Publıcatıon and Analysıs of Poetıc Forty-Hadıth Translatıon by Naw'ı of Malkara Araştırma Görevlisi, Namık Kemal Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Hadis Anabilim Dalı Research Assistant, Namık Kemal University, Faculty of Theology, Department of Hadith Tekirdağ / TURKEY asever@nku.edu.tr Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Öz Resûl-i Ekrem'e duyulan muhabbet birçok edebi ürünün ortaya çıkmasına sebeb olmuştur. Bunlardan birisi de kırk hadis yazma geleneğidir. On altıncı yüzyıl Osmanlı edîb ve müderrislerinden olan Nev'î, İslâmî ilimler ve edebiyat alanlarında çok sayıda eser vermiştir. Bu çalışmalardan birisi de onun kırk hadisi manzum olarak tercüme ettiği eseridir. Bu makalede Nev'î'nin manzum kırk hadisi neşredilmiş ve muhtevası hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Dört temel başlık altında hazırlanan eserdeki hadislerin çoğu ahlâk muhtevalı rivayetlerden oluşmaktadır. Bununla birlikte dördüncü başlık altında farklı konuları içeren rivayetler de bulunmaktadır. Eserde yer verilen hadislerin tercümeleri ve geçtiği klasik kaynaklar tablo halinde gösterilmiştir. Ayrıca müellif ve eserleri hakkında daha önceki çalışmalarda eksik kalan bazı konulara değinilmiş ve yanlış ifade edilen hususlar tashih edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Hadis, Kırk Hadis, Osmanlı, Manzum Tercüme, Şair Nev'î Abstract Love and affection for the Prophet (pbuh) has contributed to the emergence of many literary works. One example of that is the tradition of writing forty hadiths. Naw'i, who was one of the Ottoman scholars and mudarrises of 16th century, published various works in the field of Islamic sciences and literature. One of his works is a poetic translation of the forty hadiths. In this article, these hadiths are published and information is given about their content. Most of the hadiths, which are presented within four main parts in the book, involve narrations about morality. However, in the forth part, there are also narratives including different topics. Translations of the hadiths in the work and their classical sources are presented in a table. In addition, some issues that have been lacking in previous studies about the author and his works have been addressed and some misstatements are attempted to be corrected. Keywords: Hadith, Forty Hadith, Ottoman, Poetic Translation, Poet Naw'î tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Giriş Dinin aslî kaynaklarından biri olan sünnet aynı zamanda Müslümanların eylem ve fikir birliğini ortak bir medeniyet oluşturmak suretiyle beslemiş ve tarihin akışında hızlı bir ivme kazanmasına sebep olmuştur. İslâmî ilimler içerisinde özellikle hadis ilmi ortak medeniyet havzasına müstakil bir çabayla katkı sunarken bazı disiplinlerarası anlayışla gelişen yazın türleri de hadisin edebiyatla kaynaşmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Osmanlı coğrafyasında hilye, şemâil, mevlid, siyer ve kırk hadis eserleri bu tür uğraşların ürünü olarak ciddi bir birikim oluşturmuştur. Osmanlı'da âlimler ve edipler söz konusu yazın türlerinde sıklıkla eserler kaleme almışlardır. Bir yandan kendi hissiyatlarını ve birikimlerini bu eserler vasıtasıyla ortaya koyarken diğer yandan halkın dinî duygularını besleyecek ve geliştirecek tarzda bir usûl izlemişlerdir. 16. yüzyıl Osmanlı âlimi ve edibi olan Nev'î Efendi'nin (ö. 1007/1599) ilmî eserleri ve şiirleriyle birlikte böyle bir hususiyeti taşıdığı görünmektedir. Bu çalışmada Nev'î'nin hayatı ile eserlerine ve konuyla ilgili olduğu için kırk hadis literatürüne kısaca yer verilmiştir. Kırk hadis manzum tercümesinin müellife aidiyeti, muhtevâsı ve eserde kullanılan rivayetlerin geçtiği temel kaynaklara işaret edilmiştir. Rivayetlerin geçtiği bütün kaynaklar zikredilmemiştir. Rivayetlerin kaynakları tercümeleri ile birlikte verildiği için neşredilen metinde ayrıca belirtilmemiştir. Eserin neşri yapılıp metindeki düşmeler olduğu gibi korunmuş, doğru olan veya doğru olduğunu düşündüğümüz okunuşa yer verilmiştir. I. Nev'î Yahyâ'nın Hayatı Ve Eserleri 16.yüzyılın önde gelen âlim ve ediplerinden olan Nev'î Efendi'nin tam adı, Yahya b. Pîr Ali b. Nasûh b. Hoca Kemâl'dir.1 Nev'î mahlasıyla meşhur  Katkı ve tavsiyelerinden dolayı Sayın Özkan Öztürk ve Ahmet Ali Balcı'ya teşekkürlerimi sunuyorum. 1 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik fî Tekmileti'ş-Şakâik, Editör: Derya Örs; Hazırlayan: Suat Donuk, (İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017), 2: 1134; Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'şşu'arâ, Hazırlayan: Aysun Sungurhan, (Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017), 870; Muhammed Emîn b. Fazlillah b. Muhibbiddîn b. Muhammed el-Muhibbî, Hulâsatü'l eser fî a'yâni'l karni'l hâdî aşer, (el-Matbaatü'l Vüheybe, 1284), 4: 474; İsmâîl Pâsâ el-Bağdâdî, Hediyyetü'l ârifîn esmâü'l müellifin ve âsâru'l musannifin, (Beyrût: Dâru İhyâi't-Türâsi'l Arabî), 2: 531; Fâik Reşad, Eslâf, (İstanbul: Asır Kütüphanesi, 1311), 1: 29; Hayruddîn ez-Zirikli, el-A'lâm kâmûsu terâcim li- Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili olmuştur. Malkara'da 940/ 1533 yılında doğmuştur. Doğduğu yere nisbetle Malkaravî, mezhebinden dolayı el-Hanefî, özellikle Arapça eserlerde er-Rûmî veya el-Konstantinî gibi nisbelerle anılmıştır.2 İlmî ve manevî birikime sahip bir aileye mensup olan Nev'î Efendi'nin büyük dedesi Hoca Kemâl, Ankara'dan Malkara'ya göçmüş zengin bir zâttır. Babası Pîr Ali Efendi, döneminin tanınmış Halvetî meşâyıhındandır. Babası Pîr Ali Efendi, önce Bâyezid-i Rûmî'ye (ö. 922/1516'dan sonra) daha sonra da İbrahim Gülşenî'ye (ö. 940/1534) intisab etmiştir. Malkara'da Turhan Bey Câmii'nde imamlık ve mektep hocalığı yapmış, 952/1545 yılında vefat etmiştir. Görev yaptığı mektebin haziresine defnedilmiştir.3 Ayrıca eş-Şakâiku'n-Nu'maniyye adlı esere yazdığı zeylle (Hadâ'iku'l-Hakâ'ik fî Tekmileti'ş-Şakâik) meşhur olan Atâyî (ö. 1045/1635), Nev'î Efendi'nin oğludur.4 İlk eğitimini babasından alan Nev'î 957/1550 yılında on yedi yaşında tahsilini sürdürmek için İstanbul'a gitmiştir. O dönemde Ahaveyn ismiyle meşhur olan Karamanî Ahmed Efendi ve kardeşi Karamanî Mehmed Efendi'den dersler okumuştur. Karamanî Mehmed Efendi'nin ders halkasındayken beraberinde bulunan arkadaşları, ileride medeniyet tarihimizde farklı özellikleriyle anılan isimler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunlar arasında Cevrî (ö. 994/1586), Edirneli Mecdî (ö. 999/1591), Hoca Sadeddin (ö. 1008/1599), Üsküplü Vâlihî (ö. 1007/1599) ve Bâkî (ö. 1008/1600) gibi isimler yer almaktadır.5 Hocası Karamanî Mehmed Efendi, 962/1555 yılında Edirne Bayezid Medresesi'ne görevlendirilince onunla beraber Nev'î Efendi de gitmiştir. 970/1563 yılında hocasının Süleymaniye Medresesi'ne atanmasıyla da İstanbul'a geri dönmüş ve mülâzım kadrosunda görev yapmıştır.6 Daha sonraki eşheri'r-ricâli ve'n-nisâi mine'l Arabi ve'l-müsta'rabîne ve'l-müsteşrikîn, (Beyrût: Dâru'l İlm li'l-Melâyîn, 2002), 8: 159; Ömer Rıza Kehhâle, Mu'cemü'l müellifin terâcimü musannifi'l kütübi'l Arabiyye, (Beyrût: Müessesetü'r Risâle, 1414/ 1993), 4: 107. 2 el-Muhibbî, Hulâsatü'l eser, 4: 474; ez-Zirikli, el-A'lâm, 8: 159; Kehhâle, Mu'cemü'l müellifin, 4: 107. 3 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 1: 393, 2: 1134; Ayrıca bakınız; Meserret Diriöz, "Nev'î", Türkoloji Dergisi 7, ( 1977): 83-84; Hasibe Mazıoğlu, Eski Türk Edebiyatı Makaleleri (Ankara: Türk Dil Kurumu Yay., 2009), 603-604. 4 el-Muhibbî, Hulâsatü'l eser, 4: 474; ez-Zirikli, el-A'lâm, 8: 159. 5 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1135; Fâik Reşad, Târîh-i Edebiyât-ı Osmaniyye (İstanbul: Dersaadet Kütüphanesi, 1328/ 1910): 302; Diriöz, "Nev'î", 85. 6 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1135; Fâik Reşad, Eslâf, 1: 29-30. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER süreçte müderris kadrosuyla çeşitli medreselerde görev almıştır. 973/1566'da Gelibolu'da Balaban Paşa ve akabinde 975/1568'de Mesih Paşa medreselerinde müderrislik yapmıştır. Ramazan 979/1572'de İstanbul'da Şahkulu, 982/1574-1575'de Murat Paşa, 988/1580'de Cafer Ağa, 991/1583 yılının sonlarında Edirnekapı'da ve Mihrimah Sultan medreselerinde müderris kadrosuyla görev yapmıştır. 995/1587'de Sahn-ı Semân medreselerinden biri olan Çınarlı Medresesi'ne görevlendirilmiş ve 998/1590'a kadar burada kalmıştır.7 998/1590 yılında daha önce aşina olmadığı bir meslek ve de istemediği bilinen Bağdat kadılığına atanmıştır.8 Bununla birlikte kısa bir süre sonra III. Murâd tarafından Şehzâde Mustafa'nın hocalığına getirildiği belirtilmektedir. Daha sonra terbiyesine Şehzâde Abdullah, Bayezid ve Osman da dahil edilmiştir. Nev'î'nin ilmî ve edebî verimliliğinin doruk noktasını teşkil eden dönem III. Murâd dönemi olmuştur. Pek çok kasidesini, meşhur telifi Netâyicü'l fünûn'u ve İbnü'l Arabî'nin (v. 638/1240) Füsûsu'l hikem adlı eserinin tercüme ve şerhini bu zaman diliminde hazırlamıştır. Ayrıca III. Murâd, Nev'î Efendi'ye ayrı bir ihtimam göstermiş, ara ara onun derslerine katılmış, devlet kadrolarına atamalar yapacağı zamanlarda bazen onunla istişârelerde bulunmuştur.9 1595'te Sultan III. Murâd vefat edince yerine III. Mehmed geçmiştir. Yeni sultan kardeş katli kanunu uygulamaya koyarak bir gecede on dokuz şehzâdeyi öldürtmüştür. Öldürülen şehzâdeler içinde Şehzâde Mustafa, Bâyezid, Osman ve Abdullah gibi Nev'î'nin terbiyesine verilenlerin de olması haliyle Nev'î'yi derin bir hüzne sevketmiştir. III. Mehmed devrinde şehzâde 7 Bağdatlı Ahdî, Gülşen-i Şuʿarâ, Hazırlayan: Süleyman Solmaz, (Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018), 284; Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1135-1136; Abdülkadir Karahan, "Nev'î", İslam Ansiklopedisi, c. 2 (İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1964), 224; Yasemin Beyazıt, Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl), (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014), 58, 68, 84. 8 Nev'î bu durumu Divân'ında şöyle dile getirir. Tenkidli Basım, Hazırlayanlar: Mertol Tulum ve M. Ali Tanyeri, (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., 1977), 140. Ayrıca M. Nejat Sefercioğlu tarafından Nev'î Divanı'nın Tahlîli adlı bir çalışma yayınlanmıştır. (Ankara: Akçağ Yay., 2001). Muallim ey gönül sana ne sihir öğretti kim oldun, Sezâ-yı iltifât-ı pâdişâh-ı milk-i Osmânî .................................................. Meseldir söylenir yanlış döner Bağdâd'dan derler, N'ola kılsa hidâyet bana necm-i re'y-i rahşânı, 9 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1136-1137; Diriöz, "Nev'î", 85; Mazıoğlu, Eski Türk Edebiyatı Makaleleri, 606-607. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili hocalığı sona eren Nev'î Efendi kazasker makamından emekliye ayrılmıştır. Ayrıca şehzâde hocalığı sırasındaki maaşı da ömür boyu verilmeye devam edilmiştir. Bütün bunlarla birlikte o, emekliliğinde de ilmî ortamdan uzak kalmamış, kayın pederi Nişancı Mehmed Bey'in inşâ ettirdiği medresede müderrislik yapmıştır.10 30 Zi'lkade 1007/24 Haziran 1599 yılında İstanbul'da vefat eden Nev'î'nin cenaze namazını Câmi-i Ebü'l Feth'de (Fatih Câmiî) Arabzâde Abdurrauf Efendi kıldırmıştır. Şeyh Vefa Haziresi'ne, şeyhi Şa'ban Efendi'nin yanına defnedilmiştir.11 Küçük yaştan itibaren tasavvufa ilgisi olan Nev'î Efendi'nin bu yönünün gelişmesinde babası Pîr Ali ile birlikte Sarhoş Bâli Efendi, Kurt Mehmed Efendi ve Şeyh Şa'ban Efendi'nin büyük katkıları olmuştur. Tasavvufî yönünü şiirlerine ve diğer eserlerine de yansıtan Nev'î sade ve anlaşılır bir üslup kullanmıştır.12 İlmî ve edebî birikime sahip olan Nev'î Efendi çeşitli ilim dallarında manzum ve mensûr eserler kaleme almıştır. Farklı ilim dallarına dair kısa ve özlü bilgiler verdiği Netâyicü'l-fünûn'u, şiirlerini içeren Divân'ı, İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarına dair hazırladığı Muhassalü'l-kelâm, Evâil-i Mevâkıf Haşiyesi, Keşfü'l-hicâb, Akâid Tercümesi, Hadis-i-Erbaîn Tercümesi gibi eserleri ve daha pek çok risalesi onun birikimine ışık tutacak niteliktedir.13 10 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1140; Kâtib Çelebi, Fezleke, Hazırlayan: Zeynep Aycibin, (İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2016), 1: 163. 11 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1141; Kâtib Çelebi, Fezleke, 1: 163; Diriöz, "Nev'î", 85; Mazıoğlu, Eski Türk Edebiyatı Makaleleri, 607; Şeyh Vefa Haziresi'ne dair yapılan bir çalışmada Nev'î Efendi'nin mezarının yerinin tespit edilemediği belirtilmektedir. Mustafa Sürün, "İstanbul Şeyh Vefâ Camii Haziresi (Mezar Taşları Tipolojisi Üzerine Bir Deneme)", (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2006), 35 . 12 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1146; Karahan, "Nev'î", 9: 224; Diriöz, "Nev'î", 85; Nev'î'nin şiir anlayışı ve şairliği için bakınız, Diriöz, "Nev'î", 92-98; Sefercioğlu, Nev'î Divanı'nın Tahlîli,. 4-11; Mazıoğlu, Eski Türk Edebiyatı Makaleleri, 621-653; Olcay Kocatürk, Şairin İlimle İmtihanı Nev'î'nin Şiiri Üzerine Metinlerarası Bir İnceleme, (Kitap & Cafe Serüven, 2015), 66-74. 13 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1142-1143; Mustafa b. Abdillah Hacı Halîfe Kâtib Çelebi, Keşfü'zzünûn an esâmi'l kütübi ve'l fünûn, (Beyrût: Dâru İhyâi't-Türâsi'l Arabî), 1: 425, 818; el-Muhibbî, Hulâsatü'l eser, 4: 474; İsmâîl Pâsâ el-Bağdâdî, Hediyyetü'l ârifîn, 2: 531; es-Seyyid Rıza, Tezkire-i Rıza, Hazırlayan: Ahmed Cevdet, (İstanbul: İkdâm Matbaası, 1316), 96; ez-Zirikli, el-A'lâm, 8: 159; Kehhâle, Mu'cemü'l müellifin, 4: 107; Karahan, "Nev'î", 9: 224; Diriöz, "Nev'î", 85; Ayrıntılı bir liste için bakınız, Nev'î Efendi, tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Makalenin başlıca konusu Nev'î'nin manzum kırk hadis tercümesidir. O, kırk hadis edebiyatına 16. yüzyılda katkı veren önemli isimler arasındadır. Müellifin, edebiyatın ve İslâmî ilimlerin kesiştiği alanlarda eserlerinin bulunması üzerinde birçok akademik çalışmalar yapılmasına sebep olmuştur. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nde (DİA) yer alan "Nev'î" maddesi şair hakkında özet bilgi vermektedir.14 Maddenin yazarı Nev'î'nin hayatı ve eserlerinin yanı sıra hakkında yapılan bazı çalışmalara da işaret etmiştir. Madde yazarı, makalemizle de ilgisi bulunan Nev'î'nin kırk hadis tercümesine dair iki yüksek lisans tezinin hazırlandığını belirtmiştir.15 Ancak araştırılabildiği kadarıyla tezlere erişim sağlamak mümkün olmadı. Meselenin farklı bir boyutu ise işaret edilen tezlerde Nev'î'nin kırk hadisinden başka Nevâ-yı uşşâk ve Faslün fî fazîleti'l-ışk adlı iki eserinin de zikredilmiş olmasıdır. Tezler tamamlandıysa erişime açılmalı ve bundan sonraki akademik çalışmalarda tekrara düşme durumu ortadan kaldırılmalıdır. Böylelikle diğer iki eser de Nev'î'nin edebî ve tasavvufî yönünü göstermesi açısından yeniden incelenebilir. Çalışmanın konusu Nev'î Yahya'nın kırk hadise dair manzum tercümesi olduğu için kırk hadis edebiyatı hakkında bilgilendirme yapılması uygun ola- İlimlerin Özü "Netâyic el-Fünûn", Hazırlayan: Ömer Togay, (İstanbul: İnsan Yay., 1995), Yayına hazırlayanın kaleme aldığı liste s. 43-45. 14 Nejat Sefercioğlu, "Nev'î", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. 33 (İstanbul, 2007), 52-54. 15 Sefercioğlu, "Nev'î", 53; Bahsedilen çalışmaların maddede geçen künyeleri şöyledir: "Gülçin Aras, Nev'î'nin Nevâ-yı Uşşak ve Tercüme-i Hadîs-i Erbaîn Adlı Eserleri, 1997, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; Semra Köse, Nev'î'nin Nevâ-yı Uşşâk, Tercüme-i Hadîs-i Erbaîn ve Faslün fî Fazîleti'lIşk Adlı Eserleri, 2001, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü". Ansiklopedi maddesinin dokümanlarını inceleyip tezlerin danışmanlarıyla irtibata geçilse de olumlu bir sonuç elde edilemedi. Ayrıca ilgili üniversitenin kütüphanesinden, TÜBESS'den ve YÖK'ün tezler kataloğundan yapılan taramalarda da çalışmaların künyelerine dahi ulaşılamadı. Tezlere ulaşma adına sarf edilen bir diğer çaba ise yapılan atıflar vesilesiyle söz konusu çalışmaların içeriğinden haberdar olmak şeklindeydi. Ancak incelenebildiği kadarıyla yapılan atıflar çalışmaların içeriğine değil, isimlerine yönelikti. Bibliyografik atıflar için bkz. Ahmet Kartal, "Eski Türk Edebiyatında Mesnevî", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5, sy. 10 (2007): 371; Hakan Taş, Ömer Zülfe, "Nev'î'nin Münâzara-i Tûtî vü Zağ Adlı Mesnevîsi", Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2, sy. 3 (2007): 696; Fatma Nur Yürük, "Malkaralı Nev'î Yahyâ'nın "Keşfü'l-Hicâb Min Vechi'l-Kitâb" Adlı Fusûsu'-Hikem Şerhinin Tahkik ve Değerlendirilmesi", (Basılmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009), 31; Serap Telek, "Malkaralı Nev'i Yahya'nın "Keşfü'l-Hicâb an Vechi'l-Kitâb" Adlı Eserinin Metin ve İncelenmesi 1a-219b Yaprakları Arası", (Basılmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010), 23; Abdullah Taha İmamoğlu, "Cumhuriyet Dönemi Osmanlı Hadis Araştırmaları", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11, sy. 21 (2013): 173. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili caktır. Kırk hadis edebiyatına dair kapsamlı çalışmalar bulunduğu için burada Nev'î Yahya'nın yaşadığı döneme kadar kısa bir anlatım yapılacaktır.16 II. Kırk Hadis Edebiyatının Kısa Tarihçesi 2./8. yüzyılda ilk örneklerinin verilmeye başlandığı tespit edilen kırk hadis edebiyatı, Arapça'da erbeûn/ erbain, Farsça'da çihil hadis olarak isimlendirilmiştir. Hadis ilmi özelinde erken bir dönemde ortaya çıkması ve daha sonraki asırlarda çeşitli kesimlerden teveccüh görmesi bu türün önemini belirleme adına dikkat çekicidir. Ortaya çıkışında ve devam etmesinde teşvik edici üslubuyla dikkat çeken ve genellikle "Ümmetimin dinî işlerine (veya sünnete) dair kırk hadis ezberleyeni (toplayanı, derleyeni)" diye başlayan ve sıhhat açısından zayıf olan rivayet, çeşitli müjdeleri içeren ifadelerle devam etmektedir. Kıyamet gününde âlimler, fakihler ve şehidler arasında haşrolacağı, Rasülullah'ın ona şefaatçi olacağı, cennete istediği kapıdan girebileceğine dair ifadeler bu müjdeler arasında sayılabilir.17 Bunun yanı sıra bazı âlimler kırk hadis türü eser telifini genel anlamda hadis rivayetinin yaygınlaşmasını teşvik eden sahih nakillere de dayandıra- 16 Kırk hadis edebiyatının oluşumu, tarihçesi ve literatürü hakkında ayrıntılı bilgi için bakınız, Abdülkadir Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., 1991); Muhammed b. Cafer el-Kettânî, Hadis Literatürü er-Risâletü'l mustatrafe, Dipnot ve ilaveleri ile tercüme eden: Yusuf Özbek (İstanbul: İz Yayıncılık, 1994), 193-212; Müzahir Kılıç, "Edebiyat Tarihi Bakımından Kırk Hadisler", Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [AÜTAED] 8, sy., 18 (2001): 93-101; M. Yaşar Kandemir, Abdülkadir Karahan, "Kırk Hadis", DİA, c. 33 (İstanbul, 2002), 467473; Selahattin Yıldırım, "Osmanlı Muhaddisleri'nin Eserleri ve Bunlar Arasında Kırk Hadis Çalışmalarının Yeri", Anadolu'da Hadis Geleneği ve Daru'l-Hadisler Sempozyumu, (Çankırı: 2011), 139-152; Fahreddin Yıldız, "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11, sy., 21 (2013): 407-455. 17 Ebû Muhammed el-Hasen b. Abdirrahmân b. Hallâd er-Râmhürmüzî, el-Muhaddisül fâsıl beyne'r-râvî ve'l vaî, Hazırlayan: Muhammed Muhyiddîn Ebû Zeyd, (Dâru'z Zehâir), 148-149; Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillah el-İsfehânî, Hilyetü'l evliya ve tabakâtü'l asfiyâ, (Beyrût: Dâru'l Fikr ve el-Kâhire: Mektebetü'l Hâncî, 1416/1996), 4: 189; Ebû Ömer b. Yûsuf b. Abdilberr, Câmiu beyânil ilm ve fadlihi, thk: Ebü'l Eşbâl ez-Züheyrî, (Mısır: Dâru İbni'l Cevzî, 1414/1994), 1: 192-199; Ebü'l-Kâsım Ali b. Hasan b. Hibetullah İbn Asakir, elErbaine'l-Büldaniyye, thk: Abdü'lhâc Muhammed el-Harîrî, (Beyrût: el-Mektebetü'l İslâmî, 1413/1993), 4145; Ebü'l Ferec Abdurrahmân b. Ali İbnü'l Cevzî, el-İlelü'l mütenâhiye fi'l ahâdîsi'l vâhiye, Hazırlayan: Halîl elMeys, (Beyrût: Dâru'l Kütübi'l İlmiyye, 1303/1983), 1: 119-129; Muhyiddîn Ebü'z-Zekeriyya Yahya b. Şeref en-Nevevî, el-Erbaûne'n-Neveviyye, Hazırlayanlar: Kusayy Muhammed Nurs el-Hallâk ve Enver b. Ebî Bekr eş-Şeyh, (Dimeşk: Dâru'l Minhâc, 1430/2009), 37-38; İbrâhîm b. Muhammed b. Kemâliddîn el-Hüseynî edDımaşkî, Kitâbü'l el-beyân ve't-ta'rif fî esbâbi vürûdi'l hadîsi'ş-şerîf, (Haleb: Matbaatü'l Bahâi, 1329), 2: 215; Kandemir, "Kırk Hadis", 467; Ahmed Ziyâuddîn el-Gümüşhânevî, Hadîsü erbaîn ve şerhuhü, Hazırlayan: Mahmut Yazıcı, (İstanbul: Gümüşev Yayıncılık, 2015), 16-19. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER bilmişlerdir. "Sözümü dinleyip ezberleyen, anlayan ve duyduğu gibi nakledenin Allah yüzünü ak eylesin." hadisi de bu konuda teşvik edici mahiyettedir. Nitekim en-Nevevî (ö. 676/1277) ve Şeyh Hâmid-i Veli (ö. 815/1412) gibi isimlerin bu hadisin müjdesini göz önünde bulundurarak eser verdikleri görülmektedir.18 Kırk hadis türüne dair eser veren müelliflerin rivâyetlerde geçen müjdeler dışında geleneği sürdürmek, günahlarına keffâret olmasını temenni etmek, bir dostunun isteğini yerine getirmek, yazdığı konuyla ilgili hadislerle bilgilendirme yapmak, yöneticilerin talebi, önde gelen isimlere ithaf etmek, sevap kazanmak, şifa bulmak için vesile kılmak, ezberi kolaylaştırmak gibi gayelerle çalışmalarını kaleme almışlardır.19 Kırk hadis edebiyatında ilk örneği Abdullah b. el-Mübârek'in (ö. 181/797) derlediği; günümüze ulaşabilen ilk eserin ise Hasan b. Süfyân enNesevî'ye (ö. 303/916) ait olduğu belirtilmektedir.20 Bu isimlerin akabinde pek çok müellif çeşitli alt konu başlıkları halinde ve farklı tarzlarda literatüre katkı sağlamışlardır. Ancak bu alanda etkisi daha ziyade hissedilen en-Nevevî ve Molla Abdurrahmân Câmî (ö. 898/1492) olduğu ifade edilmiştir.21 İki ismin eserleri dikkate alınarak pek çok sayıda tercüme ve şerhler yazılmıştır. Arapça ve Farsça yazım üzerinden başlayan bu etki Osmanlı coğrafyasında da dikkate değer bir teveccühle karşılanmıştır. Gerek âlim vasfı gerekse şairlik vasfı öne çıkan pek çok isim bu türde eserler vermişlerdir. Bununla birlikte tespitlere göre – farklı görüşler olmakla birliktekırk hadise dair ilk Türkçe eser Kerderli Mahmûd b. Ali (ö. 761/1360) tarafından Harezm Türkçe- 18 en-Nevevî, el-Erbaûne'n-Neveviyye, 43; Enbiya Yıldırım, Hadis Meseleleri, (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013), 383. 19 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 12-18; Yıldırım, "Osmanlı Muhaddisleri'nin Eserleri ve Bunlar Arasında Kırk Hadis Çalışmalarının Yeri", 147-152; İmamoğlu, "Taşköprüzâde'ye Göre Hadis İlmi ve Letâfü'n-Nebî Adlı Kırk Hadis Risâlesinin Tahlili", Osmanlı'da İlim ve Fikir Dünyası: İstanbul'un Fethinden Süleymaniye Medreselerinin Kuruluşuna Kadar, (2015), 142. 20 en-Nevevî, el-Erbaûne'n-Neveviyye, 38-42; Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 43; Yıldız, "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler", 412. 21 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 55, 103; Kandemir, "Kırk Hadis", 468; Yıldız, "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler", 414-418. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili si ile kaleme alınmış olan Nehcü'l ferâdîs'tir.22 Daha sonra 15. yüzyılda Kemâl Ümmî (ö. 880/1475), Ali Şir Nevâî (ö. 906/1501) gibi isimler te'lif veya tercüme olarak kırk hadis literatürüne katkı sağlamışlardır. Nev'î Efendi'nin yaşadığı 16. yüzyıl ise bu tür için önceki asırlardan daha çok eser telif edilen bir dönem olmuştur.23 Yapılan bir çalışmada 14 ve 19.asırlar dahil olmak üzere bu sürede Osmanlılar'ın 207 adet tespit edilebilen kırk hadis yazdıkları belirtilmiştir.24 Bunların 53 tanesi 16.yüzyılda kaleme alınmıştır. Bu dönemde Hâzinî, Çelebi Halife (ö. 912/1506), Usûlî (ö. 945/1538), Emîr Muhaddis Mukaddes (ö. 951/1544), Fuzûlî (ö. 963/1556), Merdümî (ö. 970/1563), Fevrî (ö. 978/1571), Latîfî (ö. 990/1582), Abdülmecid b. Şehy Nasûh (ö. 996/1588), Münşî (ö. 1001/1591), Mustafa Âli (ö. 1008/1600) ve Rıhletî gibi önemli isimler kırk hadis edebiyatına telif, şerh ve tercüme alanında katkı sağlamışlardır.25 III. Nev'Î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesi Ve Muhtevası İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarında birden çok eser veren Nev'î'nin kırk hadis tercümesi dışında hadis alanıyla ilgili olabilecek müstakil bir çalışması tespit edilememiştir. Bu çalışmanın incelenmesi onun hadis birikimine dair bazı hususlarda yol gösterebilir. Bu başlık altında eserin Nev'î'ye aidiyeti ve muhtevasına dair bazı değerlendirmelere yer verilecektir. Ayrıca serde yer alan hadislerin kaynaklarına da işaret edilecektir. 22 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 143; Bununla birlikte E. N. Nadjib ve Bilâl Aktan gibi araştırmacılar Nehcü'l ferâdîs'i kırk hadis türü bir eser olarak kabul etmemektedirler. Bakınız, Kerderli Mahmud, Nehcü'l-Ferâdîs Cennetlerin Açık Yolu, Aktaran: Bilâl Aktan, (Ankara, Türk Dil Kurumu Yay., 2017), 14; Bu konuyla ilgili bir değerlendirme de Edib Ahmed Yüknekî'nin (v. XII. Yüzyıl) kaleme aldığı Atabetü'l hakâik adlı eserin manzum kırk hadis türünün öncüsü olduğu yönündeki görüştür. Ayrıntılı bilgi için bakınız, Seyfullah Korkmaz, "Atebetü'l-Hakâyık'da Yer Alan Türkçe Manzum Hadis Tercümeleri Üzerine Görüşler", Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (2001), [Prof. Dr. Şaban Kuzgun'un Anısına], 112; Bir diğer mesele ise bu türün Türk Edebiyatı'nda ortaya çıkışının Hacı Bektâş-ı Velî'ye (ö. 669/1271 ?) dayandırılımasıdır. Yıldız, Hacı Bektâş-ı Veli'nin 2008'de bulunan ve Nurgül Özcan tarafından yayınlanan eserini göz önünde bulundurarak bu türün Türk Edebiyatı'nda ortaya çıkışının XIII. Yüzyıl olarak güncellenebileceğini belirtmiştir. Ancak söz konusu tartışmayı işlerken Edib Ahmed Yükneki ile ilgili olan değerlendirmeye yer vermemiştir. Edib Ahmed Yükneki, tarih bakımından Hacı Bayrâm-ı Veli'den önce gelmektedir. Karşılaştırma için bakınız, Yıldız, "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler", 421; Hacı Bektâş-ı Veli'nin kırk hadisi için bakınız, Nurgül Özcan, "Hacı Bektaş Veli'nin Hadis-i Erbaîn Adlı Eseri", Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 64 (2012): 85-92. 23 Karahan, "Kırk Hadis", 471. 24 Yıldırım, "Osmanlı Muhaddisleri'nin Eserleri ve Bunlar Arasında Kırk Hadis Çalışmalarının Yeri", 146. 25 Karahan, "Kırk Hadis", 471; Selahattin Yıldırım, Osmanlı'da Kırk Hadis Çalışmaları 1, (İstanbul: Osmanlı Hadis Araştırmaları, 2000), 97-122. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER A. Eserin Nev'î'ye Aidiyeti ve Yazılış Tarihi Nev'î'nin biyografisine yer veren klasik kaynaklarda bu eserin adı pek zikredilmemektedir. Daha ziyade sonraki dönemlerde yapılan çalışmalarda böyle bir eseri olduğu belirtilmiştir. Nitekim tespit edilebildiği kadarıyla tek nüsha olan Hacı Selim Ağa Kütüphanesi Kemânkeş bölümünde 50 numarada 4a9b'de kayıtlı mecmuâda yer alan yazmada "Nev'î" mahlası açık bir şekilde görülmektedir.26 Burada eserin adı Ehâdîs-i Hazreti'n-Nebiyyi'l Arabî an tercüme-i Nev'î Efendi olarak geçmektedir. Mecmuânın kapağında ise Tercüme-i Hadîs-i Şerîf manzum Nev'î Efendi yazmaktadır. Dikkat çeken bir nokta da eserin başlığının bulunduğu yerdeki varakların yani ilk iki varağın Latîfî mahlasıyla meşhur Abdüllatîf Kastamonî'nin (ö. 990/1582) Subhatü'l uşşâk adlı yüz hadis çalışmasının çeşitli yerlerinden belli tasarruflarla alındığıdır.27 Bu tasarrufların kim tarafından gerçekleştirildiği de belli değildir. Aynı şekilde ilk sayfanın kenarında yine 16. yüzyılda yaşayan Vardarlı Usûlî'nin (ö. 945/1538) eserinden bir hadis ve tercümesine yer verilmiştir.28 Eserin yazılış tarihi olarak son sayfada ifade edildiği üzere 977/1564 yılı gösterilmiştir. Bu sayfada bulunan 1089/1678 yılı ise istinsah tarihi olarak yorumlanmıştır.29 Müstensihin ismi meçhulse de Nev'î Efendi'nin bu eserini Gelibolu'daki Mesih Paşa Medresesi'nde müderrislik yaparken yazdığı belirtilmiştir.30 B. Eserin Muhtevası Nispeten genç yaşta yazdığı anlaşılan bu eserinde Nev'î ahlaka dair rivayetlere yer vermesiyle dikkat çeker. Mukaddimesinde verdiği bilgiler birikimine işaret etmesi nedeniyle önemidir. Bu başlık altında eserin genel özellikleri ve hadislerin yer aldığı temel kaynaklara değinilecektir. 1. Genel Özellikler 26 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 181; Diriöz, "Nev'î", 89. 27 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 181. Karşılaştırma için bakınız, Ahmet Sevgi, "Lâtîfî ve "Subhatü'l-Uşşâk"ı", Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1 (1992): 57, 58, 62, 63; Yıldırım, bu iki sayfadaki bazı kısımları Nev'î'ye nispetle aktarmıştır ki yukarıdaki bilgiler ışığında bunun doğru olmadığı açıktır. Bakınız, Yıldırım, Osmanlı'da Kırk Hadis Çalışmaları 1, 23. 28 Nev'î, Ehâdîs-i Hazreti'n-Nebiyyi'l Arabî an terceme-i Nev'î Efendi, Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Kemânkeş, nr. 50, 4a. 29 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 181. 30 Karahan, "Nev'î", 225; Diriöz, "Nev'î", 89. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Eser, giriş mahiyetinde Arapça mensur bir mukaddime ve dört bölüme ayrılmış kırk hadisten oluşmaktadır. Besmele, hamdele ve salvele ile mukaddimeye başlayan müellif, Hz. Peygamber'in görevlerine işaret eden ifadeler kullanmıştır. Ashâbın onun adına yalan üzere birleşmeyeceklerine dair hadise atıfla başlayıp bu konuda tâbiûnun gayretine değinen Nev'î, kendisinin özellikle hadis alanındaki zayıflığına dikkat çeker ancak ahirette fakih ve âlim olarak diriltilmek niyetiyle bu tür bir eser yazmak istediğini belirtir.31 Kırk gün sabah vakitlerinde çalışarak eserini tamamladığını belirten müellif, Arapça eserlerin çoğunluğuna vurgu yaparak faydasının daha çok olacağını ve ezberinin kolaylaşacağını düşünerek hadisleri Türkçe nazma çektiğini ve dört bölüme ayırdığını ifade eder. Ayrıca kusurlu rivayetleri seçmediğini, meşhur ile mütevâtir olanlara yer verdiğini aktarır ve akabinde birinci bölüme geçerek mukaddimeyi sonlandırır.32 Bu kısım Nev'î'nin söz konusu eseri hakkında bilgi vermesi yanında onun genel ilmî birikimine de değinmeyi gerektiren bazı ifadeleri içermektedir. Burada onun hadis alanındaki yetersizliğini ifade etmesi tevâzuunu yansıtması yönünde bir kullanım olabilir. Bir de bu kullanımı onun hadis alanında bilinen müstakil bir eseri olmayışını da göz önünde bulundurduğumuzda ifadenin gerçeklik payı olduğu yorumu akla gelebilir. Bu noktada Nev'î'nin diğer eserlerine bakmak onun hadis alanıyla ilgili birikimine dair önemli veriler sağlayacaktır. Burada bazı bilgilere işaret edilerek ayrıntısına girmeden onun hadis kültürüne temas etmekle yetinilecektir. Çeşitli ilim ve fenler hakkında bilgi verdiği Netâyicü'l fünûn adlı eserinde garîbü'l-hadîse örnek olarak üç hadise yer vermiş ve bunların açıklamalarını yapmıştır. Ayrıca diğer ilimlerle ilgili açıklamalar yaparken zaman zaman hadisleri kullanmış, hadis kitaplarına atıflarda bulunmuştur.33 Aynı şekilde divanında da bu tür atıflar görmek mümkündür.34 Bir kasidesinde hadisin tefsiriyle ilgili bir meselede el-Cevherî (ö. 247/861) ve İbn Hacer el- 31 Nev'î, Ehâdîs-i Hazreti'n-Nebiyyi'l Arabî an terceme-i Nev'î Efendi, 4b-5a. 32 Nev'î, Ehâdîs-i Hazreti'n-Nebiyyi'l Arabî an terceme-i Nev'î Efendi, 5a. 33 Nev'î Efendi, İlimlerin Özü "Netâyic el-Fünûn", 70, 86, 87, 170, 260-261. 34 Nev'î, Divân, s. 33, 47; Ayrıca bakınız, Reyhan Keleş, Divan Şiirinde Âyet ve Hadis İktibasları, (İstanbul: Kitabevi, 2016), 374, 393. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Askalânî'ye (ö. 852/1449) atıfta bulunmaktadır.35 Nev'î'nin hadis birikimini yansıtacak diğer bir durum ise Sadrazam Sinan Paşa'nın (ö. 1004/1596) "şair ehl-i ilm olmaz." ifadesi üzerine Nev'î'nin kaleme aldığı mektupta görülmektedir. Müellif ayet ve hadislerden deliller getirerek adeta şiir ve şair savunusu yapmaktadır.36 Nüshanın bazı özellikleri hakkında bilgilendirme yapılacak olursa bunların eserdeki bazı rivayetlerin başına hadis ifadesinin konulduğu ancak bunun yaygın bir kullanım olmadığı belirtilebilinir. Bazı hadislerin kırmızı mürekkeple yazıldığı ve hadisler manzum birer kıt'a halinde tercüme edildiği görülmektedir. 37 Bazı hadislerden sonra "sadaka", "sadaka Rasûlullah" veya "sadaka Rasûlullah ve suddika" ifadelerine yer verilmiştir. Sahabe adı geçtiğinde radıyallahü anh ifadesi açık bir şekilde yazılırken salavâtta kısaltma kullanılmıştır. Rivayetlerde isnad kullanılmamakla birlikte bazen sahâbî râvîlerin isimleri verilmiştir.38 Yapılan manzum tercümelerin çoğu anlamı karşılama bakımından kıt'anın tümüne yayılırken, zaman zaman müellif birkaç mısrada anlamı karşılamış diğer mısralarda kısmî izahlara başvurmuştur. Bu tür eserlerde genellikle kısa ve özlü rivayetler tercih edilmektedir. Bunun yanı sıra uzun bir rivayetin sadece değinilmek istenilen kısmına da yer verilebilmektedir. Böyle durumlarda değerlendirme yapılırken rivayetin tamamını göz önünde bulundurmanın daha isabetli yorum yapmaya imkân vereceği belirtilmelidir. 2. Eserde Yer Verilen Hadisler ve Kaynakları Kırk hadis edebiyatına dair yazılan eserlerde çeşitli hadislerden seçmeler yapılabildiği gibi belli konulara özel olarak da kaleme alınan çalışmalar mevcuttur. Nev'î'nin eseri ise ahlakî rivayetleri kapsayacak şekilde hazırlanmıştır. Bununla beraber müellif mukaddimesinde de belirttiği gibi dört başlı- 35 Nev'î, Divân, s. 40; İbrahim Çetin Derdiyok, "Nev'î'nin Gül-i Sad-berg'i", Türk Kültürü Aylık Dergi 449 (Eylül 2000): 530. 36 Nev'îzâde Atâyî, Hadâ'iku'l-Hakâ'ik, 2: 1147-1150; Ayrıca bakınız, Tunca Kortantamer, "Nev'î Efendi'nin Sadrazam Sinan Paşa'ya Ders Veren Bir Mektubu", Osmanlı Araştırmaları XI, (İstanbul: 1991), 215-228. 37 Karahan, İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis, 182. 38 Karşılaştırınız, Yıldırım, Osmanlı'da Kırk Hadis Çalışmaları 1, 119; Yıldız, "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler", 428. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili ğa ayırarak farklı başlıklara dair hadislere de yer vermiştir. Birinci bölüm "Hikmet ve Öğütler", ikinci bölüm "Tevâzu ve Muhabbet", üçüncü bölüm "Sıdk ve Sadaka", dördüncü bölüm ise "Çeşitli Konular" başlığını taşımaktadır. Rivayetlerin çoğu muteber hadis kaynaklarında zikredilmektedir. Kırk hadis çalışmalarının farklı alanlardaki yerine değinilen bir makalede bu konuya dair ülkemizde ilk çalışma yapanlardan Abdulkadir Karahan'a atıfla eserlerinde çok sayıda mevzu rivayete yer veren müellifler arasında Emir Muhaddis Mukaddes ve Abdülmecîd b. Nasûh ile birlikte Nev'î'ye de yer verildiği belirtilmektedir.39 Ancak işaret edilen sayfalara bakıldığında böyle bir bilgiye rastlanılamamıştır. Ayrıca aşağıda hazırlanan tabloda görüleceği üzere Nev'î Yahya'yı bu şekilde nitelendirmenin yanlış olacağı ifade edilebilir. BİRİNCİ BÖLÜM: HİKMET VE ÖĞÜT "O sûre el-Hamdü-lillahi Rabbi'l âlemindir ki tekrar okunan yedi ayet ve bana verilen Kur'an-ı Azîm'dir." Buhârî, Tefsîr 1; Fedâilü'l-Kur'an 9; Tirmizî, Fedâilü'l-Kur'an 1 "Sizden her bir kişinin ateşten yâhud cennetten olan oturağı muhakkak yazılmıştır. Dediler ki Allah'ın bu takdirine dayanmayalım mı? Çalışın. Herkes kendisi için yaratılmış olana ulaşacaktır. Cennetlik olanlar, saadet(e götüren) amelde (muvaffak) olacaktır. Şekâvet ehli olanlar da şekâvet(e götüren) amelde (muvaffak) olacaktır." Buhârî, Tefsîr 3, 5; Cenâiz 83, Edeb 120, Kader 4, Tevhîd 54; Müslim, Kader 6; Tirmizî, Kader 3; Tefsir 80; Ebu Dâvud, Sünnet 7 39 Yıldız, "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler", 427, 109. Dipnot. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER "Dünya tatlı, göz kamaştırıcı ve çekicidir. Allah onu sizin kullanmanıza verecek ve nasıl davranacağınıza bakacaktır." Müslim, Zikir 99; Tirmizî, Fiten 26; İbn Mâce, Fiten 19 "Kalbinde hardal tanesi kadar kibir bulunan hiçbir kimse cennete giremez. Yâ Rasûlallâh! İnsan elbisesinin, ayakkabısının güzel olmasını istemez mi?" deyince, Rasûl-i Ekrem -sallâllâhu aleyhi ve sellemşu karşılığı verdi: Şüphesiz ki Allâh güzeldir; güzelliği sever. Kibir (ise nîmetleri kendinden bilerek) hakkı inkâr etmek ve insanları küçük görmektir." Müslim, Îmân 147; Tirmizî, Birr 61 "Cennete kalpleri kuş kalbi gibi olan kimseler girecektir." Müslim, Cennet 27 "Cennetin etrafı nefsin hoşuna gitmeyen şeylerle, cehennemin etrafı da şehevi arzularla (hoşa giden şeylerle) çevrilmiştir." Müslim, Cennet 1; Tirmizî, Cennet 21 "Temizliğe devam et ki, rızkına genişlik verilsin." Alâüddîn Ali el-Müttekî, Kenzü'lUmmâl; XVI/ 128, Hadis No: 44154 "Üç kişi vardır, kıyamet günü Allah Teâla hazretleri onlara konuşmaz, nazar etmez, günahlardan da arındırmaz, onlara elim bir azab vardır: Yalan söyleyen devlet reisi, zina eden yaşlı, kibirlenen fakir." Müslim, Îmân 172 "Gerçekten ağaçlardan bir ağaç vardır ki yaprağı düşmez. Bu ağaç Müslüman'ın misâlidir." Buhârî, İlm 4; Müslim, Sıfatü'l-kıyâme 63 Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili "Rasülullah Hassan b. Sâbit'e, hiç süphe yok ki, sen, Allah ve Rasulü'nü savunduğun sürece, Cibril seni desteklemeye devam edecektir." Müslim, Fezâilü's-sahâbe 157 İKİNCİ BÖLÜM: TEVÂZU ve MUHABBET "Çok secde etmeye bak! Zira senin Allah için yaptığın her secde karşılığında Allah seni bir derece yükseltir ve bir hatânı siler." Müslim, Salât 225; Tirmizî, Salât 170 "Mü'minler birbirlerini sevmekte, birbirlerine acımakta bir vücuda benzerler. Vücudun bir uzvu hasta olduğu zaman, diğer uzuvlar da bu sebeple uykusuzluğa ve ateşli hastalığa tutulurlar." Buhârî, Edeb 27; Müslim, Birr 66 "Allah, her işte yumuşaklıkla (muamele edilmesini) sever." Buhârî, Edeb 35; Müslim, Selâm 10 "Kuvvetli kimse, güreşte (rakibini) yenen değil, öfkelendiği zaman nefsini yenen kimsedir." Buhârî, Edeb 76; Müslim, Birr 106-107; Ebu Dâvûd, Edeb 3 "Kendinizi temize çıkarmaya (çalışmayın), Allah Teâla içinizdeki iyilik sahiplerini en iyi bilendir." Müslim, Âdâb 19; Ebu Dâvud, Edeb 70 tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER "Sizden aşağıdakilere bakın, üstünüzde olanlara bakmayın." Müslim, Zühd 9 "Aranızda selamı yayın." Müslim, İman 93-94; Tirmizî, İsti'zân 1 "Bir Müslüman'ın, din kardeşine üç günün üstünde küs durması helâl değildir." Buhârî, Edeb 62, İsti'zân 9; Müslim, Birr 23, 25, 26 "Sabır, musibetin ilk anındadır." Buhârî, Cenâiz 32, 43; Ahkâm 11; Müslim, Cenâiz l4-l5; Tirmizî, Cenâiz 13; Ebû Dâvûd, Cenâiz 27 "Mü'min'in işine şaşılır. Zira onun bütün işleri hayırdır ve bu sadece mümine özgüdür. Kendisine bir nimet nasip olursa şükreder, bu onun için hayır olur, bir zarar isabet ederse sabreder, bu da onu için hayır olur." Müslim, Zühd ve Rekâik 64 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: SIDK ve SADAKA "Sadaka vermekle mal azalmaz, kişi affetmekle Allah ancak (affeden kişinin) ömrünü arttırır." Kaynaklarda "ömür" ifadesi yerine "izzet" ifadesi geçmektedir. Bakınız: Müslim, Birr 69 Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili "En sâdık rüyalar seher vakitlerinde görülenlerdir." Tirmizi, Rü'yâ 3 "Sadaka delildir." Müslim, Tahâret 1; Tirmizî, Daavât 91 "Kişiye her duyduğunu aktarması yalan olarak yeter." Müslim, Mukaddime 5; Ebu Dâvûd, Edeb 87 "İmân, Süreyya yıdızında dahi olsa Fars ve Rumlar ona ulaşır." Buhârî, Tefsîr 62, Müslim, Fezâilü'ssahâbe 230, 231 (Rûm ifadesi yer almamaktadır.) "İnsanların arasını düzeltmek maksadıyla birinden ötekine uygun sözler taşıyan (veya hayırlı konuşan) yalancı sayılmaz." Buhârî, Sulh 2; Müslim, Birr 101; Tirmizî, Birr 26; Ebû Dâvûd, Edeb 24 "Allah, hayrını dilediği kişiyi sıkıntıya sokar." Buhârî, Merdâ 1 "Şefaat edin, ecir kazanın." Buhârî, Zekât 21, Edeb 36, 37, Tevhîd 31; Tirmizî, İlm 14; Ebu Dâvûd, Edeb 125 "Kim, rızkının genişletilmesini, ecelinin uzatılmasını isterse sıla-i rahim yapsın." Buhârî, Edeb 12 tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: ÇEŞİTLİ KONULAR (EL-FEVÂ'İD VE'L 'AVÂ'İD) "Kolaylaştırın, zorlaştırmayın, teskin edin, nefret ettirmeyin." Buhârî, Edeb 80; Müslim, Cihâd ve Siyer 8 "Gerçek zenginlik, mal çokluğu değil, gönül tokluğudur." Buhârî, Rikak 15; Müslim, Zekât 130; Tirmizî, Zühd 40; İbn Mâce, Zühd 9 "Allah, Peygamber'e Kur'an'ı teğanni ettiğine mukabil verdiği mükâfatı başka hiçbir şeye vermemiştir." Buhârî, Fedâilül-Kurân 19; Müslim, Salatü'1-mûsafirîn 232 "Mü'min bir delikten iki defa ısırılmaz." Buhârî, Edeb 83; Müslim, Zühd 63 "İnsan malım malım derdurur. Malından tükettiğinden, giyip eskittiğinden ve sadaka verip önden gönderdiğinden başka sana bir şey var mı?" Müslim, Zühd 3-4 "Acele etmedikçe duanız kabul edilir." Buhârî, Deavât 22; Müslim, Zikir 90, 91; Tirmizî, Daavât 12; Ebu Dâvûd, Vitir 356 Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili "Dünya da garip veya yolcu gibi ol. Kendini kabir ehlinden say." Tirmizî, Zühd 25, İlk cümlenin yer aldığı kısım için bakınız, Buhârî, Rikâk 3 "Tevbe için batıda genişliği yetmiş yıllık mesafede bulunan bir kapı vardır. Güneş batıdan doğmadıkça bu kapı kapanmaz" Tirmizî, Daavât 103 "Uğursuzluk kadında, atta ve evdedir." Buhârî, Cihâd 47, Nikâh 17; Müslim, Selam 119 "Çörek otunda ölüm dışında her derdin şifası vardır." Buhârî, Tıbb 7; Müslim, Selâm 89; Tirmizî, Tıbb 5 "Sirke ne güzel katıktır." Müslim, Eşribe 164-169; Tirmizî, Et'ime 35; Ebû Dâvûd, Et'ime 39; İbn Mâce, Et'ime 33 IV. Ehâdîsü Hazreti'n Nebiyyi'l Arabî an Tercüme-i Nev'î Efendi40 Etti Hâlik bizi bi-hamdillah Kâili lâ ilâhe illallah Şâkir isen bu ni'mete şükret 40 Başlıktan mukaddimeye kadar olan kısmın, Latîfî'nin (v. 990/ 1582) Subhatü'l uşşâk adlı eserinin çeşitli yerlerinden belli tasarruflarla alındığı anlaşılmaktadır. Yazmada Nev'î'nin eserinin başlığını taşıdığı için burada yer vermiş bulunmaktayız. Ayrıca ilk sayfanın kenarında 16. yüzyılda yaşayan Vardarlı Usûlî'nin (v. 945/ 1538) eserinden bir hadis ve tercümesine yer verilmiştir. Terceme-i Usûlî يغفر الشهيد اال الدين الحديث Deynden gayrı şehidin her günahı affolur, Kimsenin hakkın koma boynunda var eyle eda Hakk ile kul ortasındağı günah hep affolur, Lîk Hakk'ı abd olucak mağfiret kılmaz Hüda, Nev'î, Ehâdîs-i Hazreti'n-Nebiyyi'l Arabî an terceme-i Nev'î Efendi, 4a. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Kādir oldukça Kādir'i zikret Her kime kim 'inâyet ede Hudâ Buldu ânın hidâyetiyle hüdâ Kîme tevfîki eyledi ise refîk Buldu dergâh-ı Hakk'a gurre-i tarîk Olmasa ger 'inâyet-i hem-râh Kim bulurdu cenâb-ı izzete râh Ey nîce zann îden özün ma'bûd Uyanub buldu kendini merdûd Ya irâdetle red ola yâ kabul Yigrek oldur ümîdî kesmeye kûl Umarım kim 'inâyet etmiş olâ Rûz-ı evvel hidâyet etmiş olâ Ey yemm-i rahmetin yemm-i ğufrân Katresin kıl bu âsîye ihsân Tâ ki bildik seni Kerîm u Gafûr Keremin eyledi bizi mağrur Keremin mücrime penâh oldu Lütfun arada 'uzr-ı hâh oldu Sensin ol mertebe-i Kerîm ü Rahîm Korkarım hâlî kıla nâr-ı cahîm Şükür ol Hâdî hidâyet bahş Bize verdi peyember-i meh-veş Ol nûru, nûr-ı cemâl-i halka delil Ânın ile göründü Hakk'a sebîl Bâisi âferiniş-i dû-cihân Sebeb-i rahmet-i zemîn ü zemân Hazret-i Mustafa habîb-i Hüdâ, Ümmetîyçün çoğ eyler idi bükâ Kayırırdı husus-i ümmeti ol, Gösterirdi cenâb-ı hazretine yol Her dem ilhâm-ı Hakkla o fasîh Buyurdu nîçe hadîs-i melîh Ümmetî tâdmûdan ola halâs bula Cennet içünde kadr-i havâs Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Ol Rasûl-i Emîn-i Sâdık va'd-i Bir hadisinde eylemiş bunu ahd Kırk dâne hadîs eden ezber eyleye Menzil-i cinâna güzer Şühedâ ile haşr ola yârın, Görmeye ol cehennemin nârın Fukahâ zümresinde yaza ilah Ol kula rahmet eyleye Allah Her bu va'de ola tâlib Olur âna şefâatim vâcib Bu kelâmı çün istima' ettim Ferahımdan durup sema' ettim Dil-ü cânın buldu sevdâsını Cem' ola tâ mübârek enfâsını Aradım halk içünden ehemm olanı Bileler ki şehd ü sem olanı Kırkdır cem' ettim Dil nârına ânı şem' ettim Nicedir belki şeb-cerağ-ı münîr, Nûrbahş olmada kamer-i tenvir Her kime bu nûr ola Hâdî Fakru tevfîki ile refîk ola ol Bulur âhir-i hayât âbına yol Derd-i dil-i hastaya devâ yazdım Bast-ı kānûn idûb şifâ yazdım Olmayıbdı eğer rasûl ü kitâb Kim bilirdi nedir hata vü savâb Şive-i şi'ri etmedim çendân Tâ ki her kime edibte iz'ân Vâdıh u rûşen eyleyûb tahrîr Türkî nazımla eyleyib tefsir Behre-mend ola tâ ki mü'minler Sebeb-i rahmet eyleye Dâver Kanı iksir-i devlete tâlib Kîmyâ-y-ı sa'âdete râğıb tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER İllet-i nakd-ı cân bununla gider Kîmyâdır ki kalbi hâlis eder mürde Diller bulur bu sözle hayât Dem-i 'İsa'yla nitekim emvât Dilki yok safâsı mürdedin ol Zinde eyler ânı kelâm-ı rasûl Bi-ismihî sübhânehü ve teâlâ ve tekaddes Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili بسم هللا الرمحن الرحيم لكرمي الذي جعل ا اايت كتابة احلمد هلل موجد احلديث و القومي و جمدد احكام الشرع القومي حبكم والصالة علي حممد املبعوث مبنطوق الكالم والداللة اصول شرايعه جممال و مفسرا و قدر ملا خلق له ميسرا واقتضاء النص واالشارة فارق احلق من الباطل ابشارة بيانه شاق القمر ابشارة بنانه و علي اله و اصحابه معرفتهم من التابعني اجملاهدين الذين ال يتوهم تواطؤهم علي الكذب من احملدثني و املتشبثني اذايل مع فتور نظري و قصور مستحضري خصوصا يف فن ي احلقري الشهري بنوعي ابىنفيقول العبد الداع ما جتدد احلديث و هو كالنبات االثيث اردت اذا حفظ واحصى اربعني حديثا من احاديث املصطفى ع م اصابتين احلوادث و تبلى راجيا ان ابعث يوم القيامة فقيها عاملا بني االانم فلما حصلت هذه االمنية قبل ما خمالب املنية اكملت الدين حبفظها املتني كما حيصل كمال النفس ابالربعني حىت تدرج نورها يف صدري نور سطيح االصباح كما ختمر طينته ادم ابربعني صباح ترمجت معانيها بنظم تركي انيق حبيث ما ترك فوايدها من الرمل واحلصى وملا اتسق نظمهما القومي و و عميق النه شروحها العربية اكثر من حيصى و اوفر من عديد جتلي وجهه يف احسن تقومي رتبتها علي اربعة اقسام لتيسر حفظها االايم و توسلت اىل ُسّدة ابب معلم حكمة و قبس من اثر ااثر افاضة السلطان االعظم و مقرب احلاقان املفخم الذى هذا العدل و االنصاف العاملني منافع قامت شجرة ذاته بضر املوىل فاعبد ان وقفت ببابه ففيهنظم هو رأفته انوار سراج فضله و مثمرة يف بساتني قوله تعاىل فاستقم عصمت متشمر الذيل ومتعصما عما يصم و هو يف العدل كنار على علم ويف رفع كسر املظامل ال يل ابقاويل اجلمهور وهو ينصرف عن املنهج االسلم ثبت فضله ابملتواتر و املشهور جل قدره عن طعن االابط عطاء هللا تعاىل لعباده دام عطشاه بثبات حياته وامتداده القسم االول يف احلكمة و املوعظة ابو سعيد رضي هللا عنه احلمد هلل رب العاملني هي سبع املثاين و القران العظيم الذي اوتيت احلديث صدق رسول هللا tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Sûre-i Fâtiha kim seb'-i mesânîdir ol Anda Hakk ma'nayı Kur'ân'ı muamma kıldı Nokta-i bâsını hem besmele-i Fâtiha'nın Merkez-i dâire-i 'âlemi kübrâ kıldı حديث اخر قال علي رضي هللا عنه ما منكم من احد اال و قد كتب مقعده من النار و مقعده فكل ميسر ملا خلق له اما من كان من اهل 41اعملومن اجلنة فقالوا افال نتكل علي اعمالنا فقال السعادة فيصري بعمل السعادة و اما من كان من اهل الشقاوة فيصري بعمل الشقاوة صدق رسول هللا و صدق Levh-i mahfûzki ahkâm-ı kazâ sebt olûnub Yazdılar defter-i imkâna tefâsîl-i kader Ne sa'îd üzre konur şîn-ı şekâdan nokta Ne şakî sîn-i sa'âdetle bulur süver-i zafer 'Amel-i hayr velâkin 'ilm-i ehl-i necât Sıfât-ı şerr u şekâvet eser-i ehl-i sakar Kâsib-i hayr olur anlar ki Hüdâ yazdı sa'îd Ânı kim ehl-i şekâ yazdı olur tâlib-i şerr إن الدنيا حلوة خضرة وأن هللا مستخلفكم فيها فانظر حديث قال أَبو سعيد رضي هللا عنه : كيف تعملون صدق رسول هللا و صدق حبيب هللا Bâğ-ı dünyaya ki Hakk-ı zîb u tarâbverdi Mâlik etti sizi ol mülke kılıp istihlâf Nâzır oldu yine nergis gibi ef'âlinize Doğrulup servi gibi etmeyesiz tâ ki hılâf ب أن يكون ثوبه حسنا يدخل اجلنة من كان يف قلبه مثقال ذرة من كرب فقال رجل الرجل جيال احلق وغمط الناس 43نظر 42ونعله حسنا قال إن هللا مجيل حيب اجلمال اكرب İncedir yolu cinânın ulûluk sığmaz âna .düşmüş "ا " 41 "الكبر "42 43 Hadiste بطر olarak geçiyor. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Zerrece kibriyle sen umma hidâyet eserin Eylemez lîk zarar tîb-i beden zîb ü libâs Kılma tek hakkı koyub halka hakâret nazarın Hakk cemîl oldiğiçün sevdi cemâl ehlini çün أفئدة الطري 44يدخل اجلنة أقوام أفئدهتم مثل مثل Uçmağa dâhil olur şol kişiler kim kalbi Kalb-i mürgâne müşâbih ola rif'atde hemân Nakd-i kalb-i esenin olur berî nîrân-ı cahîm Nîtekim kalb-i selîm ehline Firdevs mekân 45حجبت اجلنة ابملكاره و حجبت النار ابلشهوات Eyleyûb cennete Hakk hâr-ı 'ibâdâtı harâm Ateşin çevresini lezzet-i şehevât etti. Hem dem hâr olanı mahrem-i gülzâr kılûb Şehevât ehline nâriyle mükâfât etti دم على الطهارة يوسع عليك الرزق Muttasıl-ı âb-ı vudû birle tenin pâk eyle Gönül 'ayinesin aç mazhâr-ı idrâk eyle Kâil-i feyz-i kerâmât ede gör kendini tek Îrişdir cümle nefsini bî pâk eyle م عذاب أليم ملك كذاب و شيخ ثالثة ال يكلمهم هللا وال ينظر إليهم يوم القيامة وال يزكيهم وهل 48متكرب 47و عامل 46انر Fukara kizb edecek havf u recâda bir sebebi İhtiyâc olmacak cinnet-i cibilletden olur Pîr-i fânî zinâ kubh-ı nehâdandır 44 Hadiste مثل olarak geçiyor. 45 İfadelerde öncelik sonralık farkı bulunmaktadır. 46 Hadis metninde زان olarak geçiyor. 47 Rivayetlerde عائل olarak geçmektedir. Tercüme kısmına bakıldığında da bu şekilde olmasının daha isabetli olacağı görülebilir. "مستكبر" 48 tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Ger cîvân etse ânı kesret-i şehvetten olur Hilkati saltanat üzredir ululansa gedâ Kibrî yâkılsa ganî, gaflet devletinden olur. Ehl-i özrün günahın afv ede câiz âna Hüdâ Şu ki değil ehl-i şekâvetden olur. ال يسقط ورقها وإهنا مثل املسلم 49ةإن من الشجر ع مالنيب قالاحلديث Serv-âzade şebîh oldu vücûd-i Müslim Ki zarar kılmaz âna sarsar-ı vesvâs-ı racîm Nitekim servin olur sayf u şitâ dalı medîd Mü'minin zıll-i imânı kılûr feyz-i amîm حلسان بن اثبت قاله ت عن هللا ورسولهخإن روح القدس ال يزال يؤيدك ما انف Sühan-ı nefer gibi mâye-i gurret mi olur Sühanın vasfına hiç hadla gayet mi olur Sühan ehlîne mu'allim ola Cibrîl-i Emîn Hîc Sühan-ı fehim olana böyle sa'âdet mi olûr القسم الثاني في التواضع و المحبة ثوابن رضي هللا عنه عليك بكثرة السجود هلل فانك لن يسجد سجدة اال رفعك هللا هبا درجة او هبا عنك خطيئة 50خط Sebeb-i rif'at olur bendeye iksâr-ı sücûd Kim olur fi'li tevâzu'da sa'âdet hâsıl Servi kıldığiçün kadrini gör tûbânın Kaldi ser ü keş güle serv-i sehy yâdır gül احلديث مثل املؤمنني يف توادهم و ترامحهم كمثل اجلسد الواحد إذا اشتكى بعضه تداعى سائره ابلسهر واحلمى صدق Biri birine muhabbetde hemân mü'minler 49 Hadiste شجرة olarak geçiyor. 50 Rivayetlerde حط olarak geçiyor. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Cism-i vâhid gibidir kim ikilikdir gâri Nâgihân uzvunun irse birisine afet Elemi sâirine rif'ate olur sârî ان هللا حيب الرفق يف االمر كله Cümle eşyâda Hudâ rifkı sever dedi rasûl Rıfk idûb her kişiye olunca firkati hak Fakr odu kalbini halis kuluna dervişin Mukâvemetmi olur âna sadikıyla adüvv ليس الشديد ابلصرعة امنا الشديد الذي ميلك نفسه عند الغضب Zor yazûya hünerdir deyü mağrûr olma Hüner olurdur ki elinden gele ihsân eyle Pehlüvânlık âna dirler ki gazab vaktinde Kişi nefsini basûb îde tevâzu'la sücûd ال تزكوا انفسكم هللا أعلم أبهل الرب منكم Addîdûb hüsn-i kemâlâtını mağrûr olma Mihekk-i tecribede zâhir olur 'ayb-ı kadîm Kişîde emr-i hafîdir sıfat birru fücur Yine her bir kulunun hâline Allahü 'Alîm صدق رسول هللافوقكم انظروا إىل من أسفل منكم وال تنظروا إىل من هو Yücelip şâh-ı emel irmese maksuda elûn Muttasıl nefsini kesr-i ümit kîlûb ednây-a nazar Pîr ider çeşm-i ümidini 'ayân-ı hasret Her ki nergis sıfat eyler gözî a'laya nazar افشوا السالم بينكم Mü'min olmâzsanûz olmâz size revâ cennet Mü'min olmâğda mü'minleri sevmek lâzım Lîsandır vâsıtâ-i mihr-i muhabbet dîrsen Müslime izzet ile virâ selâmı tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER ال حيل المرء ان يهجر اخاه فوق ثالث 'Ârif-i hikmet olan gayra 'adâvet kılmaz 'Arz-ı nefsle terk etme birâderlerûni Ateş-i kîne revâ görmeyûb sârulğa İki üç günde Müslümân îde küfr-i kâfirini الصرب عند الصدمة االوىل Gerçi kim cümle meşakkatde sabr ihsân olur Sabrını sabr-ı cemîl etmeğe sa'y eyle hemân İbtidâsında gerek sabr cefânın yuhsa Vecâ-'ı tahammül sâkin olan zahmete tahammül âsân شكر فكان خريا 51املؤمن ان امره كله خري و ليس ذالك اال للمؤمن ان اصابه شر عجبا المرء صرب فكان خريا له صدق رسول هللا 52له وإن أصا ضر Ne 'aceb hâleti var Mü'min râhınınkim Görinür âna Hüdâdan gelenin cümlesi hayr Zarara sabr kılûr menfe'ate şükür eyler Gül görûb hârda külhanda kılûr gülşeni seyr القسم الثالث في الصدق و الصدقة 53ام سلمة رضي هللا عنها ما نقص مال من صدقة وال عفا رجل عن مظلمة إال زاد هللا هبا عمرا م عصدق رسول هللا 'Avf iden mazlume-i 'ızîn efzûn eyler İntikâm idenim deyû gönül olma melül Sadaka mâlı ver, kesir kılûr ömri ziyâd Ne gam ol kesre ki âhir bûlasın fethe vusûl "أصابته سراء "51 " أصابته ضراء "52 53 Kaynaklarda عزا olarak geçmektedir. Örnek olarak bakınız: Müslim, Birr, 69 Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili اصدق املنامات ما رءى يف السحر Subh-dem vâkı' olan vâkı'alar sâdık olur Haber-i sıdk ile sabittir olunmaz inkâr Sıfât-ı nûr sadâkatmi değil nûr-ı seher Eseri zulmet lezeb oldûği gibi şeb-i târ الصدقة برهان Da'vayı sıdka hulûs eylersin kıl sadaka Sana burhân ola dünyâda hem 'ukbâda Kişi kim vüs'atle kâdir ola dünyâda Sadaka gibi güzel nesne mi vâr dünyâda كفى ابملرء كذاب ان حيدث بكل ما مسع Kizible muttasıf olmağa yeter sâna bu hâl Her işitdüğüni ellere ihbâr îdesin Güft ü gû terkini över göricek örtesin tâ kim Dilûni şem'i sıfat mazhar envâr îdesin لو كان االميان معلقا ابلثراي لنا له اصحاب فارس و الروم Hazret-i muhbir-i sâdık buyûrur ashâbına Eğer olsaydı Süreyyâ'da mu'allak iman Îrişdi âna Rûm ehli ve ebnâ-i 'acem Şeref-i Farsa delîl olmağa besdir bû hemân ليس بكذاب من اصلح بني اثنني فقال خريا و منى خريا Buyûrdi muhbir-i sâdık ki değildir kezzâb Şu kim iki kişi mâ beynini ıslâh îder ol Suhan-ı kizble kılsa mazlûmı halâs Dîni kufuldür cennete miftâh ider ol خريا يصيب منهبه من يريد هللا Hakk Teala kime buğz itse verir râhat-ı mâl Sevdüğin derdü musibetde giriftâr eyler Dilemez şirket-i sultân ğayûr oldığiçün tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Kûlun ağyâra mukâbil göricek 'âr eyler اشفعوا توجروا Yâd idûb 'âlem-i belâda olan ülfetin Sizden alçakları zilletde koman şefkat idin Oh dimek hîni musıbetde eha müşfik olun Fukarâya nazarı vâsıta-i rahmet idin و ينسا يف اثره فليصل رمحه رزقهمن سره ان يبسط له يف Dilersen ni'am-i rızıkla mesrur olasın Îrüşûb vüs'i ma'işet vire ömr-i tavil Sıla-i rahim îde gör kat'ı mesâfât îde gör Muvâsıl ol devlet-i dâreyne bûlûb âhir cezîl يستجاب الحدكم ما مل يعجل Sana i'tâ-i vücûd iden ider lutfiyle cûd Nâ ümîd olma sakîn nevâlinden ânun Kişi ta'cil-i murâd île verir nefsine melâl Eseri irmez kadre lîk melâlinden ânun القسم الرابع في الفوائد و العوائد انس رضي هللا عنه يسروا وال تعسروا واسكنوا وال تنفروا Size düşvâr olanı dirsenüz âsân ide Hakk Hal idûb 'ukdeleri müşkil âsân eylen 'Amel-i hayr iki 'âlemde bûdur câzim olun Müteharrik göricek fitne-i iskân eylen ليس الغىن عن كثرت العرض امنا الغىن غىن النفس Âdeme sanma gına kesret-i emlâk iledir Gözü doymaz kişinin doymıyacak gönl-i gözi Dilûni mazhar-ı iksir-i me'arif kıla gör Bulmaya senden iki dirhem ü dînâr yüzü Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili ابلقران جبهر به 54ه لنيب به ىغىنما اذن هللا لشيئ كاذن Nefse hûb vîrir ruha gıdâ nefesle safâ Bâ husûs okuna ol savt ile Kur'an-ı 'Azîm Sâmi'e cümle havâdan gelûr oldumda ğına Oluna tâ ki teğanniyle ta'vîz-i racîm من حجر مرتني 55املؤمن ال يلدع Biriyle kılsa isâbet sana bir cânibden Öte câniblere 'azm et öte cânîb berîdir. Hîc ikisiyle bir akil olan bir elden Nâgihân ğâfil olûb yirse ne aceb biridir. يقولون ابن ادم مايل مايل و هال لك من مالك اال ما ملكت فافنيت او لبست فابليت او تصدقت فامضيت صدق Sevînûb kendûniğe eyleme mâlı nisbet Ma'na-yı nefydir suret-i malında mâl Mâl odur kim yeyûb îcdûk giyûb eskitdük Yâ tasadduk kîlûb ettik ânı hayru'l a'mel كن يف الدنيا كانك غريب او عابر سبيل و عد نفسك من اصحاب القبور Dâr-ı dünyâyı gönül cây-ı ikâmet sanma Bû ribât içre konan kalsa gün cümle 'ubûr 'Ârif ol nefsini ölmezden ön öldir tâ kim Göricek hâlini rüşd eyleye erbâb-ı kubûr ان للتوبة اباب عرضه مسرية سبعني سنة و انه ال يغلق حىت تطلع الشمس من مغرهبا Der tûbe ne kutlu kabûdur girene Ki hazer itmez âna dâhil olanı hâcibinden Subh-ı sâdıklar ola korkum odur ğaflet edûb " يتغنى" 54 " يلدغ" 55 tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Gözün açılmaya gün doğmayacak mağribden الشوم يف املراة و الفرس و الدار Zin-i şümiyle cihânda zîn ü şevi olma sakîn Fürs-ı şüme binûb eyleme âfâka sefer Şû'm olan menzili mesken etme özge Bû içinden dahi var mümkin ise eyle hazer يف احلبة السوداء شفاء لكل داء اال السام Dîdi her derde devâ habbe-i sevdâyı rasûl Maraz-ı mevt ola illâ ki meğer kılmaya sûd Kuvvet idûb nefsine hıfz eyle sevâd-ı bedenin Ki bûdur tıbb-ı Nebî kâfir olur bunda cühûd نعم االدام اخلال Kişi isterseki olmaya mizâcında halel Eylesün et'amdan hall-i Mustafa ğıdâ Ham mı onun eyler tasfiye-i bâtın îdûb Zerrece kalmadi tabağında keder bûldi safâ و االخر والظاهر والباطن 56اللهم اي دائم الفضل والبقأ لك االبتدأ و اليسك االنتهاء هو الول نه زمانده بولبدر امتام اربعون ايله لفظ ترمجنك نظمه ررسيك بو نظمى ترتيىب وهو بكل شيئ عليم صو 1089 اتريخ اولوردر ىف متام 977سنة " االول " 56 Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Sonuç Telifine erken dönemden itibaren başlanan kırk hadis edebiyatı şekil ve muhteva çeşitliliğiyle zenginleşerek devam etmiştir. Kırk hadis türü eser yazımı Osmanlı döneminde de âlimler ve edipler arasında rağbet gören alanlardan biri olmuştur. Özellikle konu seçimi ve manzum çeviriler literatür açısından dikkat çekici bir özelliğe sahiptir. Osmanlı'da 16.yüzyılda yaşamış olan Nev'î de kırk hadis literatürüne neşrini yaptığımız bu eseriyle katkıda bulunmuştur. Rivayetlerin çoğunun ilk dönem klasik hadis külliyatından seçilmesi dikkat çekici bir durumdur. Eserdeki otuz dokuz rivayetin aslı Kütüb-i Sitte'nin en az birinde yer almaktadır. Bu özelliği onun hakkında yapılan yanlış yorumları nakzetme adına önemlidir. Bu çalışmada daha ziyade eserin genel özelliklerine ve hadislerin geçtiği temel kaynaklara işaret etmekle yetinilmiştir. Bu gibi eserlerin disiplinlerarası bir yaklaşımla değerlendirilmesi müellifi ve dönemini anlama adına önemli veriler sunabilir. Nev'î'nin bu eserinin edebî ve sosyolojik yönden de incelenmesi eserin sağlayacağı faydayı arttırma adına güzel bir adım olacaktır. Kaynakça Atâyî, Nev'îzâde. Hadâ'iku'l-Hakâ'ik fî Tekmileti'ş-Şakâik. Editör: Derya Örs; Hazırlayan: Suat Donuk. 2. cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017. el-Bağdâdî, İsmâîl Pâsâ. Hediyyetü'l ârifîn esmâü'l müellifin ve âsâru'l musannifin. 2 cilt. Beyrût: Dâru İhyâi't-Türâsi'l Arabî, Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şuʿarâ. Hazırlayan: Süleyman Solmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. Beyazıt, Yasemin. Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. el-Buhârî, Sahîhu'l Buhârî mea Keşfi'l müşkil li'l İmâm İbni'l Cevzî. 1-4. cilt. Hazırlayan: Mustafa ez-Zehebî. el-Kâhire: Dâru'l Hadîs, 1429/ 2008. Derdiyok, İbrahim Çetin. "Nev'î'nin Gül-i Sad-berg'i". Türk Kültürü Aylık Dergi. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, sy. 449 (Eylül 2000) tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Diriöz, Meserret. "Nev'î". Türkoloji Dergisi 7, Ankara, (1977): 84-102. Ebû Dâvûd, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş'as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünenü Ebî Dâvûd. Hazırlayan: Şuayb el-Arnaûd ve Muhammed Kâmil. Dâru'r Risâleti'l Alemiyye, 1430/ 2009. Ebû Ömer b. Yûsuf b. Abdilberr. Câmiu beyânil ilm ve fadlihi. thk: Ebü'l Eşbâl ez-Züheyrî. Mısır: Dâru İbni'l Cevzî, 1414/ 1994. el-Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâuddîn. Hadîsü erbaîn ve şerhuhü. Hazırlayan: Mahmut Yazıcı. İstanbul: Gümüşev Yayıncılık, 2015. Hasan Çelebi, Kınalızâde. Tezkiretü'ş-şu'arâ. Hazırlayan: Aysun Sungurhan. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. İbn Asakir, Ebü'l-Kâsım Ali b. Hasan b. Hibetullah. el-Erbaine'l-Büldaniyye. thk: Abdü'lhâc Muhammed el-Harîrî. Beyrût: el-Mektebetü'l İslâmî, 1413/ 1993. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Süneni'l Hâfız Ebî Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî İbn Mâce. Hazırlayan: Muhammed Fuâd Abdü'lbâkî. Dâru İhyâi'l Kütübi'l Arabiyye. İbnü'l Cevzî, Ebü'l Ferec Abdurrahmân b. Ali. el-İlelü'l mütenâhiye fi'l ahâdîsi'l vâhiye. Hazırlayan: Halîl el-Meys. 1. cilt. Beyrût: Dâru'l Kütübi'l İlmiyye, 1303/ 1983. İbrâhîm b. Muhammed b. Kemâliddîn el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Kitâbü'l elbeyân ve't-ta'rif fî esbâbi vürûdi'l hadîsi'ş-şerîf. 2. cilt. Haleb: Matbaatü'l Bahâi, 1329/ 2009 İmamoğlu, Abdullah Taha. "Cumhuriyet Dönemi Osmanlı Hadis Araştırmaları". Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11, sy. 21 (2013): 165189. .........."Taşköprüzâde'ye Göre Hadis İlmi ve Letâfü'n-Nebî Adlı Kırk Hadis Risâlesinin Tahlili". Osmanlı'da İlim ve Fikir Dünyası: İstanbul'un Fethinden Süleymaniye Medreselerinin Kuruluşuna Kadar içinde, Editör: Mustakim Arıcı, Ömer Mahir Alper, 6: 127-146. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015. el-İsfehânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillah. Hilyetü'l evliya ve tabakâtü'l asfiyâ. 4. cilt. Beyrût: Dâru'l Fikr ve el-Kâhire: Mektebetü'l Hâncî, 1416/ 1996. Kandemir, M. Yaşar ve Abdülkadir Karahan. "Kırk Hadis". DİA. 25: 467473. İstanbul, TDV Yayınları, 2002. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Karahan, Abdülkadir. İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991. ............... "Nev'î". İslam Ansiklopedisi. 9: 224-226. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1964. Kartal, Ahmet. "Eski Türk Edebiyatında Mesnevî". Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5, sy. 10 (2007): 353-432. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdillah Hacı Halîfe. Keşfü'z-zünûn an esâmi'l kütübi ve'l fünûn. 1. cilt. Beyrût: Dâru İhyâi't-Türâsi'l Arabî, ................ Fezleke. (Hazırlayan: Zeynep Aycibin). 1. cilt. İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2016. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu'cemü'l müellifin terâcimü musannifi'l kütübi'l Arabiyye. 4. cilt. Beyrût: Müessesetü'r Risâle, 1414/ 1993. Keleş, Reyhan. Divan Şiirinde Âyet ve Hadis İktibasları. İstanbul: Kitabevi, 2016. Kerderli Mahmud. Nehcü'l-Ferâdîs Cennetlerin Açık Yolu. Aktaran: Bilâl Aktan. Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017. el-Kettânî, Muhammed b. Cafer. Hadis Literatürü er-Risâletü'l mustatrafe. Dipnot ve ilaveleri ile tercüme eden: Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994. Kılıç, Müzahir. "Edebiyat Tarihi Bakımından Kırk Hadisler", Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [AÜTAED] 8, sy. 18 (2001): 93-101. Kocatürk, Olcay. Şairin İlimle İmtihanı Nev'î'nin Şiiri Üzerine Metinlerarası Bir İnceleme. Kitap & Cafe Serüven, 2015. Korkmaz, Seyfullah. "Atebetü'l-Hakâyık'da Yer Alan Türkçe Manzum Hadis Tercümeleri Üzerine Görüşler". Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, [Prof. Dr. Şaban Kuzgun'un Anısına], sy. 11 (2001): 111-122. Kortantamer, Tunca. "Nev'î Efendi'nin Sadrazam Sinan Paşa'ya Ders Veren Bir Mektubu". Osmanlı Araştırmaları XI, (1991): 215-228. Mazıoğlu, Hasibe. Eski Türk Edebiyatı Makaleleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009. el-Muhibbî, Muhammed Emîn b. Fazlillah b. Muhibbiddîn b. Muhammed. Hulâsatü'l eser fî a'yâni'l karni'l hâdî aşer, 4. cilt. el-Matbaatü'l Vüheybe, 1284. el-Muttakî, Alâuddîn Ali b. Hüsâmiddîn İbn Kâdî Hân. Kenzü'l ummâl fî süneni'l akvâl ve'l ef'al. 16. cilt. Thk. Bekrî Hayyânî ve Savvet es-Sekâ. Müessesetü'r Risâle, 1401/ 1981. tasavvur, c. 4 sy. 1 (Haziran 2018) | Ali SEVER Müslim, Ebü'l Hüseyn Müslim b. el-Haccâc en-Nîsâbûrî. Sahîhu Müslim. 1-4. cilt. Hazırlayan: Muhammed Fuâd Abdü'lbâkî, el-Kâhire: Dâru'l Hadîs, 1431/ 2010. en-Nevevî, Muhyiddîn Ebü'z-Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Erbaûne'nNeveviyye. Hazırlayanlar: Kusayy Muhammed Nurs el-Hallâk ve Enver b. Ebî Bekr eş-Şeyh. Dimeşk: Dâru'l Minhâc, 1430/ 2009. Nev'î. Divân. (Tenkidli Basım, Hazırlayanlar: Mertol Tulum ve M. Ali Tanyeri). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1977. ...... İlimlerin Özü "Netâyic el-Fünûn". (Hazırlayan: Ömer Togay). İstanbul: İnsan Yayınları, 1995. ...... Ehâdîs-i Hazreti'n-Nebiyyi'l Arabî an terceme-i Nev'î Efendi. Kemânkeş, 50: 4a-9b. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi Özcan, Nurgül. "Hacı Bektaş Veli'nin Hadis-i Erbaîn Adlı Eseri", Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sy. 64 (2012): 77-96 er-Râmhürmüzî, Ebû Muhammed el-Hasen b. Abdirrahmân b. Hallâd. elMuhaddisül fâsıl beyne'rrâvî ve'l vaî. Hazırlayan: Muhammed Muhyiddîn Ebû Zeyd. Dâru'z Zehâir Reşad, Fâik. Eslâf. 1. cilt. İstanbul: Asır Kütüphanesi, 1311. Reşad, Fâik. Târîh-i Edebiyât-ı Osmaniyye. İstanbul: Dersaadet Kütüphanesi, 1328/ 1910. Sefercioğlu, Nejat. "Nev'î". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 33: 52-54. İstanbul: TDV Yayınları, 2007. ...............Nev'î Divanı'nın Tahlîli. Ankara: Akçağ Yayınları, 2001. Sevgi, Ahmet. "Lâtîfî ve "Subhatü'l-Uşşâk"ı". Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy.1 (1992): 47-92 es-Seyyid Rıza. Tezkire-i Rıza. (Hazırlayan: Ahmed Cevdet). İstanbul: İkdâm Matbaası, 1316/1896 Sürün, Mustafa. "İstanbul Şeyh Vefâ Camii Haziresi (Mezar Taşları Tipolojisi Üzerine Bir Deneme)". Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2006. Taş, Hakan ve Ömer Zülfe. "Nev'î'nin Münâzara-i Tûtî vü Zağ Adlı Mesnevîsi". Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2, sy. 3 (2007): 660-696. Malkaralı Şair Nev'î'nin Manzum Kırk Hadis Tercümesinin Neşri ve Tahlili Telek, Serap. "Malkaralı Nev'i Yahya'nın "Keşfü'l-Hicâb an Vechi'l-Kitâb" Adlı Eserinin Metin ve İncelenmesi 1a-219b Yaprakları Arası". Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2010. et-Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. Sünenü't Tirmizî. thk. Ahmed Zehve ve Ahmed İnâyet. Beyrût: Dâru'l Kitâbi'l Arabî, 1426/ 2005. Yıldırım, Enbiya. Hadis Meseleleri. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013. Yıldırım, Selahattin. "Osmanlı Muhaddisleri'nin Eserleri ve Bunlar Arasında Kırk Hadis Çalışmalarının Yeri". Anadolu'da Hadis Geleneği ve Daru'lHadisler Sempozyumu. Çankırı, (2011): 139-152. ............. Osmanlı'da Kırk Hadis Çalışmaları 1. İstanbul: Osmanlı Hadis Araştırmaları, 2000. Yıldız, Fahreddin. "İslâmî İlimler, Divan Edebiyatı ve Tasavvuf Geleneğindeki Yeriyle Tarihten Günümüze Popüler Hadis Kitapları: Kırk Hadisler". Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11, sy. 21 (2013): 407-455. Yürük, Fatma Nur. "Malkaralı Nev'î Yahyâ'nın "Keşfü'l-Hicâb Min Vechi'lKitâb" Adlı Fusûsu'l-Hikem Şerhinin Tahkik ve Değerlendirilmesi". Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2009. ez-Zirikli, Hayruddîn. el-A'lâm kâmûsu terâcim li-eşheri'r-ricâli ve'n-nisâi mine'l Arabi ve'l-müsta'rabîne ve'l-müsteşrikîn. 8. cilt. Beyrût: Dâru'l İlm li'lMelâyîn, 2002.