Studia Antyczne i Mediewistyczne 9 [44] (2011) PL ISSN 0039–3231 ZBIGNIEW NERCZUK (INSTYTUT FILOZOFII UMK) ŻYWOT PROTAGORASA U DIOGENESA LAERTIOSA (ŻYWOTY I POGLĄDY SŁYNNYCH FILOZOFÓW, IX, 50–56) Jedną z wielkich zagadek historii fi lozofi i starożytnej stanowi osoba i dzieło Protagorasa z Abdery. Historia określa go jako „ojca sofi styki", najważniejszego z grona sofi stów, o którego znaczeniu może świadczyć to, że Platon poświęca mu dialog nazwany jego imieniem oraz referuje poglądy Protagorasa w dialogu Teajtet, a Arystoteles omawia i krytykuje jego tezy w księdze G Metafi zyki. Mimo dużego fi lozofi cznego znaczenia myśl Protagorasa jest nam prawie całkowicie nieznana. Tak jak w przypadku pozostałych sofi stów, olbrzymia trudność rekonstrukcji poglądów Protagorasa wynika z faktu zaginięcia jego dzieł, będącego w dużej mierze wynikiem złej sławy sofi stów. Jak pisze G. B. Kerferd, analizując przyczyny wyparcia sofi stów z dziejów fi lozofi i: "Their general omission from the doxographic tradition, coupled with the Platonist and Aristotelian view that their thought and teaching was bogus, meant that they were indeed virtually ignored by Hellenistic scholarship, and even such of their works as did survive were not read"1. Niesława, w jaką popadła cała sofi styka, spowodowała, że w biegu dziejów zaginęły wszystkie dzieła Protagorasa, a zachowały się tylko pojedyncze zdania: słynne formuły rozpoczynające Prawdę oraz O bogach oraz nieliczne fragmenty doksografi czne. Brak dzieł samego Protagorasa zmusza nas z kolei do oparcia rekonstrukcji poglądów na fragmentach doksografi cznych. Z ich interpretacją związane są jednak następne problemy. Wśród niewielkiej liczby zachowanych przekazów, oprócz krytycznych czy polemicznych nawiązań zawartych w dialogach Platona czy pismach Arystotelesa, przeważającą część stanowią teksty autorów późnego antyku, wśród których są przekazy Plutarcha, Atenajosa, Flawiusza Filostrata, Tertuliana, Klemensa Aleksandryjskiego, Porfi riusza, Sekstusa Empiryka oraz Diogenesa Laertiosa. Lektura tych przekazów wymaga szczególnej ostrożności, często zawierają one bowiem typowe dla późnego antyku pomieszanie wątków czysto fi lozofi cznych z motywami charakterystycznymi dla powieści przygodowych, fantastyki i moralizującej biografi styki. W ich przypadku oddzielenie prawdy od fałszu to zadanie arcytrudne, wymagające starannego porównania przekazów, zbadania zależności między poszczególnymi źródłami oraz odrzucenia tego, co jest wynikiem perspektywy fi lozofi cznej ich autorów. Szczególne miejsce wśród przekazów doksografi cznych zajmuje żywot Protagorasa zawarty w Żywotach i poglądach słynnych fi lozofów Diogenesa Laertiosa. Spośród 1 G. B. Kerferd, The sophistic movement, Cambridge 1981, s. 36. Studia Med9_44_Księga.indb 51 2012-01-13 13:12:04 ZBIGNIEW NERCZUK52 przekazów późnoantycznych jest on najdłuższy, zawierając całe bogactwo informacji o różnym charakterze. Bez względu na ogólną ocenę Diogenesa Laertiosa jako doksografa, badacz fi lozofi i starożytnej nie może przejść obok tego tekstu obojętnie. Dla historyka jest to skarbnica informacji, których wiarygodność musi zostać poddana starannej ocenie i skonfrontowana z innymi przekazami. Niniejszy przekład może zaskakiwać pewnym przerostem komentarza, którego rozmiary z pewnością nie ułatwiają lektury samego żywota Protagorasa. Wielkie znaczenie tekstu Diogenesa Laertiosa dla badań nad Protagorasem wydaje się usprawiedliwiać jednak takie postępowanie. Przekład ten wraz z komentarzem ma bowiem stanowić rodzaj wprowadzenia do badań nad Protagorasem, zawierając zarys głównych problemów oraz proponowanych przez badaczy rozwiązań, a także podejmując próbę wykorzystania tekstu Diogenesa Laertiosa w sposób, który byłby adekwatny do znaczenia tego przekazu. Studia Med9_44_Księga.indb 52 2012-01-13 13:12:04 Studia Antyczne i Mediewistyczne 9 [44] (2011) PL ISSN 0039–3231 DIOGENES LAERTIOS PROTAGORAS (IX, 50–56)* [50] Protagoras, syn Artemona albo, jak [twierdzą] Apollodor1 i Dinon w piątej księdze Opowieści perskich, [syn] Maiandriosa2, obywatel Abdery, zgodnie z tym, co mówi Heraklides z Pontu w O prawach3, który powiada także, że napisał on prawa dla Turioi4; jak mówi zaś Eupolis w Pochlebcach5, obywatel Teos6; powiada bowiem: * Podstawą przekładu jest wydanie Diogenis Laertii vitae philosophorum, ed. H. S. Long, 2 vols. Oxford 1964 (repr. 1966). 1 FGrHist 244 F 70. 2 Tak twierdzi również Flawiusz Filostrat (DK 80 A2), który, jak można sądzić na tej podstawie, że wspomina w swoim tekście o związkach Protagorasa z perskimi magami, korzystał z Opowieści perskich Dinona (dzieło to cieszyło się wielkim autorytetem jako źródło wiedzy o historii Persji). 3 Wehrli VII, fr. 150. 4 Perykles zakłada Turioi w 444/443 p.n.e. w ramach swej polityki wspomagania państw słabszych. Była to osada „mieszana", ogólnogrecka. Perykles chciał w ten sposób zdobyć kontrolę nad źródłami dostaw zboża do Grecji. Szerzej na temat kontekstu politycznego założenia Turioi por. R. Turasiewicz (Sofista Gorgiasz w kręgu mocarstwowej polityki Aten, „Meander" 25 (1970), s. 305–329): Protagoras miał ułożyć prawa dla Turioi podobno na życzenie Peryklesa (s. 306). O tym, jak blisko Protagoras związany był z Peryklesem, świadczyć może to, że w Platońskim przedstawieniu sofisty w Protagorasie (315a) otaczają go dwaj synowie Peryklesa – Paralos i Ksantyppos. O szczególnych związkach Peryklesa z sofistami świadczy również fakt, że Aischines ze Sfettos pisze dialog pt. Aspazja, w którym przedstawia, jak żona Peryklesa Aspazja nauczała męża gorgiańskiej sztuki wymowy (R. Turasiewicz, Sofista..., s. 308). Spisanie praw z pewnością mogło stanowić praktyczny wyraz politycznych zainteresowań Protagorasa, które zaznaczają się w Platońskim opisie sofisty w Protagorasie; wskazuje na nie również tytuł zaginionego dzieła, Politeia, wymieniony w katalogu pism Protagorasa u Diogenesa Laertiosa (por. niżej IX, 55). Być może omówienie politycznych poglądów Protagorasa zawierało zaginione pismo Kritona zatytułowane Protagoras albo Polityk, o którym wspomina Diogenes Laertios (II, 121). 5 Ta zaginiona sztuka Eupolisa, przedstawiciela komedii staroattyckiej, potwierdza fakt obecności Protagorasa w Atenach. Pochlebcy (Kolakes) Eupolisa pokonały w roku 421 Pokój Arystofanesa. Eupolis przedstawiał w tym tekście wielkich sofistów jako pasożytów bawiących w domu Kalliasa. W komedii sofiści grali rolę chóru. Przedstawiają się oni w parabazie ( fr. 159). Na czele sofistów stał Protagoras. Wydaje się, że komedia Eupolisa stanowiła inspirację dla scenerii platońskiego Protagorasa (ten bardzo wiarygodny pogląd głosi np. E. Dupréel, Les Sophistes. Protagoras, Gorgias, Prodicus, Hippias, Neuchâtel 1948, s. 14). Na temat Eupolisa por. S. Dworacki, Eupolis i fragmenty jego komedii, Poznań 1991. Por. także Atenajos (DK 80 A11). 6 Z wyjątkiem tego miejsca u Diogenesa Laertiosa pozostałe świadectwa mówią o tym, że Protagoras pochodził z Abdery. Być może tę różnicę w przekazie, jak można sądzić, dobrze zaznajomionego z sofistami Eupolisa, wyjaśnia fakt, że Abdera była kolonią Teos. Studia Med9_44_Księga.indb 53 2012-01-13 13:12:05 DIOGENES LAERTIOS54 a w środku jest Protagoras z Teos7. On, a także Prodikos z Keos, pobierali opłatę za odczytywanie mów8. A Platon w Protagorasie mówi, że Prodikos ma niski głos9. Protagoras był uczniem Demokryta10. Był nazywany „Mądrością"11, jak podaje Favorinus w Historiach rozmaitych12. [51] Jako pierwszy powiedział, że istnieją dwa sprzeczne ze sobą twierdzenia na temat każdej rzeczy13; argumentował14 za nimi także, robiąc to jako pierwszy15. 7 Fr. 146a Kock = fr. 157 Kassel & Austin. 8 Informacja dotyczy zapłaty za publiczną pokazową prezentację mów (epideikseis). Podobną praktykę uprawiali także inni sofiści – Hippiasz (w Platońskim dialogu Hippiasz Większy [DK 86 A7] chwali się, że zarobił więcej niż Protagoras) czy Gorgiasz (akcja dialogu Platona Gorgiasz toczy się po takiej epideiksis Gorgiasza). Poniżej znajdziemy także wzmiankę o drugiej formie zarobkowania sofistów – pobieraniu opłaty za naukę (DL IX, 52). Obu sofistów wiąże ze sobą to, że według Suda (DK 84 A1) Prodikos był uczniem Protagorasa (podobny przekaz u Hezychiusza [DK 80 A3]). Diogenes Laertios wydaje się jednak wspominać w tym miejscu o Protagorasie i Prodikosie ze względu na udział obu sofistów w Platońskim dialogu Protagoras. 9 Por. Platon, Protagoras, 316a (DK 84 A2). Trudno dopatrzyć się jakiegoś związku między informacją o niskim głosie Prodikosa a żywotem Protagorasa. Została ona zamieszczona pewnie ze względu na to, że Platon wspomina o tym w dialogu zatytułowanym imieniem sofisty (315e–316a), w którym występują zarówno Protagoras, jak i Prodikos. 10 Przekaz ten jest jednak mało wiarygodny (por. np. A. Krokiewicz, Protagoras i Gorgiasz, [w:] Epoka Peryklesa, Warszawa 1949, s. 319–327), chociaż pojawia się również u innych autorów (por. np. Euzebiusz, DK 80 B4). Argumentem przeciw niemu jest chronologia: Protagoras z pewnością był znacznie starszy od Demokryta, o czym mówi w Platońskim Protagorasie sam sofista, wspominając, że mógłby być ojcem wszystkich zgromadzonych, nawet urodzonego w roku 470/469 p.n.e. Sokratesa (DK 80 A5). Mniej znaczącym argumentem przeciwko tej informacji są ślady polemiki Demokryta z Protagorasem: Demokryt miał bronić założeń filozofii przyrody przed zarzutami Protagorasa (E. Dupréel, Les sophistes..., s. 28–29). Wydaje się, że głównym powodem, dla którego świadectwa łączą tych filozofów, jest fakt, iż obaj pochodzili z Abdery. 11 Wedle dostępnych nam źródeł przydomek „Sophia" nosił Demokryt (DK 68 A18), podczas gdy Protagoras wedle Hezychiusza miał przydomek „logos" (DK 80 A3). Aelian (Variae Historiae, IV, 20) pisze, że Demokryta nazywano „Filozofią", Protagorasa „Logosem". 12 Fr. 45 Mensching = fr. 77 Barigazzi = FGrHist III 583. 13 DK 80 B6a. 14 G. B. Kerferd (The sophistic..., s. 84) zwraca uwagę, że termin sunerwt©n pełni funkcję terminus technicus w okresie hellenistycznym. Kerferd tłumaczy to wyrażenie w tym miejscu „to propound arguments involving a series of stages". Warto dodać, że termin ten musiał być szczególnie związany z ruchem sceptycznym, ponieważ wielokrotnie pojawia się w pracach późnoantycznego sceptyka Sekstusa Empiryka. 15 Fragment ten wyjaśnia m.in. G. B. Kerferd (The sophistic..., s. 84). Jest to nawiązanie do fundamentalnej dla sofistów nauki „dwu mów" (dissoi logoi), która – jak można sądzić – pod wpływem ironicznych przekazów Platona zyskała miano „sztuki antylogicznej". Kluczowe dla zrozumienia sedna tej nauki jest drugie zdanie zawarte u Diogenesa, które można interpretować tak, że Protagoras dowodził prawdziwości obu twierdzeń antytezy. W przekazie Diogenesa Laertiosa oddany zostaje zatem najważniejszy element koncepcji „dwu mów", mianowicie to, że „both opposing arguments could be expressed by a single speaker, as it were within a single complex argument" (Kerferd, The sophistic..., s. 84). Z biegiem dziejów z Protagorasowej sztuki Studia Med9_44_Księga.indb 54 2012-01-13 13:12:05 PROTAGORAS (IX, 50–56) 55 Rozpoczął gdzieś w taki oto sposób16: wszystkich rzeczy miarą [jest] człowiek, istniejących, że istnieją, nieistniejących, że nie istnieją17. Mawiał, że dusza nie jest niczym innym jak spostrzeżeniami, jak twierdzi Platon w Teajtecie18, i że wszystko jest prawdziwe19. A gdzie indziej20 zaczął w jakiś taki sposób: „dwu mów" rozwinęła się sceptyczna nauka o równosilności twierdzeń, którą Sekstus Empiryk definiuje następująco: pant lÒgJ lÒgon ‡son ¢nt...keitai (Zarysy pyrrońskie, I, 202 n.). 16 DK 80 B1. Zastanawiać może fakt, że Diogenes Laertios nie podaje tytułu dzieła, w którym zawarte było najsłynniejsze Protagorasowe twierdzenie, lecz posługuje się jedynie słowem pou (gdzieś). Jest to najprawdopodobniej wynikiem tego, że w tym miejscu źródłem, z którego korzysta, jest przekaz Platona w Teajtecie (152a2–a4), który również ogranicza się przy przedstawieniu tezy Protagorasa do słowa pou: φησ γ£ρ που π£ντων χρημ£των μšτρον ¥νθρωπον εναι, τîν μν Ôντων aeς oeστι, τîν δ μ3⁄4 Ôντων aeς οÙκ oeστιν. Świadectwa przedstawiają dwa różne tytuły dzieła zawierającego tę słynną formułę: Mowy obalające (Sekstus Empiryk, Przeciw matematykom (AM), VII, 60 [DK 80 B1]) i Prawda (Platoński Teajtet, 161c [DK 80 B2]; Kratylos, 391b–c [DK 80 A24]). Świadectwo Diogenesa Laertiosa nie wnosi więc nic do dyskusji na temat tego, który z tytułów jest pierwotny, ani nie rozstrzyga, czy oba tytuły Aletheia i Kataballontes faktycznie odnoszą się do tego samego tekstu. Warto zwrócić uwagę, że żadnego z tytułów – ani przedstawianego przez Platona, ani przez Sekstusa – nie ma w katalogu dzieł sofisty zamieszczonym poniżej (DL IX, 55), co najczęściej tłumaczy się lacuną. 17 Jest to słynna teza określana mianem homo-mensura, którą przedstawia także Platon w Teajtecie (DK 80 B1) oraz parafrazuje w Kratylosie (DK 80 A13). Wśród badaczy od dekad toczy się dyskusja na temat interpretacji tego sformułowania. Por. krótkie omówienie w: G. B. Kerferd, The sophistic..., s. 85 nn. oraz próbę odczytania twierdzenia Protagorasa w kontekście przedstawianym w Teajtecie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas. Projekt zwolenników zmienności rzeczy w platońskim „Teajtecie" na tle myśli sofistycznej, Toruń 2009, s. 122–127. 18 Diogenes Laertios mówi w tym miejscu wprost, że czerpie z Platońskiego Teajteta. Większość badaczy uważa, że Diogenes odsyła do Teajteta, 152a nn. (por. np. F. M. Cornford, Plato's Theory of Knowledge, London 1946, s. 33). Jednak twierdzenie w takiej postaci nie pojawia się w Teajtecie, lecz jest, co najwyżej, interpretacją utożsamienia wiedzy i spostrzeżenia głoszoną przez referowanego w dialogu Protagorasa (por. Z. Nerczuk, Miarą..., s. 118 nn.). Warto pamiętać, że aistheseis (spostrzeżenia) są w dialogu rozumiane tak szeroko, że obejmują wszelkie pathe (doznania), a zatem przyjemności, smutki, pragnienia, lęki etc. (por. Z. Nerczuk, Miarą..., s. 118–121). Wśród badaczy toczy się dyskusja na temat wiarygodności przekazu Platona zawartego w Teajtecie, w którym Sokrates deklaruje, iż przedstawia poglądy Protagorasa (por. omówienie dyskusji w: Z. Nerczuk, Miarą..., s. 17–27). 19 Diogenes korzysta z tego samego źródła, którym jest albo Platoński Teajtet, albo tekst opisujący twierdzenia Protagorasa na podstawie Teajteta. Podobnie jak poprzednia teza również to zdanie nie jest cytatem z Teajteta, ale swobodnym wnioskiem wyprowadzonym na podstawie przypisywanych Protagorasowi w dialogu twierdzeń. Jak można sądzić, „wszystko" oznacza w tym miejscu, zgodnie z Teajtetem (167a–b), „wszystkie spostrzeżenia" czy „doznania", tak jak we fragmencie, w którym Sokrates, referując naukę Protagorasa w tzw. „apologii", mówi: TMpe oÜ t... ge yeudÁ dox£zont£ t...j tina Ûsteron ¢lhqÁ TMpo...hse dox£zein: oÜte g¦r t¦ m3⁄4 Ônta dunatÕn dox£sai, oÜte ¥lla par' §  n p£scV, taàta d ¢e ¢lhqÁ (por. G. B. Kerferd, The sophistic..., s. 88). Na temat konsekwencji przyjęcia prawdziwości wszystkich spostrzeżeń w Teajtecie por. Z. Nerczuk, Miarą..., s. 115–152. 20 Diogenes zaznacza, że zdanie o bogach rozpoczynało inny tekst niż poprzednio wzmiankowane dzieło zawierające twierdzenie homo-mensura (¢llacoà [gdzie indziej]). Odpowiada Studia Med9_44_Księga.indb 55 2012-01-13 13:12:05 DIOGENES LAERTIOS56 o bogach nie umiem zdobyć wiedzy ani że istnieją, ani że nie istnieją21. Wiele bowiem [52] stoi na przeszkodzie, by wiedzę tę posiąść22, zarówno niejawność23, jak i to, że krótkie jest życie człowieka24. Ze względu na taki początek pisma został przez Ateńczyków wypędzony25, a jego to innym znanym nam przekazom, zgodnie z którymi zdanie to rozpoczynało dzieło O bogach. 21 Twierdzenie ma charakterystyczną strukturę: nie jest możliwe potwierdzenie ani tezy głoszącej istnienie bogów, ani tezy głoszącej ich nieistnienie. Taki początek traktatu skłania do zapytania, co traktat ten mógł zawierać? Być może w dalszej części traktatu, zgodnie z metodą „dwu mów", przedstawiane były argumentacje wykazujące powody, dla których niemożliwe jest poznanie ani tego, że bogowie istnieją, ani że nie istnieją. Niewykluczone, iż pewną analogię stanowi argumentacja zawarta w I tezie traktatu Gorgiasza O niebycie w wersji MXG, w której, na podstawie sprzecznych opinii filozofów na temat bytu, wykazuje się, że „nic nie istnieje". Warto zwrócić uwagę, że podobnie jak w formule homo-mensura zdanie podrzędne rozpoczyna się od owego dwuznacznego aej (że, jak). Daje do myślenia, że odmiennie niż w przypadku tezy homo-mensura tradycja, nie zgłaszając żadnych wątpliwości, zgodnie interpretuje owo aej egzystencjalnie. 22 Protagoras z pewnością kontynuuje tu wątek ograniczoności ludzkiego poznania, obecny już u niektórych filozofów tradycji presokratejskiej (Heraklit, Ksenofanes, Parmenides w odniesieniu do poznania opartego na zmysłach). W sofistyce zagadnienie to było bardzo mocno dyskutowane, podejmuje je np. Gorgiasz w traktacie O niebycie i mowach popisowych Pochwała Heleny oraz Obrona Palamedesa (por. Z. Nerczuk, Sztuka a prawda. Problem sztuki w dyskusji między Gorgiaszem a Platonem, Wrocław 2002, s. 14–54). 23 Termin adelotes rozumiany jest przez tłumaczy na dwa sposoby: jako niemożność poznania zmysłowego (np. L. Staff tłumaczy „ich niewidzialność" [podaję za: J. Gajda, Sofiści, Warszawa 1989, s. 229], I. Krońska w przekładzie DL IX, 50–56 [Warszawa 1988, s. 546]: „niemożliwość doświadczenia zmysłowego") albo też jako niejasność problemu (np. A. Krokiewicz, Zarys filozofii greckiej, Warszawa 1995, s. 233: „brak jasności"). Druga kategoria „krótkość życia ludzkiego" może zaskakiwać, ponieważ nie jest oczywiste, jaki ma związek z możliwością uzyskania wiedzy o bogach. Chociaż Protagoras wydaje się tu przeciwstawiać krótkość ludzkiego życia wieczności bogów, jednak nie rozstrzyga to jeszcze o całkowitej niemożności poznania ich egzystencji! Chyba najbardziej prawdopodobna jest interpretacja, zgodnie z którą Protagoras sugeruje, że życie ludzkie jest za krótkie, by możliwe było rozwiązanie tak skomplikowanego zagadnienia. Warto zwrócić uwagę, że tak jak w tezie homo-mensura pojawia się tu słowo ¥nqrwpoj, w odniesieniu do którego można by postawić to samo pytanie – czy chodzi o jednostkę, czy gatunek. 24 DK 80 B4. Por. także nawiązania i parafrazy tego twierdzenia Protagorasa w: DK 80 B4 (Eusebius, Praep. Ev., XIV, 3, 7); DK 80 A2 (Philost., Vit. Soph., I, 10, 1); DK 80 A3 (Schol. in Plat. Remp., 600c); DK 80 A12 (Sext. Emp., AM IX, 55–56); DK 80 A23 (Cic., De nat. deorum, I, 24; Philod., De piet. c. 22 p. 89 G; Diogenes z Oinoanda fr. 12 c. 2, 1 p. 19). Por. zbliżoną tezę Melissosa z Samos w DL IX, 24. 25 Motyw wypędzenia z powodu traktatu O bogach znajduje się również u Filostrata (DK 80 A2). Trudno rozstrzygnąć, czy proces taki faktycznie miał miejsce. Wspomina o nim Timon z Fliuntu w zachowanym fragmencie Silloi (Fr. 5 Diels = Supplem. Hellenist. fr. 779, tłum. G. Pianko w: Silloi – poemat satyryczny Tymona z Fliuntu, „Meander" 7 (1952), s. 389–406: 402): „† Potem spotkało to jeszcze sofistę dźwięcznogłosego, † Ani nierozumnego, ani też nazbyt płochego, Protagorasa: bo chciano w popiół mu pisma obrócić, Pisał bowiem, że bogów nie zna i nic o nich nie wie, Studia Med9_44_Księga.indb 56 2012-01-13 13:12:05 PROTAGORAS (IX, 50–56) 57 książki – na [wezwanie] herolda zebrane od każdego z [ich] posiadaczy – [Ateńczycy] spalili na agorze26. On jako pierwszy domagał się zapłaty stu min27. A także jako pierwszy określił „części czasu"28, wyłożył moc kairos29, uprawiał agony na słowa30, dostarczył spierająJaka jest ich natura, i nie wie, czy zgoła istnieją. Bardzo ostrożnie to mówił, lecz wcale mu to nie pomogło; Więc się ucieczką ratował, w obawie, że zmuszą go napój Wypić Sokratesowy i w zimnej pogrążyć się śmierci". Wątek procesu, wypędzenia i spalenia przywołuje również Cicero, De nat. deor. (DK 80 A23). 26 Można się zastanawiać, czy chodzi o egzemplarze tekstu O bogach, czy też o wszystkie dzieła Protagorasa. Nawet jeśli wydarzenie to miało miejsce, to z całą pewnością i tak jakieś dzieła Protagorasa były publicznie dostępne. Świadczy o tym, powstały kilka dekad po śmierci Protagorasa, Platoński Teajtet, w którym Platon podkreśla, iż tekst Protagorasa (przynajmniej ten, który rozpoczynał się formułą zwaną homo-mensura) był czytany i popularny (152a: „czytałem i nieraz"), a także fragment Pochwały Heleny Isokratesa (2.5), w którym pyta on retorycznie, kto by nie znał pism Protagorasa. 27 Diogenes wspomniał już wcześniej o tym, że Protagoras oraz Prodikos pobierali opłaty za publiczne prezentacje mów (IX, 50). Chociaż nie pisze tego wprost, można się domyślić, że teraz nawiązuje do nauczania prowadzonego przez Protagorasa, za które sofista jako pierwszy żądał honorarium. Fakt ten potwierdza Platon w Protagorasie (349a, DK 80 A5), gdzie wzmiankuje, iż Protagoras był pierwszym sofistą pobierającym opłatę za naukę. Wymieniona cena stu min jest tak wysoka, że może odnosić się do dwu lub trzy letniego kursu. Dla porównania warto dodać, że Sokrates w Kratylosie wspomina, iż stać go było tylko na naukę za jedną drachmę u Prodikosa, podczas gdy do zdobycia wiedzy na temat poprawnego nazywania potrzebny był kurs za 50 drachm (384b). Ciekawe, że wedle Diodora sumę stu min pobierał również od swych uczniów Gorgiasz z Leontinoi (DK 82 A4). 28 J. Brunschwig (Diogène Laërce, Vies et doctrines des philosophes illustres, Trad. MarieOdile Goulet-Cazé et alii, Paris 1999, s. 1089) wydaje się słusznie sądzić, że chodzi o rozróżnienie czasów w gramatyce. Por. DL IX, 53. 29 Koncepcja kairos, w szczególności związana z Gorgiaszem z Leontinoi, stanowiła bonum commune sofistycznej retoryki. Polegała ona na dostosowaniu mowy do okoliczności, w których była wygłaszana (por. Routledge History of Philosophy, ed. C. C. W. Taylor, vol. I, London & New York, 1997, s. 235: "At the more theoretical level he [Gorgias, ZN] developed a doctrine of attention to the right time and situation, in Greek the kairos"; G. Kennedy, The Art of Persuasion in Greece, Princeton 1963, s. 66–67). 30 Sofistyka rozwinęła dysputy na słowa, ucząc, jak należy odnosić w nich zwycięstwo. Stąd też sami sofiści przypisują słowu szczególną moc i chętnie porównują retorykę do sztuki walki. Kategoria mocy słowa (dÚnamij toà lÒgou) zaznacza się w myśli Protagorasa, gdy przedstawia on zadanie sofisty jako „zamianę słabszego słowa na silniejsze" (DK 80 B6a). Gorgiasz w Pochwale Heleny głosi pochwałę logosu jako najmocniejszego władcy, który swoim niewidocznym ciałem oddziałuje na ludzi, wywołując w nich różnorakie odczucia (DK 82 B11, 8 n.). Moc słowa jest wedle Gorgiasza tak przemożna, że równa jest fizycznej przemocy (DK 82 A26). Retoryka jest zaś najwyższą ze sztuk, albowiem dzięki umiejętności przekonywania ludzi w dowolnym zakresie i na dowolny temat możliwe jest osiągnięcie największego dobra (Platon, Gorgiasz, 451d). Mając na względzie moc tkwiącą w słowie, sofiści chętnie przyrównywali swą umiejętność do sztuki walki (np. Platon, Gorgiasz, 456c–d), umożliwiającej zwycięstwo w politycznym, sądowym czy prywatnym agonie słów. Zgodnie z tym przekonaniem dwaj specjaliści od erystyki Eutydem i Dionizodoros, przedstawieni przez Platona w Eutydemie, uprawiają nową formę swej Studia Med9_44_Księga.indb 57 2012-01-13 13:12:05 DIOGENES LAERTIOS58 cym się sofi zmatów31. Rozprawiał odchodząc od znaczenia, a odnosząc się do słowa32; i od niego wywodzi się pospolity obecnie ród erystyków33; tak iż Timon mówi o nim: Pokrętny34 Protagoras biegły w sztuce sporów35. [53] On jako pierwszy wprowadził sokratejski rodzaj rozmów36. Jako pierwszy też posługiwał się w rozmowie twierdzeniem Antystenesa37, próbującym wykazać, że niedawnej działalności: przedtem uczyli fechtunku, podczas gdy teraz uczą walki na słowa (Platon, Eutydem, 272a n.). 31 Diogenes posługuje się terminem „sofizmat" w szerokim znaczeniu paradoksalnej argumentacji, wprowadzającego w błąd wnioskowania, chwytu erystycznego. Można się domyślać, że przykładem takiego „sofizmatu" jest przedstawiona poniżej anegdota o sporze Protagorasa i jego ucznia Euathlosa (IX, 56). W przypadku sofistyki zachowało się wiele argumentacji paradoksalnych. Wspomnieć można o trzech tezach traktatu Gorgiasza O niebycie (DK 82 B3), tezę o prawdziwości wszystkich spostrzeżeń z Teajteta (152c) i jej konsekwencję w postaci odrzucenia fałszu i sprzeczności (Teajtet, 166b; Kratylos, 429d) oraz twierdzenie, zgodnie z którym człowiek nie może szukać ani tego, co zna, ani tego, czego nie zna (Menon, 80d–e). Wiele przykładów argumentacji „sofistycznych" zawartych jest w Platońskim Eutydemie oraz w O dowodach sofistycznych Arystotelesa. 32 Według G. B. Kerferda "the interpretation of this statement is quite uncertain" (The sophistic..., s. 69). Kerferd przypuszcza, że dianoia to „znaczenie", a Protagoras, odchodząc od niego, koncentruje się na samej nazwie („in order to concentrate on the name alone"). Wedle C. J. Classena Protagoras odchodził od danego znaczenia, posługując się innym znaczeniem tego słowa, by w ten sposób pokazać uczniom wagę kontekstu (Das Interesse an der Sprache bei Sokrates' Zeitgenossen, s. 222, [w:] Ansätze. Beiträge zum Verständnis der frühgriechischen Philosophie, Amsterdam 1986, s. 217–248). 33 Można się zastanawiać, czy Diogenes przepisuje ten fragment ze znacznie wcześniejszego źródła, czy też rzeczywiście ma na myśli jakichś współczesnych mu erystyków. Przychodzi na myśl, że Diogenes „erystykami" nazywa „sceptyków", skoro zaraz potem przytacza słowa Timona z Fliuntu, ucznia Pyrrona z Elidy. Nie wydaje się to nieprawdopodobne, gdy weźmie się pod uwagę, że, jak się przypuszcza, Diogenes Laertios żył i tworzył niedługo po Sekstusie Empiryku (wyjaśniałoby to frazę „pospolity obecnie"). 34 Znaczenie przymiotnika TMp...meiktoj w tym zdaniu nie jest jasne. Tłumacze proponują na ogół znaczenia związane z dalszą częścią zdania: „combattente" (M. Untersteiner), „slippery arguer" (Ch. D. Yonge), „d'embrouillé (J.-G. Chauffepié), „l'homme de la mélée" (Marie-Odile Goulet-Cazé et alii). Z drugiej strony słownik LSJ podaje znaczenie „sociable", „gregarious". 35 Poetarum Philosophorum Fragmenta 9 B47 = Fr. 47 Di Marco = Supplementum Hellenisticum 821. 36 Można przypuszczać, że albo chodzi o Sokratesową metodę pytań i odpowiedzi (J. Brunschwig, Diogène..., s. 1090), albo o umiejętność zbijania twierdzeń przeciwnika. Jeśli o tę pierwszą formę, to twierdzenie Diogenesa jest zaskakujące, ponieważ odbiera pierwszeństwo w jej stosowaniu Sokratesowi. Przekaz ten wcale nie musi być niewiarygodny, ponieważ historycznie przyjęte przekonanie, że metoda pytań i odpowiedzi została stworzona i rozwinięta przez Sokratesa, jest w mojej ocenie wynikiem wysiłków, które Platon podejmuje w dialogach, by odróżnić Sokratesa od sofistów, pokazując ich nieudolność w sztuce prowadzenia rozmowy oraz nieustannie przeciwstawiając „sokratejską" metodę dialogiczną sofistycznej sztuce wygłaszania mów. Por. omówienie dyskusji u G. B. Kerferda, The sophistic..., s. 33. 37 Twierdzenie głoszące niemożność wypowiedzenia sądu sprzecznego ouk estin antilegein pojawia się często w literaturze tego okresu. Wprawdzie Arystoteles wiąże tę tezę Studia Med9_44_Księga.indb 58 2012-01-13 13:12:05 PROTAGORAS (IX, 50–56) 59 możliwe jest wypowiedzenie twierdzenia sprzecznego, zgodnie z tym, co mówi Platon w Eutydemie38. Jak twierdzi dialektyk Artemidoros w Przeciw Chryzypowi39, jako pierwszy pokazał argumentacje przeciw tezom. Jako pierwszy wynalazł także tak zwaną tyle, na której nosi się ciężary, jak mówi Arystoteles w O wychowaniu40. Był bowiem tragarzem, jak gdzieś twierdzi również Epikur41. W ten sposób zyskał uznanie Demokryta, gdy ten zobaczył, jak związał drewno42. Jako pierwszy dzielił wypowiedź (lÒgon) na cztery [rodzaje]43: prośbę (eÙcwl»n), z Antystenesem (Metaph. 1024b32 i Top. 104b21), jednak nie musi oznaczać to jednoznacznie, że Antystenes był pierwszym czy jedynym filozofem głoszącym to twierdzenie (por. G. B. Kerferd, The sophistic..., s. 89 n.). Wskazuje na to G. B. Kerferd, który, dowodząc, iż teza o niemożności wygłoszenia fałszu była obiegowa już przed Antystenesem, przywołuje fragment Platońskiego Kratylosa, w którym mówi się, iż tezę tę głosiło wielu zarówno wcześniej, jak i obecnie (Kratylos, 429c). W Eutydemie nauka ta jest wprost wiązana z Protagorasem i jego środowiskiem (286c), a doktryna ta przypisywana była samemu Protagorasowi nawet u schyłku starożytności, jak wskazuje fragment Filoponosa, w którym twierdzi się, iż autorem tezy ouk estin antilegein był sofista z Abdery (G. B. Kerferd, The sophistic..., s. 89). Warto wspomnieć, że w znalezionym w 1941 roku papirusie z komentarzem do księgi Eklezjastesa przypisuje się to twierdzenie Prodikosowi (por. G. Binder, L. Liesenborghs, Eine Zuweisung der Sentenz ouk estin antilegein an Prodikos von Keos, „Museum Helveticum" 23 (1966), s. 37–43; fragment ten analizuje również Th. Buchheim, Die Sophistik als Avantgarde normalen Lebens, Hamburg 1986, s. 36). Przekaz w nim zawarty potwierdza popularność tezy ouk estin antilegein wśród sofistów, a nawet, jak wnioskuje G. B. Kerferd na podstawie świadectwa doksograficznego, które wskazuje, iż Prodikos był uczniem Protagorasa (DK 84 A1), można przypisać jego autorstwo Protagorasowi (The sophistic..., s. 89–90). Na podstawie powyższych przekazów – nawet jeśli nie rozstrzygniemy definitywnie autorstwa tej doktryny – można bez wątpienia przyjąć, że nauka ouk estin antilegein stanowiła jeden z sofistycznych topoi. 38 Platon, Eutydem, 286c. 39 Osoba i dzieło nieznane. Jest to jedyna wzmianka o tym filozofie (por. R. Goulet, art. Artémidore le Dialecticien A 427, Dictionnaire des philosophes antiques (DPhA) I, s. 604. 40 Tekst niezachowany. Fr. 2 Ross = fr. 72 Gigon = fr. 63 Rose. 41 Fr. 172 Usener. Fragment pochodzi z listu O profesjach, w którym Epikur przedstawiał filozofów wykonujących niskie zawody, zanim zwrócili się ku filozofii. Por. D. Sedley, Epicurus and his professional rivals, "Cahiers de Philologie" 1 (1976), s. 119–159. Por. także Atenajos, Deipnosoph., 8, 50. 42 Można wnioskować, że Diogenes korzysta w tym miejscu z tego samego źródła co powyżej (IX, 50), według którego Protagoras był uczniem Demokryta. Wspólne jest tym informacjom zainteresowanie wątkami biograficznymi i anegdotycznymi. Por. tę samą historię w wersji rozszerzonej u Aulusa Gelliusza, Noct. att., V, 3. 43 Na temat zainteresowania sofistów językiem por. R. Pfeiffer, Die Sophisten, ihre Zeitgenossen und Schüler im fünften und vierten Jahrhundert (Auszug), [w:] C. J. Classen (ed.), Sophistik, Darmstadt 1976, s. 170–214; C. J. Classen, The Study of Language amongst Socrates' Contemporaries, [w:] C. J. Classen (ed.), Sophistik, s. 215–247; G. B. Kerferd, The theory of language, [w:] The sophistic..., s. 68–77. Studia Med9_44_Księga.indb 59 2012-01-13 13:12:05 DIOGENES LAERTIOS60 [54] pytanie, odpowiedź, polecenie (TMntol»n)44 (a inni na siedem45: opowiadanie [di- »ghsin], pytanie, odpowiedź, polecenie [TMntol»n], recytację [¢paggel...an], prośbę [eÙcwl»n], wezwanie [klÁsin]), które nazwał podstawami wypowiedzi. Alkidamas46 natomiast mówi o czterech [typach] wypowiedzi (lÒgouj): twierdzeniu, przeczeniu47, pytaniu, wezwaniu (prosagÒreusin). Spośród swoich dzieł (lÒgwn) najpierw odczytał O bogach, którego początek przedstawiliśmy powyżej48; przeczytał je w Atenach49 w domu Eurypidesa50 albo, jak [twierdzą] niektórzy, w domu Megaklidesa51. Inni [mówią, że] w Liceum52, a głosu użyczył mu uczeń Archagoras53, syn Teodota. 44 A. Maciejewska (Początki greckiej terminologii gramatycznej, „Meander" 9–10 (1994), s. 487) łączy to rozróżnienie ze wzmianką Arystotelesa (Poetyka, 1456b15; DK 80 A29), wedle której Protagoras zarzucał Homerowi, że poeta posługuje się w pierwszym wersie Iliady poleceniem a nie prośbą. Por. Kwintylian, Inst., III, 4, 10, który pisze: „qui interrogandi, respondendi, mandandi, precandi (quod eÙcwl»n dicit) partes solas putat" (cytuję za: A. Maciejewska, Początki..., s. 488). Na temat Protagorasowych badań nad językiem por. A. Krokiewicz, Gramatyka grecka i łacińska, „Kwartalnik Klasyczny" 1 (1927), z. 4, s. 299–320) oraz Z. Nerczuk, Miarą..., s. 153 n. 45 Tekst daje możliwość dwojakiej interpretacji: „inni dzielili na siedem" czy „inni [mówili], że [dzielił] na siedem". Niejasne jest bowiem, czy jest to podział przedstawiony przez Protagorasa, czy też „innych". A. Maciejewska (Początki..., s. 487–488) przyjmuje, że nie jest to podział Protagorasa. 46 Orat. Att., II, 155b. Alkidamas (pierwsza połowa IV w. p.n.e.) był uczniem Gorgiasza, który, o ile wierzyć Suidasowi, przejął szkołę po Leontyńczyku (por. Suidas, s.v. „Gorgias"). Alkidamas jest znany jako zwolennik naturalnej równości wszystkich ludzi oraz retor. Zachowały się nieliczne fragmenty jego mów. Również w tym przypadku nie jest jasne, czy jest to rozróżnienie samego Protagorasa, czy Alkidamasa. A. Maciejewska pisze (Początki..., s. 488), że podział ten jest niezależny od Protagorasowego i dotyczy „raczej rodzajów zdań". 47 Twierdzenie (f£sij) i przeczenie (¢pÒfasij) Platon wymienia jako rodzaje zdań w Sofiście (263e); por. A. Maciejewska (Początki..., s. 488). 48 Por. IX, 51. Ale wcześniej Diogenes nie przedstawił tytułu. 49 Trudne do zweryfikowania jest twierdzenie W. Nestle (Vom Mythos zum Logos, Stuttgart 1940, s. 265), który spekuluje, że pierwszy pobyt Protagorasa w Atenach miał miejsce między rokiem 450 a 444 p.n.e. Wszelkie datowania związane z działalnością sofistów ze względu na brak świadectw są jednak bardzo hipotetyczne. Wydaje się, że Protagoras był w Atenach również w pierwszych latach wojny peloponeskiej, a echem pobytu jest prawdopodobnie komedia Eupolisa Pochlebcy, wystawiona w roku 421 p.n.e. 50 Związki Eurypidesa (480–406 p.n.e.) z sofistyką nie ulegają wątpliwości. Por. W. Jaeger, Paideia, przełożył M. Plezia, tom I, Warszawa 1962, s. 346–370, czy też rozdział o Eurypidesie pt. Eurypides, czyli tragedia namiętności w: J. de Romilly, Tragedia grecka, Warszawa 1994, s. 107–144. 51 Jest to postać nieznana. 52 Nie może tu chodzić o Liceum w znaczeniu szkoły Arystotelesa, ponieważ Protagoras umarł wiele lat przed jego założeniem. Możliwe zatem, iż ta informacja jest wynikiem błędu Diogenesa lub jego źródła, albo też Diogenes ma na myśli Liceum w znaczeniu gimnazjum w Atenach zbudowanego przez Pizystrata lub Peryklesa. 53 Postać skądinąd nieznana. W słynnej scenie z Platońskiego Protagorasa sofistę otacza orszak innych wielbicieli i uczniów. Najznakomitszym był, według Platona, Antimojros z Mende (314e–315a). Studia Med9_44_Księga.indb 60 2012-01-13 13:12:05 PROTAGORAS (IX, 50–56) 61 Oskarżył go Pytodoros, syn Polizelosa, jeden z Czterystu54; Arystoteles jednak mówi, że Euathlos55. [55] Zachowały się56 jego następujące dzieła57: <...>58 Sztuka erystyczna59 O zapasach60 O naukach61 54 Rada Czterystu sprawowała władzę w Atenach w okresie przewrotu oligarchicznego w roku 411 p.n.e. Interesujący jest to przekaz, zważywszy na toczącą się od wydania książki K. Poppera (Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie), a trwającą do dzisiaj, dyskusję na temat wkładu Protagorasa i sofistyki w kształtowanie się idei demokratycznych. 55 Sofista, fr. 3 Ross = fr. 867 Gigon = 67 Rose. Jeśli przekaz ten jest prawdziwy, to można się domyślać, że ewentualny powód niechęci Euathlosa do Protagorasa przedstawia poniżej opowiedziana anegdota (IX, 56). 56 Nie oznacza to jednak, że były one dostępne dla Diogenesa – z pewnością korzysta on po prostu z jakiegoś źródła. Jak niewiele późny antyk wiedział o Protagorasie, widać we wzmiankach u Sekstusa Empiryka (por. Z. Nerczuk, Protagoras u Sekstusa Empiryka (PH I 216) a platoński Teajtet, [w:] Kolokwia Platońskie QEAITHTOS, red. A. Pacewicz, Wrocław 2007, s. 175–182). 57 Mało przekonująca jest koncepcja M. Untersteinera (Sofisti. Testimonianze e frammenti, fasc. I, Protagora e Seniade, Firenze 1961, s. 22–23), który argumentuje, że nie są to samodzielne dzieła, lecz tytuły rozdziałów Antylogii. 58 Powszechnie przyjmuje się w tym miejscu lacunę ze względu na brak w katalogu pewnych wspomnianych w tekście tytułów. 59 Był to najpewniej podręcznik zawierający wskazówki, jak należy prowadzić dysputę i przekonywać, oraz wykaz topoi. Jak pisze J. Gajda: "podstawą nauczania erystyki było wynikające z teoriopoznawczych ustaleń Protagorasa przeświadczenie, iż 'o każdej rzeczy istnieją dwa sądy wzajemnie przeciwstawne', które niewątpliwie przedstawiał i uzasadniał w swej Sztuce, prezentował również zapewne i cel nauki erystyki, która miała służyć umiejętności przekonania innych o słuszności własnych poglądów, wyrażanej w lapidarnym skrócie 'jak pogląd słabszy uczynić silniejszym' (J. Gajda, Sofiści, s. 92). 60 Tytuł wzmiankowany przez Platona w Sofiście (232d–e, DK 80 B8). Sokrates mówi tam: „Chociaż jeżeli idzie o umiejętności wszelkie i każdą z osobna, to to, co powinien sam mistrz każdemu odpowiedzieć w sporze, to jest chyba wszystko ogłoszone, zebrane, spisane i dostępne dla każdego, kto się zechce nauczyć. Teajtet: Mam wrażenie, że ty mówisz o pracy Protagorasa o zapasach i o innych umiejętnościach" (tłum. W. Witwicki). Tytuł ten nawiązuje najprawdopodobniej do agonicznej mocy słowa, którą tak chętnie podkreślali sami sofiści (por. wyżej przypis 30). W odniesieniu do Protagorasa potwierdza to również przedstawiony przez Sekstusa Empiryka tytuł tekstu, rozpoczynającego się słynnym twierdzeniem homo-mensura, Katab£llontej (sc. lÒgoi), czyli dosłownie mowy „powalające na łopatki". 61 Chociaż tekst nie zachował się, przekaz Arystotelesa pozwala wnosić, że zawierał polemikę Protagorasa z pewnymi koncepcjami matematycznymi. W księdze B Metafizyki Stagiryta przy okazji przedstawiania swej tezy, zgodnie z którą przedmioty astronomii i geometrii nie mogą być przedmiotami zmysłowymi, wspomina o poglądzie Protagorasa, wedle którego – wbrew definicji podawanej przez geometrów – rzeczywisty okrąg styka się z prostą w więcej niż w jednym punkcie (80 DK B7, Arist., Metaph., 997b–998a). Ta niewielka wzmianka wydaje się odsyłać do całego zakresu zagadnień. Jak pisze E. Dupréel, traktat O naukach miał charakter polemiczny, skierowany przeciw pitagorejczykom i ich rozumieniu geometrii, opartym na wierze w niezmienne elementy czy jednostki (Les sophistes, s. 25). W takiej perspektywie, jak podsumowuje Studia Med9_44_Księga.indb 61 2012-01-13 13:12:06 DIOGENES LAERTIOS62 O państwie O żądzy zaszczytów O cnotach62 O stanie pierwotnym63 O tym, co w Hadesie64 O błędnych działaniach ludzi Rozkaz65 Rozprawa o zapłatę66 Antylogie w dwu księgach67. Takie są jego dzieła68. A także Platon napisał na jego temat dialog69. E. Dupréel, własności matematyczne są jedynie konwencjami – nie są z natury, ale z umowy (Les sophistes, s. 46). Można więc przypuszczać, że wedle Protagorasa język geometrii nie odsyła do żadnego realnego bytu, lecz jest pewnego rodzaju konstruktem. Taki wniosek wysuwa G. B. Kerferd (The sophistic..., s. 109), który uważa, że tekst ten, przez swą negację realności przedmiotów matematycznych, wskazuje na mające miejsce w myśli Protagorasa ograniczenie rzeczywistości do sfery fenomenalnej. 62 Tytuł skądinąd nieznany. Prawdopodobne jest, że tekst ten mógł stanowić podstawę przedstawionej przez Platona dyskusji na temat cnoty, prowadzonej przez Protagorasa i Sokratesa w dialogu Protagoras. 63 Według E. Dupréela (Les sophistes, s. 31–32) dzieło to mogło stanowić podstawę mowy Protagorasa przedstawionej przez Platona w dialogu Protagoras (320c–322d). Por. W. Nestle, Vom Mythos..., s. 282 i G. B. Kerferd, The sophistic..., s. 125. 64 Według mało przekonującej tezy M. Untersteinera, tekst ten przedstawiał koncepcję duszy jako zbioru spostrzeżeń. Wiadomo, że tekst pod tym samym tytułem napisał Demokryt (DL IX, 45), ale również jego zawartość nie jest znana. Warto jednak zwrócić uwagę na tzw. „nekyię Protagorasa" w pełnym aluzji do jego dzieł Teajtecie (171d), która może stanowić ironiczne nawiązanie Platona do tego dzieła sofisty. 65 Według M. Untersteinera (Sofisti..., s. 24) Protagoras miał w tym dziele zwalczać teorię prawa jako nakazu w imię prawa jako konwencji. Być może przedmiotem były jednak dociekania gramatyczne, zbliżone do wspomnianego już wyżej zarzutu wobec Homera (por. przypis 44). 66 Tytuł kojarzy się z przedstawionym poniżej sporem między Protagorasem a Euathlosem (IX, 56). Jest jednak mało prawdopodobne, by retoryczny traktat czy retoryczna mowa zawierały autobiograficzne szczegóły. 67 Wedle zdumiewającego świadectwa Arystoksenosa (DL III, 37), na Antylogiach miał się wzorować Platon w Państwie. E. Dupréel (Les sophistes, s. 42) wysuwa prawdopodobną tezę, że Antylogie Protagorasa są wzorem dla zachowanego częściowo traktatu Dissoi logoi, którego pierwsze cztery rozdziały mają charakterystyczną formę argumentacji za przeciwstawnymi tezami. 68 Na liście tej brakuje dzieł pt. O bogach i Prawda. Można się zastanawiać, czy jest to wynikiem lacuny (takie rozwiązanie problemu przyjmują najczęściej badacze), czy przeoczenia. Diogenes sam wspomina nieco wyżej o tekście O bogach, z którego cytuje słynne zdanie. Przedstawia także cytat (homo-mensura) z Prawdy, ale nie wspomina tytułu dzieła. Z innych źródeł znamy też tytuły Wielki traktat (Megas logos) (DK 80 B3) oraz O bycie (DK 80 B2), których brakuje w katalogu Diogenesa Laertiosa. 69 Chodzi z pewnością o dialog Protagoras. Studia Med9_44_Księga.indb 62 2012-01-13 13:12:06 PROTAGORAS (IX, 50–56) 63 Filochoros zaś mówi, że, gdy [Protagoras] płynął na Sycylię, statek zatonął70; o tym wzmiankuje także Eurypides w Iksionie71. Niektórzy natomiast mówią, że umarł on podczas podróży [56] w wieku około dziewięćdziesięciu lat; Apollodoros72 zaś twierdzi, że [przeżył] lat siedemdziesiąt, że uprawiał zawód sofi sty przez lat czterdzieści73 i osiągnął pełnię wieku męskiego w czasie 84. Olimpiady (444–441 p.n.e.)74. Napisaliśmy dla niego taki oto wiersz: O tobie, Protagorasie, wieść taką słyszałem, że z Aten już jako starzec uchodząc w drodze umarłeś. Byś uciekł, wolało miasto Kekropsa, i choć jakoś uciekłeś z miasta Pallady, Plutona nie uniknąłeś75. Mówi się, że pewnego razu, gdy zażądał on zapłaty od swego ucznia Euathlosa, a ten odpowiedział, że nie wygrał jeszcze żadnej sprawy, [Protagoras] odrzekł: „jeśli ja zwyciężę, to skoro wygrałem sprawę, będę miał prawo wziąć zapłatę; a jeśli ty [wygrasz], [i tak będę miał prawo wziąć zapłatę], ponieważ ty [wygrałeś sprawę]"76. 70 FGrHist 328 F 217. O zatonięciu piszą również Filostrat (DK 80 A2) i Hezychiusz (DK 80 A3). Cyceron (De nat. deorum, I, 24, 63; DK 80 A23) nie wspomina nic o zatonięciu. O katastrofie milczy również Timon z Fliuntu w zachowanym fragmencie Silloi (Fr. 5 Diels = Supplementum Hellenisticum fr. 779) (por. wyżej przypis 26). 71 Nauck2, s. 490. Tragedia wystawiona była między rokiem 410 a 408 p.n.e. Można się zastanawiać, w jakim kontekście Eurypides w tragedii o temacie mitologicznym miałby wzmiankować o śmierci Protagorasa w czasie podróży. Jednak biorąc pod uwagę wielość nawiązań do sofistyki w tragediach Eurypidesa, obecność takiej aluzji do śmierci Protagorasa nie jest całkowicie nieprawdopodobna. 72 FGrHist. 244 F 71. 73 Taką samą długość życia oraz ten sam czas uprawiania profesji sofistycznej przypisuje Protagorasowi Platon w Menonie (DK 80 A8) i Hezychiusz (DK 80 A3). Można się domyślać, że źródłem Apollodora jest Menon. 74 Zgodnie z tą informacją jako datę urodzin Protagorasa należałoby przyjąć lata 484–481 p.n.e. Niewykluczone jest jednak, że Protagoras urodził się jeszcze wcześniej, skoro w dialogu Protagoras mówi, że mógłby być ojcem wszystkich zgromadzonych (317b, DK 80 A5), a zatem i Sokratesa, który urodził się w roku 470/469 p.n.e. 75 A. Pal. VII, 130. 76 Pełniejsza wersja tej anegdoty zawarta jest u Aulusa Gelliusza (II w. n.e.) (Noct. attic., V, 10). Jest ona wzbogacona w stosunku do wersji Diogenesa Laertiosa o odpowiedź Euathlosa, który mówi, że jeśli sędziowie opowiedzą się za nim, a przeciw Protagorasowi, wygra sprawę z sofistą i nic mu nie będzie dłużny. A jeśli wydadzą wyrok przeciw niemu, to na mocy ich umowy nic Protagorasowi nie będzie winny, ponieważ nie wygrał jeszcze żadnej sprawy. Ta sama anegdota przekazana jest przez Sekstusa Empiryka (ok. II w. n.e.) w odniesieniu do legendarnego ojca retoryki Koraksa (AM II, 97–99). Podobnie jak w wersji Aulusa Gelliusza, jest ona rozszerzona o wypowiedź ucznia, a cały proces kończy sie wypędzeniem ich z sądu jako złych sofistów. Można się domyślać, że była to historia bardzo popularna i chętnie powtarzana w tym okresie. To, iż anegdota ta jest echem historycznego problemu, świadczy uwaga w Platońskim Protagorasie, w którym sam sofista opowiada, na jakich zasadach uczniowie dokonują zapłaty (328b, DK 80 A6). Studia Med9_44_Księga.indb 63 2012-01-13 13:12:06 DIOGENES LAERTIOS64 Żył i inny Protagoras – astrolog, dla którego Euforios77 napisał mowę pogrzebową, a także i trzeci – fi lozof stoicki. Przełożył Zbigniew Nerczuk 77 Fr. 21 Powell. Studia Med9_44_Księga.indb 64 2012-01-13 13:12: