starzenie społeczestwa bdzie prowadzi do wzrostu zapotrzebowania na rehabilitantów. Niektórzy z respondentów wrcz uznali, e ten obszar „ma przed sob najwiksze moliwoci rozwoju". Wynika to chociaby z faktu, e coraz wicej schorze jest wyleczalnych, a rozwój medycyny sprzyja wzrostowi wskanika długoci trwania ycia. Std te jest to wrcz „przyszłociowy kierunek działania". Nie chodzi jednak tylko o rehabilitacj, zatem pojcie to naleałoby poszerzy o opiek nad osobami starszymi. Inny z respondentów poszedł w swych wypowiedziach jeszcze dalej, do zasadnoci ujcia tego obszaru jako całoci w postaci „zdrowia i urody", który łczy w sobie zagadnienie prowadzenia zabiegów i opieki. Skd takie pozytywne prognozy dla rozwoju sektora? Oczywicie główny powód to wzrost liczebnoci ludzi starszych. Obok jednak pojawiaj si inne pozytywne aspekty, jak podejcie do zdrowia i zdrowego stylu ycia, czy „wizerunek osoby w podeszłym wieku, która jest umiechnita, aktywna, udziela si; osoby, która Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 120 chce funkcjonowa w społeczestwie". Zwraca si przy tym uwag na konieczno zamian w polityce kadrowej w takich sferach, jak: warunki pracy, warunki płacowe oraz „rozwizania instytucjonalne kształcenia kadr". Jeli za chodzi o badanie przedsibiorstw (IDI/ITI 1), to dwóch respondentów nie potrafiło udzieli odpowiedzi na tak postawione pytanie. Niemal połowa respondentów wskazała na „ogromne", „nieograniczone", czy te „bardzo dobre" prognozy rozwoju zatrudnienia w tym obszarze. Jednoczenie jednak zwracano uwag na fakt, czy dojdzie do powstania takiego sektora. Wiadomo ju, e jest sporo osób kształccych si w tym kierunku, a zainteresowanie z punktu widzenia pracodawców ronie. Ponadto wida, e obecnie nie ma trudnoci ze znalezieniem pracy zaraz „po studiach czy nawet po licencjacie". Wida te tendencje w kierunku otwierania własnej działalnoci przez absolwentów szkół zwizanych z rehabilitacj oraz terapiami manualnymi. Dostrzega si take coraz bardziej rosnce zainteresowanie ze strony potencjalnych klientów. Niemniej zwrócono uwag, e wzrost zatrudnienia bdzie zwizany ze zwikszeniem jakoci wiadczonych usług i nastawieniem na indywidualizacj podejcia do wiadczonych usług pracy. Uczestnicy spotkania Grupy Fokusowej (FGI) równie uwaaj, e rozwój sektora moe wpłyn na zmiany w zatrudnieniu. Ich zdaniem kierunkiem moe by kształcenie w zakresie pielgniarstwa oraz rehabilitacji. Zwrócono przy tym uwag na znaczenie takich zawodów, jak pracownik socjalny czy pedagog. W województwie kształci si równie techników w dziedzinie zaopatrzenia ortopedycznego. Ponadto powstał kierunek biotechnologii i jest obawa, e po ukoczeniu studiów jego absolwenci mog mie trudnoci w znalezieniu pracy, jeli nie bdzie otwartoci na współprac z podmiotami zajmujcymi si rehabilitacj. Szacuje si, e wzgldem dotychczasowego zatrudnienia skala zmian na rynku pracy wynikajcych z rozwoju sektora moe by nawet trzykrotna, gdy jest a tak due zapotrzebowanie na kadry. Zdaniem uczestników spotkania główny problem w chwili obecnej to jednak brak moliwoci realizacji kontraktów z NFZ oraz korzystania z ju istniejcej bazy. Ponadto zwrócono uwag (FGI), e zmiana kierunków kształcenia bdzie nie tylko kwesti zwizan z rehabilitacj medyczn, ale i z wszystkimi sprawami dotyczcymi innych rodzajów oferty. Chodzi tu równie o kadry zwizane z sektorem turystyki, pielgnacji ciała czy gastronomii. 6.7 Kierunki oddziaływania instytucji na sektor Podstawowy kierunek to kształcenie, na który wskazało 8 z badanych instytucji otoczenia (IDI/ITI 2). Zwracano przy tym uwag na specjalizacj tego kształcenia pod ktem nowych, rodzcych si oczekiwa starzejcego si społeczestwa. Konieczna jest przy tym współpraca z potencjalnymi pracodawcami. Jednoczenie znaczna liczba respondentów wskazała na konieczno wyklarowania zagadnie zwizanych z rehabilitacj i geriatri, które miałyby polega na wyznaczeniu standardów zwizanych z zawodami dotyczcymi ludzi starszych i dopasowaniu ich do rynku edukacyjnego. Wskazano, e rehabilitacja wymaga współpracy z pracownikami socjalnymi, którzy dziki temu mogliby organizowa terapie zajciowe lub rehabilitacj w warunkach domowych pacjenta. Prowadzenie analiz w tym zakresie pozwoliłoby na sformułowanie zalece i rozwiza w zakresie nie tylko kształcenia, ale i zatrudnienia kadry. Daleko bardziej idce wnioski mona wycign z innych wypowiedzi, w których zwrócono uwag na zasadno stworzenia programu rozwoju rehabilitacji geriatrycznej na poziomie województwa lub te w postaci dokumentu ogólnopolskiego. Stworzenie go pozwoliłoby na wytyczenie nie tylko planu działania i podmiotów do jego realizacji, ale równie mogłyby i za tym odpowiednie pienidze na taki kierunek rozwoju polityki społecznej w kraju lub regionie. Zwrócono przy tym uwag na przydatno prowadzenia bada i analiz rynku pracy z jednej strony oraz rozeznania potrzeb zdrowotnych poszczególnych grup ludnoci, zwłaszcza osób starszych, z drugiej. Inny respondent jednoczenie zwrócił uwag na zasadno ogólnopolskiej kampanii na Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 121 rzecz osób starszych, która pozwoliłaby na wskazanie zalet z pracy z osobami starszymi nie tylko dla samego zainteresowanego, ale i dla prowadzcych je specjalistów. Podstawowym problemem moe by niedobór kadr do kształcenia specjalistów. Uczestnicy Grupy Fokusowej (FGI) ponadto wskazali na brak wsparcia w zakresie rozwoju kadry ze strony Wojewódzkiego Urzdu Pracy w Białymstoku. Jeden z respondentów zwrócił te uwag na niedobory w zakresie planowania przestrzennego dotyczcego w szczególnoci eliminacji barier architektonicznych i lecznictwa uzdrowiskowego. 6.8 Studium przypadku 1. ABM Rehabilitacja 6.8.1 Ogólna charakterystyka podmiotu Podstawow działalnoci firmy „ABM Rehabilitacja" jest rehabilitacja ortopedyczna. Ponadto, jak wynika z wypowiedzi właciciela firmy oraz informacji zamieszczonych na stronie internetowej przedsibiorstwa, w ramach struktury rodzajowej usług ABM Rehabilitacja znajduje si równie rehabilitacja osób starszych. W przypadku działalnoci podstawowej – rehabilitacji ortopedycznej, przedsibiorstwo dostosowuje program usprawniania pacjenta do właciwego tygodnia po operacji i jego zdolnoci ruchowej. Zabiegi rehabilitacyjne s prowadzone w trakcie zaj indywidualnych: jeden pacjent – jeden fizjoterapeuta. Dodatkowo w ofercie przedsibiorstwa znajduje si równie moliwo skorzystania z masau leczniczego i relaksacyjnego. Oprócz typowej działalnoci leczniczej przywracajcej pacjenta do sprawnoci ruchowej, na stronie internetowej przedsibiorstwa mona równie odnale elementy edukacyjne. Właciciel firmy zamieszcza szereg artykułów i porad zwizanych z utrzymywaniem sprawnoci ruchowej i sposobów oraz zasad korzystania z urzdze i pomieszcze słucych utrzymaniu sprawnoci ruchowej, a take artykuły z zakresu pierwszej pomocy. W picioletniej historii funkcjonowania przedsibiorstwa ABM Rehabilitacja, miała miejsce współpraca ze znanymi podmiotami i osobami fizycznymi, tak w skali regionu, jak i całego kraju. Z usług firmy skorzystali m.in.: Jagiellonia Białystok SA, Pronar, AZS, Zeto Białystok, kadra Polski juniorów w piłce siatkowej, kadra B Polski w piłce siatkowej mskiej Na bieco firma utrzymuje cisł współprac z lekarzami, pozostajc w bezporednim kontakcie merytorycznym., oraz z Arkadiuszem Leszczyskim i Joann Zapolsk – włacicielami fitness clubu MANIAC GYM, a take z TU Allianz / Mondial Assistance (Elvia) czy SodexhoPass. 6.8.2 Aktualne zatrudnienie i dostpno kadr Obecnie w firmie ABM Rehabilitacja zatrudnionych jest trzech w pełni wykwalifikowanych fizjoterapeutów, którzy dziki swoim kwalifikacjom i dowiadczeniu oferuj znaczny zakres zabiegów i usług rehabilitacyjnych, w tym równie masau. W przedsibiorstwie połoono silny nacisk na kompetencje i kwalifikacje kadr. Kada zatrudniona w ABM Rehabilitacja nowa, młoda osoba po szkole w jednym z punktów umowy podpisuje zobowizanie do odbycia przynajmniej dwóch szkole w cigu roku. Oprócz tego w planie tygodniowym firmy jedna godzina jest powicona na przeprowadzanie szkolenia wewntrznego. Szkolenia zewntrzne dla kadry s dofinansowywane ze rodków własnych przedsibiorstwa. S to szkolenia kierunkowe, głównie ze wzgldu na profil działalnoci, w kierunku ortopedycznym. Wszelkie szkolenia zewntrzne s poza terenem województwa podlaskiego. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 122 Zdaniem włacicieli przedsibiorstwa łatwiej jest wysła osoby na szkolenia organizowane w Polsce, ni przycign firmy szkoleniowe do Białegostoku. W ostatnim czasie na potrzeby własnych kadr zorganizowano szkolenia z udzielania pierwszej pomocy. Od swoich pracowników ABM Rehabilitacja oczekuje przede wszystkim empatii – czyli wyczucia potrzeb pacjenta. Ogromny nacisk kładziony jest w przedsibiorstwie równie na indywidualizacj podejcia do pacjenta. Pracownik musi by osob cierpliw, poniewa czasami dobre słowo jest bezcennym dodatkiem do zabiegu. Ponadto czsto oprócz wykształcenia konieczna jest praktyka, i to praktyka w dobrym miejscu. Firma ABM Rehabilitacja tworzy te baz danych o terapeutach i masaystach poszukujcych pracy. Baza tworzona przez przedsibiorstwo stanowi zasób informacyjny okrelajcy osoby deklarujce ch podjcia pracy, zarówno na zasadach etatowych, jak i dodatkowych. Informacje o zasobach pracowniczych przedsibiorstwo udostpnia za zgod zainteresowanych osób innym podmiotom poszukujcym pracowników. 6.8.3 Dowiadczenia we współpracy z instytucjami rynku pracy Dowiadczenie przedsibiorstwa ABM Rehabilitacja w zakresie współpracy z instytucjami rynku pracy zwizane jest z bezporednim zaangaowaniem właciciela przedsibiorstwa w proces kształcenia pracowników sektora medycznego, w tym rehabilitacyjnego. Był on wieloletnim nauczycielem masau w Medycznym Studium Zawodowym nr 1 na Wydziale Fizjoterapii w Białymstoku (1995-2005) oraz na Akademii Medycznej w Białymstoku na Wydziale Fizjoterapii (2003-2004). Dowiadczenie zdobyte w trakcie lat praktyki edukacyjnej jest pogłbiane podczas prowadzenia własnej działalnoci gospodarczej z zakresu szeroko rozumianej rehabilitacji, w tym take rehabilitacji osób w starszym wieku. Firma bowiem oferuje szkolenia z masau skierowane zarówno do osób, które, majc kontakt z medycyn (studenci, absolwenci), chciałyby na bazie zdobytej wiedzy poszerzy jej zakres o techniki manualne, jak i do osób, które, majc podstawy wiedzy z masau, maj problem z zastosowaniem ich w praktyce. W biecej działalnoci ABM Rehabilitacja skorzystała z moliwoci zatrudnienia jednej osoby na sta z Wojewódzkiego Urzdu Pracy w Białymstoku. W opinii właciciela przedsibiorstwa ta forma pozyskiwania pracowników w odniesieniu do tej konkretnej osoby nie przyniosła właciwego efektu, ale ogólnie jest trafna i potrzebna. Natomiast, jak wynika z wypowiedzi załoyciela ABM Rehabilitacja, firma jest bardzo otwarta na współprac z Uniwersytetem Medycznym, jako t jednostk, która szkoli kadry na potrzeby takich firm, jak ABM Rehabilitacja, i oferuje wysok jako kształcenia. W ramach takiej współpracy ze swojej strony, jako dowiadczony wczeniej dydaktyk i praktyk, mógłby dokładnie okreli, czego oczekuj i jakie maj potrzeby pracodawcy, tak by proces kształcenia kadr faktycznie umoliwił zaspokojenie potrzeb rynku pacy w sektorze rehabilitacyjnym, w tym w szczególnoci rehabilitacji geriatrycznej. Jeeli chodzi o uczelnie prywatne, Wysza Szkoła Kosmetologii i Ochrony Zdrowia otworzyła, jako pierwsza, kilka lat wstecz m.in. niestacjonarny kierunek fizjoterapii, umoliwiajc studiowanie bez potrzeby opuszczania Białegostoku i obniajc tym samym koszty całkowite studiowania, co jest bardzo korzystne. Na tej uczelni studiuje jeden z pracowników firmy. Zdaniem właciciela firmy, kreatywny pracownik zgłasza ch podjcia pracy w Urzdzie Pracy, jak równie u pracodawców. Według właciciela firmy ABM Rehabilitacja kadra w regionie jest dobrze wyszkolona, ale jej moliwoci nie s w pełni wykorzystywane. Po czci wynika to z faktu braku wyspecjalizowanych szkole. Dodatkowo winny powsta orodki, które umoliwiałyby odbywanie praktyki, uczyły kontaktu z pacjentem i byłyby miejscem weryfikacji okrelonych umiejtnoci. W takim centrum osoby mogłyby sprawdzi, czy rzeczywicie chc pracowa z pacjentami w danej dziedzinie medycyny, poniewa idc do szkoły, wybierajc Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 123 dany kierunek, nie do koca zdaj sobie spraw z tego, z czym wie si zawód fizjoterapeuty i jak ciki moe on by. Szczególnie w przypadku pracy ze starszymi osobami. 6.8.4 Wnioski ABM Rehabilitacja to firma o stosunkowa niewielkim stau rynkowym, ale ju o znacznym dowiadczeniu, jeli chodzi o usługi wiadczone dla pacjentów indywidualnych czy te o współprac z wikszymi zakładami pracy, które zgłaszaj potrzeby usług rehabilitacyjnych. Dotychczasowy sukces przedsibiorstwa w duej mierze wynika z przyjtych wysokich wymaga, jeli chodzi o jako wiadczonych usług zarówno przez właciciela przedsibiorstwa, jak i zatrudniony personel. Realizacja tak postawionego celu w ABM Rehabilitacja jest moliwa dziki systematycznemu procesowi szkolenia i doszkalania si osób wykonujcych zabiegi rehabilitacyjne. Jednak, by utrzyma ten proces w tym przedsibiorstwie, jak i w innych podobnych w regionie, zasadne wydaje si wdroenie trzech rzeczy w strukturach rynku pracy w województwie podlaskim. W pierwszej kolejnoci utrzymanie poziomu kształcenia i jego dalszy wzrost na kierunku fizjoterapia w naszych uczelniach. Drugim istotnym działaniem winno by usprawnianie procedur współpracy i moliwoci pozyskiwania kadr do sektora za porednictwem Wojewódzkiego Urzdu Pracy w Białymstoku – najwikszej instytucji porednictwa pracy w regionie. Trzeci element ułatwiajcy podnoszenie kwalifikacji oraz stwarzajcy moliwo uczestnictwa w szkoleniach specjalistycznych w regionie to wsparcie tego typu działa przez instytucje regionalne lub stworzenie centrum szkoleniowego dla całego sektora medycznego i poszczególnych jego elementów – w tym rehabilitacji, a w niej rehabilitacji geriatrycznej. 6.9. Studium przypadku 2. Integracyjne Centrum Wypoczynku, Edukacji i Rehabilitacji WBN „Maniówka" 6.9.1 Ogólna charakterystyka podmiotu Orodek „Maniówka" jest jednostk organizacyjn Suwalskiej Izby Rolniczo-Turystycznej w Suwałkach. Połoony jest u wrót Wigierskiego Parku Narodowego, we wsi Nowa Wie, na skrzyowaniu szlaków turystycznych oraz kultur pogranicza polsko-litewskiego. Jest otoczony atrakcyjnymi terenami do uprawiania turystyki aktywnej. W swej ofercie orodek „Maniówka" posiada przede wszystkim turnusy usprawniajco-rekreacyjne. S one kierowane do osób z dysfunkcj narzdu ruchu, w tym dla osób poruszajcych si na wózkach inwalidzkich; narzdu wzroku i słuchu; z upoledzeniem umysłowym; z chorob psychiczn; z epilepsj. A take do osób z innymi dysfunkcjami i schorzeniami: autyzmem, mózgowym poraeniem dziecicym, schorzeniami neurologicznymi, cukrzyc, Zespołem Downa. Orodek przyjmuje na pobyty zdrowotno-wypoczynkowe zarówno grupy zorganizowane do 42 osób, jak i osoby indywidualne według wpisu do rejestru oraz osoby z innymi schorzeniami. W dodatkowej ofercie orodka zamieszczonej na stronie internetowej, jak i w ofercie w postaci ulotek i folderów dostpnych w szeregu instytucjach zwizanych z ochron zdrowia i rehabilitacj na Suwalszczynie, znajduj si turnusy specjalistyczne dla osób niepełnosprawnych: • rekreacyjno-sportowe i sportowe – jazda konna, rajdy rowerowe; • szkoleniowe – obsługa komputera, sprztu biurowego, nauka jzyków obcych; • z programem rozwijajcym zainteresowania i uzdolnienia – rzebiarskie, plastyczne, ceramiczne, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 124 muzyczne; • z programem nauki niezalenego funkcjonowania z niepełnosprawnoci. Ponadto „Maniówka" oferuje odpłatn rehabilitacj lecznicz z hipoterapi, organizuje spotkania integracyjne i szkolenia oraz plenery artystyczne i imprezy okolicznociowe. Wiosn 2009 roku dodatkowo oferta orodka zwikszyła si o moliwo rodzinnego wypoczynku z bogat ofert rekreacyjno-sportow. W otoczeniu obiektu znajduje si szereg elementów składajcych si na infrastruktur orodka lub elementy, z których osoby korzystajce z wypoczynku i rehabilitacji mog korzysta w ramach usług orodka lub za niewielk odpłatnoci. S to: tereny spacerowe z miejscami do wypoczynku (altanka, stoliki, ławy); teren rekreacyjny do gier i zabaw (nawierzchnia trawiasta); mała infrastruktura drewniana do wicze i zabaw dla dzieci, profesjonalny grill i zaciszne miejsce na ognisko; teren do prowadzenia hipoterapii; nieodpłatny parking, kort tenisowy, sklep ogólnospoywczy ok. 1,5 km; stadnina koni – moliwo nauki jazdy konnej. Jest te moliwo zakupu produktów z fermy strusi oraz gospodarstwa rolnego – mleka, serów, chleba, owoców i warzyw. Orodek, zgodnie z zapotrzebowaniem zgłaszanym przez uczestników pobytu w „Maniówce", za dodatkow odpłatnoci organizuje wycieczki jednodniowe do Wilna i Trok, dwudniowe pielgrzymki autokarowe: Wigry–Studzieniczna–Sejny–Wilno, wycieczki „Statkiem Papieskim" po jeziorze Wigry lub jeziorach i Kanale Augustowskim ze luzowaniem, wieczorki regionalne z prezentacj kultury pogranicza – tzw. „Wieczory polskie i litewskie". Bogactwo oferty wraz wykwalifikowan kadr orodka ma słuy trzem głównym celom postawionym przez osob kierujc orodkiem: • poprawa ogólnego stanu zdrowia, sprawnoci fizycznej i umysłowej uczestników turnusów, • poprawa aktywnoci i integracji osób z niepełnosprawnoci, • poprawa poziomu funkcjonowania i jakoci ycia osób z niepełnosprawnoci. „Maniówka" oferuje wic nie tylko dogodne miejsce do wypoczynku, ale przede wszystkim bogat ofert rehabilitacyjn i rekreacyjn. 6.9.2 Aktualne zatrudnienie i dostpno kadr Obecnie w Integracyjnym Centrum Wypoczynku, Edukacji i Rehabilitacji WBN „Maniówka" zatrudnionych jest 12 osób. Jak wynika z wypowiedzi osoby kierujcej orodkiem, pani Hanny BorysMaluchnik, jest to kadra w pełni profesjonalna, z któr współpracuje ju od dłuszego czasu i jest zadowolona z jakoci pracy wiadczonej przez poszczególne osoby. Wród wymaga stawianych pracownikom znajduje si przede wszystkim fachowo, rzetelno, odpowiedni stosunek do pacjenta, dyskrecja, a take lojalno wobec pracodawcy. W skład kadry orodka, w zalenoci od potrzeb wynikajcych z programu turnusu lub niepełnosprawnoci uczestników, wchodz: kierownik turnusu, lekarz rehabilitacji medycznej i pielgniarka; rehabilitanci, instruktorzy hipoterapii, terapeuci zajciowi, pedagog, psycholog, instruktor rekreacji ruchowej, technolog ywienia, obsługa bloku ywieniowego, pracownicy techniczni oraz inni specjalici w zalenoci od rodzaju turnusu i wzajemnych uzgodnie. Zatrudniony w orodku personel do podstawowych zbiegów rehabilitacyjnych i terapeutycznych wykorzystuje klimatyzowane pomieszczenia do rehabilitacji: gabinet kinezyterapii, fizykoterapii oraz sal do terapii zajciowej z zapleczem sanitarnym. W orodku i w jego otoczeniu zniesione s bariery architektoniczne. Baza noclegowa, cigi komunikacyjne oraz wszystkie pomieszczenia orodka s przystosowane dla osób Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 125 poruszajcych si na wózkach inwalidzkich. W obiekcie zainstalowana jest winda dla osób niepełnosprawnych z dysfunkcj narzdu ruchu. Dla osób niewidomych i słabo widzcych wszystkie dostpne miejsca w orodku oznaczone s tabliczkami w alfabecie Braille'a. Dojcie do obiektu i do miejsc wypoczynku umoliwiaj odpowiednie pochylnie i podjazdy. Obecnie orodek „Maniówka" nie ma potrzeby zatrudnienia nowych kadr. Jednak gdyby zaistniała potrzeba zatrudnienia masaystów czy fizjoterapeutów w najbliszej przyszłoci mogłoby to stanowi problem. Jak wynika z oceny osoby kierujcej orodkiem, dostp do w pełni wykwalifikowanych kadr na potrzeby sektora został w znacznym stopniu ograniczony skutek powodu likwidacji kilka lat temu w Suwałkach szkoły dla techników fizjoterapeutów. Kształciła ona, zdaniem respondenta, bardzo dobrych specjalistów w tym zakresie. 6.9.3 Dowiadczenia we współpracy z instytucjami rynku pracy Integracyjne Centrum Wypoczynku, Edukacji i Rehabilitacji WBN „Maniówka" podejmuje szereg działa, które stanowi ogniowo łczce je z instytucjami rynku pracy. Jednym z takich cigłych działa jest przyjmowanie staystów do orodka za porednictwem Powiatowego Urzdu Pracy w Suwałkach, który refunduje stae. rednio rocznie „Maniówka" oferuje tego typu stae dla 2 osób. Ponadto orodek ma za sob współprac partnersk z Powiatowym Urzdem Pracy (PUP) w Suwałkach w projekcie EQUAL. „Maniówka" prowadziła wówczas własny podprojekt, gdzie liderem było starostwo powiatowe. Zrealizowany z powodzeniem projekt dotyczył szkole zawodowych do zatrudnienia w agroturystyce osób po przebytym kryzysie psychicznym. Orodek w przeszłoci zatrudniał równie osoby niepełnosprawne z dofinansowaniem z Pastwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) za porednictwem urzdu pracy. Stworzono stanowisko pracy dla osoby niepełnosprawnej, jak te organizowano szereg szkole dla osób niepełnosprawnych, finansowanych z funduszy PFRON. Obecnie Integracyjne Centrum Wypoczynku, Edukacji i Rehabilitacji WBN „Maniówka" ma złoony projekt partnerski z PUP w Suwałkach, PUP Sejnach i PUP Augustowie, dotyczcy aktywizacji osób dotknitych wykluczeniem społecznym do PO KL, działania 7.2.1. W ramach projektu przyjmowanie bd na szkolenia osoby bezrobotne i niepełnosprawne na specjalnoci: kucharz, pomoc kuchenna, ogrodnik obszarów zielonych, osoba sprztajca. Jak podkrela koordynator orodka, „Maniówka" ma i miała dotychczas bardzo dobre relacje z instytucjami rynku pracy. Gdy orodek zwraca si do instytucji rynku pracy o pomoc, kadorazowo otrzymuje wsparcie. Ma te pełny dostp do informacji i doradztwa ze strony tych instytucji. 6.9.4 Wnioski Integracyjne Centrum Wypoczynku, Edukacji i Rehabilitacji WBN „Maniówka" jest obecnie podmiotem zatrudniajcym wystarczajcy zasób kadrowy gwarantujcy w pełni realizacj statutowych działa i wyznaczonych celów. Godny podkrelenia jest fakt, i orodek nie ogranicza si tylko do oczekiwa wobec rynku pracy, ale przede wszystkim wychodzi naprzeciw potrzebom rynku pracy, w szczególnoci osób czasowo z niego wykluczonych. „Maniówka" podejmuje działania partnerskie z instytucjami rynku pracy, by zapobiega trwałemu wykluczeniu z rynku pracy osób niepełnosprawnych lub po przebytych chorobach psychicznych. Oródek chwali sobie dotychczasow współprac z instytucjami rynku pracy i liczy na kolejne sukcesy w realizacji partnerskich projektów na rzecz rynku pracy, w szczególnoci za na rzecz osób potrzebujcych pomocy. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 126 6.10 Podsumowanie Mona uzna, e powizania badanych instytucji otoczenia biznesu: porednictwa pracy, instytucji edukacyjnych i szkoleniowych, z analizowanym sektorem, a co za tym idzie, z rynkiem pracy sektora, s do lune. aden z 9 badanych podmiotów nie wskazał na podejmowanie działa wyspecjalizowanych, które prowadziłyby do współpracy zwizanej z rehabilitacj lub innymi podobnymi usługami na rzecz osób starszych. Podmioty prowadzce działalno zwizan z rehabilitacj geriatryczn s otwarte i zainteresowane współprac z innymi. Pojawiło si kilka pomysłów na podjcie takiego współdziałania. Jednak, co istotne, wydaje si, e obecnie badane instytucje nie wiedz, od czego powinny zacz i czy zachodzi ju zasadno podjcia tego rodzaju działa. Jednoczenie wyniki bada wiadcz o przydatnoci wskazania ról rónych podmiotów w systemie współpracy na rzecz analizowanego potencjalnego obszaru wzrostu województwa podlaskiego. Ponadto uzna naley, e analizowane podmioty bazuj na dotychczasowych, czsto stereotypowych sposobach mylenia o ludziach starych, nie traktujc ich jako potencjalnego nowego rynku zbytu usług nie tylko cile zwizanego z rehabilitacj, ale i jako osoby zainteresowane rozwojem ekonomicznym, intelektualnym, kulturalnym, fizycznym, duchowym. W uzyskanych wypowiedziach nie wida propozycji nowych, przełomowych pomysłów na nawizanie współpracy, nawet w zakresie tego, co badane instytucje robi na co dzie. Jednoczenie jednak dominujca bierna obserwacja rozwoju wydarze, oczekiwanie na propozycje ze strony innych lub kopiowanie rozwiza sprawdzonych ju w pozostałych czciach kraju wydaj si by rozwizaniami niewystarczajcymi w warunkach kształtujcej si gospodarki opartej na wiedzy. Specjalistyczna kadra medyczna bdzie kluczowa dla rozwoju analizowanego obszaru. Brak staów, niskie wynagrodzenia oraz wyjazdy osób z tym wykształceniem za granic, to czynniki, które maj jednoznacznie negatywne oddziaływane na ten rynek. Jednoczenie nie naley zawa kadry do wyspecjalizowanych zasobów zwizanych z zawodami medycznymi, lecz naley tu uwzgldnia szerokie spektrum zawodów zwizanych z zaspokojeniem potrzeb osób korzystajcych z usług rehabilitacyjnych, takich jak noclegi, przejazdy czy zwiedzanie atrakcji turystycznych. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 127 VII. Analiza SWOT sektora rehabilitacji geriatrycznej Nazwa SWOT jest akronimem słów: Strengths – mocne strony podmiotu, Weakness – słabe strony podmiotu, Opportunities – szanse w otoczeniu, Threats – zagroenia w otoczeniu. Metoda ta została zastosowana przede wszystkim ze wzgldu na jej zalet, jak jest kompleksowo, co pozwala na ujcie wszystkich czynników okrelajcych potencjał rozwojowy sektora. Prowadzona analiza popytowych i podaowych uwarunkowa rozwoju sektora na podstawie bada desk research pozwoliła sformułowa przede wszystkim szanse i zagroenia jako czynniki zewntrzne oddziałujce na rozwój sektora. Były one równie baz do okrelenia mocnych i słabych stron. Ta cz analizy SWOT bazuje ponadto na informacjach zebranych przy wykorzystaniu innych technik badawczych: Indywidualnych Wywiadów Pogłbionych (IDI/ITI 1, IDI/ITI 2), Zogniskowanego Wywiadu Grupowego (FGI), które zostały przeprowadzone z przedstawicielami badanych przedsibiorstw i instytucji otoczenia. Analiza SWOT została wypracowana take podczas spotka Grupy Ekspertów (GE). Analiza SWOT sektora pozwoliła na okrelenie jego mocnych i słabych stron oraz szans i zagroe czyhajcych na sektor. Niewtpliwie mocn stron sektora jest wysoka wiadomo specjalistów, jakie oczekiwania wobec sektora narzuca postpujce starzenie si społeczestwa. Pozytywny jest dostp do wysoko wykwalifikowanej kadry oraz ogólnie wysokiego poziomu kształcenia w regionie. Do innych mocnych stron sektora nale połoenie na nizinie oraz bardzo dobra jako rodowiska naturalnego, co sprzyja prowadzeniu działalnoci prozdrowotnej. Te mocne strony naley utrzyma równie w przyszłoci. Z drugiej strony wystpuj czynniki zalene od przedsibiorstw sektora, które stanowi jego słabe strony – przede wszystkim brak działa marketingowych, które promowałyby ofert sektora nie tylko w województwie, ale take poza nim. Warto te zwróci uwag na zasadno wikszego wykorzystania atrakcji turystycznych regionu w ramach działalnoci prowadzonej przez sektor. Tabela 35. Analiza SWOT sektora Mocne strony Słabe strony • Połoenie województwa podlaskiego na nizinie, co sprzyja leczeniu i rehabilitacji osób z problemami kardiologicznymi • Utrzymanie wysokich wskaników czystoci rodowiska naturalnego • Połoenie geograficzne w obszarze Zielonych Płuc Polski • Region postrzegany jako proekologiczny • Wysoko wykwalifikowana kadra lekarska, fizjoterapeutyczna • Wysoka wiadomo specjalistów nt. problemów społecznych • Zaangaowana kadra pomocy społecznej • Wysoki poziom kształcenia oferowany przez Uniwersytet Medyczny • Niskie ceny usług w porównaniu do zagranicy • Bardzo niski potencjał sektora, w tym mała liczba podmiotów • Brak specjalizacji placówek sektora • Bardzo ograniczone działania marketingowe podmiotów sektora, brak zrozumienia potrzeby ich prowadzenia • Brak infrastruktury rehabilitacyjnej • Słaby system komunikacyjny, brak lotniska • Niskie nakłady inwestycyjne w sektorze w regionie • Nieatrakcyjna oferta z punktu widzenia walorów turystycznych województwa • Brak programów profilaktycznych z zakresu rehabilitacji • Brak placówki szkoleniowej z zakresu rehabilitacji w regionie Szanse Zagroenia • Wzrost zamonoci społeczestwa, w tym osób starszych • Obnienie poziomu bezrobocia w kraju • Wydłuenie si trwania ycia • Wzrost wiadomoci ludzi zwizany z dnoci do • Brak zmian we wzorcach konsumpcji osób starszych • Nieuwzgldnianie sektora opieki nad osobami starszymi w dokumentach strategicznych województwa podlaskiego Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 128 poprawy jakoci ycia • Wzrost poziomu wykształcenia osób starszych i powizany z tym wzrost wystpowania postaw indywidualistycznych w tej grupie ludzi • Wzrost zainteresowania uczestnictwem w rónych sferach ycia osób starszych • Rosnce potrzeby realizacji własnych pasji i niespełnionych aspiracji przez osoby starsze • Wzrost zainteresowania przedsibiorstw sektorem ludzi starszych • Promocja rozwoju usług rehabilitacyjnych ze strony Unii Europejskiej • Wzrost zainteresowania turystyk krajoznawcz • Emigracje młodego pokolenia • Brak gwarancji na cigło kontraktowania usług przez NFZ • Brak regulacji transgranicznego wiadczenia usług rehabilitacyjnych • Dalsze rozpowszechnianie negatywnych stereotypów staroci w społeczestwie • Brak modelu usług dla osób starszych w kraju • Postpujca emigracji kadry medycznej za granic • Niedostatek kadr specjalizujcych si w opiece nad osobami starszymi i w rehabilitacji • Brak przepisów regulujcych zawód fizjoterapeuty • Niskie tempo rozwoju rynku w Polsce • Utrzymywanie si niskiej dostpnoci komunikacyjnej (brak lotniska, dróg) • Efekty wdroonej reformy systemu emerytalnego w postaci obniania si emerytur • Utrzymywanie si braku systemu prywatnych ubezpiecze • Dalszy brak opieki systemowej nad ludmi starszymi

ródło: Opracowanie własne na podstawie wyników bada. Bardzo wane dla rozwoju sektora byłoby poprawienie jakoci i iloci dróg oraz zapewnienie innych form transportu, co sprzyjałoby rozwojowi sektora poprzez ułatwienie dostpu gociom z innych miast Polski oraz zagranicy. Szczególn szans rozwoju sektora jest wzrost zamonoci społeczestwa, w tym równie osób starszych. Ponadto szans jest dalsze wydłuanie si trwania ycia ludzi. Trendy takie bd charakterystyczne dla coraz wikszej liczby krajów na wiecie. Wan szans dla rozwoju sektora jest dofinansowanie ze rodków Unii Europejskiej, jak równie ogólna promocja przez Komisj Europejsk zmian w sposobach traktowania osób starszych. Poza tym wane jest nie tylko podniesienie si poziomu ycia ludnoci, ale przede wszystkim wynikajcy z niego wzrost zainteresowania rehabilitacj i profilaktyk w tym zakresie osób w młodszym wieku. Naley równie zwróci uwag na zagroenia płynce z otoczenia sektora. Wród szczególnie powanych wymieni mona brak zmian we wzorcach konsumpcyjnych osób starszych. Znaczenie ma poza tym brak rozumienia potrzeby rehabilitacji oraz ogólnie zbyt ograniczone zainteresowanie profilaktyk w społeczestwie. Z drugiej strony znaczenie moe mie dalszy brak działa ze strony władz i innych odpowiedzialnych podmiotów, które to działania miałyby polega na opracowywaniu programów profilaktycznych i sprzyja dostpowi do usług rehabilitacyjnych dziki korzystnym zmianom w ustawodawstwie. Jako przykład mona tu poda brak wyodrbnionej rehabilitacji geriatrycznej przez NFZ, brak ustawy o zawodzie fizjoterapeuty, brak informacji o osobach starszych i profilaktyce rehabilitacyjnej w dokumentach dotyczcych polityki społecznej województwa podlaskiego i miast czy gmin znajdujcych si na jego terenie. Dalsze utrzymywanie si takich zasad kontraktowania przez NFZ usług rehabilitacyjnych, e nie daj one gwarancji cigłoci usług rehabilitacyjnych, to powane zagroenie dla sektora, szczególnie e wikszo osób starszych korzysta jedynie z usług bezpłatnych. Nie sprzyja rozwojowi sektora obecnie i moe nadal stanowi powane zagroenie w przyszłoci dalsze utrzymywanie si braku wypracowanego systemu ubezpiecze prywatnych. Wród zagroe oczywicie wyróni mona ewentualne dalsze utrzymywanie si trudnej dostpnoci komunikacyjnej województwa, co nie bdzie sprzyjało korzystaniu z usług przez osoby spoza regionu, a w konsekwencji ograniczało jego rozwój. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 129 VIII. Prognozy przyszłoci sektora rehabilitacji geriatrycznej. Rekomendacje W ramach badania „STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI – analiza gospodarczych obszarów wzrostu i innowacji województwa podlaskiego" główne cele okrelono jako: 1. Ustalenie głównych determinant i barier rozwojowych wystpujcych w rehabilitacji geriatrycznej. 2. Przedstawienie prognozy przyszłoci rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim, z uwzgldnieniem jego zagroe i szans rozwojowych. 3. Dostarczenie obiektywnych i wyczerpujcych informacji, niezbdnych dla funkcjonujcych jak równie potencjalnych przedsibiorstw w procesie planowania strategicznego i okrelania ich pozycji konkurencyjnej. 4. Wskazanie podmiotom sfery regulacji (w tym instytucjom rynku pracy, władzom lokalnym i regionalnym), poprzez identyfikacj barier rozwojowych, kierunków działa zmierzajcych do ich ograniczenia. 5. Dostarczenie informacji w zakresie istniejcych form moliwoci wsparcia sektora ze rodków krajowych i unijnych. Na podstawie szeregu analiz prowadzonych w ramach bada sektora rehabilitacji geriatrycznej uzna mona, e wród głównych determinant rozwojowych sektora rehabilitacji geriatrycznej powinny pojawi si: • Połoenie województwa podlaskiego na nizinie, co sprzyja leczeniu i rehabilitacji osób z problemami kardiologicznymi. • Utrzymanie wysokich wskaników czystoci rodowiska naturalnego. • Wysoko wykwalifikowana kadra lekarska i fizjoterapeutyczna. • Niskie ceny usług w porównaniu do zagranicy. • Wzrost zamonoci społeczestwa, w tym osób starszych. • Wydłuenie si trwania ycia. Do głównych barier rozwojowych sektora zaliczono za: • Słaby system komunikacyjny i dalsze utrzymywanie si niskiej dostpnoci komunikacyjnej (brak lotniska, dróg). • Bardzo ograniczone działania marketingowe podmiotów sektora, brak zrozumienia potrzeby ich prowadzenia. • Brak zmian we wzorcach konsumpcji osób starszych. • Brak gwarancji cigłoci kontraktowania usług przez NFZ. • Brak modelu usług dla osób starszych w kraju. • Utrzymywanie si braku systemu prywatnych ubezpiecze. Obecna sytuacja sektora rehabilitacji geriatrycznej jest do korzystna, a presja konkurencyjna umiarkowana. Analiza piciu sił Portera wskazuje, e presja ze strony dostawców jest rednia, a ze strony odbiorców mała. Moe to wskazywa na znaczne moliwoci rozwojowe i atrakcyjno sektora, gdy podmioty sektora nie s w znaczcym stopniu uzalenione od wikszej liczby dostawców, a czsto mona wrcz mówi o braku takiej relacji. Jednoczenie najczciej odbiorcy nie maj duego wpływu na podmiot, jakim jest NFZ. Z jednej strony prowadzi to do ograniczenia oddziaływania potencjalnych klientów, z drugiej uzalenia wiadczenie usług od przyznania kontraktu przez NFZ. Moliwoci wejcia do sektora nowych usługodawców s rednie. Ich pojawienie si nie wywołałyby najprawdopodobniej negatywnych skutków dla rozwoju sektora, a raczej wizałoby si ze wzmocnieniem go, dziki poszerzeniu oferty całego sektora. Sytuacj w sektorze pogarsza znaczco groba pojawienia si na rynku substytutów, która jest dua. Niemniej zakłada si, e nie ma duej szansy na pojawienie si nowego substytutu, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 130 który doskonale odpowiadałby ofercie z zakresu usług rehabilitacyjnych. Ponadto potencjalne substytuty w wielu przypadkach mogłyby stanowi uzupełnienie oferty podmiotów zajmujcych si rehabilitacj geriatryczn. Dostrzega si, e obecny poziom walki konkurencyjnej w sektorze jest mały, co pozytywnie oddziałuje na cały sektor. Propozycje prognoz przyszłoci rozwoju sektora zostały przedstawione z uwzgldnieniem czynnika czasu. Dokonano wic prezentacji perspektyw sektora rehabilitacji geriatrycznej w okresie rednim i długim. Perspektywa redniookresowa (do 5 lat) Wydaje si, e w perspektywie redniej do 5 lat bd dominowa przede wszystkim zagroenia i słabe strony. Oznacza to, e naley stosowa defensywn strategi działania, polegajc na przeczekaniu, przy jednoczesnym niewielkim dostosowaniu do biecej sytuacji. Takie podejcie wynika z faktu, e jest to potencjalny obszar wzrostu w województwie podlaskim, który obecnie jest na zalkowym etapie rozwoju. Dla jego przyszłego rozwoju w perspektywie rednioterminowej znaczenie bd mie przede wszystkim cechy charakterystyczne województwa podlaskiego. Otó jest ono połoone na nizinie i wyrónia si w skali całego kraju walorami czystego rodowiska naturalnego oraz du powierzchni lasów i obszarów chronionych. Niewtpliwie te czynniki sprzyjaj działalnoci sektora. Jednak jeli poszukiwa ju istniejcych podmiotów sektora, to na tle kraju wyrónia je przede wszystkim fakt, e jest tu wielu specjalistów z zakresu rehabilitacji. Szczególnie powan barier rozwojow jest i bdzie w okresie najbliszych kilku lat dostpno komunikacyjna województwa podlaskiego. Jako bardzo wane zagroenie wyróni mona due prawdopodobiestwo utrzymywania si dotychczasowych wzorców konsumpcji wród zdecydowanej grupy osób starszych. Kolejnym powanym problemem moe by dalsze utrzymanie si dotychczasowych zasad kontraktowania usług rehabilitacyjny przez NFZ. Ogólnie na omawiany sektor w perspektywie rednioterminowej bdzie miało wpływ pi sfer: ekonomiczna, społeczna, administracyjnoprawna, midzynarodowa i rodowiskowa. Sporód czynników sfery ekonomicznej, społecznej i administracyjnoprawnej naley spodziewa si przede wszystkim tendencji stagnacyjnych w okresie najbliszych kilku lat. W grupie czynników midzynarodowych oczekiwa mona w rednim okresie czasu pozytywnych tendencji, które bd, w umiarkowanym stopniu, lecz sprzyja rozwojowi sektora rehabilitacji. Czynniki rodowiskowe obecnie maj przede wszystkim pozytywny wpływ na sektor i taka tendencja utrzyma si w redniej, jak i długiej perspektywie. N podstawie przeprowadzonej w raporcie analizy stwierdzi mona, e układ przewaajcych słabych stron i zagroe w perspektywie redniookresowej prowadzi bdzie do niewielkiego wzrostu popytu na usługi. Sektor jednak nie bdzie w stanie zwikszy zainteresowania swoj ofert na zewntrz regionu, ze wzgldu na niewiele atutów wynikajcych z jego uwarunkowa wewntrznych i zewntrznych. W tej sytuacji nie ma wikszych szans na rozwój sektora rehabilitacji geriatrycznej w rednim okresie. Std te zasadne jest stosowanie strategii przetrwania i utrzymanie dotychczasowej aktywnoci. Perspektywa długookresowa (powyej 5 lat) Prognozy rozwoju sektora z punktu widzenia potencjalnie pojawiajcych si szans i zagroe w perspektywie długookresowej wydaj si by bardziej optymistyczne. W dłuszym okresie najprawdopodobniej bd dominowa szanse nad zagroeniami oraz mocne strony nad słabymi stronami sektora. Najprawdopodobniej pojawi si nowe oferty oraz nowi konkurenci na rynku, co bdzie efektem poprawy w zakresie infrastruktury transportowej, szczególnie e s znane ródła rodków finansowych oraz terminy realizacji inwestycji w przypadku wikszoci z nich. Naley si ponadto spodziewa pozytywnych zmian w poziomie dochodów ludnoci. Z punktu widzenia analizy sfery społecznej spodziewa si mona raczej Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 131 wzrostu, jeli chodzi o emigracj ludnoci oraz poziom wykształcenia osób starszych. Ponadto zdecydowanie przewiduje si, e bd nastpowały zmiany klimatyczne tworzce warunki sprzyjajce rozwojowi sektora. Najbardziej optymistyczny wariant zakłada, e najbardziej pozytywny wpływ na sektor moe mie wzrost zamonoci społeczestwa. Jest te szansa na pojawianie si pierwszych efektów zmian zwizanych z nastawieniem społeczestwa na zdrowy styl ycia oraz aktywnoci i korzystanie z rekreacji przez osoby starsze. Optymistyczne prognozy zwizane z dalszym finansowaniem opieki zdrowotnej ze rodków Unii Europejskiej take silnie pozytywnie mog oddziaływa na przyszły rozwój sektora. W tak rozpatrywanej przyszłoci naley spodziewa si przyjazdu nabywców usług sektor spoza regionu. Mona oczekiwa wic, e w perspektywie długoterminowej prawdopodobniej zwikszy si liczba szans rozwoju sektora i za zasadne bdzie mona uzna wówczas skupienie si na nich przy jednoczesnym wykorzystaniu mocnych stron sektora. Uwzgldni naleałoby wówczas takie kwestie, jak wizerunek regionu ekologicznego czy wysoka jako usług i kadry. W dłuszej perspektywie sektor ma znaczce moliwoci rozwojowe, jednake aby to było moliwe, wymagane bdzie znaczce wsparcie podmiotów zewntrznych, w tym władz regionalnych. Std te mona wysun nastpujce rekomendacje dla podmiotów sektora i innych instytucji, które pozwoliłyby na jego przyszły stabilny rozwój. Rekomendacje dla przedsibiorstw sektora rehabilitacji geriatrycznej: Rekomendacja 1. Podjcie współpracy pomidzy podmiotami sektora rehabilitacji geriatrycznej. Rekomendacja 2. Skoordynowanie oferty z innymi podmiotami sektora celem zwikszenia kompleksowoci oferowanych usług. Rekomendacja 3. Podjcie współpracy z sektorem edukacji, co bdzie sprzyjało lepszemu wykwalifikowaniu pracowników dla sektora. Rekomendacja 4. Wzmoenie działalnoci marketingowej skierowanej do odbiorców indywidualnych. Rekomendacja 5. Wypracowanie wspólnej marki sektora rehabilitacji geriatrycznej. Rekomendacja 6. Promocja podlaskiej marki w kraju i za granic. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 132 Rekomendacje dla władz i instytucji: Rekomendacja 7. Nasilenie działa marketingowych na zewntrz województwa, w tym promowanie warunków naturalnych sprzyjajcych rehabilitacji osób starszych i innych, w tym z problemami kardiologicznymi. Rekomendacja 8. Opracowywanie strategii marketingowej województwa przy zwikszeniu partycypacji rónych grup podmiotów. Rekomendacja 9. Powizanie sektora rehabilitacji geriatrycznej z sektorem turystyki, w działaniach prowadzonych przez instytucje i władze z województwa podlaskiego. Rekomendacja 10. Budowa platformy współpracy i wymiany informacji midzy przedsibiorstwami rehabilitacji geriatrycznej a instytucjami otoczenia biznesu i władzami rónych szczebli. Rekomendacja 11. Prowadzenie polityki społecznej województwa uwzgldniajcej wydłuanie si trwania ycia społeczestwa. Rekomendacja 12. Propagowanie zagadnie zwizanych z zdrowym trybem ycia, procesem starzenia si i problemami wieku starszego ludzi ze wszystkich grup wiekowych. Rekomendacja 13. Zachcenie innych jednostek samorzdowych z województwa podlaskiego do rozpoczcia działa na rzecz uzyskania statusu warunków uzdrowiska. Rekomendacja 14. Promocja i organizacja szkole jzykowych i z zakresu obsługi turystów. Rekomendacja 15. Realizacja szkole zwizanych z takimi zawodami, jak opiekun osoby starszej, masaysta dla osoby starszej. Rekomendacja 16. Organizacja cyklicznych bada z zakresu sektora producentów sprztu medycznego. Rekomendacja 17. Poprawa dostpnoci do podstawowej infrastruktury turystycznej (np. parkingi, mietniki, toalety). Rekomendacja 18. Poprawa dostpnoci komunikacyjnej województwa, w tym budowa lotniska. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 133 Rekomendacja 19. Upowszechnienie wród podmiotów tworzcych sektor informacji o moliwociach ubiegania si o rodki unijne take przez nie. Rekomendacja 20. Upowszechnienie wród odbiorców instytucjonalnych informacji o moliwociach finansowania zakupów sprztu medycznego ze rodków Unii Europejskiej. Rekomendacja 21. Organizacja konkursów finansowanych z funduszy Unii Europejskiej na specjalistyczne szkolenia dla kadr z sektora. Rekomendacja 22. Włczanie podlaskich przedsibiorców z sektora do współpracy w ramach midzynarodowych programów na rzecz osób starszych. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 134 Bibliografia 1. Ambitny elblski Program na rzecz osób starszych do konsultacji, „Razem z Tob", 24.07.2008, http://www.razemztoba.pl/index.php?NS=srodek&nrartyk=2575&slowostart=0, z dn. 23.08.2009. 2. Bank Danych Regionalnych, GUS, www.stat.gov.pl. 3. Biała Ksiga. Razem na rzecz zdrowia: Strategiczne podejcie dla UE na lata 2008-2013, Komisja Wspólnot Europejskich, KOM (2007) 630, Bruksela, 23 padziernika 2007. 4. Bicka A., Kozdro E., Aktywno ruchowa w stylu ycia ludzi starszych, [w:] Model zdrowego stylu ycia jako zadanie interdyscyplinarne, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" Sectio D, Vol. LVIIII suppl. XIII, Lublin 2003, ss. 61-65. 5. Bie B., Doroszkiewicz H., Opieka długoterminowa w geriatrii: dom czy zakład opieki?, „Przewodnik Lekarza" 2006, nr 10 (92), ss. 48-57. 6. Błaejczyk K., Baranowski J., Adamczyk A.B., Szmyd J., Właciwoci lecznicze klimatu Uniejowa, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego, Warszawa 2008. 7. Broczek K., Krótka charakterystyka potrzeb osób w wieku starszym, [w:] Uwarunkowania realizacji programu badawczorozwojowego Ambient Assisted Living (AAL) w Polsce komfortowe funkcjonowanie osób starszych w społeczestwie informacyjnym, red. R. Rudowski, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyszego, Warszawa, grudzie 2007. 8. Budzyska M., Transgraniczne wiadczenie usług zdrowotnych w UE stan obecny i perspektywy, „Biuletyn Analiz" 2008, nr 12, http://www.biuletyn.ukie.gov.pl/HLP/banal.nsf/ArchiveDocByLocation?Open&Count=1&Expand=1#id1, z dn. 30.09.2009. 9. Castells M., Społeczestwo sieci, PWN, Warszawa 2007. 10. Cele strategiczne i cele operacyjne miejskiej polityki społecznej wobec seniorów, Urzd Miasta Stołecznego Warszawy, Warszawa 2008. 11. Chojnacki J., Dyrektywa Parlamentu i Rady Unii Europejskiej w sprawie stosowania praw pacjenta w transgranicznej opiece zdrowotnej – cele, załoenia i skutki, Ministerstwo Zdrowia, http://www.prawoimedycyna.pl/?str=artykul&id=142, z dn. 14.09.2009. 12. Cielak M., Prognozowanie gospodarcze. Metody i zastosowania, PWN, Warszawa 1997. 13. Czekanowski P., Rodzina w yciu osób starszych i osoby starsze w rodzinie, [w:] Polska staro, red. B. Synak, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdaskiego, Gdask 2002, [za:] B. Bie, H. Doroszkiewicz, Opieka długoterminowa w geriatrii: dom czy zakład opieki?, „Przewodnik Lekarza" 2006, nr 10 (92). 14. Dbrowska A., Kompetencje instruktora rekreacji ruchowej, [w:] Zarys teorii rekreacji ruchowej, red. A. Dbrowski, Warszawa 2006, [za:] M. Gaworska, A. Kozdro, Instruktor kinezygerontoprofilaktyki: nowy zawód na rynku pracy, „Forum Opieki Długoterminowej" 2007, nr 3. 15. Definicja zawodu medycznego, „Serwis Prawo i Zdrowie" 07.09.2007, http://www.abc.com.pl/problem/112/7, z dn. 14.09.2009. 16. Derejczyk J., Bie B., Kokoszka-Paszkot J., Szczygieł J., Gerontologia i geriatria w Polsce na tle Europy – czy naley inwestowa w ich rozwój w naszym kraju?, „Gerontologia Polska" 2008, tom 16, nr 3, ss. 149-159. 17. Derejczyk J., Grodzicki T., Jakrzewska-Sawiska A., Jówiak A., Klich A., Wieczorowska-Tobis K., Standardy wiadczenia usług medycznych w specjalnoci geriatria, „Gerontologia Polska", Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 135 tom 13, nr 2. 18. Derejczyk J., Kokoszka-Paszkot J., Szczygieł J., Analiza porównawcza efektywnoci i kosztów leczenia pomidzy oddziałami chorób wewntrznych a geriatrycznymi, http://derejczyk.com/Prezentacje/KOSZTY%20GI.ppt, z dn. 14.09.2009. 19. Dlaczego nie rosn płace? Przez inflacj, „Głos Szczeciski", 03.09.2009, http://www.gs24.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090903/PRACA/673634412, z dn. 23.09.2009. 20. Dobrodziej P., Słownik bada marketingowych, rynkowych i społecznych, http://dobrebadania.com 21. Dobro D., Kołodziej W., Staropolska H., Styl ycia ludzi starszych, [w:] Model zdrowego stylu ycia jako zadanie interdyscyplinarne, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" Sectio D, Vol. LVIIII suppl. XIII, Lublin 2003, ss. 267-271. 22. Dokument roboczy słub Komisji uzupełniajcy wniosek dotyczcy dyrektywy w sprawie stosowania praw pacjenta w transgranicznej opiece zdrowotnej Streszczenie oceny skutków, KOM(2008) 414 wersja ostateczna, SEK(2008) 2164, Bruksela, 02 lipca 2008. 23. Druskienniki, Fotowilno, http://www.fotowilno.com/?item=81, z dn. 15.09.2009 24. Druskienniki, Sanatorium „Draugysts sanatorija", http://draugyste.lt/o-druskiennikach/, z dn. 15.09.2009. 25. Dziewulska J., Przeciw beznadziejnoci, „Magazyn Pielgniarki i Połonej" 2000, nr 1-2, [za:] K. dziebło, Współczesne zjawiska demograficzne a problemy zdrowotne starzejcego si społeczestwa, „Studia Medyczne" 2008, nr 1 (9). 26. Elblski program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013, Urzd Miejski w Elblgu, Elblg, grudzie 2008. 27. Europe in figures – Eurostat Yearbook 2006-07, Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg 2007, [za:] Z. Woniak-Hasik, Trendy demograficzne dotyczce wieku w UE, Mazowieckie Centrum Zdrowia Publicznego, Warszawa wrzesie 2007. 28. Finansowanie opieki zdrowotnej w Twoim regionie, Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Zdrowia i Ochrony Konsumentów, wrzesie 2007. 29. Franek G., Ludzie w starszym wieku, „Pielgniarka i Połona" 1997, nr 3, [za:] K. dziebło, Współczesne zjawiska demograficzne a problemy zdrowotne starzejcego si społeczestwa, „Studia Medyczne" 2008, nr 1 (9). 30. Gaworska M., Kozdro A., Instruktor kinezygerontoprofilaktyki: nowy zawód na rynku pracy, „Forum Opieki Długoterminowej" 2007, nr 3. 31. Gbska-Kuczerowska A., Miller M., Sytuacja zdrowotna ludzi powyej 65 roku ycia w Polsce, „Zdrowie Publiczne" 2006, nr 116 (1), ss. 135-137. 32. Grabiski T., Wydymus S., Zelia A., Metody prognozowania rozwoju społeczno-gospodarczego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 1993. 33. Grupp H., Linstone H. A., National Technology Foresight Activities Around The Globe: Resurrection and New Paradigms, Technological Forecasting and Social Change, Volume 60, Special Issue, January 1999. 34. http://gazetadom.pl/nieruchomosci/1,73497,3765962.html, z dn. 14.09.2009. 35. http://miasta.gazeta.pl/bialystok/1,101932,7217038,Wiecej_kasy_na_lotnisko.html, z dn. 18.09.2009. 36. http://www.dps.pl/domy/index.php?rob=radar&dzial=12&art=813, z dn. 14.09.2009. 37. http://www.mecklenburg-porpommern.eu/cms2/Landesportal_prod/Landesportal/content/de/ Wirtschaft_und_Investition/Wachstumsfelder_und_Zukunftsbranchen/Gesundheitswirtschaft/index.jsp, z dn.05.06.2009. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 136 38. http://www.rehabilitacja.fr.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=489, z dn. 05.06.2009. 39. http://www.uke.uni-hamburg.de/eurofamcare, z dn. 05.06.2009. 40. Informacja o stanie rodowiska na obszarze województwa podlaskiego w 2007 roku. Na podstawie działalnoci inspekcyjno-kontrolnej i badawczej Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony rodowiska w Białymstoku, WIO, Białystok, padziernik 2008. 41. Inglehart R., Pojawienie si wartoci postmaterialistycznych, [w:] Socjologia. Lektury, red. P. Sztompka, M. Kucia, Znak, Kraków 2005. 42. Jałowiecki B., Szczepaski S., Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej, Scholar, Warszawa 2006. 43. Jdrkiewicz H., Ruch w leczeniu osób starszych, http://www.doz.pl/czytelnia/a1361Ruch_w_leczeniu_osob_starszych, z dn. 25.08.2009. 44. Karpiski A., Dialog wokół konsekwencji starzenia si społeczestwa, „Dialog" 2008, nr 3. 45. Kiełczewski D., Ochrona rodowiska, [w:] Potencjał rozwoju regionalnego – województwo podlaskie, red. B. Plawgo, BFKK, Białystok 2007. 46. Kiwierski J.E., Realizacja polskiego modelu rehabilitacji w okresie reformy ochrony zdrowia, [w:] Niepełnosprawno i rehabilitacja osób dorosłych jako problem medyczny i społeczny w Polsce, red. I.D. Karwat, Lublin 2002, s.16, [za:] A. Mielczarek, Aby yło si lepiej – Rehabilitacja geriatryczna warunkiem poprawy jakoci ycia ludzi starszych, „Medi" 2006, nr 4, http://www.dps.pl/domy/index.php?rob=radar&dzial=12&art=813, z dn. 24.08.2009. 47. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, 02.04.1997, Dz.U. 1997.78.483. 48. Kopyciski P., Mamica Ł., Operacjonalizacja metodologii bada foresight, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków, padziernik 2006. 49. Kotowska-Jelonek M., Infrastruktura transportu jako czynnik aktywizacji gospodarczej. Studium na przykładzie makroregionu południowo-wschodniego, praca doktorska, Uniwersytet Gdaski, Sopot 1980, s. 28, [za:] T. Truskolaski, M. Juchnicka, System transportowy, [w:] Potencjał rozwoju regionalnego – województwo podlaskie, red. B. Plawgo, BFKK, Białystok 2007. 50. Kryska E., Dylematy polskiego rynku pracy, IPiSS, Warszawa 2001. 51. Krzak M., Walewski M., Woniak P., „Polish Economic Outlook" 2009, No. 2 (41), CASE, www.case.com.pl 52. Krzymowska-Kostrowicka A., Geoekologia turystyki i wypoczynku, PWN, Warszawa 1997, [za:] K. Błaejczyk, J. Baranowski, A.B. Adamczyk, J. Szmyd, Właciwoci lecznicze klimatu Uniejowa, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego, Warszawa 2008. 53. Kuciski J., Organizacja i prowadzenie projektów foresight w wietle dowiadcze midzynarodowych, PAN, Warszawa, stycze 2006. 54. Kulik T.B., Zboina B., Wieche M., Wpływ aktywnoci fizycznej na jako ycia osób w podeszłym wieku, materiały z Konferencji Opieki Długoterminowej w Toruniu, Toru 2001. 55. Kupiec L., Gołbiowska A., Truskolaski T., Gospodarka przestrzenna, Infrastruktura ekonomiczna, tom VII, Wyd. UwB, Białystok 2005. 56. Kurowska A., Czy osoby starsze s grup szczególnie zagroon bied w Polsce?, wystpienie podczas spotkania konsultacyjnego w sprawie opracowania Strategii Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym na lata 2010-2015, Warszawa 22.05.2009, s. 2, http://www.przeciwubostwu.brpo.gov.pl/pliki/1226561881.pdf, z dn. 25.08.2009. 57. Kumierski S., Ostrowski D., Zastosowanie marketingu w turystyce, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 137 http://dariusz_ostrowski.webpark.pl/zastos.htm, z dn. 25.08.2009. 58. Larkowa, Człowiek niepełnosprawny – problemy psychologiczne, PWN, Warszawa 1987, s. 17, [za:] A. Turowska, Rehabilitacja osób niepełnosprawnych a integracja społeczna, „Studia Włocławskie" 1998, Tom 1. 59. Ludno, Stan oraz struktura demograficzna i społeczno-ekonomiczna – województwo podlaskie, GUS, http://www.stat.gov.pl/bialystok/69_151_PLK_HTML.htm, z dn. 24.08.2009. 60. Łój G., Rehabilitacja a jako ycia osób w starszym wieku, „Gerontologia Polska", tom 15, nr 4, ss. 153-157. 61. Mała encyklopedia ekonomiczna, PWE, Warszawa 1974. 62. Małecki K., Młody rynek dla starych ludzi, „BusinessWeek", 01.04.2005, http://media.wp.pl/kat,1022939,wid,6930997,wiadomosc.html, z dn. 24.08.2009. 63. Miejska strategia polityki społecznej, Urzd Miasta Poznania, Pozna 2008. 64. Migracje zagraniczne ludnoci 2002, GUS, Warszawa 2003. 65. Mikołajewicz A., Srebro B., Przygotowanie specjalistycznej oferty dla grup turystów uczestniczcych w turystyce wiejskiej, [w:] Materiały szkoleniowe z zakresu turystyki wiejskiej dla przedsibiorców prowadzcych działalno turystyczn na terenach wiejskich, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa, listopad 2005. 66. Miller P., Zmiany klimatyczne w Polsce (1), Przyroda Polska 12/2004, http://www.przyrodapolska.pl/grudzien04/zmiany.htm, z dn. 23.08.2009. 67. Monitorowanie migracji polskich lekarzy, pielgniarek i połonych po przystpieniu Polski do Unii Europejskiej, Raport z realizacji programu w 2006r., http://www.mz.gov.pl/wwwmz/index?mr=&ms=&ml=pl&mi=565&mx=0&ma=7876, z dn. 20.09.2009. 68. Narodowy Plan Rozwoju 2007-2013. Strategia rozwoju ochrony zdrowia w Polsce na lata 2007-2013, Ministerstwo Zdrowia, Warszawa, 21 czerwca 2005. 69. Ochrona rodowiska 2008, GUS, Warszawa 2008. 70. Ochrona rodowiska, Urzd Marszałkowski Województwa Podlaskiego, http://www.wrotapodlasia.pl/pl/ochrona_srodowiska/, z dn. 23.08.2009. 71. Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie uwzgldniania potrzeb osób starszych, Dziennik Urzdowy Unii Europejskiej, 2009/C 77/26, Bruksela, 31.03.2009. 72. Pajestka J., Inwestycje infrastruktury a inwestycje bezporednio produkcyjne, [w:] O gospodarce mieszanej w krajach „Trzeciego wiata", PWN, Warszawa 1967. 73. Pdich W., Jakubowska D., Pielgniarstwo geriatryczne, PZWL, Warszawa 1983, [za:] K. dziebło, Współczesne zjawiska demograficzne a problemy zdrowotne starzejcego si społeczestwa, „Studia Medyczne" 2008, nr 1 (9). 74. Polacy wobec ludzi starych i własnej staroci. Komunikat z bada, Centrum Badania Opinii Społecznej, Warszawa, grudzie 2000. 75. Prognoza oddziaływania na rodowisko projektu strategii rozwoju województwa podlaskiego do 2020 roku, Zarzd Województwa Podlaskiego, Białystok 2005. 76. Program Operacyjny Infrastruktura i rodowisko, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 5 grudnia 2007. 77. Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 1 padziernika 2007. 78. Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 7 wrzenia Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 138 2007. 79. Program rozwoju kultury województwa podlaskiego do roku 2020, Urzd Marszałkowski Województwa Podlaskiego, Białystok 2008. 80. Rajewska J., Dyskryminacja ze wzgldu na wiek w obszarze ochrony zdrowia, [w:] Stop dyskryminacji ze wzgldu na wiek. Co wiemy o dyskryminacji ze wzgldu na wiek? Głos ekspertów, dowiadczenia osób starszych, red. B. Tokarz, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Warszawa 2005. 81. Raport z Wyników Spisów Powszechnych. Województwo Podlaskie 2002, Urzd Statystyczny w Białymstoku, Białystok 2003. 82. Reichard S., Personality and Adjustment to Aging, Social and Psychological Aspects of Aging. Edited by Clark Tibbitts and Wilma Donahue, Columbia University Press, New York 1962. 83. Rocznik demograficzny 2006, GUS, Warszawa 2006. 84. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2008, GUS, Warszawa 2008. 85. Rocznik Statystyczny Województw 2008, GUS, Warszawa 2008. 86. Rocznik Statystyczny Województwa Podlaskiego 2003, Urzd Statystyczny w Białymstoku, Białystok 2003. 87. Rosset E., Proces starzenia si ludnoci, PWG, Warszawa 1959. 88. Rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 wrzenia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i warunków prowadzenia działalnoci w dziedzinie rekreacji ruchowej, Dz.U. nr 101, poz. 1095. 89. Rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie kwalifikacji, stopni i tytułów zawodowych w dziedzinie kultury fizycznej oraz szczegółowych zasad i trybu ich uzyskiwania, Dz.U. nr 71, poz. 738. 90. Rozporzdzenie Ministra Zdrowia z 24 maja 1999r. w sprawie stau podyplomowego lekarza, lekarza stomatologa, Dz.U. nr 54 z 1999r., poz. 571 z pón. zm. 91. Rozporzdzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 kwietnia 2006 r. w sprawie zakresu bada niezbdnych do ustalenia właciwoci leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właciwoci leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru wiadectwa potwierdzajcego te właciwoci, Dz.U. z dnia 11 maja 2006. 92. Rozporzdzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 sierpnia 2001r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy stomatologów, Dz.U. nr 83, poz. 905. 93. Rozporzdzenie Rady Ministrów z dnia 12 padziernika 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpiecze Społecznych na rehabilitacje lecznicz oraz udzielanie zamówie na usługi rehabilitacyjne, Dz.U. nr 131, poz. 1457. 94. Rozporzdzenie w sprawie warunków i trybu kierowania przez Kas Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rehabilitacj lecznicz oraz udzielania zamówie na wiadczenia i usługi rehabilitacyjne, Dz.U. nr 74 poz. 657. 95. Rozporzdzeniem Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalnoci (PKD), Dz.U. nr 251, poz.1885. 96. Rozporzdzeniem Rady Ministrów z dnia 6 kwietnia 2004 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług, Dz.U. nr 89 poz. 844, z pón. zm. 97. Stan fizjoterapii w województwie mazowieckim, Mazowieckie Centrum Zdrowia Publicznego, Warszawa, listopad 2008. 98. Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i rekomendacje działa, red. B. SzaturJaworska, Rzecznik Praw Obywatelskich, Warszawa 2008. 99. Strategia rozwoju województwa podlaskiego do 2010 roku, Zarzd Województwa Podlaskiego, Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 139 Białystok, wrzesie 2003. 100. Strategia rozwoju województwa podlaskiego do 2020 roku, Urzd Marszałkowski Województwa Podlaskiego, Białystok, stycze 2006. 101. Sytuacja gospodarstw domowych w 2007 roku w wietle wyników bada budetów gospodarstw domowych, GUS, Warszawa 2008. 102. Sytuacja gospodarstw domowych w 2008 roku w wietle wyników bada budetów gospodarstw domowych, GUS, Warszawa 2009. 103. Sytuacja społeczno-gospodarcza kraju i województw w I półroczu 2009 roku, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, wrzesie 2009. 104. Szatur-Jaworska B., Ludzie starzy i staro w polityce społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2000, [za:] A. Kurowska, Czy osoby starsze s grup szczególnie zagroon bied w Polsce?, wystpienie podczas spotkania konsultacyjnego w sprawie opracowania Strategii Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym na lata 2010-2015, Warszawa 22.05.2009, s. 2, http://www.przeciwubostwu.brpo.gov.pl/pliki/1226561881.pdf, z dn. 20.08.2009. 105. Szatur-Jaworska B., Propozycje załoe do diagnozy i prognozy sytuacji warszawskich seniorów, Urzd Miasta Stołecznego Warszawy, Warszawa 2008. 106. Szczegółowy opis priorytetów Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na lata 2007-2013, Zarzd Województwa Podlaskiego, Białystok, maj 2008. 107. niadek J., Age of seniors - a challenge for tourism and leisure industry, „Studies of Physical Culture and Tourism" 2006, nr 13, s. 103-106, [za:] J. niadek, Konsumpcja turystyczna polskich seniorów na tle globalnych tendencji w turystyce, „Gerontologia Polska", tom 15, nr 1-2. 108. niadek J., Konsumpcja turystyczna polskich seniorów na tle globalnych tendencji w turystyce, „Gerontologia Polska", tom 15, nr 1-2, ss. 21-30. 109. Tomanek A., Zasoby ludzkie i rynek pracy, [w:] Potencjał rozwoju regionalnego – województwo podlaskie, red. B. Plawgo, BFKK, Białystok 2007. 110. Toska K., Style ycia osób starszych, http://www.razemztoba.pl/index.php?NS=srodek&nrartyk=1928&slowostart=800, z dn. 13.09.2009. 111. Transport i spedycja w handlu zagranicznym, red. T. Szczepaniak, PWE, Warszawa 2002. 112. Turystyka wpływa na poziom inflacji, komunikat GUS, http://www.pot.gov.pl/Kategorie/nowosci_i_wydarzenia/newsy/turystyka-obnizainflacje/potgov_article_view, z dn. 10.09.2009. 113. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz.U. nr 64 poz. 593. 114. Ustawa z dnia 13 padziernika 1998r. o systemie ubezpiecze społecznych, Dz.U. z 2007r., nr 11, poz. 74 z pón. zm. 115. Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 roku o kulturze fizycznej, Dz.U. 0181 889. 116. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. z 1998r., nr 7 poz. 25. 117. Ustawa z dnia 23 stycznia 2003r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, Dz.U. 03.45.391 z pón. zm. 118. Ustawa z dnia 26 marca 1997r. o zawodzie lekarza, Dz.U. nr 28, poz.152. 119. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze rodków publicznych, Dz.U. z 2008r., nr 164, poz. 1027 z pón. zm. 120. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych, Dz.U. nr 167, poz. 1399. Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 140 121. Ustawa z dnia 30 padziernika 2002r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. nr 199, poz. 1673 z pón. zm. 122. Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej, Dz.U. 1991 Nr 91 poz. 408. 123. Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. nr 199, poz. 1673. 124. Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach opieki zdrowotnej, Dz. U. nr 91 poz. 408 z pón. zm. 125. Wdowiak L., Walkowska K., Szpak A., Podstawy prawne wykonywania zawodów medycznych, „Zdrowie publiczne" 2005, nr 115(1). 126. Wielgo M., Emeryci zrzekn si mieszka za rent?, http://gazetadom.pl/nieruchomosci/1,73497,3765962.html z dn. 08.08.2009. 127. Wierzbicki A., Prognozy typu technology foresight, a prace Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus" w perspektywie rozwoju społeczestwa informacyjnego oraz integracji Polski z Uni Europejsk, Instytut Łcznoci, Warszawa; materiały z konferencji: Foresight – Formułowanie scenariuszy rozwoju, Wrocławskie Centrum Transferu Technologii, 21-23 maja 2003. 128. Wnuk-Lipiski E., Socjologia ycia publicznego, Scholar, Warszawa 2005. 129. Wojewódzki program na rzecz osób starszych na lata 2009-2013, Zarzd Województwa WarmiskoMazurskiego, Olsztyn 2008. 130. Worach-Kardas H., Starzenie si populacji jako wyznacznik potrzeb zdrowotnych i wyzwanie dla zdrowia publicznego, „Zdrowie Publiczne" 2006, nr 116 (1). 131. Wyrwicz M., Turystyka jako element rozwoju społecznego i gospodarczego, [w:] Turystyka rekreacyjna oraz turystyka specjalistyczna, red. T. Burzyski, Eurecna, Uniconsult, Olimpijskie Biuro Podróy, Warszawa 2003. 132. Zagroenia województwa podlaskiego, Podlaski Urzd Wojewódzki, http://www.bialystok.uw.gov.pl/PUWMCMS/PUW/Struktura/Schemat+organizacyjny/CZK/Informacje +Wydzialu/Twoje+bezpieczenstwo/Zagrozenia+wojewodztwa.htm , z dn. 15.09.2009. 133. Zarzdzenie Nr 60/2007/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 19 wrzenia 2007 r. w sprawie okrelenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza. 134. Zintegrowany program rozwoju uzdrowisk ze szczególnym uwzgldnieniem usług turystycznych, Midzyresortowy zespół do spraw aktywizacji społeczno-gospodarczej uzdrowisk, Warszawa, 7 stycznia 2005. 136. dziebło K., Współczesne zjawiska demograficzne a problemy zdrowotne starzejcego si społeczestwa, „Studia Medyczne" 2008, nr 1 (9). Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 141 Spis rysunków Rysunek 1. Liczba emigrantów na 1000 mieszkaców w 2002 roku 43 Rysunek 2. Liczba lekarzy geriatrów – stan na luty 2007 roku (120 osób czynnych zawodowo) (+8 osób na emeryturze) 77 Rysunek 3. Otoczenie – ródła szans i zagroe w sektorze rehabilitacji geriatrycznej 102 Spis tabel Tabela 1. Podsumowanie technik badawczych 14 Tabela 2. Analiza tendencji w otoczeniu 16 Tabela 3. Scenariusz optymistyczny (pesymistyczny) 16 Tabela 4. Scenariusz niespodziankowy (najbardziej prawdopodobny) 17 Tabela 5. Wyniki analizy SWOT 18 Tabela 6. Przecitny miesiczny dochód rozporzdzalny na 1 osob w gospodarstwach domowych według grup społeczno-ekonomicznych w 2007 roku 26 Tabela 7. Populacja Unii Europejskiej według struktury wieku w 2005 roku 31 Tabela 8. Oczekiwana długo ycia w krajach członkowskich Unii Europejskiej w 2004 roku 32 Tabela 9. Starzenie si populacji Polski według województw w 2003 roku (%) 33 Tabela 10. Seniorzy podróujcy w celach turystycznych – podróe obejmujce 4 i wicej noclegi w wybranych krajach w 2004 roku 37 Tabela 11. Udział seniorów podróujcych w celach turystycznych w ogólnej liczbie seniorów yjcych w danym kraju w 2004 roku 37 Tabela 12. Cele długoterminowych podróy osób w wieku 60 lat i starszych w 2004 roku w Polsce 38 Tabela 13. Jako ycia przed i po rehabilitacji 40 Tabela 14. Ludno województwa podlaskiego w wieku 13 lat i wicej według poziomu wykształcenia i wieku w 2002 roku 42 Tabela 15. Przepływy ludnociowe w latach 1999-2005 44 Tabela 16. Zmiany PKB w Unii Europejskiej i w Polsce w porównaniu do kwartału poprzedniego 49 Tabela 17. Struktura podziału rodków w ramach RPOWP 51 Tabela 18. Drogi publiczne o twardej nawierzchni w latach 2005-2008 54 Tabela 19. Gsto dróg o nawierzchni twardej w latach 2005-2008 55 Tabela 20. Długo dróg publicznych o nawierzchni twardej według województw w 2008 roku 56 Tabela 21. Linie kolejowe eksploatowane w latach 2005-2008 57 Tabela 22. Gsto linii kolejowych eksploatowane w latach 2005-2008 58 Tabela 23. Problemy gospodarki odpadami w województwie podlaskim 89 Tabela 24. Powierzchnia lasów ochronnych według rodzajów w 2007 roku 90 Tabela 25. Analiza tendencji w otoczeniu 95 Tabela 26. Scenariusz optymistyczny 97 Tabela 27. Scenariusz pesymistyczny 98 Tabela 28. Scenariusz najbardziej prawdopodobny 100 Tabela 29. Scenariusz niespodziankowy 101 Tabela 30. Siła oddziaływania dostawców na sektor 106 Tabela 31. Siła oddziaływania odbiorców na sektor 108 Tabela 32. Siła konkurencji w sektorze 110 Tabela 33. Siła nowych usługodawców 112 Tabela 34. Siła nowych producentów i usługodawców 113 Tabela 35. Analiza SWOT sektor rehabilitacji geriatrycznej 127 Spis wykresów Wykres 1. Stopa bezrobocia rejestrowanego w poszczególnych województwach Polski w sierpniu 2009 roku (%) 28 Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 142 Załcznik 1. Scenariusz indywidualnego wywiadu pogłbionego IDI/ITI IDI/ITI 1. Wywiady z przedsibiorcami 1. Prosz poda: numer głównego PKD przychody ze sprzeday w roku 2008 zysk netto w roku 2008 liczb zatrudnionych w przedsibiorstwie w roku 2008 2. Jak oceniaj Pastwo rol sektora rehabilitacji geriatrycznej jako obszaru wzrostu gospodarczego województwa podlaskiego? 3. Jakie podmioty nale do sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? Prosz poda przykłady. 4. Jakie wewntrzne czynniki stanowi silne strony sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? 5. Jakie wewntrzne czynniki stanowi słabe strony sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? 6. Jakie zewntrzne czynniki mog stanowi szans rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? Prosz wskaza czy s to czynniki z otoczenia: ekonomicznego, technicznego, społecznego, prawno-administracyjnego, rodowiskowego, midzynarodowego. 7. Jakie zewntrzne czynniki mog stanowi zagroenie rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? Prosz wskaza czy s to czynniki z otoczenia: ekonomicznego, technicznego, społecznego, prawno-administracyjnego, rodowiskowego, midzynarodowego. 8. Czy zauwaaj Pastwo siln presj ze strony dostawców wynikajc z np.: stopnia koncentracji sektora dostawcy; uzalenienia jakoci produktu finalnego od jakoci produktu nabywanego od dostawcy; udziału dostawców w tworzeniu kosztów odbiorcy; kosztów zmiany dostawcy; moliwoci integracji pionowej? Czy te raczej sektor ma korzystne warunki zaopatrzenia? Prosz poda przykłady oddziaływania dostawców. 9. Jaki wpływ na sektor rehabilitacji geriatrycznej wywieraj odbiorcy? Czy zauwaaj Pastwo presj ze strony odbiorców wynikajc z np.: stopnia koncentracji sektora odbiorcy; kosztów zmiany odbiorcy; profilu nabywcy? Prosz poda przykłady oddziaływania nabywców. 10. Jaki jest poziom nasilenia walki konkurencyjnej w sektorze rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim i w Polsce? 11. Jak oceniaj Pastwo zagroenie pojawienia si nowych producentów w sektorze rehabilitacji geriatrycznej? 12. Jak oceniaj Pastwo zagroenie pojawienia si substytutów w sektorze rehabilitacji geriatrycznej? 13. Czy macie Pastwo pełny dostp do odpowiednich kadr, w tym zwizanych ze specyfik sektora rehabilitacji geriatrycznej w regionie? Na jakie zawody wystpuje Pastwa zdaniem deficyt? 14. Jakie s oczekiwania Pastwa firmy w zakresie: umiejtnoci, kwalifikacji, postaw pracowniczych? 15. Jakie s Pastwa zdaniem prognozy zatrudnienia w tym sektorze? 16. Czy prowadz Pastwo szkolenia i stosuj inne sposoby rozwoju swoich kadr? Na jaki rodzaj szkole wyraaj Pastwo zapotrzebowanie? 17. Czy prowadz Pastwo współprac z instytucjami rynku pracy? Jeli tak to w jakim zakresie? Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 143 18. W jakich obszarach i z jakimi podmiotami widzicie Pastwo moliwo wystpowania współpracy w sektorze? 19. Z jakich programów Unii Europejskiej i wsparcia finansowego krajowego korzystaj Pastwo przy finansowaniu prowadzonej działalnoci? 20. Jakie działania Pastwa zdaniem naley podejmowa, eby rozwija sektor rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? IDI/ITI 2. Wywiady z instytucjami 1. Jak oceniaj Pastwo rol sektora rehabilitacji geriatrycznej jako obszaru wzrostu gospodarczego województwa podlaskiego? 2. Jakie podmioty nale do sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? Prosz poda przykłady. 3. Jakie wewntrzne czynniki stanowi silne strony sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? 4. Jakie wewntrzne czynniki stanowi słabe strony sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? 5. Jakie zewntrzne czynniki mog stanowi szans rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? 6. Jakie zewntrzne czynniki mog stanowi zagroenie rozwoju sektora rehabilitacji geriatrycznej w województwie podlaskim? 7. Czy Pastwa instytucja ma jakiekolwiek powizania z sektorem rehabilitacji geriatrycznej? 8. Czy widz Pastwo moliwoci i zamierzaj si włczy do współpracy z podmiotami działajcymi w tym sektorze rehabilitacji geriatrycznej? 9. Czy Pastwa zdaniem s ograniczenia w dostpie do kadr dla podmiotów sektora i do rozwoju jakiego rodzaju zawodów (kadry) moe prowadzi rozwój tego sektora w województwie? 10. W jakim kierunku powinny poda działania instytucji zwizanych z rynkiem pracy i edukacji, by sprosta zapotrzebowaniu na wykwalifikowany personel w tym sektorze? 11. Jakie s Pastwa zdaniem prognozy zatrudnienia w tym sektorze? IDI/ITI 3. Struktura studium przypadku 1. Ogólna charakterystyka podmiotu 2. Aktualne zatrudnienie i dostpno kadr 3. Dowiadczenia we współpracy z instytucjami rynku pracy 4. Wnioski Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 144 Załcznik 2. Scenariusz zogniskowanego wywiadu grupowego FGI Wprowadzenie Przedstawienie si Moderatora, projektu oraz celu całego badania. Czas: 2 minuty Moderator: Dzie dobry. Nazywam si Marta Juchnicka i jestem pracownikiem działu badawczego Białostockiej Fundacji Kształcenia Kadr. Zaprosilimy dzi Pastwa do dyskusji na temat „Startery podlaskiej gospodarki – analiza gospodarczych obszarów wzrostu i innowacji województwa podlaskiego". Spotkanie jest czci badania majcego na celu udzielenie odpowiedzi na pytanie czy obszarem wzrostu i innowacyjnoci spoza sektorów kluczowych województwa podlaskiego moe by sektor rehabilitacji geriatryczne). Badanie jest realizowane na zlecenie Wojewódzkiego Urzdu Pracy w Białymstoku. Nasze dzisiejsze spotkanie potrwa ok. 90 minut. Bardzo dzikuj, ze zechcieli Pastwo przyj nasze zaproszenie. Informacja o metodzie badawczej Powiadomienie o rejestracji spotkania oraz przyblienie techniki wywiadów grupowych zogniskowanych oraz roli Moderatora. Czas: 3 minuty Moderator: W trakcie naszej dyskusji padnie wiele pyta i rónych odpowiedzi. Chciałabym Pastwu powiedzie, e wszystkie one, a w zasadzie kade z nich osobno, s niezwykle cenne. Prosz bardzo, aby Pastwo w aden sposób nie czuli si skrpowani czy ograniczeni moj obecnoci albo opiniami innych uczestników badania. S Pastwo dzisiaj ekspertami, a opinie którymi si Pastwo tutaj dziel posłu nam do sformułowania wniosków na tematy poruszane w tym badaniu. Moj rol dzisiaj bdzie poprowadzenie dyskusji w taki sposób, aby kady z Pastwa miał równ szans nieskrpowanego wyraania własnych opinii na omawiane tematy. Nastpnie, na podstawie tego, co dzisiaj Pastwo powiedz sporzdzony zostanie raport badawczy. Rejestrowanie naszej rozmowy jest konieczne ze wzgldu na to, e nie jestem w stanie notowa kadej z Pastwa wypowiedzi, a nie chciałabym aby co mi umknło. Zarejestrowany materiał bdzie wykorzystany jedynie przeze mnie do sporzdzenia kocowego raportu, nie zostanie on uyty w adnym innym celu, nie bdzie rozpowszechniany, ani publikowany. Prosz zatem o wyraenie zgody na dokonanie zapisu dwiku. Czy Pastwo si zgadzaj ? Przedstawienie uczestników spotkania Wzajemne poznanie si uczestników spotkania fokusowego zapewni lepsz współprac grupy, przepływy informacji a tym samym osigniecie efektu synergii rónorodnych kompetencji, dowiadcze i opinii. Moderator zachca uczestników do korzystania w czasie pracy z kompetencji uczestników oraz ich dowiadcze zwizanych z reprezentowaniem instytucji, sektorów, dziedzin wiedzy i praktyki. Czas: 5 minut Moderator: Prosz Pastwa, aby si Pastwo krótko przedstawili (imi, wykonywany zawód). Informacje, udzielane nam potrzebne s do tego, aby móc powiza Pastwa background z głoszonymi przez Pastwa opiniami. Aby zebra Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 145 wicej szczegółowych informacji, które pozostan poufne, poprosz Pastwa o wypełnienie krótkiej ankiety (Moderator rozdaje krótkie kwestionariusze i, kiedy s ju wypełnione, zbiera je): te informacje bd dla nas wane przy analizie rezultatów z naszego spotkania. Obszary badawcze Obszar badawczy 1. Popytowo-podaowe zewntrzne uwarunkowania rozwojowe sektora 1. Kto Pastwa zdaniem wchodzi w skład sektora rehabilitacji geriatrycznej rozumianego jako sektor wiadczcych usługi z zakresu rehabilitacji medycznej, innych rodzajów rehabilitacji oraz usługi typu wellness dla osób w wieku podeszłym 60 lat i wicej oraz rehabilitacji profilaktycznej dla osób w wieku 45 lat i wicej: • producenci / konkurenci, • dostawcy, • odbiorcy. Tabela 1. Analiza SWOT sektor rehabilitacji geriatrycznej Mocne strony Słabe strony • Połoenie geograficzne w obszarze ZPP • Region postrzegany jako proekologiczny • Wysoko wykwalifikowana kadra • Dobra współpraca instytucji z NGO • Wysoka wiadomo problemów społecznych • Zaangaowana kadra pomocy społecznej • Wysoki poziom kształcenia oferowany przez Uniwersytet Medyczny • Czyste rodowisko • Nisza cena usług ni za granic • Brak infrastruktury rehabilitacyjnej • Brak sprztu rehabilitacyjnego • Brak zainteresowania profilaktyk w społeczestwie • Ograniczona opieka systemowa nad ludmi starszymi • Słaby system komunikacyjny, brak lotniska • Niska atrakcyjno inwestycyjna regionu • Obwarowania prawne zwizane z otrzymaniem statusu uzdrowiska • Niski poziom dochodów społeczestwa • Brak dodatkowych atrakcji turystycznych w regionie • Brak strategii rozwoju turystyki w regionie • Brak działa marketingowych w sektorze wychodzcych poza region • Brak programów profilaktycznych z zakresu rehabilitacji • Brak placówki szkoleniowej w regionie Szanse Zagroenia • Rozwój wykwalifikowanych kadr w regionie • Szkolenia, edukacja z zakresu fizjoterapii, etc. • Rozwój placówek dziennego pobytu • Rozwój infrastruktury • Podniesienie si poziomu ycia • Zainteresowanie Polska wród osób z grupy docelowej • Stosowanie nowoczesnych technik rehabilitacyjnych • Wzrost zapotrzebowania i popularyzacja tego typu usług • Zmiana zasad finansowania usług • Włczenie tego typu usług w oferty turystyczne • Rosnce zapotrzebowanie na usługi • Poprawa dostpnoci komunikacyjnej regionu (droga szybkiego ruchu do Warszawy, lotnisko, szybka kolej) • Poprawa atrakcyjnoci turystycznej regionu • Dofinansowanie sektora z Unii Europejskiej • Rozszerzenie oferty o nowe grupy docelowe (np. 45+) • Emigracja młodego pokolenia • Niech NFZ do finansowania rehabilitacji osób starszych • Brak zrozumienia potrzeby rehabilitacji przez samych pacjentów • Niekorzystne zmiany w prawie • Uboenie społeczestwa • Rozwój tego typu usług w bliskim ssiedztwie np. Litwa, Mazury, Lubelszczyzna • Wzrost bezrobocia • Pogorszenie wizerunku regionu w kraju i na wiecie • Brak działa promocyjnych ze strony władz województwa Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 146 2. Powysza tabela przedstawia mocne strony sektora producentów artykułów i sprztu medycznego prosimy o jej weryfikacj. 3. Powysza tabela przedstawia słabe strony sektora producentów artykułów i sprztu medycznego prosimy o jej weryfikacj. 4. Powysza tabela przedstawia szanse sektora producentów artykułów i sprztu medycznego prosimy o jej weryfikacj. 5. Powysza tabela przedstawia zagroenia sektora producentów artykułów i sprztu medycznego prosimy o jej weryfikacj. Obszar badawczy 2. Analiza powiza sektora z rynkiem pracy 6. Jakie zawodów obejmuje ten sektor? 7. Jaka Pastwa zdaniem jest dostpnoci kadr w sektorze? 8. Jakie Pastwa zdaniem jest zapotrzebowanie na kadry w sektorze? 9. Czy znaj Pastwo jakie programy / przykłady działa na rzecz rozwoju kadr pracowniczych sektora? Jakie podmioty realizuj tego typu programy? 10. Czy Pastwa zdaniem rozwój sektora wpłynie na zmiany w zatrudnieniu w województwie podlaskim i jaki bdzie kierunek i skala tych zmian? 11. Czy rozwój sektora moe mie wpływ na zmiany w kierunkach kształcenia w województwie podlaskim? Jakie to mog by kierunki? Podsumowanie Zamknicie spotkania, podzikowanie za współprace, poinformowanie do przydatnoci rezultatów oraz zachta do dalszej współpracy w tej dziedzinie. Czas: 5 minut Moderator: Biorc pod uwag wszystko to, o czym rozmawialimy na dzisiejszym spotkaniu, a wic o sektorze rehabilitacji geriatrycznej czy chcieliby Pastwo jeszcze co na zakoczenie powiedzie? Dzikuj za uczestnictwo w spotkaniu.  Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 147 Załcznik 3. Lista podmiotów sektora rehabilitacji geriatrycznej Gabinety i orodki rehabilitacyjne, które podpisały kontrakty z Narodowym Funduszem Zdrowia Podlaski Oddział Wojewódzki 1. Białostockie Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie 2. Caritas Decezji Łomyskiej CentrumRrehabilitacji pw. w. Rocha 3. Centrum Medyczne Medrex 4. Ema Medica Rehabilitacja Sławomir Polecki 5. Grupowa Praktyka Lekarska ZOZ Bargłów Kocielny s.c. 6. Niepubliczny Rehabilitacyjny Zakład Opieki Zdrowotnej s.c. 7. Niepubliczny Specjalistyczny ZOZ Orodek Diabetologiczny Popula s.c. E. Popławska, U. A. Puch, G. Laszewska 8. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Kaudium" 9. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Medyk" 10. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Multimedica IV" 11. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Rehabilitacja" Iwona Sic 12. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Centrum Medyczne Hansa 13. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Medetrina 14. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Omni-Med Zofia Stojak 15. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Rehabilitacja Lecznicza Zdrowie Anna Jabłoska 16. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Remedica 17. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej s.c. „Cordis" 18. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Vita Med Centrum Medyczne 19. Niepubliczny Zespół Leczniczo-Rehabilitacyjny Centrum Kompleksowej Rehabilitacji Sp. z o.o. 20. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Rehabilitacja" 21. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Orodek Wieloprofilowego Usprawniania Dzieci z Mózgowym Poraeniem Dziecicym w Białymstoku 22. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Podlaskie Centrum Medyczne 23. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Poradnia Rehabilitacji Grayna Jaroszewicz 24. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Poradnia Rehabilitacji leczniczej „Biomed" 25. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Poradnia Specjalistyczna Rehabilitacja 26. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Rehabilitacji w Gródku Elbieta Bojarzyska 27. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia specjalistyczna „Anel-Med." sp.j. Andrzej Bronisław Misztalewski, Małgorzta Winiewska 28. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Przychodnia Sportowo-Lekarska 29. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Rehabilitacja Domowa Małgorzata Alicja Szarejko 30. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Zakład Fizykoterapii i Rehabilitacji Leczniczej 31. Podlaskie Centrum Medycyny Sportowej i Ortopedii 32. Polski Komitet Pomocy Społecznej Zarzd Okrgowy 33. Polski Zwizek Głuchych Specjalistyczny Orodek Diagnozy i Rehabilitacji Dzieci i Młodziey z Wad Słuchu 34. Polski Zwizek Głuchych Specjalistyczna Poradnia Rehabilitacji Dzieci i Młodziey z Wad Słuchu Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 148 35. Rehabilitacyjny Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Reh-Med s. c. 36. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Augustowie 37. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Bielsku Podlaskim 38. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Dbrowie Białostockiej 39. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Hajnówce 40. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Lipsku 41. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Łapach 42. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Mokach 43. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Sejnach 44. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Siemiatyczach 45. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Sokółce 46. Samodzielny Szpital Miejski im. PCK w Białymstoku 47. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Orodek Rehabilitacji w Suwałkach 48. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Wojewódzki Szpital Zespolony im. J. niadeckiego 49. Specjalistyczne Centrum Medyczno-Rehabilitacyjne przy „Polskiej Grupie Farmaceutycznej" Sp. z o.o. 50. Specjalistyczny Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Lege Artis 51. Stacja Opieki Caritas w Pusku 52. Szpital Ogólny im. dr Witolda Ginela w Grajewie 53. Szpital Ogólny w Kolnie 54. Szpital Ogólny w Wysokiem Mazowieckiem 55. Szpital Powiatowy w Zambrowie Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej 56. Szpital Wojewódzki im.Kardynała Stefana Wyszyskiego w Łomy 57. Uniwersytecki Dziecicy Szpital Kliniczny im. L. Zamenhofa w Białymstoku 58. Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku 59. Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewntrznych i Administracji 60. Zakład Podstawowej Opieki Zdrowotnej w Łomy Gabinety i orodki rehabilitacyjne – inne 1. „ABM" Rehabilitacja Marek Sewastianik, Białystok 2. „Anamed" Centrum Zdrowia i Urody Anna Wołkowicz, Łoma 3. „Arkom" Usługi Rehabilitacyjne Ewa Kilian, Kolno 4. „Armedis" Orodek Rehabilitacji Niemowlt, Dzieci i Dorosłych, Białystok 5. „Artros" S.C. Jolanta Wnuczko Andrzej Niewiski, Białystok 6. „Artros" S.C. Rehabilitacja Jolanta Wnuczko Andrzej Niwiski, Białystok 7. „Dan-Med." Danuta Sosnowska, Suwałki 8. „Dobreterapie" Orodek Terapii Manualnych Marek Sawo, Białystok 9. „Magia Dotyku" S.C. Salon Masau, Białystok 10. „Neuron" Rehabilitacja Funkcjonalna Bartosz Lenkiewicz, Białystok 11. „Ranczo" Jacek Dymper, Suwałki 12. „Reh-Med" Dariusz Konopka, Łoma 13. „Vitalis" Patryk By, Łoma 14. „Zacznijmy od Podstaw" Teresa Mosiejko, Białystok 15. „ZPD" Piotr Pytasz, Białystok Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 149 16. Ab Fizjo Artur Bieroza, Białystok 17. Bigiej Jacek Gabinet Rehabilitacyjny, Czyew-Osada 18. Centrum Rehabilitacji i Fizjoterapii reMed, Supral 19. Cesarz Anna Gabinet Masau, Białystok 20. Chrzanowski Dariusz Masae Leczniczo-Rehabilitacyjne, Białystok 21. Fizjoterapeuta Jakub Dziurdzikowski, Suwałki 22. Gabinet medycyny manualnej-terapia bólu Jolanta Szyszło, Białystok 23. Gabinet Refleksologii i Masau Katarzyna Andrzejewska, Białystok 24. „Fizjoclinic Wnuczko" Rehabilitacja S.C. Gabinet leczenia bólu i fizjoterapii Jolanta Wnuczko, Magdalena Wnuczko, Białystok 25. Gabinet rehabilitacji „Vertebra" Robert Marek Sierpiski, Białystok 26. Grabowska Marzena Gabinet Rehabilitacji, Białystok 27. Integracyjne Centrum Wypoczynku Edukacji i Rehabilitacji WBN Maniówka, Nowa Wie, Suwałki 28. Jabłoska Urszula Gabinet Fizjoterapii Leczniczej, Czarna Białostocka 29. Jaroszewicz Grayna Poradnia Rehabilitacji, Białystok 30. Jodczyk Józef Gabinet Masau i Rehabilitacji Leczniczej, Białystok 31. Jodczyk Józef Prywatny Gabinet Fizykoterapeutyczny, Białystok 32. Kamiska Halina Rehabilitacja, Białystok 33. Krzywicka Anna Usługi Fizjoterapeutyczne, Augustów 34. Kuptel Aniela Gabinet Rehabilitacyjny, Białystok 35. Łukasiewicz Łukasz Działalno Fizjoterapeutyczna, Hajnówka 36. Majewska Maja Gabinet Rehabilitacyjny, Łoma 37. Nalikowska Mirosława Rehabilitacja, Bielsk Podlaski 38. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Zakład Fizykoterapii i Rehabilitacji Leczniczej, Białystok 39. Niksa Krzysztof Gabinet Fizjoterapeutyczny, Stawiski 40. Orodek Rehabilitacji Leczniczej przy Zarzdzie Okrgowym PKPS w Łomy. Zakład rehabilitacji, Łoma 41. Orodek Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy „Sosenka", Sochonie, Wasilków 42. Orodek Wypoczynkowo-Rehabilitacyjny PKPS „Pensjonat Ptaki", Baliki, Nowogród 43. Podborczyska Magdalena Fizjoterapeuta, Suwałki 44. Podgórski Hubert Gabinet Fizjoterapeutyczny, Siemiatycze 45. Rutkowska Boena Fizjoterapeuta, Suwałki 46. Rybak Maria Przedsibiorstwo Usługowe, Białystok 47. Tworkowska Anna Usługi Rehabilitacyjne, Wysokie Mazowieckie 48. Wasilewski Marek Masa, Suwałki 49. Zakład Fizykoterapii i Rehabilitacji Leczniczej NZOZ Krzysztof Szarejko 50. elechowska Alicja Gabinet Masau, Łoma Sanatoria 1. Białostockie Przedsibiorstwo Usług Socjalnych Budownictwa Sanatorium Uzdrowiskowe „Budowlani", Augustów Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 150 Zakłady opiekuczopielgnacyjne i opiekuczolecznicze 1. Hospicjum „Dom Opatrznoci Boej" Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej, Białystok 2. Niepubliczny Zakład Pielgnacyjno-Opiekuczy Podlasie Stowarzyszenie „Praca i Rozwój", Dworaki Staki 3. Samodzielny Publiczny Zakład Opiekuczo-Leczniczy dla Dzieci i Młodziey, Siemiatycze 4. Oddział Opiekuczo-Leczniczy, Szpital w Ciechanowcu 5. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej, Zakład Pielgnacyjno-Opiekuczy, Łapy 6. Samodzielny Publiczny Zakład Pielgnacyjno-Opiekuczy, Krynki 7. Zakład Opieki Długoterminowej, Siemiatycze 8. Zakład Opiekuczo-Leczniczy, Szpital w Hajnówce 9. Zakład Opiekuczo-Leczniczy, Bielsk Podlaski 10. Zakład Opiekuczo-Leczniczy, Szczuczyn 11. Zakład Pielgnacyjno-Opiekuczy w Sejnach 12. Zakład Opiekuczo-Leczniczy, Łoma 13. Zakład Opiekuczo-Leczniczy, Szpital w Knyszynie 14. Zakład Opiekuczo-Leczniczy, Szpital w Mokach Opieka pielgniarska i agencje opiekucze 1. „Opieka" Podlaskie Centrum Opiekunek, Białystok 2. „Quartet" S.C. Dom Pogodnej Staroci, Sokole 3. „Spokojna Przysta" Dom Pomocy Społecznej dla Osób Przewlekle Chorych Psychicznie, Garbary 4. „Zacisze" Dom Opieki, Ostra Góra 5. Agencja Wsparcia PATRON 6. Dom spokojnej staroci „Złota Jesie", Wólka Ratowiecka 7. Drgowski Tadeusz Zakład Usługowy Usługi Opiekucze dla Osób Starszych, Łapy 8. Prywatne Domy Ostoja, Dolistowo Nowe 9. Zakład Opieki Zdrowotnej Hospicjum Domowe, Białystok 10. „BetaMed" Centrum Medyczne Beata Drzazga, Białystok 11. Rutkowski Robert Opieka Nad Osobami Starszymi, Augustów 12. „Basia" Praktyka Pielgniarska Barbara Szumska, Bielsk Podlaski 13. „Ewa" Prywatna Praktyka Pielgniarska Ewa Stasiuk, Bielsk Podlaski 14. „Medgran" S.C. Niepubliczny Zakład Pielgniarstwa rodowiskowego-Rodzinnego T. Sosnowska D. Krawiel M. Zajczkowska, Białystok 15. „Medica" S.C. Usługi Pielgniarskie, Białystok 16. „Panaceum" S.C. Zakład Opieki Zdrowotnej, Sokółka 17. „Piast" S.C. Grupowa Praktyka Pielgniarek rodowiskowo-Rodzinnych Irena Nikiforuk Teresa Stojda Joanna Stypułkowska, Białystok 18. „Puls" Pielgniarsko-Połoniczy M.Rogowska J.Malecka A.i.Fabisiak E.Modzelewska Z.Rutkowska S.C., Łoma 19. „Vea" S.C. Niepubliczny Pielgniarski Zakład Opieki Zdrowotnej, Łapy 20. Aleksandra Przyborowska Firma, Grajewo 21. Babiska Stanisława Firma Usługowa, Przerol Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 151 22. Zienkiewicz Helena Usługi Pielgniarskie, Ciechanowiec 23. Bargłowska-Gosko Janina Firma Usługowa, Białystok 24. Bogacka Henryka Praktyka Pielgniarska, Zambrów 25. Butkiewicz Bogusława Usługi Pielgniarskie, Suwałki 26. Chomutnik Anna Pomoc Pielgniarska, Kurowszczyzna 27. Domalewska Teresa Praktyka Pielgniarska, Zambrów 28. Fiedoruk Irena Prywatna Praktyka Pielgniarska, Bielsk Podlaski 29. Gniazdowska Elbieta Praktyka Pielgniarska, Czyew-Osada 30. Gromotowicz Katarzyna Firma Usługowa, Białystok 31. Indywidualna Praktyka Pielgniarska Teresa Muczyska, Białystok 32. Jesionkowska Małgorzata Usługi Pielgniarskie, Łoma 33. Mikiewicz Jolanta Praktyka Pielgniarska, Białystok 34. Koc Aldona Usługi Pielgniarskie, Ciechanowiec 35. Kochaska Jadwiga Kamiska Marianna Mendrycka Anna S.C. Usługi Pielgniarskie, Siemiatycze 36. Niewiska Marzanna Prywatna Praktyka Pielgniarska, Bielsk Podlaski 37. Kuczyska Maria Pielgniarka, Dzikonie 38. Perzanowska Emilia Praktyka Pielgniarska, Grajewo 39. Radziwonowski Patryk Praktyka Pielgniarska, Białystok 40. Roszkowska Ewa Profilaktyka Medyczna, Wysokie Mazowieckie 41. Szulc Ewa Usługi Pielgniarskie, Raczki 42. Trzaska Jadwiga Usługi Pielgniarskie, Łoma 43. Turosiska Katarzyna Praktyka Pielgniarska, Białystok 44. Łuczaj Krystyna Praktyka Pielgniarska, Powitne 45. Wakiewicz Jadwiga Praktyka Pielgniarska, Białystok 46. Winiewicz Beata Usługi Pielgniarskie, Krasnopol 47. Zaremba Monika Usługi Pielgniarskie, Łoma Domy pomocy społecznej 1. Dom Pomocy Społecznej im. Wiktorii Kowalewskiej w Łomy 2. Dom Pomocy Społecznej pod wezwaniem w. Franciszka z Asyu w Tykocinie 3. Dom Pomocy Społecznej w Augustowie, ul. 3 Maja 57 4. Dom Pomocy Społecznej w Augustowie, ul. Studzieniczna 2 5. Dom Pomocy Społecznej w Białowiey 6. Dom Pomocy Społecznej w Białymstoku, ul. wierkowa 9 (Miasto Białystok) 7. Dom Pomocy Społecznej w Białymstoku, ul. Baranowicka 203 (powiat białostocki) 8. Dom Pomocy Społecznej w Brasku 9. Dom Pomocy Społecznej w Choroszczy 10. Dom Pomocy Społecznej w Czerewkach 11. Dom Pomocy Społecznej w Garbarach „Spokojna Przysta" 12. Dom Pomocy Społecznej w Grajewie 13. Dom Pomocy Społecznej w Jałówce z fili w Łaniach, Filia Łanie 14. Dom Pomocy Społecznej w Kozarzach 15. Dom Pomocy Społecznej w Łomy Wojewódzki Urzd Pracy w Białymstoku Podlaskie Obserwatorium Rynku Pracy i Prognoz Gospodarczych STARTERY PODLASKIEJ GOSPODARKI SEKTOR REHABILITACJI GERIATRYCZNEJ 152 16. Dom Pomocy Społecznej w Mocieszach 17. Dom Pomocy Społecznej w Mokach 18. Dom Pomocy Społecznej w Sejnach 19. Dom Pomocy Społecznej w Starzynie 20. Dom Pomocy Społecznej w Suwałkach 21. Dom Pomocy Społecznej w Uhowie 22. Powiatowy Dom Pomocy Społecznej w Siemiatyczach Orodki SPA i wellness 1. Best Western Hotel ubrówka 2. Delfin kompleks hotelowy & Spa, Augustów 3. Dwór Soplicowo Spa & Wellness, Białowiea 4. Evolution salony Urody & SPA. Autoryzowany gabinet Thalgo. Hotel Branicki, Białystok 5. Hotel Gołbiewski, Białystok 6. Hotel Warszawa Spa & Resort, Augustów 7. Spa & Wellness Hotel Cristal, Białystok 8. Spa Bobrowa 9. Zdrojówka Spa Horodniany, Białystok