Urzeczywistnianie wolności przekonań religijnych... Ekumenizm i Integracja 25, Opole 2012 M a r e k P ie c h o w ia k Warszaw a WOLNOŚĆ RELIGIJNA I DYSKRYMINACJA RELIGIJNA UWAGI W KONTEKŚCIE REZOLUCJI PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO Z 20 STYCZNIA 2011 R. Uwagi wstępne Celem niniejszego opracowania jest prezentacja i analiza aktów praw- nych powołanych w Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 20 stycznia 2011 r. w sprawie sytuacji chrześcijan w kontekście wolności wyznania (dalej: Rezolucja)' i w tym kontekście uwyraźnienie treści prawa do wolności religijnej i miejsca, jakie wśród innych praw człowieka przypada wolności religijnej. Opracowanie zmierza także do przybliżenia procesu kształtowania prawa europejskiego (pierwotnego) dotyczącego wolności re- ligijnej i uchwycenia tendencji rozwojowych w tym zakresie. Stąd za celo- we uznano prześledzenie historii wprowadzania przepisów dotyczących ochrony wolności religijnej. Z uwagi na rozbieżności, jakie pojawiają się przy oddawaniu tych samych terminów obcych w różnych polskich przekła- dach, chcąc lepiej przybliżyć treści cytowanych dokumentów (zwłaszcza tych, dla których nie istnieją teksty autentyczne w języku polskim), poda- wane są także teksty w języku angielskim2. Przedstawione opracowanie sta- nowi w zamierzeniu autora także zestawienie podstawowych przepisów istotnych dla refleksji nad wolnością religijną na płaszczyźnie unijnej. W tytułowej rezolucji powołano wprost następujące przepisy i akty prawne: 1 Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 20 stycznia 2011 r. w sprawie sytuacji chrze- ścijan w kontekście wolności wyznania (European Parliament resolution o f 20 January 2011 on the situation o f Christians in the context o f freedom o f religion), P7_TA(2011)0021. 2 Niniejsze opracowanie pomyślane jest także jako zestawiające materiały mogące być przy- datne do kontynuowania refleksji nad wolnością religijną. 104 M a r e k P i e c h o w i a k art. 18 Powszechnej deklaracji praw człowieka z 10 grudnia 1948 r.3; art. 18 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych z 16 grudnia 1966 r.4; Deklarację w sprawie eliminacji wszystkich form nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wierzenia z 25 listopada 1981 r.5; art. 9 Europejskiej konwencji praw człowieka z 4 listopada 1950 r.6; art. 10 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej z 7 grudnia 2000 r.7; art. 3 ust. 5 Traktatu o Unii Europejskiej*; art. 17 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej9. Kolejność powyższego wyliczenia zgodna jest z kolejnością przyjętą w Rezolucji. I. Podstawy występowania Unii Europejskiej w obronie wolności religijnej Unia Europejska nie jest klasycznym podmiotem prawa międzynaro- dowego i nie może, jak na razie, być stroną podstawowych traktatów chro- niących prawa człowieka, nie może zatem korzystać z mechanizmów kontrolnych przewidzianych dla stron tych traktatów. Nie jest też stroną konstytucji współczesnego prawa międzynarodowego, którą jest Karta Na- rodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r.'° Za zasadniczą podstawę praw- ną występowania UE w obronie wolności religijnej w stosunkach zewnętrz- nych trzeba uznać powołany w Rezolucji art. 3 ust. 5 Traktatu o Unii Europejskiej, który stanowi: 3 Rez. 217 A (III) Zgromadzenia Ogólnego NZ, w: K . M o t y k a (opr.), Prawa człowieka. Wprowadzenie Wybór źródeł, Lublin 1999, s. 73-78. 4 International Covenant on Civil and Political Rights, General Assembly res. 2200 A (XXI), Dz. U. 1977, nr 38, poz. 167 że zm.; w: Human Rights: A Compilation o f Interna- tional Instruments, Centre for Human Rights Geneva, United Nations Publications: New York 1988, s. 18-38. 5 Declaration on the Elimination o f All Forms o f Intolerance and o f Discrimination Based on Religion or Belief, proclaimed by General Assembly resolution 36/55 of 25 November 1981), w: Human Rights, s. 125-129. 6 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, z dnia 4 listopada 1950 r., European Treaty Series, No. 005; Dz. U. 1993, nr 61, poz.284 że zm. 7 Dz. Urz. UE, C 303, 14.12.2007 (w wersji dostosowanej do Traktatu z Lizbony). 8 Wersja skonsolidowana, Dz. Urz. UE, C 83, 30.03.2011. 9 Wersja skonsolidowana, Dz. Urz. UE, C 83, 30.03.2011. 10 Dz. U. 1947, nr 23, poz. 90 ze zm. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 105 W stosunkach zewnętrznych Unia umac- nia i propaguje swoje wartości i interesy oraz wnosi wkład w ochronę swoich obywateli. Przyczynia się do pokoju, bezpieczeństwa, trwałego rozwoju Zie- mi, do solidarności i wzajemnego sza- cunku między narodami, do swobodne- go i uczciwego handlu, do wyelimino- wania ubóstwa oraz do ochrony praw człowieka, w szczególności praw dziec- ka, a także do ścisłego przestrzegania i rozwoju prawa międzynarodowego, w szczególności zasad Karty Narodów Zjednoczonych. In its relations with the wider world, the Union shall uphold and promote its val- ues and interests and contribute to the protection o f its citizens. It shall contrib- ute to peace, security, the sustainable development o f the Earth, solidarity and mutual respect among peoples, free and fa ir trade, eradication o f poverty and the protection o f human rights, in p ar- ticular the rights o f the child, as well as to the strict observance and the develop- ment o f international law, including re- spect fo r the principles o f the United Nations Charter. Cytowane postanowienie zostało wprowadzone do Traktatu o Unii Eu- ropejskiej na mocy art. 1 ust. 4 Traktatu z Lizbony z 13 grudnia 2007 r. (wówczas jako art. 2). W perspektywie cytowanego przepisu zrozumiałe jest powołanie w Rezolucji aktów prawa międzynarodowego dotyczących ochrony praw człowieka na płaszczyźnie uniwersalnej, u których podstaw leży Karta Narodów Zjednoczonych, tworząca instytucjonalne ramy tworze- nia tych aktów. Pierwsze treściowe dookreślenie praw człowieka uznanych w Karcie Narodów Zjednoczonych, w tym prawa do wolności religijnej, znalazło się w Powszechnej deklaracji praw człowieka, a następnie w trak- tacie, jakim jest Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 1966 r. Podkreślić przy tym trzeba, że status normatywny Powszechnej deklaracji praw człowieka jest znacznie silniejszy niż powołanej w Rezo- lucji Deklaracji w sprawie eliminacji wszystkich form nietolerancji i dys- kryminacji ze względu na religię lub wierzenia z 1981 r. Postanowienia Po- wszechnej deklaracji praw człowieka, dookreślające podstawowe elementy praw człowieka, mogą być z powodzeniem traktowane jako sformułowanie ogólnych zasad prawa czy norm prawa zwyczajowego, które w świetle art. 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (zawartego w aneksie do Karty Narodów Zjednoczonych i stanowiącego jej integralną część) należą do źródeł prawa międzynarodowego11; zasady te czy normy można uznać za ius cogens'2. 11 Zob. art. 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. 12 N a temat normatywnego statusu Powszechnej deklaracji praw człowieka, zob. M. P i e c h o - w i a k , Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lu- blin 1999, s. 26-27 i cytowaną tam literaturę. 106 M a r e k P ie c h o w i a k Warto tu zauważyć, że Deklaracja w sprawie likwidacji wszystkich form nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wierzenia z 1981 r., przygotowana na forum ONZ, nie stała się jak dotąd częścią traktatu na ten sam temat, jak to miało miejsce w przypadku szeregu innych deklaracji dotyczących praw człowieka; np. Powszechna deklaracja praw człowieka z 1948 r. została zjurydyzowana w formie traktatowej w Międzynarodo- wych paktach praw człowieka z 1966 r.13; Deklaracja praw dziecka z 20 listopada 1959 r.14 w Konwencji praw dziecka z 20 listopada 1989 r.15; De- klaracja Narodów Zjednoczonych w sprawie likwidacji wszelkich form dys- kryminacji rasowej z 20 listopada 1963 r.16 w Międzynarodowej konwen- cji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 21 grudnia 1969 r.17; Deklaracja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia 7 listopada 1967 r.18 w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia 18 grudnia 1979 r.1Q Fakt, że od uchwalenia Deklaracji w sprawie likwidacji wszystkich form nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wierzenia upłynęło już ponad trzydzieści lat, pośrednio wskazuje na trudności, jakie wspólnota międzynarodowa ma z uzgodnieniem treści traktatu chroniącego wolność religijną ewidentnie i na szeroką skalę naruszaną. 13 Międzynarodowy paki praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 16 grudnia 1966 r., International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, General Assembly res. 2200 A (XXI); Dz. U. 1977, nr 38, poz. 169, w: Human Rights, s. 7-18. Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 16 grudnia 1966 r. 14 Declaration o f the Rights of the Child, General Assembly res. 1386 (XIV), w: Human Rights, s. 366-368. 15 Convention on the Rights o f the Child, General Assembly res. 44/25; Dz. U. 1991, nr 120, poz. 526. 16 United Nations Declaration on the Elimination o f all Forms o f Racial Discrimination, General Assembly res. 1904 (XVIII), w: Human Rights, s. 52-56. 17 International Convention on the Elimination o f All Forms o f Racial Discrimination, General Assembly res. 2106 A (XX), Dz. U. 1969, nr 25, poz. 187, w: Human Rights, s. 56-69. 18 Declaration on the Elimination o f Discrimination against Women, General Assembly res. 2263 (XXII), w: Human Rights, s. 108-112. 19 Convention on the Elimination o f All Forms o f Discrimination against Women, General Assembly res. 34/180, Dz. U. 1982, nr 10, poz. 71, w: Human Rights, s. 112-125. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 107 II. Treść prawa do wolności religijnej 1. Treść podstawowa Zasadniczą treść prawa do wolności religijnej, jako prawa człowieka, wyznacza od ponad sześćdziesięciu lat art. 18 Powszechnej deklaracji praw człowieka: Artykuł 18 Każdy ma prawo do wolności20 myśli, su- mienia i religii; prawo to obejmuje swo- bodę zmiany wyznania lub wiary oraz swobodę głoszenia swego wyznania lub wiary bądź indywidualnie, bądź wespół z innymi ludźmi, publicznie i prywatnie, poprzez nauczanie, praktykowanie, upra- wianie kultu i przestrzeganie obyczajów. Article 18 Every'one has the right to freedom o f thought, conscience and religion; this right includes freedom to change his relision or belief, and freedom, either alone or in community with others and in public or private, to manifest his religion or belief in teaching, practice, worship and observance. Za tymi postanowieniami podąża na płaszczyźnie uniwersalnej art. 18 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych'. Artykuł 18 1. Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania. Prawo to obejmuje wolność posiadania lub przyjmowania wyznania lub przekonań według włas- nego wyboru oraz do uzewnętrzniania indywidualnie czy wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań przez uprawianie kultu, uczestniczenie w obrzędach, praktyko- wanie i nauczanie. Article 18 1. Everyone shall have the right to free- dom o f thought, conscience and relision. This right shall include freedom to have or to adopt a relision or belief o f his choice, and freedom, either individually or in community with others and in pub- lic or private, to manifest his relision or belief in worship, obserx'ance, practice and teaching. 2. Nikt nie może podlegać przymusowi, który stanowiłby zamach na jego wolność posiadania lub przyjmowania wyznania albo przekonań według własnego wyboru. 3. Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie 2. No one shall be subject to coercion which would impair his freedom to have or to adopt a relision or belief o f his choice. 3. Freedom to manifest one's relision or beliefs may be subject only to such limi20 Podkreślenia wewnątrz cytatów pochodzą od autora opracowania. 108 M a r e k P ie c h o w i a k takim ograniczeniom, które są przewi- dziane przez ustawę i są konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności pu- blicznej albo podstawowych praw i wol- ności innych osób. tations as are prescribed by law and are necessary> to protect public safety', order, health, or morals or the fundamental rights and freedoms o f others. 4. Państwa-Strony niniejszego Paktu zo- bowiązują się do poszanowania wolno- ści rodziców lub, w odpowiednich przy- padkach, opiekunów prawnych do za- pewnienia swym dzieciom wychowania religijnego i moralnego zgodnie z wła- snymi przekonaniami. 4. The States Parties to the present Covenant undertake to have respect for the liberty o f parents and, when applica- ble, legal guardians to ensure the reli- gious and moral education o f their chil- dren in conformity with their own con- victions. Standard z art. 18 ust. 4 stanowi dookreślenie standardu sformułowane- go w art. 26 ust. 2 i 3 Powszechnej deklaracji praw człowieka, dotyczącego prawa do nauki: Artykuł 26 2. Celem nauczania jest pełny rozwój osobowości ludzkiej i ugruntowanie po- szanowania praw człowieka i podstawo- wych wolności. Krzewi ono zrozumie- nie, tolerancję i przyjaźń między wszyst- kimi narodami, grupami rasowymi lub religijnymi; popiera działalność Organi- zacji Narodów Zjednoczonych zmierza- jącą do utrzymania pokoju. 3. Rodzice mają prawo pierwszeństwa w wyborze nauczania, które ma być dane ich dzieciom. Article 26 2. Education shall be directed to the fu ll development o f the human personality and to the sttvngthening o f respect fo r human rights and fundamental free- doms. It shall promote understanding, tolerance and friendship among all na- tions, racial or religious groups, and shall further the activities o f the United Nations fo r the maintenance o f peace. 3. Parents have a prior right to choose the kind o f education that shall be given to their children. W wymiarze regionalnym Europejska konwencja praw człowieka z 1950 r. sformułowana znacznie wcześniej niż Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 1966 r., stanowi: Artykuł 9 Wolność myśli, sumienia Article 9 Freedom o f thought, coni wyznania science and religion W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 109 1. Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania: prawo to obejmuje wolność zmiany wyznania lub przeko- nań oraz wolność uzewnętrzniania indy- widualnie lub wspólnie z innymi, pu- blicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne. 2. Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewi- dziane przez ustawę i konieczne w spo- łeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolno- ści innych osób. 1. Everyone has the right to freedom o f thought, conscience and religion; this right includes freedom to change his reli- gion or belief and freedom, either alone or in community with others and in pub- lic or private, to manifest his religion or belief, in worship, teaching, practice and observance. 2. Freedom to manifest one's religion or beliefs shall be subject only to such limi- tations as are prescribed by law and are necessary in a democratic society in the interests o f public safety, fo r the pm tection o f public order, health or morals, or fo r the protection o f the rights and free- doms o f others. Standardowi zawartemu w art. 18 ust. 4 Międzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych odpowiada standard sformułowany w art. 2 (doty- czącym prawa do nauki) Protokołu dodatkowego do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 20 marca 1952 r., zwanego także Protokołem dodatkowym nr J2>: Artykuł 2 Prawo do nauki Nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki. Wykonując swoje funkcje w dziedzinie wychowania i nauczania, Państwo uznaje prawo rodziców do za- pewnienia tego wychowania i nauczania zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi. Article 2 Right to education No person shall be denied the right to education. In the exercise o f any functions which it assumes in relation to education and to teaching, the State shall respect the right o f parents to ensure such education and teaching in conformity with their own religious and philosophical convictions. W Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej z 2000 r. podstawowe sformułowanie standardu ochrony wolności religijnej znalazło się w art. 10: 21 European Treaty Series, No. 009; Dz. U. 1994, nr 67, poz. 287. Na temat kontrowersji wo- kół art. 2 Protokołu dodatkowego nr 1 i art. 9 samej Europejskiej konwencji praw człowieka zob. M . PIECHOWIAK, Negatywna wolność religijna i przekonania sekularystyczne w świetle sprawy Lautsiprzeciwko Wiochom, „Przegląd Sejmowy" 19 (2011), nr 5 (106), s. 37-68. 110 M a r e k P i e c h o w i a k Artykuł 10 Wolność myśli, sumienia i religii 1. Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii. Prawo to obejmuje wolność zmiany religii lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania, indywi- dualnie lub wspólnie z innymi, publicz- nie lub prywatnie, swej religii lub prze- konań poprzez uprawianie kultu, na- uczanie, praktykowanie i uczestniczenie w obrzędach. Article 10 Freedom o f thought, con- science and religion 1. Everyone has the right to freedom o f thought, conscience and relision. This right includes freedom to change reli- gion or belief and freedom, either alone or in community with others and in pub- lic or in private, to manifest religion or belief, in worship, teaching, practice and obseiwance. 2. Uznaje się prawo do odmowy działa- nia sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulują- cymi korzystanie z tego prawa. 2. The right to conscientious objection is recognised, in accordance with the na- tional laws governing the exercise o f this right. Odpowiednikiem art. 18 ust. 4 Międzynarodowego paktu praw obywa- telskich i politycznych oraz art. 2 Protokołu dodatkowego nr 1 do Europej- skiej Konwencji Praw Człowieka jest art. 14 ust. 3 Karty praw podstawo- wych UE: Artykuł 14 Prawo do nauki 3. Wolność tworzenia placówek eduka- cyjnych z właściwym poszanowaniem zasad demokratycznych i prawo rodzi- ców do zapewnienia wychowania i na- uczania dzieci zgodnie z własnymi prze- konaniami religijnymi, filozoficznymi i pedagogicznymi są szanowane, zgod- nie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tej wolności i tego prawa. Article 14 Right to education 3. The freedom to found educational es- tablishments with due respect fo r demo- cratic principles and the right o f parents to ensure the education and teaching o f their children in conformity with their religious, philosophical and pedagogi- cal convictions shall be respected, in ac- cordance with the national laws govern- ing the exercise o f such freedom and right. 2. Dookreślenie treści standardu ochrony 2.1. Klauzule limitacyjne i derogacyjne szczególność wolności religijnej 2.1.1. Klauzule limitacyjne W art. 18 ust. 3 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i poli- tycznych oraz w art. 9 ust. 2 Europejskiej konwencji praw człowieka znałaW o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 111 zły się klauzule limitacyjne dookreślające treść wolności religijnej w kon- kretnych sytuacjach, ze względu na ochronę innych wartości. Podkreślić trzeba, że klauzule te dotyczą jedynie aspektu zewnętrznego uzewnętrz- niania przekonań religijnych, a nie wewnętrznego. Odmienny sposób regulacji tego typu dookreślenia został przyjęty w Powszechnej deklaracji praw człowieka i w Karcie Praw Podstawowych UE, których artykuły dotyczące wolności religijnej nie zawierają klauzul limitacyjnych . Postanowienia określające zasady ograniczenia swobody uze- wnętrzniania religii, obejmujące nie tylko problematykę regulowaną klau- zulami limitacyjnymi, ale także klauzulami derogacyjnymi, znalazły się w artykułach dotyczących wszystkich praw ujętych w tych dokumentach. W przypadku Powszechnej deklaracji praw człowieka jest to art. 29 ust. 2: Artykuł 29 Article 29 2. W korzystaniu ze swych praw i wol2. In the exercise o f his rights and ności każdy podlega jedynie takim ografreedoms, every'one shall be subject niczeniom, które są ustalone przez praonly to such limitations as are determwo , wyłącznie w celu zapewnienia odined by law solely fo r the purpose o f se- powi edniego uznania i poszanowania curing due recognition and respect fo r praw i wolności innych oraz w celu the rights and freedoms o f others and o f uczynienia zadość słusznym wymogom meeting the ju s t requirements o f moral moralności, porządku publicznego i poi ty, public order and the general welwszechnego dobrobytu w społeczeńfare in a democratic society. stwie demokratycznym. W Karcie praw podstawowych UE odpowiada mu art. 52 ust. 1 : Artykuł 52 Zakres i wykładnia praw i zasad 1. Wszelkie ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w niniejszej Karcie muszą być przewidziane ustawą i szanować istotę tych praw i wolności. Z zastrzeżeniem zasady proporcjonalno- ści, ograniczenia mogą być wprowadzo- ne wyłącznie wtedy, gdy są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom inte- resu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób. Article 52 Scope and interpretation o f rights and principles 1. Any limitation on the exercise o f the rights and freedoms recognised by this Charter must be provided fo r by law and respect the essence o f those rights and freedoms. Subject to the principle o f proportionality, limitations may be made only i f they are necessary and genuinely meet objectives o f general interest recognized by the Union or the need to protect the rights and freedoms o f others. 112 M a r e k P ie c h o w i a k Dołączanie klauzul limitacyjnych do poszczególnych artykułów jest rozwiązaniem bardziej jurydycznym niż ogólne uregulowanie tych kwestii. Kwestia dookreślenia treści praw poprzez klauzule limitacyjnej jest sprawą niezwykłej doniosłości dla ochrony praw człowieka klauzula zbyt szero- ka, pozwalająca na daleko idącą ingerencję w swobodę jednostki czy grupy społecznej, może prowadzić praktycznie do braku ochrony danego prawa lub znacznego osłabienia tej ochrony (np. odesłanie w klauzuli limitacyjnej do ustawodawstwa zwykłego danego państwa prowadzi faktycznie do prze- sunięcia ochrony z poziomu konstytucyjnego na poziom ustawodawstwa zwykłego22). Dołączanie klauzul limitacyjnych do poszczególnych postanowień chroniących poszczególnych praw pozwala w sposób jasny zawęzić ich stosowanie, a tym samym ograniczając sferę arbitralności stosującego prawo wzmocnić ochronę podmiotu praw. Np. w przypadku Międzynaro- dowego paktu praw obywatelskich i politycznych oraz Europejskiej kon- wencji praw człowieka wprost i jednoznacznie powiedziane jest, że klauzu- la limitacyjna dotyczy jedynie aspektu zewnętrznego wolności religijnej; w przypadku Powszechnej deklaracji praw człowieka i Karty praw podsta- wowych takiej jednoznaczności brak. Dołączanie klauzul limitacyjnych do poszczególnych praw ma także jeszcze jedną dużą zaletę pozwala na róż- nicowanie regulacji zależnie od prawa wchodzącego w grę. Analiza tych różnic pozwala wyciągać wnioski dotyczące relacji między poszczególny- mi prawami. Wyjątkowość wolności religijnej jest szczególnie jasno widoczna przy porównaniu klauzul limitacyjnych zawartych w art. 18 ust. 3 Międzynaro- dowego paktu praw obywatelskich i politycznych i w art. 9 ust. 2 Europej- skiej konwencji praw człowieka, z klauzulami limitacyjnymi dołączonymi w tych traktatach do postanowień dotyczących ochrony wolności przekonań innych niż religijne. Standard ochrony wolności przekonań (poglądów) sformułowany w Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych przedstawia się następująco: 22 Na temat problemów z klauzulami limitacyjnymi w Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. zob. M. PIECHOWIAK, Kształtowanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolności oby- watelskich w Polsce. Uwagi bytyczne o przyjętych zasadach, w: M. GULCZYŃSKI I IN. (red.), Prawo w okresie przemian ustrojowych w Polsce. Z badań Instytutu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 1995, s. 95-97; TENŻE, Regulacja nie wolna od wad. Konstytucja klauzule ograniczające prawa człowie- ka, „Rzeczpospolita" z 15 maja 1997 r., s. 18. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 113 Artykuł 19 1. Każdy człowiek ma prawo do posiada- nia bez przeszkód własnych poglądów. 2. Każdy człowiek ma prawo do swo- bodnego wyrażania opinii; prawo to obejmuje swobodę poszukiwania, otrzy- mywania i rozpowszechniania wszelkich informacji i poglądów, bez względu na granice państwowe, ustnie, pismem lub drukiem, w postaci dzieła sztuki bądź w jakikolwiek inny sposób według wła- snego wyboru. 3. Realizacja praw przewidzianych w ustępie 2 niniejszego artykułu pociąga za sobą specjalne obowiązki i specjalną odpowiedzialność. Może ona w konse- kwencji podlegać pewnym ogranicze- niom, które powinny być jednak wyraźnie przewidziane przez ustawę i które są nie- zbędne w celu: a) poszanowania praw i dobrego imienia innych; b) ochrony bezpieczeństwa państwowe- go lub porządku publicznego albo zdro- wia lub moralności publicznej. Article 19 1. Everyone shall have the right to hold opinions without interference. 2. Everyone shall have the right to free- dom o f expression; this right shall in- clude freedom to seek, receive and im- part information and ideas o f all kinds, regardless o f frontiers, either orally, in writing or in print, in the form o f art, or through any other media o f his choice. 3. The exercise o f the rights provided fo r in paragraph 2 o f this article carries with it special duties and responsibilit- ies. It may therefore be subject to cer- tain restrictions, but these shall only be such as are provided by law and are ne- cessary: (a) For respect o f the rights or reputa- tions o f others; (b) For the protection o f national secur- ity or o f public order (order public), or o f public health or morals. W analogicznej materii Europejska konwencja praw człowieka stanowi: Artykuł 10 Wolność wyrażania opinii 1. Każdy ma prawo do wolności wyraża- nia opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez in- gerencji władz publicznych i bez wzglę- du na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklucza prawa Państw do poddania procedurze zezwoleń przedsię- biorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych. Article 1 0 Freedom o f expression 1. Everyone has the right to freedom o f expression. This right shall include free- dom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and re- gardless o f frontiers. This article shall not prevent States from requiring the li- censing o f broadcasting, television or cinema enterprises. 114 M a r e k P ie c h o w i a k 2. Korzystanie z tych wolności pociąga2. The exercise o f these freedoms, since jących za sobą obowiązki i odpowieit carries with it duties and responsibilitdzialność może podlegać takim wymoies, may be subject to such formalities, gom formalnym, warunkom, ograniczęconditions, restrictions or penalties as niom i sankcjom, jakie są przewidziane are prescribed by law and are necessary' przez ustawę i niezbędne w społeczeńin a democratic society, in the interests stwie demokratycznym w interesie bezo f national security, territorial integrity pieczeństwa państwowego, integralności or public safety, fo r the prevention o f terytorialnej lub bezpieczeństwa publiezdisorder or crime, fo r the protection o f nego ze względu na konieczność zapohealth or morals, fo r the protection o f bieżenia zakłóceniu porządku lub przethe reputation or rights o f others, fo r stępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia preventing the disclosure o f information i moralności, ochronę dobrego imienia received in confidence, or fo r maintaini praw innych osób oraz ze względu na ing the authority and impartiality o f the zapobieżenie ujawnieniu informacji pojudiciary'. ufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej. W przypadku wolności uzewnętrznia poglądów innych niż religijne (świa- topoglądowe) mowa jest o szczególnych obowiązkach i szczególnej odpowie- dzialności tak w Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycz- nych; czy po prostu o obowiązkach i odpowiedzialności tak wcześniejsza od paktu Europejska konwencja praw człowieka. Analogicznych formuł brak jest w klauzulach limitacyjnych dotyczących wolności religijnej - zatem standard dopuszcza większą ingerencję w imię (szczególnych) obowiązków i odpowie- dzialności, przy korzystaniu z wolności poglądów. Klauzula limitacyjna z Euro- pejskiej konwencji praw człowieka wskazuje także na więcej tzw. prawowitych celów dopuszczalnego ograniczania obok tych wskazanych w art. 9 ust. 2 i art. 10 ust. 2 wylicza także wprost zapobieżenie zakłóceniu porządku lub przestępstwu, ochronę dobrego imienia, zapobieżenie ujawnieniu informacji po- ufnych, zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sadowniczej. W przy- padku celów prawowitych, które wyliczane sątaksatywnie, im więcej celów jest wskazywanych, tym szersza ingerencja w sferę wolności jest dopuszczana. Mó- wiąc krótko, w perspektywie analizowanych przepisów podmiotowi wolności religijnej więcej wolno, niż wyrażającemu poglądy, o których mówi art. 10. Za- tem wnioskować można, że wolność religijna, wraz z powiązanymi z nią prze- konaniami, chroni aspekt osoby ludzkiej istotniejszy od tego, który chronią po- stanowienia dotyczące wolności uzewnętrzniania poglądów23. 23 Por. art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, gdzie klauzula limitacyjna obejmuje jako cel prawowity ochronę środowiska nie wskazywaną nigdzie w traktatach chroniących prawa człowieka jako jeden z celów prawowitych. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 115 2.1.2. Klauzule derogacyjne Dookreślenie treści wolności religijnej w konkretnym przypadku doko- nywane jest także w klauzulach derogacyjnych dotyczących sytuacji wyjąt- kowych. Jak wyżej wspomniano, postanowienia tego typu nie zostały wy- dzielone w odrębnych przepisach ani w Powszechnej deklaracji praw człowieka, ani w Karcie praw podstawowych UE. Postanowienia tego typu są wyraźnie wydzielone tak w Międzynarodowym pakcie praw obywatel- skich i politycznych, jak i w Europejskiej konwencji praw człowieka. Klauzula derogacyjna zawarta w Europejskiej konwencji praw człowie- ka nie wskazuje wprost na wolność religijną jako na prawo niederogowalne; art. 15 tej konwencji stanowi między innymi: Artykuł 15 Uchylenie stosowania zo- bowiązań w stanie niebezpieczeństwa publicznego 1. W przypadku wojny lub innego nie- bezpieczeństwa publicznego zagrażają- cego życiu narodu, każda z Wysokich Układających się Stron może podjąć środki uchylające stosowanie zobowią- zań wynikających z niniejszej Konwen- cji w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji, pod warunkiem, że środki te nie są sprzeczne z innymi zo- bowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego. 2. Na podstawie powyższego przepisu nie można uchylić zobowiązań wynika- jących z Artykułu 2 [prawo do życia], z wyjątkiem przypadków śmierci będą- cych wynikiem zgodnych z prawem działań wojennych oraz zobowiązań za- wartych w Artykułach 3 [zakaz tortur], 4 (ustęp 1) [zakaz niewolnictwa i poddań- stwa] i 7 [zakaz karania bez podstawy prawnej]. Article 15 Derogation in time o f emer- gency 1. In time o f war or other public emer- gency threatening the life o f the nation any High Contracting Party may take measures derogating from its obliga- tions under this Convention to the extent strictly required by the exigencies o f the situation, provided that such measures are not inconsistent with its other oblig- ations under international law. 2. No derogation from Article 2, except in respect o f deaths resulting from law- fu l acts o f war, or from Articles 3, 4 (paragraph I) and 7 shall be made un- der this provision. Wolność religijna znalazła się wprost w wyliczeniu zawartym w art. 4 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, który m.in. stanowi: 116 M a r e k P i e c h o w i a k Artykuł 4 1. W przypadku gdy wyjątkowe niebez- pieczeństwo publiczne zagraża istnieniu narodu i zostało ono urzędowo ogłoszo- ne, Państwa-Strony niniejszego Paktu mogą podjąć kroki mające na celu za- wieszenie stosowania zobowiązań wyni- kających z niniejszego Paktu w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytu- acji, pod warunkiem, że kroki te nie są sprzeczne z innymi ich zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodo- wego i nie pociągają za sobą dyskrymi- nacji wyłącznie z powodu rasy, koloru skóry, płci, języka, religii lub pochodze- nia społecznego. 2. Powyższe postanowienie nie upoważ- nia do zawieszenia stosowania postano- wień artykułów 6 [prawo do życia], 7 [zakaz tortur], 8 (ustępy 1 i 2) [zakaz niewolnictwa i poddaństwa], 11 [zakaz więzienia z długi], 15 [zakaz retroaktyw- ności w prawie karnym], 16 [prawo do podmiotowości prawnej] i 18 [wolność myśli, sumienia i religii]. O ile wyliczenie celów prawowitych w klauzulach limitacyjnych jest wyliczeniem taksatywnym, o tyle w przypadku klauzul derogacyjnych kata- log praw niederogowalnych uznawany jest za otwarty; za niederogowalne - choć nie zostało wprost wskazane uważa np. także prawo do zawarcia związku małżeńskiego. Prawa niederogowalne uznaje się za należące do tzw. nienaruszalnego rdzenia czy jądra (core) praw człowieka. Na szczególną pozycję wolności religijnej jako prawa niederogowalnego zwraca uwagę Komitet Praw Czło- wieka w punkcie 1 sformułowanych przez siebie Uwag ogólnych do art. 18 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych2*. 24 General comment No. 22: Article 18 (Freedom o f thought, conscience or religion), Forty eighth session (1993), w: Compilation o f General Comments and General Recommendations Ad- opted by Human Rights Treaty Bodies, United Nations, Human Rights Instruments, HRI/GEN/l /Rev.7, 12 May 2004, s. 155-158. Article 4 1. In time o f public emergency which threatens the life o f the nation and the existence o f which is officially pro- claimed, the States Parties to the present Covenant may take measures derogating from their obligations under the present Covenant to the extent strictly required by the exigencies o f the situation, provided that such measures are not in- consistent with their other obligations under international law and do not in- volve discrimination solely on the ground o f race, colour, sex, language, religion or social origin. 2. No derogation from articles 6, 7, 8 (paragraphs I and 2), 11, 15, 16 and 18 may be made under this provision. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 117 2.2. Zakaz nadużywania praw i wolności Elementami bardzo istotnymi dla interpretacji postanowień instrumen- tów prawnych chroniących prawa człowieka, w sposób istotny dookreślającymi treść poszczególnych praw, jest zakaz nadużywania praw dotyczący relacji między postanowieniami danego instrumentu ochrony praw człowie- ka, oraz postanowienia nakazujące uwzględniania (i wypełniania) innych podjętych zobowiązań dotyczących ochrony praw człowieka. Na zagadnienie to zwraca wprost uwagę motyw 5 preambuły Deklaracji w sprawie eliminacji wszystkich form nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wiarę powołanej w tytułowej Rezolucji'. Zważywszy, że rzeczą istotną jest pro- mowanie zrozumienia, tolerancji i sza- cunku w sprawach związanych z wolno- ścią religii i wiary, i zapewnienie, że nie jest dopuszczalne używanie religii lub wiary dla celów niezgodnych z Kartą Narodów Zjednoczonych, innych relewantnych instrumentów Narodów Zjed- noczonych, i z celami i z zasadami ni- niejszej Deklaracji Considering that it is essential to pro- mote understanding, tolerance and re- spect in matters relating to freedom o f religion and belief and to ensure that the use o f religion or belief fo r ends incon- sistent with the Charter o f the United Nations, other relevant instruments o f the United Nations and the purposes and principles o f the present Declara- tion is inadmissible Zakaz nadużywania postanowień chroniących prawa człowieka został wyraźnie sformułowany w art. 30 Powszechnej deklaracji praw człowieka: Artykuł 30 Żadne z postanowień niniejszej Deklara- cji nie może być interpretowane jako przyznające któremukolwiek Państwu, grupie lub osobie prawa do podjęcia działania, lub dokonania aktu, zmierzają- cego do zniweczenia praw lub wolności uznanych w niniejszej deklaracji. Article 30 Nothing in this Declaration may be in- terpreted as implying fo r any State, group or person any right to engage in any activity or to perform any act aimed at the destruction o f any o f the rights and freedoms set forth herein. Analogiczny zakaz znalazł się w art. 5 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych'. Artykuł 5 Article 5 1. Żadne z postanowień niniejszego Pak1. Nothing in the present Covenant may tu nie może być interpretowane jako be interpreted as implying fo r any State, 118 M a r e k P i e c h o w ia k przyznanie któremukolwiek Państwu, grupie lub osobie prawa do podjęcia działania, lub dokonania aktu, zmierza- jącego do zniweczenia praw lub wolno- ści uznanych w niniejszym Pakcie lub do ich ograniczenia w większym stopniu niż to przewiduje niniejszy Pakt. group or person any right to engage in any activity or perform any act aimed at the destruction o f any o f the rights and fivedom s recognized herein or at their limitation to a greater extent than is provided fo r in the present Covenant. oraz w art. 17 Europejskiej konwencji praw człowieka: Artykuł 17 Zakaz nadużycia praw Żadne z postanowień niniejszej Kon- wencji nie może być interpretowane ja - ko przyznanie jakiemukolwiek Państwu, grupie lub osobie prawa do podjęcia działań lub dokonania aktu zmierzające- go do zniweczenia praw i wolności wy- mienionych w niniejszej Konwencji, al- bo ich ograniczenia w większym stop- niu, niż to przewiduje Konwencja. Article 17 Prohibition o f abuse o f rights Nothing in this Convention may be in- terpreted as implying fo r any State, group or person any right to engage in any activity or perform any act aimed at the destruction o f any o f the rights and freedoms set forth herein or at their lim- itation to a greater extent than is provided for in the Convention. Elementem doprecyzowującym zakaz nadużywania przepisów Europej sklej konwencji praw człowieka jest zakaz sformułowany w art. 18: Artykuł 18 Granice stosowania ograni- czeń praw Ograniczenia praw i wolności, na które zezwala niniejsza Konwencja, nie będą stosowane w innych celach, niż te, dla których je wprowadzono. Article 18 Limitation on use o f restric- tions on rights The restrictions permitted under this Convention to the said rights and freedoms shall not be applied fo r any purpose other than those fo r which they have been prescribed. Wyraźny zakaz „nadużycia praw" znalazł się także w art. 54 Karty praw podstawowych UE: Artykuł 54 Zakaz nadużycia praw Żadne z postanowień niniejszej Karty nie może być interpretowane jako przy- znające prawo do podejmowania jakiej- kolwiek działalności lub dokonywania jakiegokolwiek czynu zmierzającego do Article 54 Prohibition o f abuse o f rights Nothing in this Charter shall be inter- preted as implying any right to engage in any activity or to perform any act aimed at the destruction o f any o f the rights and freedoms recognised in this W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 119 zniweczenia praw i wolności uznanych Charter or at their limitation to a greatw niniejszej Karcie lub ich ograniczenia er extent than is provided fo r herein. w większym stopniu, aniżeli jest to prze- widziane w niniejszej Karcie. 2.3. Stosunek do innych zobowiązań Przyglądając się regulacjom dotyczącym stosunku do zobowiązań in- nych niż oparte na danym instrumencie, dostrzec można, że kolejne instru- menty stanowią kontynuację wcześniejszych i zakładana jest spójność po- dejmowanych zobowiązań. Najskromniejsza formuła znalazła się w art. 29 Powszechnej deklaracji praw człowieka'. Artykuł 29 3. Niniejsze prawa i wolności nie mogą w żadnym wypadku być wykorzystane w sposób sprzeczny z celami i zasadami Organizacji Narodów Zjednoczonych. Article 29 3. These rights and freedoms may in no case be exercised contrary to the pur- poses and principles o f the United Na- tions. Art. 5 ust. 2. Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych Artykuł 5 2. Żadne z podstawowych praw człowie- ka uznanych lub istniejących w którym- kolwiek z Państw-Stron niniejszego Paktu z mocy ustaw, umów, zgodnie z zarządze- niami lub zwyczajem, nie będzie w jaki- kolwiek sposób ograniczone ani uchylone pod pretekstem, że niniejszy Pakt nie uznaje takich praw lub że uznaje je w węższym zakresie. Article 5 2. There shall be no restriction upon or derogation from any o f the fundamental human rights recognized or existing in any State Party to the present Covenant pursuant to law, conventions, regula- tions or custom on the pretext that the present Covenant does not recognize such rights or that it recognizes them to a lesser extent. Bardzo rozbudowane są postanowienia zawarte w art. 52 Karty praw podstawowych UE, co nie dziwi, zważywszy, że celem jej było nie tyle ustanowienie nowych standardów, co uczynienie „bardziej widocznymi" standardów już obowiązujących25, stąd interpretacja jej postanowień jest w zasadniczy sposób uwarunkowana innymi instrumentami ochrony praw człowieka: 25 Zob. M. PIECHOWIAK, Aksjologiczne podstawy Karty praw podstawowych Unii Europej- skiej, „Studia Prawnicze" 2003, nr 1 (155), s. 7. 120 M a r e k P i e c h o w i a k Artykuł 52 Zakres i wykładnia praw i zasad 2. Prawa uznane w niniejszej Karcie, które są przedmiotem postanowień Trak- tatów, są wykonywane na warunkach i w granicach w nich określonych. 3. W zakresie, w jakim niniejsza Karta zawiera prawa, które odpowiadają pra- wom zagwarantowanym w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, ich znaczenie i zakres są takie same jak praw przyzna- nych przez tę konwencję. Niniejsze posta- nowienie nie stanowi przeszkody, aby prawo Unii przyznawało szerszą ochronę. 4. W zakresie, w jakim niniejsza Karta uznaje prawa podstawowe wynikające ze wspólnych tradycji konstytucyjnych Państw Członkowskich, prawa te inter- pretuje się zgodnie z tymi tradycjami. 6. Ustawodawstwa i praktyki krajowe uwzględnia się w pełni, jak przewiduje to niniejsza Karta. 7. Wyjaśnienia sporządzone w celu wskazania wykładni niniejszej Karty są należycie uwzględniane przez sądy Unii i Państw Członkowskich. Article 52 Scope and interpretation o f rights and principles 2. Rights recognised by this Charter fo r which provision is made in the Treaties shall be exercised under the conditions and within the limits defined by those Treaties. 3. In so far as this Charter contains rights which correspond to rights guar- anteed by the Convention fo r the Protec- tion o f Human Rights and Fundamental Freedoms, the meaning and scope o f those rights shall be the same as those laid down by the said Convention. This provision shall not prevent Union law providing more extensive protection. 4. In so fa r as this Charter recognises fundamental rights as they result from the constitutional traditions common to the Member States, those rights shall be interpreted in harmony with those tradi- tions. 6. Full account shall be taken o f nation- al laws and practices as specified in this Charter. 7. The explanations drawn up as a wax' o f providing guidance in the interpreta- tion o f this Charter shall be given due regard by the courts o f the Union and o f the Member States. Ogólne dookreślenie standardów na poziomie Unii dokonywane jest przez art. 53 Karty praw podstawowych UE: Artykuł 53 Poziom ochrony Article 53 Level o f protection Żadne z postanowień niniejszej Karty Nothing in this Charter shall be inter- nie będzie interpretowane jako ogranipreted as restricting or adversely affectW o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 121 czające lub naruszające prawa człowieka i podstawowe wolności uznane, we wła- ściwych im obszarach zastosowania, przez prawo Unii i prawo międzynaro- dowe oraz konwencje międzynarodowe, których Unia lub wszystkie Państwa Członkowskie są stronami, w szczegól- ności przez Europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności oraz przez konstytucje Państw Członkowskich. ing human rights and fundamental freedoms as recognised, in their respect- ive fields o f application, by Union law and international law and by interna- tional agreements to which the Union or all the Member States are party, includ- ing the European Convention fo r the Protection o f Human Rights and Funda- mental Freedoms, and by the Member States' constitutions. Traktatem chroniącym prawa człowieka, którego stroną są wszystkie państwa Unii Europejskiej, jest obok Europejskiej konwencji praw czło- wieka także Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych. Na- leży także uznać, że artykuł ten wskazując ogólnie na prawo międzynaro- dowe odsyła również do Powszechnej deklaracji praw człowieka oraz Deklaracji o wolności religijnej jako „prawa miękkiego". 2.4. Integralność praw człowieka Branie pod uwagę klauzul limitacyjnych i derogacyjnych, zakazu nad- używania praw, nakazu brania pod uwagę innych zobowiązań służy reali- zacji fundamentalnego dla ochrony praw człowieka postulatu integralnego traktowania wszystkich praw jako wynikających z jednej godności pod- miotu praw można powiedzieć, że w ochronie praw człowieka nie chodzi o ochronę praw czy wartości określonych w standardach, ale chodzi 0 ochronę człowieka, a ta wymaga starannego poszukiwania balansu mię- dzy realizacją wartości określonych poszczególnymi typami praw, po- szczególnymi prawami, czy też balansu między prawami różnych podmio- tów. Ochrona celów prawowitych wskazanych w klauzulach limitacyjnych, 1 to celów mających charakter zbiorowy, jak np. bezpieczeństwo narodowe, porządek publiczny, zdrowie publiczne czy moralność publiczna, może być z powodzeniem traktowana jako ochrona pewnego typu praw człowieka lub choćby warunków realizacji praw człowieka na uwadze trzeba mieć przede wszystkim art. 28 Powszechnej deklaracji praw człowieka, uznawa- ny za formułujący podstawy całej rodziny praw człowieka praw solidar- nościowych: 1 2 2 M a r e k P ie c h o w i a k Artykuł 28 Article 28 Każdy ma prawo do porządku społeczneEveryone is entitled to a social and ingo i międzynarodowego, w którym praternational order in which the rights wa i wolności wskazane w niniejszej Deand freedoms set forth in this Declaraklaracji będą w pełni urzeczywistnione. tion can be fully realized. Postulat interpretacji postanowień instrumentów ochrony praw człowie- ka uwzględniającej integralność wszystkich praw człowieka i ich ochrony, mającą swoją aksjologiczną podstawę w godności będącej źródłem wszyst- kich praw człowieka (także tych o charakterze zbiorowym), jest zbieżny z postulatem spójnej interpretacji prawa (spójnej także z punktu widzenia aksjologicznego). Powiązanie praw chronionych Międzynarodowymi paktami praw czło- wieka z 1966 r. uwyraźnione jest czytelnie w preambułach tych paktów. Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 16 grudnia 1966 r. podkreśla powiązanie praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z prawami osobistymi i politycznymi: zgodnie z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka ideał wolnej istoty ludzkiej wyzwolonej od lęku i niedostatku może być osiągnięty tylko wówczas, kiedy zo- staną stworzone warunki zapewniające każdemu korzystanie z praw gospodar- czych, społecznych i kulturalnych oraz z praw obywatelskich i politycznych, in accordance with the Universal De- claration o f Human Rights, the ideal o f free human beings enjoying freedom from fear and want can only be achieved i f conditions are created whereby every- one may enjoy his economic, social and cultural rights, as well as his civil and political rights Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, powiązanie praw osobistych i politycznych z prawami gospodarczymi, społecznymi i kulturalnymi: zgodnie z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka, ideał wolnej istoty ludzkiej korzystającej z wolności obywatelskiej i politycznej oraz wyzwolonej od lęku i niedostatku może być osiągnięty tylko wówczas, kiedy zostaną stworzone wa- runki zapewniające każdemu korzysta- nie z praw obywatelskich i politycznych oraz gospodarczych, społecznych i kul- turalnych in accordance with the Universal De- claration o f Human Rights, the ideal o f free human beings enjoying civil and political freedom and freedom from fear and want can only be achieved i f condi- tions are created whereby everyone may enjoy his civil and political rights, as well as his economic, social and cultur- al rights W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 123 W sposób jednoznaczny integralność praw człowieka została uznana w Deklaracji wiedeńskiej z 1993 r.26, która w pkt I. 5, stanowi m.in.: Wszystkie prawa człowieka są po- wszechne, niepodzielne i współzależne i powiązane ze sobą. Społeczność mię- dzynarodowa musi traktować prawa człowieka całościowo w sprawiedliwy i równy sposób, na tej samej płaszczyź- nie i z jednakową uwagą. All human rights are universal, indivis- ible and interdependent and interre- lated. The international community must treat human rights globally in a fa ir and equal manner, on the same footing, and with the same emphasis. Stosowane powszechnie określenie „zakaz nadużycia praw" jest niepre- cyzyjne. Ściślej rzecz ujmując, chodzi o zakaz nadużywania postanowień danego instrumentu. Zakaz ten podobnie jak nakaz brania pod uwagę in- nych zobowiązań dotyczących ochrony praw człowieka, oraz jak dyrektywy zawarte w klauzulach limitacyjnych czy derogacyjnych służy dookreśleniu treści danego prawa. Podobnie ma się sprawa z określeniem „ogranicza- nie" stosowanym w klauzulach limitacyjnych. Zastosowanie klauzuli limitacyjnej służy dookreśleniu tego, co tu i teraz jest należne jako prawo człowieka. Mówiąc o ograniczaniu, mówi się o nie tyle o samym prawie ja - ko wynikającym z przyrodzonej godności, co raczej o ograniczaniu jako elemencie procesu interpretacji aktu prawnego. 3. Postanowienie szczegółowe prawa pierwotnego Unii Europejskiej dotyczące religii 3.1. Religia wobec tradycji i kultury Traktat z Lizbony (2007) art. 1 ust. 1 (a) wprowadził nowy, drugi motyw do preambuły Traktatu o Unii Europejskiej: Inspirowani kulturowym, religijnym i hu- manistycznym dziedzictwem Europy, z którego wynikają powszechne wartości, stanowiące nienaruszalne i niezbywalne prawa człowieka, jak również wolność, de- mokracja, równość oraz państwo prawne Drawing inspiration from the cultural, re- ligious and humanist inheritance o f Eu- rope, from which have developed the uni- versal values o f the inviolable and inalien- able rights o f the human person, freedom, democracy, equality and the rule o f law 26 Deklaracja Wiedeńska i Program Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka. Wie- deń, Czerwiec 1993, tł. C. Piechowiak, Poznań 1998; World Conference on Human Rights: The Vienna Declaration and Programme o f Action. June 1993, New York 1993. 124 M a r e k P ie c h o w i a k Godna zauważenia zwłaszcza w kontekście sporów wokół preambuły Karty praw podstawowych UE (o czym szerzej niżej) jest obecność uzna- nia elementu religijnego na wcześniejszych etapach kształtowania się tego tekstu. W Projekcie Traktatu ustanawiającego konstytucje dla Europy21 z lipca 2003 r. znalazło się stwierdzenie: Czerpiąc inspirację z kulturowego, reli- gijnego i humanistycznego dziedzictwa Europy, którego wartości, zawsze [cią- gle] obecne w jej spuściźnie, zakorzeni- ły w życiu społecznym uznanie central- nej roli człowieka oraz jego nienaruszal- nych i niezbywalnych praw, a także po- szanowanie prawa Drawing inspiration from the cultural, religious and humanist inheritance o f Europe, the values o f which, still present in its heritage, have embedded within the life o f society the central role o f the human person and his or her in- violable and inalienable rights, and re- spect fo r law I następnie w tekście samego nieprzyjętego Traktatu ustanawiające- go konstytucję dla Europy28: Inspirowani kulturowym, religijnym i humanistycznym dziedzictwem Euro- py, z którego wynikają [wywodzą się] powszechne wartości, stanowiące niena- ruszalne i niezbywalne prawa człowieka [osoby ludzkiej], jak również wolność, demokracja, równość oraz państwo prawne Drawing inspiration from the cultural, religious and humanist inheritance o f Europe, from which have developed the universal values o f the inviolable and inalienable rights o f the human person, democracy, equality, freedom and the ride o f law Traktat z Lizbony (2007) wprowadził także do Traktatu o funkcjonowa- niu Unii Europejskiej (dawniej : Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Euro- pejską) postanowienia nakazujące respektować zwyczaje związane z oby- czajami religijnymi: Artykuł 13 Article 13 Przy formułowaniu i wykonywaniu poliIn formulating and implementing the tyki rolnej, rybołówstwa i transportu Union's agriculture, fisheries, transport, 11 Projekt Traktatu ustanawiającego konstytucję dla Europy, Draft Treaty Establishing a Constitution for Europe, The European Convention, CONV 850/03, 18-07-2003 (ostateczny tekst opracowany przez Konwent), także Conference o f the Representatives o f the Governments of the Member States, C1G 50/03, 23-11-2003, przekład za CONV 850/03 PL, s. 3 28 Traktat ustanawiający konstytucję dla Europy, 29-10-2004 (2004/C 310/3) Treaty Estab- lishing a Constitution for Europe, 29-10-2004, „Official Journal" C 310/3. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 125 Unii oraz jej polityk dotyczących rynku wewnętrznego, badań i rozwoju techno- logicznego oraz przestrzeni kosmicznej, Unia i Państwa Członkowskie w pełni uwzględniają wymagania w zakresie dobrostanu zwierząt jako istot zdolnych do odczuwania, przy równoczesnym prze- strzeganiu przepisów prawnych i admi- nistracyjnych oraz zwyczajów Państw Członkowskich związanych w szczegól- ności z obyczajami religijnymi, tradycja- mi kulturowymi i dziedzictwem regio- nalnym. internal market, research and techno- logical development and space policies, the Union and the Member States shall, since animals are sentient beings, pay fu ll regard to the welfare requirements o f animals, while respecting the legisla- tive or administrative provisions and customs o f the Member States relating in particular to religious rites, cultural tra- ditions and regional heritage. Brzmienie tego artykułu oparte było na przyjętym w Traktacie z Am- sterdamu (1997), a dołączonym do Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, Protokole o ochronie i dobru zwierząt, który m.in. stanowi: Pragnąc zapewnić większą ochronę i lepsze poszanowanie dobrobytu zwie- rząt jako istot zdolnych do odczuwania, (...) Przy formułowaniu i wykonywaniu wspólnotowej polityki rolnej i transportu oraz jej polityk dotyczących rynku we- wnętrznego i badań, Wspólnota i Pań- stwa Członkowskie w pełni uwzględnia- ją wymagania w zakresie dobrobytu zwierząt, przy równoczesnym przestrze- ganiu przepisów prawnych i administra- cyjnych oraz zwyczajów Państw Człon- kowskich związanych w szczególności z obyczajami religijnymi, tradycjami kul- turowymi i dziedzictwem regionalnym. Desiring to ensure improved and respect fo r the welfare o f animals as sentient be- ings, (...) in formulating and implementing the Community's agricultural, transport, in- ternal market and research policies, the Community and the Member States shall pay fu ll regard to the welfare require- ments o f animals, while respecting the legislative or administrative provisions and customs o f the Member States relat- ing in particular to relisions rites, cul- tural traditions and regional heritage29 29 Protocol on Protection and welfare o f animals, „Official Journal of the European Commu- nities" C 340, 10.11.1997, s. 110. Sam art. 2 ust. 21 Traktatu z Lizbony stanowi: „Dodaje się ar- tykuł 6b, który otrzymuje brzmienie postanowienia Protokołu w sprawie dobrobytu zwierząt; wyrazy «wspólnotowej polityki rolnej i transportu» zastępuje się wyrazami «polityki rolnej, rybo- łówstwa i transportu Unii»; wyrazy «i badań» zastępuje się wyrazami «(...) badań i rozwoju technologicznego oraz przestrzeni kosmicznej», zaś po wyrazach «(...)w zakresie dobrobytu zwierząt» dodaje się wyrazy «jako istot zdolnych do odczuwania»". 126 M a r e k P i e c h o w i a k 3.2. Unia wobec Kościołów i związków wyznaniowych (światopoglądo- wych) Również powołany w Rezolucji art. 17 Traktatu o funkcjonowaniu UE, wprowadzony Traktatem z Lizbony (2007), stanowi: Artykuł 17 1. Unia szanuje status przyznany na mo- cy prawa krajowego Kościołom i stowa- rzyszeniom lub wspólnotom religijnym w Państwach Członkowskich i nie naru- sza tego statusu. Article 17 1. The Union respects and does not pre- judice the status under national law o f churches and religious associations or communities in the Member States. 2. Unia szanuje również status organiza- cji światopoglądowych i niewyznaniowych przyznany im na mocy prawa kra- jowego. 3. Uznając tożsamość i szczególny wkład tych Kościołów i organizacji, Unia prowadzi z nimi otwarty, przejrzy- sty i regularny dialog. 2. The Union equally respects the status under national law o f philosophical and non-confessional organisations. 3. Recognising their identity and their specific contribution, the Union shall maintain an open, transparent and regu- lar dialogue with these churches and or- ganisations. Pierwsze dwa ustępy stanowią rozwinięcie (przede wszystkim przez do- danie „i nie narusza") treści zawartych w Deklaracji w sprawie statusu Ko- ściołów i organizacji niewyznaniowych, przyjętej przez konferencję w Am- sterdamie w 1997 r., która głosiła: Unia Europejska szanuje i nie narusza statusu, z którego korzystają, na mocy prawa krajowego, Kościoły i stowarzy- szenia lub wspólnoty religijne w Pań- stwach Członkowskich. Unia Europejska szanuje również status organizacji filozoficznych i niewyzna- niowych. The European Union respects and does not prejudice the status under national law o churches and religious associ- ations or communities in the Member States. The European Union equally respects the status o f philosophical and non-con- fessional organisations30. 30 Declaration on the status o f churches and non-confessional organisations, „Official Journal of the European Communities" C 340, 10.11.1997, s. 133. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l ig ij n a 127 3.3. Tendencje w ujęciu aksjologicznych podstaw wolności religijnej i miejsca religii wśród innych wartości prawnie doniosłych W kontekście sporów toczonych w 2000 r. wokół preambuły Karty praw podstawowych UE zauważyć trzeba, że Unia nie podążyła drogą ści- słego oddzielenia od religii, którą jako jedyną możliwą drogę widziała Francja. Warto przypomnieć, że w 2000 r. doszło niemal do zerwania prac konwentu opracowującego projekt tej karty. Francja oponowała przeciwko wprowadzeniu do preambuły jakiejkolwiek wzmianki o religii. Ówczesny premier Francji, Lionel Jospin, poinformował przewodniczącego konwentu, Romana Herzoga, że Francja nie przyjmie karty, jeśli będzie w niej mowa 0 dziedzictwie religijnym. W obronie wskazania elementów religijnych zdecydowanie wystąpili obecni w konwencie przedstawiciele europejskiej chadecji (frakcja Europejska Partia Ludowa i Demokraci Europejscy). Wy- stępujący w ich imieniu Ingo Friedrich pochodzący z Niemiec wiceprze- wodniczący Parlamentu Europejskiego zapowiedział, że on i 15 innych członków liczącego 62 osoby konwentu przestanie uczestniczyć w jego pra- cach, jeśli wzmianka o religii w tekście karty się nie pojawi. Oczywistym było, że wyjście przedstawicieli chadecji z konwentu jest równoznaczne z końcem jego prac, gdyż jedną z fundamentalnych zasad przyjętą w pra- cach nad kartą było dążenie do konsensu. Jeśli chodzi o rządy państw Unii Europejskiej, to jedynie rząd Austrii wyraźnie opowiedział się za odwoła- niem się w karcie do tradycji religijnej. Impas został zażegnany dzięki pro- pozycji, którą w rozmowie telefonicznej uzgodnili Roman Herzog i prezy- dent Francji Jacques Chirac. Ostatecznie przyjęto cząstkowe rozwiązanie polegające na tym, że słowo „religijna" pojawiło się w niemieckojęzycz- nych wersjach karty (w drugim motywie preambuły: In dem Bewusstsein ihres geistig-religiösen und sittlichen Erbes), natomiast w innych wersjach językowych użyto słów, które można odnieść do religii, ale nie zawierają w swym rdzeniu elementu występującego wprost w określeniach religii czy tego, co religijne (franc. Consciente de son patrimoine spirituel et moral*, ang. Conscious o f its spiritual and moral héritage)31. Traktat z Lizbony (2007) nie tylko wprowadził cytowany niżej art. 17 Traktatu o funkcjono- waniu Unii Europejskiej, m.in. uznający „szczególny wkład" Kościołów 1 wspólnot religijnych, ale także motyw drugi preambuły Traktatu o Unii Europejskiej, jednoznacznie mówiący o tym, co religijne. 31 Szczegółowo dyskusję nad motywem preambuły Karty praw podstawowych UE mówią- cym o duchowo-religijnym dziedzictwie, zob. M . PIECHOWIAK, Aksjologiczne podstawy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, „Studia Prawnicze" 2003, nr 1 (155), s. 5-29. 128 M a r e k P i e c h o w i a k Mimo tego postępu prowadzącego do uznania religii w różnych jej prze- jawach (tradycja, instytucje) za cenny element życia Europy, religia czy wartości religijne w dalszym ciągu nie są postrzegane jako wartości, które należałoby uznać za szczególne. Daleko do uznania aspiracji wyrażonych w nauczaniu społecznym Kościoła katolickiego, np.: Religia wyraża najgłębsze aspiracje człowieka, określa jego światopogląd, kształtuje jego relacje z innymi: w istocie rzeczy dostarcza odpowiedzi na py- tanie o prawdziwy sens istnienia na płaszczyźnie indywidualnej i społecznej. Wolność religijna stanowi zatem samo serce praw człowieka32. W pewnym sensie obrona tego prawa pokazuje, w jakim stopniu szanuje się wszystkie inne prawa człowieka33. Poszanowanie wolności religijnej we wszystkich jej postaciach należy więc uznać za najskuteczniejszy środek gwarantujący bezpieczeństwo i stabil- ność rodziny ludów i narodów w XXI w.34 Częściowo wyraz takich aspiracji znaleźć można w powołanej w Re- zolucji Deklaracji w sprawie eliminacji wszystkich form nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wiarę z 25 listopada 1981 r.35 Mo- tyw czwarty preambuły głosi, że religia lub wiara, dla każdego, kto ją wyreligion or belief. for anyone who proznaje , jest jednym z fundamentalnych fesses either, is one o f the fundamenta / elementów jego koncepcji życia elements in his conception o f life W deklaracji tej podkreślany jest też związek między respektowaniem wolności religijnej a pokojem na różnych płaszczyznach, także pokojem po- jętym jako przeciwieństwo wojny, który stanowi pierwszy cel Karty Naro- dów Zjednoczonych i jedną z zasadniczych racji istnienia międzynarodowej ochrony praw człowieka. Motyw 3 tej deklaracji głosi: 32 JAN PAWEŁ II, Orędzie na XXXII Światowy Dzień Pokoju 1999 (8 grudnia 1998), w : TEN- ŻE, P. P t a s z n i k (red.), Dzieła zebrane, t. IV: Konstytucje apostolskie, listy „motu proprio " i bul- le, orędzia na światowe dni, Kraków 2007, s. 807-815; AAS 91 (1999), s. 377-388, nr 5. 33 J a n P a w e ł II, Wolność religijna warunkiem bezpieczeństwa. 10 X 2003 Audiencja Jana Pawła II dla członków zgromadzenia parlamentarnego OBWE, „L'Osservatore Romano" 3(2004), nr 1. 34 TENŻE, Wolność religijna warunkiem bezpieczeństwa. 10 X 2003 Audiencja Jana Pawła II dla członków zgromadzenia parlamentarnego OBWE, „L'Osservatore Romano" 3(2004), nr 4. 35 Declaration on the Elimination o f All Forms o f Intolerance and o f Discrimination Based on Religion or Belief, proclaimed by General Assembly res. 36/55 of25 November \9%\,w: Hu- man Rights,s. 125-129. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 129 Zważywszy, że brak poszanowania i na- ruszenie praw człowieka i podstawo- wych wolności, w szczególności prawa do wolności myśli sumienia, religii i wszelkiej wiary, przyniosły, bezpośred- nio lub pośrednio, wojny i wielkie cier- pienia rodzaju ludzkiego, zwłaszcza gdzie służą jako środek obcej interwen- cji w wewnętrzne sprawy innych państw i prowadzą do rozpalonej nienawiści między ludami i narodami Considering that the disregard and in- fringement o f human rights and funda- mental freedoms, in particular o f the right to freedom o f thought, conscience, religion or whatever belief, have brought, directly or indirectly, wars and great suffering to mankind, especially where they serve as a means o f foreign interference in the internal affairs o f other States and amount to kindling ha- tred between peoples and nations Motyw 6: W przekonaniu, że wolność religii i wiary powinna przyczyniać się do osiągania takich celów, jak pokój, sprawiedliwość społeczna i przyjaźń między ludźmi, i do eliminacji ideologii lub praktyki kolo- nializmu i dyskryminacji rasowej. Convinced that freedom o f religion and belief should also contribute to the at- tainment o f the goals o f world peace, so- cial justice and friendship among peo- ples and to the elimination o f ideologies or practices o f colonialism and racial discrimination Nie można powiedzieć, że zarysowująca się po 2000 r. tendencja do do- wartościowania religii jest utrwalona. Zwłaszcza trzeba mieć na uwadze niedawne wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, nieobojętne dla pojmowania wolności religijnej w Unii Europejskiej, w sprawie Lautsi przeciwko Włochom36. Mimo że wyrok Wielkiej Izby wbrew jednogłośnie zapadłego wyroku izby siedmiu sędziów nie przyznał racji skarżącej i uznał, że eksponowanie krzyży w szkołach publicznych we Włoszech nie narusza wolności religijnej chronionej Europejską konwencją praw czło- wieka, to jednak uznał jako zasługujące na ochronę jako zgodne z postulata- mi wynikającymi z godności człowieka poglądy, zgodnie z którymi nie ma miejsca w przestrzeni publicznej na okazywanie symboli religijnych37. 36 Lautsi przeciwko Włochom, app. 30814/06, wyrok z dnia 3 listopada 2009 r., polski prze- kład wyroku zob. „Biuletyn Biuro Informacji Rady Europy" 2009 nr 4: Wybór orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach polskich, Warszawa 2009, s. 16-30. Wy- rok Wielkiej Izby ogłoszony został 18 marca 2011 r. 130 M a r e k P i e c h o w i a k III. Dyskryminacja i prześladowanie 1. Dyskryminacja i prześladowanie doprecyzowanie terminów 1.1. Dyskryminacja ze względu na religię lub wiarę Definicję dyskryminacji i nietolerancji opartej na religii lub wierze pro- ponuje powołana w Rezolucji Deklaracja w sprawie eliminacji wszyst- kich form nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wiarę z 25 listopada 1981 w art. 2 ust. 2, definiując taką dyskryminację na potrzeby sa- mej deklaracji. Zgodnie z tą definicją, zwrot „nietolerancja i dyskryminacja oparta na religii lub wierze" oznacza wszelkie zróżnicowanie, wyłączenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie, ze względu na religię lub wiarę, mające ja - ko cel lub których skutkiem jest unie- możliwienie bądź ograniczenie uznania, korzystania lub wykonywania praw człowieka i podstawowych wolności na warunkach równości. the exptvssion "intolerance and dis- crimination based on religion or belief" means any distinction, exclusion, re- striction or preference based on religion or belief and having as its purpose or as its effect nullification or impairment o f the recognition, enjoyment or exercise o f human rights and fundamental freedoms on an equal basis. Definicja ta ma kształt analogiczny do definicji dyskryminacji rasowej zawartej w art. 1 Międzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszel- kich form dyskryminacji rasowej z 21 grudnia 1965 r.: Artykuł 1 1. W niniejszej Konwencji wyrażenie „dyskryminacja rasowa" oznacza wszel- kie zróżnicowanie, wykluczenie, ograni- czenie lub uprzywilejowanie z powodu rasy, kolom skóry, urodzenia, pochodze- nia narodowego lub etnicznego, które ma na celu lub pociąga za sobą przekre- ślenie bądź uszczuplenie uznania, wykoArticle 1 1. In this Convention, the term "racial discrimination " shall mean any distinc- tion, exclusion, restriction or preference based on race, colour, descent, or na- tional or ethnic origin which has the purpose or effect o f nullifying or impair- ing the recognition, enjoyment or exer- cise, on an equal footing, o f human 37 Z o b . M . PIECHOW IAK, Negatywna wolność religijna i przekonania sekularystyczne w świetle sprawy Lautsi przeciwko Włochom, „Przegląd Sejmowy" 19 (2011), nr 5 (106), s. 3768 . Por. P. BORECKI, D. P u d z i a n o w s k a , Obligatoryjność ekspozycji symbolu religijnego a wol- ność w sprawach wyznaniowych. Komentarz do wyroku ETPCz w sprawie Lautsi p. Włochom, „Biuletyn Biuro Informacji Rady Europy" 2009 nr 4, s. 5-15. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 131 nywania lub korzystania, na zasadzie ńghts and fundamental freedoms in the równości z praw człowieka i podstawopolitical, economic, social, cultural or wych wolności w dziedzinie politycznej, any otherfield o f public life. gospodarczej, społecznej i kulturalnej lub w jakiejkolwiek innej dziedzinie ży- cia publicznego. Rozbudowaną ogólną definicję dyskryminacji sformułował Komitet Praw Człowieka w swej Uwadze ogólnej nr 18 dotyczącej zakazu dyskryminacji na gruncie Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych'. Komitet uważa, że termin „dyskrymina- cja", tak jak jest on używany w Pakcie, powinien być pojmowany jako zakłada- jący wszelkie zróżnicowanie, wyłączenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie, opierające się na rasie, kolorze skóry, płci, języku, religii, poglądach politycz- nych lub innych, pochodzeniu narodo- wym lub społecznym, majątku, urodze- niu lub na jakiejkolwiek innej podstawie. których skutkiem lub celem jest uniemożliwienie bądź ograni- czenie uznania, wykonywania lub ko- rzystania przez wszystkich ludzi na warun- kach równości ze wszystkich praw człowieka38. the Committee believes that the term "discrimination " as used in the Covenant should be understood to imply any distinction, exclusion, restriction or preference which is based on any ground such as race, colour, sex, language, religion, political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status, and which has the purpose or effect o f nullifying or impairing the recognition, enjoyment or exercise by all persons, on an equal footing, o f all rights and freedoms. W oparciu o to ostatnie określenie można zaproponować następującą definicję dyskryminacji opartej na religii lub wierze: 38 Komitet Praw Człowieka, Uwaga ogólna nr 18, pkt 7; General comment No. 18: Non-Discrimination . Thirty-seventh session (¡989), w: Compilation o f General Comments and General Recommendations Adopted by Human Rights Treaty Bodies, United Nations, Human Rights In- struments, HRl/GEN/I/Rev.7, 12 May 2004, s. 146-148; podkreślenia i wyróżnienia akapitów oznaczone nawiasami kwadratowymi M.P. 132 M a r e k P i e c h o w i a k Dyskryminacja oparta na religii lub wierze to wszelkie zróżnicowanie, wy- łączenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie, opierające się na religii lub w ie- rze, których skutkiem lub celem jest uniemożliwienie bądź ograniczenie uzna- nia, wykonywania lub korzystania przez wszystkich ludzi na warunkach równości ze wszystkich praw człowieka. Konstytutywnymi elementami definiowanej dyskryminacji jest z jed- nej strony cecha rodzajowa dotycząca szeroko pojętej aktywności religij- nej, którą posiada ten, kto jest dyskryminowany, i która jest racją działań dyskryminujących; z drugiej cel lub skutek tych działań, którym jest, ogólnie mówiąc, naruszenie praw człowieka. Mogą to być bardzo różne prawa, w tym prawo do życia. Może to być także sama wolność religijna - w tym ostatnim przypadku do dyskryminacji opartej na religii dołącza się dyskryminacja w dziedzinie religijnej. 1.2. Dyskryminacja w dziedzinie religijnej Warto jasno odróżnić d y s k r y m i n a c j ę z e w z g l ę d u na r e l i - g i ę lub wiarę, gdy działania wobec podmiotów praw człowieka podejmo- wane są ze względu na ich religię lub wiarę, od d y s k r y m i n a c j i w d z i e d z i n i e r e l i g i j n e j specyficzne dla niej jest naruszenie sa- mej wolności religijnej, a działania do tego prowadzące mogą być podejmo- wane ze względu na inne cechy rodzajowe niż związane z aktywnością w dziedzinie religii, np. ze względu na pochodzenie społeczne (katalog cech rodzajowych jest katalogiem otwartym)39. Definicję tego typu dyskryminacji można sformułować, wzorując się na definicji dyskryminacji zawartej w art. 1 ust. 1 i 2 Konwencji (nr 111) doty- czącej dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu z dnia 25 czerwca 1958 r.40 Artykuł 1 Article 1 i. Dla celów niniejszej konwencji okre1. For the purpose o f this Convention sienie „dyskryminacja" oznacza: the term "discrimination " includes: 39 Zob. Deklaracja praw osób należących do mniejszości narodowych lub etnicznych, reli- gijnych i językowych, z dnia 18 grudnia 1992 r., Declaration on the Rights o f Persons Belonging to National or Ethnic. Religious and Linguistic Minorities, General Assembly res. 47/135. 40 Convention (No. I ll) Concerning Discrimination in Respect o f Employment and Occupa- tion, adopted by the General Conference o f the ILO at its forty-second session, w: Human Rights, s. 84-88; Dz.U. 1961, nr 42, poz. 218. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 133 a) wszelkie rozróżnienie, wyłączenie lub uprzywilejowanie oparte na rasie, kolo- rze skóry, płci, religii, poglądach poli- tycznych, pochodzeniu narodowym lub społecznym, które powoduje zniwecze- nie albo naruszenie równości szans lub traktowania w zakresie zatrudnienia lub wykonywania zawodu: (a) any distinction, exclusion or prefer- ence made on the basis o f race, colour, sex, religion, political opinion, national extraction or social origin, which has the effect o f nullifying or impairing equality o f opportunity or treatment in employment or occupation; b) wszelkie inne rozróżnienie, wyłączenie lub uprzywilejowanie powodujące zniwe- czenie albo naruszenie równości szans lub traktowania w zakresie zatrudnienia lub wykonywania zawodu, które będzie mogło być wymienione przez zaintereso- wanego Członka po zasięgnięciu opinii reprezentatywnych organizacji pracodaw- ców i pracowników, o ile takie istnieją, oraz innych właściwych organizacji. (b) such other distinction, exclusion or preference which has the effect o f nullifving or impairing equality o f opportun- ity or treatment in employment or occu- pation as may be determined by the Member concerned after consultation with representative employers ' and workers ' organisations, where such ex- ist, and other appropriate bodies. 2. Rozróżnienia, wyłączenia lub uprzy2. Any distinction, exclusion or preferwilejowania, oparte na kwalifikacjach ence in respect o f a particular jo b based wymaganych dla określonego zatrudnięon the inherent requirements thereof nia nie są uważane za dyskryminację. shall not be deemed to be discrimination. Podobny kształt ma także definicja dyskryminacji zawarta w art. 1 Kon- wencji w sprawie zwalczania dyskryminacji w dziedzinie oświaty z dnia 15 grudnia 1960 r.41 Artykuł 1 1. W rozumieniu niniejszej Konwencji wyraz „dyskryminacja" oznacza wszel- kie wyróżnianie, wykluczanie, ograni- czanie lub uprzywilejowanie ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, wyzna- nie, przekonania polityczne lub jakiekol- wiek inne, narodowość lub pochodzenie społeczne, sytuację materialną lub uro- dzenie, które ma na celu albo którego Article 1 1. For the purposes o f this Convention, the term 'discrim ination' includes any distinction, exclusion, limitation or preference which, being based on race, colour, sex, language, religion, politic- al or other opinion, national or social origin, economic condition or birth, has the purpose or effect o f nullifying or impairins equality o f treatment in 41 Convention against Discrimination in Education, adopted by the General Conference o f the UNESCO, w: Human Rights, s. 88-95; Dz. U. 1964, nr 40, poz. 268. 134 M a r e k P i e c h o w i a k skutkiem jest przekreślenie lub narusze- nie zasady jednakowego taktow ania w dziedzinie oświaty, a w szczególności: a) zamkniecie dostępu jakiejkolwiek jednostce lub grupie osób doośw iaty ja - kiegokolwiek stopnia lub typu, b) ograniczenie dla jakiejkolwiek osoby lub grupy osób oświaty do niższego jej stopnia, c) utworzenie lub utrzymywanie od- dzielnych systemów oświatowych lub zakładów nauczania dla jakichkolwiek osób lub grup osób poza przypadkami przewidzianymi w artykule 2 niniejszej Konwencji albo d) stawianie jakiejkolwiek osoby lub grupy osób w sytuacji nie dającej się po- godzić z godnością człowieka. education and in particular: (a) O f depriving any person or group o f persons o f access to education o f any type or at any level; (b) O f limiting any person or group o f persons to education o f an inferior stan- dard; (c) Subject to the provisions o f Article 2 o f this Convention, o f establishing or maintaining separate educational sys- tems or institutions fo r persons or groups o f persons; or (d) O f inflicting on any person or group o f persons conditions which are incom- patible with the dignity o f man. Definicje w Konwencji (nr 111) dotyczącej dyskryminacji w zakresie za- trudnienia i wykonywania zawodu i w Konwencji w sprawie zwalczania dys- kryminacji w dziedzinie oświaty inaczej niż definicja z Deklaracji w sprawie likwidacji wszystkich form n ietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wiarę i definicja z Międzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej budowane są z punktu widzenia kon- kretnych praw, których ochronie służą. Cechy rodzajowe, będące racją trakto- wania dyskryminującego, są wskazane w katalogach otwartych; na pierwszym planie jest przy tym formalnie pojęta zasada równości punktem odniesienia są inne podmioty praw i ich możliwości korzystania z danego prawa. Można zaproponować następującą definicję dyskryminacji w dziedzinie religijnej: Dyskryminacją w dziedzinie religijnej jest wszelkie wyróżnianie, wyklu- czanie, ograniczanie lub uprzywilejowanie ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, wyznanie, przekonania polityczne lub jakiekolwiek inne, narodo- wość lub pochodzenie społeczne, sytuację materialną lub urodzenie lub z in- nych przyczyn, które ma na celu albo którego skutkiem jest przekreślenie lub naruszenie zasady równości w korzystaniu z wolności religijnej. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 135 Oczywiście, dyskryminacja ze względu na religię lub wiarę może iść w parze z dyskryminacją w dziedzinie religijnej i jedno działanie może być zakwalifikowane jako dyskryminacja w jednym i drugim znaczeniu. 1.3. Prześladowanie Najważniejsze obecnie problemy związane są z dyskryminacją ze wzglę- du na religię. Ogólnie mówiąc, prześladowania religijne będą pewnego typu dyskryminacją ze względu na religię lub wiarę. Poszukując ogólnego określe- nia prześladowań religijnych, trzeba zwrócić uwagę na prawa człowieka na- ruszane ze względu na religie lub wiarę. Mimo integralności praw człowieka i potrzeby zwracania uwagi na wszystkie z nich, są prawa szczególne, jak prawo do życia, chroniące szczególną wartość osoby, będącą warunkiem ko- rzystania z innych praw, czy zakaz tortur i nieludzkiego traktowania. Za prze- śladowanie można z pewnością uznać wszelką dyskryminację prowadzącą do naruszenia tych praw. Generalnie jednak nie wydaje się zasadne sprawa ta z pewnością wymaga pogłębienia ograniczać zakresu terminu „prześlado- wanie" do tego typu dyskryminacji, a ogólne określenie granicy, kiedy dys- kryminacja staje się już prześladowaniem, nie wydaje się możliwe w grę mogą wchodzić i inne prawa niż wyżej wskazane, a o zakwalifikowaniu dzia- łań dyskryminujących do działań o charakterze prześladowczym mogą decy- dować takie czynniki, jak systematyczność tych działań czy ogólny efekt dla życia człowieka związany z jednoczesnym ograniczaniem szeregu praw. 2. Dyskryminacja w prawie pierwotnym Unii Europejskiej W prawie pierwotnym Unii Europejskiej zagadnienie dyskryminacji re- ligijnej regulowane jest ogólnie i pośrednio, nie wyróżniając dyskryminacji religijnej spośród innych typów dyskryminacji, przede wszystkim przepisa- mi dotyczącymi praw człowieka i zakazu dyskryminacji w ogóle42, jak i po- przez odesłania do Europejskiej konwencji praw człowieka czy tradycji kon- stytucyjnych państw członkowskich. 42 Zob. Traktat o Unii Europejskiej, art. 2: „Unia opiera się na wartościach poszanowania god- ności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowa- nia praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Pań- stwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn."; art. 3 ust. 2: „2. Unia zapewnia swoim obywatelom przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości", ust. 3 stanowi m.in.: „Zwalcza wykluczenie społeczne i dyskryminację oraz wspiera sprawiedliwość społeczną i ochronę socjalną równość kobiet i mężczyzn, solidarność między pokoleniami i ochronę praw dziecka". 136 M a r e k P i e c h o w i a k Art. 2 ust. 18 Traktatu z Lizbony (2007), jako art. 5b, wprowadził prze pis obecnego art. 10 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: Przy określaniu i realizacji swoich poli- tyk i działań Unia dąży do zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religie lub światopogląd, niepełnospraw- ność, wiek lub orientację seksualną. In defining and implementing its poli- cies and activities, the Union shall aim to combat discrimination based on sex, racial or ethnic origin, religion or be- lief, disability, age or sexual orientation. Porównując przyjętą formułę z klauzulami anty dyskryminacyjnymi przyjmowanymi w międzynarodowym prawie praw człowieka, czy też przyjętą w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r., katalog cech, ze względu na które dyskryminacja jest zakazana, nie został w sposób wyraźny otwarty (brak jest formuły analogicznej do takich formuł, jak „jakiekolwiek inne okoliczności" lub „z jakiejkolwiek przyczyny"). Zostały także wprowadzone pewne gwarancje proceduralne. Art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej stanowi: 1. Bez uszczerbku dla innych postano- wień Traktatów i w granicach kompeten- cji, które Traktaty powierzają Unii, Ra- da, stanowiąc jednomyślnie zgodnie ze specjalną procedurą ustawodawczą i po uzyskaniu zgody Parlamentu Europej- skiego, może podjąć środki niezbędne w celu zwalczania wszelkiej dyskrymi- nacji ze względu na płeć, rasę lub po- chodzenie etniczne, religie lub światopo- gląd. niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną. 2. Na zasadzie odstępstwa od ustępu 1, dla wsparcia działania podjętego przez Państwa Członkowskie w celu przy- czyniania się do osiągnięcia celów określonych w ustępie 1, Parlament Europejski i Rada, stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą, mogą przyjąć podstawowe zasady dotyczące unijnych środków zachęca- jących, z wyłączeniem harmonizacji 1. Without prejudice to the other provi- sions o f the Treaties and within the lim- its o f the powers conferred by them upon the Union, the Council, acting unani- mously in accordance with a special leg- islative procedure and after obtaining the consent o f the European Parliament, may take appropriate action to combat discrimination based on sex, racial or ethnic origin, religion or belief, disabili- ty, age or sexual orientation. 2. By way o f derogation from para - graph 1, the European Parliament and the Council, acting in accordance with the ordinary legislative procedure, may adopt the basic principles o f Union incentive measures, excluding any har- monisation o f the laws and regulations o f the Member States, to support action taken by the Member States in order to contribute to the achievement W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 137 przepisów ustawowych i wykonawo f the objectives referred to in paraczych Państw Członkowskich. graph 1. Brzmienie tego przepisu zostało ustalone w art. 2 ust. 33 Traktatu z Li- zbony (2007). Ust. 1 cytowanego art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej został przejęty z przepisu art. 13 Traktatu ustanawiającego Wspólnotą Europejską, dodanym do tego traktatu w wyniku nowelizacji do- konanej w art. 2 ust. 7 Traktatu z Amsterdamu (1997), wprowadzającym do Traktatu o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej art. 6a, który stał się art. 13 w skonsolidowanej wersji tego traktatu; pierwotnie miał on następujące brzmienie: Bez uszczerbku dla innych postanowień niniejszego Traktatu i w granicach kom- petencji, które Traktat powierza Wspól- nocie, Rada, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji i po konsultacji z Par- lamentem Europejskim, może podjąć środki niezbędne w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na pleć, rasę lub pochodzenie etniczne, religie lub światopogląd, niepełnospraw- ność, wiek lub orientację seksualną. Without prejudice to the other provisions o f this Treaty and within the limits o f the powers conferred by it upon the Com- munity, the Council, acting unanimously on a proposal from the Commission and after consulting the European Parlia- ment, may take appropriate action to combat discrimination based on sex, racial or ethnic origin, religion or be- lief, disability, age or sexual orientation. Na mocy art. 2 ust. 2 Traktatu z Nicei (2001) dodano ust. 2 w brzmieniu: Jeżeli dla wsparcia działania podjętego przez Państwa Członkowskie w celu przyczyniania się do osiągnięcia celów określonych w ustępie 1, Rada, na zasa- dzie odstępstwa od ustępu 1, przyjmuje wspólnotowe środki zachęcające z wyłą- czeniem harmonizacji przepisów usta- wowych i wykonawczych Państw Członkowskich, stanowi ona zgodnie z procedurą określoną w artykule 251. By way o f derogation from paragraph 1, when the Council adopts Community in- centive measures, excluding any har- monisation o f the laws and regulations o f the Member States, to support action taken by the Member States in order to contribute to the achievement o f the ob- jectives referred to in paragraph 1, it shall act in accordance with the proced- ure referred to in Article 251. Traktat z Lizbony (2007), ustalając obecne brzmienie, wzmocnił pozycję Parlamentu Europejskiego. 138 M a r e k P i e c h o w i a k Uwagi podsumowujące W świetle analizowanych dokumentów struktura normatywna wolności religijnej okazuje się być bardzo złożona precyzacja jej treści może w niektó- rych przypadkach być sprawą skomplikowaną. Niemniej jednak wyraźnie za- znaczone jest rozróżnienie aspektu wewnętrznego i zewnętrznego tylko dla tego ostatniego przewidywane są ograniczenia określone w klauzulach limitacyjnych . Struktura normatywna wolności religijnej, analogicznie do struk- tury innych praw człowieka, jest rozbudowana i ustalenie treści wolności reli- gijnej wymaga sięgnięcia do szeregu innych przepisów. Przede wszystkim trzeba mieć na uwadze integralność wszystkich praw człowieka. Jest ona nie mniej istotna przy ustalaniu treści innych praw człowieka wówczas to wol- ność religijna jest elementem kontekstu determinującego ich treść. Odróżniono wyżej dwa typy dyskryminacji religijnej dyskryminację ze względu na religie lub wiarę i dyskryminację w dziedzinie religii i wiary. Z punktu widzenia problematyki prześladowań religijnych istotniejsza jest ta pierwsza to jej praktykowanie może prowadzić do zakwestionowania najbardziej fundamentalnych praw, jak prawo do życia czy zakaz tortur. Prześladowania religijne mogą być także oparte nie tylko na zakwestiono- waniu praw najbardziej fundamentalnych, ale także na sposobie czy zakre- sie kwestionowania praw. Jeśli chodzi o tendencje rozwojowe w prawie europejskim dotyczące re- ligii, to można dostrzec poszerzającą się akceptację dla religii jako warto- ściowego elementu życia społecznego; mając na uwadze najnowsze orzecz- nictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (przede wszystkim sprawę Lautsi przeciwko Włochom), tendencję tę trudno uznać za utrwalo- ną. Przy czym religia nie jest specjalnie wyróżniana spośród innych warto- ści, jak np. kultura w ogóle. W o l n o ś ć r e l i g i j n a i d y s k r y m i n a c j a r e l i g i j n a 139 Freedom of religion and discrimination based on religion comments in the context of European parliament resolution of 20 January 2011. Summary The aim of this paper is to present and analyse legal acts cited in the European Parliament resolution of 20 January 2011 on the situation of Christians in the context of freedom of religion. The author presents the substance of the right to religious freedom and the position o f religious freedom among other human rights. The paper also shows the formation of European law on religious freedom and grasps the development trends in this area. Because of the discrepancies that arise when translating the same foreign terms into the Polish language, in order to better explain the content of the cited documents, the texts are also given in English language. The article is the summary of basic legal regulations relevant to reflect on religious freedom at EU level. Compiled materials may be useful to continue the reflection on religious freedom. URZECZYWISTNIANIE WOLNOŚCI PRZEKONAŃ RELIGIJNYCH I PRAW Z NIEJ WYNIKAJĄCYCH Redakcja Stanisław Leszek Stadniczeńko Stanisław Rabiej REDAKCJA WYDAWNICTW WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO UNIWERSYTETU OPOLSKIEGO OPOLE 2012 UNIWERSYTET OPOLSKI * WYDZIAŁ TEOLOGICZNY INSTYTUT EKUMENIZMU I BADAŃ NAD INTEGRACJĄ Seria: EKUMENIZM I INTEGRACJA, NR 25 © Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego Opole 2012 Recenzja wydawnicza: prof. dr hab. Krystyna Chojnicka (UJ) ks. prof. dr hab. Alojzy Drożdż (UŚ) ks. prof. dr hab. Józef Budniak (UŚ) ISBN 978-83-61756-82-8 Korekta: Józef Chudalla Projekt okładki: Piotr Paweł Maniurka Projekt obwoluty: Wojciech Lippa Redakcja techniczna: Jerzy Bosowski Adres: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego ul. Kard. Kominka la, 45-032 Opole tel. 77 44 11 502; fax 77 454 40 86 e-mail: rwwt@uni.opole.pl Druk: Wydawnictwo i Drukarnia Świętego Krzyża ul. Katedralna 6, 45-007 Opole tel. 77 453 94 93; www.wydawnictwo.opole.pl SPIS TREŚCI Wprowadzenie...........................................................................................................5 B r o n is ł a w S it e k Ideologiczno-prawne ramy działań prześladowczych wobec chrześcijan w antycznym Rzymie................................................................................................7 Ideological and legal persecutions of Christians in the ancient Rome in reference to the antiChristian trend of thought of modern secular movements............................................................22 P io t r S a d o w s k i Czy starożytni rzymianie prześladowali tylko chrześcijan?............................... 23 Les Romains ont-ils persécuté seulement les chrétiens?.............................................................. 42 P io t r K r a je w s k i Prawnopolityczne aspekty prześladowań pierwszych chrześcijan w starożytnym Rzymie...........................................................................................45 Gli aspetti giuridici e politici delle persecuzioni dei primi Cristiani nell'antica Roma.............. 51 S t a n is ł a w L e s z e k S t a d n ic z e ń k o Przerwać eskalację nienawiści, pogardy dla innego człowieka. Czy rozwiązania prawne w zakresie ochrony wolności, myśli, sumienia, religii i przekonań są wystarczające? ................................................................... 53 Stop the escalation of hatred, contempt for another human being. Whether the legal solutions for the protection of freedom of thought, conscience, religion and belief are sufficient? 86 S t a n is ł a w R a b oe j Wolność religijna fundamentem dialogu ekumenicznego ..................................89 Religious Freedom as the base of ecumenical dialogue........................................................... 101 M a r e k P ie c h o w ia k Wolność religijna i dyskryminacja religijna uwagi w kontekście rezolucji Parlamentu Europejskiego z 20 stycznia 2011 r................................................ 103 Freedom of religion and discrimination based on religion comments in the context of European parliament resolution of 20 January 2011 .................................................... 139 B o g u s ł a w B a n a s z a k , N in a L e ś n ia k Pozycja religii w obowiązującej konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 r. ............................................................................................................... 141 Die Position der Religion im Verfassung der Republik Polen.................................................. 156 S t a n is ł a w Ł u p iń s k i Wolność religijna a prześladowanie chrześcijan w Konstytucji RP i wobec rezolucji U E ........................................................................................... 159 Religious Freedom and the Persecution of Christians according to the Constitution of the Polish Republic and the European Union Resolution.................................................... 170 A n n a D e r y n g Wolność sumienia i wyznania jako problem konstytucyjny w praktyce Rzecznika Praw Obywatelskich w Polsce. Zagadnienia wybrane ................. 173 Freedom of conscience and religion as a constitutional problem in the practice of the Ombudsman in Poland. Selected Issues............................................................... 197 T o m a s z S o k o ł o w s k i Cywilnoprawna ochrona dóbr osobistych osób dotkniętych prześladowaniem religijnym.............................................................................. 199 Civil protection of personality rights of religiously persecuted......................................... 210 A u r e l ia N o w ic k a Wyrok Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Lautsi i inni przeciwko Włochom i jego znaczenie na płaszczyźnie prawa Unii Europejskiej ......................................................................................213 Grand Chamber Judgment in the case of Lautsi and others v. Italy and its importance for European Union law ................................................................................................... 229 H a n n a B a jo r e k Stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach wnoszonych przez obywateli Polski w zakresie prawa dostępu do religii i etyki w szkołach publicznych .........................................................231 Position of the European Court of Human Rights in criminal brought by individuals polish the right of access to religion and ethics in schools of public.............................................245 K r z y s z t o f S z e w io r Kirchenaustritt w Republice Federalnej Niemiec trwały proces czy nagła zmiana społecznych zachowań? .........................................................................247 Erklarung der Deutschen Bischofskonferenz zum Austritt aus der katholischen Kirche 265 J u s t y n a S t a d n ic z e ń k o S in ic a O chrona przekonań i p rak tyk re lig ijnych w konflik tach zbrojnych .................. 267 Protection of religious beliefs and practices during armed conflicts......................................... 290 P io t r Z a m e l s k i O chrona w olności religijnej dzieci w U nii Europejskiej .......................................291 Protection of freedom of religion of children in European Union........................................... 319 M a r ia R o e s k e O chrona w olności religijnej w p lu ralistycznym św iecie .......................................321 Protection of religious liberty in a pluralistic world................................................................. 334 N o r b e r t W o n s W olność relig ijna podstaw ow e praw o człow ieka w ym agające szczególnej o c h ro n y ............................................................................................................ 335 Religious freedom a fundamental human right requiring special protection........................ 346 A n n a M o r d e l A ktyw ność w ybranych organizacji pozarządow ych w przeciw działaniu prześladow aniom chrześcijan w E uropie X X I w ieku .............................................347 Non-governmental Organizations Activity against a Religious Persecution of Christians in 21st Century Europe.............................................................................................................. 369 A n d r z e j S z y m a ń s k i R epresje fiskalne w obec kościelnej akcji charytatyw nej w Polsce Ludow ej ...............................................................................................................371 Fiscal repression towards church charity action in People's Republic of Poland.................... 385 A n n a F r a n k ie w ic z M iejsce dziedzictw a sakralnego w dziedzictw ie narodow ym R zeczypospolitej P o ls k ie j................................................................................................. 387 The place of sacral heritage within the national heritage of the Republic of Poland 405 M a c ie j T a r a s e k A ktyw ność polskiego parlam entu w obliczu prześladow ań chrześcijan ......... 407 Polish Parliament Activity against a Religious Persecution of Christians............................... 419 J o a n n a I g n a s ia k Problem atyka prześladow ania chrześcijan na przykładzie Iranu, Indii i B ia ło ru s i............................................................................................................................... 421 Analysis of persecution of Christians based on examples from Iran, India and Belarus 434 D a m ia n S ł o m s k i , S a b in a S t o c k a , A n n a T r o jn a r Męczeństwo chrześcijan w sztuce wybrane postacie w ikonografii ............435 Martyrdom of Christians in the arts selected characters in the iconography..........................