DYSKUSJA    239 TEORIA SPRAWSTWA OSOBOWEGO U PODSTAW ANTYNATURALISTYCZNEJ PSYCHOLOGII W artykule Propozycja psychologii bazujcej na antropologii chrzecijaskiej ks. Romuald Jaworski zwraca uwag na wiele wanych problemów zwizanych ze współczesn nauk, a w szczególnoci z psychologi. Jednym z nich jest powszechnie przyjmowane w niej załoenie naturalizmu, któremu odpowiada wachlarz filozoficznych tez dotyczcych istnienia (lub nieistnienia) rónego rodzaju przedmiotów (naturalizm ontologiczny) oraz dopuszczalnych w uprawianiu psychologii metod (naturalizm metodologiczny) czy sposobów wyjaniania (naturalizm eksplanacyjny). Te róne odmiany naturalizmu s ze sob powizane i zakwestionowanie np. naturalizmu ontologicznego wymagałoby wykazania, e mimo to istniej metody prowadzenia bada, które spełniaj podstawowe wymogi naukowoci, takie jak np. sprawdzalno i powtarzalno wyników. Zanim przejd do pewnej sugestii, w jaki sposób mona by skonstruowa tak argumentacj wspierajc zasadnicz ide psychologii wolnej od załoenia naturalizmu, chciałbym krótko omówi charakter propozycji psychologii chrzecijaskiej. W tekcie ks. Jaworskiego splataj si co najmniej dwa tematy, które mona potraktowa jako zasadniczo odrbne, a mianowicie okrelenie wymogów, jakie miałaby spełnia psychologia chrzecijaska jako nauka, oraz sformułowanie koncepcji psychologii, która spełnia te wymogi. To pierwsze zadanie charakteryzuje si zwykle w metodologii nauk jako podanie tzw. warunków adekwatnoci danej teorii, czyli warunków, które musiałaby spełni w tym przypadku koncepcja psychologii jako nauki, aby mogła by uznana za psychologi chrzecijask. Drugie zadanie, jakim jest zaproponowanie pewnej szczegółowo dopracowanej koncepcji psychologii chrzecijaskiej jako nauki, moe by zrealizowane rónymi rodkami, pod warunkiem, e spełnione s wszystkie postawione wczeniej warunki adekwatnoci. Uwaam wic, e pierwszy krok w tworzeniu psychologii chrzecijaskiej to nie „analiza dorobku poszczególnych szkół psychologii" w wietle zgodnoci z „chrzecijask wizj ycia człowieka" (s. 216 artykułu ks. Jaworskiego), ale włanie systematyczne wyliczenie warunków, których spełnienie gwarantuje, e dan teori psychologiczn mona uzna za psychologi chrzecijask. Trudno w artykule ks. Jaworskiego jednoznacznie wskaza pełn i podan explicite list takich warunków wraz z ich uzasadnieniem. Z pewnoci na tej DYSKUSJA 240 licie nie moe znale si warunek przyjcia w teorii psychologicznej tezy, e istnieje osobowy Bóg, który podejmuje interpersonaln komunikacj z ludmi, ani przyjcia adnej innej tezy wymagajcej wiary w tre Objawienia, a zwłaszcza t tre wyraon w Biblii Hebrajskiej i Ewangeliach. Jednym z warunków adekwatnoci dla psychologii chrzecijaskiej moe by natomiast, jak sdz, teza negujca naturalizm ontologiczny oraz naturalizm eksplanacyjny. Nie przesdzajc precyzyjnego sposobu sformułowania tej tezy jako warunku adekwatnoci psychologii chrzecijaskiej, zaznacz ogólnie, e naturalizm ontologiczny dopuszcza istnienie jedynie takich przedmiotów, o których mowa w teoriach fizykalnych, ewentualnie przedmiotów do nich nieredukowalnych, ale całkowicie ontologicznie zalenych i pochodnych (emergentnych lub superwenientnych). W tym sensie w psychologii dopuszczalne jest – na gruncie naturalizmu ontologicznego – np. istnienie boga jako pochodnej biografii lub przey danej osoby (por. Kawalec, 2000). Nawet jeli na gruncie naturalizmu ontologicznego dopuci istnienie przedmiotów nieredukowalnych do wiata fizyki fundamentalnej, to naturalizm eksplanacyjny dopuci w wyjanieniach wyłcznie te ostatnie przedmioty jako jedyne posiadajce moc przyczynow. I tak, w filozoficznych teoriach umysłu, które przyjmuj naturalizm ontologiczny i dopuszczaj istnienie nieredukowalnych do stanów neuronalnych mózgu stanów mentalnych, przyjta jest tzw. teza wykluczajca moc przyczynow stanów mentalnych. Jedyne walentne wyjanienia ludzkich zachowa powinny by zatem formułowane w jzyku stanów neuronalnych (polemik z tez wykluczajc podaj w: Kawalec, 2006a). Przechodz teraz do krótkiego zarysowania dwóch strategii, które pozwalaj na tak konstrukcj psychologii chrzecijaskiej, w której odrzuca si naturalizm ontologiczny i eksplanacyjny, bez przyjmowania w niej tez Objawienia. Jedn z tych strategii jest empiryzm konstruktywny Basa van Fraassena, którego The empirical stance naley uzna we współczesnej filozofii nauki za najbardziej frontalny atak na załoenie naturalizmu w nauce. W duym skrócie mona to stanowisko streci nastpujco. Nauka posiada autorytet do stwierdzenia istnienia pewnych obiektów w wiecie tylko w zakresie tego, co jest obserwowalne gołym okiem. Jeli w nauce stwierdza si istnienie przedmiotów nieobserwowalnych, to tylko z uwagi na sformułowanie spójnego obrazu tego, co zaobserwowane było w przeszłoci i bdzie w przyszłoci. I tylko zgodno teorii naukowych z tym, co obserwowalne, jest podstaw ich prawdziwoci. W okrelaniu, DYSKUSJA 241 co istnieje w wiecie, autorytet nauki musi w konsekwencji ustpi miejsca filozofii i religii. Drug ze wspomnianych strategii antynaturalistycznych w nauce jest opracowywana przeze mnie sprawczociowa teoria nauki. Wychodzi ona z załoenia, e zasadnicz rol w nauce i wyjanianiu naukowym pełni pojcie przyczynowoci, które współczenie jest dobrze matematycznie zdefiniowanym i zoperacjonalizowanym pojciem*1i dla którego opracowane s empiryczne metody odkrycia i modelowania. Warto przy tym podkreli, e w modelach zalenoci przyczynowych mog wystpowa take zmienne niemierzalne, a mimo to pozwalaj one na sprawdzalne empirycznie przewidywania (Pearl, 2000). Jak szczegółowo uzasadniam (Kawalec, 2006b), aby odkry zalenoci przyczynowe, zwłaszcza w badaniach nieeksperymentalnych, konieczne jest odwołanie si w kryterium przyczynowoci do kategorii „interakcji badawczej z rzeczywistoci". Sporód wielu filozoficznych eksplikacji pojcia interakcji badawczej, np. w kategoriach manipulacji, interwencji czy idealnego planu eksperymentalnego itp., najbardziej zadowalajca wydaje si teoria sprawstwa osobowego, zainspirowana antropologi filozoficzn eksplikowan przez Karola Wojtył w ksice Osoba i czyn. Kolejnym – obok negacji naturalizmu – warunkiem adekwatnoci psychologii chrzecijaskiej byłoby zatem ustalenie w psychologii chrzecijaskiej – za pomoc metod empirycznych (Spirtes, Glymour, Scheines, 2000) – zalenoci przyczynowych słucych „wyleczeniu i pomocy w osigniciu długodystansowej pełni ycia" (s. 209), co – według sprawczociowej teorii psychologii jako nauki – jest zgodne z postulatem „rzetelnego i pogłbionego naukowo spojrzenia na człowieka" (s. 207). Nie tylko bowiem pozwala ono na zachowanie „dorobku psychologii bazujcego w znacznej czci na naukowych eksperymentach i studiach empirycznych" (s. 213), ale – w interpretacji zalenoci przyczynowych w kategoriach sprawstwa osobowego – spójnie łczy je z „dorobkiem chrzecijaskiej wiedzy o człowieku" jako osobie (s. 213). Sporód wymienionych tu trzech sposobów realizacji zaproponowanego przez ks. Jaworskiego programu psychologii systematycznie odrzucajcej naturalizm najblisza spełnienia elementarnych wymogów naukowoci, jak sprawdzalno * Metody odkrywania i modelowania zalenoci przyczynowych stosowanych w najnowszych badaniach naukowych, take nieeksperymentalnych, opisuj szczegółowo w: Kawalec (2006b). Ich zastosowanie w badaniach psychologicznych podaj m.in. Gopnik i in. (2004). Bardziej kompletna bibliografia wykorzystania tych metod w psychologii podana jest w: Kawalec (2005). DYSKUSJA    242 i powtarzalno wyników bada, wydaje mi si – krótko tu zarysowana – sprawczociowa teoria psychologii jako nauki. BIBLIOGRAFIA Gopnik, A., Glymour, C., Sobel, D., Schulz, L., Kushnir, T., Danks, D. (2004). A theory of Causal learning in children: Causal maps and Bayes nets. Psychological Review, 111, 3-32. Kawalec, P. (2000). Review of Varieties of Anomalous Experience, red. E. Cardea, S. J. Lynn, S. Krippner, American Psychological Association, „Metapsychology", 35, 4; http://www.metapsychology.net/ Kawalec, P. (2005). Understanding science of the new millennium; http://philsci-archive.pitt.edu/ archive/00002558/ Kawalec, P. (2006a). Naukowe kryteria przyczynowoci w ugruntowaniu roli eksplanacyjnej stanów mentalnych. W: Z. Muszyski, R. Poczobut (red.), Filozofia umysłu. Dyskusje nad ksik Urszuli egle, Lublin: WN UMCS [w druku]. Kawalec, P. (2006b). Przyczyna i wyjanianie. Studium z filozofii i metodologii nauk. Lublin [w druku]. Pearl, J. (2000). Causality: Models, reasoning, and inference. Cambridge: Cambridge University Press. Spirtes, P., Glymour, C., Scheines, R. (2000)2. Causation, prediction, and search. Cambridge, MA: MIT. Van Fraassen, B. (2002). The empirical stance. New Haven: Yale University Press. Wojtyła, K. (1994). Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. Paweł Kawalec Katedra Metodologii Nauk KUL PSYCHOLOGIA – W NAJLEPSZYM RAZIE – NEGATIVA Z uwagi na wyran ogóln niejednolito, „nierówno" tekstu autorstwa ks. R. Jaworskiego (s w nim ewidentnie i lepsze, i gorsze „kawałki" – por. bezporednio niej), a konkretnie z racji: – nieokrelonoci jego charakteru (statusu) tak jako pewnej całoci (promulgacja nowej psychologii czy opis faktycznego stanu rzeczy; opis faktycznego stanu rzeczy czy pobone yczenia, zaklinanie rzeczywistoci, a nawet formuło-