Univerzitet Novi Sad, Tehnološki fakultet Katedra za inženjerstvo materijala, Novi Sad DOI 10.5937/kultura1234213S UDK 14:929 Бошковић Р. 5:929 Бошковић Р. 113/119 Бошковић Р. pregledni rad ZNAČAJ BOŠKOVIĆEVE TEORIJE PRIRODNE FILOZOFIJE ZA SAVREMENU NAUKU I FILOZOFIJU Sa-že-tak: Bo ško vi će va te o ri ja pri rod ne fi lo zo fi je, ob ja vlje na 1758. godine, ima la je ve li ki uti caj na nje go ve sa vre me ni ke i ima la je mno ge sled be ni ke u na red nim ve ko vi ma. Do pri ne la je ot kri ću struk tu re ato ma i pod sta kla mno ge na uč ni ke na da lji raz voj mo der nog shva ta nja struk- tu re ma te ri je. Fi zi čar Le der men (Leon Le der mann), no be lo vac, 1993. godine na pi sao je da je Bo ško vi će va fi lo zo fi ja „ključ za raz u me va nje ce lo kup ne fi zi ke". Ne mač ki fi lo zof Ni če (Fri e drich Ni etzsche) sma tra da je Bo ško vi će va te o ri ja pri rod ne fi lo zo fi je „naj ve ći tri jumf nad ču- li ma ko ji je do ta da na Ze mlji po stig nut". Fran cuz He ri sman (Lan ce- lott Her ri smann) uka zu je da će „Bo ško vi će va fi lo zo fi ja u ce li ni po sta- ti fi lo zo fi ja na red nog (21-og) ve ka". Ovaj rad ob u hva ta pri kaz ži vo ta i de lat no sti Bo ško vi ća, opis nje go ve fi lo zo fi je, kao i nje ne do pri no se savre me noj na u ci i fi lo zo fi ji. Ključ-ne-re-či: Ru đer Bo ško vić, fi lo zo fi ja pri ro de, isto ri ja na u ke Po sve će no 300-toj go di šnji ci ro đe nja Ru đe ra Bo ško vi ća DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ 214 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ Uvod Svo-je- mo-nu-men-tal-no- de-lo- „Te-o-ri-ja- pri-rod-ne- fi-lo-zo-fi-je- sve-de- na- na- je-dan- je-di-ni- za-kon- si-la- ko-je- po-sto-je- u- pri-ro-di"1,- Ru-đer- Bošković-ob-ja-vio-je-pre-dva-i-po-ve-ka.-Sve-do-po-čet-ka-20.-ve-ka,- nje-go-va-fi-lo-zo-fi-ja-se-iz-u-ča-va-la-u-mno-gim-obra-zov-nim-i-na-uč-nim- usta-no-va-ma-ši-rom-sve-ta.-Is-pu-nja-va-la-je-sa-dr-ža-je-mno-gih-knji-ga- i-udž-be-ni-ka,-а-Encylo pa e dia Bri tan ni ca-joj-je-1801.-g.-po-sve-ti-la- 14-stra-na. Me-đu-tim,-da-nas-Bo-ško-vi-će-ve-te-o-ri-je-pri-rod-ne-fi-lo-zo-fi-je-ne-ma-u- na-stav-nim-pr-o-gra-mi-ma-ško-la-i-fa-kul-te-ta.-Sem-ret-kih-po-je-di-na-ca,- na-ši,-čak-i-vi-so-ko-obra-zo-va-ni,-sa-vre-me-ni-ci-go-to-vo-da-ni-šta-ne-zna- ju-o-Bo-ško-vi-ću---ko-je-bio,-kad-je-ži-veo-i-či-me-se-ba-vio,-po-če-mu- je-za-slu-žan-da-mno-ge-uli-ce,-na-uč-ne-i-obra-zov-ne-usta-no-ve,-pa-i- je-dan-kra-ter-na-Me-se-cu,-no-si-nje-go-vo-ime. Ov-de-će-bi-ti-sa-mo-ukrat-ko-pri-ka-zan-ži-vot,-de-lat-nost-i-te-o-ri-ja-pri-rod- ne-fi-lo-zo-fi-je-Bo-ško-vi-ća,-kao-i--njen-do-pri-nos-sa-vre-me-nom-shva-ta- nju-struk-tu-re-ma-te-ri-je.-Po-ka-za-će-se-da-je-sa-vre-me-na-na-u-ka-sa-zda- na-na-te-me-lji-ma-nje-go-ve-fi-lo-zo-fi-je,-i-da-se-ona-mo-že-i-da-nas-pri- me-nji-va-ti-za-re-ša-va-nje-na-uč-nih-i-struč-nih-pr-o-ble-ma.-Za-de-talj-ni-je- upo-zna-va-nje-pre-po-ru-ču-je-mo-li-te-ra-tu-ru-na-kra-ju-član-ka. Ži vot i de lat nost U-Du-brov-ni-ku,-ta-da-slo-bod-nom-gra-du-dr-ža-vi,-u-či-jem-je-ne-po- sred-nom- okru-že-nju- bi-la- Oto-man-ska- im-pe-ri-ja,- 18.- ma-ja- 1711.- godine-ro-đen-je-Ru-đer-Bo-ško-vić.-Za-vr-šio-je-Du-bro-vač-ki-isu-so- vač-ki-ko-le-gij-1725.-go-di-ne.-Po-tom-je-na-Rim-skom-isu-so-vač-kom- ko-le-gi-ju-stu-di-rao-re-to-ri-ku,-lo-gi-ku,-fi-lo-zo-fi-ju,-ma-te-ma-ti-ku,-astro- no-mi-ju- i- te-o-lo-gi-ju.-Pre-da-vač-gra-ma-ti-ke-po-stao- je- 1733.- g.-Od- 1740.-do-1759.-go-di-ne-pre-da-vao-je-ma-te-ma-ti-ku-u-Rim-skom-ko-le- gi-ju.-U-tom-pe-ri-o-du-na-sta-ju-i-sa-zre-va-ju-nje-go-va-na-uč-na-i-fi-lo-zof- ska-shva-ta-nja.-Ob-ja-vlju-je-ve-li-ki-br-oj-ra-do-va-iz-fi-zi-ke,-ma-te-ma-ti-ke,- astro-no-mi-je,-kao-i-svo-ju-te-o-ri-ju-pri-rod-ne-fi-lo-zo-fi-je. Bo-ško-vić-je-bio-isu-so-vac-(je-zu-i-ta).-Va-žan-za-da-tak-tog-ka-to-lič-kog- re-da-je-bi-la-od-bra-na-cr-kve-nih-od-je-re-tič-kih-uče-nja.-Na-li-sti-ne-po- pu-lar-nih-uče-nja-je-bi-lo-i-Njut-no-vo-(Is-sac-New-ton)-de-lo-Ma-te-ma- tič-ki-prin-ci-pi-fi-lo-zo-fi-je-pri-ro-de-(Philosophiae Naturalis Principia Mathematica),- ob-ja-vlje-no- 1687.- godine,- a- deo- ko-ji- se- od-no-si- na-kre-ta-nje-pla-ne-ta-oko-Sun-ca-je-cr-kva-za-bra-nji-va-la.-Me-đu-tim,- Bo-ško-vić- je-bio-ube-đe-ni-njut-no-vac.-Za-la-gao- se- za-pri-hvata-nje- 1- Bošković- R.,- Philosophiae- naturalis- theoria- redacta- ad- unicam- legem- virium- in- natura- existentium,- Beč- 1758.- (prvo- izdanje),- Venecija- 1763.- (drugo- izdanje);-A-Theory-of-natural-philosophy.-Cambridge,-M.I.T.-Press,- Cambridge-1922.-i-1966.;-Teorija prirodne filozofije svedena na jedan jedini zakon sila koje postoje u prirodi,--Zagreb-1974. 215 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ Njut-no-vog- uče-nja,- ali- je- stra-ho-vao- da- i- on- ne- do-đe- pod- udar- isu-so-va-ca.-Shva-tio-je-da-u-Rim-skom-ko-le-gi-ju-vla-da-ju-za-sta-re-la- shva-ta-nja,-da- to-ni-je- sre-di-na-u-ko-joj- se-mo-gu-pra-ti-ti-naj-no-vi-ja- na-uč-na-i-fi-lo-zof-ska-do-stig-nu-ća,-kao-i-da- tu-ne-mo-že-raz-vi-ja-ti- i- pred-sta-vlja-ti-sop-stve-na-shva-ta-nja. Go-di-ne-1759.-po-la-zi-na-stu-dij-sko-pu-to-va-nje-po-Evro-pi,-sa-že-ljom- da-se-ni-kad-vi-še-ne-vra-ti-u-Rim-ski-ko-le-gij.-Od-la-zi-pr-vo-u-Pa-riz,- gde-kao-do-pi-sni-član-Kra-ljev-ske-aka-de-mi-je-na-u-ka-(pri-mljen-je- 4.-ma-ja-1748.-godine)-pri-su-stvu-je-sa-stan-ci-ma-aka-de-mi-je.-Tu-su- sre-će-mno-ge-ču-ve-ne-en-ci-klo-pe-di-ste,-upo-zna-je-se-sa-nji-ma-i-nji- ho-vim-uče-njem.-Po-tom-od-la-zi-u-Lon-don,-gde-15.-ja-nu-a-ra-1761.- g.-po-sta-je-član-Kra-ljev-skog-dru-štva,-što-za-pra-vo-pred-sta-vlja-en- gle-sku-aka-de-mi-ju-na-u-ka.-Od-1761.-do-1763.-godine-pu-tu-je-kroz- pod-ruč-ja- ko-ja- da-nas- pri-pa-da-ju- Ho-lan-di-ji,- Bel-gi-ji,- Ne-mač-koj,- Austri-ji,- Tur-skoj,- Bu-gar-skoj,- Mol-da-vi-ji- i- Polj-skoj,- i- po-se-ću-je- mno-ge-po-zna-te-na-uč-ne-i-jav-ne-in-sti-tu-ci-je.- Po-za-vr-šet-ku-pu-to-va-nja-1764.-godine,-od-bi-ja-da-se-vra-ti-u-Rim,- i-pri-hva-ta-me-sto-pro-fe-so-ra-ma-te-ma-ti-ke-na-Uni-ver-zi-te-tu-u-Pa-vi-ji,- kod-Mi-la-na,-ko-ji-je-ta-da-bio-u-okvi-ru-Austri-je.-Go-di-ne-1765.-pri- hva-ta-po-ziv-isu-so-va-ca-iz-Bre-re-(kvart-u-cen-tru-Mi-la-na)-da-tu-za- jed-no-osnu-ju-astro-nom-sku-op-ser-va-to-ri-ju.-Sve-svo-je-in-te-lek-tu-al-ne- sna-ge-i-nov-ča-na-sred-stva-ula-že-u-iz-grad-nju-op-ser-va-to-ri-je,-ko-ju-je- sam-pro-jek-to-vao,-a-ta-ko-đe-i-kon-stru-i-sao-astro-nom-ske-in-stru-men- te,-naj-mo-der-ni-je-u-to-do-ba.-Go-di-ne-1770.-pre-la-zi-u-Mi-la-no,-na- me-sto-pro-fe-so-ra-astro-no-mi-je-i-op-ti-ke.-Do-1772.-ru-ko-vo-di-lac-je- op-ser-va-to-ri-je-za-jed-no-sa-opa-tom-Le-gran-žom-(Lo-u-is-La-Gran-ge).- (U-Bre-ri-još-uvek-po-sto-ji-Astro-nom-ski-in-sti-tut-i-sa-vre-me-na-op- ser-va-to-ri-ja.-Na-ula-zu-ovog-in-sti-tu-ta-se-na-la-zi-bi-sta-Bo-ško-vi-ća-i- plo-ča-na-ko-joj-je-is-tak-nu-to-da-ga-je-on-osno-vao.) Zbog-ne-sla-ga-nja-sa-opa-tom-Le-gran-žom,-Bo-ško-vić-1772.-godine- na-pu-šta-Mi-la-no.-Kao-već-sta-ri-ji-čo-vek-od-61-go-di-ne-osta-je-bez-pri- ho-da,-a-svu-ušte-đe-vi-nu-je-po-tro-šio-za-osni-va-nje-op-ser-va-to-ri-je.-Na- nje-go-vu-ne-sre-ću,-1773.-uki-nut-je-isu-so-vač-ki-red,-pa-ni-sa-te-stra-ne- ni-je-mo-gao-oče-ki-va-ti-po-moć.-Sto-ga-pri-hva-ta-po-nu-du-Mi-ni-star-stva- za-mor-na-ri-cu-Fran-cu-ske-da-bu-de-upra-vi-telj-ode-lje-nja-za-op-ti-ku.- Se-li-se-u-Pa-riz-i-uzi-ma-fran-cu-sko-dr-ža-vljan-stvo. Da-bi-pri-pre-mio-za-štam-pu-svo-ja-De-la-ko-ja-se-od-no-se-na-op-ti-ku- i-astro-no-mi-ju,-1782.-godine-do-bi-ja-do-pust-da-bo-ra-vi-u-Mi-la-nu,- gde-ih-1785.-za-vr-ša-va. Is-cr-pljen-ra-dom,-du-šev-no-je-obo-leo.-Umro-je-13.-fe-bru-a-ra-1787.- godine-u-Mi-la-nu,-gde-je-i-sa-hra-njen-u-cr-kvi-Sve-te-Ma-ri-je-Po-do- ne.-Nje-go-vo-te-lo-je-bi-lo-sme-šte-no-u-jed-nom-udu-blje-nju-u-zi-du- cr-kve.-Me-đu-tim,- na-kon- jed-ne- ob-no-ve- cr-kve,- nje-go-ve- ko-sti- su- uklo-nje-ne,-a-grob-no-me-sto-je-za-zi-da-no.-Ne-zna-se-gde-su-nje-govi- 216 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ zem-ni- osta-ci.- Je-di-no- sve-do-čan-stvo-da- je- tu- sa-hra-njen- je- re-ljef- Boškovića-na-ula-zu-u-cr-kvu. De-lat-nost-Bo-ško-vi-ća- je-bi-la-ve-o-ma- ra-zno-vr-sna.-Ob-ja-vio- je-vi- še-od-sto-ra-do-va-iz-fi-lo-zo-fi-je,-astro-no-mi-je,-fi-zi-ke,-ma-te-ma-ti-ke...- Bio-je-slav-na-lič-nost,-član-ne-ko-li-ko-aka-de-mi-ja-na-u-ka-(en-gle-ske,- fran-cu-ske,-ru-ske...). Osnov-ni-na-uč-ni-i-fi-lo-zof-ski-poj-mo-vi-ko-ji-ma-se-ba-vio-od-no-se-se- na:-ne-pre-kid-nost-i-pre-kid-nost-(kon-ti-nu-i-tet-i-dis-kon-ti-nu-i-tet)-ma-te- ri-je,-pro-sto-ra,-vre-me-na-i-kre-ta-nja;-pri-ro-du-i-upo-tre-bu-bes-ko-nač-no- ve-li-kih-i-bes-ko-nač-no-ma-lih-ve-li-či-na,-de-lji-vost-i-sa-sta-vlji-vost-če- sti-ca-ma-te-ri-je.-Ma-da-je-ovim-pi-ta-nji-ma-po-sve-tio-po-seb-ne-ra-do- ve,-nji-hov-ob-je-di-nje-ni-pri-kaz,-kao-i-nji-ho-va-raz-ra-da-i-pri-me-na-za- tu-ma-če-nje-ra-zno-vr-snih-po-ja-va-u-fi-zi-ci,-me-ha-ni-ci,-op-ti-ci,-he-mi-ji-i- astro-no-mi-ji,-dat-je-u-nje-go-voj-Te-o-ri-ji. Ba-vi-se-mno-gim-te-o-rij-skim-i-prak-tič-nim-pi-ta-nji-ma-u-astro-no-mi- ji.-Te-o-rij-ski-raz-ra-đu-je-kon-struk-ci-ju-astro-nom-skih-in-stru-me-na-ta-i- pro-ce-nju-je-nji-ho-vu-po-u-zda-nost.-Kon-stru-i-sao-je-pr-ste-na-sti-mi-kro- me-tar-i-ahro-mat-ski-te-le-skop.-Raz-ma-tra-kre-ta-nja-te-la-u-Sun-če-vom- si-ste-mu-i-po-ja-ve-ko-je-su-po-sle-di-ce-kre-ta-nja-(pli-ma-i-ose-ka-mo-ra,- ob-lik-i-struk-tu-ra-Ze-mlje,-po-mra-če-nje-Sun-ca-i-Me-se-ca...)-Su-prot- no-tvrd-nji-Oj-le-ra-(Le-on-hard-Euler),-Bo-ško-vić-uka-zu-je-na-to-da- Me-sec-ne-ma-at-mos-fe-ru.-Na-osno-vu-po-me-ra-nja-Sun-če-vih-pe-ga,- pri-me-nju-ju-ći-sop-stve-nu-me-to-du,-od-re-dio-je-vre-me-obr-ta-nja-Sun- ca.-Raz-vio-je-ori-gi-nal-nu-me-to-du-za-od-re-đi-va-nje-pu-ta-nja-pla-ne-ta-i- ko-me-ta.-Ka-da-je-Her-šel-(Wil-li-am-Her-schel)-1781.-g.-ot-krio-no-vo- ne-be-sko- te-lo- u- Sun-če-vom- si-ste-mu,-Bo-ško-vić- je-me-đu- pr-vi-ma- od-re-dio- sta-zu- tog- te-la- i- za-klju-čio- da- to- ni-je- ko-me-ta- već- no-va- pla-ne-ta,-ka-sni-je-na-zva-na-Uran. Po-seb-nu-pa-žnju- je-po-sve-ći-vao-te-o-rij-skom-tu-ma-če-nju- i-pri-me-ni- op-tič-kih-po-ja-va:-pri-ro-da-sve-tlo-sti,-nje-no-pro-sti-ra-nje,-pre-la-ma-nje-i- ra-si-pa-nje,-po-bolj-ša-nje-op-tič-kih-in-stru-me-na-ta. Da-je-ve-li-ki-do-pri-nos-ma-te-ma-ti-ci,-jer-de-fi-ni-še-i-ob-ja-šnja-va-mno-ge- ma-te-ma-tič-ke-poj-mo-ve-i-na-la-zi-ori-gi-nal-na-re-še-nja-ma-te-ma-tič-kih- pro-ble-ma,-pr-ven-stve-no-u-obla-sti-ge-o-me-tri-je.-Raz-vi-ja-sfer-nu-tri- go-no-me-tri-ju.-Znat-no-pre-Ga-u-sa-(Carl-Fri-e-drich-Ga-us),-Bo-ško-vić- pr-vi-raz-vi-ja-te-o-ri-ju-ana-li-ze-gre-ša-ka-me-re-nja. Za-pa-že-ni- su- Bo-ško-vi-će-vi- do-pri-no-si- u- teh-ni-ci- (gra-đe-vi-nar-stvo,- ar-hi-tek-tu-ra,-hi-dro-teh-ni-ka),- ar-he-o-lo-gi-ji- i-me-te-o-ro-lo-gi-ji.-Pi-sao- je- pe-sme,-a-ob-ja-vio-je-i-pu-to-pis-od-Ca-ri-gra-da-do-Polj-ske.-Di-plo-ma- ti-ja-za-po-tre-be-Va-ti-ka-na- i-Du-brov-ni-ka- je-zna-čaj-ni-deo-nje-go-ve- ak-tiv-no-sti. 217 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ Bo ško vi će va te o ri ja pri rod ne fi lo zo fi je "Te-o-ri-ja-pri-rod-ne-fi-lo-zo-fi-je- sve-de-na-na- je-dan- je-di-ni- za-kon- si-la- ko-je-vla-da-ju-u-pri-ro-di"-je-Bo-ško-vi-će-vo-naj-zna-čaj-ni-je-de-lo-u-ko- me-tu-ma-či-sa-stav,-struk-tu-ru-i-svoj-stva-ma-te-ri-je.-Na-sta-lo-je-kao- po-tre-ba- da- se- pre-va-zi-đu- ne-ka- ogra-ni-če-nja- Njut-no-ve- fi-lo-zo-fi-je- pri-ro-de.-Bo-ško-vić- pri-hva-ta-Njut-no-vo- shva-ta-nje- da- iz-me-đu- če- sti-ca-ma-te-ri-je- po-sto-je- si-le,- kao- i- da- spa-ja-njem-naj-jed-no-stav-ni- jih- ele-men-tar-nih- - če-sti-ca- na-sta-ju- slo-že-ni-je- če-sti-ce- pr-vog- re-da,- spa-ja-njem-ovih-na-sta-ju-če-sti-ce-dru-gog,-pa-za-tim-tre-ćeg-re-da-itd.- Od-Lajb-ni-ca-(Gottfried-Wil-helm-Le-ib-nitz)-pri-hva-ta-pret-po-stav-ku- da-su-osnov-ni-ele-men-ti-ma-te-ri-je-si-ću-šni-kao-tač-ke,-ko-je-ne-ma-ju- veli-či-nu-i-ko-je-su-ne-de-lji-ve. Po-la-ze-ći-od-(1)-Lajb-ni-co-vog-za-ko-na-ne-pre-kid-no-sti-(kon-ti-nu-i-te- ta)-po-ko-me-se-ni-šta-u-pri-ro-di-ne-de-ša-va-sko-kom,-od-(2)-na-če-la- ne-pro-nič-no-sti,- po-ko-me- jed-no- te-lo-ne-mo-že-pro-ći- kroz-dru-go,- (3)-na-če-la-da-su-za-ko-ni-u-pri-ro-di- jed-no-stav-ni,-kao-i-od-(4)-na- če-la-da-po-sto-ji-ana-lo-gi-ja-iz-me-đu-ovih-za-ko-na,-Bo-ško-vić-za-klju- ču-je-da-tre-ba-od-stu-pi-ti-od-ne-kih-Njut-no-vih-i-Lajb-ni-co-vih-sta-vo- va.-Dok-Njutn-sma-tra-da-pri-ve-o-ma-ma-lim-uda-lje-no-sti-ma-vla-da- sna-žna-pri-vlač-na-si-la- iz-me-đu-če-sti-ca,-Bo-ško-vić-sma-tra-da-ta-da- po-sto-ji-ve-li-ka-od-boj-na-si-la,-ko-ja-je-uto-li-ko-ve-ća-uko-li-ko-je-raz- mak-ma-nji.-Bo-ško-vić-ne-pri-hva-ta-Lajb-ni-co-vu-pret-po-stav-ku-da-se- ele-men-tar-ne- tač-ke-do-di-ru-ju.-Sma-tra-da- su-one-uda-lje-ne-ne-kim- raz-ma-kom,-ko-ji-se-mo-že-bes-ko-nač-no-po-ve-ća-va-ti-ili-sma-nji-va-ti,- ali-ne-mo-že-pot-pu-no-ne-sta-ti.-Po-Bo-ško-vi-ću,-si-le-mo-gu-bi-ti-atrak- tiv-ne-(pri-vlač-ne)-ili-re-pul-ziv-ne-(od-boj-ne),-a-sme-nju-ju-se-za-vi-sno- od-raz-ma-ka-iz-me-đu-če-sti-ca-(sli-ka-1).2 2- Ibid. Slika-1:-Opšti-(a)-i-posebni-oblici-(b-i-c)-Boškovićeve-krive-koja- pokazuje-promenu-privlačne-i-odbojne-sile-(donja-i-gornja-ordinata,- redom)-sa-promenom-razmaka-(apscisa)-između-elementarnih-tačaka 218 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ Uka-zu-je-da-po-sto-je- raz-ma-ci-pri-ko-ji-ma-su-od-boj-na- i-pri-vlač-na- si-la-iz-jed-na-če-ne,-a-če-sti-ce-su-u-rav-no-te-ži.-Tu-raz-li-ku-je-dve-vrste- slu-ča-je-va.-U-slu-ča-je-vi-ma-E,-I,-N-i-R-(sli-ka-1a)-pri-po-ve-ća-nju-raz- ma-ka-ra-ste-pri-vlač-na,-a-pri-sma-nji-va-nju-raz-ma-ka-ra-ste-od-boj-na- si-la.-Tu-se-če-sti-ce-na-la-ze-u-po-sto-ja-noj-rav-no-te-ži,-jer-ako-se-slu- čaj-no-pro-me-ni-raz-ma-k-iz-me-đu-če-sti-ca,-na-sta-je-si-la-ko-ja-ih-po-no- vo-vra-ća-na-pret-hod-ni-raz-mak.-Te-raz-ma-ke-je-na-zvao-gra-ni-ca-ma- ko-he-zi-je.-U-po-lo-ža-ji-ma-G,-L-i-P-če-sti-ce-su-u-ne-po-sto-ja-noj-rav- no-te-ži,-jer-naj-ma-nje-po-ve-ća-nje-(ili-sma-nji-va-nje-raz-ma-ka-do-vo-di- do-po-ja-ve-od-boj-ne- (ili-pri-vlač-ne)-si-le- i-do- još-ve-ćeg-ra-sta-vlja- nja-(ili-pri-bli-ža-va-nja)-če-sti-ca.-Ove-po-lo-ža-je-je-na-zvao-gra-nica-ma- ne-ko-he-zi-je. Po- Bo-ško-vi-ću,- ele-men-tar-ne- tač-ke,- če-sti-ce- pr-vog,- po-tom- dru- gog- re-da,- ato-mi,- mo-le-ku-li,- čak- i- či-tav- Sun-čev- si-stem,- sa- mo- su- po-je-di-ni- ni-voi- u- struk-tu-ri-ma-te-ri-je.- Za- sva-ki- par- če-sti- ca-na-bi-lo-kom-ni-vou-va-ži- ne-ki- ob-lik-kri-ve-pri-ka-za-ne-na- sli-ci- 1.- Broj- lu-ko-va,- nji-ho-va- ve-li-či-na- i- ob-lik-mo-gu- bi-ti- raz-li-či-ti- za- po-je-di-ne-slu-ča-je-ve. Pu to ka zi ka kvant noj te o ri ji Bo-ško-vić-uka-zu-je-da-ako-se-ne-ka-ma-siv-na-če-sti-ca-na-la-zi-u-cen- tru,-dru-ga-se-mo-že-kre-ta-ti-po-sfe-ri-(or-bi-ta-li)-či-ji-je-po-lu-preč-nik- jed-nak- ne-koj- gra-ni-ci- ko-he-zi-je.- Pritom-po-sto-ji- ono-li-ko- or-bi-ta-la- ko-li-ko-ima-tih-gra-ni-ca.-Ova-če-sti-ca-mo-že-da-pre-la-zi-sa-jed-ne-na- dru-gu-or-bi-ta-lu.-Pritom-se-me-nja-nje-na-br-zi-na.-Pro-me-na-kva-dra-ta- br-zi-ne- je- od-re-đe-na- vred-nost,- sra-zmer-na- ra-zli-ci- po-vr-ši-na- is-pod- od-boj-nog-i-iz-nad-pri-vlač-nog-lu-ka-iz-me-đu-te-dve-gra-ni-ce-ko-he-zi- je.-Kad-se-to-po-mno-ži-sa-ma-som-če-sti-ce,-i-po-de-li-sa-dva,-do-bi-ja-se- od-re-đe-na-pro-me-na-ener-gi-je---„kvant-ener-gi-je",-ka-ko-se-da-nas-na- zi-va.-Bo-ško-vi-će-va-Te-o-ri-ja-je-za-pra-vo-pr-va-kvant-na-te-o-ri-ja,-izre- če-na-vek-i-po-pre-Plan-ka-(Max-Karl-Ernst-Lud-wig-Planck)-i-Bo-ra- (Ni-els-Bo-hr),-ko-ji-ma-se-obič-no-pri-pi-su-je-za-slu-ga-za-ot-kri-će- te- te-o-ri-je.3 Do pri nos Bo ško vi će ve fi lo zo fi je ot kri ću struk tu re ato ma Ra-ni-je-se-u-li-te-ra-tu-ri-re-dov-no-na-vo-dio-zna-čaj-Bo-ško-vi-ća-za-ot- kri-će- struk-tu-re- ato-ma,- ali- se- od-1920.- godine- to-naj-če-šće- iz-o- sta-vlja.4-Naj-če-šće-se-na-vo-de-Dal-ton-(John-Dal-ton),-Dž.-Tom-son- 3- Sto-ilj-ko-vić-D.,-Te-o-ri-ja-Ru-đe-ra-Bo-ško-vi-ća-kao-pu-to-kaz-ka-kvant-noj-me-ha-ni-ci,- Ar he-br.-2,-2005,-str.-181. 4- Gill-H.-V.,-Ro-ger-Bo-sco-vich,-S.-J.---Fo-re-run-ner-of-mo-dern-physi-cal-the-o-ri-es,- Du-blin-1941;-Sto-ilj-ko-vić-D.,-Ru-đer-Bo-ško-vić---pre-te-ča-sa-vre-me-nog-shva-ta-nja- struk-tu-re-ato-ma,-He mij ski pre gled,-49,-3,-2008,-str.-54-57. 219 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ (Jo-seph- John- Thom-son),- Ra-der-ford- (Ernst- Rut-her-ford)- i- Bor.- A-ka-ko-je-za-i-sta-bi-lo? Le-u-kip- (Le-u-ci-pos)- i-De-mo-krit- (De-moc-ri-tos)- su- u- 5.- ve-ku- pre- no-ve-ere-do-šli-na-po-mi-sao-da-je-sve-na-pra-vlje-no-od-ato-ma,-si- ću-šnih- ne-de-lji-vih- če-sti-ca- i- pra-zni-ne.-Dal-ton- je- na- po-čet-ku- 19.- v.-za-klju-čio-da-sva-ki-he-mij-ski-ele-ment-ima-svo-je-naj-sit-ni-je-de- li-će-i-na-zvao-ih-ato-mi-ma,-ve-ru-ju-ći-da-su-ne-de-lji-vi.-Utvr-đe-no-je- da,-ipak,-ima-ju-de-lo-ve---ne-ga-tiv-no-na-e-lek-tri-sa-ne-elek-tro-ne-i-po- zi-ti-van-osta-tak-ato-ma.-Po-sta-vi-lo-se-pi-ta-nje-ka-ko-su- raz-me-šte-ni- ovi-de-lo-vi. Viljem-Tom-son-(William-Thom-son),-po-zna-ti-ji-kao-Lord-Kel-vin,- 1902-1907.-go-di-ne-is-ti-cao-je-da-se-to-pi-ta-nje-mo-že-re-ši-ti-po-mo-ću- Bo-ško-vi-će-ve-Te-o-ri-je-i-pred-lo-žio-„pla-ne-tar-ni-mo-del-ato-ma":-po-zi- tiv-no-na-e-lek-tri-sa-nje-je-sme-šte-no-u-je-zgru-ato-ma,-a-elek-tro-ni-kru- že-oko-nje-ga.-Kao-te-o-rij-sku-pod-lo-gu-da-se-elek-tro-ni-kre-ću-sa-mo- po-ne-kim-sta-za-ma-oko-je-zgra,-Džon-Tom-son-je-od-1903.-do-1907.- godine-na-vo-dio-„Bo-ško-vi-ćev-atom-ko-ji-de-lu-je-na-jed-nu-če-sti-cu- sre-di-šnjom-si-lom,-ko-ja-se-me-nja-od-od-boj-ne-do-pri-vlač-ne-i-od- pri-vlač-ne-do-od-boj-ne-ne-ko-li-ko-pu-ta"5.-Ra-der-ford-je-bio-sa-rad-nik- Dž.-Tom-so-na-u-Kem-bri-džu,-a-ka-sni-je-je-po-stao-pro-fe-sor-u-Man- če-ste-ru.-Opi-ti-ma-je-1911.-po-tvr-dio-pla-ne-tar-ni-mo-del,-ko-ji-je-na- zvan-„Ra-der-for-dov-mo-del".-Bor-je-1912.-godine-bo-ra-vio-se-dam- me-se-ci-kod-Tom-so-na-i-če-ti-ri-me-se-ca-kod-Ra-der-for-da,-upo-znao-se- sa-ovim-re-zul-ta-ti-ma,-pa-je-1913.-iz-ra-ču-nao-mo-gu-će-sta-ze-elek-tro- na,-uzi-ma-ju-ći-u-ob-zir-da-elek-tro-ni-mo-gu-pre-ći-sa-jed-ne-na-dru-gu- or-bi-ta-lu-sa-mo-ako-pri-me- ili-pre-da-ju-od-re-đe-nu-ko-li-či-nu-(kvant)- ener-gi-je- -- što- je- Bo-ško-vić- uka-zao- vek- i- po- ra-ni-je.6- Da-nas- se- ovaj-mo-del-ato-ma-na-zi-va-„Bo-rov-mo-del". Me-đu-tim,- ta-kvi- na-zi-vi- mo-de-la- ni-su- oprav-da-ni,- sma-tra- Džil- (Henry- Vin-sent- Gill)- i- uka-zu-je- da- je- Bo-ško-vić- dao- „su-štin- ski-ele-ment-mo-der-nom-shva-ta-nju-ato-ma",-a-„dru-gi-su-po-žnje-li- ono-što- je-on-po-se-jao-dve-sto-ti-ne-go-di-na-ra-ni-je"7. Po-Dži-lu,- to- je-„Bo-ško-vić-Tom-so-nov"-mo-del-i-ni-je-is-prav-no-da-se-za-ne-ma-ri- do-pri-nos-Bo-ško-vi-ća. Bo ško vi ćev "no vi svet" - od ele men tar nih ta ča ka ka slo že ni jim če sti ca ma Po-Bo-ško-vi-ću,-naj-sit-ni-ji-de-lo-vi-ma-te-ri-je- su-ele-men-tar-ne- tač-ke,- ko-je-su-ne-de-lji-ve-i-bez-ve-li-či-ne,-tj.-ne-pro-te-žne-su.-Sve-ele-men-tar- ne-tač-ke-su-isto-vet-ne,-ne-raz-li-ku-ju-se-me-đu-so-bom.-Bo-škovićeve- 5- Thom-son-J.-J.,-The-Cor-pu-scu-lar-The-ory-of-Mat-ter,-New-York-1907. 6- Lon-ga-ir-M.,-The o re ti cal con cepts in physics-(An-al-ter-na-ti-ve-vi-ew-of-the-o-re-ti- cal-re-a-so-ning-in-physics),-Cam-brid-ge-2003. 7- Gill-H.-V.,-op.cit. 220 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ ele-men-tar-ne- tač-ke- se,- pre-ma- to-me,- raz-li-ku-ju- od- poj-ma- ato-ma- grč-kih- fi-lo-zo-fa,- a- ta-ko-đe- i- od- sa-vre-me-nog- shva-ta-nja- poj-ma- ato-ma.-Bo-ško-vić- svo-je- ele-men-tar-ne- tač-ke- ni-ka-da- ni-je- na-zi-vao- ato-mi-ma.-Me-đu-tim,-mno-gi-tu-ma-či-nje-go-ve-Te-o-ri-je-te-tač-ke-po- gre-šno-na-zi-va-ju-„Bo-ško-vi-će-vim-ato-mi-ma".-Za-to-i-ne-raz-ma-tra- ju-one-če-sti-ce-ko-je-Bo-ško-vić-za-i-sta-na-zi-va-ato-mi-ma,-a-pod-tim- poj-mom-pod-ra-zu-me-va-če-sti-cu-ko-ja-ima-de-lo-ve.-Ato-mi-se-spa-ja-ju- „ta-ko-da-je-dan-uvla-či-svo-ju-kva-či-cu-u-ru-pi-cu-dru-ge".-Da-je-„kva- či-cu"-jed-nog-ato-ma-ozna-čio-kao-elek-tron,-a-„ru-pi-cu"-dru-gog-kao- ne-po-pu-nje-nu- atom-sku- or-bi-ta-lu,- to- bi- od-go-va-ra-lo- sa-vre-me-nom- tu-ma-če-nju-spa-ja-nja-ato-ma-u-mo-le-ku-le. Za-još-krup-ni-ju-če-sti-cu-Bo-ško-vić-ko-ri-sti-po-jam-„mo-le-kul"-i- to- po-la- ve-ka- pre-Avo-ga-dra- (Ame-deo-Avo-ga-dro)- i- je-dan- vek- pre- Ka-ni-za-ra- (Sta-ni-slao- Can-niz-za-ro),- ko-ji-ma- se- obič-no- pri-pi-su-je- ot-kri-će-mo-le-ku-la! Da-nas-se-sma-tra-da-je-H.-Šta-u-din-ger-(Her-mann-Sta-u-din-ger)-1920.- go-di-ne-pr-vi-dao-hi-po-te-zu-o-po-sto-ja-nju-ni-zo-va-ato-ma,-tj.-ma-kro- mo-le-ku-la-(tzv.-po-li-me-ra).-To-ni-je-isti-na,-jer-je-Bo-ško-vić-još-1758.- na-ja-vio-da-bi-se-mo-gle-ob-li-ko-va-ti-„spi-ra-le-ato-ma"-i-„go-le-mi-ni- zo-vi-ta-ča-ka"-ko-ji-bi-ima-li-go-le-mu-„ela-stič-nu-si-lu".-Po-tvr-đe-no-je- da-po-sto-je-ne-ki-pri-rod-ni-(be-lan-če-vi-ne,-ce-lu-lo-za,-DNK-i-RNK)-i- sin-tet-ski-po-li-me-ri-i-da-ima-ju-sve-ove-od-li-ke.8 Bo-ško-vić-uka-zu-je-da-bi-mo-gao-po-sto-ja-ti-niz-ma-lih-koc-ki-od-ato- ma-sme-šte-nih-u-nji-ho-vim-ro-glje-vi-ma.-Re-če-no-sa-vre-me-nim-je-zi- kom,-to-bi-bi-la-na-no-cev-či-ca-kva-drat-nog-pre-se-ka.-Do-daj-mo,-ako- bi- če-sti-ce-bi-le-u- ro-glje-vi-ma- te-tra-e-dra,- te-lo-bi- ima-lo-bes-ko-nač- nu-čvr-sto-ću-i-ne-sa-vi-tlji-vost.-Ako-bi-bi-le-u-jed-noj-rav-ni,- te-lo-bi- se-mo-glo-smo-ta-ti-„po-put-sta-rih-svi-ta-ka".-Ka-da-je-po-čet-kom-19.- veka-utvr-đe-no-da-se-tvr-di-di-ja-mant-i-me-ki-gra-fit-sa-sto-je-od-istih- ato-ma,-tj.-uglje-ni-ka,-Dej-vi-(Hump-hry-Davy)-je-pred-lo-žio-Bo-ško- vi-će-vo-tu-ma-če-nje-nji-ho-ve-struk-tu-re,-što-je-ka-sni-je-i-po-tvr-đe-no.- Za-to-L.-Vi-li-jams-(L.-Pe-ar-ce-Wil-li-ams)-sma-tra-da- je-„Bo-ško-vić- ku-mo-vao-na-stan-ku-struk-tur-ne-he-mi-je"9. Bo ško vi će vi pu to ka zi ka ne u tri nu, glu o ni ma i kvar ko vi ma Bo-ško-vić-uka-zu-je-da-bi-bi-lo-mo-gu-će-pret-po-sta-vi-ti-da-ne-ke-vr-ste- če-sti-ca-ne-ma-ju-ni-ka-kve-si-le.-On-na-vo-di-da-bi-u-tom-slu-ča-ju-sup- stan-ci-ja-jed-ne-od-tih-vr-sta-po-sve-slo-bod-no-pro-šla-kroz-supstanciju- 8- Sto-ilj-ko-vić-D.,-Im-por-tan-ce-of-Bo-sco-vich's-the-ory-of-na-tu-ral-phi-lo-sophy-for- polymer-sci-en-ce,-Po li mery,-52,-2007,-str.-804-810;-Po li me ri,-28,-1,-2007,-str.- 29-31;-Sto-ilj-ko-vić-D.,-Od-ele-men-tar-nih-če-sti-ca-do-ma-kro-mo-le-ku-la---tra-go-vi- ma-Ru-đe-ra-Bo-ško-vi-ća-u-po-vo-du-225.-go-di-šnji-ce-iz-da-nja-Bo-ško-vi-će-ve-Te-o-ri-je,- Po li me ri-,-4,-9-10,-1983,-str.-289. 9- Gill-H.-V.,-op.cit. 221 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ dru-ge-vr-ste,-bez-ika-kve-ko-li-zi-je-(Te-o-ri-ja,-ode-ljak-518).10-Još-sa- mo-da-je-te-če-sti-ce-na-zvao-ne-u-tri-no,-on-da-bi-ovo-Bo-ško-vi-će-vo- shva-ta-nje-bi-lo-isto-vet-no-sa-sa-vre-me-nim-shva-ta-njem. Opi-san- je- i- zna-čaj- Bo-ško-vi-će-ve- te-o-ri-je- za- sa-vre-me-nu- te-o-ri-ju- ele-men-tar-nih-če-sti-ca11 i glu o na12. Ri-nard- (Phil-lip-M.-Ri-nard)- uka-zu-je- da- se-Bo-ško-vi-će-va- te-o-ri-ja- mo-že-po-ve-za-ti-sa-sa-vre-me-nom-te-o-ri-jom-kvar-ko-va.13-Šta-vi-še,-no- be-lo-vac-Le-der-men--je-1993.-godine-na-pi-sao-da-je-Bo-ško-vić-imao- jed-nu-za-mi-sao,-pot-pu-no-lu-dač-ku-za-osam-na-e-sti-vek-(a-mo-žda-i- za-bi-lo-ko-ji-dru-gi)...-Bo-ško-vić-tvr-di,-ni-ma-nje-ni-vi-še,-da-je-ma- te-ri-ja-sa-zda-na-od-če-sti-ca-ko-je-ne-ma-ju-ni-ka-kve-di-men-zi-je!-Mi-na- đo-smo,-evo-pre-dva-de-se-tak-go-di-na,-jed-nu-če-sti-cu-ko-ja-od-go-va-ra- tom-opi-su.-Na-zva-smo-je-kvark.14 Pri men lji vost Bo ško vi će ve fi lo zo fi je Bo-ško-vi-će-va-fi-lo-zo-fi-ja-mo-že-bi-ti-pu-to-kaz-sa-vre-me-nim-na-uč-ni-ci- ma-i-in-že-nje-ri-ma-za-re-ša-va-nje-pro-ble-ma-u-na-u-ci-i-stru-ci.-Mi-smo- je-ne-ko-li-ko-pu-ta-uspe-šno-pri-me-ni-li:-(1)-po-ka-za-li-smo-da-gra-ni-ce- ko-he-zi-je-i-ne-ko-he-zi-je-na-Bo-ško-vi-će-voj-kri-voj-od-go-va-ra-ju-od-re-đe- nim-oso-be-nim-sta-nji-ma-u-struk-tu-ri-ma-te-ri-je;-(2)-pro-tu-ma-či-li-smo- nad-mo-le-kul-sku-or-ga-ni-za-ci-ju-i-slo-bod-no-ra-di-kal-nu-po-li-me-ri-za-ci- ju-kom-pri-mo-va-nog-ga-so-vi-tog-eti-le-na;-(3)-pred-vi-de-li-uti-caj-pri-ti- ska-na-tem-pe-ra-tu-ru-to-plje-nja-po-li-e-ti-le-na-i-(4)-ob-ja-sni-li-struktu-ru- teč-nog-me-til-me-ta-kri-la-ta-i-nje-go-vu-po-li-me-ri-za-ci-ju.15 Ulo ga Bo ško vi će ve fi lo zo fi je u raz vo ju na uč ne i fi lo zof ske mi sli Ot-kri-ćem-kvar-ko-va- i-sve-slo-že-ni-jih-če-sti-ca-(pro-to-na,-ne-u-tro-na,- ato-ma,-mo-le-ku-la,-ma-kro-mo-le-ku-la...)-sa-vre-me-na-na-u-ka-je-po-tvr- di-la-Bo-ško-vi-će-vo- shva-ta-nje-da-po-sto-ji-hi-je-rar-hi-ja-ma-te-ri-je.-Uz- to,-po-tvr-di-la-je-da-se-me-đu-dej-stvo-če-sti-ca-opi-su-je-ne-kim-od-ob- li-ka-Bo-ško-vi-će-ve-kri-ve.16-Ne-tre-ba-se-to-me-ču-di-ti.-Nje-gov-za-kon- si-la-je-bio po-la-zna-pret-po-stav-ka-(hi-po-te-za)-za-tu-ma-če-nje-struk- tu-re- i-me-đu-dej-stva-če-sti-ca-ma-te-ri-je.-Ka-da- se- sa-zna-la- struk-tu-ra- ma-te-ri-je-i-ka-da-se-te-o-rij-ski-i-eks-pe-ri-men-tal-no-utvr-dio-za-kon-si-la- 10-Bo-ško-vić-R.,-op.cit. 11-Da-dić-Ž.,-Ru đer Bo ško vić,--Za-greb-1987. 12-Sil-bar-M.-L.,-Glu-ons-and-Glu-e-balls,-Ana log-,102,-1982,-str.-52. 13-Ri-nard-P.-M.,-Qu arks and Bo sco vich,-Am.-J.-Phys.,-44,-1976,-str.-704. 14-Le-der-men-L.-i-Te-re-zi-D.,-Bo ži ja če sti ca,-Be-o-grad-1998.- 15-Sto-ilj-ko-vić-D.,-Ru đer Bo ško vić ute me lji vač sa vre me ne na u ke,-Pet-ni-ca-2010. 16-Ibid.,- Sto-ilj-ko-vić- D.,-Ak-tu-el-nost- Bo-ško-vi-će-ve- "Te-o-ri-je- pri-rod-ne- fi-lo-zo-fi-je- sve-de-ne-na-je-dan-je-di-ni-za-kon-si-la-ko-je-po-sto-je-u-pri-ro-di",-Va-si-o-na,-53,-2005,- str.-77-87. 222 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ ko-je-de-lu-ju-iz-me-đu-če-sti-ca,-sa-svim-je-ra-zu-mlji-vo-da-se-po-tvr-di-la- po-la-zna-pret-po-stav-ka,-tj.-Bo-ško-vi-ćev-za-kon-si-la.-To-je-uobi-ča-je- ni-me-to-do-lo-ški-put-u-is-tra-ži-va-nju-(hi-po-te-za-→ lo-gič-ne-po-sle-di-ce- →-eks-pe-ri-men-tal-na-po-tvr-da-→-do-ka-za-na-te-o-ri-ja)-ko-ji-sa-vre-me-na- na-u-ka-pre-va-li-za-ne-ko-li-ko-go-di-na. Me-đu-tim,-iz-grad-nja-pu-ta-od-Bo-ško-vi-će-vog-za-ko-na-si-la-do-nje- go-ve-po-tvr-de-tra-ja-la-je-ve-ko-vi-ma.-Ute-me-ljen-je-Bo-ško-vi-ćem-u- 18.-ve-ku,-gra-đen-je-i-ru-šen,-na-sta-vljen-u-19.-ve-ku.-Bo-ško-vi-će-va- te-o-ri-ja-pu-no-je-uti-ca-la-na-nje-go-ve-sa-vre-me-ni-ke,-a-ima-la-je-mno-ge- sled-be-ni-ke-u-18.,-19.-i-u-pr-voj-de-ka-di-20.-ve-ka.- A-on-da-je-sve-utih-nu-lo.-Muk.-Ni-ko-ni-da-ga-po-me-ne.-Na-u-ka-je- krup-nim-ko-ra-ci-ma-na-pre-do-va-la.-U-20.- ve-ku- čo-vek- se-vi-nuo-u- sve-mir,-sle-teo-je-na-Me-sec.-Za-vi-rio-je-u-la-vi-rin-te-ato-ma-i-će-lij-skog- pro-stran-stva.-Uočio-je-i-spo-znao-va-žnost-DNK. A-on-da-je-iz-ne-na-da,-kao-fe-niks-iz-pe-pe-la,-vas-kr-snu-la-Bo-ško-vi- će-va- te-o-ri-ja.-Mno-gi- go-ro-sta-si- sa-vre-me-ne- na-u-ke- su- u- bu-nji-štu- isto-ri-je-na-u-ke-za-pa-zi-li-taj-dra-gulj.-Uoči-li-su-da-su-se-ovom-te-o- ri-jom-in-spi-ri-sa-li-mno-gi-po-zna-ti-na-uč-ni-ci:-Am-per-(An-dre-Ma-rie- Am-pe-re),-Ko-ši-(Augu-stin-Lo-u-is-Ca-uchy,-ba-ron),-Fe-ner-(Gu-stav- The-o-dor-Fec-hner),-Pri-stli- (Jo-seph-Pri-estly),-Gej-Li-sak- (Jo-seph- Lo-u-is- Gay-Lus-sac),- Fa-ra-dej- (Mic-hael- Fa-ra-day),- Lord- Kel- vin,-Dž.-Tom-son,-Men-de-lje-jev-(Dmi-tri- Iva-no-vich-Men-de-le-ev),- Hel-mholc-(Her-mann-Lud-wig-Fer-di-nand-von-Hel-mholtz),-Hen- ri- (Wil-li-am-He-nry),-Mak-svel- (Ja-mes- Clark-Max-well),- Lo-renc- (Hen-drik-Lo-rentz)-itd.-To-su-na-uč-ni-ci-ko-ji-su-iz-gra-di-li-ve-le-lep- no-zda-nje-sa-vre-me-ne-na-u-ke---gra-de-ći-na-te-me-lji-ma-Bo-ško-vi-će-ve- te-o-ri-je.-U- tom-zi-da-nju-su-uče-stvo-va-le-mno-ge-ge-ne-ra-ci-je-na-uč- ni-ka,-pa-se-jed-no-stav-no-za-bo-ra-vi-lo-šta-su-bi-li-po-čet-ni- te-me-lji- i- ko-ih-je-po-sta-vio.- Bo-ško-vi-ćev- po-jam- po-lja- si-le- imao- je- od lu ču ju ću ulo gu u raz vit ku fi zi ke- (Wer-ner- He-i-sen-berg,- 1958)17.- Nje-go-va- te- o ri ja je ima la ve li ki uti caj na sle de će ge ne ra ci je fi zi ča ra i po plo ča la put da ljem raz vo ju- (Bor,- 1958).18 Dru gi su po- žnje li to što je on po se jao dve sto ti ne go di na ra ni je- (Džil,- 1941).19- Bo-ško-vić- je- ku mo vao nastan ku struk tur ne he mi je (L.- P.-Wil-li-ams,- 1961)20.-Nje-go-ve- ide-je- su-ključ za ce lo kup nu sa vre me nu fi zi ku-(Le-der-men,-1993)21. Ne-mač-ki-fi-lo-zof-Ni-če-(Fri-e-drich-Ni-etzsche)-sma-tra-da-je-Bo-ško- vi-će-va-te-o-ri-ja-pri-rod-ne-fi-lo-zo-fi-je-naj ve ći tri jumf nad ču li ma ko ji 17-Da-dić-Ž.,-op.cit. 18-Ibid. 19-Gill-H.-V.,-op.-cit. 20-Ibid. 21-Le-der-men-L.-i-Te-re-zi-D.,-op.cit. 223 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ je do ta da na Ze mlji po stig nut.-Za-nje-ga- je-Bo-ško-vić-za-jed-no- sa-Po-lja-kom-Ko-per-ni-kom- je dan od ve li kih pre kret ni ca i do sad naj ve ći i naj po be do no sni ji pro tiv nik pri vi da.-Fran-cuz-He-ri-sman- (Lan-ce-lott-Her-ri-smann)-uka-zu-je-da-će-Bo ško vi će va fi lo zo fi ja u ce li ni po sta ti fi lo zo fi ja 21. ve ka-(Po-go-vor-u Te o ri ji)22.- I-sa-vre-me-ni-fi-lo-zo-fi-i-na-uč-ni-ci-su-po-sve-ti-li-pu-no-pa-žnje-Bo-ško-vi- će-voj-fi-lo-zo-fi-ji.23-Naj-če-šće-se-raz-ma-tra-ju-Bo-ško-vi-će-va-shva-ta-nja- pro-sto-ra,-vre-me-na,-re-la-tiv-no-sti,-za-ko-na-ne-pre-kid-no-sti-(kon-ti-nu-i- te-ta),-kao-i-Bo-ško-vi-će-ve-ele-men-tar-ne-tač-ke-ma-te-ri-je-(ne-pro-te-žne- i-ne-de-lji-ve).-Pri-to-me,-ovi-fi-lo-zo-fi-i-na-uč-ni-ci-po-re-de-Bo-ško-vi-će-va- shva-ta-nja-uglav-nom-sa-shva-ta-nji-ma-Njut-na,-Lajb-ni-ca-i-Ajn-štaj-na- (Al-bert-Ein-stein). Me-đu-tim,- oko-sni-ca- Bo-ško-vi-će-ve- te-o-ri-je- je- nje-go-vo- shva-ta-nje- atrak ci je i re pul zi je,-kao-pri-vlač-ne-i-od-boj-ne-si-le,-ko-je-za-nje-ga- pred-sta-vlja-ju-su šti nu-ma-te-ri-je.-Ali,-ni-je-Bo-ško-vić-ni-pr-vi-ni-po- sled-nji-ko-ji-ima-ta-kvo-shva-ta-nje.-Slič-na-shva-ta-nja-su-ima-li,-pre- sve-ga-sta-ri-Gr-ci-(Em-pe-do-klo,-Le-u-kip,-De-mo-krit,-Ari-sto-tel-i-dru- gi),-To-land-(John-To-land),-Hol-bah-(Pol-Hen-ri-Di-trih-po-zna-ti-ji-kao- ba-ron-Hol-bah),-Še-ling-(Fri-e-drich-Wil-helm-Jo-seph-Schel-ling),-a- na-ro-či-to-Kant- (Im-ma-nuel-Kant),-He-gel- (Ge-org-Wil-helm- Fri-e- drich-He gel)-i-En-gels-(Fri-e-drich-En-gels),-a-ta-ko-đe-i-La-za-Ko-stić- i-Ed-gar-Alan-Po.-Iako-u-svo-jim-ra-do-vi-ma-ne-na-vo-de-Bo-ško-vi-ća,- oni-su-nje-go-vi- isto-mi-šlje-ni-ci,-ko-ji-nje-go-vu-fi-lo-zo-fi-ju-pro-ši-ru-ju,- raz-ra-đu-ju-i-do-pu-nju-ju.-Ali,-po-sto-je-raz-li-ke-u-shva-ta-nji-ma-poj-mo- va-atrak-ci-je-i-re-pul-zi-je.24-Za-Njut-na,-Bo-ško-vi-ća-i-Kan-ta-atrak-ci-ja- i-re-pul-zi-ja-su-si-le,-pri-vlač-na-i-od-boj-na.-He-gel-pak-pod-atrak-ci-jom- i- re-pul-zi-jom-pod-ra-zu-me-va- sa-sta-vlja-nje- i- ra-sta-vlja-nje,- a-En-gels- pod-ra-zu-me-va-kre-ta-nje,-tj.-pri-bli-ža-va-nje-i-uda-lja-va-nje.-Za-jed-nič- ko-svi-ma-je-uve-re-nje-da-je-uku-pan-zbir-svih-atrak-ci-ja-i-zbir-svih- re-pul-zi-ja-u-sve-mi-ru-uvek-isti,-a-to-se-po-sti-že-ta-ko-što-se-sva-ka-po- je-di-nač-na-atrak-ci-ja-na-ne-kom-ni-vou-u-struk-tu-ri-ma-te-ri-je-isto-vre- me-no-na-dok-na-đu-je-od-go-va-ra-ju-ćim-re-pul-zi-ja-ma-na-vi-šem-i-ni-žem- ni-vou-struk-tu-re.25-I-su-prot-no---sva-ka-re-pul-zi-ja-na-ne-kom-ni-vou-se- 22-Bo-ško-vić-R.,-op.cit. 23 Fi lo zo fi ja zna no sti Ru đe ra Bo ško vi ća,- Fi-lo-zof-sko-te-o-lo-ški- in-sti-tut- Dru-žbe- Isu-so-ve-u-Za-gre-bu,-Za-greb-1987;-Fi lo zof ska is tra ži va nja,-32-33,-5-6,-1989,- str.-1459-1638;-Ku-tle-ša-S.,-Pri rod no-fi lo zo fij ski poj mo vi Ru đe ra Bo ško vi ća, Za-greb-1994. 24-Sto-ilj-ko-vić-D.,-Atrak-ci-ja-i-re-pul-zi-ja---shva-ta-nja-Bo-ško-vi-ća,-He-ge-la-i-En-gel-sa,- Fi lo zof ska is tra ži va nja,-32-33,-5-6,-1989,-str.-1567. 25-Ibid.;-Sto-ilj-ko-vić-D.,-Uti caj fi zič ko-he mij skog sta nja eti le na na me ha ni zam i ki ne ti ku po li me ri za ci je po ti pu slo bod nih ra di ka la pri vi so kom pri ti sku,-ma- gi-star-ski-rad,-Teh-no-lo-ško-me-ta-lur-ški-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi-tet-u-Be-o-gra-du,-Be-o- grad- 1978;- Sto-ilj-ko-vić-D.,-Di-ja-lek-tič-ko-ma-te-ri-ja-li-stič-ka- osno-va- te-o-ri-je- Sa- vić-Ka-ša-nin-o-po-na-ša-nju-ma-te-ri-je-pri-vi-so-kim-pri-ti-sci-ma-i-o-na-stan-ku-ro-ta-ci-je- ne-be-skih-te-la,-Di ja lek ti ka,-14,-3-4,-1979,-str.-137;-Sto-ilj-ko-vić-D.,-Me ha ni zam 224 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ na-dok-na-đu-je-od-go-va-ra-ju-ćim-atrak-ci-ja-ma-na-vi-šem-i-ni-žem-ni-vou.- Na-ovo-pra-vi-lo-je-uka-zao-još-Em-pe-do-klo. Raz-ma-tra-njem-sa-vre-me-nih-na-uč-nih-do-stig-nu-ća-fi-zi-ke- i-he-mi-je,- po-ka-za-li-smo-da-je-po-sle-di-ca-ovog-Em-pe-do-klo-vog-pra-vi-la-da-se- i-dru-ge-su-prot-no-sti-(npr.-red-i-ne-red,-nu-žnost-i-slu-čaj-nost,-pre-kid- nost-i-ne-pre-kid-nost,-ho-mo-ge-nost-i-he-te-ro-ge-nost...)-na-isti-na-čin- sme-nju-ju-i-do-pu-nju-ju.-Na-pri-mer,-po-ve-ća-nje-re-da-na-jed-nom-ni- vou-se-na-dok-na-đu-je-po-ve-ća-njem-ne-re-da-na-vi-šem-i-ni-žem-ni-vou- struk-tu-re-ma-te-ri-je.26-Ovo-pro-ši-re-nje-i-pro-du-blji-va-nje-Bo-ško-vi-će- ve-fi-lo-zo-fi-je-je-od-iz-u-zet-nog-zna-ča-ja-za-raz-u-me-va-nje-sa-vre-me-nih- na-uč-nih-te-o-ri-ja,-ali-i-za-nji-ho-vu-pri-me-nu. Ta-ko,-po-sred-stvom-mno-gih-sled-be-ni-ka,-pri-sta-li-ca-i-isto-mi-šlje-ni- ka,-Bo-ško-vi-će-va-shva-ta-nja-do-pi-ru-do-sa-vre-me-nih-na-uč-ni-ka-kao- eho-mi-nu-lih-vre-me-na,-na-vo-de-ći-ih-če-sto-da-pro-mi-šlja-ju-Bo-ško- vi-će-vim-mi-sli-ma,-a-da-to-ga-ni-su-sve-sni.-Jer,-Ru-đer-Bo-ško-vić-je- bio-ve-li-ki-mi-sli-lac-i-na-uč-nik-svog-i-na-šeg-vre-me-na,-ute-me-lji-vač- sa-vre-me-nih-na-uč-nih-za-ko-ni-to-sti-mi-kro-i-ma-kro-sve-ta.-Bo-ško-vi- ćev-bli-stav-um-ote-lo-tvo-ren-kroz-Te-o-ri-ju-pri-rod-ne-fi-lo-zo-fi-je,-mo-že- bi-ti-za-sa-vre-me-ne-na-uč-ni-ke-i-fi-lo-zo-fe-pod-sti-caj-da-spo-zna-ju-i-sa- gle-da-ju-svet-oko-se-be,-pre-po-zna-ju-smi-sao-do-stig-nu-ća-sa-vre-me-ne- na-u-ke,-i-da-da-lje-ra-de-i-gra-de-no-vi-svet-za-sno-van-na-pri-rod-nim- za-ko-ni-to-sti-ma- i- uni-ver-zal-nim- vred-no-sti-ma- Bo-ško-vi-će-ve- fi-lo- zo-fi-je.-Sto-ga,-na-ša-po-ru-ka-na-kra-ju-je:-Upo-znaj-te-Bo-ško-vi-će-vu- fi-lo-zo-fi-ju-da-bi- je-mo-gli-pre-po-zna-ti-u-do-stig-nu-ći-ma-sa-vre-me-ne- na-u-ke!-I-da-bi-je-mo-gli-ko-ri-sti-ti-u-svom-ra-du! LI-TE-RA-TU-RA: Bo-ško-vić-R.,-Phi lo sop hi ae na tu ra lis the o ria re dac ta ad uni cam le gem vi ri um in na tu ra exi sten ti um,-Beč-1758.-(pr-vo-iz-da-nje),-Ve-ne-ci-ja-1763- (dru-go-iz-da-nje) A The ory of na tu ral phi lo sophy.-Cam-brid-ge,-M.I.T.-Press,-Cam-brid-ge- 1922.-i-1966. Te o ri ja pri rod ne fi lo zo fi je sve de na na je dan je di ni za kon si la ko je po- sto je u pri ro di,--Za-greb-1974. Gill-H.-V.,-Ro ger Bo sco vich, S. J. - Fo re run ner of mo dern physi cal the o ri es,--Du-blin-1941. (a)-Whi-te-L.-L.,-Edi-tor,-Ro ger Jo seph Bo sco vich - Study of his li fe and work on the 250th an ni ver sary of his birth,-Ge-or-ge-Al-len-and-Un-win,- Lon-don-1961.;-(b)-Whi-te-L.-L.,-Bo-sco-vich-and-par-tic-le-the-ory,-Na-tu-re,- 179,-1957. Sti-pa-nić-E.,-Ru đer Bo ško vić,-Gor-nji-Mi-la-no-vac,-Be-o-grad-1984. i ki ne ti ka po li me ri za ci je eti le na pri vi so kom pri ti sku,-dok-tor-ski-rad,-Teh-no-lo- ško-me-ta-lur-ški-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi-tet-u-Be-o-gra-du,-Be-o-grad-1981. 26-Ibid. 225 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ Da-dić-Ž.,-Ru đer Bo ško vić,-Za-greb-1987. Su-pek-I.,-Ru đer Bo ško vić - vi zi o nar u pri je lo mi ma fi lo zo fi je, zna no sti i dru štva,-Za-greb-2008. Di-mi-trić-R., Ru đer Bo ško vić,-Pit-sburg,-Be-o-grad-2006. Sto-ilj-ko-vić-D.,-Ru đer Bo ško vić ute me lji vač sa vre me ne na u ke,-Pet-ni-ca- 2010. Gle-dić-V.,-Ru đer Bo ško vić,-Be-o-grad-2011. Jan-ko-vić-N.,-Astro nom ski ra do vi Ru đe ra Bo ško vi ća,-Be-o-grad-2011. Sto-ilj-ko-vić-D.,-Te-o-ri-ja-Ru-đe-ra-Bo-ško-vi-ća-kao-pu-to-kaz-ka-kvant-noj- me-ha-ni-ci,-Ar he,-2,-2005,-str.-181. Sto-ilj-ko-vić-D.,--Ru-đer-Bo-ško-vić---pre-te-ča-sa-vre-me-nog-shva-ta-nja-struk- tu re ato ma, He mij ski pre gled,-49,-3,-2008,-str.-54-57. Thom-son-J.-J.,-The Cor pu scu lar The ory of Mat ter,-New-York-1907. Lon-ga-ir-M.,-The o re ti cal con cepts in physics (An al ter na ti ve vi ew of the o re ti cal re a so ning in physics),-Cam-brid-ge,-2003. Sto-ilj-ko-vić-D., Im-por-tan-ce-of-Bo-sco-vich's-the-ory-of-na-tu-ral-phi-lo- sophy-for-polymer-sci-en-ce,-Po li mery,-52,-2007,-str.-804-810;--Po li me- ri,-28,-1,-2007,-str.-29-31. Sto-ilj-ko-vić-D.,-Od-ele-men-tar-nih-če-sti-ca-do-ma-kro-mo-le-ku-la---tra-go-vi- ma-Ru-đe-ra-Bo-ško-vi-ća-u-po-vo-du-225.-go-di-šnji-ce-iz-da-nja-Bo-ško-vi-će-ve- Te o ri je, Po li me ri-,-4,-9-10,-1983,-str.-289. Sil-bar-M.-L.,-Glu-ons-and-Glu-e-balls,-Ana log-,102,-1982,-str.-52. Ri-nard-P.-M.,-Qu-arks-and-Bo-sco-vich,-Am.-J.-Phys.,-44,-1976,-str.-704. Le-der-men-L.-i-Te-re-zi-D.,-Bo ži ja če sti ca,-Be-o-grad-1998.- Sto-ilj-ko-vić-D.,-Ak-tu-el-nost-Bo-ško-vi-će-ve-Te o ri je pri rod ne fi lo zo fi je sve de ne na je dan je di ni za kon si la ko je po sto je u pri ro di,-Va-si-o-na,-53,- 2005,-str.-77-87. Fi lo zo fi ja zna no sti Ru đe ra Bo ško vi ća,-Fi-lo-zof-sko-te-o-lo-ški-in-sti-tut- Dru-žbe-Isu-so-ve-u-Za-gre-bu,-Za-greb-1987. Fi lo zof ska is tra ži va nja,-32-33,-5-6,-1989,-str.-1459-1638 Ku-tle-ša-S.,-Pri rod no-fi lo zo fij ski poj mo vi Ru đe ra Bo ško vi ća,-Za-greb- 1994. Sto-ilj-ko-vić-D.,-Atrak-ci-ja-i-re-pul-zi-ja---shva-ta-nja-Bo-ško-vi-ća,-He-ge-la-i- En-gel-sa,-Fi lo zof ska is tra ži va nja,-32-33,-5-6,-1989,-str.-1567. Sto-ilj-ko-vić-D.,-Uti caj fi zič ko-he mij skog sta nja eti le na na me ha ni zam i ki ne ti ku po li me ri za ci je po ti pu slo bod nih ra di ka la pri vi so kom pri- ti sku,-ma-gi-star-ski-rad,-Teh-no-lo-ško-me-ta-lur-ški-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi-tet-u- Be-o-gra-du,-Be-o-grad-1978.Sto-ilj-ko-vić-D.,-Di-ja-lek-tič-ko-ma-te-ri-ja-li-stič-ka- osno-va-te-o-ri-je-Sa-vić-Ka-ša-nin-o-po-na-ša-nju-ma-te-ri-je-pri-vi-so-kim-pri-ti- sci-ma-i-o-na-stan-ku-ro-ta-ci-je-ne-be-skih-te-la,-Di ja lek ti ka,-14,-3-4,-1979,- str.-137. 226 DRAGOSLAV STOILJKOVIĆ Sto-ilj-ko-vić-D.,-Me ha ni zam i ki ne ti ka po li me ri za ci je eti le na pri vi so- kom pri ti sku,-dok-tor-ski-rad,-Teh-no-lo-ško-me-ta-lur-ški-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi- tet-u-Be-o-gra-du,-Be-o-grad-1981. Dra-go-slav-Sto-ilj-ko-vić Uni-ver-sity-of-No-vi-Sad,-Fa-culty-of-Technology---De-part-ment-of- Ma-te-ri-als-En-gi-ne-e-ring,-No-vi-Sad IM-POR-TAN-CE-OF-BO-SCO-VICH'S-THE-ORY-OF-NA-TU-RAL- PHI-LO-SOPHY-FOR-MO-DERN-SCI-EN-CE- AND-PHI-LO-SOPHY Ab-stract Bo-sco-vich'- the-ory- of- na-tu-ral- phi-lo-sophy,- pu-blis-hed- in- 1758,-ma-de- a- gre-at-in-flu-en-ce-on-his-pe-ers-and-had-plenty-of-fol-lo-wers-in-cen-tu-ri-es-to- co-me.-It-con-tri-bu-ted-to-the-di-sco-very-of-ato-mic-struc-tu-re-and-in-spi-red- many-sci-en-tists- to-work-on-furt-her-advan-ce-ments-of-mo-dern-ma-te-rial- struc-tu-re- com-pre-hen-si-ons.- In-1993,- the-physi-cist-Leon-Le-der-mann,- a- No-bel-Pri-ze-la-u-re-a-te,-wro-te--that-"Bo-sco-vich's-phi-lo-sophy-is-a-key-for- the- en-ti-re-mo-dern- physics".-Ger-man- phi-lo-sop-her-Ni-etzsche- re-gar-ded- Bo-sco-vich's-the-ory-"the-gre-a-test-tri-umph-over-the-sen-ses-that-has-yet- been-ac-hi-e-ved-on-earth".-Fren-chman-He-ri-smann-be-li-e-ved-that-"the-en- ti-re-Bo-sco-vich's-phi-lo-sophy-will-be-co-me-a-phi-lo-sophy-of-the-21st-cen- tury".-This-ar-tic-le-in-clu-des-a-pre-sen-ta-tion-of-Bo-sco-vich's-li-fe-and-ac-ti-vi- ti-es,-de-scrip-tion-of-his-phi-lo-sophy-as-well-as-its-con-tri-bu-ti-ons-to-mo-dern- sci-en-ce-and-phi-lo-sophy. Key-words: Ro ger Bo sco vich, na tu ral phi lo sophy, hi story of sci en ce