řř Andrzej Klimczuk Szkoła Główna Handlowa W Warszawie Koncepcja solidarności pokoleń w krajowej polityce społecznej Wprowadzenie Celem niniejszego artykułu jest krytyczne przyblicenie kluczowej z perspektywy demograii relacji międzypokoleniowych koncepcji solidarnoWci pokoleM. Analiza obejmie opis jej miejsca w rządowych dokumentach strategicznych. PodejWcie to zostanie omówione z uwzględnieniem głównych wyzwaM związanych z procesami starzenia się społeczeMstw na początku XXI wieku. Najogólniej poprzez solidarnoWć pokoleniową rozumieć mocna ład wymagający działaM podmiotów cycia publicznego ukierunkowanych na utrzymanie pozytywnego stanu relacji między poszczególnymi generacjami. Z uwagi na ryzyko występowania negatywnych efektów konliktów pokoleM, dyskryminacji ze względu na wiek i innych przejawów dezintegracji, solidarnoWć pokoleM stanowi zarazem kwestię socjalną. Rozwiązaniu tej kwestii moce sprzyjać współpraca podmiotów publicznych, komercyjnych i pozarządowych. W artykule wpierw omówione zostaną podstawowe kategorie pojęciowe dotyczące pokolenia i relacji międzypokoleniowych. Po ich przeglądzie przyblicona zostanie analiza podstawowych działaM w tym zakresie uwzględnianych w wybranych dokumentach projektu cywilizacyjnego „Polska 2Ń3Ń. Trzecia fala nowoczesnoWci". Podsumowanie zawiera główne wnioski i rekomendacje. Pokolenie i solidarnoWć pokoleń w ujęciu teoretycznym W poszczególnych dyscyplinach naukowych pojęcie pokolenia (generacji) przyjmuje rócne znaczenia. Najogólniej mocna powiedzieć, ic dotyczy zbiorowoWci „jednostek przynalecących do kategorii wiekowej osób urodzonych mniej więcej w tym samym czasie" [Olechnicki, Załęcki 2ŃŃ2Ś 2ř]. InaczejŚ jest to zbiorowoWć „osób urodzonych w tym samym okresie (zwykle w ciągu jednego roku), których charakterystyki społeczne i/lub demograiczne są rozwacane analitycznie w czasie" [Zych 2ŃŃ7Ś 6ń]. Klasyczna typologia autorstwa M. Ossowskiej [cyt. zaŚ Szatur-Jaworska 2ŃŃŃŚ 62] wskazuje na wieloWć interpretacji pojęcia pokolenia. Poszczególne sposoby okreWlania rócnią się ńŃŃ Andrzej Klimczuk cechami jednostek i grup, które to pojęcie moce obejmować a w konsekwencji tec zakresem prowadzonej analizy (tabela ń). WspółczeWnie proponowane są zblicone ujęcia. J. Phillips, K. Ajrouch i S. Hillcoat-Nallétamby [zaŚ Szukalski, 2Ńń2, s. ń2-ń4] wyrócniają cztery podejWcia do deiniowania terminu pokolenieŚ ń. antropologiczne – dotyczy więzi i ról rodzinnych jednostek oraz pokrewieMstwa i posiadania wspólnego przodka (np. ojciec, babka, pradziadek)ś 2. polityki społecznej – dotyczy aktywnoWci zawodowej i uprawnieM socjalnych przypisanych jednostkom w danych grupach wieku (np. wiek obowiązkowego pobierania nauki) oraz grup docelowych polityk wyodrębnionych poprzez podobieMstwo faz cyklu cycia (np. młodoWć, dorosłoWć, staroWć)ś 3. demograii i ekonomii – odnosi się do grupy osób w zbliconym wieku, urodzonych w podobnym okresieś 4. socjologii – odnosi się do podobieMstwa kulturowego dotyczącego traumatycznego doWwiadczenia oddziałującego na WwiadomoWć grupy osób wkraczających w dorosłoWć, które tym samym okreWla przebieg cycia i deiniowania rzeczywistoWci w sposób odmienny nic w poprzednich pokoleniach (np. pokolenie Kolumbów, pierwszej SolidarnoWci). PodejWcia te mogą być wykorzystywane równiec łącznie w ramach badaM interdyscyplinarnych na gruncie gerontologii społecznej. Są to uzupełniające się perspektywy. Tabela 1. Główne znaczenia, cechy i wymiary pojęcia pokolenie Znaczenie żłówne cechy Zakres analizy Ogniwo w ciągu genealogicznym biologiczna zalecnoWć pomiędzy rodzicami a dziećmiś miejsce w schemacie pokrewieMstwa rodzina Ogniwo w ciągu kulturowym podział ról społecznych analogiczny do relacji rodzice – dzieci, np. nauczyciel – uczeM krąg kulturowy Zbiór osób w zbliconym wieku, w przedziale trzeciej częWci stulecia załocenie, ce ojciec jest przeciętnie o 33 lata starszy od dzieci społeczeMstwo dokończenie tabeli s. 101 ńŃńKoncepcja solidarnoWci pokoleM w krajowej polityce społecznej Zbiór osób w poszczególnych fazach cycia ujęcie ahistoryczneś porównywanie analogicznych grup wieku w rócnych epokach i społeczeMstwachś przechodzenie tych samych osób przez rócne fazy ich cycia społeczeMstwo Wspólnota postaw i hierarchii wartoWci ujęcie historyczneś wspólne przecycia i doWwiadczenia, np. wojna, przełom ustrojowy społeczeMstwo `ródłoŚ opracowanie na podstawie M. Ossowska [cyt. zaŚ Szatur-Jaworska 2ŃŃŃŚ 62]. Jak twierdziła M. Ossowska, trzecie rozumienie – zbiór osób w zbliconym wieku, okreWlonym w przedziale trzeciej częWci stulecia – jest sztuczne i nieucyteczne. Istotne jest tec zwrócenie uwagi, ic, choć podejWcia akcentujące poszczególne fazy cycia oraz wspólnotę postaw i hierarchii wartoWci dotyczą analiz większych zbiorowoWci, to słucą innym celom. To pierwsze jest ahistoryczne, przez co pozwala na analizy demograiczne i ekonomiczne istotne na gruncie polityki społecznej. W niniejszym opracowaniu znaczenie to odnosi się do stosowanego w krajowej statystyce publicznej rozkładu ludnoWci według wieku ekonomicznego, czyli podziału na ludnoWć w wieku przedprodukcyjnym (Ń-ń7 lat), produkcyjnym (ń8-5ř/64 latś po reformie emerytalnej ń8-67 dla obu płci) i poprodukcyjnym (6Ń+/65+ś po reformie emerytalnej 67+). Pokolenie rozumiane w ujęciu historycznym, czyli jako wspólnota postaw i hierarchii wartoWci, słucy zaW odniesieniu do mniej uchwytnych, bardziej subiektywnych cech, jakimi są przecycia i doWwiadczenia, które są jednak podzielane przez szersze zbiorowoWci. Nalecy zauwacyć, ce w tym znaczeniu termin ten zblica się do pojęćŚ grupy wieku i kategorii społecznej, ale nie jest z nimi tocsamy [zob. Klimczuk 2Ńń2Ś ńř-23]. Tak rozumiane pokolenie to, jak zauwaca P. Sztompka [2ŃŃ2Ś ń75, ń54, ń73], nie zbiorowoWć, lecz zachowanie zbiorowe – forma aktywnoWci o mniejszej złoconoWci nic działania zbiorowe, ruchy społeczne i działania zorganizowane. Odrócnia jeŚ brak wspólnych celów i koordynacji, brak ukierunkowania na zmianę społeczną oraz brak instytucjonalizacji. Wystąpienie zjawiska pokolenia moce jednak pozwolić na wyłonienie się tych cech a przez to przejWcia od zachowania zbiorowego do wycszych poziomów organizacji. P. Szukalski podjął próbę uporządkowania pojęć dotyczących relacji międzypokoleniowych [2ŃńŃŚ 74-řńś 2Ńń2Ś 47-8Ń]. W niniejszym opracowaniu podstawowe zastosowanie ma rozrócnienie znaczeM terminówŚ relacja, więa, solidarnoWć i kontrakt międzypokoleniowy (tabela 2). W zaproponowanym przez autora ujęciu relacje i kontrakt są terminami wolnymi od wartoWciowania, podczas gdy więa i solidarnoWć są nacechowane pozytywnie. Badacz ponadto wskazuje tec na pojęcia pochodne, które mają konotacje pozytywne (integracja) i negatywne (wojna, konlikt, dezintegracja) [Szukalski 2Ńń2Ś 4ř-5Ń]. Co więcej nalecy tec zwrócić uwagę, ce obecnoWć występujących ńŃ2 Andrzej Klimczuk między nimi sprzecznoWci prowadzi do pojęcia ambiwalencji międzypokoleniowej. Poprzez ambiwalencję (dwuznacznoWć) międzypokoleniową rozumiemy współistnienie odmiennych postaw i sposobów myWlenia o relacjach międzypokoleniowych zarówno na poziomie mikro (poszczególnych rodzin), jak i makro (całych społeczeMstw). Tabela 2. Typy relacji międzypokoleniowych i zakres ich obowiązywania Pojęcie żłówne cechy Zakres zobowiązaM Relacja międzypokoleniowa ogół stosunków pomiędzy jednostkami lub grupami z rócnych pokoleMś interakcje, opinie, postawy, stereotypy brak zobowiązaM Więa międzypokoleniowa poczucie łącznoWci biologicznej, kulturowej, ekonomicznej z innymi pokoleniamiś pozytywne nastawienie wobec jednostek nalecących do innych pokoleM postawa „powinniWmy coW zrobić" SolidarnoWć międzypokoleniowa wzajemna odpowiedzialnoWć wobec innych pokoleMś uwzględnianie w podejmowanych działaniach interesów, potrzeb i opinii innych generacji postawa „musimy coW zrobić" Kontrakt/umowa międzypokoleniowa spisane lub nie reguły redystrybucji wyznaczników statusu społecznego (bogactwo, władza, prestic) pomiędzy pokoleniami postawa „zróbmy to i to" `ródłoŚ opracowanie na podstawieŚ [Szukalski 2ŃńŃŚ 87-88, 2Ńń2Ś 47-4ř]. W oparciu o przeprowadzony przegląd literatury przedmiotu P. Szukalski wyrócnia trzy perspektywy deiniowania solidarnoWci pokoleniowej [2ŃńŃŚ 78-84ś 2Ńń2Ś 53-58]. MianowicieŚ ń. w naukach o rodzinie – solidarnoWć pokoleM dotyczy w szczególnoWci analizy spójnoWci emocjonalnej, kontaktów, odległoWci geograicznej, nawyków wspierania, zobowiązaM wewnątrzrodzinnych oraz umiejętnoWci i chęci porozumienia sięś 2. w ujęciu ekonomicznym – solidarnoWć pokoleM odnosi się do dystrybucji Wrodków publicznych między osoby młode i stare, równego zabezpieczenia praw emerytalnych przyszłych Wwiadczeniobiorców i obecnych emerytów oraz uzyskiwania od kolejnych generacji ekwiwalentnych wkładów do wspólnego funduszuś 3. podejWcie polityki społecznej – dotyczy głównie polityki wobec staroWci i osób starszych, uwzględniania przy tym przemian potencjału ńŃ3Koncepcja solidarnoWci pokoleM w krajowej polityce społecznej opiekuMczego rodziny oraz tworzenia i wdracania zbiorów działaM (planów, programów i strategii) na rzecz utrzymania pokojowych relacji międzypokoleniowych. Ostatnia z wskazanych perspektyw jest kluczowa w niniejszym artykule. Uznaje się tu, ce zasadna jest analiza interwencji ograniczających zakres dezintegracji i konliktów międzypokoleniowych, postrzeganych jako istotna kwestia socjalna rozumiana w ujęciu przedmiotowym. Za J. Auleytnerem i K. żłąbicką [2ŃŃńŚ ń2-ń3] kwestię społeczną mocna rozumieć jako „wyraz asymetrycznych przekształceM w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrocenia społeczne" oraz dzielić na kwestie socjalne przedmiotowo jako odrębne problemy charakteryzujące rócne grupy społeczne (m.in. bezrobocie, ubóstwo, migracje) oraz podmiotowo jako nierównoWci socjalne związane z poszczególnymi grupami społecznymi (np. rodzina, ludzie starzy, niepełnosprawni). Podobnie według J. Źaneckiego kwestie społeczne mocna rozumieć jako stan blokujący zaspokajanie podstawowych potrzeb ludzkich oraz problem, który szczególnie dotkliwie wpływa na cycie i współdziałanie członków danej zbiorowoWci [2ŃŃńŚ 77-78]. Źącenie do osiągnięcia solidarnoWci pokoleM jest więc wyzwaniem. Przemawia za tym złoconoWć skutków procesu starzenia się ludnoWci i wymiarów cycia społecznego, kulturalnego, gospodarczego i politycznego, wymagających współpracy podmiotów publicznych, komercyjnych i pozarządowych. Za kluczowy w analizie relacji międzypokoleniowych uznaje się wskaanik „obciącenia" ludnoWci w wieku produkcyjnym ludnoWcią w wieku poprodukcyjnym. Wzrost wartoWci dotyczy negatywnych i konliktogennych zmian w relacjach, jakŚ utrata stabilnoWci inansów publicznych, wzrost obciąceM osób młodych podatkami i składkami na ubezpieczenia zdrowotne, rócnicowanie hierarchii wartoWci ipreferencji politycznych [Klimczuk 2ŃńŃŚ ř5-řř]. Zmianom tym towarzyszą procesy integracji systemowej (jako przeciwnej integracji społecznejś dotyczą instrumentalizacji i urynkowienia relacji i działaM, zastępując wartoWci, normy i porozumienia) [Klimczuk 2ŃńŃŚ řř-ńŃń] oraz występowanie wielokierunkowej dyskryminacji ze względu na wiek (współistnienie dyskryminacji okazywanej przez osoby młode, dorosłe i starsze) [Klimczuk 2ŃńŃŚ ńŃńńŃ3]. JednoczeWnie kryterium „obciącenia" jest współczeWnie krytykowane, gdyc jako okreWlone w połowie XX wieku staje się mniej ucyteczne w analizach społeczeMstw postindustrialnych [Klimczuk 2Ńń2Ś 32]. Zakłada się, ce obserwowane zmiany demograiczne doprowadzą do wzrostu skali wielopokoleniowoWci i wymuszą zapotrzebowanie na współpracę pokoleM. Zgodnie z prognozą demograiczną źurostatu z 2ŃńŃ roku dla 27 krajów europejskich, w której przyjęto załocenie o konwergencji procesów demograicznych w krajach Unii źuropejskiej wraz z niwelowaniem rócnic społeczno- -ekonomicznych i kulturowych [źUROPOP2010..., Projected old-age...], udział osób w wieku 6Ń+ lat będzie wynosił Wrednio 3Ń,4% w 2Ń3Ń roku, a w 2Ń6Ń roku 35,2%. W Polsce natomiast odpowiednio 27,ř% i 4Ń,3%. Vredni wiek mieszkaMców krajów Uź27 wzroWnie w tych okresach do 44,4, a następnie 47,2 lat. ńŃ4 Andrzej Klimczuk W Polsce zaW do 45,3 i 5ń,2 lat. Wskaanik obciącenia osób w wieku ń5-64 lat osobami 65+ będzie wzrastał w Uź27 do 36,4% i 52,4%. W Polsce będzie to kolejno 35,2% i 64,6%. LudnoWć kraju zmniejszy się z 38,ń milionów osób w 2ŃńŃ roku do 37,5 w 2Ń3Ń roku i 32,7 w 2Ń6Ń. Tym samym postępować będzie dezurbanizacja i starzenie się zasobów pracy. Procesy te będą przebiegać szybciej nic w krajach zachodnich z uwagi na ich opóanienie. Ma tec wystąpić zjawisko podwójnego starzenia się – szybkiego wzrostu w populacji seniorów udziału grup „starszych-starych" (75-8ř lat) i „długowiecznych" (řŃ+). Z analiz demograicznych P. Szukalskiego [2Ńń2Ś 23-32] wnioskować mocna, ce choć stabilna pozostanie liczebnoWć osób w wieku produkcyjnym, to znacząco zmaleje udział osób udział w wieku przedprodukcyjnym (z 3Ń% w ńř88 roku do ń5,6% w 2Ń35), a wzroWnie osób w wieku poprodukcyjnym (odpowiednio z ń2,4% do 26,7%). Obciącenie osobami w wieku przedprodukcyjnym zmaleje z 52,ń na ńŃŃ osób w wieku produkcyjnym w ńř88 do 3Ń,5 w 2ŃŃ7 i 27,2 w 2Ń35. W wieku poprodukcyjnym wzroWnie natomiast w tych okresach z 2ń,5 do 24,8 i 46,4. Pokrótce nalecy tec stwierdzić, ce jednoczeWnieŚ maleć będzie obciącenie osób starszych opieką nad wnukami oraz ludnoWci w wieku formowania rodzin opieką nad małymi dziećmiś zmniejszy się potencjał pielęgnacyjny nad osobami starszymiś utrzymywać będzie się obecnie niski współczynnik reprodukcjiś wzrastać będzie długoWć cycia. PodkreWlenia wymagają tec obserwowane przemiany w cyklu cycia pokoleM. Na przełomie XX i XXI wieku doszło do skrócenia okresu aktywnoWci ekonomicznej, wydłucenia faz edukacji i emerytury, wzrostu elastycznoWci i rócnorodnoWci godzin i warunków pracy oraz do zblicenia okresu aktywnoWci ekonomicznej kobiet i męcczyzn [Naegele i in. 2ŃŃ3Ś 37-43]. Nowy, pięciofazowy model cyklu cycia wyłania się w rezultacieŚ (ń) przekształceM rynku pracy, na którym jest coraz więcej prac atypowych, elastycznych form zatrudnienia i organizacji czasu pracyś (2) zmian prawnych umocliwiających bardziej elastyczne przechodzenie między fazami cyciaś oraz (3) zmian społeczno-kulturowych, w szczególnoWci upowszechniania się indywidualizmu. Zauwaca się jednoczesne występowanie cech edukacji, pracy i wypoczynku oraz indywidualizację biograii. Model przewiduje kombinacje aktywnoWci w poszczególnych okresach cycia oraz ukierunkowuje adaptację instytucji polityki społecznej do swobody wyboru biograii i typów aktywnoWci w ciągu cycia. Niemniej rozwiązania te mogą prowadzić do powstawania nowych form wykluczenia i ryzyka socjalnego. źlastyczne i zindywidualizowane strategie działaM wobec ryzyka preferują bowiem osoby i grupy, które zdobyły wiedzę o tych rozwiązaniach i potraią z nich korzystać. Mogą zatem prowadzić do pogłębiania się nierównoWci, jeWli nie będą wystarczająco skutecznie aktywizować osoby o mniejszych zasobach kapitału ludzkiego, społecznego i kulturowego, np. niepełnosprawnych, dzieci, ludzi starych. ńŃ5Koncepcja solidarnoWci pokoleM w krajowej polityce społecznej SolidarnoWć pokoleń w zarządzaniu krajową polityką społeczną Zasadne jest odniesienie powycszych podejWć teoretycznych do załoceM prezentowanych w głównych dokumentach strategicznych związanych z polityką społeczną kraju. W tym miejscu przedstawiony zostanie krytyczny przegląd koncepcji działaM na rzecz solidarnoWci pokoleniowej wskazanych w wybranych dokumentach projektu cywilizacyjnego „Polska 2Ń3Ń. Trzecia fala nowoczesnoWci". Punkt wyjWcia stanowi w tym miejscu program rządowy „SolidarnoWć pokoleM" [MPiPS 2ŃŃ8]. Jego główny cel to wzrost do 2Ń2Ń roku do poziomu 5Ń% wskaanika zatrudnienia ludnoWci znajdującej się między 55 a 64 rokiem cycia. W programie wyrócniono działania z zakresu polityki rynku pracy i ograniczające dezaktywizację zawodową starszych pracowników. Przyjęto dącenie do wydłucania i wyrównywania wieku emerytalnego kobiet i męcczyzn celem zmniejszenia transferów WwiadczeM skierowanych do seniorów. Zmiana ta ma umocliwić zwiększenie Wrodków inansowych na wsparcie dla dzieci i młodziecy, które są w Polsce najbardziej zagrocone ubóstwem. Uznano za istotne kierowanie się zasadami polityki aktywnego starzenia się, która nie jest nakierowana tylko na osoby 5Ń+, lecz na cały cykl cycia ludzkiego oraz modelu lexicurity obejmującego poza elastycznymi formami zatrudnienia i czasu pracy, skuteczną aktywną polityką rynku pracy i nowoczesnymi systemami zabezpieczenia społecznego, równiec kształcenie ustawiczne, inaczejŚ strategie uczenia się przez całe cycie [MPiPS 2ŃŃ8Ś 6]. PodejWcie to ma uruchomić pozytywne działania wzajemnie wspierające korzystne efekty i dla starszych, i młodszych pokoleM. Połączenie aktywnego starzenia i lexicurity ma obejmować jednoczesne zaangacowanie programów i przywództwa rządowego, procesów i działaM w przedsiębiorstwach oraz indywidualnej odpowiedzialnoWci obywateli (m.in. poprzez promocję zdrowia i bezpieczeMstwa pracowników w kacdym wieku, prewencję problemów związanych z wiekiem, ograniczenie zachęt do wczeWniejszego przechodzenia na emeryturę) [MPiPS 2ŃŃ8Ś 7-8]. W rządowym „Raporcie o kapitale intelektualnym Polski", opublikowanym równiec w 2ŃŃ8 roku, podjęto kontynuację powycszej perspektywy. Na potrzeby raportu przygotowano indeks kapitału intelektualnegoń ń Kapitał intelektualny został zdeiniowany w omawianym raporcie jako „ogół niematerialnych aktywów ludzi, przedsiębiorstw, społecznoWci, regionów i instytucji, które, odpowiednio wykorzystane, mogą być aródłem obecnego i przyszłego dobrostanu kraju". Obejmuje przy tym cztery typy kapitałuŚ ludzki („potencjał zgromadzony we wszystkich Polakach wyracający się w ich wykształceniu, doWwiadczeniu cyciowym, postawach, umiejętnoWciach"), strukturalny („potencjał zgromadzony w namacalnych elementach infrastruktury narodowego systemu edukacji i innowacji"), społeczny („potencjał zgromadzony w polskim społeczeMstwie w postaci obowiązujących norm postępowania, zaufania i zaangacowania, które wspierając współpracę i wymianę wiedzy przyczyniają się do wzrostu dobrostanu Polski") i relacyjny („potencjał związany z wizerunkiem Polski na zewnątrz, poziomem integracji z globalną gospodarką, atrakcyjnoWcią dla jej zagranicznych klientów") – partnerów handlowych, inwestorów, turystów [Boni 2ŃŃ8Ś 6]. ńŃ6 Andrzej Klimczuk dla poszczególnych pokoleM w ń6 krajach europejskich. Wyrócnione pokolenia Polski zajęły w nim kolejnoŚ ń3. miejsce – dzieci i młodziecyś ń3. miejsce – studenciś ń4. doroWliś ń6. seniorzy. Za kluczowe wyzwanie uznano wobec tego przejWcie od pasywnej polityki „transferów socjalnych na rzecz pokolenia seniorów" [Boni 2ŃŃ8Ś ń5], przez aktywną politykę wykorzystującą rosnący popyt seniorów, do stworzenia nowych usług i produktów oraz wykorzystania ich kapitału intelektualnego. Powtórzono rekomendacje z programu „SolidarnoWć pokoleM" oraz zalecono m.in. stworzenie paktu na rzecz aktywnoWci osób 5Ń+, działania na rzecz zmiany postaw wobec seniorów, dostosowanie oferty edukacyjnej w tym wdracanie programów przygotowania do emerytury, popularyzację zarządzania wiekiem, reformę emerytalną [Boni 2ŃŃ8Ś ń37]. Kolejnym istotnym dokumentem jest opublikowany w 2ŃŃř roku raport „Polska 2Ń3Ń". Jego autorzy – Zespół Źoradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów – stwierdzili, ce uwzględnianie perspektyw solidarnoWci pokoleM i cyklu cycia – przynajmniej jednego przyszłego pokolenia – ma pozwolić na odejWcie od „rządów przypadku", jak okreWlono rządzenie obejmujące horyzont czasowy kalendarza wyborczego. Alternatywą ma być przywództwo strategiczne umocliwiające uniknięcie dryfu rozwojowego kraju i realizację projektu cywilizacyjnego, który wykracza poza załocenia transformacji systemowej realizowane od początku lat řŃ. XX wieku [Boni 2ŃŃřŚ 2-6, 275]. Omówiona wczeWniej aktywizacja osób 5Ń+ została poszerzona o promocję budowy „srebrnej gospodarki" [Boni 2ŃŃřŚ ń7]. SolidarnoWć pokoleM uznano dodatkowo za element budowy opiekuMczego społeczeMstwa (ang. welfare society), które ma uzupełniać tworzenie paMstwa wspierającego pracę (ang. workfare state). Przyjęto, ce współczeWnie rosną „pokolenia aspiracji", które zderzają się swoją mobilnoWcią i adaptacyjnoWcią z „pokoleniami roszczeniowymi" [Boni 2ŃŃřŚńŃ]. Podziałowi temu towarzyszy luka pokoleniowa dotycząca kompetencji cyfrowych – po ńř8ř roku urodziły się pokolenia nieznające Wwiata bez m.in. komputera i Internetu, wymagające dostosowania instytucji edukacji i kultury do nowych technologii [Boni 2ŃŃřŚ ń53, 347, 363]. PodkreWlono tec, ic społeczne koszty restrukturyzacji z początku lat řŃ. obejmują dziedziczenie niskiego statusu społeczno-ekonomicznego i biernoWci z pokolenia na pokolenie [Boni 2ŃŃřŚ 256]. SolidarnoWć pokoleM obok solidarnoWci terytorialnej (między regionami) i solidarnoWci innowacyjnej (między wyrównywaniem szans i konkurencyjnoWcią) stanowi jedną z trzech głównych zasad rozwoju kraju, na których opiera się projekt „Źługookresowej strategii rozwoju kraju" [Boni 2Ńń2aŚ ń7]. Za kluczowe uznano tworzenie warunków współpracy i uniknięcia konliktu pokoleM między przedstawicielami pierwszego powojennego wycu demograicznego (analogowego), którzy będą zmniejszać zaangacowanie publiczne i aktywnoWć zawodową oraz drugiego powojennego wycu demograicznego (cyfrowego), którzy współczeWnie wkraczają w cycie zawodowe i publiczne. Źziałania te mają prowadzić do budowy srebrnej gospodarki i wielopokoleniowego społeczeMstwa sieci [Boni 2Ńń2aŚ 2Ń, ńńřś Boni 2Ńń2bŚ 5ř-6ń]. ńŃ7Koncepcja solidarnoWci pokoleM w krajowej polityce społecznej PodkreWlono stymulowanie otwartoWci pokoleM na wymianę i wzrost jakoWci kapitału społecznego [Boni 2Ńń2bŚ 2řŃ] oraz działania na rzecz zachowania zasobów przyrodniczych i geologicznych kraju dla przyszłych pokoleM [Boni 2Ńń2bŚ 2ń8]. Projekt „Strategii Rozwoju Kraju 2Ń2Ń" wskazuje na solidarnoWć pokoleM w ramach celówŚ II.4. „Rozwój kapitału ludzkiego", II.5. „Zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych", II.6. „źfektywnoWć energetyczna i poprawa stanu Wrodowiska", III.ń. „Integracja społeczna" [MRR 2ŃńńŚ 66, 73, 85, ř3, ń3Ń]. SpoWród zintegrowanych strategii, podporządkowanych długoi Wredniookresowej strategii rozwoju kraju, na solidarnoWć pokoleM pokrótce wskazuje „Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego" w odniesieniu do aktywizacji osób starszych, promocji uczenia się przez całe cycie i wydłucania aktywnoWci zawodowej [MRR 2ŃńŃŚ 25, 43-46]. Projekt „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego" obejmuje zaW kierunki działaM ń.2.2. „Rozwój kompetencji medialnych w uczeniu się innym nic formalne, szczególnie wWród osób w wieku 5Ń+ i na obszarach wiejskich" i 4.ń.ń. „Tworzenie warunków dla wzmacniania tocsamoWci i uczestnictwa w kulturze na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym", które obejmują wsparcie międzypokoleniowej edukacji medialnej i dialogu pokoleM [MKiŹN 2Ńń2Ś 5Ń, 84]. Koncepcję solidarnoWci pokoleM najpełniej uwzględnia projekt „Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego", w którym poszczególne cele i narzędzia podzielono z uwagi na fazy cycia obywateliŚ wczesne dzieciMstwoś edukacja szkolnaś edukacja na poziomie wycszymś aktywnoWć zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwoś staroWć [MPiPS 2Ńń2cŚ 3ř]. W tym tec dokumencie następuje powrót do promocji polityki aktywnego starzenia się, która ma prowadzić do pozytywnych efektów takce dla młodszych pokoleM. Zaproponowano tu deinicję srebrnej gospodarki, w której udział osób starszych ma prowadzić do ich aktywizacji społecznej [MPiPS 2Ńń2cŚ 3ń]. Jest to gospodarka „uwzględniająca strukturę wieku ludnoWci, w której istotną rolę odgrywają osoby w zaawansowanym oraz starszym wiekuś model gospodarki odpowiadający na potrzeby osób starszych oraz pozwalający wykorzystać potencjał osób w zaawansowanym wieku" [MPiPS 2Ńń2cŚ 3ř]. Blicszy opis srebrnej gospodarki obejmuje wskazanie przyszłych działaM, m.in. programy „SolidarnoWć pokoleM" i „Rekreacja ruchowa osób niepełnosprawnych w starszym wieku", projekt programu rozwoju uczenia się przez całe cycie, opracowanie długofalowej polityki senioralnej, wsparcie rozwoju ekonomii społecznej i wolontariatu seniorów [MPiPS 2Ńń2cŚ 3ń, ńřń-ńř4]. Pod wpływem obchodów źuropejskiego Roku AktywnoWci Osób Starszych i SolidarnoWci Międzypokoleniowej w 2Ńń2 roku [MPiPS 2Ńń2a] stworzono tec „Rządowy Program na rzecz AktywnoWci Społecznej Osób Starszych na lata 2Ńń2-2Ńń3" (ASOS) [MPiPS 2Ńń2b]. Plan ten uwzględniał kolejne propozycje działaM, m.in. interwencje w systemie podatkowym, turystyce, sporcie, wsparcie Uniwersytetów Trzeciego Wieku, ograniczanie wykluczenia cyfrowego, politykę równego traktowania, przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek. ńŃ8 Andrzej Klimczuk Zasadnicze znaczenie dla tworzenia dalszych planów będą mieć ogłoszone z koMcem 2Ńń2 roku przez Radę Unii źuropejskiej „Zasady przewodnie dla aktywnoWci osób starszych i solidarnoWci międzypokoleniowej" [Rada..., 2Ńń2]. Obejmują one ogólne wytyczne i instrumenty, które powinny być uwzględniane w kształtowaniu polityki publicznej w zakresieŚ zatrudnienia (m.in. ciągłe kształcenie i szkolenie zawodowe, strategie zarządzania wiekiem, zapobieganie dyskryminacji ze względu na wiek), uczestnictwa w społeczeMstwie (m.in. pewnoWć dochodów osób starszych, włączenie społeczne, wolontariat seniorów, uczenie się przez całe cycie, uczestniczenie w procesie decyzyjnym, wspieranie nieoicjalnych opiekunów) oraz samodzielnego cycia (m.in. propagowanie zdrowia i zapobieganie chorobom, dostosowanie warunków mieszkaniowych i usług, przyjazne wiekowo Wrodowisko oraz towary i usługi). W 2Ńń3 roku Źepartament Polityki Senioralnej i Rada ds. Polityki Senioralnej podjęły prace nad aktualizacją programu ASOS na lata 2Ńń4-2Ń2Ń [MPiPS 2Ńń3] oraz nad komplementarnym dokumentem „Załocenia długofalowej polityki senioralnej w Polsce" (jeszcze nieudostępniony do konsultacji publicznych). Pierwszy z tych dokumentów ma stanowić komponent działaM krótkookresowych (konkursowych – do realizacji przez podmioty pozarządowe i publiczne działające na rzecz osób starszych). Źrugi zaW ma obejmować komponent działaM długookresowych (systemowych – realizowanych przez MPiPS we współpracy z podmiotami zewnętrznymi). W omawianym kontekWcie ASOS na lata 2Ńń4-2Ń2Ń przewiduje wsparcie w Priorytecie II. „AktywnoWć społeczna promująca integrację wewnątrzi międzypokoleniową" poprzez działania na rzeczŚ wolontariatu osób starszych, aktywnoWci izycznej i turystyczno-rekreacyjnej osób starszych, zajęć w obszarze kultury i sztuki angacujących rócne pokolenia, budowania sieci społecznych (w tym wolontariat wewnątrzi międzypokoleniowy) oraz przeciwdziałania e-wykluczeniu. Przewiduje się głównie działania przy wykorzystaniu istniejącej infrastruktury społecznej, w tym samorządowych instytucji kultury [MPiPS 2Ńń3Ś 22]. Komponent konkursowy moce pozwolić na rozwój innowacyjnych rozwiązaM z zakresu wspierania solidarnoWci pokoleM na poziomie lokalnym oraz ich upowszechnianie w postaci dobrych praktyk. Zasadne jest jednak dącenie do zwiększenia trwałoWci efektów tych projektów poprzez wybór tych, które mogą być kontynuowane i rozwijane po zakoMczeniu wsparcia. Podsumowanie Koncepcja solidarnoWci pokoleM stanowi nie tylko ujęcie teoretyczne, ale tec wyzwanie dla polityki społecznej paMstwa. Budowanie ładu społecznego, kulturowego, gospodarczego i politycznego, w którym poszczególne pokolenia będą uwzględniać i realizować wzajemną odpowiedzialnoWć wobec innych w podejmowanych działaniach, wymaga przygotowania strategicznego. W opracowaniu starano się przyblicyć nie tylko podstawowe pojęcia i koncepcje dotyczące relacji międzypokoleniowych, ale takce zwrócić uwagę na ich następstwa dla analiz, ńŃřKoncepcja solidarnoWci pokoleM w krajowej polityce społecznej konstruowania i oceny polityk publicznych. Próbowano tec wykazać, ic utrzymanie solidarnoWci pokoleM jest kwestią socjalną wymagającą odniesienia do zmian w cyklu cycia. W kolejnoWci chronologicznej omówiono zmiany dotyczące koncepcji solidarnoWci pokoleM w rządowych dokumentach strategicznych projektu cywilizacyjnego „Polska 2Ń3Ń. Trzecia fala nowoczesnoWci", do których z czasem wprowadzano coraz więcej szczegółowych rozwiązaM. W tym miejscu wskazać nalecy następujące rekomendacje dla działaM praktycznychŚ (ń) wobec wzrostu wielopokoleniowoWci zasadne jest dalsze wspieranie działaM w zakresie integracji i polityki międzypokoleniowej. Koncepcja solidarnoWci pokoleM powinna być nadal uwzględniana w politykach szczegółowych (m.in. polityce rodzinnej, ludnoWciowej, rodzinnej, edukacyjnej, migracyjnej). Obecnie koncepcja rządowa dotyczy głównie polityk zatrudnienia i rynku pracyś (2) zasadne jest przełocenie wniosków dotyczących perspektywy pokoleniowej zaproponowanej w dokumentach rządowych do programowania polityk na poziomie regionalnym i lokalnym przy uwzględnieniu właWciwych im uwarunkowaMś (3) zasadne jest poszukiwanie rozwiązaM na rzecz budowy krajowego modelu srebrnej gospodarki uwzględniającego w większym stopniu działania zgodne z polityką innowacji oraz polityką aktywnego starzenia sięś (4) polityki międzypokoleniowe powinny zmierzać do zwiększania korzyWci ze współpracy dla osób starych (dziadków) i młodych (wnuków) oraz ich otoczenia społecznego. Obecne projekty dokumentów nie przedstawiają w sposób przejrzysty spodziewanych korzyWci i efektów działaMś (5) niezbędne jest uwzględnianie w proponowanych działaniach rozwiązaM na rzecz niwelowania nakładających się podziałów pokoleniowych na terytorialne, dotyczące rócnic między regionami, miejscem zamieszania oraz na podziały dotyczące sytuacji na rynku pracy (np. w pewnym stopniu zbliconą sytuację grup szczególnego ryzyka na rynku pracy – osób do 25 roku cycia i 5Ń+). W opinii autora dalsze badania podejmowane przez oWrodki naukowe w zakresie solidarnoWci pokoleniowej mogą obejmować siedem kierunkówŚ (ń) skali i przejawów dezintegracji międzypokoleniowej („konliktów pokoleM") w poszczególnych sferach cycia społecznego, kulturalnego, gospodarczego i politycznegoś (2) dyskursu dotyczącego konstruowania polityk i kontraktów międzypokoleniowychś (3) przemian relacji międzypokoleniowych w cyklu cyciaś (4) zgodnoWci krajowych dokumentów strategicznych dotyczących solidarnoWci pokoleniowej z rekomendacjami organizacji międzynarodowychś (5) mocliwoWci kształtowania wspólnych przestrzeni międzypokoleniowychś (6) relacji między pokoleniem cyfrowym i analogowymś (7) przejawów wielokierunkowej dyskryminacji ze względu na wiek. ńńŃ Andrzej Klimczuk Bibliograia ń. Auleytner J., żłąbicka K., 2ŃŃń, Polskie kwestie socjalne na przełomie wieków, Źom Wydawniczy źlipsa, Warszawa. 2. Boni M. (red.), 2ŃŃ8, Raport o kapitale intelektualnym Polski, KPRM, Warszawa. 3. Boni M. (red.), 2ŃŃř, Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, KPRM, Warszawa. 4. Boni M. (red.), 2Ńń2, Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Projekt. CzCWć I, MAiC, Warszawa Ńř.Ń5.2Ńń2. 5. Boni M. (red.), 2Ńń2, Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Projekt. CzCWć II, MAiC, Warszawa Ńř.Ń5.2Ńń2. 6. Źanecki J., 2ŃŃń, Kwestia społeczna [wŚ] B. Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, ASPRA-JR, Warszawa, s. 77-8Ń. 7. źUROPOP2010 Convergence scenario, national level (proj_10c2150p), httpŚ//eurostat.ec.europa.eu [ń2.Ńń.2Ńń3]. 8. źurostatŚ Projected old-age dependency ratio, httpŚ//eurostat.ec.europa.eu [ń2.Ńń.2Ńń3]. ř. Kałuca Ź., Szukalski P. (red.), 2ŃńŃ, JakoWć cycia seniorów w XXI wieku z perspektywy polityki społecznej, Wyd. Biblioteka, Łóda. ńŃ. Klimczuk A., 2ŃńŃ, Bariery i perspektywy integracji miCdzypokoleniowej we współczesnej Polsce [wŚ] Ź. Kałuca, P. Szukalski (red.), JakoWć cycia seniorów w XXI wieku z perspektywy polityki społecznej, Wyd. Biblioteka, Łóda, s. ř2-ńŃ7. ńń. Klimczuk A., 2Ńń2, Kapitał społeczny ludzi starych na przykładzie mieszkańców miasta Białystok, Wiedza i źdukacja, Lublin. ń2. MKiŹN (Ministerstwo Kultury i Źziedzictwa Narodowego), 2Ńń2, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego. Projekt, Warszawa Ńń.Ń6.2Ńń2. ń3. MPiPS (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej), 2ŃŃ8, Program SolidarnoWć pokoleń. Działania dla zwiCkszenia aktywnoWci zawodowej osób w wieku 50+, Warszawa. ń4. MPiPS (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej), 2Ńń2a, Krajowy Plan Działania na rzecz źuropejskiego Roku AktywnoWci Osób Starszych i SolidarnoWci MiCdzypokoleniowej 2012 w Polsce, Warszawa. ń5. MPiPS (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej), 2Ńń2b, Rządowy Program na rzecz AktywnoWci Społecznej Osób Starszych na lata 20122013, Warszawa. ń6. MPiPS (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej), 2Ńń2c, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Projekt, Warszawa Ńń.Ń8.2Ńń2. ń7. MPiPS (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej), 2Ńń3, Rządowy Program na rzecz AktywnoWci Społecznej Osób Starszych na lata 20142020. Projekt, Warszawa 2ř.Ń8.2Ńń3. ńńńKoncepcja solidarnoWci pokoleM w krajowej polityce społecznej ń8. MRR (Ministerstwo Rozwoju Regionalnego), 2ŃńŃ, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020Ś Regiony, Miasta, Obszary wiejskie, Warszawa. ńř. MRR (Ministerstwo Rozwoju Regionalnego), 2Ńńń, Strategia Rozwoju Kraju 2020. Projekt, Warszawa, listopad 2Ńńń. 2Ń. Naegele ż., Barkholdt C., de Vroom B., żoul Andersen J., Krämer K., 2ŃŃ3, A new organisation of time over working life, źurofound, Źublin. 2ń. Olechnicki K., Załęcki P., 2ŃŃ2, Słownik socjologiczny, żrafiti BC, ToruM. 22. Rada Unii źuropejskiej, 2Ńń2, OWwiadczenie Rady w sprawie źuropejskiego Roku AktywnoWci Osób Starszych i SolidarnoWci MiCdzypokoleniowej (2012)Ś Dalsze działania, Bruksela Ń7.ń2.2Ńń2. 23. Rysz-Kowalczyk B. (red.), 2ŃŃń, Leksykon polityki społecznej, ASPRA-JR, Warszawa. 24. Szatur-Jaworska B., 2ŃŃŃ, Ludzie starzy i staroWć w polityce społecznej, ASPRA-JR, Warszawa. 25. Sztompka P., 2ŃŃ2, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków. 26. Szukalski P., 2ŃńŃ, Czym jest solidarnoWć miCdzypokoleniowa? [wŚ] Ź. Kałuca, P. Szukalski (red.), JakoWć cycia seniorów w XXI wieku z perspektywy polityki społecznej, Wydawnictwo Biblioteka, Łóda, s. 74-řń. 27. Szukalski P., 2Ńń2, SolidarnoWć pokoleń. Dylematy relacji miCdzypokoleniowych, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łóda. 28. Zych A. A., 2ŃŃ7, Leksykon gerontologii, Impuls, Kraków.