www.argument-journal.eu Published online: 25.06.2015 Argument Vol. 4 (2/2014) pp. 299–314 * Adiunkt w Katedrze Filozofii Współczesnej w Instytucie Filozofii i Socjologii uniwer‐ sytetu Pedagogicznego w Krakowie. e ‐mail: janekwaw@poczta.fm. Austin i Quine o rozróżnieniu ana l i t yczne/syntet yczne Jan WAWrZYnIAK* ABStrACt Austin and Quine on the an a l y t i c / s yn th e t i c distinction Both John Langshaw Austin and Willard Van Orman Quine were critical of the traditional division of propositions into the two categories: analytic and synthetic. their criticism has, however, a different character. Quine questions the usefulness of the notion of analyticity, whereas Austin does not accept the view that every proposition should be considered either analytic or synthetic. According to Quine, we have to abandon the notion of analyticity because we cannot define it in a satisfactory way. Quine's criticism is based on his conviction that the very notion of meaning is suspicious from the scientific point of view. this general outlook is supported by arguments the point of which is to show that we cannot avoid an indeterminacy of translation. Austin criticises the distinction for different reasons. According to him, it is not the notion of meaning which is suspicious, but a certain model of this notion - a model which is based on false analogies. In my text, I compare these two approaches and point out that they have different metaphilosophical sources. the main difference lies in the fact that, according to Austin, statements about linguistic meaning usually have a descriptive character, whereas Quine claims that linguistic meanings are theoretical entities. In the last part of my article, I discuss the thesis of indeterminacy of translation and assess its credibility, as it plays a key role in Quine's criticism of the notion of meaning. KeYWOrDS John Langshaw Austin; Willard Van Orman Quine; analytic; synthetic; meaning; indetermi‐ nacy of translation 300 Jan WAWRZYNIAK I Wyczerpujące omówienie poglądów Johna Langshawa Austina i Willarda Van Ormana Quine'a dotyczących rozróżnienia anal it yczne/syntet yczne wy‐ magałoby zapewne napisania obszernej monografii. ujęcie tego zagadnienia w ramy artykułu oczywiście prowadzi do tego, że nie wszystkie wątki związane z rozważaną tematyką zostaną omówione, a spora część zostanie jedynie zasy‐ gnalizowana. niemniej jednak - jak sądzę - pewne istotne kwestie dotyczące tego tematu można poruszyć na kilkunastu stronach, co więcej, uważam, że warto choćby szkicowo przedstawić te dwa podejścia do zagadnienia analitycz‐ ności, skonfrontować je ze sobą, wskazać poglądy stojące u ich podstaw oraz zarzuty, na jakie są one narażone. Przeprowadzenie podziału sądów na analityczne i syntetyczne zawdzięczamy Immanuelowi Kantowi. Jednak już gottfried Wilhelm Leibniz i David Hume dokonali podobnych rozróżnień. ten pierwszy dzielił prawdy na faktyczne i ro‐ zumowe, ten drugi odróżniał zdania dotyczące faktów od zdań dotyczących sto‐ sunków pomiędzy ideami. Kant w Krytyce czystego rozumu podaje następujące wyjaśnienie analityczności i syntetyczności: We wszystkich sądach, w których pomyślany jest stosunek podmiotu do orzeczenia [...], stosunek ten jest możliwy w sposób dwojaki. Albo orzeczenie B należy do pod‐ miotu A jako coś, co jest (w sposób ukryty) zawarte w pojęciu A, albo B leży całkiem poza pojęciem A, choć pozostaje w nim związku. W pierwszym przypadku nazywam sąd analitycznym, w drugim syntetycznym (Kant, 2001: A7). W kolejnych fragmentach tekstu swoją charakterystykę sądów analitycznych uzupełnia stwierdzeniem, że sądy analityczne opierają się na zasadzie sprzecz‐ ności (Kant, 2001: B12, B15, B16). można przyjąć, że - wedle Kanta - sądy analityczne to takie, których treść (czyli znaczenie) orzecznika jest zawarta w treści podmiotu. Dlaczego tego typu sądy opierają się na zasadzie sprzeczno‐ ści? Wydaje się, że powodem jest to, iż ich zaprzeczenia są sądami wewnętrznie sprzecznymi, to znaczy sprzecznościami. Wszystkie pozostałe sądy są, zdaniem Kanta, syntetyczne. Zarówno odniesienia do podziału sądów na analityczne i syntetyczne, jak i próby precyzyjnego określenia jego podstaw były i są bardzo liczne. W tym miejscu ograniczę się do przywołania kilku uwag gottloba Fregego i Saula Kripkego1 na ten temat. Wedle Fregego zdania dzielimy na analityczne i synte‐ tyczne ze względu na sposób ich uzasadnienia: 1 Odwołuję się do książki Nazywanie a konieczność, pomimo że pochodzi ona z okresu póź‐ niejszego niż czas, w którym Austin i Quine sformułowali swoje zastrzeżenia wobec podziału zdań na analityczne i syntetyczne, bowiem zawarte w niej uwagi, podobnie jak opinia Fregego Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 301 Podziały sądów na aprioryczne i aposterioryczne, na syntetyczne i analityczne, dotyczą moim zdaniem nie treści sądów, lecz sposobu ich uzasadniania. gdzie go nie ma, tam nie ma możliwości przeprowadzenia takiego podziału (Frege, 1977a: 11). Analityczność ujmuje on na przykład w następujący sposób: Chodzi wtedy o podanie takiego dowodu, który sięgałby wstecz aż do prawd pierw‐ szych. Prawda będzie analityczna, jeżeli spotkamy na tej drodze tylko prawa ogólno‐ ‐logiczne oraz definicje (Frege, 1977a: 11). Zatem zgodnie z podejściem Fregego podział sądów na analityczne i synte‐ tyczne należy uznać za rozróżnienie o charakterze epistemologicznym. Kripke w wykładach opublikowanych pod tytułem Nazywanie a konieczność stwierdza, że nie należy utożsamiać rozróżnienia a priori / a posteriori z rozróżnieniem ko‐ nieczne/przygodne. to pierwsze należy do epistemologii, drugie zaś do ontologii. Analityczność można scharakteryzować, odwołując się do obu tych podziałów: zdanie analityczne jest, w pewnym sensie, prawdziwe na mocy swojego znaczenia, a jest prawdziwe we wszystkich możliwych światach na mocy swojego znaczenia. Coś, co jest analitycznie prawdziwe, będzie więc zarazem konieczne i aprioryczne (Kripke, 2001: 57). II Zasadniczym powodem, dla którego Austin odnosi się krytycznie do rozróż‐ nienia anal it yczne/syntet yczne, jest to, że bezrefleksyjne wykorzystywanie go w analizach filozoficznych często stoi w sprzeczności z następującym po‐ stulatem metodologicznym: „musimy zwracać uwagę na fakty rzeczywistego języka, na to, co możemy, czego zaś nie możemy powiedzieć, i na to, dlaczego dokładnie tak jest" (Austin, 1993a: 95). na czym polega ta niezgodność? Wedle tradycji podział sądów (zdań) na analityczne i syntetyczne jest zupełny i rozłączny. Zatem wydaje się oczywiste, że zadanie pytania „analityczne czy syntetyczne?" jest stosowne w odniesieniu do każdego sądu (zdania). Być może nie zawsze da się je rozstrzygnąć, ale każdy sąd (zdanie) musi być albo analityczny, albo syntetyczny. Jak wskazuje jednak Austin - wbrew temu tradycyjnemu poglądowi - istnieją takie wypowiedzi, których „nie można uznać ani za «analityczne», ani za «syntetyczne»" (Austin, 1993a: 90). Podaje on kilka przykładów tego typu zdań: „ten dźwięk istnie‐ je", „X jest rozciągłe, lecz nie ma kształtu", „myślę, że x jest dobre, lecz nie na temat omawianego rozróżnienia, wskazują na sprawę zasadniczą - mianowicie na koniecz‐ ność osadzenia tego zagadnienia we właściwym kontekście. 302 Jan WAWRZYNIAK pochwalam tego". Ponadto Austin wskazuje, że można sobie wyobrazić takie sytuacje, w których „słowa nas zawodzą". Załóżmy, że przez cztery lata żyję w harmonii i przyjaźni z kotem, a ten następnie wygłasza filipikę. Zadamy chyba pytanie: „Czy to jest, czy nie jest rzeczywisty kot?" „Albo jest, albo nie jest, ale nie możemy mieć pewności, czy jest, czy nie jest". Otóż tak faktycznie nie jest; ani zdanie: „to jest rzeczywisty kot", ani zdanie: „to nie jest rzeczywisty kot" pod względem semantycznym nie odpowiada faktom. [...] pierwszego nie można wypowiedzieć o czymś, co wygłasza filipiki, drugiego - o czymś, co przez cztery lata zachowywało się jak ów kot (Austin, 1993a: 93). na podstawie powyższego cytatu można wyciągnąć wniosek, że twierdzeń takich jak: „Koty nie wygłaszają filipik" również nie należy zakwalifikować do jednego z tych dwóch rodzajów. Z jednej strony nie istnieje żadna konwencja czy też reguła językowa, która stwierdzałaby, że koty nie wygłaszają filipik2. Z drugiej jednak strony - jak podkreśla Austin - zastosowanie słowa „kot" w odniesieniu do istoty, która wygłasza filipiki, byłoby czymś niewłaściwym „pod względem semantycznym". Wedle filozofa w takich przypadkach należy „przedstawić szczegółowy opis faktów" (Austin, 1993a: 94). Wskazane przez Austina przykłady podważające przekonanie o zupełności dychotomii syntet yczne/anal it yczne różnią się od siebie pod istotnymi względami. Dlatego też szczegółowa analiza jego argumentacji wymagałaby po‐ grupowania tych zdań, a następnie zbadania każdej z tych kategorii. W tym miejscu ograniczę się jednak tylko do kilku uwag na temat tych przykładów. Wydaje się, że wypowiedzi typu: „ten dźwięk istnieje" mogą być odczyty‐ wane dwojako. można je rozumieć albo jako zdania, w których zakres kwan‐ tyfikatora egzystencjalnego jest szeroki, albo jako takie, w których jest wąski. Przyjmując pierwszą interpretację, otrzymujemy twierdzenia o niewątpliwie syntetycznym charakterze - na przykład stwierdzenie posiadające mniej więcej taką treść: istnieje takie x, które jest dźwiękiem o tych a tych własnościach, i x pojawiło się w tym a tym dniu o tej i tej godzinie w tym a tym miejscu. natomiast jeśli takie zdania odczytywalibyśmy zgodnie z drugą interpretacją, to wydaje się, że rezultatem byłyby podstawienia prawa egzystencjalnej gene‐ ralizacji, na przykład twierdzenie, które mówi, iż dla dowolnej osoby x (w tym przypadku nie ma potrzeby relatywizowania do czasu) jeśli pewien obiekt a jest wskazywany przez x i jest dźwiękiem, to istnieje coś, co jest identyczne z a. Zdania takie jak: „myślę, że x jest dobre, lecz nie pochwalam tego" rodzą nieco innego typu trudności, związane ze znaczeniem terminów wartościujących. Au‐ stin, kwestionując analityczność tego twierdzenia, słusznie - jak sądzę - odrzu‐ ca stanowisko metaetyczne zwane preskryptywizmem. nie godząc się natomiast z uznaniem go za syntetyczne, sprzeciwia się także deskryptywizmowi. nastawienie 2 na podobne zjawisko zwraca uwagę Wittgenstein (2000: § 80, 84). Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 303 Austina wobec tego stwierdzenia polega na tym, że, pomimo iż z grubsza rzecz biorąc, potrafimy pokazać, dlaczego nie powinno się go uznawać ani za analityczne, ani za syntetyczne, nie da się ściśle ustalić, jakie relacje zachodzą pomiędzy po‐ chwalaniem czegoś a uznawaniem tego za dobre. to zaś wynika z przekonania, że „rzeczywisty język ma niewiele, jeśli w ogóle jakieś, wyraźnych konwencji, nie ma żadnych ostrych granic sfer działania reguł" (Austin, 1993a: 94). Do jeszcze innej kategorii należy zaliczyć zdania tego typu, co: „X jest roz‐ ciągłe, lecz nie ma kształtu", „Koty nie wygłaszają filipik". Omawiając tę grupę twierdzeń, warto jest zestawić podejście Austina z ujęciem Hilary'ego Putna‐ ma. to porównanie pozwoli lepiej scharakteryzować tę klasę. Putnam w rozwa‐ żaniach na temat rozróżnienia anal it yczne/syntet yczne bardziej szczegó‐ łowo przedstawia racje przemawiające za tym, by nie stosować owej dychotomii w takich przypadkach. Jego zdaniem głównym powodem, dla którego znaczna ilość zdań nie może zostać uznana ani za analityczne, ani za syntetyczne, jest to, że niektóre słowa użyte w tych zdaniach występują w sformułowaniach wielu praw (Putnam, 1998). Zatem na przykład w przypadku słowa „kot" jego zna‐ czenie jest określane nie przez jedno zdanie, dajmy na to: „Koty nie mówią", lecz przez całą wiązkę praw - praw biologicznych, a być może także innych. Podejście Putnama do omawianego rozróżnienia jest więc do pewnego stopnia zgodne z nastawieniem Austina, lecz trzeba zaznaczyć, że ten pierwszy nie do końca zgodziłby się z następującymi słowami: Język potoczny załamuje się w niezwykłych przypadkach. [...] Otóż nie ulega wątpli‐ wości, że język idealny nie załamałby się niezależnie od tego, co by się zdarzyło. gdy na przykład, uprawiamy fizykę, gdzie naginamy nasz język, by dokładnie i zwięźle opisać przypadki skomplikowane i niezwykłe, przygotowujemy się językowo na najgorsze (Au‐ stin, 1993a: 94). Putnam odrzuciłby sugestię, że uprawiając fizykę, posługujemy się językiem idealnym, który nigdy nie załamuje się. Fizyka także natrafia na problemy, któ‐ rych nie da się rozstrzygnąć, nie rewidując - w danym momencie akceptowa‐ nych - definicji podstawowych wielkości fizycznych. (Przełomowe momenty w historii nauki polegały właśnie na tego typu zmianach). Wedle Putnama język fizyki jest przedłużeniem języka potocznego. tak jak spotkanie z „kotem", który wygłaszałby filipiki, doprowadziłoby do załamania języka potocznego, tak obserwacje dokonane pod koniec wieku XIX i na początku XX doprowadziły do załamania języka fizyki klasycznej. Austin w artykule Znaczenie słowa (1993a) nie tylko podaje przykłady pod‐ ważające tezę o zupełności podziału zdań na analityczne i syntetyczne, lecz także przedstawia diagnozę wyjaśniającą, dlaczego wielu filozofów bezkrytycznie ją akceptuje. teza ta wynika z pewnego sposobu ujmowania znaczenia, nazywane‐ go przez Austina modelem roboczym. Zgodnie z modelem roboczym znaczenia 304 Jan WAWRZYNIAK są „rzeczami rozumianymi w jakimś potocznym sensie" (Austin, 1993a: 94)3. Jeśli tak, to posiadają części. Zatem pytanie: „Czy znaczenie jednego wyrażenia jest częścią znaczenia innego wyrażenia?" jest zawsze zasadne. Stosując ten mo‐ del, łatwo da się wytłumaczyć, na czym polega analityczność zdań podmiotowo‐ ‐orzecznikowych, a także uzasadnić, dlaczego każde takie zdanie jest albo ana‐ lityczne, albo syntetyczne. Zdanie podmiotowo ‐orzecznikowe jest analityczne wtedy i tylko wtedy, gdy znaczenie orzecznika jest zawarte w znaczeniu pod‐ miotu. Zakładając zaś, że każde zdanie proste (atomowe) można ująć jako zda‐ nie podmiotowo ‐orzecznikowe, powyższe określenie analityczności stosuje się do wszystkich zdań prostych (atomowych). Podział zaś jest zupełny, ponieważ znaczenie orzecznika musi albo być zawarte w znaczeniu podmiotu, albo nie być w nim zawarte. Wedle Austina siła tego modelu jest tak wielka, że nawet ci filozofowie, którzy zdecydowanie i otwarcie odrzucają koncepcję znaczenia jako przedmiotu skorelowanego z wyrażeniem, akceptują jako całkowicie jasny pewien będący konsekwencją tego modelu sposób mówienia o znaczeniach. Zdaniem Austina mówienie o częściach znaczeń ma sens tylko pod warunkiem, iż ten model jest słuszny. W przeciwnym przypadku „takie zwroty jak «część znaczenia słowa x» są zupełnie nieokreślone, wiszą w powietrzu i w ogóle nie wiemy, co one znaczą" (Austin, 1993a: 87). Konsekwentne zanegowanie stare‐ go modelu prowadzi do następujących wniosków: a) przekonanie, że każdy sąd jest analityczny bądź syntetyczny jest bezpodstawnym dogmatem; b) nie da się podać ogólnej definicji terminów „analityczny" i „syntetyczny". Austin wskazuje, że w miejsce tej zwodniczej koncepcji znaczenia można przyjąć inną, prowadzącą do równie poważnych błędów: Ale jest równie oczywiste, że nasz nowy model roboczy, rzekomo „idealny" język, jest pod wieloma względami najbardziej nieadekwatnym modelem jakiegokolwiek rzeczy‐ wistego języka: obowiązujące w nim staranne oddzielenie składni od semantyki, listy wyraźnie sformułowanych reguł i konwencji oraz staranne rozgraniczenie ich sfer dzia‐ łania - wszystko to jest mylące. rzeczywisty język ma niewiele, jeśli w ogóle jakieś, wyraźnych konwencji, nie ma żadnych ostrych granic sfer działania reguł, żadnego sztywnego oddzielenia tego, co składniowe, i tego, co semantyczne (Austin, 1993a: 93). Warto zauważyć, że przekonanie, iż język naturalny jest czymś analogicznym do języka rachunku, definiowanego poprzez podanie listy reguł określających: a) interpretację symboli pierwotnych, b) sposoby powiązania tych symboli, rów‐ nież prowadzi do poglądu, że każde zdanie musi być albo analityczne, albo synte‐ tyczne. Przy takim założeniu analityczność w danym języku możemy określić jako prawdziwość bądź fałszywość na mocy reguł interpretacji wyrażeń tego języka. 3 Warto zauważyć, że o sile pewnych zwodniczych modeli i analogii pisali także inni filozofowie, między innymi Bergson oraz Wittgentein; por. Bergson, 1988: 12–13; Wittgen‐ stein, 2000: § 304–308. Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 305 Skoro zaś reguły interpretacji symboli pierwotnych oraz reguły budowy wyrażeń są sformułowane explicite, definicja taka nie powinna budzić wątpliwości4. mo‐ głoby się zatem wydawać, że Austin, odrzucając również ten nowy model funk‐ cjonowania języka, podważa nie tylko tezę o zupełności i rozłączności podziału zdań na analityczne i syntetyczne, ale także możliwość wyjaśnienia i zrozumienia tych terminów, bowiem jeśli zarówno stary, jak i nowy model są błędne, to nie da się sformułować - ani ogólnej, ani zrelatywizowanej do języka - definicji nor‐ malnej analityczności. Jednak w świetle tego, co zostało do tej pory powiedziane, oraz innych uwag Austina ten wniosek jest niepoprawny. Bardzo często uczymy się znaczenia słowa nie poprzez wyjaśnienia werbalne, lecz poprzez wskazanie: „Sądzę, że filozofowie poświęcali zbyt mało uwagi faktowi, że większość słów w potocznym użyciu definiuje się ostensywnie" (Austin, 1993b: 523). Zatem, jeśli potrafimy wskazać przykłady twierdzeń analitycznych oraz twierdzeń syntetycznych i w większości przypadków nie dochodzi do kontro‐ wersji, to terminy „analityczne" oraz „syntetyczne" posiadają określony sens. Ponadto jeśli „rzeczywisty język ma niewiele [...] wyraźnych konwencji", to być może te terminy - podobnie jak wiele innych - są w pełni zrozumiałe, pomimo iż ich użyciem nie rządzą żadne wyraźne konwencje, na przykład nie posiadają werbalnych definicji (normalnych). Podsumowując podejście Austina do kwestii analityczności, należy stwier‐ dzić, że krytykuje on przede wszystkim przekonanie o zupełności i rozłączności podziału zdań na analityczne i syntetyczne. Źródłem tego poglądu są dwa błędne modele języka i znaczenia. trzeba jednak podkreślić, że odrzucenie tych modeli nie jest ani tożsame z całkowitym odrzuceniem pojęcia analityczności, ani tym bardziej z uznaniem samego pojęcia znaczenia za mętne. Wniosek, jaki płynie z jego rozważań, jest następujący: opis znaczenia słów i zdań jest czymś o wiele bardziej skomplikowanym, niż to się wydaje większości filozofów. Opis ten wymaga między innymi ponownego zbadania takich zwrotów jak: „być częścią znaczenia czegoś", „mieć to samo znaczenie", nie zaś objaśniania ich na pod‐ stawie a priori akceptowanych modeli funkcjonowania języka, ponieważ „jeśli posługujemy się sztywną dychotomią: «to samo znaczenie - różne znaczenia» [...], to gmatwamy po prostu rzecz" (Austin, 1993a: 102). III Opinia Quine'a na temat rozróżnienia anal it yczne/syntet yczne jest zde‐ cydowanie bardziej radykalna. Jego zdaniem przekonanie o istnieniu takiego podziału jest niczym nieuzasadnionym dogmatem. tezę tę wspiera szeregiem 4 Carnap na przykład definiuje pojęcie analityczności za pomocą pojęcia postulatu znacze‐ niowego (Carnap, 2005). 306 Jan WAWRZYNIAK argumentów. Ich zasadniczym celem jest wykazanie, że termin „analityczny" - a tym samym i „syntetyczny" - nie posiada jasno określonego znaczenia. Jego krytyka ma swoje źródło w sceptycznym podejściu do pojęć intensjonalnych, czyli między innymi do pojęcia znaczenia. to pokazuje, że ta argumentacja ma w pewnym sensie paradoksalny charakter - jeśli odrzuciłby on pojęcie znacze‐ nia, to nie mógłby jej sformułować, nie mógłby na przykład stwierdzić, iż sło‐ wo „analityczny" nie ma jasno sprecyzowanego sensu. tytułem wstępu należy dodać, że zainteresowanie kwestią analityczności Quine przejął od jednego ze swoich nauczycieli - mianowicie od rudolfa Carnapa. Dlatego też, rozważając to zagadnienie, odwoływał się przede wszystkim do jego poglądów. Quine w Dwóch dogmatach empiryzmu rozróżnia dwa rodzaje zdań analitycz‐ nych. Pierwszy stanowią „zdania, które można scharakteryzować jako logicznie prawdziwe" (Quine, 2000a: 51). Definicja tego rodzaju zdań analitycznych nie stanowi wedle niego problemu: prawdę logiczną możemy scharakteryzować ogólnie jako zdanie, które jest prawdziwe przy każdej reinterpretacji tych jego składników, które nie są partykułami logicznymi (Quine, 2000a: 51). Kłopotliwe jest ścisłe określenie pozostałych zdań uznawanych za analitycz‐ ne. Quine rozpatruje różne sposoby definiowania tej drugiej klasy i poddaje je krytyce. Ze względu na to, iż Dwa dogmaty empiryzmu są powszechnie zna‐ ne, nie będę szczegółowo referował jego argumentów. Postaram się natomiast uwyraźnić ich najważniejsze punkty, a także wyeksplikować zasady, na których są one oparte. Każda definicja, a zatem definicja analityczności także, musi spełniać nastę‐ pujący warunek: pojęcia występujące w definiensie nie mogą być równie wąt‐ pliwe bądź niejasne co definiendum. Wedle Quine'a pojęcia synonimiczności, konieczności, wewnętrznej sprzeczności oraz reguły semantycznej niestety nie spełniają tego warunku. Dwa pierwsze uznaje on za podejrzane ze względu na to, że mają jawnie intensjonalny charakter. Zastrzeżenia wobec trzeciego są bardzo zdawkowe, natomiast krytyka pojęcia reguły semantycznej opiera się na przekonaniu, iż nie istnieje żadna naturalna zasada podziału zdań na postulaty znaczeniowe i pozostałe zdania. Drugim powodem odrzucenia podziału zdań na analityczne i syntetyczne jest teza o niezdeterminowaniu przekładu. Jeśli przekład jest niezdeterminowany, to nie ma sensu mówić o tożsamości bądź różnicy znaczenia tout court, a zatem i o analityczności tout court. Wedle Qui‐ ne'a istnieją jedynie ersatze tych pojęć - synonimiczność oraz analityczność bodźcowa. Argumentacja przedstawiona przez autora Dwóch dogmatów empiry‐ zmu spotkała się z licznymi krytykami. Po pierwsze, zakwestionowano przeko‐ nanie, że niemożność podania definicji dowodzi całkowitej niejasności danego pojęcia (grice & Strawson, 1956; Searle, 1987, rozdz. 1.2: Opisy językowe), po Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 307 drugie, zarzucono mu dogmatyzm w podejściu do kontekstów intensjonalnych, po trzecie, wskazywano, iż eksplikacja niektórych najbardziej fundamental‐ nych pojęć może mieć do pewnego stopnia charakter kolisty (Strawson, 1994, rozdz.: Redukcja czy powiązanie? Pojęcia podstawowe), po czwarte, dowodzono, że teza w o niezdeterminowaniu w jej radykalnym ujęciu jest absurdalna (Dum‐ mett, 1978; Zabłudowski, 2009). Jak sądzę, większość z tych skierowanych pod adresem Quine'a uwag krytycznych jest trafna. Poniżej postaram się przede wszystkim pokazać, że Quine nie przedstawia żadnych przekonujących argu‐ mentów na rzecz podrzędności kontekstów intensjonalnych względem eksten‐ sjonalnych, a także uzasadnić, że teza o niezdeterminowaniu przekładu nie tylko jest niezgodna z podstawowymi założeniami jego filozofii, ale nawet nie może zostać sformułowana na jej gruncie. Bardziej szczegółowe omówienie podejścia Quine'a do kwestii analityczności rozpocznę od przedstawienia jego zarzutów wobec pojęcia reguły semantycznej. Quine rozważa dwie możliwości: albo posiadamy ogólne pojęcie reguły seman‐ tycznej, albo potrafimy jedynie wyjaśnić znaczenie zwrotu „reguła semantyczna języka J". gdyby zachodziła pierwsza ewentualność, to dałoby się zdefiniować analityczność. Jednak wedle Quine'a nie ma sensu twierdzić, że pewne zdania ze swej istoty są regułami semantycznymi, inne zaś nie. to, czy jakieś zdanie nazwiemy regułą semantyczną, czy też nie, zależy od naszych zainteresowań: Pojęcie reguły semantycznej jest w tym samym stopniu znaczące, jak pojęcie postulatu, o ile traktuje się je jako względne - w tym wypadku relatywne do danego przed‐ sięwzięcia dydaktycznego, polegającego na nauczeniu pewnych osób wystarczających warunków prawdziwości twierdzeń określonego naturalnego lub sztucznego języka L. Lecz z tego punktu widzenia żadna informacja o prawdziwości zdań języka L należą‐ cych do pewnej klasy nie jest z natury swej w większym stopniu regułą semantyczną niż jakakolwiek inna (Quine, 2000a: 51)5. Powyższa argumentacja zakłada, że gdy rozróżnienie wymaga odwołania się do naszych zainteresowań, to nie jest ono autentyczne. Z tego zaś wynika, iż dystynkcje oparte na rozważaniach pragmatycznych nie mogą należeć do „su‐ rowego schematu", który ma odzwierciedlać „prawdziwą i ostateczną struktu‐ rę rzeczywistości" (Quine, 1999: 253). to założenie - czyli założenie o nie‐ autentyczności takich rozróżnień - jest oczywiście wątpliwe, istnieje bardzo wiele rozróżnień zrelatywizowanych do naszych zainteresowań. to, czy pomiar jakiegoś stołu jest ścisły, czy też nie, zależy od celu, możemy mierzyć mebel, by sprawdzić, czy będzie dobrze pasował do pokoju, albo po to, by określić różnicę pomiędzy różnymi egzemplarzami danego modelu. Podobnie jest 5 W Korzeniach ontologii (Quine, 2006: 135–137) - dziele z późniejszego okresu - Quine nieco modyfikuje swoje podejście do roli procesu nauki języka w wyjaśnianiu pojęcia analityczności. 308 Jan WAWRZYNIAK z odróżnianiem wypowiedzi jasnych od niejasnych. Co więcej, to właśnie Quine twierdzi, że wybór teorii - w ostatecznym rozrachunku - jest podyktowany względami pragmatycznymi: Każdemu człowiekowi dane jest dziedzictwo nauki plus nieprzerwany strumień bodź‐ ców zmysłowych; względy, którymi kieruje się on, naruszając dziedzictwo nauki dla zharmonizowania go ze swymi doznaniami zmysłowymi, mają - o ile są racjonalne - charakter pragmatyczny (Quine, 2000a: 75). Z zupełnie innych powodów Quine odrzuca wyjaśnienie analityczności w ka‐ tegoriach reguł semantycznych określonego języka J. Jak zauważa, podanie ja‐ kiejś listy zdań języka J jest oczywiście możliwe i dopuszczalne. Jednak nazwanie ich regułami semantycznymi owego języka niczego nam nie mówi o tych zda‐ niach, dopóki nie posiadamy ogólnego pojęcia reguły semantycznej. Warto pod‐ kreślić, że wbrew niektórym krytykom Quine'a pojęcie reguły semantycznej nie jest w pełni analogiczne do pojęcia prawdy, pomimo iż oba są zrelatywizowane do języka. W przypadku prawdy mamy ogólny schemat definicji (wedle Alfreda tarskiego (1933) zdanie języka J jest prawdziwe wtedy, gdy jest spełniane przez każdy ciąg przedmiotów w modelu języka J), nie zaś jedynie listę zdań. na istnienie kontekstów nieekstensjonalnych zwrócił uwagę Frege (1977b). można do nich zaliczyć między innymi mowę zależną oraz wyrażenia, w których występują zwroty modalne lub zwroty wyrażające różnego typu nastawienia do treści sądów. Postawa Quine'a wobec intensjonalności jest zdecydowanie ne‐ gatywna (Quine, 2001), nie zaleca on jednak jednej strategii „radzenia" sobie z nią. Z jednej strony postuluje całkowitą eliminację tego typu kontekstów z dyskursu naukowego, z drugiej - przedstawia pewną analizę mowy zależ‐ nej sprowadzającą ją do kontekstu ekstensjonalnego, uzasadniając to podejście praktyczną niezbędnością kontekstów intensjonalnych. Dlaczego Quine uznaje dyskurs, w którym występują konteksty intensjo‐ nalne, za podejrzany? Wydaje się, że zasadnicze powody są następujące: (1) roz‐ ważania dotyczące użycia wyrażeń intensjonalnych prowadzą „do uznania, że terminy w ystępujące w pewnych kontekstach nie odnoszą się [do przedmio‐ tów], podczas gdy te same terminy występujące w innych kontekstach odnoszą się [do przedmiotów]" (Quine, 1969: 17), to zaś z kolei podważa fundamen‐ talną zasadę pozwalającą podstawiać za dowolny termin dowolny inny termin o tym samym odniesieniu, nie zmieniając wartości logicznej całego zdania; (2) a. kwantyfikacja w takich kontekstach zakłada istnienie bytów „bez iden‐ tyczności"; b. zgodnie jednak z zasadą „nie ma bytu bez identyczności" (Quine, 1969: 23) nie jest to możliwe; zatem c. użycie zwrotów intensjonalnych gene‐ ruje błędną ontologię. W odniesieniu do pierwszego punktu mam tylko jedną uwagę. Z faktu, że zasada Leibniza załamuje się w kontekstach intensjonalnych, można albo Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 309 wyciągnąć taki wniosek, do jakiego dochodzi Quine, albo uznać wyrażenia in‐ tensjonalne za „równouprawnione" z ekstensjonalnymi i pogodzić się z tym, że zakres stosowalności zasady Leibniza jest ograniczony (do kontekstów eksten‐ sjonalnych). Quine, poza swoim bezwarunkowym przywiązaniem do tej zasady, nie podaje żadnego argumentu na rzecz wyboru pierwszego rozwiązania. Drugi argument odwołuje się do dwóch przesłanek. Pierwsza z nich opiera się na słynnej zasadzie Quine'a stwierdzającej, że być to być wartością zmien‐ nej6. ta zasada narażona jest na następujący zarzut: nie da się jej sformułować w notacji, jaką Quine uznaje za kanoniczną7. to znaczy, nie da się jej wyrazić w języku klasycznego rachunku predykatów. mamy tutaj do czynienia z ana‐ logicznym problemem, na jaki natknął się Frege, próbując wyjaśnić różnicę pomiędzy pojęciem (funkcją) a przedmiotem. różnicy tej nie da się stwierdzić za pomocą zdania sformułowanego w Begriffsschrift: Porozumieniu z czytelnikiem staje na przeszkodzie to, że w następstwie osobliwej ko‐ nieczności językowej wypowiedzi moje brane dosłownie rozmijają się niekiedy ze swą intencją (Frege, 1977c: 57). nazw tworów logicznie prostych nie można wprowadzać przez definicje. nie pozostaje więc nic innego, jak naprowadzać czytelnika lub słuchacza przez pośrednie sugestie na to, o co chodzi (Frege, 1977c: 46). Kolejnym słabym punktem argumentacji autora Dwóch dogmatów jest to, że pierwsza z tych zasad wcale nie jest oczywista. można mieć wątpliwości, czy warunkiem prawdziwości zdania: „Prawie w każdej powieści Dostojewskie‐ go istnieją bohaterowie, których zachowanie jest nieprzewidywalne" musi być istnienie takich osób, jak na przykład Kiryłow i Dymitr Karamazow. niektó‐ rzy filozofowie wskazują, że stosowanie tej zasady jest nieuzasadnione nie tyl‐ ko na gruncie dyskursu na temat postaci fikcyjnych, ale także w odniesieniu do matematyki. Zgodnie z dictum „być to być wartością zmiennej", jeśli ogół twierdzeń matematycznych nie może być sformułowany bez kwantyfikowania po pewnego rodzaju obiektach, to matematyka musi założyć istnienie takich obiektów - wedle Quine'a matematyka zakłada istnienie zbiorów, bowiem jest to „najoszczędniejsze" ontologicznie założenie, które pozwala sformułować do‐ wolną teorię matematyczną. Jak jednak trafnie zauważa Putnam, argumentacja Quine'a na rzecz istnienia zbiorów opiera się na dość wątpliwym „założeniu", iż 6 Powiedzenie to jest hasłowym ujęciem następującej myśli: „Być uznanym za przedmiot istniejący to po prostu i tylko tyle, co być zaliczonym do wartości zmiennych" (Quine, 2000b: 41). 7 Wedle Petera t. geacha Quine, twierdząc, że być to być wartością zmiennej, popełnia błąd kategorialny, bowiem o przedmiocie można orzec, że jest wartością zmiennej, ale nie można orzec, iż istnieje. Swoją argumentację geach opiera na przekonaniu - wyrażonym przez Fre‐ gego - że istnienie jest pojęciem drugiego rzędu (geach, 2006: 111). 310 Jan WAWRZYNIAK użycie kwantyfikatorów w twierdzeniach matematycznych zasadniczo nie różni się od ich użycia w zdaniach na temat przedmiotów fizycznych: nie powinniśmy sądzić, że twórcy teorii mnogości odkryli niewyobrażalnie liczne uniwersum niematerialnych przedmiotów - to wszystko stanowi nieporozumienie. różnica pomiędzy użyciem kwantyfikatorów w tym przypadku a ich użyciem, gdy for‐ mułujemy explicite zdania ogólne o przedmiotach, jest zbyt duża (Putnam, 1996: 247). używając Wittgensteinowskiego idiomu, można powiedzieć, że Quine - wbrew swoim antyesencjalistycznym hasłom - ulega mitowi symbolizmu, to znaczy traktuje pewne znaki należące do naszego języka, na przykład: „∃x", „∀x", tak, jakby ich znaczenie było określone w pewnym sensie niezależnie od ich użycia. Wedle Quine'a różnica pomiędzy użyciem kwantyfikatorów w mate‐ matyce a ich użyciem w fizyce jest nieistotna - sądzi on, iż niejako sama istota kwantyfikatorów gwarantuje to, że gdy ktoś kwantyfikuje po krasnoludkach, liczbach i krzesłach, zakłada istnienie krasnoludków, liczb i krzeseł8. Druga zasada, do której odwołuje się Quine, krytykując intensjonalność, mówi, że nie ma bytu bez identyczności. W przypadku bytów intensjonal‐ nych nasze zwykłe kryteria identyczności nie pozwalają nam rozstrzygnąć, czy mowa jest o tym samym czy też o innym obiekcie. na przykład sądy w sensie logicznym są wedle Quine'a bytami „bez identyczności", bowiem wiedza, że sąd A jest materialnie równoważny sądowi B, nie wystarcza, by uznać, że A jest tożsamy z B. Proponowane dodatkowe kryteria odwołują się do niejasnych pojęć takich jak na przykład konieczność, analityczność czy synonimiczność. Wydaje się, że argumentacja Quine'a kwestionująca pojęcia analityczności i syntetyczności ma charakter kolisty: eksplikacja analityczności przy pomocy pojęć intensjonalnych jest wadliwa, ponieważ użycie zwrotów intensjonalnych prowadzi do bezwzględnego naruszenia pewnych podstawowych zasad, na przy‐ kład zasady „nie ma bytu bez identyczności", przy czym to naruszenie jest rze‐ czywiście bezwzględne tylko pod warunkiem, że pojęcia intensjonalne nie mogą być wykorzystane do objaśnienia tego, na czym polega identyczność bytów in‐ tensjonalnych. Zatem, nawet jeśli Quine ma rację, wskazując, że argumentacja zwolenników rozróżnienia anal it yczne/syntet yczne ma charakter kolisty, to słuszność tej uwagi nie przesądza o jego zwycięstwie w tym sporze, bowiem wydaje się, że sam popełnia podobny błąd. 8 Quine oczywiście nie posługuje się terminem „istota". moje sformułowanie jego sta‐ nowiska w kwestii znaczenia kwantyfikatorów nie jest jednak, jak sądzę, nieuzasadnione - następujący fragment z jego książki Słowo i przedmiot wskazuje, iż wierzy on w to, że znak kwantyfikatora posiada niezmienny sens niezależnie od tego, w jakim kontekście się on pojawi: „Parafrazowanie zdania na kanoniczną, kwantyfikatorową notację oznacza, po pierwsze i przede wszystkim, wyraźne sformułowanie jego ontycznej treści, kwantyfikacja jest bowiem narzę‐ dziem, pozwalającym nam mówić w ogóle o przedmiotach" (Quine, 1999: 277). Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 311 Jak już wspomniałem, drugim kluczowym powodem odrzucenia przez Qui‐ ne'a rozróżnienia anal it yczne/syntet yczne jest akceptacja tezy o niezdeter‐ minowaniu przekładu. Jest ona szeroko dyskutowana (Stroud, 2000; Føllesdal, 1973; Wright, 1997)9 i krytykowana przez licznych filozofów (Dummett, 1978; Zabłudowski, 2009). W swoich rozważaniach nie będę się jednak w zasadzie odwoływał do komentarzy. Oto najprostsze i zarazem najbardziej abstrakcyjne sformułowanie tezy o niezdeterminowaniu przekładu: nieskończony ogół zdań języka używanego przez dowolną osobę można tak permu‐ tować, czyli odwzorować samego na siebie, że (a) ogół dyspozycji użytkownika języka do zachowania werbalnego nie ulega zmianie, lecz (b) wspomniane odwzorowanie nie jest zwykłym skorelowaniem zdań równoważnych, przy dowolnym, choćby najluź‐ niejszym rozumieniu terminu „równoważność". niezliczone zdania mogą różnić się drastycznie od przyporządkowanych im korelatów, jednakże wspomniane rozbieżności mogą w systematyczny sposób tak się wzajemnie niwelować, że zachowa się całościowy wzorzec skojarzeń zdań z innymi zdaniami oraz z pozawerbalnymi bodźcami (Quine, 1999: 40). Zatem przekład - w tym przypadku wewnątrzjęzykowy - może być po‐ prawny, pomimo że zdania skorelowane za pomocą funkcji translacji t (argu‐ mentami i wartościami są zdania tego samego języka) posiadają różne wartości logiczne. Wydaje się, że teza Quine'a prowadzi do konsekwencji sprzecznych z in‐ tuicją. Załóżmy, że osoba A zna funkcję t, lecz nie tezy Quine'a, zaś osoba B nie zna tej funkcji oraz że „t(z)" = „z'", ¬(z ≡ z') i „z" jest prawdą. Załóżmy także, że osoba A przed zapoznaniem się z t przyjmowała takie same postawy (tj. postawy akceptacji, odrzucenia lub wstrzymania się od sądu) wobec zdań ję‐ zyka J, jak osoba B. Jeśli A traktuje to przyporządkowanie jako zwykły przekład, to przy założeniu, że przed tłumaczeniem akceptowała „z" i wstrzymywała się od akceptacji „z'", po jego dokonaniu uzna również „z'" (i najprawdopodobniej tak‐ że „z&z'"). Przekonania B oczywiście nie ulegną zmianie. Zatem użytkownik języka J, po zaznajomieniu się z t - przy założeniu, że nie dowie się, iż prze‐ kład jest niezdeterminowany - będzie akceptował co najmniej jeszcze jedno przekonanie fałszywe10. Jeśli przekład byłby w ten sposób niezdeterminowany, 9 Sam Quine także powracał kilkukrotnie do zagadnienia niezdeterminowania przekładu (Quine, 1970; Quine, 1987). 10 Jak słusznie zauważył anonimowy recenzent, akceptacja jednego przekonania fałszywego powinna skłonić osobę racjonalną do akceptacji nieskończonej ilości przekonań fałszywych, po‐ nieważ konsekwencją logiczną dowolnego zdania jest nieskończona ilość zdań. Anonimowy re‐ cenzent stwierdził także, iż wniosek, jaki formułuję nie musi wynikać z przesłanek, jeśli założymy, że zdanie „¬(z ≡ z')" wyraża negację logicznej równoważności, a nie materialnej równoważności. gdyby tak było, to recenzent miałby oczywiście rację. Sformułowanie Qui ne'a: „wspomnia‐ ne odwzorowanie nie jest zwykłym skorelowaniem zdań równoważnych, przy dowolnym, choćby na j luźnie j sz ym [podkr. - J.W.] rozumieniu terminu «równoważność»" zdaje się 312 Jan WAWRZYNIAK to każda działalność translatorska, nieświadoma tego rodzaju niezdeterminowa‐ nia, byłaby nieracjonalna, bowiem groziłaby akceptacją fałszywych twierdzeń. teza o niezdeterminowaniu przekładu prowadzi jednak do jeszcze poważ‐ niejszych problemów. t jest funkcją, której argumentami i wartościami są zdania języka zinterpretowanego. na czym polega interpretacja wedle seman‐ tyki logicznej? na określeniu modelu danego języka. Jeśli Quine zakładałby, że rozpatrywany język po prostu posiada pewien model, tj. że interpretacja tego języka jest jakoś dana, to należałoby uznać, że taka funkcja, która przyporządko‐ wałaby zdaniom zdania o odmiennej wartości logicznej, nie odpowiada pojęciu przekładu. Za takim rozwiązaniem przemawiałoby to, że w obiektywny sposób dałoby się określić dodatkowe warunki, które ma spełniać translacja. Jeśli nato‐ miast język interpretujemy (bądź częściowo interpretujemy) poprzez określenie wartości logicznych zdań tego języka, to powstaje pytanie, co stanowi podsta‐ wę przypisywania prawdy bądź fałszu. Wydaje się, że wedle Qui ne'a musimy odwołać się do akceptacji bądź odrzucania zdań przez użytkowników danego języka J. nie znaczy to oczywiście, że autor Dwóch dogmatów zrównuje praw‐ dziwość z akceptacją, fałszywość z odrzuceniem. należy więc zastanowić się, czy i jak możemy rozstrzygnąć, które zdanie akceptujemy - to wyjściowe czy też jego korelat. Innymi słowy, czy jeśli t jest funkcją spełniającą warunki podane przez Quine'a i „t(z)" = „z'", to jesteśmy w stanie stwierdzić, że uznajemy na przykład „z", nie zaś „z'". Dopóki nie potrafimy udzielić odpowiedzi na to py‐ tanie, nie jest możliwa nawet częściowa interpretacja naszego języka. Jeśli zaś uznalibyśmy, że osoba A akceptuje „z" i odrzuca „zn" (przy czym „z'" = „zn"), a osoba B akceptuje „z'" i odrzuca „z", to mogłoby to świadczyć, iż A i B inaczej interpretują pewien syntaktycznie rozumiany język. gdy ilość tych rozbieżno‐ ści jest znaczna, należy wyciągnąć wniosek, że mamy do czynienia z dwoma częściowo zinterpretowanymi językami. (Jest tak ze względu na to, że zbiór wszystkich zdań prawdziwych danego języka nie wyznacza pojedynczego mode‐ lu, lecz klasę modeli). Zatem albo język J nie posiada żadnej interpretacji, albo posiada więcej niż jedną, to znaczy istnieją różne równokształtne języki zinter‐ pretowane. to prowadzi do zasadniczej konkluzji mojej argumentacji: stwier‐ dzenie, że „wspomniane odwzorowanie nie jest zwykłym skorelowaniem zdań równoważnych, przy dowolnym, choćby najluźniejszym rozumieniu termi‐ nu «równoważność»", jest nie tyle nieuzasadnione, co nonsensowne. Z punktu widzenia teorii prawdy akceptowanej przez Quine'a, czyli koncepcji tarskiego, następujące ciągi słów: „zdania pewnego nieiznterpretowanego języka mają od‐ mienne wartości logiczne", „zdania należące do dwóch różnych języków - tzn., na przykład, do takich języków tego samego stopnia, które posiadają odmienne modele - są nierównoważne" są pozbawione sensu. jednak sugerować, że Quine odrzuca nie tylko równoważność logiczną, ale także materialną równoważność - taką interpretację prezentuje na przykład michael Dummett (1978: 389). Austin i Quine o rozróżnieniu anal i tyczne / synte tyczne 313 IV Argumenty krytyczne kierowane przez Austina i Quine'a pod adresem roz‐ różnienia anal it yczne/syntet yczne stanowią doskonałą ilustrację tego, jak pojmowali oni naturę i cel filozofii. Zbadanie tego zagadnienia ujawnia - przynajmniej do pewnego stopnia - na czym polega odmienność tych sposobów filozofowania. to znaczy, pomaga nam zrozumieć różnicę pomiędzy ujmowaniem filozofii jako zbioru teorii wyjaśniających różne dziedziny zjawisk (teorii analogicznych do tych, jakie występują w przyrodoznawstwie) a trak‐ towaniem jej jako próby podania przejrzystego opisu tych dziedzin. Z drugiej strony jest jasne, że wedle Quine'a to właśnie ze względu na bezzasadność roz‐ różnienia anal it yczne/syntet yczne trzeba uznać, iż nie istnieje ostra gra‐ nica pomiędzy metafizyką a naukami przyrodniczymi. Wydaje się, że wnioski płynące z rozważań Austina nad zagadnieniem analityczności są również istotne dla jego koncepcji filozofii. Skoro nie każde zdanie jest albo analityczne, albo syntetyczne, to stwierdzenie, że dociekania filozoficzne albo dotyczą faktów, albo mają czysto formalny charakter, może okazać się bezzasadne. BIBLIOgAFIA Austin, J. L. (1993a). Znaczenie słowa. W: J. L. Austin. Mówienie i poznawanie. Rozprawy i wykłady filozoficzne (s. 78–103). (Przeł. B. Chwedeńczuk). Warszawa: Wydawnictwo nau‐ kowe PWn. Austin, J. L. (1993b). Zmysły i przedmioty zmysłowe. W: J. L. Austin. Mówienie i poznawanie. Rozprawy i wykłady filozoficzne (s. 399–541). (Przeł. B. Chwedeńczuk). Warszawa: Wydaw‐ nictwo naukowe PWn. Bergson, H. (1988). Pamięć i życie. (Przeł. A. Szczepańska). Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. Carnap, r. (2005). Postulaty znaczeniowe. W: r. Carnap. Empiryzm. Semantyka. Ontologia (s. 59–72). (Przeł. A. Koterski). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii nauk. Dummett, m. (1978). the significance of Quine's indeterminacy thesis. W: m. Dummett. Truth and other enigmas (s. 375–419). Cambridge, mass.: Harvard university Press. Føllesdal, D. (1973). Indeterminacy of translation and under ‐determination of the theory of nature. Dialactica, 27(3–4), 289–301. Frege, g. (1977a). Fragmenty z „grundlagen der Arithmetik". W: g. Frege. Pisma semantyczne (s. 10–17). (Przeł. B. Wolniewicz). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Frege, g. (1977b). Sens i znaczenie. W: g. Frege, Pisma semantyczne (s. 60–88). (Przeł. B. Wol‐ niewicz). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Frege, g. (1977c). Pojęcie i przedmiot. W: g. Frege. Pisma semantyczne (s. 45–59). (Przeł. B. Wolniewicz). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. geach, P. t. (2006). Do czego odnoszą się wyrażenia ogólne?. (Przeł. J. Odrowąż ‐Sypniewska). Warszawa: Semper. grice, H. P. & Strawson, P. F. (1956). In defence of a dogma. Philosophical Review, 65(2), 141–158. 314 Jan WAWRZYNIAK Kant, I. (2001). Krytyka czystego rozumu. (Przeł. r. Ingarden). Kęty: Antyk. Kripke, S. (2001). Nazywanie a konieczność. (Przeł. B. Chwedeńczuk). Warszawa: Fundacja Aletheia. Putnam, H. (1996). On Wittgenstein's philosophy of mathematics. Proceedings of the Aristote‐ lian Society (Suppl.), 70, 243–264. Putnam, H. (1998). Analityczne i syntetyczne. W: H. Putnam. Wiele twarzy realizmu i inne eseje (s. 3–59). (Przeł. A. grobler). Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWn. Quine, W. V. O. (1969). Speaking of objects. W: W. V. O. Quine. Ontonlogical relativity and other essays (s. 1–25). new York: Columbia university Press. Quine, W. V. O. (1970). On the reasons for the indeterminacy of translation. Journal of Phi‐ losophy, 67(6), 178–183. Quine, W. V. O. (1987). Indeterminacy of translation again. Journal of Philosophy, 84(1), 5–10. Quine, W. V. O. (1999). Słowo i przedmiot. (Przeł. C. Cieśliński). Warszawa: Fundacja Aletheia. Quine, W. V. O. (2000a). Dwa dogmaty empiryzmu. W: W. V. O. Quine. Z punktu widzenia logiki (s. 49–75). (Przeł. B. Stanosz). Warszawa: Fundacja Aletheia. Quine, W. V. O. (2000b). O tym, co istnieje. W: W. V. O. Quine. Z punktu widzenia logiki (s. 29–47). (Przeł. B. Stanosz). Warszawa: Fundacja Aletheia. Quine, W. V. O. (2001). Confessions of a confirmed extensionalist. W: J. Floyd & S. Shieh (red.). Future pasts: the analytic tradition in twentienth ‐century philosophy (s. 215–221). new York: Oxford university Press. Quine, W. V. O. (2006). Korzenie ontologii. (Przeł. B. Stanosz). Warszawa: Fundacja Aletheia. Searle, J. (1987). Akty mowy. (Przeł. B. Chwedeńczuk). Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. Strawson, P. F. (1994). Analiza i metafizyka. (Przeł. A. grobler). Kraków: Znak. Stroud, B. (2000). Conventionalism and indeterminacy of translation. W: B. Stroud. Meaning, understanding, and practice (s. 17–32). Oxford: Oxford university Press. tarski, A. (1933). Pojęcie prawdy w językach nauk dedukcyjnych (= Prace Towarzystwa Naukowe‐ go Warszawskiego. Wydział III Nauk Matematyczno ‐Fizycznych, 34). Warszawa: towarzy‐ stwo naukowe Warszawskie. Wittgenstein, L. (2000). Dociekania filozoficzne. (Przeł. B. Wolniewicz). Warszawa: Wydawnic‐ two naukowe PWn. Wright, C. (1997). the indeterminacy of translation. W: B. Hale & C. Wright (red.). A com‐ panion to the philosophy of language (s. 397–426). Oxford: Blackwell Publishers Ltd. Zabłudowski, A. (2009). O Quine'a teorii niezdeterminowania przekładu. W: A. Zabłudowski, Polemiki filozoficzne (s. 241–280). Warszawa: Fundacja Aletheia.