,., ill1 ,1,1 ,, II, 1 1 1: . '1 ,II r11 '11 : : 1ll1 1 ! ,, I I'' t Ill'' .'I 11, 111 ,11,, '''I ,I. ,I !*! .. ;":1 ''I ., kr 1!111 'l'I !:1 '11 I 1 '! "I 11 ,,[ 1!:11 ill 111 111 ,,I 1'!11 i*I :.i: 'i I I I I I I W KREGU FILOZOFII ROMANA INGARDENA Materialy z konferencji * Krakow 1985 WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN, WARSZAWA-KRAKOW 1995 Barry Smith Ontologia epistemologii Relacja poznawcza wraz z wla5ciwym jej transcendentnym charakterem odpowiednich akt6w jest zasadniczo relacjq ontologicznq, a co wi?cej realnq. W istocie jest tylko jednq spofr6d wielu realnych relacji wiq:i:qcych swiadomosc z otaczajqcq rzeczywistosciq. Hartmann 1952, s. 136 Ontologia zajmuje miejsce zupelnie centralne w ramach mysli lngardena i malo jest * chyba filozof6w, kt6rzy przywi!lzywaliby tak wielk!l wag~ do tej dyscypliny*. Metod~, jak!l lngarden stosuje w metafizyce i estetyce, jak r6wniez w swym og6lnym podejsciu do fenomenologii, mozna najlepiej opisac jako metod~ rozwi!lzywania problem6w poprzez zestawianie dost~pnych opcji onto 1 o g i c z n y ch i eliminacj~ tych, kt6re okazuj!l si~ nieodpowiednie. J ednakze w dw6ch wczesnych pracach na temat epistemologii, pochodz!lcych z 1921 i 1925 roku, Ingarden stara si~ broniC, w zwi!lzku z teori!l poznania, o wiele bardziej tradycyjnej koncepcji filozofii. W szczeg6lnosci chodzi mu o zanegowanie tezy tak sk!ldin!ld bliskiej jego sposobowi myslenia ze najwlasciwsze byloby uznanie epistemologii za gal!!Z ontologii. Artykul niniejszy dotyczy kolejno tych dw6ch wczesnych prac niemieckich, a kor\.czy si~ pewnymi krytycznymi uwagami. nartemat*niefortunnych W!ltk6w kartezjar\.skich, jakimi S!l one przenikni~te. .* Pierwsza z tych dw6ch prac Uber die Gefahr einer Petitio Principii (0 niebezpieczenstwie petitionis principii w teorii poznania) podejmuje kwesti~, jak mozliwa jest epistemologia. lngarden zaczyna od stwierdzenia, ze istnieje pewna istota po z nan i e, kt6r!l w zasadzie mozna uchwycic w aktach wgl!ldu w istot~. Istota ta ma sluzyc jako najog6lniejsza miara, wedle kt6rej mierzy si~ r6:lne, wyrainie okreslone rodzaje poznania i poszczeg6lne konkretne przypadki poznania. Ze istota ta istnieje, nie ulega kwestii twierdzi Ingarden poniewaz, gdy podaje si~ ill w w4tpliwosc, spostrzega si~, ze samo W!ltpienie jest koniecznym korelatem poznania i ze utraciloby caly sw6j racjonalny sens, gdyby istota po z nan i e nie istniala (0 niebezpieczenstwie ... , s. 359 i n.). Juz tu aluzje kartezjar\.skie S!l niedwuznaczne. Teoria poznania jest zas nauk!l, kt6ra rozpatruje kwesti~: co nalezy do is tot y poznania? Gdy podejmujemy problematyk~ teorii poznania, nie mozemy z gory * Oryginal angielski: The Ontology of Epistemology ukazal si~ w ,,Reports on Philosophy" 11 (1987), s. 57-66. 111 zakladae prawomocnosci r6znych przyjmowanych realizacji rozwa:lanej istoty. Musimy zneutralizowae pretensj~ do prawomocnosci zawartq w tych realizacjach i traktowae je tylko jako idee przewodnie, kt6re zakreslajq nam obszar ,,mozliwych" akt6w poznania, obszar, w jakim mozemy si~ wst~pnie orientowae. Problem polega na wskazaniu, jak, bez popadni~cia w bl~dne kolo, mozemy dojse do poznania istoty po z nan i e. J aki akt poznawczy wysuwa si~ jako kandydat do tego, by bye aktem umozliwiajqcym nam najlepsze uchwycenie tej istoty. Musi to bye, jak si~ wydaje, akt refleksji drugiego stopnia nad (,,mozliwym") aktem poznania pierwszego stopnia, np. nad aktem poznania typu spostrzezenia. Wyobrazmy sobie wi~c, ze spostrzegamy jablko. Mamy tu akt i przedmiot pozostajqce do siebie w pewnej relacji. Teraz w kolejnym akcie refleksji relacj~ t~ czynimy przedmiotem i staramy si~ ujqe ten przedmiot jako realizack bqdz ucielesnienie istoty po z nan i e. Lecz jak, na tej podstawie, mielibysmy kiedykolwiek ustalie, ze rzeczywiscie uchwycilismy t~ istot~ i ze to rzeczywiscie jest wlasciwa istota? Z pewnosciq nie poprzez nowy akt refleksji trzeciego stopnia, gdyz zagrozilby nam wtedy regres w nieskori.czonose. Ideq Ingardena jest, ze regresu tego mozemy uniknqe, jezeli zajmiemy si~ nie specjalnym aktem refleksji, w stosunku do kt6rego jak zobaczymy zawsze mozliwe jest powqtpiewanie, lecz takim raczej typem doswiadczenia, kt6re wyklucza Wqtpienie. Wykluczanie takie b~dzie zachodzie, jezeli <lane doswiadczenie b~dzie identyczne ze swym wlasnym przedmiotem (jak w Brentanowskiej teorii oczywistosci spostrzezenia wewñt'rznego) 1• Nie jest bowiem tak, ze po to, by dojse do poznania aktu poznania potrzebujemy w kazdym przypadku calkiem now ego aktu: istnieje sens, w kt6rym po z nan i e aktu poznania A moze bye samo uwa:lane za jedynie abstrakcyjny moment tego wla8nie aktu A. Analiza spostrzezenia zewñtrznego moze jednak dopom6c nam w rzuceniu wst~pnego swiatla na problemy, z kt6rymi musimy si~ uporae: ~,Spelniamy pewne konkretne spostrzezenie zewñtrzne i pr6bujemy w jego spelnianiu ,,dokonae refleksji" tak na spostrzeganie, jak i na spostrzegany przedmiot wzi~ty jedynie tak, jak jest spostrzegany. Znajdujemy, ze spostrzeganie (akt spostrzezenia) jest radykalnie r6zne od spostrzeganego przedmiotu i ze w calkiem okrdlony spos6b go domniemywa i uchwytuje. Stwierdzamy dalej ,,realnq transcendenck" przedmiotu spostrze:lonego, domniemanego jako realny, w stosunku do aktu spostrzegania i uchwytujemy zarazem istot~ spostrzegania jako aktu swiadomosciowego, kt6ry w prostym spelnianiu sam nie jest juz wi~cej spostrzegany, lecz tylko przezywany" (0 niebezpieczenstwie .. ., s. 365). Wyobrazajqc sobie r6zne mozliwe przypadki, mozemy wyciqgnqe wnioski dotyczqce tego, w jakich granicach akt spostrzegania moze uchwycie spostrzegany przedmiot w danym sensie. Nast~pnie okazuje si~, ze istniejq r6zne, stosunkowo niezalezne, wymiary zmiennosci, i to zar6wno w samym akcie, jak i w przedmiocie. Przede wszystkim mamy wymiar jasnosci i wy;rainosci tego, w jaki spos6b spostrzegany przedmiot pojawia si~ spostrzegajqcemu, a wi~c cechy, kt6re zalezq od natury ,,wpadajqcych w oko" jakosci przedmioru i od otaczajqcych okolicznosci pr z y z al oz en i u, z e j a k o s c i a kt u s q stale. Z drugiej strony mamy r6znice w naszym akcie spostrzegania, w szczeg6lnosci r6znice uwagi i r6znice ostrosci widzenia, i to zar6wno w domniemywaniu, jak i uchwytywaniu przedmiotu, jak i w domniemywaniu i uchwytywaniu tego, co <lane jest wraz z przedmiotem, ale nie 1 Zob. Brentano 1925, ks. II, rozdz. III i 0 niebezpieczenstwie ... , s. 365. 112 i J i I I. w postaci przedmiotowej (np. doznania, aspekty itd. 2) pr z y z al oz en i u, z e war u n k i z e w n ~tr z n e sq stale. Niekt6re z naszych akt6w spostrzezeniowych Sq bowiem jakby leniwe; uchwytujqc przedmiot, opierajq si~ na biernych pozostalosciach poprzednich akt6w. )nne natomiast wyr6zniajq si~ tym, ze przejawiajq wyjqtkOWq aktywnose, ze prowadzq do ja8niejszego i wyrainiejszego uj~cia nawet na podstawie stalych zewñtrznych warunk6w; przejawiajq zdolnose uchwytywania sedna spostrzeganej rzeczy jakby jednym spojrzeniem 3 • To implikuje calq rodziñ osobowosci istoty a kt s po st r z e z en i a, w zaleznosci od tego, czy mamy do czynienia z leniwq czy ostrq (,,martwq" czy ,,zywq") swiadomosciq. ,,Moina by niemal powiedziee, ze ,,martwe" J a jedynie dlatego moze doprowadzie do skutku spostrzezenie, iz pozostaje pod naciskiem doswiadczenia z przeszlosci". (Niebezpieczenstwo .. ., s. 371). W peln e j ostrosci spostrzegajqca swiadomose nie tylko uchwytuje i rozumie obiekt i potrafi utworzye odpowiedniq ide~; potrafi tez w swym spostrzezeniu sam przedmiot doprowadzie do spelnienia. To, co <lane, uzyskuje SWq pelnq wag~, tak ze swiadomose uwalnia si~ od balastu wczesniejszego doswiadczenia. J ednakze istnieje co najwazniejsze z naszego obecnego punktu widzenia trzeci wymiar zmiennosci w tej calej strukturze akt przemiot, jakim jest doswiadczenie spostrzezeniowe. I tym razem chodzi o zmiennose po stronie aktu; ale jest to typ zmiennosci [dotykajqcej] nie relacj~ aktu do jego przedmiotu, a raczej relacj~ aktu do samego siebie: [chodzi] o kwesti~ r6znic w poziomie swiadomosci obecnej w naszym przezywaniu samych naszych akt6w, w poziomie tego, co Ingarden nazywa doswiadczeniem ,,intuitywnym" naszych wlasnych / akt6w (przy czym nasza swiadomose naszych wlasnych obecnych akt6w jest albo ,,jasna", albo ,,mroczna''). Ze stanowi to trzeci, niezalezny, wymiar zmiennosci, widae na podstawie faktu, ze: ,,Mozna calkiem mrocznie, niejasno i niewyrainie spostrzegac ( ... ),a przeciez bardzo ,,swiadomie" przezywac odpowiednie akty. Tak samo w przeciwnym wypadku". (0 niebezpieczenstwie .. ., s. 374). 0 istnieniu tych trzech wymiar6w poucza nasz poczqtkowy eksperyment z refleksjq nad aktem spostrzegania. Ciqgle jeszcze nie mamy po z nan i a wchodzqcych w rachub~ struktur, ale tez nie Sq nam one zupelnie nie znane, gdyz przezywalismy odpowiednie akty i ten wlasnie wymiar ,,przezywania" dostarczy klucza do tego, co dalej nastqpi. Rozwazmy zn6w proces refleksji nad spostrzeganiem zewñtrznym. Nasz akt refleksji jest tu tego samego gatunku, co nasz akt spostrzegania (oba Sq, dokladnie, aktami swiadomosciowymi). W akcie tym, sam akt spostrzegania zostal przeksztalcony w przedmiot, choe jako akt sam w sobie podlega on nadal czemus, co mozemy nazwae quasi-spelnianiem. I podobnie przedmiot spostrzezenia zostal przeksztakony w pomyslany przedmiot czy Vermeinungssinn aktu-kt6ry-zostal-przeksztakony-w2 Na temat Ingardenowskiego poj~cia aspektu zob. jego 0 dziele literackim, rozdz. 8 i 9. Problem stosunku pomi~dzy swiadomosciii skierowam1 na przedmiot a swiadomosciii aspekt6w czy doznari jest odr~bnym problemem teorii poznania i nie b~dziemy go tu podejmowac. Wedlug Ingardena, doswiadczajiic przedmiotu, doswiadczamy zarazem otaczajiicego zespolu nie-przedmiotowych moment6w, kt6rych normalnie doswiadczamy jedynie nietematycznie, a kt6re wymagajii specjalnych akt6w, by zostaly wprowadzone w bezposredniii swiadomosc przedmiotowii. R6wniez doswiadczenie dopuszcza jednak r6Zne po z i om y s w i ado mos c i rozwafane elementy mogii bye coraz swiadomiej doswiadczane, coraz ja8niej i wyrafaiej uchwytywane. 3 R6znice majii tu w pewnej mierze swe ir6dlo w zdolnosciach psychologicznych danych os6b. 113 -przedmiot. Swiadomose skierowana jest juz nie na przedmiot spostrzegania, ale na akt, zyje ona w procesie dochodzenia do tego aktu. Jednakze tu te dwa akty spostrzegania i refleksji sq niezaleznymi calosciami, przedciwstawnymi sobie. Akt poznania zostaje do d any do aktu spostrzegania jako cos zupelnie nowego, jako cos zupelnie zewrn,;trznego; m6glby sic:; on znajdowae r6wnie dobrze na zewnqtrz aktu sqdzenia lub aktu milosci czy nienawisci (0 niebezpieczenstwie ... , s. 367). Stqd to ekstremum zawiera w sobie nieusuwalnq mozliwose .wqtpienia i blc:;du. Nie* jest jednak jasne, czy struktura, jakq opisalismy, moze bye faktycznie urzeczywistniana. Czyz bowiem mozemy rzeczywiscie miee dany akt spostrzegania. nawet tylko ,,quasi-spelniany" i r6wnoczesnie dokonywae aktu refleksji nad nim? Czy nie jest raczej tak, ze spelniajqc akt spostrzegania oddajemy sic:; w pelni samemu temu spostrzeganiu, tak ze jakby nie mamy czasu, by zajqe sic:; czymkolwiek innym. Te i inne zastrzezenia sklonily Ingardena do innego ujc:;cia kwestii, polegajqcego na spojrzeniu w nowym swietle na to, jak stajemy sic:; swiadomi jakiegos aktu a wic:;c nie poprzez dodatkowy samodzielny akt refleksji, a raczej tak, jak sugeruje wprowadzone wyzej pojc:;cie ,,intuitywnego przezywania". Jak juz powiedzielismy, mozna tak uporzqdkowae * akty, ze bc:;dzie sic:; przechodziC kolejno od akt6w prawie calkiem nie8wiadomie przezywanych do akt6w, kt6re posiadajq najwyzszy stopieri. swiadomosciowej samowiedzy 4 (consciousness self-awarness). J ednakze proces przezywania (moment dowolnego aktu), jesli jest maksymalnie intuitywny, moze sluzye jako podstawa idei poznania w og6le tak jak proces wypelnionego doznawania czegos czerwonego moze sluzye jako intuitywna podstawa idei czerwieni. Tak przynajmniej glosi Ingarden. Przezywajqc dany akt, mamy do czynienia z sytuacjq, w kt6rej cos dochodzi do swiadomosci, tzn. w kt6rej podmiot uchwytuje pewien przedmiot (sam akt) takim, jakim on w sobie jesta takie wlaSriie uchwycenie nazywamy po z nan i em w najszerszym sensie tego slowa. Podczas gdy w przypadku wszystkich innych rodzaj6w poznania istnieje r6znica pomic:;dzy tym, co jest poznawane a danym poznaniem, w intuicyjnym przezywaniu aktu ,,to", co poznawane, jest po prostu identyczne z poznaniem, poznanie jest w tym przypadku ,,uchwyceniem samego siebie". Poniewaz jednak tutaj zachodzi ta identycznose, przeto przy intuicji przezywania zasadniczo wykluczona jest mozliwose jakiegokolwiek zludzenia" (0 niebezpieczenstwie ... , s. 377). Rozwiqzanie problemu poznania nie moze bye oczywiscie az tak proste. Nie moze bye tak, ze potrafimy zidentyfikowae od razu i bez dalszych zabieg6w pewnq odmianc:; poznania, kt6ra ma posluzye jako podstawa dla oczywistego uchwycenia istoty poznania. Tak wic:;c mozna podniese zarzut, ze w trakcie koniecznego przejscia od aktu' przezywanego mrocznie do aktu przezywanego z maksimum intuitywnego wypelnienia, cal y a kt u 1 e g a mo d y f i k a c j i. Moglibysmy zarzucie, ze wola poznania, kt6ra jakos zostaje dolqczona do intuitywnego przezywania, musi w znacz- .'I-; 4 Interesujljce swiatlo na to zagadnienie rzuca rozprawa Haralda Deliusa (1981) o poJ~crn samo- -swiadomosci, ktora stanowi prob~ j~zykowego potraktowania wymiaru swiadomosci aktu (act-awareness). Delius stwierdza: albo w danym momencie doswiadczenia wyst~puje j~zykowy akt postaci: ,,Zdaj~ sobie spraw~ (I am aware), :le doswiadczam tego a tego", albo taki akt nie wyst~puje. Swiadomosc aktu (act-consciousness) nalezy po prostu rozumiec jako wystljpienie takiego aktu. A zatem swiadomo'sc ta nie dopuszcza stopni, jest sprawl! typu: wszystko lub nic, sprawl! obecnosci tub nieobecnosci pewnego rodzaju j~zykowej artykulacji. Wedlug Ingardena, tak jak i wedlug Brentana, calkowity brak samo-swiadomosci (self-awareness) nie jest jednak mozliwy: ,,Akt, ktory bylby przezywany ca I k i em nieswiadomie jest czyms niedorzecznym". (0 niebezpieczenstwie ... , s. 375). * 114 nej mierze zniszczye naiwnosc 1 niewymuszonose pierwotnego aktu. I podobnie moglibysmy wywodziC, ze kazdy akt jest w sobie i dla siebie niepowtarzalny tak ze zwazywszy to, ze na przejscie do intuitywnego wypelnienia potrzeba czasu, :laden akt nie moze bye ujc:;ty,,w [jego] ( ... ) pierwotnym spelnianiu" (0 niebezpieczenstwie ... s. 378). Odpowiedz Ingardena na te zarzuty, same w sobie dobrze znane, jest taka, ze nie ulega wqtpliwosci, iz pewna modyfikacja wystc:;puje ale teorii poznania nie interesuje poznanie aktu w j ego ind y w id u a 1 nos c i, tzn., wraz z calym pierwotnym zabarwieniem jego rzeczywistej i intencjonalnej tresci. Gdyby tak bylo, w6wczas z pewnosciq jedynym oparciem teorii poznania bylby ten stopieri. intuitywnosci przezywania, kt6rym akt odznacza sic:; pierwotnie. J ednak teoria poznania nie jest identyczna z historiq jednej swiadomosci. Zajmuje sic:; ona is tot am i akt6w na r6znych poziomach og6lnosci. A czy np. akt zewnc:;trznego spostrzezenia jest spelniony mroc.znie, czy czysto intuitywnie, to nie ma absolutnie :l:adnego znaczenia dla jego istoty. Akt ten pozostaje tym, czym jest i ulegajqc modyfikacji nie przeobra:l:a sic:; w akt woli czy wyobraini. * Druga praca Ingardena Uber die Ste/lung der Erkenntnistheorie im System der Philosophie (Stanowisko teorii poznania w systemie nauk filozoficznych) jest jego wykladem habilitacyjnym, opublikowanym w 1925 roku. Juz sam tytul tej pracy podsuwa bc:;dqCq jej podstaWq idec:; ontologicznq; idec:;, ze filozofic:; tworzy system nauk lub dyscyplin, pomic:;dzy kt6rymi zachodzq relacje r6znego rodzaju; pewne dyscypliny pelniq np. role:; sluzebnq w stosunku do innych. Idea ta rzeczywiscie stanowi podstawc:; argument6w Ingardena w omawianej pracy, argument6w, kt6re zmierzajq do wykazania, ze z punktu widzenia systemu nauk w og6le, w nauce epistemologii tkwi cos szczeg6lnego. Zadania teorii poznania przedstawia lngarden w tej drugiej pracy obszerniej; polegajq one na udzielaniu odpowiedzi na nastc:;pujqce pytania dotyczqce istoty: co to jest poznanie jako takie? Co to jest akt poznawczy jako taki? Co to jest jest przedmiot poznania jako taki? J aki stosunek zachodzi pomic:;dzy aktem a przedmiotem poznania? A zatem mozemy powiedziee, ze teoria poznania ma okreslie, jakie Sq stale i zmienne w regionalnej idei poznania jako takiego i jakie zachodzq stosunki pomic:;dzy r6znymi elementami zawartosci tej idei. Gdy to zostanie okre8lone, bc:;dziemy mogli przedstawie precyzyjniej warunki, jakie muszq spelnie dane przedmioty indywidualne (w najszerszym sensie) i stosunki, w kt6rych muszq pozostawae, jezeli idea poznania ma zostae zrealizowana w nich czy poprzez nie. To prowadzi do idei ,,epistemologii stosowanych" (Stanowisko ... , s. 383). Zajmujq sic:; one np. kwestiq, czy istoty ludzkie, tak a tak ukonstytuowane, mogq uzyskae poznanie przez spelnienie owych akt6w swiadomosciowych danego typu w stosunku do danych typ6w przedmiot6w. Kazda nauka stara sic:; uzyskiwae zdania prawdziwe, ale tylko teoria poznania, twierdzi lngarden, jest w stanie w i e dz i e e, ze jej zdania Sq prawdziwe ( Stanowisko ... , s. 384). Kazda inna nauka, broniqc prawdziwosci swych zdari., musi odwolae sic:; do tego, ze uzyla tych a tych srodk6w poznawczych, a zatem zaklada ona w spos6b dogmatyczny, ze te wlasnie srodki Sq wlasciwe. To jest pewien niedostatek nauki, kt6rego usunic:;cie jest wlasnie (kartezjari.skim) zadaniem teorii poznania. Zadanie to musi bye wykonane w dwu czc:;sciach. Z jednej strony konieczne jest ustalenie 115 ii 'I , *II II 1 11 !1 II 11, ii: I 1, i I I 1 I wartosci rozmaitych srodk6w poznawczych uzywanych przez rozne nauki, co jest zadaniem odpowiednich epistemologii stosowanych. Zadanie to moze bye jednak wypelnione tylko na podstawie og6lnych i oczywistych zasad wysuni~tych przez czystq teori~ poznania, zasad odnoszqcych si~ do poznania jako takiego (Stanowisko ... , s. 384). Dlatego relacja pomi~dzy czystq i stosowanq epistemologiq jest pod pewnymi wzgl~dami analogiczna do relacji zachodzqcej pomi~dzy czystq a stosowanq matematykq. Miarq, do kt6rej epistemologia stosowana ma odnosiC zwykle nauki, jest struktura b~dqca istot!l poznania, jak ill ustala czysta epistemologia. Zauwazmy jednak, ze teoria poznania nie moze dodae poznania, ze moze jedynie poznaniu dodae p e w n 0 s c i: moze nam pom6c zobaczye czy w tej lub innej szczeg6lnej sferze zbli:lamy si~ do idealu poznania (Stanowisko ... s. 384). Jezeli jednak epistemologiama stanqe ponad wszystkimi naukami, to stqd wynika, ze nie moze bye sama zawisla od :ladnej innej dyscypliny naukowej: w przeciwnym razie pojawiloby si~ to wlasnie bl~dne kolo, kt6re atakowal Husserl w swej krytyce psychologizmu w pierwszym tomie Logische Untersuchungen. ,,Zawislose", jak wskazuje Ingarden, moze tu znaczye dwie rzeczy: (I) A jest zawisle od B, gdy dziedzina przedmiotowa B lub jej cz~se jest cz~sci!l wlasciw!l dziedziny przedmiotowej A. (II) Nauka A jest zawisla od nauki B, jezeli Sq takie twierdzenia nauki B, kt6rych prawdziwose da si~ wykrye jedynie srodkami poznawczymi nauki B, a kt6re sluz!l jako niezb~dne zalozenia nauki A (Stanowisko ... s. 387). Pierwszy rodzaj zawislosci jest nieszkodliwy; Ingarden got6w jest przyjqe, bez jakiegos oporu, ze epistemologia jest zawisla w tym sensie zar6wno od fenomenologii, jak i od ontologii; jej dziedzina przedmiotowa pokrywa si~ cz~sciowo z dziedzinami tamtych [nauk]. Co wi~cej, jezeli nauki nie-filozoficzne istotnie zawierajq poznanie, to W pewnym sensie dziedzina przedmiotowa epistemologii r6wniez pokrywa si~ cz~sciowo z dziedzinami tych dyscyplin. Ingarden pragnie wykluczye mozliwose, ze epistemologia jest zawisla od jakiejs innej nauki w tym drugim sensie. Ot6z zar6wno podmiot, jak i przedmiot poznania to istnosci, kt6rych bycie oraz formalne i materialne determinacje badajq psychologia, nauki przyrodnicze, metafizyka i ontologia. Czyz wi~c mamy do czynienia z zawislosci!l epistemologii od tych dyscyplin w takim sensie, ze niezb~d- nymi zalozeniami epistemologii bylyby twierdzenia specyficzne dla tych nauk? Opowiedz Ingardena na to pytanie a musi ona, rzecz jasna, z jego punktu widzenia wypase negatywnie uzyskuje postae rozwa:lania punkt po punkcie kandydatury kazdej odpowiedniej nauki. Streszcz~ tu po prostu to, co ma on do powiedzenia, pozostawiajqc do rozstrzygni~cia czytelnikowi, czy kolejne argumenty faktycznie stanowiq wystarczajqce. .uzasadnienie. 1. Teoria poznania nie jest zawisla od psychologii Epistemologia nie ogranicza si~ do poznania 1 u dz k i ego: poznanie (wolno nam przyjqe) w zasadzie moglyby posiqse zwierz~ta b!!di anioly (czy nawet komputery). St~d: ,,Teoria poznania w og6le si~ do badari psychologicznych nie miesza. Nie czyni zas tego z tego prostego powodu, ze do naczelnej idei poznania w og6le nie nalezy wcale, by ono bylo uskuteczniane przez realne psychofizyczne indywidua w realnych 116 I I I objawach ich zycia, i to przez takie wlasnie indywidua, jakie faktycznie dane Sq nam, ludziom, w spostrzezeniu wewñtrznym" (Stanowisko ... , s. 393). To, jak sugeruje Ingarden, stanowi rzeczywisty 'sens ataku Husserla przeciw psychologizmowi. Teoria poznania nie bada stan6w psychicznych, lecz idee bqdi istoty pewnych w okreslony spos6b ukonstytuowanych doswiadczeri swiadomosci, tzn. akt6w poznania. 2. Teoria poznania nie jest zawisla od nauk przyrodnicznych Ingarden przedstawia tu trzy argumenty: a) Do istoty lub idei poznania jako takiego nie nalezy to, ze dotyczye ma ono wylqcznie swiata realnego, zewñtrznego. A zatem nauka, kt6ra zajmuje si~ t!l istotq, nie moze rniee jako swego niezb~dnego zalozenia :ladnego twierdzenia dotyczqcego tego swiata. b) Stosunek pomi~dzy aktem poznania a przemiotem tego aktu nie jest stosunkiem realnie-przyczynowym pomi~dzy dwoma realnymi przedmiotami 5 • A zatem rozpatrywanie tego stosunku musi si~ znaleze poza zakresem nauk przyrodniczych. c) Nasze poznanie zewñtrznego swiata nie jest poznaniem pewnym: nie moze nam ono dae gwarancji co do istnienia poznawanych przedmiot6w: jego wyniki zaw'sze mogq bye poprawiane i rozszerzane. A zatem dziedzina swiata fizycznego ja)rn takiego musi pozostae poza dziedzin!l badari epistemologicznych. Moze tak bye twierdzi Ingarden bez szkody dla epistemologii. A to dlatego, ze ten moment w zawartosci idei poznania, kt6ry odnosi si~ do przedmiotu poznania, jest momentem zmiennym, a dalsza zmienna przedmiot realny jest tylko jednq z jego mozliwych wartosci (Stanowisko ... , s. 398). 3. Teoria poznania nie jest zawisla do metafizyki Metafizyka, jak pojmuje ill Ingarden, jest nauk!l absolutnq o bycie realnym i jego odmianach, naukq, kt6ra zajmuje si~ przedmiotami jako posiadajqcymi istnienie 6• Lecz istnienie jest znamieniem charakterystycznym, transcendentnym w stosunku do kazdego aktu poznawczego i dlatego jest, scisle biorqc, niewazne dla epistemologii (Stanowisko ... , s. 401). Oznacza to pojmowanie wszystkich akt6w poznania jako zgodnych z jednq strukturq wydobytq (jak w przypadku Husserla) z naszych idei tego, co wyst~puje np. w poznaniu matematycznym, a co Ingarden rozszerzyl tak, by objqe r6wniez nasze poznanie przedmiot6w fikcyjnych. 4. Teoria poznania nie jest zawisla od ontologii Ontologia jest naukq apriorycznq o ideach przedmiot6w r6znych dziedzin. Ontolog pyta: co nalezy do zawartosci istoty lub idei X i jakie stosunki mozna w niej ' Ten punkt mozna oczywiscie zaatakowac. Zob. rozwa:i:anie dotycz~ce kauzalnych teorii decyzji, sformulowane z uzyciem poj~c Husserla w moim artykule Acta cum fundamentis in re (1984). 6 Por. tom I Sporu o istnienie wiata. 117 [ I ';: *' wykrye. Epistemolog natomiast pyta: jakie warunki musi spelnie akt poznawczy, jezeli ma uchwycie przedmiot, kt6ry podpada pod ide~ o takiej a takiej zawartosci (Stanowisko ... s. 402.) Jak wczesniej zauwazylismy, epistemologia jest tym samym zawisla od ontologii w pierwszym (nieszkodliwym) sensie .* wyr6znionym wyzej, tzn. te same przedmioty, badane przez r6zne ontologie, nalezq tez do dziedziny przedmiotowej epistemologii. Nie ma natomiast twierdzi Ingarden stanowczo zaleznosci w drugim, szkodliwym sensie. Teoretyk poznania nie musi przyjmowae :ladnych sqd6w ontologicznych. ,,Interesuje go bowiem w pierwszej linii odpowiedniose zachodzqca pomi~dzy tresciq akt6w swiadomosci a budowq i wyposazeniem przedmiot6w, podpadajqcych pod . pewne idee. Teoria poznania pyta bowiem jak juz zaznaczylem - »Jak musi bye zbudowany akt swiadomosci i jaka bye musi jego trese, jezeli ma zaistniee poznanie czegos takiego, jak np. przedmiot realny«. Slowa »cos takiego jak przedmiot realny« wskazujq na zawartose pewnej idei, kt6rej istnienia teoria nie musi zakladae kategorycznie. Wystarczy tu zupelnie zalozenie warunkowe" (Stanowisko ... s. 402-403). Tak wi~c podczas gdy ontolog dokoriuje kategorycznych, bezwzgl~dnych . ustalen istnienia odpowiednich istot lub idei, to wlasnie tych ustalen ,,(z wyjqtkiem oczywiscie samej idei po z nan i e) teoretyk poznania wcale nie wymaga" ( Stanowisko ... s. 402.) Czyniqc ten jedyny wyjqtek Ingarden poddal jednak parti~. Dopuszcza bowiem:, ze epistemologia wlasciwie i koniecznie zawiera przynajmniej jednq kwesti~ ontologiczñ, mianowicie kwesti~ dotyczqcq idei po z nan i e. A jesli si~ to przyjmie, to. jasne jest, ze nic juz nie powstrzyma stwierdzenia, ze epistemologia dotyczy te:l calego szeregu takich ontologicznych kwestii zwiqzanych z rodzinq idei scisle spokrewnionych z ideq poznania-idei takich, jak p y tan i e, prob I em, z d ani e, s twi er dz eni e, k om un ikac j a, t e o ri a, do w6 d, uzasadnienie (validation), itd. ---'tak ze epistemologia moze ciqgnqe zadawanie kwestii ontologicznych, takich jak: jak poznanie jest komunikowane?, jaki jest stosunek poznania do wyra:lalnosci w j~zyku?, co to jest akt pytania?, co to jest teoria?, co to jest weryfikacja (falsyfikacja)? i te kwestie ontologiczne stanowie b~dq cz~se ontologii dokladnie tak samo jak jq stanowi kwestia: co to jest poznanie? Ontologiczna koncepcja epistemologii utrzymana w tym duchu zostala rzeczywiscie rozwiñta juz przed lngardenem przez innych realistycznych zwolennik6w Husserfa, zwlaszcza przez Dauberta i Reinacha oraz przez szkol~ monachijskq 7 • To, ze sam lngarden jej nie przejql w swych wczesnych pismach, jest refleksem jego kartezjanskich aspiracji, kt6rymi byl w tym czasie zara:lony. Aspiracje te nie wyst~pujq w jego p6iniejszych pismach, a z pewnosciq nie ma ich w jego arcydziele w Sporze o istnienie swiata; dostarcza ono bowiem teoretycznej podstawy dla ostroznego ontologicznego opisu struktur poznania, takiego wlasnie, jakiego potrzebuje epistemologia, kt6ra pogodzila si~ z nieziszczalnosciq Kartezjanskiego idealu. Przelozyl Czeslaw Por~bski 7 Zob. np. Schuhmann i Smith 1985 i (w druku), a takze Smith (w druku). 118 Bibliografia Brentano F., Psychologie vom empirischen Standpunkt, wyd. 2, 2 tomy, Leipzig 1925; przeklad angielski: Psychology from an Empirical Standpoint, London: Routledge and Kegan Paul, 1973. Delius H., Self-Awareness, Munich 1981: C. H. Beck. Hartmann N., New Ways of Ontology, Westport 1952: Greenwood Press. .. . . lngarden R., Uber die Gefahr einer Petitio Principii in der Erkenntnistheorie, ,,J ahrbuch fur Ph1losoph1e und phiinomenologische Forschung'', 1921 4, 545-68. . . . . . Uber die Stellung der Erkenntnistheorie im System der Phtlosophie. Hab1/itatzonsvortrag, Halle 1925, ss.36. -'.Das literarische Kunstwerk, Halle 1931: Niemeyer; przeklad angielski: The Literary Work of Art, Evanston: Northwestern University Press. . .. _ Der Streit um die Existenz der Welt, Tiibingen 1964/65: Niemeyer, w 2 tomach, drug1 w 2 cz~scmch. S;humann K. j Smith B., Against Idealism: Johannes Daubert vs. Husserl's Ideas I, ,,Review of Metaphysics'', 1985 39, 763-93. . . -, (w druku), Questions: An Essay in Daubertian Phenomenology, ,,Philosophy and Phenomenolog1cal Research". Smith B., Acta cum fundamentis in re, ,,Dialectica" 1984, 38, 157-78. . -, (w druku), On the Cognition of States of Affairs, w: K. Mulligan, ed., Speech Act and.~achverhalt: Remach and the Foundation of Realist Phenomenology, Dordrecht (Boston) Lancaster: N1Jhoff. Uwaga tlumacza: W tlumaczeniu powolywano wersje polskie odpowiednich dziel ~~gardeñ: O niebezpieczenstwie petitionis principii w teorii poznania, w: R. lngarden, U podstaw teom poznama, PWN, Warszawa 1971, 357-380. Stanowisko teorii poznania *w systemie nauk filozoficznych, w: R. Ingarden, U podstaw ... , 381-406. 0 dziele literackim, PWN, Warszawa 1960. Sp6r 0 istnienie swiata, PWN, Warszawa 1960/61, t. 1 i 2, t. 3, tlum. D. Gierulanka, PWN, Warszawa 1981.