* Andrzej Klimczuk – mgr, Szko a G ówna Handlowa w Warszawie. Adres do korespondencji: Szko a G ówna Handlowa w Warszawie, Aleja Niepodleg o ci 162, 02-554 Warszawa; e-mail: klimczukandrzej@gmail.com. Problemy Zarz dzania, vol. 14, nr 2 (59), t. 1: 41 – 59 ISSN 1644-9584, © Wydzia Zarz dzania UW DOI 10.7172/1644-9584.59.3 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym. Próba wprowadzenia do dyskusji Nades any: 10.06.15 | Zaakceptowany do druku: 19.05.16 Andrzej Klimczuk* Jednym ze zjawisk zwi zanych z procesem starzenia si spo ecze stw s przemiany systemów gospodarczych zorientowane na produkcj i dystrybucj dóbr i us ug dla osób starszych, jak równie dla m odszych grup wiekowych w ramach ich przygotowania do staro ci. Artyku przybli a g ówne cechy koncepcji „srebrnej gospodarki" w kontek cie realizacji polityki aktywnego starzenia si . Opracowanie przedstawia typologi modeli srebrnej gospodarki w krajach Unii Europejskiej na poziomach krajowym i regionalnym na podstawie wykorzystania porówna indeksu aktywnego starzenia si (Active Ageing Index) do typologii zró nicowa i kultur kapitalizmu oraz typologii pa stw dobrobytu. W podsumowaniu przybli ono wnioski dla dzia a praktycznych oraz propozycje dalszych kierunków bada . S owa kluczowe: indeks aktywnego starzenia, rozwój regionalny, srebrna gospodarka, zarz dzanie strategiczne, zró nicowanie/kultury kapitalizmu. "Silver Economy" Models in the European Union in the Comparative Approach: An Attempt to Introduce Discussion Submited: 10.06.15 | Accepted: 19.05.16 Some phenomena associated with ageing populations are transition of economies to focus more on the production and distribution of goods and services for older adults as well as for younger age groups as part of their preparation for old age. The paper presents the main features of the concept of "silver economy" in the context of active ageing policies. The study presents a typology of the silver economy models in the European Union at national and regional levels based on the use of the Active Ageing Index in comparison to the typology of differences and cultures of capitalism as well as the typology of welfare states. The summary contains conclusions for practical interventions and proposals for further research. Keywords: Active Ageing Index, regional development, silver economy, strategic management, varieties/ cultures of capitalism. JEL: I38, J14, J18, R58, Z13 Andrzej Klimczuk 42 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 1. Wprowadzenie Starzenie si ludno ci to proces charakteryzuj cy si wzrostem d ugo ci ycia ludzkiego, który sprzyja rozwojowi produktów i us ug dla starszych konsumentów i starzej cych si spo ecze stw. Coraz wi cej uwagi w tym kontek cie zdobywa koncepcja „srebrnej gospodarki", przez któr mo na rozumie system opieraj cy si na dostosowaniu produkcji i dystrybucji produktów i us ug do osób starszych, a w konsekwencji do wszystkich grup wiekowych. Produkty i us ugi dla wszystkich grup wiekowych (age-friendly), zwi zane z wykorzystaniem gerontechnologii i innowacji spo ecznych mog by traktowane jako centralna cz srebrnej gospodarki. Rozwi zania przyjazne dla wszystkich bez wzgl du na wiek s komplementarne z koncepcj „spo ecze stwa dla ludzi w ka dym wieku" Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) i z realizacj jej „Mi dzynarodowego Planu Dzia ania nt. Aktywnego Starzenia si " (Madrid International Plan of Action on Ageing, MIPAA). Ten przyj ty w 2002 r. dokument stanowi zestaw zobowi za i wytycznych do zarz dzania strategicznego w obszarze polityki spo ecznej wobec staro ci i wobec ludzi starych ( cznie: polityki wobec starzenia si ; ageing policy lub public policy on ageing) w poszczególnych krajach cz onkowskich ONZ (por. Szatur-Jaworska, 2006; B dowski, 2012). Indeks aktywnego starzenia si z 2012 i 2014 (Active Ageing Index, AAI) opracowany przez Europejsk Komisj Gospodarcz ONZ (EKG ONZ, UNECE) i Komisj Europejsk stanowi praktyczne narz dzie do monitorowania wdra ania MIPAA i wyra nie pokazuje, e starzenie si spo ecze stw jest nie tylko zró nicowane w kategoriach demograficznych, ale tak e w wielu obszarach spo eczno-gospodarczych, które maj kluczowe znaczenie dla rozwoju srebrnej gospodarki na poziomie krajowym i regionalnym. Istnieje jednak potrzeba pog bienia wyja nie dotycz cych grupowania krajów w indeksach cz stkowych, które dotycz poszczególnych obszarów, aby wspiera rozwój krajowych i regionalnych gospodarek oraz by zaspokaja potrzeby starzej cych si spo ecze stw. G ówn tez niniejszego artyku u jest twierdzenie, e indeks aktywnego starzenia si poprzez porównania do grupowania krajów zgodnie z (1) typologiami zró nicowa i kultur kapitalizmu i (2) typologiami pa stw opieku czych mo e by wykorzystany do wyja nienia wy aniaj cych si zró nicowa modeli srebrnej gospodarki w krajach Unii Europejskiej (UE). Metodologia tego artyku u opiera si na analizie literatury i studiach przypadków. Analiza skupia si na identyfikacji krajowych i regionalnych czynników zwi zanych z rozwojem srebrnej gospodarki i efektami polityki aktywnego starzenia si . Pierwsza cz artyku u zawiera przegl d koncepcji teoretycznych zwi zanych ze srebrn gospodark i realizacj strategii ONZ i UE wobec starzenia si spo ecze stw. Druga cz koncentruje si na porównaniach AAI i jego indeksów sk adowych (tematycznych) do ró nych typologii krajów. Trzecia cz zawiera wybrane wyniki pog bionej analizy wybranych przypadków Problemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 43 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... regionalnych modeli srebrnej gospodarki. Podsumowanie zawiera praktyczne zalecenia dla instytucji zaanga owanych w polityk wobec starzenia si spoecze stw oraz rekomendacje dotycz ce dalszych kierunków bada 1. 2. Relacje pomi dzy polityk aktywnego starzenia si i koncepcj srebrnej gospodarki Wed ug wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO, 2002, s. 12), aktywne starzenie mo na zdefiniowa jako „proces optymalizacji mo liwo ci w zakresie zdrowia, partycypacji i bezpiecze stwa w celu poprawy jako ci ycia wraz z wiekiem". Takie podej cie zwraca szczególn uwag na starzenie si zgodnie z perspektyw biegu ycia, na ró norodno osób starszych i na holistyczne podej cie do determinantów starzenia, w tym: przekrojowych czynników kultury i p ci, zdrowia i systemu spo ecznego, czynników behawioralnych, czynników osobistych, rodowiska fizycznego, rodowiska spo ecznego oraz czynników ekonomicznych (WHO, 2002, s. 19–32). Koncepcja aktywnego starzenia si zwraca równie szczególn uwag na potrzeb polityki ukierunkowanej na ograniczanie kosztów opieki zdrowotnej i kosztów ubezpiecze spo ecznych zwi zanych z chorobami niezaka nymi, które s bardziej powszechne w ród osób starszych, jak np. rak, cukrzyca, choroby serca, choroby p uc i ró ne typy demencji (WHO, 2002, s. 14, 42). Wyst powanie wielu chorób niezaka nych mo e zosta ograniczone lub opó nione poprzez promocj zdrowia, profilaktyk chorób przewlek ych, promowanie zdrowego stylu ycia i bezpiecze stwa w pracy, które zmniejszaj ryzyko niepe nosprawno ci oraz s u promocji samodzielnego ycia i starzenia si w miejscu zamieszania (ageing in place). Wszystkie te obszary wymagaj upowszechniania i stosowania odpowiednich produktów i us ug nie tylko dla osób starszych, ale tak e osób m odych i w wieku rednim, które starzej si i w przysz o ci tak e b d y w okresie staro ci. Co wi cej, wspó cze nie post p technologiczny umo liwia szersze zastosowanie rozwi za , które cz ciowo uzupe niaj niedobory si y roboczej zwi zane ze zmianami demograficznymi (zw aszcza starzeniem si spo ecze stwa i spadkiem liczby ludno ci) poprzez wzrost wydajno ci pracy oraz zast pienie wielu czynno ci pracy fizycznej przez prac maszyn, automatów i robotów (Ervik, 2009). Jednocze nie nieuwzgl dnianie efektów dost pno ci i wykorzystania nowych technologii mo e prowadzi do nowej formy wykluczenia cyfrowego, w UE okre lanego ju w literaturze jako „wykluczenie robotyczne/podzia robotyczny" (Ervik, 2009). Ta uwaga prowadzi nas do koncepcji „srebrnej gospodarki", która wci nie jest jeszcze spójnie okre lona i zoperacjonalizowana w literaturze przedmiotu (zob. European Commission, 2007; 2015; Klimczuk, 2011; 2012; 2015). Srebrna gospodarka jest cz sto rozumiana w w skim znaczeniu jako „srebrny rynek", który obejmuje towary i us ugi dla osób starszych i rozwi zania dla starszych pracowników. Jednak takie podej cie mo e prowadzi Andrzej Klimczuk 44 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 tylko do zmian w marketingu (g ównie do tworzenia marek dla osób starszych), podczas gdy zachodzi potrzeba skupienia si równie na rozwi zaniach, które b d zmniejsza dyskryminacj ze wzgl du na wiek (ageism) oraz na rozwi zaniach z zakresu projektowania przestrzeni publicznych, domów i mieszka przyjaznych dla wszystkich grup wiekowych (np. z wykorzystaniem koncepcji projektowania uniwersalnego i technologii asystuj cych). Tak wi c, szersze podej cie do srebrnej gospodarki obejmuje równie edukacj , prace badawczo-rozwojowe, mi dzysektorowe zestawienia towarów i us ug z ju istniej cych sektorów oraz mo liwo ci kariery w „srebrnych przemys ach" (European Commission, 2007, s. 96). Srebrne przemys y w powi zaniu z segmentami srebrnego rynku obejmuj : opiek zdrowotn , inteligentne ycie (technologie smart), adaptacje mieszka i us ugi wspomagaj ce ycie coraz bardziej oparte na technologiach informacyjnych i telekomunikacyjnych (ICT), edukacj i kultur , ICT i media, robotyk us ugow , rozwi zania na rzecz mobilno ci, wypoczynek i podró e, fitness i odnow biologiczn , ubrania i mod , us ugi opieku cze, ubezpieczenia oraz us ugi finansowe (Enste, Naegele i Leve, 2008, s. 330–331; Moody i Sasser, 2012, s. 464). Za kluczowe elementy wspólne dla wymienionych obszarów srebrnej gospodarki mog zosta uznane gerontechnologia oraz innowacje spo eczne dla starzej cych si spo ecze stw. Pierwsze poj cie odnosi si do bada nad technologiami oraz produktami i us ugami dedykowanymi dla osób starszych, które pomagaj im w niemal ka dym aspekcie ycia, szczególnie w utrzymaniu zdrowia i poczucia w asnej warto ci, w poprawie warunków mieszkaniowych i yciu codziennym, w mobilno ci i transporcie, w komunikacji i zarz dzaniu oraz w pracy i wypoczynku (Burdick, 2007, s. 627–629). Na przyk ad gerontechnologia odnosi si do projektowania elektronicznych pomocy ycia codziennego, takich jak rozwi zania z zakresu telepracy, czujniki, alarmy, urz dzenia do poprawy s uchu i w chu, systemy azienkowe i inteligentne domy. Poj cie innowacji spo ecznych natomiast odnosi si ogólnie do nowych strategii, koncepcji, produktów, us ugi i form organizacyjnych, które maj na celu zaspokojenie potrzeb pojawiaj cych si zw aszcza na pograniczach ró nych sektorów systemu spo ecznego (O'Sullivan, Mulgan i Vasconcelos, 2010). S to na przyk ad innowacje wy aniaj ce si na styku wspó pracy lub konkurencji sektora publicznego i sektora komercyjnego, sektora komercyjnego i sektora pozarz dowego, sektora komercyjnego oraz sektora ekonomii spo ecznej lub sektora nieformalnego. Takie innowacje maj spo eczne cele i rodki oraz generuj nowe relacje spo eczne i wi zi kooperacyjne pomi dzy jednostkami, grupami i organizacjami. Przyk ady takich innowacji obejmuj m.in. kreatywne wykorzystanie nowych technologii dla osób starszych i przez osoby starsze, nowe modele opieki, w tym kombinacje formalnych i nieformalnych form wsparcia, tworzenie przestrzeni sprzyjaj cych budowie relacji mi dzypokoleniowych i mobilizowanie sieci zaufania (kr gów wsparcia spo ecznego, grup samopomocowych). Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... Problemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 45 W tym miejscu nale y podkre li , e na poziomie krajowym i regionalnym mo na zaobserwowa ró ne bariery rozwoju srebrnej gospodarki (Klimczuk, 2011). Na przyk ad przeszkod w rozwoju tego systemu produkcji i dystrybucji dóbr i us ug dla starzej cej si populacji mo e by ma e zainteresowanie podmiotów gospodarczych ich rozwojem i wdra aniem w niektórych regionach. Przeszkod mo e by tak e skupienie si firm na towarach i us ugach dla zamo nych osób starszych. Barier mog by tak e niekorzystne wzorce konsumpcji osób starszych (np. zorientowanie na produkty zaspokajaj ce potrzeby podstawowe i zdrowotne, nieufno wobec nowo ci). Ponadto niektóre regiony mog ukierunkowa rozwój srebrnej gospodarki na przyci ganie starszych wiekiem imigrantów i turystów, ale strategia ta mo e nie przynosi oczekiwanych efektów rozwojowych z uwagi na np. nisk atrakcyjno wzgl dem obszarów metropolitarnych lub niedostatki infrastruktury spo ecznej. Polityka UE wobec starzenia si spo ecze stw uwzgl dnia ju szereg obszarów interwencji i koncentruje si na w czeniu problematyki starzenia si (mainstreaming ageing) do g ównego nurtu polityki publicznej, w tym polityk szczegó owych, takich jak: polityka zatrudnienia (w tym wdra anie zarz dzania wiekiem w organizacjach), polityka równo ci szans, polityka innowacyjna i naukowa oraz polityka kszta cenia przez ca e ycie (European Commission, 2005; 2009; 2011; 2012). Rozwój srebrnej gospodarki wymaga jednak zwi kszenia zakresu koordynacji polityk, wspó pracy pomi dzy inicjatywami odgórnymi i oddolnymi (takimi jak sie regionów srebrnej gospodarki „SEN@ER", 2014; Enste, Naegele i Leve, 2008, s. 330; Ferry i in., 2006, s. 31–33, 80–90), spójno ci dokumentów strategicznych, wielopoziomowego wspó zarz dzania (multilevel governance), rozwoju wska ników statystycznych, integracji i reorganizacji us ug publicznych w kierunku rozwoju koprodukcji us ug z obywatelami (coproduction of public services) oraz tworzenia struktur i form dialogu mi dzy spo eczno ciami lokalnymi i administracj (Katsarova, 2008). Nale y przy tym podkre li , i dopiero w 2015 r. Komisja Europejska og osi a prace nad strategi w zakresie rozwoju srebrnej gospodarki oraz wspar a mi dzynarodowy sonda , który ma pozwoli m.in. na doprecyzowanie koncepcji srebrnej gospodarki, rozpoznanie dobrych praktyk oraz uszczegó owienie celów i dzia a , szczególnie w kontek cie wsparcia inteligentnych technologii zwi zanych z potrzebami starzej cych si spo ecze stw (http://www.smartsilvereconomy.eu, 18.05.2016). Na efekty tych prac nale y jednak jeszcze poczeka . Jednak e niniejszy artyku sugeruje, e regionalne srebrne gospodarki mog by równie zwi zane ze strategiami inteligentnych specjalizacji w ramach polityki spójno ci na lata 2014–2020, poniewa w niektórych regionach UE istniej ju silne o rodki rozwojowe gerontechnologii i innowacji spo ecznych dla starzej cych si spo ecze stw (Foray i in., 2012). Andrzej Klimczuk 46 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 3. Indeks aktywnego starzenia si w kontek cie zró nicowa kapitalizmu i typologii pa stw dobrobytu Indeks aktywnego starzenia si (AAI) zawiera porównania pomi dzy 28 pa stwami cz onkowskimi UE wed ug wska ników podzielonych na dwa wymiary i cztery obszary tematyczne, a nast pnie analizowane dodatkowo wed ug p ci osób starszych. Pierwszym wymiarem s „rzeczywiste do wiadczenia aktywnego starzenia si ", które obejmuj obszary: zatrudnienie, uczestnictwo w yciu spo ecznym – aktywno spo eczna oraz niezale no , zdrowie i bezpiecze stwo. Drugim wymiarem i zarazem czwartym obszarem jest „zdolno i przygotowanie otoczenia do wykorzystania potencja u starzej cego si spo ecze stwa" (Zaidi, 2013, s. 6). Kraje, które cechuj najni sze wyniki w ogólnym indeksie AAI, niekiedy wykazuj wy sz aktywno od pozosta ych w wybranych dziedzinach. Na przyk ad W gry maj jedn z najni szych ocen w ogólnym rankingu, ale radz sobie relatywnie dobrze w dziedzinie samodzielnego ycia, zdrowia i bezpiecze stwa osób starszych. Ponadto wska niki we wszystkich trzech domenach dotycz cych rzeczywistych do wiadcze aktywnego starzenia si s dodatnio skorelowane z indeksem zdolno ci i przygotowania otoczenia do wykorzystania potencja u starzej cego si spo ecze stwa (Zaidi, 2013, s. 26, 29, 32). Innymi s owy, kraje, które s lepiej przygotowane do starzenia si pod wzgl dem zarówno infrastruktury, jak i kapita u ludzkiego oraz kapita u spo ecznego, lepiej radz sobie z rozwi zywaniem wyzwa zwi zanych ze starzeniem si ich spo ecze stw. Ponadto badacze odpowiedzialni za przygotowanie indeksu odnotowali dodatni korelacj AAI z poziomem PKB per capita, co sugeruje, e kraje o relatywnie wy szym standardzie ycia tworz wi ksz zdolno do wykorzystania potencja u aktywnego starzenia si , a co za tym idzie tak e warunki sprzyjaj ce dalszemu rozwojowi i aktywno ci spo ecznej na ostatnim etapie ycia (Zaidi, 2013, s. 21). Jednak AAI tylko cz ciowo pozwala nam na wyja nienie ró nic mi dzy potencjalnymi modelami srebrnych gospodarek w UE, poniewa indeks ten nie zawiera m.in. wska ników zwi zanych bezpo rednio z konsumpcj , produkcj , badaniami i rozwojem czy te wzornictwem przemys owym produktów i us ug dla starzej cych si spo ecze stw. Tak wi c, indeks ten wci mo e zosta rozbudowany, chocia by poprzez dodanie do niego elementów z typologii pa stw opieku czych (modeli/systemów/re imów polityki spoecznej) i typologii zró nicowa kapitalizmu. Jedn z najbardziej znanych typologii ró nych modeli pa stw dobrobytu zaproponowa Gosta Esping-Andersen (1990) na podstawie sporz dzonego przez siebie indeksu „dekomodyfikacji" (odtowarowienia, uniezale nienia dost pu do wiadcze i us ug spo ecznych od rynku) oraz wp ywu wiadcze i us ug spo ecznych na zakres stratyfikacji spo ecznej. Teoria ta wyja nia, e w krajach o re imie socjaldemokratycznym istnieje wysoki poziom dekomodyfikacji, us ugi opieku cze i piel gnacyjne s powszechnie wiadczone przez Problemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 47 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... podmioty publiczne, zakres wymiany wynagrodze na wiadczenia spo eczne jest wysoki, wdra ana jest polityka pe nego zatrudnienia oraz istnieje silna pozycja zwi zków zawodowych. Przyk ad stanowi kraje skandynawskie. W systemie konserwatywno-korporacyjnym pa stwo za wspiera rodziny, ubezpieczenia spo eczne s uzale nione od pozycji jednostek na rynku pracy, zabezpieczenie spo eczne jest zale ne od op acanych sk adek, za pomoc spo eczna i opieka piel gnacyjna s dostarczane g ównie przez opiekunów nieformalnych, organizacje pozarz dowe i spo eczno ci lokalne. Administracja publiczna interweniuje cz sto dopiero, gdy wskazane podmioty nie s w stanie same poradzi sobie z problemami (zasada subsydiarno ci). Przyk ady stanowi Austria, Francja, Niemcy, W ochy i Japonia. Ostatnia grupa krajów w typologii Esping-Andersena reprezentuje re imy liberalne, które charakteryzuje indywidualizm w dziedzinie zabezpieczenia spo ecznego, niski poziom dekomodyfikacji i wiadcze socjalnych, uzale nienie wiadcze i us ug od dochodów, powszechna komercjalizacja us ug opieku czych i piel gniarskich, konkurencja mi dzy ró nymi dostawcami oraz ma a rola zwi zków zawodowych. Przyk ady stanowi Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. Typologia Esping-Andersena by a wielokrotnie sprawdzana, krytykowana i modyfikowana przez wielu badaczy (zob. Arts i Gelissen, 2006). Na potrzeby tego artyku u przywo ana zostanie modyfikacja zaproponowana przez Yuriego Kazepova (2010, s. 52–63), który rozszerzy przywo any model o dwa rodzaje pa stw opieku czych. Teoria Kazepova koncentruje si na „przeskalowaniu" (rescaling) i wspó zarz dzaniu (governance) polityk spoeczn , tak aby uwzgl dnia a ona nie tylko decentralizacj us ug, czyli przekazywanie ich wdra ania od podmiotów centralnych pa stwa do lokalnych, ale tak e by by a jeszcze bardziej ukierunkowana na rozwój mieszanych form opieki spo ecznej (welfare mix) na poziomie regionalnym i lokalnym, czyli do wdra ania us ug spo ecznych w ramach ró nego rodzaju partnerstw mi dzysektorowych. Pierwszy zaobserwowany przez Kazepova w tym kontek cie system okrelony zosta jako „familistyczny" i koncentruje si na u yciu mniejszej ilo ci zasobów, które s ukierunkowane g ównie na polityk rodzinn . Cech tego modelu jest w efekcie przeci enie rodzin obowi zkami opieku czymi, segmentacja rynku pracy wed ug p ci, lokalne zró nicowanie partykularnych interesów i ró nych form wspó zarz dzania problemami spo ecznymi oraz s abe zapobieganie ubóstwu. Przyk ady stanowi Hiszpania i W ochy. Drugi dodatkowy model pa stw dobrobytu dotyczy krajów przechodz cych transformacj systemow i dotyczy modelu, który wy ania si w wi kszo ci krajów Europy Centralnej i rodkowo-Wschodniej. W krajach tych podejmowane s reformy polityki spo ecznej zachodz ce w kontek cie ogranicze finansowych i przynosz ce ambiwalentne efekty. Niektóre kraje w ramach tej grupy skupiaj si na prywatyzacji wiadcze i us ug spo ecznych (np. reformy systemów emerytalnych), podczas gdy inne inwestuj Andrzej Klimczuk 48 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 g ównie w skoordynowanie us ug rynkowych i publicznych. Cech wspóln tych krajów jest wdra anie znacz cych reform administracji terytorialnej zorientowanych na odchodzenie od centralnej regulacji us ug i wiadcze do ich decentralizacji, co wywo uje dalsze pog bienie ró nic regionalnych i lokalnych. W tabeli 1 zaprezentowano porównanie dziedzin AAI dla wybranych krajów reprezentuj cych poszczególne typy pa stw opieku czych. Zestawienie to pokazuje, e skrajnie odmienne modele – model socjaldemokratyczny oraz model liberalny – znacz co lepiej radz sobie z rozwi zywaniem problemów zwi zanych ze starzeniem si spo ecze stwa ni pa stwa reprezentuj ce modele konserwatywno-korporacyjny, familistyczny i przechodz ce transformacj systemow . Pog bienie wyja nie dotycz cych tych ró nic jest mo liwe poprzez analiz osi gni i wyzwa wybranych krajów reprezentuj cych poszczególne modele pa stw dobrobytu przedstawionych w „Sprawozdaniu podsumowuj cym wdra anie MIPAA w regionie EKG ONZ" (UNECE, 2012). Wi kszo pa stw liberalnych, socjaldemokratycznych i konserwatywno-korporacyjnych zrealizowa o zobowi zania 1 (wprowadzanie tematyki starzenia do g ównego nurtu polityk publicznych), 4 (dostosowanie systemów zabezpieczenia spoecznego do zmian demograficznych) i 7 (zapewnienie wysokiej jako ci ycia w ka dym wieku i utrzymanie niezale nego ycia). W przypadku wyzwa kraje socjaldemokratyczne maj zwykle problemy z realizacj zobowi za 2 (zapewnienie pe nej integracji i uczestnictwa osób starszych) i 7, podczas gdy re imy konserwatywno-korporacyjne z osi gni ciem zobowi za 4 i 7. W przypadku krajów liberalnych nie stwierdzono adnego wspólnego wzoru wyzwa , jakim musz sprosta . Re imy familistyczne maj tendencj do osi gania zobowi za 4 i 5 (dostosowanie rynku pracy do starzenia si ludno ci), ale zobowi zanie 7 stanowi wyzwanie. Re imy znajduj ce si w transformacji ustrojowej maj tendencj do osi gania zobowi zania 1, podczas gdy 4 i 7 s g ównymi wyzwaniami. Tym samym kraje transformacji wykazuj tu pewne podobie stwa do krajów konserwatywno-korporacyjnych, co mo na t umaczy blisko ci geograficzn i by mo e zwi zan z ni dyfuzj oraz adaptacj zbli onych regulacji i praktyk. Podobie stwo to zdaje si potwierdza te zbli ona w AAI s abo systemów konserwatywno-korporacyjnych i przechodz cych transformacj w zakresie skutecznej promocji zatrudnienia w ród osób starszych. Typologie pa stw dobrobytu w zestawieniu z AAI pozwalaj na wyjanienie ró nic mi dzy potencjalnymi modelami srebrnej gospodarki, szczególnie w odniesieniu do wiadcze i us ug spo ecznych. Zasadne jest jednak uwzgl dnienie te zró nicowa czynników spo eczno-kulturowych, które oddzia uj na praktyk gospodarcz w poszczególnych krajach i tym samym na realizowan w nich polityk gospodarcz . W odniesieniu do teorii Petera A. Halla i Davida W. Soskice (2001) mo emy zaw zi opis potencjalnych modeli srebrnej gospodarki w UE do trzech g ównych typów. Nale y przy P ro b le m y Z a rz d za n ia vo l. 1 4 , n r 2 (5 9 ), t. 1 , 2 0 1 6 4 9 M odele „srebrnej gospodarki" w U nii Europejskiej w uj ciu porów naw czym ... Modele pa stwa dobrobytu Zatrudnienie Aktywno spo eczna Niezale no , zdrowie i bezpiecze stwo Zdolno i przygotowanie otoczenia do wykorzystania potencja u starzej cego si spo ecze stwa Ogó em indeks ranking indeks ranking indeks ranking indeks ranking indeks ranking 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 2012 2014 Liberalny (Wielka Brytania) 35,5 35,8 3 4 20,0 20,0 11 11 75,7 73,7 6 11 61,4 61,3 5 5 39,3 39,2 4 5 Socjaldemokratyczny (Szwecja) 41,0 43,4 1 1 22,6 22,6 4 4 78,7 78,6 2 4 69,5 69,2 1 1 44,0 44,8 1 1 Konserwatywno- -korporacyjny (Francja) 21,0 24,1 21 16 22,4 22,4 5 5 74,6 75,9 9 6 57,8 59,1 9 9 34,2 35,7 12 9 Familistyczny (W ochy) 20,9 23,0 22 19 24,1 24,1 2 2 69,9 69,0 19 17 52,8 53,4 15 15 33,3 34,0 15 14 Przechodz cy transformacj (Polska) 19,8 22,4 24 20 12,2 12,2 27 28 67,5 64,9 21 24 46,7 47,9 22 22 27,3 28,2 27 27 EU27 (2012)/EU28 (2014) 27,1 27,9 – – 18,1 18,1 – – 71,7 70,6 – – 54,2 54,4 – – 33,8 34,0 – -– Tab. 1. Porównanie indeksu aktywnego starzenia si i wybranych modeli europejskich pa stw dobrobytu. ród o: opracowanie na podstawie A. Zaidi, K. Gasior, M.M. Hofmarcher, O. Lelkes, B. Marin, R. Rodrigues, A. Schmidt, P. Vanhuysse i E. Zolyomi. (2013). Active Ageing Index 2012: Concept, Methodology and Final Results: Methodology Report Submitted to European Commission's DG Employment, Social Affairs and Inclusion, and to Population Unit, UNECE, for the project: ‚Active Ageing Index (AAI). Geneva: UNECE; A. Zaidi. (2014). Policy Brief: AAI 2014: Active Ageing Index for 28 European Union Countries. Pozyskano z: www1.unece.org/stat/platform/download/attachments/76287849/Policy_Brief_ AAI_2014_November2014_FINAL.PDF (06.06.2015); Y. Kazepov. (2010). Rescaling Social Policies towards Multilevel Governance in Europe: Some Reflections on Processes at Stake and Actors Involved. W: Y. Kazepov (red.), Rescaling Social Policies. Towards Multilevel Governance in Europe (s. 35–72). Farnham, Burlington: Ashgate, s. 35–72. Andrzej Klimczuk 50 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 tym podkre li , e typologia Halla i Soskice, podobnie jak przywo ywane typologie Esping-Andersena i Kazepova, podkre la wp yw poziomu indywidualizmu i aktywno ci zwi zków zawodowych na ró nice mi dzy pa stwami UE. Europejskie liberalne modele polityki spo ecznej (wraz z Australi i Stanami Zjednoczonymi) odpowiadaj „liberalnym srebrnym gospodarkom", które charakteryzuj si : mechanizmami rynkowymi i relacjami mi dzy przedsi biorstwami opartymi na konkurencyjno ci, równowag osi gan poprzez popyt/poda i hierarchi potrzeb, bezpo redni konkurencj produktów, kompletnym i formalnym kontraktowaniem, swobodnym przep ywem zasobów i nak adów na inwestycje, segmentacj rynku pracy, tj. zatrudnieniem w pe nym wymiarze godzin w przypadku umiej tno ci ogólnych i zatrudnieniem krótkoterminowym w przypadku umiej tno ci specjalistycznych, ustalaniem p ac na poziomie firm, skupieniem si na edukacji formalnej w szko ach i uczelniach, niskim poziomem uzwi zkowienia, nierówn dystrybucj dochodów, ukierunkowaniem na innowacje radykalne, przewagami komparatywnymi uzyskiwanymi poprzez nak ady na wysokie technologie i rozwój us ug oraz politykami na rzecz deregulacji, praktyk antymonopolowych i ustanawiaj cymi zwolnienia podatkowe. Wi kszo pa stw socjaldemokratycznych i konserwatywno-korporacyjnych (wraz z Japoni ) odpowiada modelowi okre lonemu przez Halla i Soskice jako „skoordynowane gospodarki rynkowe". Tak wi c, mo na przyj , e systemy „koordynowanych srebrnych gospodarek" cechuj : oparcie na relacjach innych ni rynkowe (silna rola pa stwa i samorz du gospodarczego), równowaga osi gana jest poprzez strategiczne interakcje mi dzy przedsi biorstwami i innymi podmiotami, dominacja wspólnych wi zi, sojuszów i relacji mi dzyorganizacyjne, zró nicowana produkcja skupiona na obszarach niszowych, system prawny, który jest niekompletny, a kontraktowanie opiera si na relacjach nieformalnych, liczne instytucje monitoruj ce i kontrolne, rynek pracy zró nicowany ze wzgl du na d ugo czasu pracy, tj. mniej godzin pracuj osoby o specyficznych umiej tno ciach, wi cej za zatrudnione na nieruchomych stanowiskach pracy, ustalanie p ac na poziomie poszczególnych sektorów gospodarki, praktyczna nauka zawodu skupiaj ca si na przekazywaniu umiej tno ci bran owych, wysoki poziom uzwi zkowienia, stosunkowo równy podzia dochodów, gospodarka zorientowana na innowacje przyrostowe, przewaga komparatywna osi gana poprzez jako produkcji oraz polityki publiczne skoncentrowane na zach caniu firm do wspó pracy. Hall i Soskice twierdz , e trzeci model kapitalizmu mo e pojawi si w krajach basenu Morza ródziemnego, które cechuj si du ym sektorem rolniczym, wp ywem nierynkowej koordynacji w dziedzinie finansów korporacyjnych (podmioty gospodarki spo ecznej, jak np. przedsi biorstwa spo eczne, banki spó dzielcze, kooperatywy, spó dzielnie i organizacje pozarz dowe prowadz ce dzia alno gospodarcz ) oraz liberalnymi zasadami w stosunkach pracy. Tym samym odpowiednio trzeci model srebrnej gospoProblemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 51 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... darki posiada by cechy specyficzne dla gospodarki spo ecznej, rozwi zania oparte na ideach samopomocy i samoorganizacji oraz zwi zane z wykorzystaniem atutów obszarów wiejskich (np. turystyka, rekreacja, us ugi uzdrowiskowe oraz rehabilitacji medycznej i geriatrycznej). Niemniej nale y zauwa y , e Hall i Soskice w swojej typologii nie uwzgl dniaj w ogóle krajów przechodz cych transformacj ustrojow . Luk t pozwala uzupe ni modyfikacja tej typologii zaproponowana przez Andreasa Nölke i Arjana Vliegentharta (2009). Badacze ci sugeruj , e w krajach transformacji systemowej mo na zaobserwowa pojawienie si „zale nych gospodarek rynkowych" i co za tym idzie mo na tu wyró ni te „zale ne srebrne gospodarki", które charakteryzuj si : uzale nieniem relacji mi dzy firmami od hierarchii wzgl dem korporacji transnarodowych, bezpo rednimi inwestycjami zagranicznymi i zagranicznymi bankami, sterowaniem dziaalno ci firm, oddzia ów przez centrale przedsi biorstw transnarodowych, zaspokojeniem popytu na wykwalifikowan si robocz , uk adami zbiorowymi na poziomie firm, ograniczeniem wydatków na rozwój dalszych kwalifikacji w ród pracowników, transferem dochodów i technologii wewn trz przedsi biorstw transnarodowych oraz centrami monta owymi dla rednio zestandaryzowanych towarów przemys owych. Pog bienie wiedzy o wyró nionych modelach srebrnej gospodarki w kontek cie analizy wyników AAI mo e zosta równie oparte na wykorzystaniu teorii ró nic kultur narodowych autorstwa Charlesa Hampdena-Turnera i Fonsa Trompenaarsa (2000). Model ten jest stosowany zw aszcza w obszarze zarz dzania zasobami ludzkimi w odniesieniu do ustanawiania kultur organizacyjnych, wykorzystania ró norodno ci kadr i wspó pracy mi dzykulturowej oraz zawiera siedem dychotomicznych wymiarów. W wymiarze uniwersalizm–partykularyzm prawie wszystkie kraje UE charakteryzuj si pierwszym wymiarem, który koncentruje si na standaryzacji i racjonalizacji dzia a , towarów i us ug. W wymiarze indywidualizm–komunitaryzm mo emy za o y , e re imy liberalne, socjaldemokratyczne i znajduj ce si w transformacji podkre laj indywidualne zachowania, podczas gdy inne modele koncentruj si na dzia aniach grupowych. W wymiarze analiza–synteza systemy liberalne i w transformacji koncentruj si na analizie zjawiska poprzez gromadzenie szczegó owych informacji, a nie na integracji wiedzy. Na przyk ad gospodarki s tu zorientowane na rozwój ró nych technologii wspomagaj cych ni na budow nielicznych, ale z o onych wewn trznie robotycznych rozwi za dla osób starszych. W wymiarze neutralne–emocjonalne re imy liberalne, socjaldemokratyczne i konserwatywno-korporacyjne wydaj si neutralne w wyra aniu emocji, a relacje biznesowe s zazwyczaj traktowane instrumentalnie. W re imach w okresie transformacji i familistycznych spo ecze stwa s za emocjonalne, co jest np. wa ne podczas negocjacji. Modele srebrnej gospodarki w krajach UE mo na podzieli te w wymiarze osi ganych–otrzymanych stanowisk. Systemy liberalne i socjaldemokratyczne maj tendencj do promowania indywidualnych osi gni i awansów, podczas Andrzej Klimczuk 52 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 gdy konserwatywno-korporacyjne, familistyczne i w transformacji s bardziej hierarchiczne. W wymiarze wewn trzi zewn trzsterowno ci spo ecze stwa UE wydaj si bardziej zorientowane na samodzielne kontrolowanie swojego otoczenia ni bycie kontrolowanymi przez wp ywy z zewn trz, co jest cech szczególn g ównie spo ecze stwa japo skiego. Du a zgodno widoczna jest równie w przypadku wymiaru sekwencyjne–synchroniczne postrzeganie czasu, gdy wszystkie spo ecze stwa UE pos uguj si linearn koncepcj czasu, która pozwala na wykonanie czynno ci w mo liwie najkrótszym czasie. Tymczasem na skrajnym biegunie znajduje si spo ecze stwo japo skie, gdzie uznanie cyklicznej koncepcji czasu pozwala na planowanie d ugoterminowe. W tym miejscu musimy podkre li , e cho typologia ta wskazuje na podobie stwa kultur narodowych w UE, to jednocze nie ci le odró nia je od krajów azjatyckich, szczególnie od Japonii, która jest powszechnie uznawana za najstarszy ludno ciowo kraj na wiecie, w którym srebrny rynek wy oni si ju w latach 70. XX w. (Coulmas, 2008). Powy sze rozwa ania pozwalaj na stwierdzenie, e w UE mo emy obserwowa rozwój co najmniej czterech modeli srebrnej gospodarki: liberalnego (w liberalnych pa stwach dobrobytu), koordynowanego (w re imach socjaldemokratycznych i konserwatywno-korporacyjnych), mieszanego/hybrydowego (w re imach familistycznych) oraz zale nego (w pa stwach przechodz cych transformacj ). Jednak e mo na za o y , e dalsze ró nicowanie si modeli mo e zachodzi na poziomie regionalnym. 4. Charakterystyka wybranych regionalnych modeli srebrnej gospodarki Niniejsza cz artyku u koncentruje si na syntezie rozproszonych opisów wybranych przypadków regionalnych modeli srebrnej gospodarki w krajach UE. Wyniki bada dotycz cych „kurcz cych si regionów" (ulegaj cych depopulacji i jednocze nie starzeniu si ludno ci) przeprowadzonych na wniosek Parlamentu Europejskiego sugeruj , e istniej „dwie Europy demograficzne" podzielone na cztery podtypy krajów (Katsarova, 2008, s. 18–19). Wszystkie stare pa stwa cz onkowskie UE (z wyj tkiem Irlandii) charakteryzuj si koncentracj mieszka ców w wieku 30–45 lat oraz wzrostem redniej d ugo ci ycia. Kraje „zachodnie stare" (rejon Morza ródziemnego, Niemcy i Austria) charakteryzuj si spadkiem liczebno ci ludzi m odych i niewystarczaj c skal uzupe niania ubytków ludno ci przez migracje. Kraje „zachodnie m ode" obejmuj natomiast regiony pó nocno-zachodnie, z ni szym spadkiem liczebno ci osób m odych i wysokim poziomem imigracji. Dla porównania „wschodnie" kraje UE (z Irlandi ) charakteryzuj si g ównie dwiema grupami wieku: 45–55 i 20–35. Jednak m oda populacja gwa townie maleje w wyniku emigracji do Europy Zachodniej. W ród krajów tych wyró nia si spo ecze stwa „wschodnie stare" (kraje ba tyckie, W gry, Problemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 53 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... Czechy i Bu garia) oraz „wschodnie m ode" (Polska, S owacja, Rumunia, Malta, Cypr i Irlandia) (Katsarova, 2008, s. 18). Ponadto kraje „wschodnie" i obszary peryferyjne UE cechuj si wi ksz ilo ci kurcz cych si regionów ni kraje „zachodniej" cz ci UE i zlokalizowane w centrum. Kurcz ce si regiony wydaj si znacznie biedniejsze i osi gaj ni szy rozwój gospodarczy ni przeci tna UE, przy czym s te bardziej zale ne od p atno ci transferowych w postaci bezpo redniej pomocy regionalnej, solidarno ci mi dzyludzkiej (np. transferów pieni nych pochodz cych od emigrantów; remittances) oraz inwestycji publicznych w infrastruktur i podstawowe us ugi (Katsarova, 2008, s. 48–50). Ponadto kurcz ce si regiony cz sto charakteryzuj si wysokim udzia em rolnictwa, us ug osobistych i dzia alno ci niekomercyjnej lub stanowi dawne tereny przemys owe (w Polsce i Rumunii). Zatem takie regiony maj jednocze nie mniej podmiotów istotnych dla prac badawczorozwojowych w obszarze srebrnej gospodarki i w konsekwencji przypuszczalnie najwi cej barier w stworzeniu spójnego systemu takiej gospodarki. Wyj tki – zdaniem autorów przywo ywanego raportu – stanowi jedynie wyludniaj ce si obszary zachodnich Niemiec i Republiki Czeskiej. Powy sze obserwacje potwierdzaj i uzupe niaj wyniki bada projektu „Regiony dla wszystkich grup wiekowych" (Ferry i in., 2006, s. 14–19). Analizy demograficzne przeprowadzone na potrzeby tego projektu pokazuj , e w UE zachodzi tak e polaryzacja na osi obszary miejskie–obszary wiejskie. Wi kszo regionów miejskich cechuje pozytywny rozwój demograficzny spowodowany migracjami przychodz cymi, które sprawiaj e g ównym wyzwaniem tych obszarów jest integracja migrantów na rynku pracy i w obszarze ycia publicznego. Obszary wiejskie za dok adnie na odwrót, cechuj si w tym zakresie zazwyczaj negatywnymi tendencjami (Ferry i Vironen, 2010, s. 4). Regiony w liberalnych pa stwach opieku czych, takich jak Wielka Brytania i Irlandia skupiaj swoj polityk zwi zan ze starzeniem si spo ecze stwa g ównie na rynku pracy, opiece zdrowotnej i zmniejszaniu negatywnych postaw wobec starzenia. Wed ug przywo ywanych bada strategie krajowe dotycz ce polityki wobec starzenia si w tych pa stwach cz sto maj niewielki wp yw na zapisy znajduj ce si w dokumentach regionalnych. Regiony pa stw socjaldemokratycznych skupiaj si za na walce z dyskryminacj (ze wzgl du na wiek, p e itd.), na promocji elastycznych warunków pracy dla osób starszych oraz na oferowaniu bezp atnego doradztwa dla przedsi biorstw w dziedzinie polityki starzenia si . Ponadto kraje te oferuj zasoby instytucjonalne i finansowe dla regionów o rozproszonym osadnictwie, czyli takich, w których dostarczanie us ug opieku czych dla osób starszych jest znacznie utrudnione. Pa stwa konserwatywno-korporacyjne skupiaj si na krajowych reformach systemów zabezpieczenia spo ecznego (np. podwy szanie wieku emerytalnego), podczas gdy polityki na poziomie regionalnym s sfragmentaryzowane i brak im koordynacji. Regiony w re imach familistycznych koncentruj swoj polityk wobec starzenia si na wiadczeniu us ug opieku czych, zwi kszeniu niezale no ci osób starszych Andrzej Klimczuk 54 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 i na os abianiu zach t do wcze niejszego przechodzenia na emerytur . Pa stwa przechodz ce transformacj skupiaj si na restrukturyzacji gospodarek narodowych. Rozwój sformalizowanych polityk wobec starzenia si zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym zyska tu na znaczeniu g ównie dopiero wraz z obchodami Europejskiego Roku Aktywno ci Osób Starszych i Solidarno ci Mi dzypokoleniowej w 2012 r. Ponadto dalsze studia przypadków (tabela 2) pozwalaj na opisanie czynników, które przyczyni y si do skutecznego wdra ania regionalnych interwencji wobec starzenia si ludno ci. Czynniki te stanowi : wola polityczna i demokratyczna legitymacja w adzy, przygotowanie gruntu pod wdra anie programów w postaci bada oraz utworzenia stosownych baz danych, autonomia finansowa samorz dów oraz zgoda w adz regionalnych na przeprowadzenie ewaluacji (Ferry i in., 2006, s. 46–47). Na postawie przegl du przytoczonych studiów przypadku mo emy równie doda , e czynnikiem sprzyjaj cym realizacji programów wobec starzenia si jest wysoka jako kapita u ludzkiego i kapita u spo ecznego liderów w regionach. Zasoby te s kluczowe w budowie otoczenia biznesu na rzecz rozwoju srebrnej gospodarki. Badania europejskiego projektu „4-Listna Koniczyna: model jako ci sektora us ug dla seniorów" potwierdzaj powy sze obserwacje i pozwalaj na dodanie kilku dodatkowych wniosków co do zró nicowania regionalnych modeli srebrnej gospodarki w UE. Z raportu ko cowego tego projektu, powsta ego w wyniku porówna us ug opieku czych we wszystkich krajach UE, wynika, e mo na je dodatkowo podzieli na trzy rodzaje systemów opieki spo ecznej (AMU Nordjylland, 2014, s. 10–17). Re imy socjaldemokratyczne cechuje zró nicowanie us ug, zazwyczaj wiadczonych na podstawie wcze niejszych przedp at w postaci podatków. W krajach konserwatywnokorporacyjnych i liberalnych obecny jest model mieszany, w którym opieka jest traktowana jako obowi zek zarówno w adz publicznych, szczególnie lokalnych i podmiotów prywatnych, jednak e rekrutacja i kszta cenie opiekunów podlega regu om rynkowym. Tymczasem w krajach o modelach familistycznych i w transformacji mniejszy nacisk k adziony jest na publiczny system opieki spo ecznej. G ównym problemem us ug opieku czych dla osób starszych w prawie wszystkich regionach UE jest – w wietle tego raportu – szara strefa pracy opiekunów, która nie opiera si na adnych normach prawnych i wymogach wobec szkolenia personelu. Regiony w krajach liberalnych, socjaldemokratycznych i konserwatywno-korporacyjnych skupiaj si na wspieraniu niezale nego ycia, us ugach opieki domowej, us ugach wsparcia dostarczanego w miejscu zamieszkania osób starszych oraz na korzystaniu z technologii informacyjno-komunikacyjnych. Profile zawodowe w dziedzinie opieki w tych krajach maj tendencj stanowi mieszane kombinacje zada tradycyjnych, kompleksowych i profesjonalnych. Regiony w krajach familistycznych oraz w krajach transformacji skupiaj si na wykorzystaniu sieci spo ecznych, nieformalnej opieki oraz na podziale zada z zakresu pomocy i opieki na wiele ró nych profili zawodowych. P ro b le m y Z a rz d za n ia vo l. 1 4 , n r 2 (5 9 ), t. 1 , 2 0 1 6 5 5 M odele „srebrnej gospodarki" w U nii Europejskiej w uj ciu porów naw czym ... Modele pa stwa dobrobytu Status administracyjny podmiotów koordynuj cych Cele strategiczne Zasady realizacji polityki Kwestie kluczowe Liberalny North West (Anglia, Wielka Brytania) Niewybierane organy samorz dowe, agencje rozwoju i organizacje wolontariackie Podnoszenie wiadomo ci na temat starzenia si w lokalnych organizacjach i rozwój strategii; skupienie si na zaanga owaniu osób starszych; produktywne starzenie; przeprojektowanie spo eczno ci lokalnych G ównie poprzez partnerstwa z organizacjami na szczeblu regionalnym, ale tak e zwi kszanie nacisku na koordynacj dzia a na poziomie regionalnym i subregionalnym czenie wprowadzania tematyki starzenia do g ównych polityk z dzia aniami na rzecz podnoszenia wiadomo ci spo ecznej; partnerstwo jako kluczowa zasada w rozwoju regionalnych odpowiedzi wobec starzenia si spo ecze stwa; uznanie za oczywiste korzy ci p yn cych z decentralizacji zada , ale wyzwaniem jest ich koordynacja na wszystkich poziomach Liberalny Walia (Wielka Brytania) Wybierany zespó z ograniczonymi uprawnieniami legislacyjnymi Obywatelstwo, docenienie wk adu osób starszych; rozwój zdolno ci osób starszych do dalszej pracy; zintegrowana opieka dla osób starszych Po czenie podmiotów regionalnych i lokalnych oparte na dobrowolnych porozumieniach i konsensusie w sprawie problemu starzenia si spo ecze stwa Rola decentralizacji; skupienie si na promocji dzia a obywatelskich; po czenie dzia a odgórnych i oddolnych; rozszerzanie partnerstwa stanowi wyzwanie dla koordynacji dzia a , zw aszcza w zaanga owaniu sektora prywatnego Socjaldemokratyczny Kainuu (Finlandia) Wybierany zarz d regionalny z ograniczonymi uprawnieniami legislacyjnymi Opieka spo eczna; ograniczone inicjatywy zwi zane z rynkiem pracy Kombinacja podmiotów regionalnych i lokalnych oparta na dobrowolnych porozumieniach i konsensusie w sprawie wyzwa starzenia si spo ecze stwa Regionalizacja jako rozwi zanie dla dostarczania us ug osobom starszym na s abo zaludnionych obszarach; wykorzystanie ICT; wyzwaniem jest koordynacja na poziomie krajowym i regionalnym Konserwatywno- -korporacyjny Nadrenia Pó nocna-Westfalia (Niemcy) Wybrany parlament z uprawnieniami legislacyjnymi Inicjatywy na rynku pracy; srebrna gospodarka jako strategia wobec osób, które znajduj si na emeryturze G ównie realizacja polityk landu poprzez urz dy publiczne Silny nacisk na skoordynowanie zagadnie rynku pracy, ale barier stanowi dyskryminacja na rynku pracy i ograniczona elastyczno pracowników w starszym wieku; innowacyjna inicjatywa srebrnej gospodarki jako budowa rynku produktów i us ug dla osób starszych, która jednak mo e by ograniczona tylko do obszarów o stosunkowo zamo nych seniorach A ndrzej K lim czuk 5 6 D O I 1 0 .7 1 7 2 /1 6 4 4 -9 5 8 4 .5 9 .3 Modele pa stwa dobrobytu Status administracyjny podmiotów koordynuj cych Cele strategiczne Zasady realizacji polityki Kwestie kluczowe Konserwatywno- -korporacyjny Brabancja Pó nocna (Holandia) Wybierany zespó z uprawnieniami legislacyjnymi Podnoszenie wiadomo ci na temat starzenia si i mainstreaming kwestii zwi zanych ze starzeniem si do polityk regionalnych i lokalnych Promocja prowadzona przez region, jak równie przez projekty pilota owe realizowane na zasadzie dobrowolno ci dotycz ce regionu, samorz dów i stowarzysze wolontariackich Demonstrowanie warto ci dzia a podnosz cych wiadomo wyzwa zwi zanych ze starzeniem; wa ne zaanga owanie polityczne i udzia zmotywowanych osób Familistyczny Emilia-Romania (W ochy) Wybierany zespó z ograniczonymi uprawnieniami legislacyjnymi Uwzgl dnianie starzenia si we wszystkich politykach regionu; skupienie si na wiadczeniu pomocy i opiece spo ecznej Regionalny dokument ramowy realizowany w partnerstwie z gminami Innowacyjne podej cie integracyjne; sposób realizacji sprzyja strategicznemu podej ciu do starzenia si w ród gmin, rozszerza mo liwo ci wspó finansowania; silna potrzeba kierowania dzia aniami na poziomie regionu, aby unikn ich fragmentacji Przechodz cy transformacj Ma opolska (Polska) Propozycja ustanowienia przedstawiciela marsza ka województwa odpowiedzialnego za budow srebrnej gospodarki Inwestycje, takie jak modernizacja szpitali, starych zasobów mieszkaniowych i uzdrowiskowych; rozwój transportu i komunikacji; rozwój sieci „centrów zdrowia seniorów"; tworzenie „zdrowych miast" Promocja prowadzona przez region i interesariuszy, autonomiczne decyzje na szczeblu lokalnym Informowanie lokalnych decydentów o wyzwaniach starzenia spo ecze stwa; wzmocnienie wspó pracy regionalnej; tworzenie rad konsultacyjnych do spraw srebrnej gospodarki; stworzenie systemu raportowania; promowanie koncepcji srebrnej gospodarki za granic w centrach polskich imigrantów Tab. 2. Wybrane cechy regionalnych modeli srebrnej gospodarki. ród o: opracowanie na podstawie M. Ferry, V. Novotný, V. Mancusi, T. Gross i J. Bachtler. (2006). Regions for All Ages: The Implications of Demographic Ageing for Regional Policy. Glasgow: European Policies Research Centre, University of Strathclyde, s. IX; S. Golinowska. (red.). (2011). Ma opolskie Studia Regionalne. Challenges of Ma opolska in the Context of an Aging Population. Cracow: Marshal Office of the Ma opolska Region. cd. tab. 2 Problemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 57 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... 5. Podsumowanie W artykule przybli ono zagadnienie potencjalnego zró nicowania modeli srebrnej gospodarki w krajach UE w uj ciu porównawczym. Przeprowadzone studia literaturowe skupia y si zw aszcza na zwróceniu uwagi na mo liwo wykorzystania do analiz tego tematu indeksu aktywnego starzenia si w powi zaniu z typologiami pa stw dobrobytu i zró nicowaniem modeli/kultur kapitalizmu. Artyku przybli y podstawowe zagadnienia teoretyczne zwi zane ze srebrn gospodark i realizacj strategii ONZ i UE wobec starzenia si spo ecze stw. W opracowaniu przedstawiono tak e wnioski z porównania modeli srebrnej gospodarki w wybranych krajach i ich regionach. Przeprowadzona analiza pozwala na sformu owanie co najmniej czterech praktycznych zalece dla instytucji zaanga owanych w polityk wobec starzenia si w Polsce i pozosta ych krajach UE. Po pierwsze, zasadne jest dalsze promowanie koncepcji srebrnej gospodarki, ale przy jednoczesnym czeniu jej z gospodark kreatywn i gospodark spo eczn , które to systemy obejmuj innowacje spo eczne, wykorzystanie ICT i nowe rozwi zania z zakresu wiadczenia us ug dla osób starszych (zob. Klimczuk, 2015). Po drugie, istotne jest skupienie si na dzia aniach na rzecz rozwoju gerontechnologii i innowacji spo ecznych dla starzej cych si spo ecze stw, które mo na uzna za centralne elementy srebrnej gospodarki. Po trzecie, indeks aktywnego starzenia si powinien zosta wzbogacony o wska niki dotycz ce dyskryminacji ze wzgl du na wiek, relacji mi dzypokoleniowych, wykorzystania nowych technologii przez osoby starsze, udzia u poszczególnych regionów w pracach badawczo-rozwojowych w dziedzinie starzenia si oraz dotycz cych wzorców konsumpcji prezentowanych przez osoby starsze. Po czwarte, zasadne jest stymulowanie rozwoju instytucji specjalizuj cych si we wspieraniu srebrnej gospodarki oraz tworzeniu klastrów w tym obszarze. Mo emy równie zaproponowa co najmniej sze kierunków dalszych bada . Po pierwsze, zasadna jest dog bna analiza regionalnych modeli srebrnej gospodarki, w tym ich powi za z przyj tymi inteligentnymi specjalizacjami. Po drugie, mo liwa jest analiza srebrnej gospodarki w regionach zró nicowanych kulturowo oraz w „regionach kurcz cych si ". Trzecim kierunkiem bada mog by strategie i programy zwi zane z migracjami osób starszych do regionów, które przyj y koncepcj srebrnej gospodarki. Czwartym kierunkiem mog by badania srebrnej gospodarki w kontek cie odmiennych modeli mieszanych gospodarek dobrobytu, co wi e si z ró nymi typami partnerstw mi dzysektorowych i sposobów zarz dzania wspólnym wiadczeniem us ug spo ecznych (welfare mix i welfare pluralism). Pi tym kierunkiem mog by badania nad transferem technologii i skalowaniem innowacji spo ecznych zwi zanych ze starzeniem si ludno ci. Ostatnim istotnym w kontek cie tego artyku u kierunkiem bada mog by analizy dotycz ce kszta towania wspólnych standardów (m.in. zarz dzania, marketingu, wzornictwa, produkcji, interoperacyjno ci us ug) w ród podmiotów zaanga owanych we wdra anie koncepcji srebrnej gospodarki. Andrzej Klimczuk 58 DOI 10.7172/1644-9584.59.3 Przypisy 1 Punktem wyj cia do opracowania niniejszego artyku u by referat przygotowany na potrzeby „Mi dzynarodowego seminarium nt. indeksu aktywnego starzenia", które odby o si 16–17 kwietnia 2015 r. w Brukseli. Referat uzyska honorow nagrod Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej ds. Zatrudnienia, Spraw Spo ecznych i W czenia Spo ecznego Komisji Europejskiej; Europejskiej Komisji Gospodarczej Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Oxford Institute of Population Ageing. Autor sk ada tak e podzi kowania anonimowym recenzentom/recenzentkom za krytyczn lektur wst pnej wersji artyku u i inspiruj ce uwagi. Bibliografia AMU Nordjylland. (2009). An Ageing Europe: Challenges of the European Senior Service Sector: 4 Leaf Clover Quality Model for Senior Service Sector Project. Pozyskano z: http://senior-service-sector.eu:8180/opencms/export/sites/default/4LC/en/Results/ NationalReports/WP2TransantionalReportChallengesENG.pdf (06.06.2015). Arts, W. i Gelissen, J. (2006). Three Worlds of Welfare Capitalism or More? A Stateof-the-Art Report. W: C. Pierson i F.G. Castles (red.), The Welfare State Reader (s. 175–197). Cambridge: Polity. B dowski, P. (2012). Polityka wobec osób starych – cele i zasady. Studia BAS, (2), 201–216. Burdick, D.C. (2007). Gerontechnology. W: J.E. Birren (red.), Encyclopedia of Gerontology (s. 619–630). Oxford: Academic Press. Coulmas, F. (2008). Looking at the Bright Side of Things. W: F. Kohlbacher i C. Herstatt (red.), The Silver Market Phenomenon. Business Opportunities in an Era of Demographic Change (s. V–VI). Berlin, Heidelberg: Springer. Enste, P., Naegele, G. i Leve, V. (2008). The Discovery and Development of the Silver Market in Germany. W: F. Kohlbacher i C. Herstatt (red.), The Silver Market Phenomenon. Business Opportunities in an Era of Demographic Change (s. 325–339). Berlin, Heidelberg: Springer. Ervik, R. (2009). A Missing Leg of Ageing Policy Ideas: Dependency Ratios, Technology and International Organizations. Referat wyg oszony na: ESPAnet Conference, Urbino. Pozyskano z: http://www.espanet-italia.net/conference2009/paper/15%20-%20 Ervik.pdf (06.06.2015). Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Princeton: Princeton University Press. European Commission. (2005). Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions – Green Paper Confronting Demographic Change: A New Solidarity Between the Generations: COM/2005/94. Brussels: European Commission. European Commission. (2007). Europe's Demographic Future: Facts and Figures on Challenges and Opportunities. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. European Commission. (2009). Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions – Dealing with the Impact of an Ageing Population in the EU (2009 Ageing Report): COM/2009/0180. Brussels: European Commission. European Commission. (2011). Demography Report 2010: Older, More Numerous and Diverse Europeans. Luxembourg: Publications Office of the European Union. European Commission. (2012). The EU Contribution to Active Ageing and Solidarity Between Generations. Luxembourg: Publications Office of the European Union. European Commission. (2015). Growing the Silver Economy in Europe: Background Paper. Brussels: European Commission. Problemy Zarz dzania vol. 14, nr 2 (59), t. 1, 2016 59 Modele „srebrnej gospodarki" w Unii Europejskiej w uj ciu porównawczym... Ferry, M., Novotný, V., Mancusi, V., Gross, T. i Bachtler, J. (2006). Regions for All Ages: The Implications of Demographic Ageing for Regional Policy. Glasgow: European Policies Research Centre, University of Strathclyde. Ferry, M. i Vironen, H. (2010). Dealing with Demographic Change: Regional Policy Responses. European Policy Research Paper, (72), 1–30. Foray, D., Goddard, J., Goenaga Beldarrain, X. i Landabaso, M. (2012). Guide to Research and Innovation Strategies for Smart Specialisation (RIS 3). Brussels: European Commission. Golinowska, S. (red.). (2011). Ma opolskie Studia Regionalne. Challenges of Ma opolska in the Context of an Aging Population. Cracow: Marshal Office of the Ma opolska Region. Hall, P.A., i Soskice, D.W. (red.). (2001). Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage. Oxford, New York: Oxford University Press. Hampden-Turner, C. i Trompenaars, A. (2000). Building Cross-Cultural Competence: How to Create Wealth from Conflicting Values. New Haven: Yale University Press. Katsarova, I. (red.). (2008). Shrinking Regions: a Paradigm Shift in Demography and Territorial Development. Study, IP/B/REGI/IC/2007-044 11/07/2008. Brussels: European Parliament. Kazepov, Y. (2010). Rescaling Social Policies towards Multilevel Governance in Europe: Some Reflections on Processes at Stake and Actors Involved. W: Y. Kazepov (red.), Rescaling Social Policies. Towards Multilevel Governance in Europe (s. 35–72). Farnham, Burlington: Ashgate. Klimczuk, A. (2011). Strategic Responses on Population Ageing in Regional Policy. W: S. Hittmár (red.), Theory of Management 4: The Selected Problems for the Development Support of Management Knowledge Base (s. 261–265). Žilina: EDIS, University of Žilina. Klimczuk, A. (2012). Spo ecze stwo wielokulturowe i srebrna gospodarka. Wielokulturowo w kontek cie starzenia si ludno ci. W: M. Biernacka, K. Krzysztofek i A. Sadowski (red.), Spo ecze stwo wielokulturowe nowe wyzwania i zagro enia (s. 243–268). Bia ystok: Uniwersytet w Bia ymstoku. Klimczuk, A. (2015). Economic Foundations for Creative Ageing Policy, Volume I: Context and Considerations. New York: Palgrave Macmillan. Moody, H.R. i Sasser, J.R. (2012). Aging: Concepts and Controversies. Thousand Oaks: Sage. Nölke, A. i Vliegenthart, A. (2009). Enlarging the Varieties of Capitalism: The Emergence of Dependent Market Economies in East Central Europe. World Politics, 61 (04), 670–702. O'Sullivan, C., Mulgan, G. i Vasconcelos, D. (2010). Innovating Better Ways of Living in Later Life: Context, Examples and Opportunities. Working Paper/The Young Foundation, (May), 1–38. Szatur-Jaworska, B. (2006). Dwa aspekty polityki spo ecznej – polityka wobec ludzi starych i polityka wobec staro ci. W: B. Szatur-Jaworska, P. B dowski i M. Dzi gielewska (red.), Podstawy gerontologii spo ecznej (s. 291–294). Warszawa: ASPRA-JR. UNECE. (2012). Synthesis Report on the implementation of the Madrid International Plan of Action on Ageing in the UNECE Region: Second Review and Appraisal of the Regional Implementation Strategy of the Madrid Plan of Action on Ageing (MIPAA/ RIS). Geneva: UNECE. WHO. (2002). Active Ageing: A Policy Framework. Geneva: WHO. Zaidi, A. (2014). Policy Brief: AAI 2014: Active Ageing Index for 28 European Union Countries. Pozyskano z: www1.unece.org/stat/platform/download/attachments/76287849/ Policy_Brief_AAI_2014_November2014_FINAL.PDF (06.06.2015). Zaidi, A., Gasior, K., Hofmarcher, M.M., Lelkes, O., Marin, B., Rodrigues, R., Schmidt, A., Vanhuysse, P. i Zolyomi, E. (2013). Active Ageing Index 2012: Concept, Methodology and Final Results: Methodology Report Submitted to European Commission's DG Employment, Social Affairs and Inclusion, and to Population Unit, UNECE, for the project: ‚Active Ageing Index (AAI). Geneva: UNECE.