www.argument-journal.eu Published online: 20.10.2017 POLEMICS & DEBATES / POLEMIKI I DYSKUSJE * Dr hab., profesor w Instytucie Studiów Międzydyscyplinarnych, Kolegium Uniwersytec‐ kie, Uniwersytet Zayed w Dubaju, ZEA. E ‐mail: sopot_plato@hotmail.com. Vol. 7 (1/2017) pp. 175–179 e ‐ISSN 2084 –1043 p ‐ISSN 2083 –6635 Uwagi Autora Traktatu polityczno ‐filozoficznego w odpowiedzi na recenzję Katarzyny Haremskiej i notę recenzyjną Pawła Kłoczowskiego1 W. Julian KORAB ‐KARPOWICZ* Publikując Tractatus Politico ‐Philosophicus: Traktat polityczno ‐filozoficzny w Pol‐ sce, sądziłem, że zostanie on lepiej zrozumiany i życzliwiej przyjęty. Tym należy tłumaczyć serdeczność i otwartość, z jaką dzieliłem się egzemplarzami książki. Do filozofii dochodziłem stopniowo. Pierwszymi moimi studiami była elektro‐ nika. Kolejne studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, chociaż ciekawe z uwagi na środowisko, nie były jeszcze przełomowe. Cechą istotną filozofii jest oryginalność twórcza. Przełom filozoficzny dokonuje się wtedy, kiedy ma się świadomość dochodzenia do swoich własnych myśli. W moim przypadku takim przełomem był twórczy okres spędzony na Katolickim Uniwersytecie Ameryki w Waszyngtonie. Świadectwem tego okresu jest krótki esej The wisdom of love, nawiązujący do fragmentu 35 Empedoklesa, oraz artykuł: A point of reconcilia‐ tion between Schopenhauer and Hegel. Obydwie prace ukazały się w poważnych pismach przed ukończeniem mojej pracy doktorskiej, którą kontynuowałem na Uniwersytecie Oksfordzkim i którą uwieńczyła książka The presocratics in the thought of Martin Heidegger (Berno–Oxford–Warsaw: Peter Lang, 2016). 1 Recenzja K. Haremskiej (s. 249–252) i nota recenzyjna P. Kłoczowskiego (s. 253) opubli‐ kowane zostały w na stronie internetowej czasopisma „Argument" (2016), 6/1 w dn.18.08.2016. Ponieważ treść noty uznana została przez Autora recenzowanej książki za obraźliwą, Redakcja zdecydowała się zamieścić przeprosiny i usunąć kontrowersyjny fragment opinii Pawła Kło‐ czowskiego. Wersja poprawiona noty recenzyjnej opublikowana została na stronie internetowej czasopisma w dn. 20.11.2016, zastępując wersję poprzednią (przyp. red.). 176 W. Julian Korab ‐KarpoWicz Traktat polityczno ‐filozoficzny uważam za najbardziej twórcze moje dotych‐ czasowe dzieło. Dwa lata po publikacji jego wersji dwujęzycznej, polsko‐an‐ gielskiej, Tractatus Politico‐Philosophicus: Traktat polityczno‐filozoficzny, przez Wydawnictwo Marek Derewiecki, jego wersja angielska została opublikowa‐ na przez Routledge w Stanach Zjednoczonych. Ukazała się ona pod tytułem: Tractatus Politico‐Philosophicus: New Directions for the Future Development of Humankind. Pracę nad książką poprzedziła ponad piętnastoletnia praca na wy‐ działach stosunków międzynarodowych w kilku krajach, dzięki której znacznie pogłębiłem swoją znajomość filozofii politycznej oraz poznałem całą nową dzie‐ dzinę wiedzy, jaką jest teoria stosunków międzynarodowych. Na czym polega oryginalność Traktatu? Proponuję w nim nowy system idei. Na takim systemie można zbudować państwo i cywilizację. Idee, nasze myśli, pojęcia, widzenia świata, odkrywają i kształtują rzeczywistość. Rzeczywistość to nie ogół fak‐ tów, tak jak uważał Wittgenstein i pozytywiści, czyli tego, co obserwowalne i mierzalne. Rzeczywistość, czyli to, co istnieje, jest dynamicznym wielomia‐ nem - wielością, na którą składają się fakty, wartości i stany świadomości. Jeżeli poddamy refleksji nasz ludzki świat w jego wymiarze społecznym, to jawi się on nam raczej jako „ogół wartości niż ogół faktów" (7.2021)2. Dla Wittgensteina i pozytywistów istnieje to, co możemy zaobserwować. Fakty zależą od zmysłowych spostrzeżeń obserwatora. W ten sposób pozyty‐ wizm (lub szerzej empiryzm) upodmiotowił spostrzeżenia, a także poznanie pojęciowe. Pierwotny materiał empiryczny pochodzi ze zbioru wrażeń, zaś po‐ jęcia są dziełem człowieka - podmiotu. Pozytywizm wydaje się jednak niewy‐ starczająco świadomy upodmiotowiania, czyli aktywności podmiotu w trakcie poznania. Bo skoro podmiot uczestniczy w poznaniu empirycznym i tworzy pojęcia, to ostry rozdział między podmiotem i przedmiotem - jakiego bronią pozytywiści, a dzisiaj podważa fizyka kwantowa - jest nie do utrzymania. The‐ re is subjectivity in objectivity. W przedmiotowości jest zawsze element podmio‐ towości. A skoro tak jest, to z kolei nie ma powodu, żeby poza sferę rzeczywi‐ stości wyrzucać wartości, traktując je wyłącznie jako coś subiektywnego. Biorąc pod uwagę proces poznawczy, fakty są tak samo subiektywne, jak i wartości, gdyż jedne i drugie kształtowane są przez podmiot. Konkludując, jeżeli możemy mówić z sensem o faktach, możemy też mówić z sensem o wartościach. „Mó‐ wienie z sensem o etyce i polityce jest możliwe" (7.2). Traktat polityczno ‐filozoficzny, który nawiązuje formą do słynnego Traktatu logiczno ‐filozoficznego Wittgensteina, jest przede wszystkim dziełem z zakresu filozofii polityki. Obecnie przygotowuję jego nowe angielskie wydanie. Dyskusji z Wittgensteinem, głównie z jego tezami metafizycznymi i epistemologicznymi, 2 Korab‐Karpowicz, W. J. (2015). Tractatus Politico‐Philosophicus: Traktat polityczno‐filozo‐ ficzny. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Dalsze numerowane cytaty, z wyjątkiem odnie‐ sień do dwóch tez Wittgensteina - 6.44 i 7, pochodzą z tej samej pracy. Uwagi Autora Traktatu polityczno ‐filozoficznego... 177 poświęcona jest niewielka część książki (7–7.54). Polemika w Traktacie polega na wysuwaniu alternatywnych propozycji widzenia świata. A więc na przykład tezie Wittgensteina: „Nie to, jaki jest świat, jest tym, co mistyczne, lecz to, że jest" (6.44), przeciwstawiam: „To, że świat jest, to Tajemnica Istnienia" (7.44), a na słynne powiedzenie: „O czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć" (7), odpowiadam: „Trzeba mówić o tym, o czym nie można już milczeć" (7). Problematyka Traktatu polityczno ‐filozoficznego, który aby zainteresować czytelnika zarówno w Polsce, jak i za granicą, opublikowany został jednocześ‐ nie w dwóch językach. Książka zawiera numerowane tezy i podzielona jest na jedenaście części. Obejmują one takie zagadnienia jak: polityka, natura ludzka, państwo, wolność, solidarność, sofokracja (uszlachetniona demokracja), „trzeba mówić o tym, o czym nie można już milczeć" (polemika z Wittgensteinem), czas i zmiana, wojna, racjonalizm polityczny oraz siedem zasad szczęśliwego społeczeństwa, które wraz ze słowami końcowymi, wieńczą Traktat. Te trzy słowa, które tworzą całość i wyrażają niejako wszystko to, co się wie (aluzja do motta dzieła Wittgensteina), to: „życie, wolność, współdziałanie". Na przykła‐ dzie tezy 1 skupię się teraz na krótkiej analizie logicznej Traktatu. Teza 1 Traktatu mówi o polityce: „Polityka to sztuka rządzenia". Gdyby ująć od strony formalnej tok wywodu zawarty w tym punkcie, który podobnie jak pozostałe główne tezy posiada rozbudowane podpunkty – to należy powiedzieć, że ma on charakter dedukcyjny – w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, w któ‐ rym dedukcję pojmuje się jako rozumowanie przechodzące od ogółu do szcze‐ gółu. Mamy tutaj prostą i ogólną konstatację: „Polityka to sztuka rządzenia", a skoro z kolei każda sztuka jest umiejętnością, zatem polityka to umiejętność rządzenia, a z kolei rządzenie sprowadza się do sprawnej organizacji społeczeń‐ stwa dla wspólnego działania i zarazem do trzymania się przy władzy, zatem wstępna, ergo prowizoryczna definicja polityki brzmi, jak następuje: Polityka, zwana inaczej sztuką rządzenia, to tyle, co umiejętność organizacji społeczeń‐ stwa dla wspólnego działania i zarazem umiejętność utrzymania się przy władzy. Każde pragmatycznie sensowne działanie ma swój cel. Celem organizacji spo‐ łeczeństwa do wspólnego działania jest dobrobyt, a zatem pełna definicja polityki, która zawarta jest pomiędzy punktem 1 a punktem 1.2, to definicja następująca: Polityka, zwana inaczej sztuką rządzenia, to tyle, co umiejętność organizacji społe‐ czeństwa dla wspólnego działania, którego celem jest dobrobyt, i zarazem umiejętność utrzymania się przy władzy, która jest środkiem do realizacji tego celu. Składową powyższej definicji jest pojęcie „sztuki, czyli umiejętności, utrzy‐ mania się przy władzy" oraz pojęcie „dobrobytu". Pomiędzy podpunktami 1.1 oraz 1.2, czyli tymi punktami, które dookreślają ogólne pojęcie „polityki", 178 W. Julian Korab ‐KarpoWicz o którym mowa w punkcie 1, mamy analizę pojęcia „sztuki utrzymania się przy władzy", a pomiędzy podpunktem 1.2 a punktem 1.2321 mamy analizę pojęcia „dobrobytu". Również analizy tych pojęć mają dedukcyjny charakter - w tra‐ dycyjnym tego słowa znaczeniu - czyli są analizami uszczegółowiającymi. W punkcie 1.3, który następuje tuż po punkcie 1.232, rozpoczyna się analiza pojęcia „sposobu organizacji społeczeństwa", a pojęcie „organizacji społeczeń‐ stwa" jest - co ukazuje uprzednio przytoczona definicja polityki - składową definiensa owej definicji. W punkcie 1.3 rozpoczyna się zatem dookreślanie tego pojęcia - tymi dookreślającymi pojęciami są pojęcia „samorządności" oraz „centralizmu". Kolejne podpunkty punktu 1.3 definiują i eksplikują pierw‐ sze z tych pojęć. Punkt 1.4 rozpatruje pojęcie „państwa" w relacji do innych państw, czy‐ li politykę międzynarodową. Z tym punktem koresponduje punkt 1.5, który stwierdza, że „współdziałanie [...] stanowi fundamentalny fakt dotyczący egzy‐ stencji człowieka i jest istotą polityki". Z kolei punkt 1.7 i związane z nim pod‐ punkty wyjaśniają na sposób genetyczny politykę, wskazując na naturę ludzką i na warunki cywilizacyjne oraz kulturowe jako czynniki wyjaśniające. Ciąg pojęć i zawierających te pojęcia konstatacji, występujących w głów‐ nych podpunktach punktu 1, czyli w podpunktach 1.1, 1.2, 1.3 itd., jest więc następujący: polityka - realizacja społecznego dobrobytu - sposoby realizacji tego dobrobytu - państwo w relacjach z innymi - współdziałanie - polityka jako pochodna niezmien‐ nej natury ludzkiej i zmiennych kulturowo ‐cywilizacyjnych okoliczności. Warto też zwrócić uwagę na argumentację zawartą w punktach 1.15– –1.16111. Polemizuję tutaj z koncepcją redukującą całe zjawisko polityki do walki o władzę. Podsumowując, sposób rozumowania - wyraźnie zauważalny w trakcie uważnej lektury punktu 1 Traktatu - można określić mianem sposobu de‐ dukcyjnego, w tradycyjnym znaczeniu słowa „dedukcja". Treść każdej z tez, pre‐ zentowana w głównych punktach, jest w kolejnych podpunktach oraz w pod‐ punktach do tych podpunktów dookreślana. Owo dookreślanie często pełni funkcję wyjaśniającą lub eksplikującą. Tak przedstawia się konstrukcja książki z wyjątkiem wspomnianego już punktu 7 oraz dwóch ostatnich: 10 (zasady szczęśliwego społeczeństwa) i 11 (słowa końcowe). Traktat, wbrew pozorom, nie jest łatwą lekturą i należy dokładnie się weń wczytać, aby uchwycić idee przewodnie i niekiedy bardzo subtelną argumen‐ tację. Zawarty w nim jest system logicznie ze sobą powiązanych idei. Kiedy cytujemy niepowiązane ze sobą zdania, możemy nie zrozumieć sensu całości. Główną słabością recenzji Katarzyny Heremskiej jest to, że jej autorka cytuje wybrane zdania pochodzące z Traktatu, pozbawiając je szerszego kontekstu. Uwagi Autora Traktatu polityczno ‐filozoficznego... 179 Z kolej nota Pawła Kłoczowskiego nie spełnia podstawowych kryteriów, ja‐ kich należałoby oczekiwać od tego rodzaju publikacji. Nota o książce musi bo‐ wiem zawierać rzetelną informację i uzasadnioną opinię. Porównanie autora do wróbelka (w pierwszej wersji noty) jest nietrafne, bowiem wróble nie latają nad oceanami; zaś uwagi o braku wywodu i gołych tezach mogą świadczyć o tym, że pan Kłoczowski dokładnie książki nie przeczytał. Z recenzjami i notami o książkach wiąże się wielka odpowiedzialność moral‐ na. Słowo ma olbrzymią moc. Można nim tworzyć, ale też i zabić. Zabójstwo polega na niedozwolonej krytyce i ośmieszeniu autora. Na myśl przychodzi Jó‐ zef Hoene ‐Wroński, określony przez Władysława Tatarkiewicza jako najwięk‐ szy polski metafizyk XIX wieku, za życia ośmieszany, a dzisiaj niedoceniany i prawie zupełnie zapomniany. W swojej Metapolityce Hoene ‐Wroński napisał: Należy przywrócić do czci władzę moralności, wzbudzając w sobie poczucie obowiązku i uznając źródło boskie praw moralnych. Nowe systemy idei, tak jak nowo narodzone dzieci, są słabe, jeszcze nie do końca rozwinięte i wymagające opieki oraz pielęgnacji. Wzbudzają opór tych, którzy wolą to, co stare, i nie chcą zmiany. Od tego, jak zostaną przyjęte, zależy, czy dalej się rozwiną.