KRZYSZTOF TRZCIŃSKI ŹRÓDŁA SEPARATYZMU W AFRYCE NA POŁUDNIE OD SAHARY. STUDIUM JEDNEGO PRZYPADKU Afryka postkolonialna była, jest i będzie targana konfliktami o na− turze separatystycznej1. Najsłynniejsze już próby secesji w Afryce to przypadki Katangi (w latach 1960–1963) oraz Biafry (w latach 1967–1970). Wojna w Erytrei (w latach 1961–1991) to jedyny jak dotąd afrykański konflikt separatystyczny, który skończył się ustanowieniem nowego państwa (1993 rok). Charakter separatystyczny mają również dwa krwawe konflikty w Sudanie Południowym (w latach 1961–1972 95 1 Separatyzm najczęściej bywa pojmowany jako dążenie jakiejś regionalnej grupy do odłączenia części terytorium danego państwa w celu utworzenia nowego organi− zmu państwowego (secesjonizm) lub dla połączenia w ramach innego państwa ziem o ludności tworzącej tożsamą wspólnotę etnokulturową (irredentyzm). Separatyzm jest bardziej naturalnym fenomenem w historii państwowości aniżeli zjawiskiem nie− zwykłym. Idea separatyzmu służy niekiedy za strategię negocjacyjną, przyjętą przez regionalną grupę w celu uzyskania od władz państwa jakichś korzyści mniejszych od odłączenia części terytorium, np. władztwa nad ludnością regionu w ramach autono− mii terytorialnej czy też lepszych warunków integracji regionu z państwem jego przy− należności. Częstokroć, zwłaszcza w trakcie długotrwałego narastania regionalnego sporu, separatyzm staje się legitymacją dla wybuchu i trwania konfliktu zbrojnego, a sam konflikt – sposobem na życie przynajmniej części jego inspiratorów i uczestników. Por. R. Scruton, Słownik myśli politycznej, Poznań 2002, s. 368–369, 144; A. Heraclides, Secessionist minorities and external involvement, „International Organization" 1990, No. 3, s. 344 i passim; H. Beran, A democratic theory of political self−determination for a new world order, w: P.B. Lehning (red.), Theories of secession, London – New York 1998, s. 34–35 i passim. i 1983–2005). Od 1975 roku aż do dzisiaj Etiopia zmaga się ze zbroj− nym separatyzmem w Ogadenie. Irredentystyczna idea budowy Wiel− kiej Somalii, tj. zjednoczenia w jednym państwie wszystkich Somalów, leżała u podłoża wojny, jaką w Ogadenie stoczyły ze sobą Etiopia i So− malia w latach 1977–1978. W 1981 roku wybuchł konflikt w północnej Somalii, która w 1991 roku ogłosiła niepodległość jako Somaliland. Choć krajowi temu brakuje uznania międzynarodowego, Somaliland posiada wszelkie inne atrybuty państwa, w przeciwieństwie do pozo− stającej od lat w stanie upadku Republiki Somalii. To tylko niektóre z, często już historycznych, przykładów zbrojnego separatyzmu na konty− nencie afrykańskim – te najbardziej krwawe czy długotrwałe. Zbrojny separatyzm obecny jest jednak współcześnie w wielu innych miejscach Afryki. Prawie każde położone na południe od Sahary pań− stwo tego kontynentu posiada potencjalne warunki do rozwoju separa− tyzmu. Przebieg niemal wszystkich granic w Afryce został arbitralnie ustanowiony przez mocarstwa kolonialne jeszcze w XIX wieku. Więk− szość granic dzieli jakiś lud na nominalnych obywateli różnych organi− zmów państwowych. Z drugiej strony w granicach jednego państwa za− mieszkuje niejednokrotnie wiele ludów o odmiennym pochodzeniu et− nicznym oraz różnej kulturze i wierzeniach. Wieloetniczność i różno− rodność kulturowa nie są same w sobie przyczynami dążeń separaty− stycznych, choć zwykle stanowią dla nich bardzo ważne podłoże. Konflikty separatystyczne nader często bywają niesłusznie szuflad− kowane jako stricte etniczne. Tymczasem zarówno Somaliland, jak i Republikę Somalii zamieszkuje w przeważającej części ten sam lud – Somalowie (choć silnie podzielony rywalizacją międzyklanową). W Ery− trei żyją grupy etniczne, które obecne są też w Etiopii (choć odmienny jest ich procentowy udział w populacji obu państw). Ogół mieszkańców Komorów posługuje się tym samym językiem i tworzy jedną – powsta− łą przez stulecia mieszania się różnych ras i ludów – wspólnotę kultu− rową, a jednak jedna z wysp archipelagu, Ndzuwani (Anjouan), w la− tach 1997–2001 funkcjonowała jako samodzielne quasi−państwo. Przy− kłady te świadczą na korzyść tezy, iż zwykle u podstaw konfliktów se− paratystycznych leży wiele bardzo różnych czynników, nie tylko zwią− zanych z odmiennością etnokulturową ludności danego regionu. Niezwykle złożonym i badawczo inspirującym przykładem separaty− zmu w Afryce jest konflikt toczący się od 1983 roku w senegalskiej kra− inie Kazamans (Casamance)2, położonej nad rzeką o tej samej nazwie. 96 Krzysztof Trzciński 2 Powierzchnia (regionu geograficznego; dalej: regionu lub krainy) Kazamans (w granicach dwóch regionów administracyjnych: Ziguinchor i Kolda) wynosi nieco po− Jego bezpośrednie i pośrednie skutki to: śmierć od 3 do 5 tys. osób3 i masowe uchodźstwo dalszych dziesiątek tysięcy4, zniszczenie lub za− mknięcie wielu szkół i obiektów opieki medycznej, tysiące rozmieszczo− nych min przeciwpiechotnych, pogłębiający się niedorozwój południa Senegalu oraz wybuch wojny domowej w sąsiedniej Gwinei Bissau. Fakty te wydają się o tyle zadziwiające, iż Senegal należy do nielicz− nych państw kontynentu afrykańskiego, które od momentu uzyskania niepodległości pozostawały stabilne politycznie i nigdy nie były rządzo− ne przez juntę wojskową. Od lat Senegal uznawany jest nadto za pań− stwo wprowadzające demokratyczny system rządów w sposób mogący stanowić przykład dla wielu krajów Czarnego Lądu, w których procesy demokratyzacji wydają się w znacznej mierze pozorne. Problematyka separatyzmu w południowym Senegalu jest dziś szczególnie aktualna, gdyż w końcu grudnia 2004 roku separatyści z Kazamansu oraz przedstawiciele rządu w Dakarze podpisali wstęp− ny traktat pokojowy, który ma zakończyć trwające ponad 20 lat dzia− łania zbrojne. W przeciwieństwie do licznych wcześniejszych układów wprowadzających zawieszenie broni, obecna umowa oceniana jest przez komentatorów prasowych afrykańskiej sceny politycznej jako faktyczne zakończenie konfliktu zbrojnego. Badaczowi historii poli− tycznej Afryki postkolonialnej pozostaje jednak w pamięci stara refle− ksja, iż samo ustanie działań zbrojnych nie rozwiązuje problemów, które legły u podstaw konfliktu, a jedynie daje szansę na wypracowa− nie politycznego modus vivendi, mogącego prowadzić do znalezienia trwałych podstaw przyszłej pokojowej koegzystencji stron konfliktu. Jakże wymownym pozostaje tu przykład Sudanu. 97 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary nad 28 tys. km2 (według Grand Larousse Universel, t. III, Paris 1987, s. 1838), zaś calego Senegalu – blisko 197 tys. km2. Kraina Kazamans stanowi okolo 14% po− wierzchni Senegalu. Głównymi ośrodkami miejskimi Kazamansu są: Ziguinchor, mający około 156 tys. mieszkańców w 2003 roku, i Kolda z około 55 tys. mieszkań− ców w 2003 roku (w obu przypadkach dane szacunkowe według Senegal – City Population – Cities, Towns and Provinces – Statistics and Maps, http://www.citypo− pulation.de/Senegal.html). 3 M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, Working Paper, United Nations Studies at Yale/World Bank Workshop, Case Studies on the Economics and Politics of Civil War, January 2003 (http://www.columbia.edu/~mh2245/pa− pers1/sen_mali.pdf), s. 4; M. Doyle, Senegal's southern rebellion starts to end, „BBC News World Edition", 16 December 2004 (http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/ 4102267.stm) 4 Zob. Casamance Looks Forward to More Prosperous 2005 After Peace Deal, „UN Integrated Regional Information Networks" (Dakar), 31 December 2005 oraz Senegal: Time to Support Returns of the Displaced in Casamance, 8 January 2004 (http://www.refintl.org/content/article/detail/930). Każdy przypadek powstania regionalnego ruchu antyrządowego w państwie i posłużenia się przez jego kierownictwo ideą separatyzmu jest związany z istnieniem specyficznych warunków. Dla powstania konfliktu w Kazamansie z pewnością ma znaczenie daleko idąca odmienność większości jego mieszkańców od grupy etnicznej dominu− jącej w północnym Senegalu. Tym niemniej przez ponad dwadzieścia lat po uzyskaniu niepodległości zróżnicowana pod względem etnokul− turowym ludność Senegalu pokojowo żyła w ramach jednego państwa. Uważam, iż wybuch konfliktu zbrojnego ma miejsce w kontekście ist− nienia szeregu czynników różnorakiej natury, i stawiam sobie za cel uporządkowanie wiedzy na temat genezy zbrojnego separatyzmu w Kazamansie oraz ukazanie złożonego charakteru tejże. W początko− wej części studium przedstawiłem zarys przebiegu konfliktu, z pod− kreśleniem znaczenia poniżania i prześladowania członków regional− nej grupy antyrządowej oraz stworzenia przez tę grupę zbrojnego ra− mienia, jako politycznych czynników „realizujących" konflikt, tj. ta− kich, które były swoistymi „iskrami", a zatem dały impuls do wybuchu czy też gwałtownej ewolucji konfliktu. Następnie dokonałem analizy czynników leżących u podstaw zbroj− nego separatyzmu w Kazamansie według kryterium ich natury, przy zastosowaniu podziału na czynniki: historyczne, etnokulturowe, geo− graficzno−środowiskowe, społeczne, ekonomiczne, polityczne. Studium to stanowi jedynie część przygotowywanego szerszego opracowania, w którym konkretne czynniki zostaną ocenione jako „sprzyjające" separatyzmowi lub „wpływające" na jego istnienie. Za czynniki sprzyjające uważam takie czynniki obiektywne, które two− rzyły warunki podstawowe („bazę") i kształtowały środowisko korzyst− ne dla konfliktu. Dzięki nim powstanie i/lub ewolucja zbrojnego sepa− ratyzmu stały się łatwiejsze. Mianem czynników wpływających okre− ślam czynniki warunkujące dochodzenie do sprzeczności lub ich nara− stanie. W szerszym opracowaniu podejmę również próbę klasyfikacji czynników według kryterium ich znaczenia dla procesu powstawania oraz procesu ewolucji konfliktu w Kazamansie. Część omówionych w studium czynników odnosi się bowiem jedynie do zaistnienia, a część tylko do ewolucji zbrojnego konfliktu separatystycznego w Ka− zamansie. Istnieje również grupa czynników, które miały wpływ za− równo na powstanie, jak i na ewolucję konfliktu. 98 Krzysztof Trzciński Zarys przebiegu konfliktu i czynniki realizujące jego wybuch oraz ewolucję Jeszcze w okresie kolonializmu, w 1947 roku, szkolni nauczycie− le z Kazamansu: Émile Badiane i Ibou Diallo założyli regionalną organizację o nazwie Ruch Sił Demokratycznych Kazamansu (Mouvement des Forces Démocratiques de la Casamance, MFDC), której głównym celem miała być obrona interesów mieszkańców Po− łudnia francuskiego nadal Senegalu. Ruch cieszył się popularnością głównie wśród ludów Diola i Malinke, w miastach: Ziguinchor i Sédhiou oraz w ich sąsiedztwie. Jeszcze przed uzyskaniem przez Senegal niepodległości w 1960 roku, MFDC został wchłonięty przez ogólnokrajowy Bloc Démocratique Sénégalais (BDS)5, kierowany przez Léopolda Sédara Senghora, późniejszego legendarnego pierw− szego prezydenta Senegalu. Senghor obiecał ponoć kierownictwu MFDC rozważenie nadania Kazamansowi jakiegoś specjalnego sta− tusu (bądź nawet oddzielnej państwowości) w dwadzieścia lat po uzyskaniu przez Senegal niepodległości. Część ludności regionu uważa, iż Senghor i Badiane poczynili nawet ustalenia w sprawie możliwości przyszłej weryfikacji statusu Kazamansu na piśmie. Wierzy się nadto, iż Badiane, który umarł w 1972 roku, został de facto zamordowany na polecenie władz w Dakarze, a egzemplarze spisanej umowy – zniszczone. Od 1967 roku katolicki proboszcz katedry w Ziguinchor, Augustin Diamacouné Senghor, prowadził w regionalnym radiu audycje, w których nawoływał mieszkańców Kazamansu do pielęgnowania regionalnej tożsamości. W 1978 roku ten pochodzący z ludu Diola charyzmatyczny ksiądz opublikował broszurę, w której wyliczał róż− ne krzywdy, jakie spotykają mieszkańców Kazamansu ze strony władz senegalskich. Wśród ludności regionu stopniowo rosła świado− mość jego odmienności od reszty Senegalu. Tymczasem w 1981 roku prezydentem państwa został Abdou Diouf, który wykluczył jakąkol− wiek możliwość zmiany statusu południowej części kraju. W 1982 ro− ku ojciec Diamacouné przywrócił do życia MFDC. Wśród wywodzą− cych się z różnych ludów członków organizacji większość stanowili, przeważający w południowym Senegalu, Diolowie. Do ruchu przystą− pili chrześcijanie, muzułmanie i wyznawcy religii rodzimych. Reak− 99 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 5 Assane Seck, Louis Dacousta i Djibri Sarr utworzyli wówczas Ruch na Rzecz Au− tonomii Kazamansu (Mouvement Autonomie de la Casamance), z czasem również włączony w ramy BDS. tywowana organizacja postawiła sobie za cel obronę regionu przed tzw. wolofizacją (budowaniem kultury senegalskiej w oparciu o kul− turę dominującej w państwie grupy etnicznej Wolof) w drodze pielę− gnowania kulturowej odmienności ludności Kazamansu, polepszenie warunków życia mieszkańców regionu, oraz – w dalszej perspekty− wie – odłączenie się Kazamansu od Senegalu i utworzenie odrębne− go państwa. Ten ostatni postulat miał, według ojca Diamacouné, le− gitymizować fakt, iż z formalnego punktu widzenia kolonizatorzy francuscy uznawali Kazamans za oddzielną kolonię, zaś brak nada− nia regionowi niepodległości można uznać za przeoczenie. Czynnikiem realizującymi wybuch konfliktu zbrojnego w Kazamansie było poniżanie i prześladowanie członków MFDC, zaś czynnikiem realizującym ewolucję zbrojnego sepa− ratyzmu – utworzenie zbrojnych oddziałów MFDC. MFDC, uży− wając pierwotnie wyłącznie środków pokojowych, zaczął się domagać od władz w Dakarze wstrzymania migracji na południe Senegalu lud− ności z północnej części kraju, oraz uzyskania przez elity Kazamansu realnego wpływu na administrowanie regionem. W grudniu 1982 ro− ku pokojowa manifestacja członków i sympatyków MFDC w Ziguin− chor, w trakcie której spalono flagi senegalskie, skończyła się brutal− ną akcją policji i sił bezpieczeństwa, pierwszymi ofiarami śmiertelny− mi i licznymi aresztowaniami. Władze popełniły błąd nie chcąc wysłu− chać argumentów przedstawicieli lokalnej ludności. Wielu członków MFDC w obawie przed represjami zbiegło wówczas do, uznawanych za święte, lokalnych lasów, gdzie przeszło podstawowe szkolenie woj− skowe. W pogoni za uciekinierami do lasów zapuściły się siły senegal− skie, co zostało powszechnie uznane za profanację świętości tych miejsc. Wśród zatrzymanych przez siły policyjne znalazł się ojciec Diamacouné. Prześladowania i aresztowania separatystów w 1983 roku utwierdziły kierownictwo MFDC w przekonaniu, iż zmiany sta− tus quo nie da się osiągnąć na drodze pokojowych negocjacji z władzą. Zlekceważenie i poniżenie spotęgowało frustracje działaczy MFDC i dało impuls do podjęcia walki zbrojnej. Pokojowy ruch, jakim był MFDC po wznowieniu swej działalności, wkroczył na drogę przemocy w odpowiedzi na brutalne działania sił rządowych6. Fala zamieszek w regionie i pierwsze starcia, w grudniu 1983 roku, armii rządowej z, 100 Krzysztof Trzciński 6 Por. M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques de la Casamance (MFDC), Africa Programme: Armed Non−State Actors Project AFP BP 04/02, The Royal Institute of International Affairs, London (December) 2004, s. 17. niemal błyskawicznie utworzonymi w lasach, oddziałami zbrojnymi MFDC7 przyniosły liczne ofiary śmiertelne. Począwszy od grudnia 1983 roku zbrojna konfrontacja w Kaza− mansie rozgrywała się głównie wokół miasta Ziguinchor i na wybrze− żu atlantyckim, między granicami Senegalu z Gambią i Gwineą Bis− sau, sporadycznie zaś – w regionie administracyjnym Kolda. Walki bojowników MFDC z armią rządową miały charakter bardzo nieregu− larny. Separatyści stosowali głównie taktykę partyzancką, organizu− jąc częste napady na drogach prowadzących do Ziguinchor. Niejedno− krotnie dochodziło do większych ataków na koszary wojskowe, lokal− ne komisariaty policji, lotnisko w Ziguinchor (jak np. atak rakietowy w 1993 roku), obiekty władz administracyjnych, turystów8. Armia se− negalska odpowiadała czasami użyciem wobec separatystów czołgów i samolotów. Takie okresy zaognienia walk, przerywane okresami za− wieszenia broni, pozostawiały zwykle kilkudziesięciu zabitych oraz setki bądź tysiące uchodźców, którzy szukali schronienia w sąsiedniej Gambii, Gwinei Bissau lub też stawali się uchodźcami wewnętrzny− mi9. Prasa światowa poświęciła dużo uwagi konfliktowi w Kazaman− sie zwłaszcza w kwietniu 1995 roku, gdy w regionie zaginęła czwór− ka francuskich turystów (do dziś nie odnalezionych). Tymczasem międzynarodowe organizacje ochrony praw człowieka wielokrotnie zwracały uwagę na ofiary cywilne konfliktu. Od czasu do czasu w Ka− zamansie dochodziło bowiem do brutalnych akcji sił rządowych, które krwawo pacyfikowały zwłaszcza Kazamans Dolny10, gdzie m.in. mia− ły miejsce doraźne egzekucje oraz zrównywanie z ziemią całych wio− sek (jeśli ich mieszkańców podejrzewano o wspomaganie separaty− stów). Siły senegalskie niejednokrotnie stosowały wobec ludności cy− 101 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 7 Uważa się, iż formalnie zbrojne ramię MFDC o nazwie Attika (tzn. wojownik) zo− stało ustanowione w 1985 roku. Zob. M. Hall, The Casamance Conflict 1982–1999, Research & Analytical Papers, African Research Group, Foreign & Commonwealth Office, London, August 1999 (http://www.fco.gov.uk/Files/kfile/casamance.0.pdf). 8 Zob. np. Tourist buses attacked, „The Birmingham Post", 22 February 2000. 9 Zob. na przykład A. Encontre et al. (red.), Global Appeal 2003. Strategies and Programmes, United Nations High Commissioner for Refugees, Geneva 2003, s. 126 oraz V. Zeitlin, Refugee Voices from the Casamance Region of Senegal: Reunited, 14 January 2004 (http://www.refugeesinternational.org/content/article/detail/1246). 10 W piśmiennictwie tematu spotykane są różne podziały krainy Kazamans. Na potrzeby tego studium przyjąłem podział na: Kazamans Dolny (Basse Casaman− ce), leżący na południe od rzeki Kazamans i na zachód od miasta Ziguinchor; Kaza− mans Północny (Casamance Nord), położony na północ od rzeki Kazamans i cią− gnący się aż do granicy z Gambią; Kazamans Górny (Haute Casamance), położo− ny na wschód od Ziguinchor, w górnym biegu rzeki Kazamans, i rozciągający się de facto aż do rzeki Gambii na jej senegalskim odcinku. wilnej różne wymyślne tortury (takie jak np. wieszanie kobiet i star− ców nago na drzewach w nasłonecznionych miejscach w najgoręt− szych porach dnia), niszczyły też jej uprawy. Czasami również bojow− nicy MFDC w okrutny sposób traktowali cywili, zwłaszcza migrantów z północnego Senegalu, m.in. rozstrzeliwując złapanych w zasadz− kach na drogach lub składając ich w ofierze w świętych lasach11. Nie− jednokrotnie bojownicy MFDC trudnili się bandytyzmem, w tym m.in. napadami na sklepy i rabowaniem domostw. Środki finansowe na prowadzenie walki separatyści czerpali głównie ze sprzedaży haszyszu (uzyskiwanego z konopi indyjskich uprawianych w regionie)12, nerkowców i rzadkich gatunków drew− na13, a także z rabunku oraz ze składek od kazamańskich imigran− tów, żyjących głównie we Francji, w Stanach Zjednoczonych i Szwaj− carii. Największe zgrupowania rebeliantów działały przy granicy z Gwineą Bissau. Bojownicy MFDC używali karabinów i pistoletów maszynowych, rewolwerów, a także granatników i różnego rodzaju ładunków wybuchowych. W wielu częściach regionu rozmieścili ty− siące min14. Liczebność separatystów pod bronią w poszczególnych latach konfliktu była odmienna i według różnych ocen oscylowała od dwóch do czterech tysięcy15, podczas gdy armia rządowa Senegalu utrzymywała w regionie 4–5 tysięcy żołnierzy16. Być może nie bez znaczenia dla długości trwania konfliktu pozostaje fakt, iż część, sta− cjonujących w Kazamansie, oficerów armii senegalskiej mogła czer− 102 Krzysztof Trzciński 11 Zob. na przykład Senegal: Climate of Terror In Casamance, Amnesty Interna− tional Report, 1998. 12 Sprzedaż narkotyków mogła stanowić w niektórych okresach konfliktu do 70% dochodów MFDC (M. Hall, The Casamance Conflict 1982–1999, op. cit.). 13 Zob. szerzej M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 2, 10–11. 14 Zob. szerzej Casamance Looks Forward..., op. cit. 15 M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 6. W dru− giej połowie lat 90−tych XX wieku MFDC posiłkował się również najemnikami z Libe− rii i Sierra Leone. Zob. ibidem, s. 7–8. 16 Le Sénégal et la rébellion indépendantiste de Casamance, „Questions internatio− nales" (janvier–février) 2004, no. 5, s. 38 oraz P. Englebert, Should I Stay or Should I Go? Compliance and Defiance to National Integration in Barotseland and Casamance, Paper prepared for the 19th biannual conference of the Vereinigung von Afrikanisten in Deutschland e. V. (VAD), Hannover, 2–5 June 2004, s. 9. Armia senegalska jest cy− klicznie przysposabiana do gotowości bojowej przez Francuzów. W 1997 roku Senegal objęty został również programem The US African Crisis Response Initiative (ACRI), którego celem jest podniesienie zdolności militarnej senegalskich żołnierzy i ich lepsze przygotowanie do udziału w operacjach pokojowych. Zob. szerzej Strategic Survey 1998–1999, International Institute for Strategic Studies, London 1999, s. 281. pać korzyści materialne z kontroli handlu rzadkimi rodzajami drew− na w regionie17. Na niską intensywność działań zbrojnych w Kazamansie wpływał brak chęci bądź możliwości strony rządowej do podjęcia zdecydowa− nych rozwiązań siłowych. Władze senegalskie stosowały wobec ludno− ści Południa taktykę kija i marchewki. W latach 80−tych i 90−tych XX wieku znacznie zwiększono obecność w zbuntowanym regionie żołnie− rzy armii rządowej i funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa, którzy oprócz nękania cywilnej ludności Kazamansu, wtrącali do więzień, torturowali i zabijali bojowników MFDC (niektórych wyrzucali ponoć do morza w trakcie transportu do Dakaru). Jednocześnie władze Se− negalu zaczęły działać na rzecz rozwoju Kazamansu (m.in. rozbudo− wywano infrastrukturę drogową regionu), prowadziły pertraktacje i kilkakrotnie podpisały rozejmy z MFDC, amnestionowały jej człon− ków, jak również dość pobłażliwie traktowały samego ojca Diamaco− uné. Wielu lokalnym politykom, którzy odżegnali się od działalności MFDC, zapewniono pracę w strukturach administracji regionu, a na− wet stanowiska w rządzie centralnym. Władze w Dakarze nie były za− interesowane eskalacją i nagłaśnianiem konfliktu głównie ze względu na nadzieje pokładane w rozwoju turystyki, zwłaszcza w warunkach konkurencji ze strony Gambii oraz Republiki Zielonego Przylądka18. W rezultacie konflikt w Kazamansie, w przeciwieństwie do wielu in− nych konfliktów afrykańskich, nigdy nie przerodził się w wojnę pocią− gającą za sobą wielkie żniwo ofiar. W łonie MFDC praktycznie zawsze istniały głębokie podziały, zwią− zane głównie z rywalizacją o władzę oraz różnicą zdań w kwestii ce− lów konfliktu, taktyki walki i zasadności jej kontynuowania. Brak jed− ności wśród członków organizacji z jednej strony przyczyniał się do marazmu w jej szeregach i nikłej skuteczność działania, z drugiej zaś powodował, iż władzom w Dakarze długi czas brakowało partnera do rozmów pokojowych. Część działaczy MFDC do dnia dzisiejszego nie jest zainteresowana rozwiązaniem pokojowym. Wśród głównych frak− cji MFDC wyróżnia się Front Północny (Front Nord) z Kazamansu Północnego, który od 1991 roku unikał rozwiązań siłowych i zawarł nawet w imieniu całego MFDC rozejm z rządem w Dakarze, oraz 103 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 17 M. Evans, The Political Economy of War in the Casamance, Working Paper, SOAS, London 2002, za: M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, op. cit., s. 14. 18 Turystyka i inne związane z nią branże gospodarki od lat generowały istotne wpływy do budżetu Senegalu. Zob. szerzej West African Tourist Trends, „Africa Insi− ght" 1997, Vol. 27, No. 2, s. 147–148. Front Południowy (Front Sud) z Kazamansu Dolnego, który przez la− ta najsilniej optował za kontynuacją walki zbrojnej. W 2003 roku kie− rownictwo MFDC oficjalnie wycofało się z żądania niepodległości dla Kazamansu i przystąpiło do rokowań pokojowych z rządem. Czynniki historyczne Brak tradycji istnienia wspólnego organizmu państwowego na obszarze Kazamansu i północnego Senegalu oraz rozwinię− tej organizacji politycznej wśród większości ludności Połu− dnia. Senegal w obecnych granicach jest jednostką terytorialną stwo− rzoną przez kolonizatorów francuskich. Kazamans i północny Senegal nie stanowiły nigdy wspólnego organizmu państwowego, ale też za− pewne nigdy nie istniało jedno odrębne, spójne państwo na obszarze dzisiejszego Senegalu południowego. Stanowiący większość w Senega− lu północnym Wolofowie nie mieli przed okresem kolonizacji rozwinię− tych kontaktów z dominującymi w dolnym dorzeczu Kazamansu Dio− lami. W dziejach Senegalu północnego istniało szereg silnych i dobrze zorganizowanych państw etnicznych, w tym m.in. od XV wieku pań− stwa Wolofów (Dżolof, Kajor, Walo, Baol). Tradycje państwowe ludów żyjących na północ od rzeki Gambii były znacznie bardziej rozwinięte niż w przypadku ludów zamieszkujących tzw. Gwineę Górną, tj. ob− szar położony między rzeką Kazamans a Sierra Leone. M. Tymowski tłumaczy, iż historia państewek i małych ludów tej części Afryki jest bardzo słabo zbadana ze względu na brak źródeł pisanych i nieznajo− mość ich tradycji ustnych19. Wiadomo jednak, iż w momencie dotarcia do Afryki Zachodniej Portugalczyków istniały w dorzeczu Kazamansu różne społeczności bezpaństwowe i niewielkie organizacje lokalne20, zdominowane politycznie przez ludy z grupy Mande. Zapewne od koń− ca XIII wieku znajdowały się one w orbicie wpływów politycznych pań− stwa Mali21. Przybyły do Kazamansu w 1456 roku Alvise Ca'Da Mosto, włoski żeglarz w służbie infanta portugalskiego Henryka Żeglarza, miał się dowiedzieć od miejscowej ludności, iż nazwa rzeki, nad którą ta zamie− 104 Krzysztof Trzciński 19 M. Tymowski, Wybrzeże Górnej i Dolnej Gwinei do XVI w., w: idem (red.), Hi− storia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996, s. 590. 20 P. Curtin, Wybrzeże Afryki Zachodniej w dobie handlu niewolnikami, w: P. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki, Gdańsk 2003, s. 276. 21 M. Tymowski, Sudan Zachodni od VII do XVI w., w: idem (red.), Historia Afry− ki..., op. cit., s. 484. szkuje, pochodzi od połączenia słów manza (władca) i jego imienia – Casa (Kaza)22. Przeciwnie niż w Senegambii, nie dominował na tym obszarze islam, gdyż penetracja muzułmańskich kupców rozwinęła się dość późno23. W okresie ekspansji wpływów portugalskich, zwłaszcza w XVI wieku, obszar na południe od Gambii był jednym z głównych regionów handlu niewolnikami. Portugalczycy nie założyli jednak w dorzeczu Kazamansu ufortyfikowanych baz, a swą działalność pro− wadzili głównie z Wysp Zielonego Przylądka. Portugalczycy i władcy imperium Mali utrzymywali obustronnie korzystne kontakty handlo− we. Na wybrzeżu Atlantyku i w dorzeczu Kazamansu osiedlali się Afro−Portugalczycy (tango maos, lançados)24, którzy m.in. trudnili się lokalnym handlem. W regionie rozwijała się wyspowo kultura kreol− ska. W tradycji ustnej nadbrzeżna prowincja Mali zwana jest Gabu (Ka− bu)25. W końcu XVI wieku, w trakcie rozpadu Mali, państwo Gabu uzyskało niezależność i albo rozpadło się na pojedyncze państewka, al− bo też stało się odrębnym państwem, rozbitym przez wojowników Fu− lani dopiero w XIX wieku26. W XIX wieku na obszarze dorzecza Kazamansu egzystowało kilka pomniejszych państewek, głównie tworzonych przez ludy Mande i Fu− lani. Sami Diolowie zapewne nigdy nie mieli własnego protopaństwa ani nie tworzyli większych organizmów państwowych. Absolutystycz− na władza ich wodzów (oeji), będących zarazem lokalnymi kapłanami, obejmowała jedynie niewielkie, odseparowane zwykle lasem lub rze− ką, społeczności liczące do kilku wiosek27. Brak rozwiniętych form organizacji politycznej był cechą wspólną większości niewielkich grup etnicznych, które zamieszkiwały wybrzeża Gwinei Górnej28. Ich pod− stawową jednostkę organizacyjną stanowiła wieś. Bardzo istotne zna− czenie miały więzy krwi. 105 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 22 J. Staszewski, Mały słownik. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1968, s. 89. Kazamans należy do pierwszych nazw rzek afrykańskich, które zapożyczyli Europejczycy, i które są w użyciu do dnia dzisiejszego. 23 P. Curtin, Handel i ruchy religijne w Afryce Zachodniej, w: idem et al., Historia Afryki, op. cit., s. 468. 24 B. Nowak, Początki obecności europejskiej w Afryce Czarnej, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki..., op. cit., s. 781 i 784. 25 M. Tymowski, Sudan Zachodni..., op. cit., s. 463. 26 Ibidem, s. 846. 27 Z. Komorowski, Senegal – kształtowanie się jedności i niepodległości, Warszawa 1977, s. 14–15. 28 M. Tymowski, Wybrzeże Górnej i Dolnej Gwinei..., op. cit., s. 590. W dobie dziewiętnastowiecznej rywalizacji kolonialnej Europejczy− ków w Afryce, obszar Kazamansu trafił pod zwierzchnictwo francu− skie w wyniku wynegocjowania przez Paryż i Lizbonę kilku traktatów w latach 1850–186529. Ostatecznie w 1866 roku Francja przejęła for− malne władztwo nad regionem, m.in. w zamian za udzielenie Portu− galczykom prawa do połowu ryb u wybrzeży francuskich terytoriów w Afryce. Centrum portugalskiej obecności w regionie, miasto Ziguin− chor, nabyli Francuzi dopiero w 1886 roku. Głównym zajęciem mieszkańców Kazamansu, których większość stanowili Diolowie, była wówczas uprawa ryżu. Handel w regionie kontrolowali muzułmańscy i luzoafrykańscy kupcy. Podczas gdy w pół− nocnym Senegalu istniała już rozbudowana hierarchia marabutów, w stosunkach politycznych na obszarze Kazamansu system hierarchii był słabo rozwinięty30. Główne autorytety w życiu społeczności działa− ły przede wszystkim w sferze duchowej jako pośrednicy w dostępie do sanktuariów w świętych lasach, gdzie mężczyźni, którzy przeszli ini− cjację kolektywnie podejmowali decyzje w sprawach wojen, ziemi i upraw. Takie, symptomatyczne dla życia politycznego w Kazaman− sie, cechy jak próżnia centralnego przywództwa, brak rozbudowanej hierarchii oraz decyzyjny egalitaryzm, okazały się w dobie koloniali− zmu i kształtowania się państwa senegalskiego istotną przesłanką braku wyraźnej artykulacji potrzeby istnienia odrębnej państwowości na obszarze Kazamansu. Późna kolonizacja Kazamansu i kontrowersje wokół formal− nego statusu regionu w dobie władztwa francuskiego. W Sene− galu na północ od Gambii pierwsze faktorie francuskie zaczęły po− wstawać w 1639 roku. W 1836 roku Francuzi ustanowili pierwszy przyczółek w Kazamansie na wyspie Carabane31. W 1854 roku Fran− cuzi zaczęli kolonizować senegalski interior i mimo, iż w 1860 roku udało im się zająć część ziem w dorzeczu Kazamansu, to jednak pań− stewko Fuladu nad górnym Kazamansem Francuzi podporządkowali sobie dopiero w 1903 roku32. Przyjmuje się zwykle, iż w latach 1891–95 podbój kolonialny Senegalu został zakończony33. Zawojowa− nie całego Kazamansu nastąpiło więc stosunkowo późno. 106 Krzysztof Trzciński 29 M. Hall, The Casamance Conflict 1982–1999, op. cit. 30 P. Englebert, Should I Stay..., op. cit., s. 15. 31 F. Brigaud, Histoire du Sénégal, Dakar 1964, s. 44. 32 Ibidem. 33 Z. Komorowski, Senegal..., op. cit., s. 51. Z perspektywy rodzaju zarządu administracyjnego, Francuzi trak− towali Kazamans w sposób wyjątkowy. Za czasów kolonializmu obszar Kazamansu nie był oddzielnym protektoratem, ale do 1939 roku ad− ministrowany był osobno od reszty Senegalu jako Territoire de la Ca− samance. Znajdował się wówczas pod bezpośrednią władzą gubernato− ra Francuskiej Afryki Zachodniej. Region cieszył się daleko posuniętą autonomią, co ponoć związane było z jego trudną dostępnością komu− nikacyjną i oddaleniem od centrum administracyjnego w Dakarze34. D. Darbon35 twierdzi, iż pierwotnie Kazamans uznawany był przez Francuzów za „obszar handlowy", którego nie planowano włączać do Senegalu. Jedynie przez dwie ostatnie dekady ery kolonialnej, w latach 40− tych i 50−tych XX wieku, pozostawał Kazamans zintegrowany admini− stracyjnie z resztą francuskiego Senegalu36. Po uzyskaniu przez Sene− gal niepodległości w 1960 roku, Kazamans stał się częścią składową nowego państwa. Krótszy okres przynależności Kazamansu do jedne− go organizmu administracyjnego wraz z pozostałymi regionami Sene− galu mógł wpłynąć na mniejszy stopień integracji politycznej, społecz− nej, kulturowej37 i ekonomicznej południowego regionu z resztą pań− stwa38. Elity regionu do dziś powołują się na odmienność kolonialnych losów historycznych Kazamansu. Przywódcy separatystów przez wie− le lat twierdzili nawet, iż legitymacją dla ich walki o prawo do niepod− ległości jest niedokończona dekolonizacja. Kierownictwo MFDC po− wierzyło francuskiemu historykowi Jacques'owi Charpy zbadanie tej kwestii na podstawie dostępnych źródeł. Powstała w wyniku studio− wania dokumentów i piśmiennictwa doby kolonialnej ekspertyza z 1994 roku nie wykazała istnienia jakichkolwiek przesłanek mogą− cych świadczyć o tym, iż Kazamans miał nadaną jakąś formalną au− 107 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 34 M. Hall, The Casamance Conflict 1982–1999, op. cit. 35 D. Darbon, L'Administration et le Paysan en Casamance essai d'anthropologie administrative, Paris 1987, za: M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, op. cit., s. 37. 36 P. Englebert, Should I Stay..., op. cit., s. 3. 37 V. Foucher (Les 'évolués', la migration, l'école: pour une nouvelle intérpretation de la naissance du nationalisme casamançais, w: M.C. Diop (red.), Le Sénégal Contemporain, Paris 2002, za: M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, op. cit., s. 37) wskazuje, iż władze senegalskie wykorzystywały odmienność kulturo− wą (czy wręcz egzotykę) Kazamansu w celu rozwoju w tym regionie turystyki zagra− nicznej. Mogło to, paradoksalnie, pomóc we wzmocnieniu wśród rodzimej ludności po− czucia odrębności regionalnej. 38 Por. przeciwny przypadek Majotty w: K. Trzciński, L'anatomie de la désagréga− tion de l'État – le cas des Comores, „Africana Bulletin" 2004, No. 52, s. 134–135. tonomię w ramach Francuskiej Afryki Zachodniej39. Badania nie po− twierdziły zatem, iż region posiadał w momencie dekolonizacji prawo do niepodległości ze względu na oddzielne dziedzictwo kolonialne. Doświadczenie mieszkańców Kazamansu w walce zbrojnej. Region Kazamans jako ostatni w ramach Senegalu poddał się władz− twu francuskiemu i w okresie kolonialnym miał bardzo buntowniczą historię. Ze względu na niezwykłą mobilizację miejscowej ludności w walce przeciw kolonizatorom, tradycja oporu Diolów przyrównana została przez jednego z moich senegalskich rozmówców do powstań znanych z historii Polski doby zaborów. Mieszkańcy regionu nadal pie− lęgnują pamięć o licznych bohaterach walki z Francuzami. Symbolem przeciwstawiania się kolonizatorom pozostaje m.in. przywódczyni buntów Alinisitowe Diatte, którą w 1943 roku Francuzi deportowali do innej części Afryki Zachodniej (prawdopodobnie Timbuktu), z której nigdy nie powróciła40. W latach 60−tych i 70−tych XX wieku, waleczność Diolów poddana została próbie w trakcie wojny wyzwoleń− czej w Gwinei Portugalskiej41. Mieszkańcy Kazamansu nie tylko, iż czynnie wspomogli swych pobratymców zza granicy, którzy w ramach PAIGC42 walczyli z żołnierzami należącej do NATO Portugalii, ale zdobyli bojowe doświadczenie, które już w trakcie konfliktu separaty− stycznego stało się przydatne w walkach z wojskami senegalskimi. To, iż ludy Gwinei Bissau po części zbrojnie zmusiły Portugalczyków do opuszczenia kontynentalnej Afryki Zachodniej, na pewno miało inspi− rujący wpływ na zwolenników zbrojnego oddzielenia się Kazamansu od Senegalu. Nie bez znaczenia dla walki MFDC pozostaje również fakt, iż część jego zbrojnych przywódców walczyło w szeregach armii francuskiej w Indochinach i Algierii. Czynnik etnokulturowy Wielowymiarowa odmienność etnokulturowa Diolów i Wo− lofów. W Senegalu mieszka około 10,3 miliona ludzi43. Szacuje się, iż 108 Krzysztof Trzciński 39 Zob. szerzej J. Charpy, Historical Testimony on Casamance, Dakar 1994. 40 L. Hartmann, Indigenous Rebellion in the Casamance Province of Senegal, „Fourth World Bulletin" (December) 1993, Vol. 3, No. 1. 41 Zob. szerzej M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 14. 42 Partido Africano de Independęncia da Guiné e Cabo Verde (Afrykańska Partia Niepodległości Gwinei i Zielonego Przylądka). 43 Według szacunków UNFPA z 2003 roku (Senegal: Statistics & Indicators, United Nations Population Fund, New York 2005, Part 1: Population). cały region Kazamans ma nieco ponad 1,3 miliona mieszkańców44. Ludność Senegalu składa się z kilkunastu silnie różniących się grup etnokulturowych. Na północy Senegalu największym ludem są Wolo− fowie (Wolof, stanowiący około 44% ogółu mieszkańców państwa45). Tymczasem większość mieszkańców krainy Kazamans, znacznie po− nad 60%46, to Diolowie47 (Diola, stanowiący około 5% całej ludności Senegalu) i ich pobratymcy (Manjak, Balante, Flup, Bainuk). Inne lu− dy mieszkające w południowym Senegalu to Malinke (z grupy Mande), Fulanie, Wolofowie i Lebu, a także Mancagne, Sererowie, Tukulerzy. Z perspektywy przyjętego w tym studium podziału krainy Kaza− mans, Diolowie stanowią większość w Kazamansie Dolnym i Kaza− mansie Północnym. W Kazamansie Górnym przeważają Fulanie i Ma− linke. Diolowie żyją w zgodzie z innymi ludami zamieszkującymi Ka− zamans od wieków. Za swych antagonistów uważają przede wszyst− kim Wolofów i pokrewnych im kulturowo Lebu, którzy migrują do Ka− zamansu z północnej części Senegalu. Stosunek Diolów do ludności napływowej doskonale oddaje jedno z ich przysłów: „każdy u siebie jest jak hipopotam w wodzie"48. Powiedzenie to można tłumaczyć jako brak akceptacji dla odmiennych kulturowo ludów, których członkowie zajmują w regionie tereny tradycyjnie zamieszkałe przez Diolów49. Diolów i Wolofów dzielą liczne cechy natury kulturowej. Mieszane związki małżeńskie Diolów i Wolofów należą w Senegalu do rzadkości, podczas gdy często spotykane są małżeństwa Wolofów z osobami wy− wodzącymi się z innych ludów. Grupa etniczna Diola stanowi mozaikę ludów puszczańskich, która przez wieki była stosunkowo silnie izolowana od świata zewnętrzne− go. Do podstawowych wyznaczników prestiżu społecznego Diolów na− leży wielka dbałość o przestrzeganie tradycji i obyczajów50. Wielu Dio− 109 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 44 Dane szacunkowe z 2003 roku dla regionów administracyjnych: Ziguinchor i Kolda według Senegal – City Population..., op. cit. 45 R. Mydel, J. Groch (red.), Afryka. Popularna Encyklopedia Powszechna, War− szawa 2000, s. 321. Północny i wschodni Senegal zamieszkują oprócz Wolofów m.in. Sererowie (około 15% ogółu ludności państwa), Tukulerzy (około 11%) i Soninke (oko− ło 9%). 46 M. Hall, The Casamance Conflict 1982–1999, op. cit. 47 Zob. C.G. Seligman, Ludy Afryki, Warszawa 1972, s. 65–66. 48 Z. Komorowski, Senegal..., op. cit., s. 39–40. 49 Rozmówca autora, dr Mamadou Diouf (z regionu Saloum), tak tłumaczy znacze− nie tego przysłowia w kontekście istnienia antagonizmów między tubylczymi Diolami a napływowymi Wolofami: „Wolof nigdy nie stanie się taki jak Diola i nigdy nie będzie akceptowany przez Diola". 50 Z. Komorowski, Senegal..., op. cit., s. 24, 39. lów jest członkami różnych tajnych i jawnych stowarzyszeń. Lokalni wodzowie i rady starszych zachowują istotny wpływ na mieszkańców wielu wiosek. Diolowie nie dzielą się na kasty, co tłumaczy po części brak u nich rozwiniętej hierarchii społecznej i organizacji politycznej, oraz wspólnych dla całego regionu autorytetów. Wolofowie, w przeciwieństwie do Diolów, są ludem strefy sawanny, gdzie kontakty z innymi ludami były częste i niejednokrotnie miały charakter najazdów. W następstwie licznych wojen, istnienia długo− trwałej i silnej władzy państwowej oraz narzuconego przez nią podzia− łu pracy, wśród Wolofów istnieje ugruntowana kastowość51. Władza i religia wzajemnie się przeplatają. Wpływy polityczne marabutów, ich duchowych przywódców, do dnia dzisiejszego odgrywają pierwszopla− nową rolę w obsadzie głównych stanowisk państwowych w Senegalu. Nawet w dobie budowy demokratycznego systemu rządów marabuci kształtują preferencje wyborcze znacznej części Wolofów. Znacznie ponad 90% ogółu ludności Senegalu to wyznawcy islamu. Tymczasem duża liczba Diolów, zwłaszcza tych zamieszkałych blisko wybrzeża Atlantyku, jest katolikami. Diolowie i ich pobratymcy pod− legali chrystianizacji począwszy od XV wieku za sprawą misjonarzy z Portugalii. Część Diolów jest wyłącznie wyznawcami wierzeń rodzi− mych, zaś część – muzułmanami. Natomiast niemal wszyscy zamie− szkali w Senegalu Wolofowie wyznają islam. Religia muzułmańska jest dość ekspansywna wśród wyznawców wierzeń rodzimych. Zarówno chrześcijaństwo, jak i islam w Kazamansie mają charak− ter synkretyczny, gdyż zawierają w sobie szereg elementów tradycyj− nych religii, jak choćby oddawanie czci tzw. świętym lasom (bois sacrés), w których kultywowane są uroczyste inicjacje. Inicjacje te, mają do dnia dzisiejszego ogromne znaczenie w świecie mężczyzn, m.in. dlatego, iż stanowią prawdziwą szkołę życia. Mają na celu m.in. bratanie się mężczyzn z jednej lub kilku wiosek położonych w sąsiedz− twie, zaszczepianie i wzmacnianie lojalności wobec „swoich", pielęgno− wanie odwiecznych tradycji52. 110 Krzysztof Trzciński 51 Ibidem, s. 25. 52 Charakterystyczne dla tradycyjnych wierzeń Diolów są fetysze i miejsca święte (często z ołtarzami), w których ma przebywać magiczna siła. Niezwykle istotne zna− czenie w życiu Diolów odgrywają święte lasy. Wierzy się, iż w lasach mieszkają przod− kowie, którzy czuwają nad żyjącymi. W lasach odbywają się różne sekretne spotkania (np. narady wojenne) i obrzędy. Najważniejsze z nich to właśnie kolektywne inicjacje mężczyzn. Inicjacje organizowane są współcześnie zazwyczaj raz na kilkadziesiąt lat. Często ojcowie przechodzą inicjację razem z synami. Zdarza się, iż odbywają się też inicjacje indywidualne. Kiedyś do momentu inicjacji mężczyzna nie mógł posiadać żo− ny, ale też inicjacje organizowane były częściej. Zgodnie z tradycją Diolów, każdy męż− Mieszkańcy Senegalu posługują się wieloma, często bardzo odmien− nymi językami. Język Wolofów stanowi przy tym prawdziwą lingua franca wieloetnicznego państwa, mimo iż nie posiada formy pisemnej. Jest używany zarówno w kontaktach prywatnych, jak i w administra− cji, mediach, częściowo w szkolnictwie. Dla znacznej części Senegal− czyków, którzy nie są Wolofami, język Wolof stał się już mową podsta− wową. Większość Diolów zna Wolof, lecz bardzo silnie kultywuje wła− sny język Diola. Nawet wśród Diolów mieszkających w Dakarze, w do− mu używa się wyłącznie języka ojców. Tradycja ta jest dla Diolów święta. Wielu rodzimych mieszkańców Kazamansu posługuje się też językiem kreolskim. Diolowie i Wolofowie prowadzą odmienny tryb życia i mają daleko różną mentalność. Większość Diolów trudni się uprawą roli, zwłaszcza ryżu53. Hodowla rozwinęła się u nich na niewielką skalę. Nieliczni są 111 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary czyzna powinien przejść pełny proces inicjacyjny. Tylko mężczyźni po inicjacji lub w celu przejścia inicjacji mają wstęp do samego środka lasu. Część rytuału inicjacyj− nego jest utajniona. Wiadomo jednak, iż inicjacja może trwać nawet miesiąc. Mężczy− źni mieszkają wówczas cały czas w lesie. Kobiety przygotowują jadło i napoje, które przynoszą do umówionego miejsca na skraju lasu. Kobieta nie może zobaczyć mężczy− zny w czasie procesu inicjacyjnego. Grozi to m.in. jej bezpłodnością. Mistrzem ceremo− nii jest tradycyjny wódz wspólnoty. Uważa się, iż posiada on największą wiedzę. W trakcie inicjacji mężczyźni pobierają nauki o dorosłym życiu, o tym, jakie czyny są naganne, jak kochać innych i czynić dobro, jak szanować bliźniego, jak traktować ko− biety. Inicjacja służy również lepszemu poznaniu dziejów regionu i losów przodków. W trakcie inicjacji następuje uroczysty pochówek członka wspólnoty, który niedawno dokonał żywota. Każdego dnia wieczorem przy ognisku śpiewa się wspólnie pieśni. Dla każdego mężczyzny układa się odrębną pieśń, opowiadającą o nim, o jego przod− kach i rodzinie. Ma to dodawać dumy i wzmacniać więź między Diolami. Na zakoń− czenie obrzędu spożywa się ofiary z bydła. Dopiero po inicjacji można się uważać za dorosłego. Mężczyzna, który nie przeszedł jeszcze inicjacji nie jest obdarzany w swej społeczności szacunkiem należnym dorosłym i nie jest dopuszczany do współdecydo− wania o ważnych sprawach wspólnoty. Przejście inicjacji jest dla każdego mężczyzny sprawą honoru. Wynika to zarówno z presji środowiska, jak i z potrzeby wewnętrznej. Zakończenie inicjacji daje efekt psychologiczny – odtąd wie się, na czym inicjacja po− lega, ma się dostęp do wszystkich sekretnych spraw wspólnoty, można brać udział w zebraniach w świętych lasach. Po inicjacji można nosić specjalne symboliczne czapki – oznakę dojrzałości. W trakcie konfliktu w Kazamansie w świętych lasach mieściły się kryjówki separatystów. Za przybliżenie wiedzy na temat współczesnej roli lasów i samego procesu inicjacyjnego jestem wdzięczny dr. NFamara Lou Sambou (z Ziguinchor). Na temat tradycyjnej obrzędowości Diolów zob. szerzej R.M. Baum, Shrines of the Slave Trade: Diola Religion and Society in Precolonial Senegambia, New York – Oxford 1999 oraz L.V. Thomas, Les Diolas, Dakar 1958, t. I. 53 Uprawa ryżu to tradycyjne zajęcie ludu Diolów na terenie dorzecza Kazamansu od kilkunastu wieków. Zob. szerzej S. Szafrański, Wczesna epoka żelaza w Afryce na południe od Sahary, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki..., op. cit., s. 323. rybakami i myśliwymi. Diolowie są niezwykle przywiązani do swej ziemi. Natomiast Wolofowie są ludem mobilnym. W ich naturze leży przemieszczanie się, szukanie najlepszych warunków do życia. Wielu Wolofów nie jest dziś związanych emocjonalnie z konkretną ziemią czy danym regionem. Wolofowie nie zajmują się uprawą ryżu. Niektórzy migranci to jednak rolnicy, którzy weszli w posiadanie miejscowej zie− mi. Wolofowie uprawiają najczęściej orzeszki ziemne lub proso. Część Wolofów osiadłych w południowym Senegalu to pracownicy admini− stracji, nauczyciele, policjanci, wojskowi. Diolowie cieszą się wśród innych mieszkańców Senegalu opinią lu− dzi uczciwych i gościnnych. Nie są bogaci i nie są znani jako ludzie in− teresu. Jak opisuje ich jeden z moich rozmówców z północnego Sene− galu, „Diolowie hołdują prostocie życia. Mają swe pola ryżowe, palmy i wino palmowe. Pieniądze nie są dla nich najważniejsze"54. Pierwszo− planowe znaczenie mają dla Diolów: poczucie solidarności i przywią− zanie do obyczajów przodków, w tym odwieczne wierzenia związane z ziemią, ryżem i lasami. Wolofowie są zaś postrzegani jako ludzie sprytni, dynamiczni i goniący za pieniędzmi. Diolowie drażnią Wolo− fów głównie tym, iż rzekomo traktują cały Kazamans jak swą własną ziemię, gdy tymczasem region zamieszkują również i inne ludy. Diolo− wie, dumni ze swej inności etnokulturowej, obawiają się kulturowego oraz liczbowego zdominowania przez Wolofów. Czynniki geograficzno−środowiskowe Specyficzny kształt regionu, jego słaba styczność terytorial− na z pozostałą częścią Senegalu i położenie peryferyjne wzglę− dem centrum polityczno−gospodarczego państwa55. Obszar Ka− zamansu stanowi podłużny, długi pas lądu, który za sprawą arbitral− nych podziałów terytorialnych doby europejskiego kolonializmu w Afryce oddzielony pozostaje od północnego Senegalu terytorium Gambii (niegdyś brytyjskiej enklawy wcinającej się w obszar Francu− skiej Afryki Zachodniej)56. Na południu Kazamans graniczy z Gwineą 112 Krzysztof Trzciński 54 Autorem tej opinii jest Cheik Amadou Dioum (z Thiès). 55 Na temat potencjalnego znaczenia tych cech dla powodzenia działań separaty− stycznych zob. szerzej K. Trzciński, The Significance of Geographic Location for the Success of Territorial Secession. African Example, „Miscellanea Geographica" 2004, No. 11, s. 207–216. 56 W latach 1982–1989 Senegal i Gambia tworzyły konfederację pod nazwą Sene− gambia, ustanowioną z przyczyn politycznych, a także dla harmonizacji handlu, transportu i przetwórstwa między oboma krajami. Wśród czynników prowadzących Bissau, od zachodu oblewa go Ocean Atlantycki, zaś jedynie od strony wschodniej styka się z senegalskim regionem administracyjnym Tam− bacounda. W rezultacie więź lądowa z Senegalem pozostaje znacznie słabsza niż z Gambią czy Gwineą Bissau. Region Kazamans położony jest nadto na samym południu Senegalu, z dala od stolicy i innych głównych ośrodków miejskich. Wszystkie te cechy mają wpływ na wy− soki stopień komunikacyjnej izolacji Kazamansu od pozostałej części państwa i w dalszej perspektywie – na niski stopień integracji gospo− darczej i społecznej regionu z Senegalem. Posiadanie przez region granic lądowych z państwami trzecimi oraz jego peryferyjność stanowią bardzo istotne czynniki wspomagają− ce rozwój separatyzmu57. Bojownicy MFDC w różnych okresach kon− fliktu korzystali z zagranicznych: baz, schronienia, kanałów przerzu− tu broni i środków finansowania. Fakt graniczenia Kazamansu z in− nym regionem Senegalu tylko na wąskim odcinku lądu niejednokrot− nie ułatwiał działania zbrojne i przemieszczanie się separatystów, utrudniał zaś mobilność sił rządowych. Niewielka styczność terytorialna regionu i reszty Senegalu ma rów− nież efekt psychologiczny dla ludności Kazamansu, która podróż do Dakaru drogą lądową lub morską, odczuwa jak wyjazd zagraniczny. Mieszkańcy Kazamansu udając się do Dakaru lub innych miast Pół− nocy, mówią wręcz, iż jadą do Senegalu. Niewielka powierzchnia państw sąsiadujących z Kazaman− sem. Oba państwa sąsiadujące z Kazamansem są bardzo małe pod względem terytorialnym. Gambia ma około 11,3 tys. km2 powierzchni, a zatem prawie trzykrotnie mniej niż wynosi obszar Kazamansu (po− nad 28 tys. km2). Gwinea Bissau posiada niewiele większe terytorium od Kazamansu – około 36,1 tys. km2, zaś powierzchnia najmniejszego państwa w Afryce Zachodniej – Republiki Zielonego Przylądka to tyl− ko nieco ponad 4 tys. km2. Przykłady istnienia w sąsiedztwie Kaza− mansu małych powierzchniowo, a niepodległych krajów, inspirują se− paratystów, którzy uznają za rzecz naturalną możliwość powstania kolejnego małego tworu państwowego w regionie. Cechy środowiska przyrodniczego Kazamansu. W Kazaman− sie panuje – odmienny od reszty Senegalu – klimat podrównikowy wil− 113 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary do rozpadu konfederacji wymienia się nieporozumienia między prezydentami Senega− lu i Gambii w kwestii podziału władzy i wprowadzenia wspólnej waluty. 57 Por. M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 2. gotny, który charakteryzuje się znacznie większą ilością opadów niż, typowy dla północy kraju, klimat podrównikowy suchy58. Suchy kli− mat przyczynia się na Północy (i na północnym−wschodzie) do wystę− powania klęsk suszy i postępującego pustynnienia gleb (część tego ob− szaru to Pustynia Ferlo), a dla całego państwa skutkuje wzmożonymi migracjami wewnętrznymi i zewnętrznymi, silną urbanizacją i po− wstawaniem istotnych dysproporcji w koncentracji przestrzennej lud− ności (najgęściej zaludnione są: stolica, okolice okołostołeczne i nadmorskie)59. Specyfika klimatu Kazamansu pozwala na prowadze− nie tam bardziej rozwiniętych upraw niż w pozostałej części Senega− lu, co po części stanowi zachętę dla migrantów z Północy. Niektóre cechy środowiska naturalnego Kazamansu są sprzyjające dla działalności separatystów. Obszar położony wzdłuż atlantyckiego wybrzeża regionu, na północ od ujścia rzeki Kazamans, aż do miasta Diouloulou blisko granicy z Gambią, jest podmokły, bagnisty i poro− śnięty namorzynami. Południową część estuarium rzeki w stronę gra− nicy z Gwineą Bissau charakteryzuje labirynt małych wysepek, zato− czek i odnóg rzecznych. Tereny te, możliwe do pokonania pirogą, w trakcie konfliktu stały się dogodną kryjówką dla bojowników MFDC. Schronienie zapewniały separatystom również gęste lasy, w które Kazamans obfituje. Występowanie ważnych bogactw naturalnych w Kazaman− sie. Na szelfie Kazamansu znajdują się złoża gazu ziemnego i ropy na− ftowej60. Eksploatacja ropy ma się rozpocząć już wkrótce. Dla porów− nania, główne bogactwo naturalne północnego Senegalu stanowią uży− wane przy produkcji nawozów sztucznych fosforyty (będące istotnym towarem eksportowym) oraz sól kamienna. Perspektywa posiadania bazy surowcowej może wydawać się sepa− ratystom atrakcyjna z punktu widzenia potencjalnego utworzenia własnego państwa w Kazamansie61. Z kolei dla elit północnego Sene− 114 Krzysztof Trzciński 58 W południowym Senegalu wysokość opadów w ciągu roku przekracza 1500 mm, a pora deszczowa trwa od czerwca do października. Im dalej na północ, wysokość opa− dów zmniejsza się nawet do około 350 mm, a pora deszczowa trwa od lipca do wrze− śnia. (R. Mydel, J. Groch (red.), Afryka..., op. cit., s. 322). 59 Zob. szerzej M.C. Diop, Senegal, w: P.T. Zeleza, D. Eyoh (red.), Encyclopedia of Twentieth−Century African History, London – New York 2003, s. 481. 60 Zob. szerzej M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 16. 61 Por. M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, op. cit., s. 33. galu, region obfitujący w istotne bogactwa naturalne stanowi szczegól− ną wartość i wzmacnia opór przeciw jego secesji. Czynniki społeczne Problemy i antagonizmy powstałe w wyniku migracji mie− szkańców północnego Senegalu do Kazamansu. Od lat 70−tych XX wieku rozwija się migracja do Kazamansu ludności z innych regio− nów Senegalu. Do Kazamansu migrują głównie Wolofowie i Lebu, którzy cieszą się wyższym statusem materialnym od mieszkańców Po− łudnia. Migracje odmiennej pod względem etnokulturowym ludności zaczęły być zwłaszcza na początku lat 80−tych XX wieku uznawane przez mieszkańców Kazamansu za poważne zagrożenie dla ich tożsa− mości kulturowej i tradycyjnej egzystencji. Część elit Kazamansu utrzymuje, iż napływ migrantów z północnej części Senegalu jest sty− mulowany przez władze w Dakarze i ma na celu przyszłe zmajoryzo− wanie ludności rodzimej przez ludność napływową. W następstwie wzmożonej migracji, w relacjach między ludnością rodzimą a przybyszami z Północy powstały liczne antagonizmy. Wolo− fowie często kupowali ziemię od zubożałych Diolów, płacąc jakoby po− niżej jej realnej wartości, i rozwijali uprawę orzeszków ziemnych, które rodzimym mieszkańcom południowego Senegalu kojarzą się głównie z kolonializmem62. Wielokrotnie w Kazamansie miały miejsce wywłaszczenia, zwłaszcza Diolów, i wyznaczanie dla migrantów (przez zdominowaną przez Wolofów administrację) działek osadniczych, tere− nów pod budowę infrastruktury turystycznej czy pod zakładanie sa− dów63. Było to możliwe dzięki ustawie o nacjonalizacji ziemi, która for− malnie nie znajduje się w rękach prywatnych (nie jest eksploatowana gospodarczo)64. Choć dokument został przyjęty jeszcze w 1964 roku, jego postanowienia wprowadzono w Kazamansie dopiero w 1979 roku. Część ludności napływowej zajmowała dla wypasu bydła i uprawy orzeszków ziemnych tereny, które od wieków uznawano w regionie za przynależne Diolom, nawet jeśli pozostawały nie użytkowane gospo− 115 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 62 Orzeszki ziemne sprowadzili na tereny dzisiejszego Senegalu Portugalczycy, ale upowszechnili Francuzi, którzy po części dzięki ich uprawom zdołali opodatkować miejscową ludność. 63 Przypadków wywłaszczeń mogło być nawet 6 tysięcy. Zob. szerzej M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, op. cit., s. 43 oraz M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 3. 64 Loi sur le Domaine National, no. 64–46, 17 VI 1964 (Journal Officiel 3690, 11 VII 1964, 905). darczo. Niektórzy przybysze z Północy wycinali dla zdobycia opału drzewa w uznawanych przez Diolów za święte lokalnych lasach. Z cza− sem w niektórych miejscach ludność rodzima zaczęła pracować u lud− ności napływowej. Przybysze z północnego Senegalu zdominowali rów− nież w wielu częściach Kazamansu usługi transportowe, a nawet drobny handel65. Ludność rodzimą i napływową dzieli wyraźna prze− paść ekonomiczna. Istotny problem stanowi też migracja osób wywodzących się z nie− wielkiego ludu Lebu do nadmorskich rejonów Kazamansu. Lebu po− sługują się językiem Wolof, zamieszkują okolice Dakaru oraz pobli− skiego Zielonego Przylądka, i trudnią się przede wszystkim rybołów− stwem. Są tradycyjnymi rybakami, łowiącymi sardynki przy użyciu niewielkich piróg. Lebu migrują do Kazamansu z przyczyn ekonomicz− nych. Wybrzeże atlantyckie w okolicach stolicy staje się dla nich coraz mniej atrakcyjne z powodu postępującego przetrzebienia łowisk. Wzdłuż wybrzeża północnego Senegalu łowią bowiem na masową ska− lę nowoczesne, szybkie trawlery, z których znaczna część należy do flot rybackich państw wchodzących w skład Unii Europejskiej66. Rząd Se− negalu od lat sprzedaje Europejczykom kwoty połowowe na swych wo− dach terytorialnych, ale senegalscy rybacy nie czerpią z tego żadnych bezpośrednich korzyści. Łowiska ubożeją, przede wszystkim zaś szyb− ko spada liczba ryb dostępnych w bezpośrednim sąsiedztwie wybrze− ża67. Tradycyjni rybacy, choćby ze względu na ograniczenia natury fi− nansowej, nie mogą sobie pozwolić na zakup kutrów do połowów dale− komorskich. W konsekwencji, część z nich decyduje się na migrację na obszary, gdzie łowiska są mniej eksploatowane. Takim regionem jest zwłaszcza Kazamans, gdzie rybołówstwo stanowi raczej zajęcie ubocz− ne miejscowej ludności. Tym niemniej osadnictwo w regionie coraz większej liczby zwolofizowanych Lebu z Północy, budzi wśród lokal− nych mieszkańców obawy przed potencjalną dominacją „obcych", z którymi Diolowie i ich pobratymcy wcześniej nie mieli wiele do czy− nienia. Jak twierdzi jeden z moich senegalskich rozmówców: „chorą jest jednak sytuacja, gdy Senegalczyk z Kazamansu ma pretensje do 116 Krzysztof Trzciński 65 Le Sénégal et la rébellion..., op. cit., s. 38 oraz B. Posthumus, Senegal: an End in Sight to Casamance Violence?, European Platform for Conflict Prevention and Transformation in Cooperation, Utrecht 1999 (http://www.conflict−preven− tion.net/print.php?id=57), s. 2. 66 Senegal. Bertelsmann Transformation Index 2003 (http://www.bertelsmann− transformation−index.de/fileadmin/pdf/laendergutachten_en/frankophones_afrika/Se− negal.pdf), s. 9. 67 Zob. szerzej C. Simpson, Where's the Catch?, „BBC Focus on Africa" (October– December) 2001, s. 34–35. Senegalczyka z Północy, że ten łowi na wodach Kazamansu, które przynależą do Senegalu"68. Protekcjonalny stosunek części Wolofów wobec ludności Po− łudnia. Część Wolofów tradycyjnie uznaje puszczańskie ludy Południa za ex definitione mniej cywilizowane. Wśród niektórych Wolofów żywe są stereotypy określające Diolów jako lud nadużywający alkoholu i żywiący się wieprzowiną. Część Wolofów nazywa Diolów i ich pobratymców mia− nem niak. Ten pejoratywny termin odnosi się do ludzi wywodzących się ze strefy leśnej i znaczeniowo zbliżony jest do pojęcia „dzikus". Jego uży− wanie przez Wolofów powoduje u niektórych Diolów kompleks niższości, u innych zaś – wzmaga bunt i stanowi potwierdzenie dyskryminacyjnej wobec mniejszych ludów w państwie postawy Wolofów. Według jednego z moich wolofskich rozmówców, Diolowie to „ludzie bardzo honorowi, których trzeba szanować i nie wolno ranić. W Senegalu wiele ludów jest lekceważonych, ale Diolów najbardziej to boli"69. Czynniki ekonomiczne Niedoinwestowanie i niedorozwój Kazamansu. Wielu mie− szkańców Południa wierzy, iż prezydent Senghor po uzyskaniu przez Senegal niepodległości obiecał zwrócić szczególną uwagę na rozwój Ka− zamansu. Niedotrzymanie tej obietnicy uznawane jest za istotny czyn− nik, który generował frustracje mieszkańców regionu na początku lat 80−tych XX wieku. Władze w Dakarze od lat oskarżane są przez elity Kazamansu o inwestycyjne zaniedbywanie czy wręcz pomijanie połu− dniowego regionu. O tym, iż przed wybuchem konfliktu Kazamans był rzeczywiście pod wieloma względami zaniedbany przez centrum świad− czą niektóre wskaźniki statystyczne. Na przykład w 1979 roku w Kaza− mansie na jednego lekarza przypadało ponad 32 tys. osób, podczas gdy średnia krajowa wynosiła 13 tys.; w tym samym roku w Kazamansie nie było ani jednego kilometra dróg asfaltowych, gdy tymczasem śre− dnia dla wszystkich regionów administracyjnych wynosiła 486 kilome− trów; w 1978 roku na 1 linię telefoniczną w Kazamansie przypadały 793 osoby, zaś średnia dla pozostałych regionów administracyjnych Senega− lu wynosiła 13270. 117 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 68 Autorem tej opinii jest dr Mamadou Diouf. 69 Autorem tej opinii jest Cheik Amadou Dioum. 70 M. Humphreys, H. ag Mohamed, Senegal and Mali, op. cit., s. 41. Poprawa przy− toczonych wskaźników nastąpiła w latach 80−tych i 90−tych XX wieku. Zob. ibidem, s. 45. Wieloletnie niedoinwestowanie regionu ma się objawiać zwłaszcza w tworzeniu przez rząd nowych miejsc pracy niemal wyłącznie w pół− nocnym Senegalu. Decyzją budzącą sprzeciw wśród mieszkańców Ka− zamansu było na przykład usytuowanie w Thies koło Dakaru ważnej inwestycji przemysłowej – zakładów przetwórstwa bawełny, uprawia− nej głównie w Kazamansie (między miastami Kolda a Vélingara) i we wschodnim regionie Tambacounda. Niezrozumiały jest również fakt, iż władze w Dakarze inwestowały w uprawy ryżu i trzciny cukrowej w wzdłuż rzeki Senegal, zamiast na żyznych terenach Południa. We− dług niektórych źródeł, Kazamans jest potencjalnie w stanie sprostać zapotrzebowaniu żywnościowemu całego Senegalu71. Brak inwestycji w Kazamansie prowadzi do spowalniania rozwoju Południa i wzmaga problemy miejscowej ludności na rynku pracy. Wielu mieszkańców Kazamansu migruje z przyczyn ekonomicznych do Dakaru (dotyczy to zwłaszcza młodych dziewcząt, które pracują w stolicy w charakterze służących). Marginalizacja ekonomiczna Kazamansu powoduje, iż ludność re− gionu czuje się lekceważona i porzucona przez władze centralne. Część lokalnych elit tłumaczy politykę władz zemstą za tradycyjnie silne w Kazamansie poczucie odrębności. Pytani o ten problem Senegalczy− cy z Północy są zdania, iż o ile prezydent Senghor rzeczywiście mógł traktować Kazamans gorzej, jako region zapalny i „niepewny", to pre− zydent Diouf zaniedbał gospodarczo niemal cały Senegal, i że tak na− prawdę w państwie rozwija się niemal wyłącznie wielki Dakar, gdzie na znacznie mniej niż 1% powierzchni Senegalu mieszka na początku XXI wieku blisko jedna czwarta ogółu ludności państwa72. Mieszkańcy Kazamansu mają również za złe władzom centralnym skromne inwestycje w lokalne szkolnictwo. I tak na przykład na po− czątku lat 80−tych XX wieku, tj. tuż przed wybuchem konfliktu, w re− gionie było tylko jedno liceum, którego ukończenie pozwalało na pod− jęcie studiów (szkoła średnia z cyklem prowadzącym do matury, baccalauréat). Ani w Ziguinchor, ani w Kolda nie istniała żadna szko− ła kształcenia wyższego. Jeśli miejscowej młodzieży umożliwiano uczę− szczanie do liceów dopuszczających do matury lub podjęcie studiów po− za regionem, to zamiast do stołecznego Dakaru kierowano ich – do Saint Louis, miasta położonego przy granicy z Mauretanią, tj. ponad siedemset kilometrów od Ziguinchor. Uczniowie i studenci mieszkali tam przy rodzinach obcych im kulturowo Wolofów. Wielu Diolów prze− 118 Krzysztof Trzciński 71 Senegal. Country Profile, Economist Intelligence Unit, London 2001, s. 22. 72 Zob. Senegal – City Population..., op. cit. rywało z czasem naukę i wracało do bliskich w Kazamansie. Politykę edukacyjną władz mieszkańcy Południa uznawali za dyskryminacyj− ną, zwłaszcza w sytuacji, gdy ukończenie studiów w stolicy daje sene− galskiej młodzieży z prowincji szansę na znalezienie pracy w Dakarze. Pretensje dotyczące niedorozwoju szkolnictwa mają również mie− szkańcy innych części Senegalu, ale w ich przypadku dostępność ko− munikacyjna Dakaru lub Saint Louis jest znacznie łatwiejsza. Władze w Dakarze przez lata ignorowały potrzebę ulepszenia ist− niejącej infrastruktury transportowej w Kazamansie73 oraz tej łączą− cej region z pozostałą częścią Senegalu. Większość dróg na południu kraju jest w bardzo złym stanie, co powoduje, iż poruszanie się w re− gionie jest trudne i czasochłonne. Znaczenie priorytetowe dla mie− szkańców Południa mają przy tym połączenia transportowe z Daka− rem, stanowiącym centrum życia gospodarczego i politycznego kraju. Wielu rolników z Kazamansu zbywa tam swoje towary (zwłaszcza owoce, olej palmowy i ryż) bez udziału pośredników. Towary rolne tra− dycyjnie przywożą do stolicy kobiety, które za zarobione z ich sprzeda− ży pieniądze kupują inne dobra i wywożą je do Kazamansu. Stworze− nie lepszych warunków transportowych z pewnością wpłynęłoby na wzrost aktywności handlowej mieszkańców Kazamansu i dałoby im lepsze warunki zarobkowania. Inwestycji wymaga również główny port regionu w Ziguinchor, który położony jest w estuarium rzeki Kazamans i dla umożliwienia wpływa− nia większych jednostek wymaga ponoć pogłębienia prowadzącej doń drogi wodnej. Modernizacja portu potencjalnie może prowadzić do roz− budowy w nim bazy przetwórczej i stworzenia nowych miejsc pracy. Najprostszym sposobem dotarcia mieszkańców Kazamansu do sto− licy była przez lata podróż morska. Regularne połączenie Ziguinchor z Dakarem nie istnieje jednak od momentu, gdy w 2002 roku zatonął na Atlantyku jedyny prom, który pływał między oboma miastami74. 119 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 73 Istotne inwestycje w infrastrukturę drogową Kazamansu Północnego poczynio− no pod koniec lat 90−tych XX wieku. Zob. Africa. Tourism Market Trends, Madrid 2000, s. 96. 74 26 września 2002 roku nieopodal wybrzeży Gambii w trakcie sztormowej pogo− dy wywrócił się do góry dnem płynący z Ziguinchor do Dakaru prom Le Joola. W ka− tastrofie morskiej uznawanej za najtragiczniejszą we współczesnych dziejach Afryki zginęło co najmniej 1200 osób (niektóre źródła mówią nawet o około 1800 ofiarach), głównie kobiety i dzieci Diola. Prom Le Joola był przystosowany do transportu 550 pasażerów, jednak zwykle pływał przeładowany. Odpowiedzialnością za katastrofę ofi− cjalnie obciążeni zostali konkretni członkowie rządu. Dotychczas rodzinom ofiar nie wypłacono żadnych odszkodowań, co postrzegane jest przez mieszkańców Kazamansu jako lekceważenie ich przez władze w Dakarze. Zob. szerzej G. Ewens, The tragedy Komunikacja promowa umożliwiała rolnikom z Kazamansu przede wszystkim szybki, stosunkowo wygodny i tani transport dużej ilości owoców, które w wysokich temperaturach szybko się psują. Podróż drogowa dookoła Gambii przez miasto Tambacounda jest długotrwała i niepewna (zły stan dróg również we wschodnim Senega− lu powoduje, iż pojazdy często się psują), a transport towarów rolnych – mało opłacalny (samochody nie są zbyt pojemne). Alternatywnym rozwiązaniem pozostaje podróż przez Gambię, co wymaga jednak uciążliwego, dwukrotnego poddawania się kontrolom granicznym. Po− nadto na rzece Gambii, którą trzeba pokonać w drodze do Dakaru, nie ma mostu, co wymaga skorzystania z dodatkowo płatnej przeprawy, przepełnionym zwykle, promem. Władze senegalskie od dawna bezsku− tecznie negocjują z władzami w Bandżulu budowę mostu na Gambii75. Brak postępu w negocjacjach postrzegany jest przez część mieszkań− ców Kazamansu jako działanie Dakaru na niekorzyść ich regionu. Elity Kazamansu od lat lobbują ponoć za doprowadzeniem do Ka− zamansu odgałęzienia linii kolejowej wiodącej z Dakaru do Bamako w Mali. Linia ta przebiega m.in. przez miasta Kaolack i Tambacoun− da, z których potencjalnie można by poprowadzić tory kolejowe do Ziguinchor. Władze w Dakarze uznają jednak takie przedsięwzięcie za niewykonalne z powodu braku środków finansowych (większość infra− struktury kolejowej w Senegalu została wzniesiona jeszcze w okresie kolonialnym). Ziguinchor i Cap Skirring w Kazamansie posiadają połączenia lot− nicze z Dakarem, ale loty są coraz bardziej nieregularne, a bilety zbyt drogie dla mieszkańców południa kraju. Przekonanie części ludności Kazamansu o eksploatacji go− spodarczej ich regionu przez Senegal. Kazamans określany bywa często spichlerzem Senegalu, bowiem dzięki posiadanym warunkom naturalnym stanowi dobrze nawodniony i żyzny obszar. Uprawiane są tu głównie: ryż, orzeszki ziemne, kukurydza, palma olejowa, różne in− ne gatunki drzew i krzewów owocowych, rośliny bulwiaste, nerkowce, sorgo, bawełna. Część produktów żywnościowych, które sprzedaje się w północnym Senegalu przywożona jest z Kazamansu. W okresie, gdy północny Senegal nawiedzają klęski suszy, Kazamans stanowi jedyny obszar w państwie z nadwyżkami żywności. Dzięki dostępowi do mo− 120 Krzysztof Trzciński of Le Joola: Graeme Ewens reports on the possibile causes of Africa's worst ever shi− pwreck and the political fallout in Senegal, „African Business", 12 January 2002. 75 L. Hartmann, Indigenous Rebellion..., op. cit. rza na południu Senegalu rozwija się również rybołówstwo (połów ryb, krewetek, homarów). Orzeszki ziemne (i olej arachidowy) oraz zasoby morza, pochodzące po części z Kazamansu należą do głównych spożywczych towarów eks− portowych Senegalu76. Towary z Kazamansu trafiają w stanie suro− wym do portu w Dakarze, który jest jednym z głównych ośrodków mię− dzynarodowej wymiany handlowej w Afryce Zachodniej i zarazem wielkim centrum przetwórstwa produktów rolnych i ryb. Część mieszkańców Kazamansu skarży się, iż pochodzące z ich regio− nu produkty surowe są skupowane po niskich cenach w stolicy, gdzie następnie się je przetwarza i po wyższych cenach sprzedaje za granicę. Ten system obiegu, przetwórstwa i eksportu produktów jest typowy nie− mal dla całej gospodarki państwa. Jak jednak przyznaje jeden z moich senegalskich rozmówców: „jak się mieszka na Południu, to zjawisko to można postrzegać jako eksploatację regionu Kazamans przez Sene− gal"77. Należy przy tym nadmienić, iż w Ziguinchor funkcjonują obecnie niewielkie przetwórnie orzeszków ziemnych, ryb i pomarańczy. Od lat rozwija się zagraniczna turystyka do Kazamansu78. Plaże regionu, uznawane za jedne z najpiękniejszych w Afryce, przyciągają zagranicznych turystów (zwłaszcza z Francji i Włoch) oraz inwesto− rów. Na atlantyckim wybrzeżu Kazamansu występuje zapewne naj− wyższa po Gambii koncentracja infrastruktury turystycznej w konty− nentalnej Afryce Zachodniej79. Turystyka nie wpływa jednak w sposób 121 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 76 Należy zaznaczyć, iż zdecydowana większość orzeszków ziemnych pochodzi jed− nak z upraw w północnym Senegalu. 77 Autorem tej sugestywnej opinii jest dr Mamadou Diouf. 78 Władze senegalskie stymulują rozwój zagranicznej turystyki wypoczynkowej (zwłaszcza w kurorcie Cap Skirring w pobliżu Kabrousse, przy granicy z Gwineą Bissau), ale również zachęcają europejskich entuzjastów natury do odwiedzenia Par− ku Narodowego Basse Casamance w pobliżu estuarium rzeki Kazamans, a także rozwijają tzw. turystykę alternatywną. Wielką atrakcję dla podróżnych odwiedzają− cych region stanowi możliwość nocowania w wioskach Diolów, w tzw. campements (campements ruraux integrés), tj. w oryginalnych (lub stylizowanych na takowe) cha− tach tworzących tradycyjny kompleks mieszkalny. Atutem odwiedzin w wioskach jest obcowanie z wciąż kultywującą dawne tradycje ludnością i przyjrzenie się z bliska jej kulturze. Cechę charakterystyczną działalności turystycznej w interiorze stanowi przy tym nadal brak masowości. Budowa campements w Kazamansie była możliwa w poprzednich dekadach dzięki pożyczkom rządowym; prowadzeniem campements trudnił się zaś wioskowy ruch spółdzielczy. Dochody z turystyki były inwestowane w budowę szkół i infrastruktury medycznej. Rozwój turystyki alternatywnej pozwalał na podniesienie jakości życia w niektórych wioskach Kazamansu, bez nadmiernego zagrożenia efektami ubocznymi, które niesie ze sobą turystyka masowa. 79 A. Newton, D. Else, West Africa, Hawthorn 1995, s. 811. wymierny na polepszenie jakości życia większości mieszkańców regio− nu. W Cap Skirring nad Atlantykiem, gdzie zbudowano większość ho− teli w Kazamansie, miejscowa społeczność skarży się, iż nie ma nawet stałego dostępu do bieżącej wody, a takie koncerny turystyczne jak np. Club Méd bynajmniej nie przyczyniają się do ulżenia jej problemom80. Duża część osób zatrudnionych zwłaszcza na stanowiskach kierowni− czych w hotelarstwie i innych działach turystyki pochodzi z Północy, choćby dlatego, iż prywatni touroperatorzy pośredniczący w organiza− cji ruchu turystycznego do Kazamansu mają swe siedziby w Dakarze. Większość zysków z turystyki jest transferowana za granicę, zasila budżet centralny bądź trafia do przedsiębiorców turystycznych ze sto− licy. Miejscowe elity określają ten stan rzeczy turystycznym neokolo− nializmem, władze w Dakarze – regułami gry rynkowej. Inna płaszczyzna niezadowolenia mieszkańców regionu dotyczy kwestii eksploatacji ropy naftowej. Lokalne elity wierzą, iż na szelfie Kazamansu znajdują się bardzo bogate zasoby tego surowca, na których wydobycie jakoby złośliwie nie zezwalały przez wiele lat wła− dze Senegalu. Dakar utrzymywał wcześniej, iż dodatni rachunek eko− nomiczny wydobycia ropy nie jest do końca pewny i trudno jest zna− leźć inwestorów chętnych do realizacji przedsięwzięcia. Problem ten zdaje się być obecnie rozwiązany dzięki dynamicznie wzrastającemu zapotrzebowaniu na czarne złoto i jego wciąż rosnącej cenie81. Nie− dawno władze wynegocjowały kontrakt na wydobycie ropy z koncer− nem malezyjskim i prowadzą rozmowy z inwestorami z innych państw. To jednak nie koniec problemu – elity regionu widzą szansę na budowę w Kazamansie lokalnej rafinerii ropy naftowej, co rząd Se− negalu uznaje za pomysł ekonomicznie nieopłacalny, gdyż w państwie istnieje już jedna rafineria w Dakarze. W rezultacie część mieszkań− ców Kazamansu obawia się, iż wydobycie ropy może się stać nie tyle dźwignią miejscowej gospodarki, co przekleństwem dla regionu82. 122 Krzysztof Trzciński 80 Zob. szerzej C. Simpson, Senegal: Tourism blues as hotels operate below capa− city, 3 February 2003 (http://www.warmafrica.com/index/geo/4/cat/2/a/a/artid/168). 81 Być może nie bez znaczenia pozostaje tu również kwestia niedawnego odkrycia znacznych zasobów ropy naftowej na szelfie gambijskim. Zob. szerzej M. Kante, Oil at last, „New African" (May) 2004, s. 25. 82 Nasuwa się tu analogia do innego regionu o silnych problemach separatystycz− nych w Afryce – Kabindy, gdzie eksploatuje się większość angolańskiej ropy. Nie jest ona jednak przetwarzana na miejscu, a surowcowe bogactwo nie wpływa zasadniczo na poprawienie jakości życia lokalnej ludności. Zob. szerzej L. Pawson, Fields of Dreams, „BBC Focus on Africa" (April–June) 2001, s. 32–34. Czynniki polityczne Dążenie władz centralnych do osłabiania lokalnej kultury poprzez realizowanie tzw. polityki asymilacyjnej. Specyfika kul− turowa Kazamansu była silnie widoczna już w okresie, gdy obecne te− rytorium Senegalu stanowiło część Francuskiej Afryki Zachodniej, jednak w niepodległym Senegalu – stała się przyczyną ostrego roz− dźwięku między polityką władz w Dakarze a potrzebami ludności re− gionu. Zarówno pierwszy prezydent republiki Léopold Senghor (rzą− dzący w latach 1960–80)83, jak i jego następca Abdou Diouf (głowa państwa w latach 1981–2000) kontynuowali francuską politykę mini− malizowania różnic etnicznych i kulturowych dzielących odmienne lu− dy. Francuzi mieli w okresie kolonialnym nadzieję na scalenie różnych grup etnicznych Senegalu wokół języka i kultury francuskiej. Polity− ka Senghora (katolika z ludu Sererów) i Dioufa (muzułmanina z ludu Wolofów) polegała zaś bardziej na próbie zasymilowania mniejszych liczebnie ludów z Wolofami84. Polityka ta odniosła skutek zwłaszcza na niwie językowej. Wolofizacja (czy też senegalizacja à la Wolof) rozumiana jako na− rzucanie mniejszym ludom w państwie kultury ludu dominującego nie podoba się jednak Diolom. Diolowie nie chcą, aby dzieci uczące się w szkołach w Kazamansie znajdowały w swych podręcznikach wiele informacji o dziejach Wolofów i północnego Senegalu, zaś o losach Ka− zamansu i zamieszkującej go ludności – tylko kilka wierszy. Diolowie nie godzą się również na lekceważenie ich lokalnych tradycji. W Sene− galu nie pielęgnuje się wiedzy o literatach i pisarzach pochodzących z Kazamansu czy też walczących z francuskim kolonializmem bohate− rach Południa. Miejscowa ludność lubi przypominać, iż Kazamans był ostatnim bastionem, który poddał się Francuzom w trakcie koloniza− cji terenów wchodzących w skład dzisiejszego Senegalu. Tymczasem podręczniki szkolne wspominają niemal wyłącznie o bohaterach z Pół− nocy. Mieszkańcom Południa głęboko w pamięci zapadł na przykład fakt, że gdy oddawano do użytku stadion piłkarski w Ziguinchor, wła− 123 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 83 Na temat procesów narodotwórczych w Senegalu za czasów prezydentury Sen− ghora zob. szerzej Z. Komorowski, Senegal..., op. cit., zwłaszcza s. 10. 84 Francuska administracja kolonialna współpracowała w rządzeniu terytorium obecnego Senegalu z marabutami, którzy byli i nadal są silnie powiązani z gospodar− ką rolną. Choć od momentu uzyskania niepodległości Senegal pozostawał z założenia państwem świeckim, władze w Dakarze również współpracowały z przywódcami mu− zułmańskimi. Proces państwowotwórczy w Senegalu zawsze wymagał silnego wspar− cia ze strony muzułmańskich liderów – Wolofów. dze nie uszanowały lokalnych postulatów nazwania go imieniem któregoś z miejscowych bohaterów. Władze w Dakarze tłumaczą, iż ich polityka nie jest nastawiona przeciwko Diolom, ale ma na celu wzmacnianie wśród Senegalczyków świadomości przynależności do tzw. narodu państwowego, istniejące− go jakoby ponad podziałami etnicznymi. Krzewieniu idei jednego wspólnego państwa różnych ludów służyć ma rozbudowana symbolika (portrety przywódców, flagi, emblematy, hasła narodowe), zaś przede wszystkim – nowoczesna szkoła, gdzie mają mieszać się i ulegać prze− kształceniu poszczególne kultury lokalne. Tak pojmowana polityka asymilacyjna ma prowadzić do niwelowania odrębności regionalnych i przeciwdziałania rozbudzaniu antagonizmów dzielących w przeszło− ści poszczególne grupy etniczne. Osłabianie kultur lokalnych kosztem kultury dominującej narusza jednak odwieczne tradycje i obyczaje i może w rezultacie przynieść skutki odwrotne od zamierzonych, cze− go przykładem jest sytuacja w Kazamansie. Dominacja ludów wywodzących się z północnego Senegalu w życiu politycznym państwa. Przeważająca część elit politycznych Senegalu, od momentu, gdy kraj ten uzyskał niepodległość, wywodzi się z Wolofów. Tradycyjnie wielki wpływ na polityczny i wojskowy esta− blishment mają bogate rodziny z Dakaru. Premierem Senegalu nie zo− stał jak dotąd mieszkaniec Południa, a w armii senegalskiej nigdy nie doczekał się nominacji generalskiej oficer pochodzący z ludu Diola. Kil− kakrotnie umiarkowani politycy z Kazamansu zajmowali jednak waż− ne stanowiska ministerialne w rządzie Senegalu. W parlamencie sene− galskim zasiadali posłowie z południowego Senegalu. Ich uczestnictwo w życiu politycznym nie wiązało się jednak z reprezentacją ludności Południa, a z przynależnością do rządzącej Senegalem do 2000 roku i de facto posiadającej monopol na władzę Partii Socjalistycznej. W konsekwencji, interesy mieszkańców południowej części Senegalu nie były wystarczająco silnie artykułowane w Dakarze. Być może jednak elity Kazamansu były do czasu reaktywacji MFDC zbyt rozbite, aby skutecznie walczyć o interesy Południa. Tra− dycyjny brak, wspólnej dla całego regionu, hierarchii politycznej (czy też polityczno−religijnej), stał zawsze w opozycji do sytuacji na Półno− cy, gdzie zwłaszcza wśród Wolofów, Tukulerów i Sererów bardzo wpły− wowe były i są rządzone przez marabutów różne bractwa muzułmań− skie85. Obowiązuje w nich tradycyjna zasada ndigel – tak jak nakażą 124 Krzysztof Trzciński 85 Największe bractwa Wolofów to: Murydzi z Tuba i Tidżanija z Tiwauan. marabuci, tak czynią wierni. Władza marabutów jest jak państwo w państwie86. Autorytet marabutów z największych bractw nie sięga jednak ludności Kazamansu i nie są oni w stanie skutecznie wpływać na rozwiązywanie problemów południowego regionu87. Niedopuszczanie lokalnych elit do administrowania ludno− ścią Kazamansu. Najbardziej krzywdzący i frustrujący dla wykształ− conych elit Kazamansu był jednak tzw. wewnętrzny kolonializm88, tj. wieloletnie obsadzanie przez władze w Dakarze stanowisk w admi− nistracji regionu (zwłaszcza stanowisk gubernatorów i prefektów) urzędnikami pochodzącymi z ludów innych niż stanowiący tam więk− szość Diolowie. Za czasów kolonialnych ludnością Kazamansu trady− cyjnie rządziły lokalne elity, które podlegały kolonizatorom. W okresie istnienia niepodległego Senegalu gubernatorami prowincji południo− wych byli przeważnie Wolofowie. Nigdy żaden Diola nie został jednak mianowany gubernatorem którejś z prowincji północnych. Przed wy− buchem konfliktu w Kazamansie, również merami tamtejszych miast zostawali często Wolofowie, którzy nie znali problemów lokalnych spo− łeczności i jako obcy nie byli akceptowani przez miejscową ludność. Diolowie nie piastowali przy tym stanowisk włodarzy miast w Sene− galu północnym. Sytuacja w Kazamansie zmieniła się dopiero po eska− lacji działań zbrojnych. Władze w Dakarze zaczęły obsadzać stanowi− ska w administracji regionu umiarkowanymi politykami lokalnymi, którzy oficjalnie nie sympatyzowali z MFDC. Błędy popełnione przez władze w Dakarze obnażają słabość sene− galskiego systemu rządów. Gdyby bowiem w Senegalu za czasów pre− zydentury Senghora i Dioufa rozwijała się rzeczywista demokracja, to władza byłaby zapewne w większym stopniu zdecentralizowana, a eli− ty Kazamansu miałyby dostęp do stanowisk w administracji lokalnej. Symptomatyczne przy tym jest, iż na obszarach, gdzie większość sta− nowią inne niż Wolofowie ludy, to lokalne elity tradycyjnie rządzą miejscową ludnością. Wieloletnie niedopuszczanie do władzy w Kaza− mansie tamtejszych elit może być tłumaczone faktem, iż Dakar oba− wiał się rozbudzenia ich aktywności politycznej. 125 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 86 Na temat wpływów marabutów jeszcze przed przybyciem do Afryki Zachodniej Portugalczyków zob. M. Tymowski, Sudan Zachodni..., op. cit., s. 483. 87 Na południu Senegalu działają dwa mało wpływowe bractwa muzułmańskie: Hajdara i Fadelina. 88 P. Boniface, Atlas wojen XX wieku. Konflikty współczesne i w przyszłości, War− szawa 2001, s. 130. Osobowość i pochodzenie przywódców Senegalu oraz ich styl sprawowania władzy. Zbrojny separatyzm w Kazamansie wy− buchł dopiero po tym, jak funkcję prezydenta Senegalu przestał pełnić (w 1980 roku) Léopold Senghor. Ten słynny polityk o duszy poety, współtwórca koncepcji négritude, darzony był niemal w całym Senega− lu, a także w innych państwach Afryki i świata głębokim szacunkiem. Senghora charakteryzowała dyplomatyczna ogłada i umiejętność łago− dzenia politycznych nieporozumień. Pochodził z ludu Sererów, który łączy z Diolami tradycyjne braterstwo (określane mianem parenté à plaisanterie). Mimo, iż w okresie rządów Senghora podjętych zostało wiele decyzji, które były wśród mieszkańców południowego Senegalu niepopularne, pierwszy prezydent był przez Diolów akceptowany. W 1981 roku stanowisko prezydenta objął Abdou Diouf, wywodzący się z ludu Wolofów, który, jak się uważa, wzmógł tzw. politykę asymi− lacyjną i w porównaniu z Senghorem – okazał się politykiem znacznie mniej zręcznym zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zagranicznej. Brutalna i krwawa reakcja podległych Dioufowi sił bezpieczeństwa na pokojową demonstrację w Ziguinchor w grudniu 1982 roku, stała się zarzewiem wybuchu konfliktu zbrojnego w Kazamansie rok później. Polityka zagraniczna prezydenta Dioufa wpłynęła na wzrost anta− gonizmów w relacjach z państwami sąsiednimi, które w rezultacie nie przeszkadzały swoim obywatelom we wspomaganiu separatystów z Kazamansu. Z kolei w polityce wewnętrznej prezydent Diouf długo dbał o taki wynik wyborów, który nie dopuszczał do władzy popular− nego w państwie, szanowanego przez wielu mieszkańców Kazamansu i ugodowo nastawionego wobec MFDC kandydata opozycyjnej Partii Demokratycznej, Abdoulaye Wade89. Wznowienie działalności przez MFDC jako instytucjonaliza− cja sprzeciwu części elit i ludności Kazamansu wobec polityki władz senegalskich. Wywodzący się z Diolów ojciec Diamacouné la− tami nauczał o specyfice kulturowej Diolów i innych ludów Kazaman− su. Pełen charyzmy proboszcz zaczął z czasem cieszyć się dużym auto− rytetem i popularnością wśród miejscowej ludności i skutecznie zago− spodarował próżnię lokalnego przywództwa. W 1982 roku Diamaco− uné reaktywował MFDC. Rewitalizacja działalności MFDC była swo− istą instytucjonalizacją sprzeciwu części elit i ludności regionu wobec działań (lub ich zaniechania) władz centralnych w Kazamansie. MFDC bazował na narosłych przez lata frustracjach. Ruch stał się wy− 126 Krzysztof Trzciński 89 Zob. na przykład Senegal. Bertelsmann Transformation Index..., op. cit., s. 2. razicielem potrzeb części mieszkańców regionu i zarazem – brakują− cym ogniwem do powstania potencjalnego konfliktu zbrojnego. Od mo− mentu reaktywacji MFDC część ludności Kazamansu posiadała repre− zentację swych interesów i zdefiniowany ośrodek oporu wobec polity− ki władz centralnych. Rozbicie krainy Kazamans na mniejsze jednostki admini− stracyjne. Część mieszkańców Kazamansu utrzymuje, że tradycyjnie mianem krainy Kazamans określana była cała południowo−wschodnia część obecnego Senegalu. Wielki Kazamans miał sięgać na wschodzie aż do rzeki Falémé na granicy ze współczesnym państwem Mali i na północy aż po miasto Tambacounda (tj. znacznie dalej niż położone są źródła rzeki Kazamans czy współczesny senegalski odcinek rzeki Gambia). W 1960 roku władze senegalskie ustanowiły na południu i wschodzie państwa dwa regiony administracyjne: Kazamans (Casa− mance) i Oriental. W 1984 roku Kazamans został podzielony na dwa mniejsze regiony: Ziguinchor na zachodzie i Kolda na wschodzie. Lud− ność Południa uważa, iż przeprowadzone zmiany w podziale admini− stracyjnym miały głównie na celu sztuczne rozczłonkowanie historycz− nej krainy Kazamans i w ogóle wymazanie z map jej nazwy. Istnienie wzorców późnego uzyskania państwowości w są− siedztwie Kazamansu i na kontynencie afrykańskim. Gdy Sene− gal uzyskiwał niepodległość od Francji w 1960 roku, w sąsiedztwie re− gionu Kazamans nie uległy jeszcze zakończeniu procesy państwotwór− cze. Maleńka Gambia stała się państwem niezależnym w 1965 roku, a dopiero pięć lat później monarcha brytyjski przestał w nim pełnić funkcję głowy państwa. Granicząca z Kazamansem Gwinea Portugal− ska stała się niepodległą Gwineą Bissau dopiero w 1973 roku, zaś in− na portugalska kolonia w regionie – Wyspy Zielonego Przylądka uzy− skały suwerenność jako Republika Zielonego Przylądka dopiero w 1975 roku. Również pozostałe kolonie portugalskie w Afryce – Mozambik, Angola oraz Wyspy Św. Tomasza i Książęca stosunkowo późno uzyskały niepodległość. Procesy państwotwórcze nie zakończy− ły się w Afryce do dnia dzisiejszego. W latach 90−tych XX wieku po− wstała niepodległa Namibia oraz – w wyniku secesji – Erytrea. W przypadku niektórych terytoriów afrykańskich dekolonizacja nadal nie została dokończona. Przykłady późnej dekolonizacji czy secesji w Afryce z pewnością mogły działać na wyobraźnię separatystów w po− łudniowym Senegalu. Istnienie w sąsiedztwie Kazamansu ekspery− mentalnego związku państw o charakterze konfederacji – powstałej 127 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary w 1982 roku Senegambii – również mogło pobudzić nadzieje separaty− stów na przyszłą zmianę statusu ich regionu. Wspieranie separatyzmu w Kazamansie przez siły zewnętrz− ne. MFDC był w ograniczonym stopniu wspierany przez siły zewnętrz− ne. Pomoc ta zapewne nie przyczyniła się do samej erupcji zbrojnego separatyzmu w regionie, a raczej była udzielana okresowo, gdy konflikt już trwał. Znamienne jest, iż największe zaognienie konfliktu w Kaza− mansie nastąpiło podczas wojny domowej w Gwinei Bissau oraz, gdy Senegal miał napięte stosunki z Mauretanią i Gwineą Bissau. Diolowie niemal przez cały okres konfliktu mogli liczyć na bezpiecz− ne schronienie wśród pobratymców w Gambii, a zwłaszcza na pomoc Diolów mieszkających w Gwinei Bissau, których niegdyś wspierali w walce przeciw Portugalczykom (konflikt w Kazamansie wybuchł w 10 lat po powstaniu niepodległej Gwinei Bissau). W maju 1990, gdy intensywność walk w Kazamansie była bardzo duża, pościg senegal− skich żołnierzy za bojownikami MFDC na terytorium Gwinei Bissau niemal doprowadził do wybuchu wojny między oboma państwami. Istotną przesłanką rozwoju konfliktu w Kazamansie był z pewno− ścią zadawniony konflikt graniczny między Senegalem a Gwineą Bis− sau dotyczący granicy wód terytorialnych (łowiska) i szelfu kontynen− talnego (zasoby ropy naftowej), który rozstrzygnięty został ostatecznie w 1991 roku przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze na korzyść Senegalu. Władze w Dakarze tradycyjnie starały się utrzy− mywać poprawne stosunki z władzami w Bissau, usilnie zabiegając o ich poparcie dla walki ze zbrojnym separatyzmem w Kazamansie. Rządzący w Gwinei Bissau od 1980 roku generał João Bernardo („Niño") Vieira przez lata przyzwalał jednak na pośredniczenie nie− których oficerów armii w dostawach broni dla MFDC, co po części wy− nikało zapewne ze skomplikowanej sytuacji politycznej panującej w tym państwie. Oficjalnie Vieira utrzymywał przy tym poprawne sto− sunki z Dakarem. Władze Gwinei Bissau podpisały nawet z Senega− lem umowę o nieagresji i wzajemnej pomocy w przypadku próby siło− wego obalenia władz któregoś z sygnatariuszy paktu. Gdy w czerwcu 1998 roku, po zamachu stanu przeprowadzonym przez brygadiera Ansumane Mane, w Gwinei Bissau wybuchła wojna domowa, władze w Dakarze wysłały do sąsiada swoje wojska interwencyjne. Oddziałom wiernym brygadierowi Mane pospieszyli zaś z pomocą separatyści z Kazamansu, którzy zdobyli w trakcie tego konfliktu znaczne ilości broni. Ostatecznie, w czerwcu 1999 roku, władzę w Bissau przejął Mane. Nowa junta na tyle sprzyjała separatystom z Kazamansu, iż ci 128 Krzysztof Trzciński byli w stanie skutecznie ostrzeliwać instalacje wojskowe na południu Senegalu. Od pomocy MFDC odciął się jednak nowy prezydent Gwinei Bissau, Kumba Yalla (Ialá), który objął władzę w styczniu 2000 roku. Yalla przestał tolerować obecność separatystów na terytorium swego państwa, chciał bowiem ułożyć sobie dobre stosunki z lepiej rozwinię− tym i bogatszym Senegalem, oraz uporządkować problemy polityczne we własnym kraju. W latach 80−tych i na początku lat 90−tych XX wieku nie brakowa− ło informacji o pośrednim wsparciu libijskim90 i mauretańskim91 dla MFDC, które miało polegać na finansowaniu lub ułatwianiu dostaw broni. Dużą rolę odegrali wówczas ponoć mauretańscy pośrednicy za− mieszkali w Gambii92 (w 1989 roku rozpadła się na skutek nieporo− zumień między władzami Gambii i Senegalu konfederacja obu państw). * * * Na rozpoczęcie procesu pokojowego w Kazamansie wpłynęły przede wszystkim: zmiana na stanowisku prezydenta Senegalu (w 2000 roku Abdou Dioufa zastąpił ostatecznie Abdoulaye Wade), zmęczenie bo− jowników i przywódców MFDC długotrwałą walką, uciążliwość kon− fliktu dla ludności regionu oraz osłabienie zdolności operacyjnych se− paratystów w wyniku likwidacji ich baz na terytorium Gwinei Bissau. Oprócz ofiar i zniszczeń konflikt przyniósł jednak pewne zmiany na lepsze – władze centralne od kilku lat inwestują w rozwój infrastruk− tury Kazamansu, coraz więcej stanowisk w administracji lokalnej 129 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary 90 Zob. M. Kuczyński, Konflikty zbrojne na świecie: Afryka, Warszawa 1995, s. 80 oraz ogólnie na temat libijskiego udziału w sponsorowaniu afrykańskich konflik− tów ibidem, s. 5. Por. M. Evans, Senegal: Mouvement des Forces Démocratiques..., op. cit., s. 8. 91 W 1989 roku doszło do incydentu granicznego między Senegalem a Mauretanią, który doprowadził w obu państwach do zamieszek i licznych aktów przemocy. Zob. na przykład B. Posthumus, Senegal..., op. cit., s. 4. Współczesne animozje dzielące Sene− galczyków i Mauretańczyków sięgają setek lat wstecz i wiążą się z procederem han− dlu czarnymi niewolnikami przez Maurów. Nawet obecnie dominująca w Mauretanii ludność pochodzenia berberyjsko−arabskiego (ponad 80% ogółu mieszkańców kraju) akcentuje swoją wyższość nad rodzimymi ludami negroidalnymi (są to głównie żyjący po mauretańskiej stronie rzeki Senegal: Wolofowie, Tukulerzy, Fulanie, Soninke), co nasila konflikty wewnętrzne w państwie, w którym praktyki niewolnicze mają nadal rację bytu. 92 Na temat wykorzystywania terytoriów państw Afryki Zachodniej w nielegalnym handlu bronią zob. na przykład K. Trzciński, Wojny w Liberii i Sierra Leone (1989–2002). Geneza, przebieg i następstwa, Warszawa 2002, s. 105–106. obejmuje miejscowa ludność, a Diolowie dzięki zbrojnej walce o swe interesy są dziś bardziej szanowani przez Wolofów93. Oddzielnego, szczegółowego zbadania wymagają deklarowane i rzeczywiste cele, jakie przyświecały separatystom z MFDC. Zapew− ne w różnych okresach konfliktu, a także w różnych kręgach przy− wództwa były one odmienne. Do najważniejszych celów należały z pewnością: uzyskanie przez region niepodległości lub autonomii te− rytorialnej z odrębnymi instytucjami politycznymi, wynegocjowanie lepszych warunków rozwoju regionu i jego ekonomicznej integracji z Senegalem, pielęgnowanie tożsamości kulturowej miejscowej ludno− ści, zdobycie władzy wraz z korzyściami materialnymi przez elity re− gionu. Wśród separatystów byli również i tacy, dla których konflikt stał się z czasem sposobem na życie. Z kolei niewielka grupa wizjone− rów w łonie MFDC hołdowała irredentystycznej idei reaktywacji na terytorium Kazamansu, Gambii i Gwinei Bissau historycznego pań− stwa Gabu. Konflikt w Kazamansie rozpoczynał się w innej niż obecna epoce. Dzisiaj MFDC może się przekształcić w legalną partię polityczną i wy− grać wybory lokalne. Mało prawdopodobne jest uzyskanie przez Połu− dnie autonomii z własnym rządem, parlamentem, częściowo odmien− nym systemem prawnym, czy ustanowienie dla przedstawiciela Kaza− mansu stanowiska wiceprezydenta Senegalu. Jeśli bowiem władze w Dakarze nadałyby Kazamansowi status autonomiczny, to również ludy zamieszkujące inne regiony mogłyby go zażądać, choćby na bazie swej etniczności. A to mogłoby realnie zagrozić integralności teryto− rialnej państwa. Kazamans z pewnością potrzebuje nowych inwestycji – na odbudowę i budowę dróg, szpitali, zakładów przetwórczych, szkół czy uniwersytetu. Prawdopodobne jest, iż do rozwoju regionu mogłoby się przyczynić utworzenie w nim strefy wolnocłowej. Z pewnością nie− zbędne jest nadto większe poszanowanie specyfiki kulturowej regionu przez władze centralne. Negocjacje w sprawie ustalenia ostatecznych warunków pokoju w Kazamansie strony konfliktu będą toczyć zapewne do 2006 roku włącznie. W odbudowie regionu ma pomóc społeczność międzynarodo− wa94. Dla zapewnienia trwałego pokoju w Kazamansie warto by sko− 130 Krzysztof Trzciński 93 Opinia ta jest wynikiem rozmów przeprowadzonych przeze mnie z senegalski− mi Wolofami. 94 Bank Światowy przygotował już tzw. Senegal – Casamance Emergency Reconstruction Support Project. Zob. Senegal Receives US$20 Million for Emergency Recovery Project in Casamance, „World Bank Press Release" (Washington, DC), 9 September 2004. rzystać z doświadczeń europejskich w zakresie rozwoju regionów pe− ryferyjnych oraz polityki wobec mniejszości etnicznych (narodowych). Niezbędną podstawą dla wypracowania właściwej strategii zapobieże− nia nawrotowi i ostatecznego rozwiązania problemu zbrojnego separa− tyzmu w południowym Senegalu jest jednak znajomość i zrozumienie czynników jego powstania oraz ewolucji. 131 Źródła separatyzmu w Afryce na południe od Sahary