M a r e k P i e c h o w i a k Praumonaturalny charakter klauzuli dobra wspólnego 1. Uwagi wstępne W n in ie jszy m opracowaniu analizuję klauzulę dobra wspólnego zawartą w art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., zmierzając do uwyraźnienia, w jakim sensie można mówić o jej prawnonaturalnym cha- rakterze (zatem i do zarysowania możliwych znaczeń zwrotuprawnonaturalny charakter klauzuli dobra wspólnego) oraz do ujawnienia „momentów" prawnonaturalnych , które mogą wchodzić w grę przy interpretacji tej klauzuli. P rz y jm u ję , że desygnatem wyrażenia klauzula dobra wspólnego jest zwrot dobro wspólne występujący w przepisie art. 1 Konstytucji RP: „Rzecz- pospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli". Biorę przy tym pod uwagę dwa elementy typowe dla koncepcji prawnonaturalnych - po pierwsze, kwestionowanie tezy o rozdziale między prawem a moralnością i po drugie uznanie kognitywizmu w kwestiach metaetycznych, uzna- nie, że oceny moralne przynajmniej niekiedy mogą mieć kwalifikację praw- dziwościową1. Zmierzam zatem do ustalenia, w jaki sposób klauzula dobra 1 Dla ujęć prawnonaturalnych istotne jest nie tylko otwarcie systemu prawa na standardy moralne, ale też sposób ugruntowania tych standardów. Trudno uznać za stanowisko prawnonaturalne takie, w ramach którego odrzuca się tezę o rozdziale między prawem a moralnością i jednocześnie uznaje się emotywizm głoszący, że oceny moralne są jedynie rezultatem reakcji emocjonalnej na przedmiot, lub uznaje się, iż oceny moralne znajdują M a r e k P i e c h o w i a k wspólnego „otwiera się" na elementy spoza systemu prawa oraz do ustalenia, w jaki sposób rozumienie tej klauzuli uwikłane jest w uznanie metaetycznego kognitywizmu. Zmierzam także do ujawnienia pewnej specyfiki pod- stawowego instrumentarium teoretycznego pomocnego przy interpretacji klauzuli dobra wspólnego, specyfiki wynikającej z uznania jej prawnonaturalnego charakteru. Re a lizu ją c to zamierzenie badawcze, przyjmuję nie bez oparcia w innych opracowaniach szereg założeń. Nie będę rozwijał szerszej argu- mentacji na rzecz przyjętego przeze mnie wstępnego rozumienia dobra wspólnego, rozumienia należącego do klasycznej tradycji prawnonaturalnej (arystotelesowsko-tomistycznej). W świetle tej tradycji rekonstruuję wspo- mniane „momenty" prawnonaturalne2. Przyjmuję także, iż do metaaksjologicznych założeń konstytucji należy uznanie metaetycznego kognitywizmu, choćby w ograniczonym zakresie 3. Bez szerszej argumentacji przyjmuję także, że przepis art. 1 Konstytucji RP, zawierający klauzulę dobra wspólnego, ma swoje pełne uzasadnienie w tworzonej przez człowieka kulturze. Stąd istotnym elemen- tem typowego stanowiska prawnonaturalnego jest uznanie w metaetyce kognitywizmu. Z kognitywizmem, będącym stanowiskiem epistemologicznym, skorelowane jest pewne stanowisko Ontologiczne, którego charakterystycznym elementem jest odrzucenie roz- działu między bytem a powinnością (naturą a kulturą). Podkreślić jednocześnie trzeba, że zajęcie stanowiska prawnonaturalnego, i to także w ramach tradycji arystotelesowsko-to- mistycznej, nie zakłada ani uznania samodzielnego specyficznego istnienia, ani wartości, ani tym bardziej norm. Zarówno kognitywizm, jak i odpowiadające mu stanowisko Ontologiczne skorelowane są z poglądem o niedyspozycyjności (niezależności od aktów wolitywnych lub emocjonalnych) niektórych rozstrzygnięć typu aksjologicznego lub dyrektywalnego. Zob. M. Piechowiak, Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytu- cji RP, „Przegląd Sejmowy" 2009, nr 5, s. 76-84 ; tenże, Pozytywizm prawniczy, w; Powszechna encyklopediafilozofii, t. 8, red. A. Maryniarczyk i in., Lublin 2007, s. 417-425. 2 Zob. M. Piechowiak, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego w poszukiwaniu konteks- tu interpretacji, w: Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W.J. Wolpiuk, Warszawa 2008, s. 123-158; tenże, Równi w prawach i powinnościach wobec dobra wspólnego Polski, w: Preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, red. Zespól Prezydialny Biura Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2009, s. 111-124; tenże, Filozoficzne podstawy rozumienia dobra wspólnego, „Kwartalnik Filozoficzny" 2003, z. 2, s. 5 -35 . 3 Zob. M. Piechowiak, Elementy prawnonaturalne..., dz. cyt., s. 73-76 . 598 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o charakter przepisu odsyłającego4. Z uwagi na przyjęte założenia opracowanie zmierza przede wszystkim do odpowiedzi napytanie, w jakim sensie klauzula dobra wspólnego może mieć a nie: w jakim sensie ma charakter prawno- naturalny. P od uwagę biorę trzy płaszczyzny, których w kontekście konstytucyj- nym dotyczy dyskurs na temat dobra wspólnego: płaszczyznę tekstu, znaków językowych, do której należy klauzula dobra wspólnego; płaszczyznę kon- stytucyjnego pojęcia lub koncepcji5 dobra wspólnego, będącą płaszczyzną znaczenia klauzuli dobra wspólnego; i płaszczyznę przedmiotową, do któ- rej należy samo dobro wspólne, jako desygnat nazwy lub pojęcia czy przed- miot, którego dotyczy jakaś koncepcja lub teoria dobra wspólnego. Z punktu widzenia relacji między wskazanymi płaszczyznami pojawiają się trzy zasad- nicze możliwości, jeśli chodzi o to, co decyduje o prawnonaturalnym charak- terze klauzuli dobra wspólnego. Po pierwsze, o charakterze tym mogą decy- dować właściwości pojęcia lub koncepcji dobra wspólnego uwyraźniających znaczenie tej klauzuli; po drugie, właściwości jej desygnatu; po trzecie, wła- ściwości charakteryzujące relację między pojęciem a desygnatem. Sytuacje te mogą także zachodzić równocześnie. 2. Artykuł 1 jako przepis odsyłający D o g o d n a perspektywa dla analizy klauzuli dobra wspólnego powstaje przy potraktowaniu art. 1 jako przepisu odsyłającego. Ogólnie można powiedzieć, 4 Zakładam, że charakter prawny klauzuli dobra wspólnego w art. 1 jest w poruszanym tu zakresie analogiczny do klauzuli demokratycznego państwa prawnego w art. 2, i opieram się na opracowaniu S. Wronkowskiej, Charakter prawny klauzuli demokratycz- nego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), w: Zasada demokra- tycznego państwa prawnego w Konstytucji RP, red. S. Wronkowska, Warszawa 2006, s. 101-122. 5 Pojęcie traktuję tu tradycyjnie jako znaczenie nazwy; przy czym treść pojęcia ograni- czona jest, zasadniczo rzecz biorąc, do wskazania cech istotnych lub diagnostycznych desygnatu. Koncepcja jest treściowo bogatsza od pojęcia obejmuje m.in. zagadnienia genezy, struktury czy oddziaływania. 599 M a r e k P i e c h o w i a k że przepis jest przepisem odsyłającym, gdy „w swej treści wskazuje jakiś [...] »obiekt« istniejący poza tym przepisem, ale współwyznaczający treść prze- pisu odsyłającego w tym sensie, że przepis odsyłający nakazuje czynić (sto- sować, realizować, osiągać) to, co jest wskazane w »obiekcie«, do którego odsyła"6. Odesłanie takie może, po pierwsze, pełnić funkcję czysto techniczną może służyć zwięzłości i spójności tekstu prawnego, gdy jest to odesłanie do innych przepisów tego samego aktu normatywnego łub do przepisów zawar- tych w innych aktach normatywnych; po drugie, może także być odesłaniem do czegoś poza systemem prawa . Znaczenie klauzuli dobra wspólnego nie może być adekwatnie scharakteryzowane w oparciu o inne przepisy Konsty- tucji Rzeczypospolitej Polskiej; gdyby tak było, trzeba by uznać, że przepis ten nie ma autonomicznego znaczenia i jest zbędny, co nie jest do przyjęcia zarówno ze względu na regułę interpretacyjną niepozwalającą żadnego frag- mentu tekstu prawnego uważać za zbędny, jak i z uwagi na miejsce tej klauzuli z punktu widzenia systematyki Konstytucji R P8. Zatem przepis art. 1, wska- zując na dobro wspólne, odsyła do czegoś, co nie jest ukonstytuowane przez system prawa, choć oczywiście nie bez jego udziału. O ILE w pierwszym przypadku nie ma wątpliwości, co jest „nośnikiem" treści, do których nastąpiło odesłanie są to określone przepisy (przy niesta- rannej redakcji tekstu mogą wystąpić niekiedy pewne trudności z identyfi- kacją tego, o które przepisy chodzi), o tyle w drugim przypadku sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana. Z auw ażyć trzeba, że pojawiają się dwie możliwości. Po pierwsze, przed- miotem odesłania mogą być ukształtowane poza systemem prawa rozstrzyg- nięcia typu aksjologicznego lub dyrektywalnego. Wówczas interpretator zmierzać będzie do ustalenia ocen czy dyrektyw uznanych przez jakieś inne podmioty (np. dominujących przekonań) lub uznanych w ramach jakichś koncepcji czy teorii. Jest jednak i druga możliwość przedmiotem odesłania 6 S. Wronkowska, dz. cyt., s. 103-104. Zob. tamże, s. 104. 8 Zob. tamże, s. 107-108. 600 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o może być to, na czym uznanie owych rozstrzygnięć ma być oparte; wówczas interpretator musi sam niejako sprawdzić, „jak się rzeczy mają" i sformuło- wać ocenę czy dyrektywę. Mówiąc krótko przedmiotem odesłania może być koncepcja dobra wspólnego lub po prostu dobro wspólne. Przed podję- ciem tych dwóch kręgów zagadnień jeszcze krótka uwaga dotycząca samego odesłania jako podstawy sformułowania normy prawnej. 3. Prawnonaturalny charakter odesłania Pro b lem a ty k ę dotyczącą samego owego „obiektu", do którego odsyła przepis art. 1 Konstytucji RP, wyraźnie odróżnić trzeba od problematyki samego odesłania i wskazania dobra wspólnego jako pewnego wzorca kształ- towania państwa. W tym drugim przypadku przepis art. 1 może być pod- stawą sformułowania normy adresowanej do podmiotów sprawujących wła- dzę publiczną (w tym do prawodawcy), nakazującej osiągać określone danym wzorcem stany rzeczy w stopniu możliwie wysokim w danych okoliczno- ściach9. W tym przypadku mamy w sposób oczywisty do czynienia z normą konstytucyjną i, jako taką, normą uzasadnioną tetycznie. Niemniej jednak zauważyć można, że równocześnie w grę wchodzić może również uzasad- nienie aksjologiczne, w tym także uzasadnienie o charakterze prawnonaturalnym . 4. „Obiekt " odesłania 4.1. Prawnonaturalny charakter pojęcia i koncepcji dobra wspólnego 4.1.1. Trojakie pojmowanie konstytucyjnego pojęcia i konstytucyjnej koncepcji dobra wspólnego M ó w ią c o pojęciu i koncepcji jako tym, do czego odsyła przepis art. 1 Konstytucji RP, trzeba wyraźnie odróżnić pojęcie czy koncepcję, będące znaczeniem klauzuli dobra wspólnego ustalonym w konkretnym procesie 9 Zob. tamże, s. 111-112. 601 M a r e k P i e c h o w i a k stosowania konstytucji, od pojęcia (pojęć) i koncepcji, do których interpre- tujący sięga w procesie wykładni. To pierwsze ma już par excellence charak- ter prawny i jest już efektem wykorzystania odesłania. Tu interesuje nas poję- cie i koncepcja (pojęcia i koncepcje) kształtowane poza systemem prawa, do których klauzula dobra wspólnego odsyła interpretatora. W tym ostatnim przypadku można wyróżnić kolejne dwa sposoby rozumienia pojęcia lub koncepcji dobra wspólnego jako „obiektu", do któ- rego odsyła klauzula dobra wspólnego. Po pierwsze, chodzić może o poję- cie lub koncepcję dobra wspólnego jako rezultatów idealnego procesu rozu- mienia klauzuli dobra wspólnego; można też powiedzieć, że jest to sposób rozumienia klauzuli dobra wspólnego przez (racjonalnego) ustrojodawcę. Jest to pewien konstrukt teoretyczny z dziedziny nauki prawa, pewien ideał rozumienia klauzuli dobra wspólnego. Interpretujący konstytucję ma sięgać do takiego ideału, jednocześnie jednak koncepcja ta nie istnieje poza proce- sami interpretacji. Opracowywanie takiej koncepcji można uznać za zadanie stojące przede wszystkim przed nauką prawa, do której rezultatów będzie w pierwszej kolejności sięgał stosujący konstytucję. Praktycznie koncepcja taka nigdy nie może być „gotowa", proces polega na zmierzaniu do pewnego ideału przy zmieniających się ciągle determinantach tego procesu. Co więcej, determinanty te mają bardzo złożony charakter. Idąc za Sławomirą Wron- kowską, piszącą w kontekście art. 2 o koncepcji państwa prawnego, można powiedzieć, że koncepcję tę należy rekonstruować z pism z zakresu filozo- fii prawa, filozofii politycznej i innych opracowań naukowych, z oficjalnych wystąpień politycznych, orzecznictwa sądowego oraz glos10; można także uznać, iż co jeszcze bardziej komplikuje sprawę koncepcja ta kształto- wana jest „w dialogu między orzecznictwem sądowym, nauką prawa, społe- czeństwem i politykami" 11. Tak pojęta koncepcja jest stosunkowo mało ope- ratywnym „obiektem" odesłania, zwłaszcza gdy jej doktrynalne opracowanie nie jest jeszcze zaawansowane. 10 Zob. tamże, s. 106. 11 Tamże, s. 105. 602 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o Wa r to zatem wyróżnić jeszcze jeden sposób pojmowania konstytucyj- nego pojęcia i konstytucyjnej koncepcji dobra wspólnego. Mianowicie poję- cie i koncepcję dookreślające podstawowe rozumienie klauzuli dobra wspól- nego, leżące w punkcie wyjścia dalszych procesów interpretacji. Nie chodzi przy tym o pojmowanie dobra wspólnego w języku potocznym, ale już o rozu- mienie właściwe konstytucji. Przyjęte w punkcie wyjścia pojęcie i koncepcja będą zawsze „obecne" w kolejnych krokach interpretacji, stąd można przyjąć, że stanowić będą rdzeń (lub jego część) rozbudowanej koncepcji „idealnej", o której wyżej była mowa. Poszukując prawnonaturainych determinant istot- nych dla interpretacji klauzuli dobra wspólnego, warto zatem przede wszyst- kim skupić się na pojęciu i koncepcji w tym ostatnim znaczeniu. 4.1.2. Konstytucyjna koncepcja dobra wspólnego ivobec tradycji prawnonaturalnej Id e n t y fik a c ja podstawowego znaczenia klauzuli dobra wspólnego na- stręcza szereg trudności12. W innym miejscu argumentowałem, że w poszu- kiwaniu znaczenia konstytucyjnej kategorii dobra wspólnego najbardziej pomocna, zwłaszcza przy wstępnej determinacji jej znaczenia, może być ana- liza prac przygotowawczych13. Prace te wskazują, iż ustrojodawca sięga do pewnej historycznie ukształtowanej koncepcji dobra wspólnego i korzysta z pojęcia przyjętego w katolickiej nauce społecznej, „która mówi o dobru wspólnym jako o sumie tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość. Polega to przede wszystkim na poszanowaniu przyrodzonych praw oraz obowiązków osoby ludzkiej" 14. 12 Należą do nich: brak definicji legalnej, charakter idiomatyczny samej klauzuli, skromny dorobek doktryny, brak ciągłości z tradycją konstytucjonalizmu międzywojnia, brak podobnych formuł w konstytucjach innych państw. Zob. M. Piechowiak, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego..., dz. cyt., s. 130-134. 13 Zob. tamże, s. 125-129. 14 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, 2. kad., nr pos. zn3, dzień 1, 24.02.1997, http://ks.sejm.gov.pl: 8009/forms/kad.htm. Zawarte w cytowanej wypowiedzi 603 M a r e k P i e c h o w i a k P rzy jr zy jm y się strukturze i charakterowi przytoczonego określe- nia. Pierwsze zdanie ma charakter definicji, drugie wskazuje na pewien ele- ment tego, co definiowane. W dalszych analizach skoncentruję się na pierw- szym z tych elementów i dla uproszczenia przyjmuję, że mamy do czynie- nia z definicją15. Z punktu widzenia sposobu wyłonienia cytowanej formuły jako definiującej dobro wspólne, opartego przede wszystkim na analizie prac przygotowawczych, można powiedzieć, że mamy do czynienia z defini- cją nominalną, regulującą ustala ona podstawowe znaczenie pewnej kate- gorii konstytucyjnej, mając na względzie istotny kontekst jej wprowadze- nia do tekstu konstytucji. Wskazana formuła może być jednocześnie trak- towana jako definicja realna wskazująca istotne elementy desygnatu uży- tej w tekście konstytucji nazwy dobro wspólne. W przyporządkowywanie pojęcia nazwie zaangażowana jest problematyka przyporządkowania klau- zuli dobra wspólnego określonej prawnonaturalnej tradycji jako genezy lub kontekstu jej rozumienia. Problematyka formułowania definicji realnej pro- wadzi do zagadnienia relacji między nazwą użytą w danym znaczeniu a jej desygnatem (relacji między nazwą a desygnatem zapośredniczonej w poję- ciu lub koncepcji). Uję c ie proponowane w katolickiej nauce społecznej osadzone jest w filozofii Tomasza z Akwinu, będącego jednym z czołowych przedsta- wicieli nurtu prawnonaturałnego w refleksji nad prawem i moralnością. Można zatem mówić o prawnonaturalnym charakterze danej kategorii ze określenie dobra wspólnego oparte jest na dwóch dokumentach: dobro wspólne „obejmuje sumę tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość" Sobór Watykański II, Konsty- tucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym. Gaudium et spes (1965), nr 74 (w: Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, tekst łacińsko-polski, Poznań 1967, s. 830-987); „polega [ono] przede wszystkim na poszanowaniu praw i obowiązków osoby ludzkiej" Jan XXIII, Pacem in terris (1963), nr 60. 15 Sięgając do określenia cytowanego w poprzednim przypisie, trzeba zauważyć, iż w tekście konstytucji Gaudium et spes mowa jest o tym, co dobro wspólne obejmuje, zatem można domniemywać, że przyjęte określenie nie jest wyczerpujące, że coś jeszcze, co nie jest objęte tym określeniem, może być uznane za dobro wspólne. 604 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o względu na tradycję, z której wywodzi się jej zasadnicze znaczenie. Sama geneza nie przesądza jeszcze o koncepcji czy tradycji, w ramach której poję- cie będzie funkcjonować w procesie wykładni konstytucji. Jeśli będzie to koncepcja czy tradycja typu prawnonaturalnego, to wówczas także z tego punktu widzenia można mówić o prawnonaturalnym charakterze klauzuli dobra wspólnego. Oczywiście, zastrzec trzeba, że uznanie jakiejś historycz- nie ukształtowanej koncepcji typu prawnonaturalnego za kontekst rozu- mienia dobra wspólnego w wykładni konstytucji, w żadnym razie nie pro- wadzi do uznania, iż koncepcja ta samodzielnie determinuje treść konsty- tucyjnej koncepcji dobra wspólnego czy jego pojęcie. Jakie inne czynniki determinują tę treść, nie jest przedmiotem tego opracowania. Tu interesuje mnie, w jaki sposób przejawiać się może prawnonaturalny charakter kon- cepcji stanowiącej kontekst rozumienia klauzuli dobra wspólnego. Przy czym nie tyle interesuje mnie treść przyjętych w ramach tej koncepcji roz- strzygnięć aksjologicznych czy dyrektywalnych, lecz sama prawnonaturalność tej koncepcji w przyjętym na wstępie rozumieniu wyznaczonym kwe- stionowaniem ścisłego rozdziału między prawem a moralnością i uznaniem metaetycznego kognitywizmu. 4.1.3. Niepozytywistyczny charakter pojęcia dobra wspólnego z punktu widzenia tezy o rozdziale prawa i moralności Z u w a g i na treść przyjętego określenia można zauważyć, że wskazując na dobro wspólne, wskazuje się na warunki rozwoju człowieka, jego dobro. Określanie tych warunków jako możliwych rezultatów świadomego i wol- nego działania jest jednocześnie określaniem standardów moralnych. Można zatem z powodzeniem uznać, że klauzula dobra wspólnego odsyła do standardów moralnych i wprowadza te standardy do systemu prawa, czego uznanie jest zakwestionowaniem pozytywistycznej tezy o rozdziale między prawem a moralnością, przynajmniej w jej skrajnej postaci. Z tego punktu widzenia klauzula dobra wspólnego ma charakter niepozyty- wistyczny. 605 M a r e k P i e c h o w i a k 4.1.4. Prawnonaturalny charakter koncepcji dobra wspólnego z punktu widzenia uznania kognitywizmu 4.1.4.1. Oceny jako sądy i kognitywne uzasadnienie norm I n t e r p r e t u j ą c y konstytucję, sięgając do koncepcji dobra wspólnego, będzie przede wszystkim poszukiwał ocen i norm. Z punktu widzenia uzna- nia kognitywizmu niektóre oceny moralne zawarte w koncepcji dobra wspólnego (przez ocenę rozumiem tutaj znaczenie wypowiedzi ocennej) będą miały status sądów. Chodzi przy tym o pewien typ ocen. Pytając, czy coś jest dobrem wspólnym, pytamy o to, czy coś jest takim elementem życia społecznego, który jest środkiem rozwoju człowieka, jest czymś, co ułatwia ten rozwój. Ustalenie warunków rozwoju, czyli środków do pewnego celu, jest przedsięwzięciem należącym do prakseologii. Oceny z punktu widze- nia przydatności do realizacji jakiegoś celu mają charakter instrumentalny i nie ma większych problemów z uznaniem kwalifikacji prawdziwościowej tego typu ocen nie tylko w nurtach p rawn on atu rai nych16. Charakter instru- mentalny będą także miały oceny dokonywane z punktu widzenia rozwoju jednostki (uzyskiwania doskonałości) w pewnych aspektach, na przykład w aspekcie intelektualnym, moralnym czy fizycznym. P ro b lem statusu prawdziwościowego dotyczy ocen, że rozwój inte- lektualny, moralny czy fizyczny jest czymś cennym dla człowieka (dla każ- dego obywatela RP) jako właściwa mu doskonałość. Ocena jako sąd nie jest po prostu aktem aprobowania czegoś, ale jest stwierdzeniem, iż pewien stan rzeczy jest właściwą człowiekowi doskonałością. W tradycji sięgającej Ary- stotelesa stwierdzenie, że coś jest taką doskonałością, jest stwierdzeniem, iż pewien stan człowieka jest stanem wyróżnionym ze względu na zachodze- nie relacji odpowiedniości, zgodności między człowiekiem a tym stanem1 . 16 Por. Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1994, s. 105. 17 Będące przedmiotem poznania, fundamentalne dla sformułowania oceny, zachodzenie owej relacji jest czymś danym, zastanym, nie kreowanym aktami wolitywnymi lub emocjo- nalnymi, niemniej jednak co bywa często niedostrzegane przez adwersarzy stanowisk prawnonaturalnych elementy członów tej relacji (zatem np. elementy aktualnego stanu 606 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o Oczywiście tego typu oceny są zakładane w ocenach instrumentalnych, gdy uznaje się ich kwalifikację prawdziwościową bez uwzględnienia oceny samego celu. Uznanie statusu prawdziwościowego ocen określających „wła- sne" doskonałości człowieka lub zakładających je ocen instrumentalnych będzie przejawem charakteru prawnonaturalnego koncepcji dobra wspól- nego zawierającej takie oceny. Ele m e n t e m konstytucyjnej koncepcji dobra wspólnego mogą być rów- nież dyrektywy, w tym także normy o charakterze moralnym. Sięgając do koncepcji prawnonaturalnych, trzeba mieć na uwadze właściwe tym koncep- cjom specyficzne pojmowanie norm. Można mówić o normach o charakte- rze prawnonaturalnym (lub moralnym) jako o normach mających uzasad- nienie aksjologiczne oparte na ocenach mających status sądów. Przy takim podejściu norma może być traktowana jako wypowiedź językowa pewnego typu, zmierzająca do kształtowania postępowania jej adresata. Niemniej jed- nak w tradycji prawnonaturalnej wypowiedź mająca kształt normy może mieć znaczenie mające charakter oceny o statusie sądu i można takiej normie przypisać kwalifikację prawdziwościową. Na przykład wypowiedź: „Pod- miot p w okolicznościach o powinien zachować się w sposób z" może wyra- żać sąd stwierdzający, że działanie z w okolicznościach o jest wyróżnionym stanem podmiotu p, będącym jego doskonałością. Jest też inna możliwość: podmiotp , zachowujący się w sposób z, w okolicznościach o może być trak- towany jako środek do osiągnięcia przez podmiot p jakiejś właściwej mu doskonałości d. Wówczas mielibyśmy do czynienia ze strukturą odpowiada- jącą ocenie instrumentalnej. W obu przypadkach norma byłaby wypowie- dzią o pewnych relacjach. O t w ie r a ją c kontekst interpretacji konstytucji na tradycję prawnonaturalną i pozostawiając w tej tradycji klauzulę dobra wspólnego, trzeba koniecznie moim zdaniem zdawać sobie sprawę z tej specyfiki podejścia konkretnego człowieka, jak i konkretnie określony stan, do którego jest on przyporządko- wany jako do właściwej sobie doskonałości) mogą być takimi aktami, np. zawieranymi umowami, kreowane. Zob. M. Piechowiak, Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 311-314. 607 M a r e k P i e c h o w i a k prawnonaturalnego i podejmować próby jej „oswojenia" na gruncie teorii prawa18. 4.1.4.2. Wtórnośćsfery znaczenia względem sjeryprzedmiotowej D l a koncepcji prawnonaturalnych charakterystycznym rysem, powiąza- nym z uznaniem kognitywizmu, jest uznanie (relatywnej) wtórności pojęć i koncepcji wobec rzeczywistości, której ujęciu służą. Generalnie rzecz idzie o to, czy kultura, w tym należące do niej i tworzone w niej pojęcia i koncep- cje, dopiero kreują walory aksjologiczne przedmiotów i relacje o charakte- rze powinnościowym, czy też ujmują te walory i relacje, zdając sprawę z tego, „jak się rzeczy mają". S p r a w a jest dość złożona. Łatwo dostrzec, że pojęcia i koncepcje oraz używane w nich kategorie są dziełem człowieka. Fakt ten nie przesądza jed- nak tego, iż treść desygnatów tych pojęć nie istnieje niezależnie od jej uję- cia. Przyjęte tu konstytucyjne pojęcie dobra wspólnego i odpowiadająca mu koncepcja są niewątpliwie tworami kulturowymi. Istotnymi działaniami, które je ukonstytuowały, były prace nad projektem konstytucji i akt uchwa- lenia konstytucji. To dzięki tym działaniom w tekście znalazły się odpowied- nie wyrażenia językowe i ze względu na te działania wyrażeniom tym przy- pisano określone znaczenie (dodajmy wyraźnie różne od potocznego). Znaczenie to determinowane jest pewnymi tradycjami kulturowymi. Proces determinacji treści pojęcia dobra wspólnego i budowy jego koncepcji prze- biega zatem niewątpliwie na płaszczyźnie kultury i obejmuje twórczą aktyw- ność człowieka. Pojęcie dobra wspólnego strukturalizuje poznawaną rze- czywistość, łączy w pewnego typu jedność rozmaite elementy, „wycinając" je z większej całości. Jednocześnie pojęcie to i rozwijana koncepcja pozwa- lają łatwiej operować wiedzą uzyskaną na temat danego wycinka rzeczywi- stości. Zauważyć przy tym można, że elementy, które obejmuje pojęcie dobra wspólnego, choć zastane, mogą mieć różny status ontologiczny mogą być 18 Zob. M. Piechowiak, Can Human Rights be Real? Can Norms be True?, w: Nortn and Truth, ed. by M. Piechowiak, Poznań 2008, s. 71-83. 608 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o po części konstruowane kulturowo (np. instytucje życia społecznego czy nie- które właściwości jednostek). Stanowisko prawnonaturalne uznaje obiek- tywne istnienie niektórych walorów aksjologicznych i relacji o charakterze powinnościowym, które są ujmowane, a nie kreowane. 4.1.4.3. Procedury i wymaganiu metodologiczne Z m o ż l iw o ś c ią przypisania ocenom kwalifikacji prawdziwościowej wiążą się wymagania dotyczące ich uzasadniania. Uzasadnianie to powinno mieć cha- rakter właściwy uzasadnianiu sądów, co może znaleźć wyraz przede wszystkim w przyjmowanych procedurach (np. konstruowaniu procedur zmierzających raczej do uzyskania konsensu niż do rozstrzygania kwestii spornych w opar- ciu o glosowanie czy kompromis) lub postulatach metodologicznych dotyczą- cych konkluzywności poszczególnych argumentów (np. uznania ograniczo- ności argumentów odwołujących się do danych socjologicznych dotyczących dominujących przekonań)19. Analogiczne postulaty metodologiczne i proce- duralne, jak w przypadku uzasadniania ocen pojmowanych jako sądy, doty- czą także uzasadniania omówionych wyżej norm o charakterze kognitywnym. Ró w n ie ż uznanie wtórności koncepcji wobec rzeczywistości, której ujęciu służy, ma analogiczne do wyżej wskazanych konsekwencje m etodolo- giczne i proceduralne. W przypadku uznania perspektywy prawnonaturalnej dominować będą procedury typowe dla procedur kognitywnych zmierzają- cych do ustalenia, „jak się rzeczy mają", i w takiej też perspektywie sięgać się będzie do innych koncepcji. 4.2. Prawnonaturalny charakter dobra wspólnego pojętego przedmiotowo C zym jest dobro wspólne jako „obiekt" odesłania? Zgodnie z przyjętym określeniem jest nim suma warunków życia społecznego, pozwalających peł- niej i łatwiej osiągać jednostkom, rodzinom, wspólnotom (zrzeszeniom) wła- ściwą im doskonałość. Jest to rzeczywistość o charakterze relacyjnym. Pewne warunki życia społecznego, czy dokładniej suma tych warunków, pewien 19 Zob. M. Piechowiak, Elementy prawnonaturalne..., dz. cyt., s. 83. 609 M a r e k P i e c h o w i a k ich zbiór, są dobrem wspólnym ze względu na relacje jednostek, rodzin czy wspólnot do rozwoju, do osiągania właściwych im doskonałości. Do zasad- niczych typów wchodzących w grę relacji należą, po pierwsze, relacje mie- dzy elementami życia społecznego tworzące pewną sumę (wśród tych rela- cji będzie np. relacja zgodności między tymi warunkami); po drugie, relacje jednostek, rodzin, zrzeszeń do stanu osiągnięcia pewnych doskonałości (rela- cje do rozwoju); oraz po trzecie, relacje między relacjami pierwszego i dru- giego typu. O charakterze prawnonaturalnym decyduje uznanie, że relacje te, zwłaszcza relacje podmiotów do stanu osiągnięcia przez nie doskonało- ści, przynajmniej w pewnym zakresie są relacjami zastanymi, niezależnymi od aktów wolitywnych czy emocjonalnych. W św ie t l e takich ustaleń interpretujący klauzulę dobra wspólnego, dociekając czy coś jest dobrem wspólnym, musi odpowiedzieć na pyta- nie, czy w rzeczywistości na płaszczyźnie przedmiotowej zachodzi pewien zespól relacji, przyjmując (lub uprzywilejowując) przy tym typy argumenta- cji i odpowiadające im procedury modelowane jako procedury o charakte- rze poznawczym. Interpretujący nie tyle ma za zadanie identyfikować jakieś uznane już oceny, ile przede wszystkim sam je formułuje. Prawnonaturalny charakter konkretnego rozstrzygnięcia, co jest elementem dobra wspól- nego, nie jest wówczas oparty na tym, że za taki element zostało ono uznane w jakiejś prawnonaturalnej koncepcji dobra wspólnego, ale na sposobie uza- sadnienia i procedurach, na których uzasadnienie to zostało oparte. 5. Uwagi podsumowujące Pra w n o n a t u r a l n y charakter klauzuli dobra może być przypisany tej klauzuli ze względu na: 1) genezę tej klauzuli, 2) charakter koncepcji uznanej przez ustrojodawcę za wyznaczającą wstępne rozumienie klauzuli dobra wspólnego, 3) prawnonaturalne uzasadnienie normy wysłowionej w przepisie art. 1 zawierającego klauzulę dobra wspólnego, 610 P r a w n o n a t u r a l n y c h a r a k t e r k l a u z u l i d o b r a w s p ó l n e g o 4) uznanie kognitywnego charakteru ocen dotyczących właściwych czło- wiekowi doskonałości (dotyczących rozwoju człowieka) lub ocen instru- mentalnych zakładających rozstrzygnięcia w tym zakresie, 5) uznanie kognitywnego charakteru niektórych wypowiedzi dyrektywalnych , 6) uznanie wtórności elementów konstytucyjnego pojęcia i konstytu- cyjnej koncepcji dobra wspólnego wobec dobra wspólnego pojętego przed- miotowo, 7) strukturę dobra wspólnego, w której centrum stoi aksjologicz- nie doniosła relacja człowieka do własnych doskonałości (do osobowego rozwoju), 8) wymagania metodologiczne i proceduralne dotyczące sposobu usta- lania standardów moralnych zawartych w konstytucyjnej koncepcji dobra wspólnego. M o ż n a także powiedzieć, że klauzula dobra wspólnego obejmuje swym znaczeniem elementy niepozytywistyczne, ze względu na wprowadzenie do systemu prawa standardów moralnych (zakwestionowanie skrajnej wersji pozytywistycznej tezy o rozdziale między prawem a moralnością). U zn ając odsyłający charakter art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej za zasadniczy „obiekt", do którego przepis ten odsyła, należy uznać dobro wspólne pojęte przedmiotowo, a nie koncepcję dobra wspólnego, choć koncepcja ta będzie owo odesłanie zapośredniczać. Uwzględnienie sfery przedmiotowej ma istotne znaczenie dla typu argumentacji rozstrzy- gającej w identyfikacji treści konstytucyjnego pojęcia czy konstytucyjnej koncepcji dobra wspólnego, a w konsekwencji dla określenia metodologii i związanych z nią procedur identyfikacji tej treści. Prawnonaturalny charak- ter konstatacji zmierzających do treściowego dookreślenia dobra wspólnego będzie w takiej perspektywie oparty na typie argumentacji i procedurach, na których konstatacje te się opierają. 611 UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ROZPRAWYISTUDIA T. (DCCCXLU) 772 W POSZUKIWANIU DOBRA WSPÓLNEGO Księga jubileuszowa Profesora Macieja Zielińskiego Pod redakcją Agnieszki Choduń i Stanisława Czepiły Szczecin 2010 R a d a W y d a w n i c z a Urszula Chęcińska, Inga Iwasiów, Danuta Kopycińska, Izabela Kowalska-Paszt Piotr Niedzielski, Ewa Szuszkiewicz, Dariusz Wysocki Edward Włodarczyk przewodniczący Rady Wydawniczej Aleksander Panasiuk przewodniczący Senackiej Komisji ds. Wydawnictw Edyta Łongiewska-Wijas redaktor naczelna Wydawnictwa Naukowego R e d a k c j a Ir i m i k a Krzysztof Golda | irimika@gmail.com K o r e k t o r Małgorzata Szczęsna P r o j e k t o k ł a d k i Piotr Sebastian Owczarek S k ł a d k o m p u t e r o w y L e g a [ wydawnictwo.lega@gmail.com © Copyright by Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2010 W y d a w n i c t w o N a u k o w e U n i w e r s y t e t u S z c z e c i ń s k i e g o ul. Mickiewicza 66, 71-101 Szczecin tel. 91 444 20 06, faks 91 444 21 52, e-mail: wnus@wneiz.pl www.us.szc.pl/wydawnictwo ISBN 978-83-7241-788-6 ISSN 0860-2751 Wydanie I. Ark. wyd. 47,5. Ark. druk. 62,6. Format B5.