P O L S K A A K A D E M I A N A U K * I N S T Y T U T N A U K P R A W N Y C H Zeszyt 1(155) 2003 STUDIA PR A W N IC ZE Warszawa 2003 PL ISSN 0039-3312 MAREK PIECHOWIAK AKSJOLOGICZNE PODSTAWY KARTY PRAW PODSTAWOWYCH UNII EUROPEJSKIEJ I. UWAGI WSTĘPNE Podczas szczytu Unii Europejskiej w Nicei, 7 grudnia 2000 roku Parlament Europejski, Rada Unii Europejskiej i Komisja Europejska proklamowały Kartę Praw Podstawowych Unii Europejskiej1. Decyzję o opracowaniu Karty podjęła Rada Europejska obradująca w Kolonii 3-4 czerwca 1999 r.2, natomiast na podstawie postanowień przyjętych przez Radę Europejską w Tampere powołano ciało posiadające mandat do przygotowania jej projektu. Ciało to, na swym pierwszym posiedzeniu 17 grudnia 1999 r. przyjęło nazwę Konwentu (Convention)3. Prace nad przygotowaniem Karty przebiegały w szybkim tempie. Konwent przyjął projekt przez konsens na swym siódmym posiedzeniu, 2 października 2000 r 4 Na nieformalnym szczycie w Biarritz, 13-14 października 2000 r., Rada Europejska jednogłośnie przyjęła projekt i przekazała go do Parlamentu i Komisji5. Komisja przyjęła projekt 6 grudnia 2000 r., a Parlament Europejski 14 listopada 2000 r.6 Prawa podstawowe są fundamentem współczesnych porządków prawnych. Postanowienia ich dotyczące wskazują zwykle na inne niż pozytywnoprawne 1 „OJEC", C 364. Przekład polski (oparty na tekście w języku niemieckim) (w:) Karla Praw Podstawowych, przeł. S. Hambura i M. Muszyński, Bielsko Biała 2001 [Dokumenty Europejskie. Suplement nr 1], s. 17-32; przekład oparty na wersji angielskojęzycznej: Karla Podstawowych Praw Unii Europejskiej. Tekst z. objaśnieniami Sekretariatu Konwencji, przeł. M.A. Nowicki, Kraków 2001. W tekście tym proponuję autorskie tłumaczenie komentowanego fragmentu Karty. 2 „Bulletin EU" 6-1999, Conclusions o f the Presidency, 1.18.44 (17/38). 3 W skład Konwentu wchodziły 62 osoby; 15 przedstawicieli rządów, 16 członków Parlamentu Europejskiego, 30 członków parlamentów państw członkowskich i jeden przedstawiciel Przewod- niczącego Komisji Europejskiej. Na swego przewodniczącego Konwent wybrał Romana Herzoga, byłego prezydenta RFN. W charakterze stałych obserwatorów zaproszonych było dwóch przedstawicieli Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, oraz dwóch przedstawicieli Rady Europy (w tym przedstawiciel Europejskiego Trybunału Praw Człowieka); zob. Presidency Conclusions: Tampere European Council, 15 and 16 October 1999, Annex; „Bulletin EU" 10-1999, Conclusions o f the Presidency (16/16). 4 „Bulletin EU" 10-2000, 1.2.1, 2. Human Rights (1/7). 5 Ibidem. 6 410 głosami za, 93 przeciw i przy 27 wstrzymujących się; Recommendation approving the draft Charter o f Fundamental Rights o f the European Union adopted by Parliament on 14 November (doc. A5-0325/2000). 6 M arek Piechowiak ugruntowanie prawa, na fundamentalne wartości, których ochronie służyć ma porządek prawny. Nie bez kozery, na szczycie w Nicei uznano Kartę za „deklarację moralności europejskiej"7. W niniejszym tekście pierwszorzędnym przedmiotem badań będą przyjęte w Karcie, wprost lub domyślnie, rozstrzygnięcia typu aksjologicznego. Przez „aksjologiczne podstawy" rozumiem rozstrzygnięcia dotyczące uznania takich, a nie innych, wartości czy dóbr8 za przedmiot ochrony, a ponieważ chodzi o „podstawy", interesować się będę rozstrzygnięciami fundamentalnymi w ta- kim sensie, że stanowią one uzasadnienie dla innych mówiąc ogólnie bar- dziej szczegółowych rozstrzygnięć aksjologicznych i normatywnych. Pozwoli to m.in. na formułowanie wniosków co do spójności rozstrzygnięć szczegóło- wych z rozstrzygnięciami fundamentalnymi. Zagadnienie aksjologicznych podstaw obejmuje także problematykę relacji między wartościami a prawami podstawowymi oraz ontologicznego statusu wartości i praw. Uwyraźnienie aksjologicznych podstaw Karty realizowane będzie przede wszystkim przez porównanie tego dokumentu z innymi instrumentami ochrony prawa człowieka, przede wszystkim, choć nie tylko, należącymi do prawa międzynarodowego. Zmierzać będę do ukazania postanowień Karty w kontek- ście ochrony praw człowieka na płaszczyźnie uniwersalnej, której fundamentem jest Karta Narodów Zjednoczonych, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.9 oraz Międzynarodowe pakty praw człowieka z 1966 r. Między- narodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych10 oraz Między- narodowy pakt praw osobistych i politycznych11. Dla problematyki filozoficznoprawnej , zwłaszcza dla ujawnienia zasadniczej, utrzymującej się linii inter- pretacyjnej dotyczącej podstaw praw fundamentalnych, niezwykle istotne są także dokumenty końcowe dwóch światowych konferencji praw człowieka Proklamacja teherańska z 1968 r .12 i Deklaracja wiedeńska z 1993 r.13, która po półwieczu potwierdza i precyzuje zasadnicze rozstrzygnięcia przyjęte w Po- wszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Drugim zasadniczym punktem od- 7 S. Hambura i M. Muszyński, Wprowadzenie (w:) Karta Praw Podstawowych, op. cit., s. 14. 8 Zamiennie używam terminu „wartość" i „dobro". „Wartość" pojmuję raczej w duchu filozofii typu arystotelesowskiego, niż kantowskiego, tzn. wartości traktuję jako stany rzeczy, o ile są celami (dobrami) godnymi ochrony, realizacji; a nie traktuję ich jako czegoś, co samo w sobie obowiązuje i jest czymś oderwanym od tego, co faktyczne. 9 Teksty polskie tych dokumentów zob. np. Prawa człowieka. Wybór materiałów. Dokumenty międzynarodowe, oprać, i przekł. B. Gronowska, T. Jasudowicz i C. Mik, Toruń 1993; teksty angiel- skojęzyczne za: Humań Rights: A Compilation o f International Instruments, New York 1988, [dalej cyt. jako KNZ i PDPC]. 10 Dz.U. 1977, nr 38, poz. 169 (w:) Prawa człowieka, op. cit., s. 16-24. " Dz.U. 1977, nr 38, poz. 167; nowy przekład w wydaniu dwujęzycznym: M. Piechowiak i R. Hliwa (red.), Międzynarodowy pakt praw osobistych i politycznych Skarga indywidualna do Komitetu Praw Człowieka, Poznań 2001 [dalej cyt. jako PPP]. 12 Humań Rights, op. cit., s. 43-46. 13 Deklaracja Wiedeńska i Program Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka. Wiedeń, Czerwiec 1993, przeł. C. Piechowiak, Poznań 1998; World Conference on Humań Rights: The Vienna Declaration and Programme o f Aetion, June 1993, New York 1993. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 7 niesienia będzie dotychczasowa ochrona praw podstawowych w ramach mecha- nizmów europejskich, przede wszystkim oparta na Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r .14 oraz dokumentach prawa euro- pejskiego unijnego i wspólnotowego. Z uwagi na cele badawcze, prezentowane tu analizy będą się ograniczały, zasadniczo rzecz biorąc, do niektórych postano- wień preambuły oraz artykułu 1 Karty. Pełen komentarz do tej części dokumentu znacznie przekroczyłby ramy artykułu, tym bardziej dotyczy to analizy całośc.i. Przed przystąpieniem do analizy tekstu Karty warto, dla umieszczenia ich w szerszym kontekście, poświęcić nieco uwagi genezie tego dokumentu, przyczy- nom jego powstania, celom stawianym autorom tego dokumentu. Jest to istotne dla zrozumienia m.in. akcentów położonych na poszczególne zagadnienia. II. GENEZA 1. Zasadnicze cele Zasadniczym celem, wskazanym na szczycie w Kolonii przy podejmowaniu decyzji o opracowaniu Karty było to, aby podstawowe prawa uwyraźnić jako element prawa unijnego, uczynić je bardziej „widocznymi", „oczywistymi" (imore evident)15. Osiągnięcie tego celu uważane było za istotne zarówno z punktu widzenia Unii jako całości, jak i jej obywateli oraz innych osób, których dotyczą działania podejmowane przez Unię. W związku z integracją na płaszczyźnie polityki zagranicznej, wyeksponowanie praw podstawowych służyć ma budowaniu tożsamości Unii jako podmiotu w stosunkach międzyna- rodowych, wzmacniając jednocześnie wiarygodność Unii jako pełnoprawnego członka wspólnoty międzynarodowej16. Przyjęcie Karty ma być także odpowie- dzią na zarzuty, jakoby Unia przyjmowała inne standardy praw człowieka w stosunkach zewnętrznych, a inne mniej wymagające w wewnętrznych17. 2. Problemy z prawami podstawowymi Karta powstawała także z powodu problemów z odpowiednim uwzglę- dnieniem praw człowieka w prawie wspólnotowym i unijnym, przede wszy- stkim problemów, które stawały przed sędziami Europejskiego Trybunału 14 Dz.U. 1993, nr 61, poz. 284; (w:) Prawa człowieka. Dokumenty międzynarodowe, op. cit., s. 173-196 [dalej, określana także jako Europejska Konwencja Praw Człowieka (EKPC)]. 15 „The European Council takes the view that, at the present stage of development of the European Union, the fundamental rights applicable at Union level should be consolidated in a Charter and thereby made more evident", „Bulletin EU" 6-1999, Conclusions o f the Presidency, 1.18.44 (17/38). Zob. S. Simitis et al.: Affirming Fundamental Rights in the European Union: Time to Act. Report o f the Expert Group on Fundamental Rights, European Commission, Employment, Industrial Relations and Social Affairs, Brussels 1999, pkt IV, 3. 16 Ibidem, pkt IV. 2. 17 Commission of the European Communities, Commission Communication on the Charter o f Fundamental Rights o f the European Union, Brussels, 13.9.2000, COM (2000) 559 final, pkt 12. 8 Marek Piechowiak Sprawiedliwości. W pierwszym okresie integracji, który dotyczył przede wszystkim problematyki gospodarczej, prawo europejskie wkraczało chcąc nie chcąc w niektóre z podstawowych praw, przede wszystkim można tu wskazać prawo własności i prawo do swobodnego prowadzenia działalności gospodarczej. Problem jasnego usytuowania praw podstawowych w systemie prawa europejskiego nasilił się wraz z poszerzaniem procesu integracji na inne dziedziny. W Traktacie z Maastricht z 7 lutego 1992 r. (Traktat o Unii Euro- pejskiej)18, obok obecnej wcześniej problematyki gospodarczej (tzw. pierwszy filar Unii obejmujący unię gospodarczą i monetarną), na porządku dziennym integracji staje wspólna polityka zagraniczna i wspólna polityka bezpieczeńs- twa (drugi filar), oraz współpraca w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i wymiaru sprawiedliwości (trzeci filar). Na mocy Traktatu Amsterdamskiego z 2 października 1997 r. następuje dalsza integracja w ramach trzeciego filaru, m.in. wzrastają kompetencje Unii w zakresie polityki wizowej, migracyjnej i azylowej, odpowiedzialność za swobodne przemieszczanie się osób w ra- mach UE, wzmocniona zostaje współpraca policji i wymiaru sprawiedliwości. W takiej perspektywie oczywiste staje się, że istnieje wiele działań Unii, a nie poszczególnych państw członkowskich, dotyczących wprost tak obywateli państw członkowskich, jak i obywateli innych państw i bezpaństwowców (np w dziedzinie ubezpieczenia społecznego imigrantów pracujących w Unii czy ubiegających się o azyl), które mogą naruszać prawa podstawowe; to Unia może być podmiotem naruszającym te prawa19. Świadomość potrzeby uwyraź- nienia praw podstawowych było też oczywistą konsekwencją ustanowienia w Traktacie z Maastricht obywatelstwa Unii. Pewne problemy wynikające z braku kompleksowych rozwiązań dotyczą- cych praw człowieka dawały o sobie znać w związku z działalnością Europejs- kiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS). Jego orzeczenia mają pierwszeństwo przed prawem wewnętrznym państw członkowskich, a to właśnie ono w szero- kim zakresie chroni prawa podstawowe, tak na mocy prawa konstytucyjnego, jak i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, której stronami są państwa członko- wskie, a której stroną nie jest i jak na razie, z przyczyn formalnych nie może być Unia. W początkowym okresie, do 1986 roku, trybunały konstytucyjne państw członkowskich idąc za orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego RFN z 29 maja 1974 roku (tzw. Solange I - „tak długo I") uznały, że trybunały te będą kontrolowały zgodność działań i aktów prawnych organów Wspólnot z prawami podstawowymi gwarantowanymi w konstytucji tak długo, aż Wspól- noty nie przyjmą odpowiedniego katalogu praw i mechanizmów ich kontroli20. 18 Obowiązuje obecnie w wersji zmienionej i skonsolidowanej na podstawie Traktatu Amsterdam- skiego (Traktatu zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Euro- pejskie oraz niektóre związane z nimi akty) z 2 października 1997 roku; Traktaty europejskie, oprać. E. Wojtaszek-Mik i C. Mik, Kraków 2000. 19 S. Simitis et al., op. cit., pkt IV, 2. 20 S. Hambura i M. Muszyński, Wprowadzenie (w:) op. cit., s. 7 i n. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 9 3. Dotychczasowa obecność praw podstawowych Mimo tych zastrzeżeń nie można powiedzieć, że prawa podstawowe były nieobecne w prawie europejskim. Europejski Trybunał Sprawiedliwości od końca lat sześćdziesiątych podejmował problematykę praw podstawowych uznając, że zawarte są one w ogólnych zasadach prawa wspólnotowego ugrun- towanych w tradycjach konstytucyjnych praw członkowskich i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, uznanej za „źródło poznania prawa"21. Brak jasnego umiejscowienia praw podstawowych w strukturze prawa europejskiego i świadomość wagi problemu skłoniły w 1977 roku Parlament Europejski, Radę Ministrów i Komisję Europejską do wydania wspólnej de- klaracji, w której czytamy m.in.: „1. Parlament Europejski, Rada i Komisja podkreślają pierwszorzędne znaczenie, jakie przywiązują do ochrony praw podstawowych, wywiedzionych zwłaszcza z konstytucji Państw Członkowskich i europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. 2. Respektują i będą respektować te prawa przy wykonywaniu swych kom- petencji i w realizacji celów Wspólnot Europejskich"22. Na płaszczyźnie traktatowej uznanie wprost praw człowieka znalazło swój wyraz w 1986 roku w Jednolitym Akcie Europejskim z 17 lutego 1986 roku; w preambule znalazła się formuła; „zdecydowani razem popierać demokrację, w oparciu o fundamentalne prawa zagwarantowane w konstytucjach i sys- temach prawnych państw członkowskich, Konwencji o ochronie praw czło- wieka i podstawowych wolności oraz Europejskiej Karcie Społecznej, a w szczególności w oparciu o wolność, równość i sprawiedliwość społeczną"23. W Traktacie z Maastricht, w art. 6 [pierwotnie art. F] ust. 1 czytamy: „Unia zbudowana jest na zasadach wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności oraz rządów prawa, które są wspólne dla państw członkowskich"; w ust. 2 dodaje się, że „Unia szanuje prawa pod- stawowe gwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (...) i wynikające ze wspólnych tradycji konstytucyj- nych państw członkowskich, jako zasady ogólne prawa wspólnotowego"24. 4. Ograniczenia W dokumentach dotyczących celu stojącego przed przygotowującymi Kar- tę podkreślano, że chodzi raczej o ujawnienie i zebranie tego, co uznane 21 Zob. R. Arnold, Karta Praw Zasadniczych Unii Europejskiej, „PiP" 2002, z. 3(57), s. 35 i cytowaną tam literaturę. 22 Join Declaration by the European Parliament, the Council and the Commission, Luxembourg, 5. April 1977, „OJEC" 1977, No C 103/1 (27.4.77). 25 Single European Act (1986) (w:) European Union: Selected Instruments Taken from the Treaties, vol. 1, Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg 1999, s. 761. 24 European Union: Selected Instruments, op. cit., s. 23 i in. 10 Marek Piechowiak i rozproszone w różnych dokumentach, niż o twórczość i wynalazczość25. Aby ułatwić dyskusję nad przyjęciem Karty, Komisja Europejska uwyraźniła nie- które ze skutków, których Karta nie ma wywierać: a) Karta nie będzie ani poszerzała, ani ograniczała kompetencji Unii ani Wspólnot; b) nie będzie wymagała jakichkolwiek poprawek w konstytucjach państw członkowskich; c) nie będzie miała wpływu ani na formy działania, ani na strukturę unijnego sądownictwa; d) ani nie wymaga, ani nie wyklucza przystąpienia Unii do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka26. Prowadząc refleksję nad ograniczeniami doniosłości Karty, zauważyć trze- ba, że w świetle art. 51 obowiązuje ona jedynie „organy i instytucje Unii z zastosowaniem zasady subsydiamości, a państwa członkowskie wyłącznie przy realizowaniu prawa Unii". Karta nie przewiduje także żadnych nowych procedur dochodzenia praw w niej sformułowanych. Nadmienić przy tym warto, że choć na mocy art. 46 lit. d Traktatu o Unii do kompetencji Europej- skiego Trybunału Sprawiedliwości należy obecnie kontrolowanie wypełniania art. 6 ust. 2 tego traktatu przez instytucje Unii, to jednak z wyjątkami przewidzianymi art. 35 i 40 Traktatu o Unii jurysdykcja tego trybunału nie obejmuje działań dotyczących drugiego i trzeciego „filaru". 5. Specyfika Mimo świadomości nałożonych ograniczeń, jednak już w trakcie prac przygoto- wawczych wskazywano na pewną specyfikę powstającego dokumentu jako dokumentu prawa międzynarodowego. Na specyfikę tę składa się między innymi27: ujęcie w jednym dokumencie praw należących do różnych rodzin tych praw (praw osobistych, politycznych, gospodarczych i socjalnych), zwykle ujmo- wanych w odrębnych instrumentach; z uwagi na to, że Karta jest dokumentem, który co do swej formy ma charakter części konstytucji Unii, zawarto w Karcie obok regulacji chro- niących prawa wszystkich osób również takie postanowienia, które chronią prawa jedynie obywateli Unii oraz prawa osób o określonym statusie (np. prawa dziecka, prawa pracowników); Karta obejmuje prawa, które choć ze swej istoty nie są nowe uwzględ- niają rozwój technologii informatycznych i inżynierii genetycznej; chodzi 25 „A task of revelation rather than creation, o f compilation rather than innovation", Commission of the European Communities, Commission Communication on the Charter..., op. cit., pkt 7. 26 Ibidem, pkt 14. 27 Commission of the European Communities, Communication from the Commission on the Legal Nature o f the Charter o f Fundamental Rights o f the European Union, Brussels, 11.10.2000, COM (2000) 644 final, pkt 2. ' Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 11 tu o ochronę danych osobowych (art. 8) i prawa związane z problematyką bioetyczną (art. 3 ust. 2); mając na uwadze przejrzystość i bezstronność działań administracji, umiesz- czono w Karcie prawo dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji (art. 42), a mając na względzie orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości prawo do dobrej administracji (art. 41); Kartę sformułowano przy pomocy języka neutralnego z punktu widzenia płci. 6. Status prawny Od strony prawnej status Karty nie został ostatecznie rozstrzygnięty. Obec- nie, jako dokument proklamowany, należy ona do tzw. miękkiego prawa (soft-law)2i. Niemniej, jej twórcy na początku prac zdecydowali, aby niezależ- nie od dalszych losów przygotowywanego przez nich projektu uzgodnić tekst, który nadawać się będzie do włączenia go do prawa traktatowego i który może stać się częścią składową tekstu przyszłej jeśli taka powstanie kon- stytucji Unii29. Debata nad włączeniem Karty do Traktatu o UE zaplanowana została na konferencję międzyrządową, która ma się odbyć w 2004 roku. Do tego czasu doniosłość prawna tego dokumentu zależeć będzie m.in. od tego, w jakim zakresie instytucje stojące na straży prawa europejskiego, przede wszystkim Europejski Trybunał Sprawiedliwości, będą się do tego dokumentu odwoływać. Choć jak dotąd (w okresie do końca sierpnia 2002 r.) Europejski Trybunał Sprawiedliwości nie powoływał się na Kartę ani w swych wyrokach, ani w opiniach doradczych, to jednak wielokrotnie do niej sięgali rzecznicy generalni, którzy są członkami Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości mającymi za główne zadanie bezstronne przedstawianie tzw. wniosków koń- cowych z uzasadnieniem w sprawach zawisłych przed tym trybunałem. Pierw- szym, który to uczynił, był Siegbert Albert, pełniący obowiązki pierwszego rzecznika generalnego, były członek Konwentu30. Spośród ośmiu rzeczników jedynie Damaso Ruiz-Jarabo Colomer nie sięgał w swych opiniach do Karty, choć poruszana materia dawała po temu sposobność31. Do Karty sięgał także 28 Por. ibidem, 644 final. 29 S. Hambura i M. Muszyński, Wprowadzenie (w:) op. cit., s. 7-10. Zob. Commission of the European Communities, Communication from the Commission..., op. cit., 644 final, pkt 4-12. Decyzja o przygotowywaniu tekstu tak, jak gdyby był to tekst traktatu, była zaproponowanym przez przewod- niczącego Konwentu, Romana Herzoga sposobem zakończenia sporu, który zdominował na początku prace Konwentu, sporu dotyczącego statusu prawnego przygotowywanego dokumentu, sporu, który miał niewielkie szanse na rozstrzygnięcie na forum tego gremium. 30 Opinion o f Advocate General Albert, 1 Feb. 2001, TNT Traco SpA v. Poste Italiane SpA a. o., C-340/99. Por. M. Muszyński i S. Hambura, Karta Praw Podstawowych. Dużo znaczy, choć nie wiąże, „Rzeczpospolita" z 26 sierpnia 2002, „Prawo co dnia". 31 Zob. jego opinię z 11 lipca 2002, Arben Kaba v. Secretary o f State for the Home Department, C-466/00. 12 Marek Piechowiak europejski Sąd I Instancji, będący organem pomocniczym w stosunku do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości32. III. POSTANOWIENIA 1. Preambuła (1) wprowadzenie Narody Europy, łącząc się w coraz ściślejszą Unię, postanowiły dzielić się pokojową przyszłością opartą na wspólnych wartościach. W Karcie problematyka wartości znalazła znacznie więcej miejsca, niż w bardzo wstrzemięźliwej w tym zakresie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Uwzględnienie tej problematyki było świadomie przyjętym celem. Ochrona praw podstawowych uznana została za zasadę fundującą Unię (founding principle) i za konieczny warunek jej legitymizacji33, legitymizacji tak politycznej, jak i moralnej34. „Wspólne wartości" uznane są już w pierwszym akapicie preambuły za podstawę pokojowej przyszłości: „pokojowa przyszłość oparta na wspólnych wartościach" jest zasadniczym celem (dobrem), którego realizacji Karta ma służyć. Zapewnienie pokojowej przyszłości jest przy tym uznane za istotny element zacieśniania więzi między narodami (ludami) wchodzącymi w skład Unii. Powiązanie pokoju z respektowaniem praw człowieka, uznanie respek- towania praw człowieka za konieczny warunek pokoju, jest jednym z fun- damentalnych założeń współczesnej międzynarodowej ochrony praw człowieka. W pierwszym zdaniu PDPC czytamy: „Uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie"35. W trzecim akapicie preambuły tego dokumentu stwierdza się, że „jest istotne, aby prawa człowieka były chronione przez przepisy prawa tak, aby człowiek nie musiał, doprowa- dzony do ostateczności, uciekać się do buntu przeciw tyranii i uciskowi". Karta w oczywisty sposób wpisuje się w tę tradycję. 2. Preambuła (2) Świadoma swego duchowo-religijnego i moralnego dziedzictwa, Unia założona jest na niepodzielnych i powszechnych wartościach godności ludzkiej, wolności, 32 Wyrok z 30 stycznia 2002 r., max.mobil Telekommunikation Service GmbH v. Commission. T-54/99; oraz z 3 maja 2002 r., Jégo-Quéré et Cie SA v. Commission, T-177/01. 33 European Council decision on the drawing up o f a Charter o f fundamental rights o f the European Union, „Bulletin EU" 6-1999, Annexes to the Presidential conclusions, pkt 1.64 (26/28), Annex 4. 34 Commission of the European Communities: Commission Communication on the Charter o f Fundamental Rights..., op. cit., pkt 8. 35 Formuła ta powtórzona jest także w preambułach Międzynarodowych paktów praw człowieka z 1966 r. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 13 równości i solidarności. Ugruntowana jes t na zasadach demokracji i państwa prawnego. Stawia osobę w centrum swego działania, ustanawiając obywatel- stwo Unii oraz tworząc obszar wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. A. D ziedzictwo Dla problematyki pojmowania wartości istotne znaczenie ma tradycja, w ramach której jest ona podejmowana; rozumienia wartości nie sposób oprzeć jedynie na, choćby najlepszych, określeniach umieszczonych w tekście, gdyż rozumienie takich definicji też jest uwikłane w określone tradycje. Odwołanie do określonej (lub określonych) tradycji charakteryzuje też typ wartości, do których się sięga. Już w drugim akapicie Karta sięga do wspólnej tradycji, przy czym na pierwszym miejscu mowa jest o „dziedzictwie duchowo-religijnym i moral- nym", a nie innego typu, np. politycznym. Porównując zauważmy, że Europej- ska Konwencja Praw Człowieka powołuje się na „wspólne dziedzictwo tradycji politycznych, ideałów wolności i rządów prawa"; odwołanie to następuje w ostatnim akapicie preambuły. W Karcie ekwiwalentem tego postanowienia jest wskazanie, w środkowej części drugiego akapitu preambuły, że Unia „oparta jest na zasadach demokracji i rządów prawa". Sprawą do rozważenia i jak się zdaje, drugorzędną pozostaje to, czy zasady te należy również zaliczyć wprost do dziedzictwa duchowego i moralnego, jak zdaje się wska- zywać tekst francuskoczy angielskojęzyczny, czy też nie co może sugerować tekst w języku niemieckim, w którym o zasadach demokracji i rządów prawa mówi się w osobnym zdaniu. W trakcie prac przygotowawczych wiele kontrowersji wzbudziło odwo- łanie wprost do wartości religijnych. Jeszcze projekt Karty z 21 września 2000 r„ już po końcowych poprawkach grupy roboczej sprawdzającej projekt od strony poprawności językowej i poprawności z punktu widzenia techniki legislacyjnej, mówił o „inspiracji tradycją kulturową, humanistyczną i re- ligijną"36. Przedstawiciel rządu Francji, w końcowym etapie prac nad projektem, na posiedzeniu 25 września 2000 r. w Brukseli, powołując się na laickość swego państwa, oświadczył, że Francja uzależnia swoją zgodę na przyjęcie dokumentu od wykreślenia fragmentu mówiącego o „dziedzictwie religijnym"37. Ówczesny francuski szef rządu, Lionel Jospin poinformował Romana Herzoga również 36 „Taking inspiration from its cultural, humanist and religious heritage", Draft Charter o f Fundamental Rights o f the European Union Complete text o f the Charter after being finalised by the Legal Linguistic Working Party, Charte 4470/1/00, Rev 1, Convent 47, Brussels, 21 September 2000. Taka sama formula znajdowała się także w oddanym do wspomnianych poprawek projekcie z 14 września (Charte 4470/00, Convent 47). O żadnej tradycji nie było wzmianki w preambule pierwszego projektu poddanego pod dyskusję, Charte 4422/00, Convent 45, Brussels, 28 July 2000. 37 H. Juros, Katalog praw podstawowych Unii Europejskiej. „Bezbożne" zasady czy „pobożne" życzenia, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" 2001, nr 34, s. 72. 14 Marek Piechowiak na piśmie, że rząd Francji odrzuci Kartę, jeśli będzie w niej mowa o dziedzic- twie religijnym38. Za pozostawieniem formuły obejmującej dziedzictwo religij- ne obstawali przedstawiciele frakcji chrześcijańsko-demokratycznej (Europejska Partia Ludowa), przede wszystkim występował w tej sprawie Niemiec Ingo Friedrich, pełniący wówczas również funkcję wiceprzewodniczącego Parlamen- tu Europejskiego, w Konwencie występujący z ramienia frakcji PPE-DE (Europejskiej Partii Ludowej i Demokratów Europejskich) w Parlamencie Europejskim. I. Friedrich uważany jest za spiritus movens działań zmierzają- cych do uwzględnienia tradycji religijnej w tekście Karty39. W grupie roboczej, w której pracach I. Friedrich uczestniczył, proponował formuły mówiące wprost o Bogu albo o korzeniach chrześcijańskich lub judeochrześcijańskich. Z tamtych formuł proponowanych na forum grupy roboczej, zrezygnowano na rzecz formuły „słabszej", mówiącej o dziedzictwie religijnym. Gdy Francja wystąpiła ze swoim ultimatum, I. Friedrich oświadczył, że jeżeli z tekstu zginie wszelkie odniesienie do religii, to Konwent opuści on i 15 innych przedstawicieli europejskiej chadecji40. Sytuacja groziła zerwaniem prac, gdyż przyjęto w nich zasadę konsensu. Podkreślić trzeba, że nie były to „prywatne" inicjatywy I. Friedricha. Miał on poparcie chadecji reprezentowanej w Konwencie i nie był on jedynym członkiem Konwentu występującym w tej sprawie; podobnie jednoznacznie wypowiadał się przedstawiciel rządu Austrii, który jako jedyny spośród przed- stawicieli rządów zdecydowanie opowiadał się za pozostawieniem odniesienia do tradycji religijnej. Za uwzględnieniem wartości chrześcijańskich wypowiadał się także ówczesny przewodniczący Komisji Europejskiej Romano Prodi41. Rozwiązanie zostało osiągnięte dzięki osobistym zabiegom przewodniczą- cego Konwentu Romana Herzoga, faktycznie (ze względu na stan zdrowia) nieuczestniczącego już w ostatnich posiedzeniach Konwentu. Telefonicznie porozumiał się w tej sprawie z prezydentem Francji J. Chirakiem, z którym uzgodnił, że Francja przyjmie tekst mówiący nie o dziedzictwie religijnym, ale o dziedzictwie duchowo-religijnym, przy czym w języku francuskim, na oddanie niemieckiego geistig-religiös42 przyjęty zostanie termin spirituel43. Przekład taki jest z punktu widzenia słownikowego zasadny. Należy zatem przyjąć, że tak francuskie „spirituel", jak i analogiczne formuły w innych 38 „Handelsblatt" z 27 września 2000, s. 11. 19 Wie Gott in die Grundrechte Charta der EU kam , „Die Zeit" z 2 listopada 2000 r. 40 Ibidem. 41 Na podstawie skryptów ORF z dnia 10.11.2000, dostępnych na http://religion.orf.at (31.08.2002). Uwzględnienie w tekście Karty odniesienia do Boga, postulował także papież Jan Pawel II (Address o f John Paul II to the Présidents o f the Parliments o f the European Union, 23 September 2000, 4), jak i przewodniczący Komisji Konferencji Episkopatów Europy bp Josef Homeyer. 42 „In dem Bewusstsein ihres geistig-religiösen und sittlichen Erbes"; tekst za: „Amtsblatt der Europäischen Gemeinschaft" z 18 grudnia 2000, C 364/8. 43 „Consciente de son patrimoine spirituel et moral"; tekst za: „Journal officiel des Communautés européennes" z 18 grudnia 2000, C 364/8. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 15 wersjach językowych, są przekładem niemieckiego geistig-religiös. Z punktu widzenia prac przygotowawczych, a te w przypadku wątpliwości interpretacyj- nych jeśli Karta stanie się prawem traktatowym należy brać pod uwagę44, nie jest zasadne twierdzenie, że wymiar religijny został w preambule pomi- nięty45. Z drugiej strony, trudno nie zauważyć, że wiele uczyniono, aby obecność tego wymiaru zminimalizować. H. Juros trafnie zauważa, że formuła „dziedzictwo duchowo-religijne" w porównaniu z „dziedzictwo religijne" w mniejszym stopniu eksponuje „wspólnotowe i instytucjonalne ramy wiary"46, niemniej jednak preambuła w tym punkcie w zamierzeniu wskazuje na wartości stanowiące fundament Karty, a nie na instytucje, które przyczyniły się do ujęcia tych wartości w kulturze. Zauważyć można, że umieszczenie w preambule formuły mówiącej o tradycji religijnej ma znaczenie dla pozycji, jaką wolność religijna, chroniona art. 10 Karty, zajmuje wśród innych praw47. Powołanie się w pre- ambule na dziedzictwo „duchowo-religijne" wskazuje zgodnie z tradycją utrwaloną w prawie konstytucyjnym (nie tylko europejskim) i prawie międzynarodowym (dobitnie wskazuje na to odmienność klauzuli limitacyjnej dołączanej do przepisów chroniących tę wolność) na szczególną rangę przypadającą wolności religijnej. Pisząc o miejscu, jakie w Karcie przypadło ochronie wartości religijnych, nie można zgodzić się z poglądem, że rodzajem niesprawiedliwej dyskryminacji jest pominięcie związków religijnych w do- tyczącym wolności stowarzyszania się art. 12 ust. 1, w którym mowa jest o gromadzeniu się i zrzeszaniu „w szczególności w sprawach politycznych, związkowych i obywatelskich"48. Związki o charakterze religijnym znajdują właściwe miejsce dla swej ochrony w ramach ochrony wolności religijnej, obejmującej także wspólnotowy wymiar religii (art. 10 Karty). Tytułem przykładu zauważmy, że w przypadku wolności stowarzyszania się po- wszechnie akceptowana jest dopuszczalność nakładania ograniczeń ze względu na wykonywany zawód, np. dopuszczalność (oczywiście, przy spełnieniu szeregu warunków) ograniczania możliwości stowarzyszania się w związki zawodowe członkom sił zbrojnych funkcjonariuszom policji, 44 Wiedeńska konwencja o prawie traktatów z 23 sierpnia 1969, art. 32a (Dz.U. 1990, nr 74 poz. 439, załącznik); Prawo międzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, oprać. A. Przyborowska- -Klimczak, Lublin 1995, s. 68. 45 Zob. np. doniesienia prasowe: Lepiej bez. invocatio Dei, „Rzeczpospolita" z 27 czerwca 2002; J. Bielecki, Wolność, równość, godność. Uzgodniono tekst Karty Podstawowych Praw, „Rzeczpospolita" z 27 września 2000; sam tytuł tego ostatniego doniesienia może wprowadzać w błąd co do hierarchii uznanych w Karcie wartości. Pozytywnie ną tym tle zob. S. Hambura i M. Muszyński, W jakim języku o Bogu, „Rzeczpospolita" z 5 kwietnia 2002; trudno się jednak zgodzić z poglądem wyrażonym przez autorów, że poszczególne wersje językowe stanowią odmienne rozwiązania tego samego problemu i że niosą z sobą istotnie różne treści. 46 H. Juros, op. cit., s. 73. 47 Por. ibidem, s. 73. 48 Ibidem. 16 Marek Piechowiak czy pracownikom administracji państwowej49, co nie jest nigdy uzasadnione w przypadku tworzenia czy przystępowania do związków wyznaniowych. B. Wartości podstaw owe wśród podstawowych a. Treść Podstawowymi wartościami, na które wskazuje Karta, są: godność czło- wieka, wolność, równość i solidarność50. Zestawienie to wzorowane jest zasad- niczo na art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: „Wszystkie istoty ludzkie rodzą się wolne i równe w godności i prawach. Są one obdarzone rozumem i sumieniem oraz powinny postępować wobec siebie w duchu braterstwa" (podkr. M.P.). Zgodnie z tendencjami obecnymi w doktrynie prawa międzynarodowego, zamiast o braterstwie, w Karcie mowa jest o solidarności. Warto może w tym miejscu przypomnieć, że w dyskusji nad projektem Konwencji praw dziecka, w drugim czytaniu projektu, w punkcie 7 preambuły mówiącym o wychowaniu w duchu ideałów zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych, na wniosek przedstawiciela UNESCO świadomie zrezygnowano z terminu „braterstwo" na rzecz „solidarność", mając na uwadze, że ten ostatni termin silniej niż „braterstwo" wskazuje na odpowiedzialność za innych i obowiązki określonego działania na ich rzecz51. Uznanie solidarności za jeden z ideałów służy także podkreśleniu konieczności integralnego podejścia do ochrony praw człowieka, obejmującego wyodrębnioną w latach siedemdziesiątych kategorię praw soli- darnościowych; wreszcie, zmiana ta, dzięki odejściu od stylistyki charakterys- tycznej dla epoki Rewolucji Francuskiej, jest jednym z elementów potwier- dzających oryginalność koncepcji praw człowieka wypracowanej w ramach współczesnego prawa międzynarodowego52. 49 Zob. EKPC, art. 11 ust. 2; PPP, art. 22 ust. 2. 50 W projekcie przed ostatecznymi poprawkami dokonywanymi z punktu widzenia językowego i legislacyjnego Charte 4470/00, Convent 47, Brussels, 14 September 2000 (18.09) używano nie terminu „wartości", lecz „zasady" (principle.s). 51 Zob. E/CN.4/48, para. 61-63; za S. Detrick red., The United Nations Convention on the Rights o f the Child: A Guide to the „Travaux Préparatoires", Dordrecht 1992, s. 111. Ostateczne brzmienie omawianego akapitu preambuły Konwencji praw dziecka jest następujące; „zważywszy, że ważne jest, by dziecko było w pełni przygotowane do życia w społeczeństwie jako indywidualnie ukształtowana jednostka, wychowana w duchu ideałów zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych, a w szczególno- ści w duchu pokoju, godności, tolerancji, wolności, równości i solidarności". Zauważyć trzeba, że w samej Karcie N Z z 1945 r. nie pojawia się termin „braterstwo" ; relacjonowana dyskusja nawiązywała do postanowień PDPC, precyzujących problematykę praw człowieka zawartą w Karcie NZ. 52 Do innych elementów decydujących o oryginalności koncepcji współczesnej należy przede wszystkim uznanie godności za pierwszą wartość; szerzej zob. M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 92 i n. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 17 b. Charakterystyka formalna Przyjrzyjmy się bliżej charakterystyce formalnej tych wartości. Są one określone jako niepodzielne i powszechne. Niepodzielność Ogólnie rzecz ujmując, niepodzielność wskazuje na konieczność łącznego traktowania wszystkich tych wartości. W doktrynie praw człowieka niepo- dzielność pojawia się w związku z postulatem integralnej ochrony, uwzględ- niającej wszystkie prawa; stąd mówi się o niepodzielności praw. W tym zakresie fundamentalnymi i podsumowującymi stanowisko doktryny są po- stanowienia Deklaracji wiedeńskiej z 1991 r.: „Wszystkie prawa człowieka są powszechne, niepodzielne i wzajemnie się warunkują, oraz są współzależne. Wspólnota międzynarodowa musi traktować prawa człowieka całościowo, w sprawiedliwy i równy sposób, na tej samej płaszczyźnie i z jednakową uwagą"53. Pośrednie uznanie niepodzielności znaleźć można wcześniej, w ust. 3 preambuł Międzynarodowych paktów praw człowieka z 1966 r., gdzie mowa jest o korzysta- niu zarówno z praw osobistych i politycznych, jak i gospodarczych, społecznych i kulturalnych, jako warunku koniecznym osiągnięcia ideału „wolnej istoty ludzkiej wyzwolonej od lęku i niedostatku". Podobnie Proklamacja teherańska, w pkt. 13 głosi m.in.: „nie jest możliwa pełna realizacja praw osobistych i politycz- nych bez korzystania z praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych"54. W międzynarodowej ochronie praw człowieka na płaszczyźnie uniwersalnej uznanie niepodzielności praw jest logiczną konsekwencją uznania godności za źródło wszystkich praw i wolności człowieka55. Postulat całościowego traktowania praw człowieka znajduje też odbicie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, gdzie podkreśla 53 „Ali human rights are universal, indivisible and interdependent and interrelated. The international community must treat human rights globally in a fair and equal manner, on the same footing, and with the same emphasis" , Deklaracja wiedeńska, pkt I. 5. Por. Alternative Approaches and Ways and Means within the United Nations System fo r Improving the Effective Enjoyment o f Human Rights and Fundamental Freedoms', projekt Declaration on a New International Human Order: Moral Aspects o f Development, rez. nr 32/130 Zgromadzenia Ogólnego NZ z 16 grudnia 1977 r.; General Assembly Official Records, 32 Session, Sup. No. 45 (A/32/45), United Nationes, New York 1978, s. 150-151; Zob. K. Drzewicki, Internationalization o f Human Rights and Their Juridization (w:) An Introduction to the International protection o f Human Rights, Turku 1997, s. 42 i n. 54 Przykład negatywnie wyrażonej niepodzielności daje Deklaracja o prawie do rozwoju z 1986 r. w ust. 10 preambuły: „propagowanie, respektowanie lub korzystanie z jednych praw człowieka i pod- stawowych wolności nie może usprawiedliwiać negowania innych praw człowieka i podstawowych wolności". Declaration on the Right to Development, GA res. 41/128 of 4 Dec. 1986 (w:) Human Rights, op. cit., s. 403-412. 55 Zob. Międzynarodowe pakty praw człowieka (1966), preambuła: „prawa te [prawa człowieka] wynikają z godności przyrodzonej osobie ludzkiej" ; potwierdzenie tego stanowiska, zob. Deklaracja wiedeńska, preambuła, akapit 2: „uznając i potwierdzając, że wszystkie prawa człowieka wywodzą się z godności i wartości przyrodzonych osobie ludzkiej" . 18 Marek Piechowiak się potrzebę odczytywania Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności jako całości, w świetle jej przedmiotu i celu, i stąd postuluje się interpretację poszczególnych przepisów „w harmonii z logiką Konwencji"56. Powszechność Określając w ten sposób podstawowe wartości. Karta sięga po fundamentalną kategorie w międzynarodowej ochronie praw człowieka po „powszechność". Nie wydaje się trafne uznanie, że kategoria powszechności w pierwszym rzędzie służy podkreśleniu, że chodzi o wartości, które nie są jedynie wartościami partykularnymi, a których dotyczy kolejny akapit preambuły Karty. Na określenie tego, co ponadpartykularne, Karta stosuje termin „wspólne" (common values). Najogólniej rzecz biorąc, powszechny to „dotyczący wszystkich"57. Uznanie powszechności godności znajdziemy w cytowanym wyżej art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, w którym stwierdza się, że „wszystkie istoty ludzkie rodzą się (...) równe w godności". Warunkiem wystarczający dla posiadania godności jest bycie istotą ludzką. Jeśli tak, to skoro prawa wynikają z godności o czym niżej, również one muszą być powszechne, przysługiwać wszystkim i to jedynie dlatego, że są ludźmi. W dokumentach podstawowych dla międzynarodowej ochrony praw czło- wieka na płaszczyźnie uniwersalnej, pierwsze stwierdzenie wprost powszech- ności praw człowieka znajdujemy dopiero w Deklaracji wiedeńskiej, w której czytamy: „powszechny charakter tych praw i wolności nie podlega dyskusji"58. Taka konstatacja była po części sprowokowana kwestionowaniem powszech- ności praw człowieka w imię relatywizmu, przede wszystkim kulturowego. Niemniej jednak powszechność praw była wcześniej uznana w wieloraki sposób. Już Karta Narodów Zjednoczonych, określając cele ONZ, mówi o pra- wach człowieka i podstawowych wolnościach „dla wszystkich, bez względu na rasę, płeć, język lub religię"59 oraz o tym, że ONZ popiera „powszechne poszanowanie i przestrzeganie praw człowieka i podstawowych wolności"60. Fundamentalny dla ochrony praw człowieka dokument, którym jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, już w samym tytule wskazuje pośrednio na powszechny charakter ujętych w niej praw61. Tak w Powszechnej Deklaracji, 56 Np. Otto-Preminger Institute v. Austria (Court Judgment, 20 Sept. 1994, ser. A, t. 259-A, 47), cyt. za: Orzecznictwo Strasburskie, oprać. T. Jasudowicz, Toruń 1998, t. II, s. 693. 57 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1979, t. 2, s. 875. Szerzej na temat powszechności, zob. M. Piechowiak, Powszechność praw człowieka. Zagadnienia filozoficznoprawne (w:) T. Jasudowicz i C. Mik (red.), O prawach człowieka. W podwójną rocznicę Paktów. Księga Pamiątkowa w hołdzie Profesor Annie Michalskiej, Toruń 1996, s. 49-71. 58 Deklaracja wiedeńska, p k tl.l . 59 Art. 1 ust. 3, art. 13 ust. 1 b., art. 55; podkr. M.P. 60 Art. 55; podkr. M.P. 61 W tytule terminem „powszechna" zastąpiono termin „międzynarodowa" dopiero w ostatnich fazach pracy nad deklaracją. Jeszcze w projekcie przekazanym przez Radę Gospodarczą i Społeczną (ECOSOC) Zgromadzeniu Ogólnemu NZ, przyjęty był tytuł International Declaration o f Human Rights; T. Lindholm, Article I (w:) A. Eide et al. (red.), The Universal Declaration o f Human Rgiths: A Commentary, Oslo 1992, s. 42. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 19 jak i w jednakowo brzmiących fragmentach preambuł Międzynarodowych paktów praw człowieka czytamy o uznaniu „równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej" . Typową formą redakcji poszczegól- nych artykułów tych dokumentów jest zwrot „każdy ma prawo", „nikt nie będzie" itp. Powszechność praw każe inaczej niż w przedwojennych koncepcjach uznać prawa nie tylko obywateli danego państwa lub obywateli innych państw, lecz także prawa każdego człowieka, także bezpaństwowca, znaj- dującego się w ramach jurysdykcji danego państwa62. Podkreślona została niezależność praw nie tylko od tego, czy jest się obywatelem państwa, w któ- rego jurysdykcji dana jednostka się znajduje, ale również od tego, jakiego państwa jest się obywatelem: „nie powinno się czynić żadnego rozróżnienia na podstawie statusu politycznego, prawnego lub międzynarodowego kraju lub terytorium, do którego dana osoba przynależy (...)"63. Skoro godność i prawa przysługują każdemu człowiekowi jedynie dlatego, że jest człowiekiem, to w konsekwencji uznać trzeba, że co do zasady powszechność pojęta jest w tej koncepcji w sposób radykalny. Z godnością mamy, mieliśmy i będziemy mieli do czynienia wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z bytem ludzkim: w każdej epoce, kulturze, społeczeństwie, państwie; niezależnie od systemów moralnych, religijnych czy prawnych; niezależnie od cech czy zdolności konkretnego człowieka i niezależnie od jego indywidualnych przekonań. Choć fakt ten może nie być uznany czy to indywidualnie, czy tym bardziej powszechnie. Stąd podkreślić trzeba różnicę między powszechnością godności czy praw, a postulowaną powszech- nością uznania i respektowania godności i praw, czy też powszechnością obowiązywania i przestrzegania prawa międzynarodowego praw człowieka64. 62 PPP, art. 2 ust. 1; por. Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (1966), art. 2 ust. 2; jednoznacznie również EKPC, art. 1. 63 PDPC, art. 2. Wprost: „podstawowe prawa człowieka nie wypływają z faktu bycia obywatelem danego państwa, lecz opierają się na właściwościach osoby ludzkiej", w Amerykańskiej konwencji praw człowieka z 1969 r., preambuła ust. 2 (przekład za: Prawa człowieka..., op. cit., s. 384). 64 1 tak np. Karta Narodów Zjednoczonych art. 1, w czasie, gdy nie obowiązywały jeszcze podstawowe traktaty dotyczące praw człowieka, za jeden z głównych celów ONZ uznała doprowadzenie „do współdziałania międzynarodowego (...) w rozwijaniu i wspieraniu poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich" (por. KNZ, art. 55); w preambule PDPC: „Państwa Człon- kowskie (...) zobowiązały się zapewnić popieranie powszechnego poszanowania i przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności" . Na temat powszechności obowiązywania prawa pozytywnego praw człowieka, zob. np. E. Heinze, Beyond Parapraxes: Right and Wrong Approaches to the Universality o f Human Rights Law, „Netherlands Quarterly o f Human Rights" 1994, nr 4(12), s. 369-391; A. Cassese, Human Rights in a Changing World, Cambridge 1990, s. 48 i n. Na temat różnych sposobów pojmowania powszechności zob. M. Piechowiak, Powszechność praw człowieka, op. cit., gdzie proponowana jest typologia porządkująca kilkadziesiąt możliwych znaczeń terminu „powszechność" występującego w kontekście praw człowieka. 20 Marek Piechowiak Przyrodzoność Można zauważyć, że w Karcie godność nie jest określona jako przyrodzona, jak to przyjęte jest w innych instrumentach prawa międzynarodowego65, i nie tylko66. Przyrodzoność wskazuje na niezależność godności (i wynikających z niej praw) od jakichkolwiek cech lub działań, czy to innych ludzi, czy samego podmiotu godności; wskazuje na nienabywalność i na niezbywalność godności. Chodzi przy tym o to, aby podkreślić fakt, że wynikające z godności podstawowe prawa przysługują każdemu jedynie dlatego, że jest człowiekiem, niezależnie od możliwych różnić czy działań. Stąd też naturalną konsekwencją uznania przyrodzoności jest uznanie powszechności, równości i zakazu dys- kryminacji. Zauważając, że w Karcie nie mówi się wprost o przyrodzonej godności, można jednocześnie przyjąć, że uznanie powszechności godności, zatem uznanie, że przysługuje ona każdemu, bez względu na cechy i okolicz- ności życia, wyraża zasadniczo te same prawdy, co uznanie przyrodzoności. C. Systematyka oparta na wartościach Omówiony tu drugi akapit preambuły wyznacza układ artykułów Karty. Poszczególnym wartościom odpowiadają kolejne rozdziały i ich tytuły: Rozdział I: Godność, Rozdział II: Wolności, Rozdział III: Równość, Rozdział IV: Solidarność, Rozdział V: Prawa obywateli, Rozdział VI: Sprawiedliwość. Tych sześć rozdziałów uzupełnionych jest rozdziałem VII zawierającym postanowienia ogólne. Problem wzajemnych relacji między poszczególnymi wartościami oraz między różnymi typami praw jest zagadnieniem złożonym i nie miejsce tu na jego szersze podjęcie67. Nie mogę jednak nie skorzystać z okazji, aby poczynić jedną uwagę dotyczącą relacji między prawami a wolnościami. Rozdział pierwszy zatytułowany „Godność człowieka" obejmuje, zasadniczo rzecz biorąc, prawa w węższym tego słowa znaczeniu, jako różne od wolności68. Zarówno systematyka wartości, jak i oparta na niej systematyka całej Karty wskazują na pierwszeństwo praw przed wolnościami inaczej niż to przyjęto w nowej Konstytucji RP, w której mówi się o wolnościach i prawach. W Karcie uznaje się przy tym, co można stwierdzić już na podstawie tytułu, „prawa" 65 Np. początek preambuł Międzynarodowych paktów praw człowieka. 66 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997, art. 30. 67 Zob. M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka, op. cit., s. 146-149. 68 Ostatecznie nie przyjęto propozycji, którą przedłożył przedstawiciel rządu Francji Guy Braibant, aby pierwszemu rozdziałowi nadać tytuł „prawa osoby ludzkiej" , Charte 4413/00, Contrib 269, Bruxelles, le 11 juillet 2000. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 21 w szerszym znaczeniu za kategorię nadrzędną obejmującą zarówno prawa w ściślejszym tego słowa znaczeniu, jak i wolności. Uznanie pierwszeństwa praw przed wolnościami czy wolnością jest z ak- sjologicznego punktu widzenia sprawą doniosłą to godność jest pierwotna i ona wyznacza prawa, które w swym istnieniu nie zleżą od decyzji ani jednostek, ani społeczeństw, i które można poznać. 3. Preambuła (3) Unia przyczynia się do zachowania i rozwoju tych wspólnych wartości, szanując różnorodność kultur i tradycji narodów Europy, a także narodową tożsamość Państw Członkowskich i organizację władzy państwowej na płaszczyźnie kra- jowej, regionalnej i lokalnej. Dąży do wspierania zrównoważonego trwałego rozwoju oraz zapewnia swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału oraz swobodę osiedlania się. A. Wartości partykularne W trzecim akapicie preambuły Karta dostrzega potrzebę uwzględnienia, obok wartości wspólnych, również wartości partykularnych związanych z róż- norodnością tradycji i kultur ludów Europy, oraz z narodową tożsamością państw tworzących Unię. Obok preambuły, o poszanowaniu różnorodności kultur oraz religii i języka traktuje wprost art. 22 Karty. Wyeksponowanie tej problematyki zgodne jest z generalną tendencją w mię- dzynarodowym prawie praw człowieka do coraz większego doceniania wspól- notowych warunków rozwoju człowieka i w związku z tym do uwzględniania w coraz większym zakresie grupowych praw człowieka, co przejawia się m.in. w ochronie praw mniejszości etnicznych, religijnych i językowych. W Po- wszechnej Deklaracji Praw Człowieka nie było wprost mowy o tych prawach. Znalazły one uznanie w art. 27 Międzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych. Omawiane tu postanowienia trzeba też widzieć jako realizację sięgającego początków współczesnej ochrony praw człowieka prawa ludów (narodów) do samostanowienia69. Z punktu widzenia europejskiego, w dużej mierze mamy tu potwierdzenie i rozwinięcie stwierdzeń zawartych w Traktacie o Unii Europejskiej art. 6 ust. 3, gdzie w kontekście praw podstawowych70 stanowi się, że „Unia szanuje tożsamość narodową swoich państw członkowskich"71. 69 Art. 1 obu Międzynarodowych paktów praw człowieka', o niektórych trudnościach interpretacyj- nych tego prawa zob. A. Michalska. Prawa człowieka w systemie norm międzynarodowych. Warszawa 1982, s. 68 i n. 70 Zob. cytowany wyżej art. 6 ust. 1 i 2. 71 Cyt. za Traktaty europejskie, op. cit., s. 43. Trudno zgodzić się z poglądem, że chodzi tu o relatywizację podstawowych wartości, zob. H. Juros, op. cit., s. 72. 22 Marek Piechowiak B. Swoboda przemieszczania się i osiedlania Swoboda przemieszczania się i osiedlania należy do kanonu międzynarodowej ochrony praw człowieka. O prawie do wolności przemieszczania się i osiedlania mówi art. 13 ust.l Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz art. 12 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych. Prawo to nie znalazło się w tekście Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a do systemu na niej opartego wprowadzone zostało art. 2 Czwartego protokołu dodatkowego z dnia 16 listopada 1963 roku72. Zauważyć warto, że prawo to nie jest wprost przedmiotem żadnego z artykułów Karty. W kontekście prawa europejskiego trzeba też podkreślić, że swoboda przemieszczania się i osiedlania, przede wszystkim była i jest wiązana z problematyką gospodarczą ze swobodnym przepływem pracowników73. Warto tu także zwrócić uwagę, że postanowienia Karty dotyczące po- szanowania różnorodności kulturowej i swobody przemieszczania się nie mówią wprost o prawie podmiotowym czy to jednostek, czy też grup, ale jedynie o obowiązkach Unii. C. Swoboda przepływu towarów, usług i kapitału Do zasady swobodnego przepływu towarów, usług i kapitału, będącej jedną z fundamentalnych zasad, które prowadziły do jednoczenia Europy74, nawiązuje także art. 15 ust. 2 Karty: „Wszystkie obywatelki i wszyscy obywatele Unii mają wolność poszukiwania i wykonywania pracy, przedsiębiorczości oraz świadczenia usług w każdym państwie członkowskim"75. Obok omówionej we wstępie specyfiki Karty, specyfiki w pewien sposób zaplanowanej, wysunięcie do preambuły wolności dotyczących życia gospodarczego jest zabiegiem wyjątkowym na tle innych instrumentów ochrony praw człowieka. Zabiegiem uzasadnionym historycznymi uwarunkowaniami tworzącej się Unii, będącej przede wszystkim unią gospodarczą. 4. Preambuła (4) ceł karty Ze wzglądu na ten cel, konieczne jes t w obliczu rozwoju społeczeństwa, postępu socjalnego oraz rozwoju naukowego i technologicznego wzmocnienie ochrony praw podstawowych poprzez uwyraźnienie ich w Karcie. 11 Protokół czwarty do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności gwaran- tujący pewne prawa i wolności inne niż zawarte w Konwencji i Pierwszym protokole dodatkowym (w:) Prawa człowieka, op. cit., s. 203-206; Dz.U. 1994, nr 67 poz. 287. 73 Art. 15 ust. 2 Karty. Zob. Traktat ustanawiający Wspólnotą Europejską z 25 marca 1957 r. (w wersji zmienionej i skonsolidowanej na podstawie Traktatu Amsterdamskiego), cz. III, tyt. III. 74 Zob. ibidem, cz. III, tyt. I i III. 75 Choć w wersji niemieckiej tekst artykułu mówi o „wszystkich" - „Alle Unionsburgerinen und Unionsbiirger", to jednak mając na uwadze wersję angielskojęzyczną, w której znajdujemy zwrot „Every citizen..." , można w przypadku tego artykułu mówić o klasycznym indywidualnym prawie podmiotowym. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 23 Akapit ten wskazuje na niektóre ze wskazanych wyżej, przy okazji oma- wiania genezy, racji uzasadniających sformułowanie Karty. Akcent położony jest na różne aspekty rozwoju, przy jednoczesnym nawiązaniu do praw, które nie są nowe, a wymagają jedynie wzmocnienia. Podejście takie jest wyrazem uznania dynamicznego charakteru praw podstawowych i pośrednio wartości leżących u ich podstaw. Zmiany w sferze naukowo-technicznej niosą nowe zagrożenia podstawowych dóbr jednostek, postęp socjalny przynosi nowe możliwości realizacji praw, zmiany polityczno-społeczne prowadzą do po- wstania nowych struktur, na których ciążą obowiązki w zakresie respektowania i wspierania praw podstawowych to niektóre przejawy uznawanej w między- narodowej ochronie praw człowieka dynamiki praw i ich ochrony76. 5. Preambuła (5) zasada pomocniczości Niniejsza Karta potwierdza, z uwzględnieniem kompetencji i zadań Wspólnoty i Unii oraz zasady pomocniczości, prawa wynikające przede wszystkim ze wspólnych tradycji konstytucyjnych i wspólnych zobowiązań międzynarodowych Państw Członkowskich, z Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatów Wspólno- towych, z europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, z Kart Socjalnych przyjętych przez Wspólnotę i Radę Europy oraz Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Przytoczony fragment nawiązuje do przedstawionej wyżej obecności praw człowieka w prawie europejskim. Niejako przy okazji, znajdujemy też tu uznanie zasady pomocniczości. Zasada pomocniczości nakazuje podmiotom wyższego rzędu, udzielać pomocy podmiotom niższego rzędu jedynie na tyle, na ile te ostatnie nie są samowystarczalne w realizacji przyjętych celów77. Zasada pomoc- niczości jest już ugruntowana w prawie wspólnotowym. Najważniejsze traktatowe postanowienia dotyczące zasady pomocniczości znajdują się w art. 5 [3b] Trakta- tu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, zgodnie z którym zasada ta dotyczy działań Wspólnoty w dziedzinach, które nie należą do jej wyłącznej kompetencji. Działania takie nie mogą wykraczać poza to, co konieczne dla osiągnięcia celów tego traktatu i mogą być podjęte „tylko wówczas i tylko w takim zakresie, w jakim cele proponowanych działań nie mogą być osiągnięte w sposób wystar- czający przez państwa członkowskie, a mogą, z uwagi na rozmiary lub skutki proponowanych działań, zostać lepiej osiągnięte na poziomie wspólnotowym"78. 76 Szerzej na temat dynamiki praw człowieka i ich ochrony zob. M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka, op. cit., s. 47-64; tam również liczne wskazówki bibliograficzne. 77 Por. Ch. Millon-Delsol, Zasada pomocniczości, Kraków 1995, s. 8 i n. 78 Cyt. za Traktaty europejskie, op. cit., s. 77. Artykuł wprowadzony jako 3b na mocy art. G Traktatu o Unii Europejskiej. Por. art. 2 [B] Traktatu o Unii Europejskiej. Zob. Protocol on the application o f the principles o f subsidiarity and proportionality, 5 (w:) Treaty o f Amsterdam, Luxem- bourg 1997, s. 106. 24 Marek Piechowiak 6. Preambuła (6) obowiązki Korzystanie z tych praw wiąże się z odpowiedzialnością i obowiązkami zarówno wobec innych osób, jak i wobec wspólnoty ludzkiej i przyszłych pokoleń. Podstawowe wartości uznane w Karcie zidentyfikować można na podstawie sformułowanych w niej obowiązków. W tym zakresie znajdujemy w preambule pewne novum. Uznaje się wprost, że korzystanie z praw jest związane z od- powiedzialnością i obowiązkami wobec innych osób, wspólnoty ludzkiej i przyszłych pokoleń. Idea ta jest obecna i w innych instrumentach międzynarodowej ochrony praw człowieka, jednak nie była wprost i w takim zakresie uznawana przy okazji aktów typu fundamentalnego79. A. Obowiązki wobec innych osób Jeśli chodzi o obowiązki wobec innych osób, to zauważyć można, że Europejska Konwencja Praw Człowieka wiązała wprost prawa z obowiązkami jedynie w związku z ochroną wolności wypowiedzi (art. 10 ust. 2). Inaczej przedstawiała się sprawa na poziomie uniwersalnym i w innych regionalnych systemach. Bliższe postanowieniom przyjętym w Karcie były już sformuło- wania w art. 19 ust. 3 Międzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych, gdzie mowa jest o „specjalnych obowiązkach i szczególnej odpowiedzialności" powiązanych z korzystaniem z wolności wypowiedzi. Skoro bowiem z wolno- ścią wypowiedzi powiązane są specjalne obowiązki, to można domniemywać, że w przypadku innych wolności i praw w grę wchodzą również jakieś „zwyczajne" obowiązki. Jednoznacznie, o obowiązkach czytamy w preambułach (akapit 5) do Międzynarodowych paktów praw człowieka: „jednostka ludzka, mająca obo- wiązki w stosunku do innych jednostek i w stosunku do społeczności, do której należy, powinna dążyć do popierania i przestrzegania praw uznanych w niniejszym Pakcie" . Przywołany wyżej fundamentalny art. 1 PDPC głosi, że wszyscy ludzie „powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa" . O obowiązkach ograniczonych, bo nie wprost wobec osób, ale o obowiąz- kach promocji praw człowieka, stanowi ostatni punkt preambuły PDPC, mówiąc 0 dążeniu każdej jednostki i każdego organu społecznego „poprzez nauczanie 1 wychowanie, do zapewnienia poszanowania tych praw i wolności, jak również do zabezpieczenia, poprzez rozwój środków o charakterze krajowym i między- narodowym, ich powszechnego i skutecznego uznania i przestrzegania". 79 Szerzej o obowiązkach traktuje instrument regionalny Afrykańska karta praw człowieka i ludów uchwalona w Nairobi 26 czerwca 1981 (w:) Prawa człowieka , op. cit., s. 435 i n. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 25 Idea obowiązku, powiązana jedynie z ograniczeniem korzystania ze sfor- mułowanych praw, obecna jest w klauzulach limitacyjnych80, które pozwalają na ograniczenia ze względu na prawa i wolności innych (por. art. 52 Karty). B. Obowiązki wobec społeczności Obok cytowanych wyżej preambuł Międzynarodowych paktów praw czło- wieka, fundamentalne są postanowienia art. 29 PDPC, który mówił o obowiąz- kach każdego człowieka „wobec społeczności, w której to jedynie jest możliwy swobodny i pełny rozwój jego osobowości" . Zasadniczo, na poziomie uniwersalnym nie podkreślano jednak obowiązków wobec całej wspólnoty ludzkiej. Problematyka ta była obecna na poziomie ochrony regionalnej. Afrykańska karta praw człowieka i ludów (1981) w art. 27 ust. 1 stanowiła: „Każda osoba będzie miała obowiązki wobec swojej rodziny i społeczeństwa, Państwa i innych prawnie uznanych społeczności oraz wobec społeczności międzynarodowej"; a w Amerykańskiej konwencji praw człowieka (1969) w art. 32 ust. 1, czytamy: „Każda osoba ma obowiązki wobec swojej rodziny, społeczeństwa i ludzkości"81. Uznanie obowiązków wobec wspólnoty ludzkiej odpowiada, obecnej w dok- trynie, tendencji do uwzględniania w coraz szerszym zakresie tzw. solidarnoś- ciowych praw człowieka (praw trzeciej rodziny, zwanymi też prawami „trzeciej generacji"), które rozpatrywane są nie tyle z punktu widzenia państw jako podmiotów prawa międzynarodowego, lecz przede wszystkim z punktu wi- dzenia całej wspólnoty międzynarodowej. Analogicznie jak w przypadku obowiązków wobec innych osób, idei obo- wiązków wobec społeczności można się doszukać w klauzulach limitacyjnych i dodatkowo w klauzulach derogacyjnych; pozwalających na ograniczenie korzystania z uznanych w danym instrumencie praw, ze względu na dobro typu społecznego, np. bezpieczeństwo państwowe czy porządek publiczny82. C. Obowiązki wobec przyszłych pokoleń Podstawowe akty międzynarodowej ochrony praw człowieka niewiele wprost mówiły o prawach przyszłych pokoleń; przyszłe pokolenia pojawiały się w kontekście ochrony przed wojną tak w cytowanych już wyżej pierwszych słowach Karty Narodów Zjednoczonych; oraz w kontekście prawa do rozwoju i związanych z nim problemów ochrony środowiska83. 80 Np. PDPC, art. 29 ust. 2; PPP, Art. 12 ust. 2, art. 18 ust. 3, art. 19 ust. 3, art. 21, art. 22 ust. 2; analogicznie EKPC art. art. 8-11. 81 Cyt. za Prawa cz.wieka. Dokumenty międzynarodowe, op. cit., s. 398 i 444. Zob. T. Jasudowicz, Ewolucja interpretacji międzynarodowo chronionych praw człowieka, „Ethos" 1999, nr 1 -2( 12), s. 231. 82 Np. PPP, art. 4 ust. 1. 83 „The right to development should be fulfilled so as to meet equitably the developmental and environmental needs o f present and future generations" . Deklaracja wiedeńska, 1,11. 26 Marek Piechowiak 7. Artykuł 1 nienaruszalna godność człowieka Artykuł 1: Godność człowieka Godność człowieka jest nienaruszalna. Należy ją szanować i chronić. Artykuł ten, otwierając Kartę, otwiera także rozdział pierwszy również zatytułowany: „Godność człowieka" . Z formalnego punktu widzenia warto zauważyć, że w tytuły zaopatrzono nie tylko rozdziały, ale także co nie jest powszechną praktyką poszczególne artykuły. Postanowienia pierwszego artykułu wzorowane są na art. 1 ust. 1 Ustawy Zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec (1949)84. Dookreślenie adresatów tej normy znajdujemy w art. 51 Karty; są nimi instytucje i organy Unii, a także państwa członkowskie, ale jedynie przy implementacji prawa unijnego. A. Nienaruszalność praw a nienaruszalność godności W podstawowych instrumentach międzynarodowej ochrony praw człowieka mowa jest nie tyle o nienaruszalnej godności, ale o nienaruszalnych prawach. Mianem „nienaruszalnych" określa Proklamacja teherańska w pkt. 2 prawa proklamowane w Powszechnej Deklaracji: „Powszechna Deklaracja Praw Człowieka wyraża wspólne narodom świata rozumienie niezbywalnych i nie- naruszalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej (...)" . W między- narodowej ochronie praw człowieka na poziomie uniwersalnym, na podstawie uznania nienaruszalności praw można wnioskować o nienaruszalności samej godności, będącej źródłem praw. B. Godność podstawą praw Karta nie mówi wprost o tym, że godność jest źródłem praw, jak czynią to cytowane wyżej instrumenty ochrony praw człowieka na poziomie uniwer- salnym, w pierwszym rzędzie Międzynarodowe pakty praw człowieka. Drugi ustęp preambuły wymienia godność, wolność, równość i solidarność, nie wskazując na relacje między tymi fundamentalnymi wartościami. Na podstawie kolejności można ewentualnie wnioskować o hierarchii podstawowych dóbr. Takie sformułowanie, wzięte samo w sobie, mogłoby sugerować, że wymie- nione wartości realizowane miałyby być proporcjonalnie z wykluczeniem nieproporcjonalnej maksymalizacji realizacji jednych wartości (w tym przypad- ku pojętych abstrakcyjnie) kosztem drugich, analogicznie do przyjętej w dok- trynie integralnej ochrony różnych rodzin praw85. Jednak na podstawie oficjal- 84 „Die Würde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten und zu schützen ist Verpflichtung aller staatlichen Gewalt". 85 Zob. przede wszystkim Deklaracja wiedeńska, 1.5. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 27 nych „Uwag wyjaśniających" dołączonych do ostatecznego projektu Karty, można zasadnie przyjąć, że również Karta domyślnie uznaje godność za źródło wszystkich praw podstawowych. W uwagach do art. 1 czytamy: „Godność osoby ludzkiej jest nie tylko sama w sobie prawem człowieka, lecz stanowi realną podstawę praw podstawowych. Zasada ta została uświęcona w preambule Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: «Zważywszy, że uzna- nie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie»"86. Warto dodać, że również w konstytucji RFN uznanie nienaruszalności godności i obowiązku jej poszanowania i ochrony jest racją uznania praw87. C. Nienaruszalność a zakaz instrumentalnego traktowania człowieka O ile uznana w preambule Karty powszechność godności jest cechą istotną z punktu widzenia pytania o przysługiwanie praw, o tyle nienaruszalność jest cechą istotną z punktu widzenia stosunku godności do innych dóbr. Stwier- dzając nienaruszalność godności, stwierdza się, że wymagania poszanowania godności wyznaczają granicę, której nie wolno przekroczyć nawet wtedy, gdyby jej naruszenie mogło, na przykład, przynieść poważne korzyści ekono- miczne, gdyby było realizacją woli większości, czy nawet gdyby służyło realizacji postulatów formułowanych dla ochrony podstawowych praw. W „Uwagach wyjaśniających", bezpośrednio po przytoczonym fragmencie, czytamy: „W konsekwencji [uznania godności za realną podstawę praw], żadne z praw sformułowanych w tej Karcie nie może być wykorzystane na szkodę godności innej osoby, a godność osoby ludzkiej należy do istoty praw sfor- mułowanych w tej Karcie. Musi być respektowana, nawet tam, gdzie prawo jest ograniczone". Oczywiście, uznanie nienaruszalności nie jest równoznaczne z uznaniem, że nie jest faktycznie możliwe naruszanie praw człowieka lub analogicznie działanie sprzeczne z wymaganiami godności. Wskazanie na nienaruszalność godności lub praw służy artykulacji idei, że człowiek jest sam w sobie celem i stąd nie wolno go traktować czysto instrumentalnie. Jest to, jak się zdaje, podstawowa idea, której wyrażeniu służy kategoria „nienaruszalności". Dzięki niej można wskazać autoteliczny charakter bytu ludzkiego i wyrazić zakaz instrumentalnego traktowania człowieka, nie korzystając przy tym z uwikłanej w konkretny system filozoficzny koncepcji godności. 86 Draft Charter o f Fundamental Rights o f the European Union, Brussels, 11 October 2000 (18.10), Charte 4473/00, Convent 49. 87 „Das Deutsche Volk bekennt sich darum zu unverletzlichen und unveräusserlichen Menschen- rechten als Grundlage jeder menschlichen Gemeinschaft, des Friedens und der Gerechtigkeit in der W elt" ; podkr. M.P. 28 Marek Piechowiak D. Godność człowieka czy osoby? Warto podkreślić, że w Karcie przyjęto określenie „godność człowie- ka/ludzka" . W instrumentach międzynarodowej ochrony praw człowieka spotyka się także stosowane zamiennie określenie „godność osoby ludz- kiej"88. Obecnie filozofowie lansują koncepcje, które godność wraz z prawami człowieka przyznają jedynie osobom i w których nie uznaje się, że każdy człowiek jest osobą. Przyjęcie kategorii „godność człowieka" sytuuje Kartę po stronie tych stanowisk, w których godność, podobnie jak prawa, przysługuje każdemu człowiekowi i w których każdy człowiek jako posiadający godność jest uznany za osobę. Mając to na uwadze, nie można faktu powszechnego stosowania w Karcie terminu „osoba" uznać za przygotowanie gruntu pod zgodne z niektórymi tendencjami we współczesnej etyce czynienie rozróżnienia między człowie- kiem a osobą, i w konsekwencji uznanie, że nie każdy człowiek jest osobą, której przysługują prawa podstawowe89. Stosowanie terminu „osoba" jest raczej realizacją wyraźnie postawionego postulatu sformułowania Karty w ję- zyku neutralnym z punktu widzenia płci. Zauważyć tu trzeba, że przy takim postawieniu sprawy pojawia się nie- spójność między przyjętymi podstawowymi rozstrzygnięciami aksjologicznymi dotyczącymi podmiotów godności i praw, a postanowieniami szczegółowymi. Jest tak w przypadku regulacji zawartych w art. 3 ust. 2, dotyczących zakazu klonowania „w celach reprodukcyjnych". Karta podąża w tym punkcie za rozwiązaniami przyjętymi w Europejskiej Konwencji Bioetycznej90. Klonowa- nie „w celach terapeutycznych" nie jest zakazane, tym samym świadomie dopuszcza się czysto instrumentalne traktowanie istot ludzkich. Jest to brak konsekwencji nie tylko Karty, lecz także Europejskiej Konwencji Bioetycznej, do której dołączono „Sprawozdanie wyjaśniające", gdzie czytamy m.in.: „Konwencja wykorzystuje (...) termin «istota ludzka», głosząc konieczność ochrony istoty ludzkiej w jej godności i w jej tożsamości. Stwierdzono, iż powszechnie przyjętą jest zasada, zgodnie z którą godność ludzka oraz tożsamość gatunku ludzkiego powinny podlegać poszanowaniu od zapoczątkowania życia"91. 88 Np. drugi akapit preambuł Międzynarodowych paktów praw człowieka (oficjalny przekład zamieszczony w Dz.U. 1977, nr 38, poz. 167, jest w tym punkcie wadliwy); drugi akapit preambuły Deklaracji wiedeńskiej. Określenia tego nie spotkamy w PDPC. 89 M. Fietz, Wird die Würde des Mensche antastbar? Sorgen wegen EU-Bestimmungen zum Klonen, „Die Welt" z 19 września 2000. 90 Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w kontekście zastosowań biologii i medycyny: Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie, z dnia 4 kwietnia 1997 (w:) Europejskie standardy bioetyczne. Wybór materiałów, oprać. T. Jasudowicz, Toruń 1998, s. 3 i n. Konwencja została podpisana przez Polskę 7 maja 1999 r„ jednak nie została jeszcze ratyfikowana. 91 Sprawozdanie wyjaśniające do Europejskiej Konwencji Bioetycznej (1997), pkt 19, za: Europej- skie standardy bioetyczne, op. cit., s. 21. Zob. Rekomendacja 1046 (1986) Zgromadzenia Parlamentar- nego Rady Europy, pkt 10: „embriony i płody ludzkie we wszelkich okolicznościach muszą być traktowane z poszanowaniem należnym godności ludzkiej" ; za: Europejskie standardy bioetyczne, op. cit., s. 98. Aksjologiczne podstawy Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 29 Podkreślić przy tym trzeba, że brak sformułowanego wyraźnie zakazu klonowania do celów terapeutycznych nie stoi na przeszkodzie temu, aby wprowadzić taki zakazu w prawie wewnętrznym. IV. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Karta wpisuje się w zasadnicze tendencje obecne w międzynarodowej ochronie praw człowieka. Mając na uwadze Europejską Konwencję Praw Człowieka, można stwierdzić, że Karta stanowi odwrót od dążenia w ochronie praw człowieka do wąsko pojętej jurydyzacji, postulującej unikanie formuł otwartych znaczeniowo, do których z pewnością należą postanowienia doty- czące wartości. Karta powraca w tej materii do tradycji przyjętej w ochronie praw człowieka na płaszczyźnie uniwersalnej. Centralną kategorią jest „godność", podobnie jak w zasadniczym nurcie międzynarodowej ochrony praw człowieka, kategorią, której brak było w Euro- pejskiej Konwencji Praw Człowieka. Z punktu widzenia samej Unii koncentrującej się przede wszystkim na problematyce ekonomicznej, podjęcie problematyki wartości jest już pewnym wydarzeniem; wydarzeniem, do którego dążono w sposób świadomy. Specyfika Karty na tle innych instrumentów ochrony praw człowieka leży, z jednej strony w tym, że jest ona dokumentem prawa międzynarodowego mającego jednocześnie, od strony treści, charakter konstytucji; z drugiej strony uwyraźnia się w Karcie specyfika procesów, które doprowadziły do jej przyjęcia, przede wszystkim procesów gospodarczych.